7 50 700 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3fdbf174d824a3ebc4c38de1c9e3496.pdf 5e25284466fb9aa233bfc134e15a8ebd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5270 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource sanktuaria pielgrzymki pątnicy Kalwaria Pacławska - odpusty Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4892 Title A name given to the resource "Communitas" a intencje pątnikow - typy uczestnictwa w pielgrzymce / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.137-152 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baraniecka Kamila Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 K A M I L A BARANIECKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN Warszawa COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE. WIELKI ODPUST KALWARYJSKI WNIEBOWZIĘCIA NAJŚWIĘTSZEJ MARYI PANNY W KALWARII PACŁAWSKIEJ Pielgrzymki religijne są zjawiskiem powszechnym, występują niemal we wszyst­ kich religiach. Podróże do miejsca kultu, sakralnego centrum były przedmiotem niezliczonych rozpraw naukowych, także antropologicznych. Wśród nich znala­ zły się prace Victora Turnera, częściowo pisane wespół z żoną, Edith Turner. Wy­ pracowane w nich pojęcie communitas, używane jako swoisty klucz do opisu piel­ grzymek, na długo zdominowało sposób interpretacji wydarzeń pątniczych. Spotkało się jednak z szeregiem, często zasadnych, krytyk , przez co wykorzysty¬ wanie tego terminu w tekstach antropologicznych obarczone jest pewnymi zastrze¬ żeniami, przycięciem czy też dostosowaniem kategorii communitas do własnych potrzeb. W tym artykule chcę pokazać, iż taki zabieg na pojęciu communitas jest możliwy i mimo wielu związanych z nim rozczarowań nadal jest to termin przy¬ datny. Choć nie da się oprzeć na nim całej interpretacji pielgrzymki i piel¬ grzymowania, trudno też się bez niego obejść, przynajmniej w przypadku przed¬ stawianej przeze mnie pielgrzymki na Wielki Odpust Kalwaryjski. Kalwaria Pacławska to sanktuarium maryjne położone około 30 km od Prze­ myśla . Jest to miejsce kultu o charakterze przede wszystkim lokalnym, choć ponadpaństwowym - w tej chwili odwiedzają je także Ukraińcy. Pierwotnie, jak sama nazwa wskazuje, Kalwaria miała być miejscem kultu Męki Pańskiej, podob¬ nie jak druga największa Kalwaria południowej Polski - Zebrzydowska, dziś jednak rozpoznawana jest przede wszystkim jako sanktuarium maryjne . Stało się tak za sprawą cudownego obrazu znajdującego się w kościele na Kalwarii. To właśnie wizerunek Matki Bożej jest główną przyczyną, jak i celem, pielgrzymek . 1 2 3 4 1 Patrz: Contesting... 1991; Sallnow 1981; Bilu 1988. Szczegółowo historię sanktuarium opisał Józef S. Barcik (1985). O szczególnej relacji miejsc poświęconych rozpamiętywaniu Męki Chrystusa z kultem Maryi, w tym Wniebowzięcia Matki Boskiej, patrz: Kośla 2002. Na temat szczególnego znaczenia kultu Matki Boskiej patrz: Tomicki 1981, s. 44. 2 3 4 �138 KAMILA BARANIECKA W Kalwarii oddawanie czci Matce Boskiej niemal zawsze łączy się z rozpamięty­ waniem Męki Jej Syna i odwiedzaniem kaplic poświęconych ostatnim wydarze­ niom z życia Chrystusa. Niemniej to odpust Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny stanowi największe, najbardziej znane i zdecydowanie najhuczniejsze święto obchodzone w Kalwarii Pacławskiej. Poniżej znajduje się opis odpustu obserwo­ wanego przeze mnie w 2007 roku. PRZYBYCIE PIELGRZYMÓW (12 VIII) Odpust rozpoczął się 11 sierpnia a skończył 15, lecz główne uroczystości przy­ padły na 13 sierpnia, kiedy to odbył się Pogrzeb Matki Boskiej . To właśnie tego dnia do Kalwarii przybyło najwięcej pielgrzymów, gdyż ten dzień pojmują oni jako właściwy odpust. Dlatego w Kalwarii i jej okolicach o sierpniowym święcie nie mówiło się inaczej jak Pogrzeb Matki Boskiej, a oficjalna nazwa Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny używana była właściwie jedynie przez organizujących wydarzenie franciszkanów. Co więcej, 15 sierpnia, w dzień samego święta Wniebo¬ wzięcia, pielgrzymów na Kalwarii już właściwie nie było, gdyż wszystkie najistot¬ niejsze dla nich zdarzenia miały miejsce wcześniej. 11 oraz 15 sierpnia, podczas dni stanowiących ramy całego odpustu, w uroczystościach kościelnych uczestni¬ czyli jedynie mieszkańcy okalających sanktuarium miejscowości. Pielgrzymi za¬ częli schodzić się i przyjeżdżać do Kalwarii Pacławskiej 12 sierpnia, a wyjeżdżali lub odchodzili z niej w nocy z 14 na 15 lub 15 nad ranem. Inni przyjeżdżali tylko na wybrane wydarzenia - przede wszystkim na Pogrzeb Matki Boskiej. Odpust w Kalwarii Pacławskiej zaczął się wieczorną mszą 11 sierpnia. Poprze­ dziło j ą przyniesienie figury Matki Boskiej Zaśniętej z kaplicy „Grobu Matki Bożej" położonej u stóp kalwaryjskiego wzgórza, w której na co dzień przebywa. Tego dnia szykowano też szaty dla drewnianej figury, przebrano j ą i ustawiono w kościele umożliwiając tym samym wiernym jej adorację. Figurze, przez cały czas jej pobytu w kościele, towarzyszyły straże, tzw. asysta - dziewczęta w bia¬ łych sukniach oraz młodzieńcy w czarnych garniturach. Tego dnia na Kalwarii przebywało jeszcze niewiele osób. Właściwe wydarzenia miały zacząć się następ¬ nego dnia, kiedy do sanktuarium zaczęły schodzić się kompanie pielgrzymów. Większość z nich szła z pobliskich miejscowości, część z Przemyśla, a kilka jeszcze z dalszych wiosek. Inne kompanie podjeżdżały autobusami pod wzgórze kalwaryjskie i tylko ostatni odcinek pokonywały piechotą. 5 5 Nie ma wielu tekstów, zwłaszcza antropologicznych, na temat katolickich uroczystości zwa­ nych Pogrzebem Matki Boskiej. Te znane mi dotyczą Kalwarii Zebrzydowskiej (por. Branny 1996; Ługowska 1986; Swierczek 2002), jednak tam obchody Zaśnięcia Matki Boskiej znacznie się różnią od tych w Kalwarii Pacławskiej. Z kolei sama historia zaśnięcia Matki Boskiej została przedstawiona w Złotej Legendzie Jakuba de Voragine (2000, s. 365-374) oraz w zbiorze Apokryfy Nowego Testamentu. Ewangelie apokryficzne, cz. 2 (2006, s. 777-834). Istnieje przekonanie, że do polskich Kalwarii tradycja święta Pogrzebu mogła przedostać się z Kościoła wschodniego (Swierczek 2002, s. 161). �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 139 6 Na czas opustu Kalwaria Pacławska zmieniła się nie do poznania . Ze spokoj¬ nej, stwarzającej wrażenie wyludnionej miejscowości, przeistoczyła się w gwarne targowisko i miejsce biesiad. Z kolei sanktuarium - piękny, stosunkowo przestronny kościół, przybrał postać kłębiącego się mrowiska, z którego wciąż wylewali się pielgrzymi, a do środka tłoczyli się w tym czasie inni. Kaplica, w której umiesz¬ czono cudowny wizerunek Matki Boskiej, oblężona była przez tłum ludzi i gdy tylko zwalniał się choćby najmniejszy skrawek podłogi, by można było na nim uklęknąć i odmówić modlitwę, kierowało się ku niemu kilka osób. Nieustające przemieszczanie się grup ludzkich, falowanie tłumu, wszystko to dobitnie potwier¬ dzało, że na Kalwarii dzieje się coś niezwykłego. Odczucia te dodatkowo wzmocniło pojawienie się w miejscowości dziesiątek stoisk z wszelakimi dobrami - od kramów z odpustowymi słodyczami, z dewocjo¬ naliami, po budy z plastikowymi karabinami. Wśród nich poustawiali się sprze¬ dawcy różnego rodzaju posiłków - kukurydzy w kolbach, kiełbasek, drożdżówek. Gdzieniegdzie w architekturę wioski zdołały się też wpasować polowe kuchnie oferujące bogatszy zestaw posiłków. Kalwaria już z daleka mieniła się wszystkimi możliwymi kolorami, a towarzyszącą zbiegowisku wrzawę słychać było jeszcze daleko poza miejscowością. Wchodząc w tych dniach na Kalwarię miało się wrażenie przeniesienia do in¬ nego świata - świata pikniku. Tym, co pierwsze rzucało się w oczy, był chaos. Dopiero wejście do kościoła dawało chwilę wytchnienia od zewnętrznego rozgar¬ diaszu, hałasu i zamieszania. Tego pierwszego dnia, gdy przybywały pielgrzymki, tylko w kościele czuło się religijną atmosferę odpustu. Poza świątynią królował jarmark i zgiełk. I choć na czas święta na Kalwarii istniał zakaz sprzedaży i spoży¬ wania alkoholu, niejednej osobie udało się go obejść. Poza murami sanktuarium odbywały się biesiady i pikniki. Dookoła panowała atmosfera kłótni o miejsce noclegowe i o dostęp do wody, jako że tej na Kalwarii nie ma w nadmiarze, a przyjęcie tysięcy pielgrzymów stwarza nie lada problem logistyczny. Drugi dzień odpustu stanowił czas przede wszystkim na realizację indywidual¬ nych potrzeb religijnych - wedle własnego uznania pątników. Choć każda kompa¬ nia pielgrzymów była witana w sanktuarium jako grupa, jej członkowie razem też uczestniczyli we mszy, dalej już sami, zgodnie z własnymi zapatrywaniami dzielili swój czas między „świat jarmarku" poza murami klasztoru a „świat modlitwy". Ci, którzy czuli taką potrzebę, szli do spowiedzi, modlili się przed cudownym wizerunkiem, składając mu dziękczynienie lub zanosząc do niego swe prośby czy spędzali czas w kościele „witając się z Matką Boską". Tak bowiem pielgrzymi opisywali swoją pierwszą wizytę w kalwaryjskim kościele. Inni z kolei mniej czasu poświęcali modlitwie, zajmując się oglądaniem towaru na kramach lub gawędząc z towarzyszami. Tego dnia nie było w sanktuarium ustalonego programu uroczys¬ tości obejmującego wszystkich pątników, przez co nie opuszczało mnie wrażenie całkowitego chaosu. Jak się jednak okazało już następnego dnia, owo wrażenie nieładu miało mi towarzyszyć przez cały czas trwania odpustu. 6 Badania w Kalwarii Pacławskiej i jej okolicach prowadziłam w marcu, kwietniu oraz w sierp­ niu 2007 roku, miałam więc pewną skalę porównawczą. �140 KAMILA BARANIECKA POGRZEB MATKI BOSKIEJ (13 VIII) Pogrzeb Matki Boskiej dla osoby, która w takim wydarzeniu bierze udział po raz pierwszy, jest doświadczeniem niezwykle bogatym - takim też było dla mnie. Po porannej mszy figura Matki Boskiej Zaśniętej (a jest to figura naturalnych roz¬ miarów) na przystrojonych noszach została wyniesiona z kościoła przez elegancko odzianych młodzieńców. Figurze towarzyszyły dziewczęta w białych strojach, umundurowani harcerze oraz żołnierze. W bezpośredniej asyście Matki Boskiej znajdował się też ksiądz prowadzący ceremonię. Za tym orszakiem ciągnął tłum ludzi - pielgrzymów skupionych w kompanie, pątników indywidualnych; tych przybyłych z najbliższych okolic, jak i trochę dalszych, Polaków i mniejszej od nich grupy Ukraińców. Zdawało się, że za figurą Matki Boskiej ruszył tłum wszyst¬ kich przybyłych na Kalwarię pielgrzymów. Nic bardziej mylnego. Okazało się, że niemal każda kompania przybywająca do sanktuarium na odpust ma własny plan działania. W efekcie na kalwaryjskich dróżkach kłębiły się dzie¬ siątki niezależnych grup pielgrzymów. Jedne wyruszyły na nie bladym świtem jeszcze przed figurą Matki Boskiej, inne dopiero po niej. Część dołączyła do głów¬ nej pielgrzymki (tak bowiem określano orszak odprowadzający figurę Zaśniętej do „Grobu") podczas mszy odprawianej na początku dróżek pod kaplicą zwaną „Domkiem Matki Bożej". Inne kompanie wciąż przecinały trasę figury Matki Boskiej, idąc pod prąd, usiłując się z nią minąć, tworząc korki i zatory przy poszcze¬ gólnych kaplicach. Przez to niosący figurę Maryi wciąż musieli kogoś zawracać z drogi, prosić o ustąpienie miejsca i przeciskać się przez tłumy. Uroczystość Pogrzebu Matki Boskiej jest formą nabożeństwa dróżkowego. Pro¬ cesja z figurą zatrzymywała się więc przy każdej kaplicy, jej uczestnicy odma¬ wiali tam modlitwę i ruszali dalej. Pomiędzy poszczególnymi stacjami intonowali pieśni, przede wszystkim maryjne, lub odmawiali kolejne modlitwy. Przejście całej trasy zajęło kilka godzin, lecz najważniejsza i gromadząca najwięcej osób była jej pierwsza część - procesja z figurą. Pątnikom trudno było podczas nabożeń¬ stwa dróżkowego zachować ciągłe skupienie i wyciszenie. Nie sprzyjały temu wa¬ runki na samej Kalwarii, kaplice rozrzucone są bowiem na pobliskich wzgórkach, a dolina u ich podnóża stanowi akustyczną scenę sprzyjającą przenoszeniu się dźwięków. W sytuacji, gdy po kalwaryjskich dróżkach przemieszczają się dzie¬ siątki kompanii, każda wyposażona we własny sprzęt nagłaśniający, każda po¬ chłonięta śpiewaniem innej pieśni czy odmawianiem innej modlitwy , kakofonia, jaka się tworzy podczas odpustu, jest wręcz nie do opisania. W tym wszystkim niektórym pielgrzymom, idącym ze szczególnie ważną prośbą czy dziękczynie¬ niem, udawało się zachować pobożne skupienie, inni zaś zajmowali się przede wszystkim tym, co działo się dookoła, oraz staraniom, by nie utonąć w błocie. Na kalwaryjskich dróżkach na pielgrzymów czekała bowiem jeszcze jedna nie7 7 Na Kalwarii można kupić książeczki z modlitwami do odmawiania podczas dróżek (np. Na dróżkach... 2004; Na dróżkach... 2005), lecz część przewodników kalwaryjskich układa własne modlitwy lub samodzielnie dobiera pieśni do odśpiewania przy poszczególnych kaplicach. �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 141 spodzianka - rozdeptane, śliskie błoto, które znacząco utrudniało poruszanie się po stromych miejscami wzgórzach. Trudne warunki i panujący rozgardiasz zdawały się w ogóle nie dziwić pątni¬ ków - ludzi w każdym wieku, od małych dzieci, przez młodzież, osoby w średnim wieku, po starsze. Każdy wręcz z zadowoleniem przyjmował trudy drogi, im więk¬ szy bowiem wysiłek i poświęcenie ofiaruje się Matce Bożej, tym silniejsza prośba do Niej lub tym większe dziękczynienie. Co więcej, na dróżkach kalwaryjskich wytworzył się specyficzny system radzenia sobie z przeciwnościami gruntu - wza¬ jemna pomoc, współpraca pielgrzymów w pokonywaniu największych trudności. Słabsi przy pokonywaniu błotnistych wzniesień wspierali się na silniejszych - tych, którzy akurat byli z boku. Ręce, zarówno te szukające pomocy, jak i te j ą ofiarujące, były wszędzie i każdy je wyciągał. Przeprowadzało się osoby starsze, dzieci, łapało i podnosiło się upadających. Pielgrzymka szła razem. Gdybym mia¬ ła wskazać, czy kiedykolwiek w życiu odczułam wytworzenie się turnerowskiego communitas , bez wahania powiedziałabym, że wtedy tak. Wówczas, na dróżkach, w rzeczywistości było się razem. Wprawdzie wewnątrz jednej kompanii, czy we¬ wnątrz głównej pielgrzymki (mój przypadek), gdyż poszczególne grupy piel¬ grzymów w pewien sposób ze sobą nawet rywalizowały, ale w ramach konkretnej grupy na dróżkach było się razem. Nasilenie owego poczucia wspólnoty nie było jednak stałe ani w trakcie całego odpustu, ani nie dotyczyło w stopniu równym wszystkich przybywających do sanktuarium pielgrzymów. Inaczej budowało się ono w przypadku członków kom¬ panii, którzy razem szli na Kalwarię z własnej parafii, często przez kilkudziesięciokilometrowy marsz przygotowując się do uroczystości odpustowych. Wewnątrz kompanii communitas była silna, ale poczucie wspólnoty nie dotyczyło w równym stopniu pozostałych obecnych na Kalwarii pątników. Poszczególne grupy wręcz oddzielały się od siebie i ze sobą konkurowały. Nie jest to jednak specyfika tylko tej pielgrzymki (por. Sallnow 1981, s. 176-177). Inaczej z kolei poczucie wspól¬ noty kształtowało się u osób, które w uczestnictwo w wydarzeniu włączały się dopiero w samym sanktuarium i nie były związane z żadną kompanią. W ich przy¬ padku doświadczenie więzi mogło mieć miejsce tylko w szczególnych momentach, gdy dołączali się do grupy pielgrzymów i wraz z nimi przeżywali trud pokonywania kalwaryjskich dróżek. Wyraźny był bowiem związek tworzenia się communitas 8 8 Pojęcie communitas rozumiem tutaj przede wszystkim jako poczucie swoistej więzi, jako od­ czuwanie wspólnoty, jedności. Nie rozpatruję jednak communitas jako antystruktury (por. Turner, Turner 1978, s. 1-39; Turner 2005, s. 195-227), raczej jako wytwarzającą się czasowo relację, która nie zastępuje jednak owej codziennej struktury. Na użytek tego tekstu liminalność - przestrzeń, w której może wytworzyć się communitas, rozumiem jako wykraczającą poza codzienność sferę kontaktu z sacrum. Communitas spontaniczna będzie więc w tekście odpowiadać doświadczeniu religijnemu przeżywanemu podczas odpustu. Z kolei communitas normatywna opisywać będzie wytwarzającą się między pielgrzymami więź społeczną. Równie ważne dla tego artykułu jest poj¬ mowanie communitas nie jako zjawiska uniwersalnego towarzyszącego wszystkim pielgrzymkom, ale jako pojęcia ukazującego lokalną specyfikę. Uniwersalne rozumienie communitas przez Turnera zostało już wielokrotnie skrytykowane (por. Eade, Sallnow 1991, s. 4-5), lecz uważam, że sama koncepcja znakomicie oddaje niektóre aspekty pielgrzymki do Kalwarii Pacławskiej. �142 KAMILA BARANIECKA z drogą. Więź była najsilniejsza podczas drogi do Kalwarii oraz podczas przemie¬ rzania kalwaryjskich dróżek. Jej intensywność nikła jednak, gdy rozproszeni piel¬ grzymi buszowali po rozstawionych w całej miejscowości kramach, czy zajadali się odpustowymi specjałami w polowych restauracjach. Przebywając na Kalwarii podczas odpustu miało się wrażenie, że waga niektórych wydarzeń, droga i jej szczególny charakter, sprzyjały „aktywacji" poczucia wspólnoty. Możemy więc za Turnerem wyróżnić w przypadku kalwaryjskiego odpustu dwa rodzaje communitas - normatywną oraz egzystencjalną (spontaniczną) (Turner 2005, s. 141-142). Normatywna zakłada określony, ustrukturyzowany już sposób uczestniczenia w pielgrzymce jako zinstytucjonalizowanej praktyce , kiedy poczucie jedności, wspólnotowości, równości wynika już z samego faktu uczestniczenia w odpuście, ze świadomości brania udziału w wydarzeniu wraz ze wszystkimi innymi obecny¬ mi tam osobami. Odczuwanie takiej więzi miało miejsce podczas całego odpustu. Natomiast momenty wymagające jeszcze mocniejszego zespolenia, te, które miały miejsce wewnątrz spajającej pątników grupy, poruszające chwile bliższego kontaktu z sacrum, zmieniały naturę więzi - wynikała ona wówczas ze swoistego uniesie¬ nia. Pielgrzymów łączyło poczucie owej communitas egzystencjalnej (por. Turner, Turner 1978, s. 104-139). Taki rodzaj wspólnoty, bliskości odczuwany był właś¬ nie podczas wspólnej drogi, w ramach jednej kompanii. Sama droga przemierzana przez pielgrzymów miała pewne punkty „kulmina¬ cyjne", gdy doświadczanie wspólnoty stawało się szczególnie intensywne. Owe odcinki drogi wzmacniające poczucie jedności podczas Pogrzebu Matki Boskiej można podzielić na dwa rodzaje - odcinki, kiedy warunki terenowe wymuszały zacieśnienie więzi w grupie - wspominane już strome, błotniste wzniesienia, na których pielgrzymi musieli wzajemnie wspierać się w pokonaniu trudnych frag¬ mentów trasy, oraz szczególne miejsca na drodze figury - przejście przez rzekę i złożenie figury Matki Boskiej w kaplicy „Grobu". Pogrzeb Matki Boskiej jest uroczystością, którą można podać jako przykład wyzwalania różnorodności form uczestnictwa w wydarzeniu religijnym. Część kompanii, jak pisałam, samodzielnie pokonywała dróżki Pogrzebu Matki Boskiej, modląc się na nich na swój sposób, nie towarzyszyła figurze niesionej do Grobu. Część grup towarzyszyła figurze przez całą drogę, podobnie, jak większość piel¬ grzymów indywidualnych. Jedni uczestniczyli w głównej pielgrzymce od mszy odprawianej przy kaplicy „Domek Matki Bożej", inni uczestnictwo w odpuście ograniczyli do przejścia od jednego momentu kulminacyjnego do drugiego - od przejścia figury Matki Boskiej przez rzekę do złożenia jej w kaplicy „Grobu". Przejście z figurą Matki Boskiej przez rzekę Wiar (kalwaryjski „Cedron") zyskało status jednego z głównych wydarzeń Pogrzebu Matki Bożej. Mimo iż przejście przez „Cedron" upamiętnia zdarzenia z Męki Chrystusa - strącenie Jezusa do wody, znaczenie przekraczania tej wody - swoistej granicy, przeniesio¬ ne zostało także do nabożeństwa upamiętniającego wydarzenia z życia Matki 9 9 Na temat ustrukturyzowania sposobu uczestnictwa w pielgrzymkach por. Turner i Turner (1978, s. 172-202). �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 143 10 Boskiej . Przekraczanie wody wyglądało niezwykle widowiskowo. Po zejściu ze stromego wzgórza procesja zbliżyła się do rzeki. Nad nią pobudowane były przez okolicznych mieszkańców kładki, po których za drobną opłatą pielgrzymi mogli przejść na drugi brzeg. Lecz po moście szli zdrajcy Pana Jezusa (więcej: Zowczak 2000, s. 371-374), więc znaczna część osób decydowała się przejść przez „Cedron" bezpośrednio, pamiętając też o konieczności ofiarowania Matce Boskiej swojego trudu. Przez wodę „przeszła" też Matka Boska wraz z asystą. I właśnie w chwili, kiedy niosący figurę zbliżyli się do dość stromego brzegu rzeki, wszyscy niemal wstrzymali oddech patrząc, jak przy zejściu do wody niebezpiecznie kołysze się figura. Lecz gdy niosący j ą mężczyźni zanurzyli nogi w rzece, pielgrzymi na nowo odżyli. Część rzuciła się do wody, by przekroczyć ją razem z figurą. Reszta zaczęła obmywać twarze w wodzie. Kilka starszych pań z Ukrainy nabrało wodę do bute¬ lek dokładnie w chwili, gdy nad tą wodą unosiła się figura na noszach. Już na drugim brzegu przytknęły zdjęte z głów chusty do szat Matki Boskiej, by następ¬ nie przetrzeć nimi twarze. Moment ogólnego zatrzymania, zapatrzenia minął. Piel¬ grzymi ruszyli dalej niosąc w sobie poczucie niezwykłego przeżycia. Przeżycia, które jednakowoż towarzyszyło wyłącznie im, bowiem, gdy otaczający figurę Matki Boskiej członkowie głównej pielgrzymki z zapartym tchem śledzili prze¬ kraczanie przez nią rzeki, inni pątnicy, chlapali się w tym samym czasie w wodzie lub przepychali z członkami głównej pielgrzymki na kładkach. Przejście figury Matki Boskiej przez rzekę skupiło tak wiele osób być może dlatego, że miało miejsce tuż obok parkingów przygotowanych dla pątników. Nie musieli wdrapywać się na górę do sanktuarium, a mogli uczestniczyć w głów¬ nych punktach uroczystości. Przejście przez rzekę było symbolicznym począt¬ kiem właściwej drogi do „Grobu Matki Bożej", rozpoczęciem ostatniego odcinka odprowadzania figury. Przekraczanie „Cedronu" to moment graniczny. Po nim następuje właściwe odprowadzenie figury do „Grobu" i sam Pogrzeb. Przechodząc przez wodę pielgrzymi jeszcze mocniej angażowali się w kalwaryjskie wydarze¬ nia. Za „Cedronem" tworzyli skupiony i najliczniejszy na całej trasie kondukt po¬ grzebowy Matki Boskiej. Od przejścia przez rzekę do kaplicy „Grobu" droga nie była długa - tylko kilka kaplic, przy których odmawiane były krótkie modlitwy, lecz temu przejściu to¬ warzyszyły silne emocje. Moment kulminacyjny, czyli dotarcie do kaplicy, był dla pielgrzymów ważny z kilku powodów. Po pierwsze, w tym momencie wypełnił się główny cel ich drogi - odprowadzenie figury Matki Bożej do miejsca spo¬ czynku. Po drugie, modlitwa odmówiona w tym miejscu, przed złożoną już do „Grobu" Maryją, miała szczególne znaczenie - to jej składane było dziękczynie¬ nie, do niej kierowane były prośby. Kaplica „Grobu" jest też wyjątkowa dla osób, które pierwszy raz uczestniczą w odpuście. Zgodnie ze zwyczajem panującym 1 0 Przeniknięcie elementów Pasji Chrystusa do nabożeństwa dróżek Maryi jest poniekąd natu¬ ralne. Kalwaria stanowi miejsce upamiętnienia współcierpienia Matki Boskiej (patrz: Kośla 2002). Pasja Marii stanowi szeroki temat w biblii ludowej (patrz: Zowczak 2000, s. 394—H5). Z kolei Marek Starowieyski zwraca uwagę na znajdujące się w apokryfach o Zaśnięciu Matki Bożej podo¬ bieństwa do zdarzeń z Męki Chrystusa (Apokryfy... 2006, s. 780). �144 KAMILA BARANIECKA na Kalwarii pielgrzymi-nowicjusze plotą wieńce z młodych gałęzi drzew liścias­ tych, w niektórych przypadkach nawet z gałązek kolczastych krzewów, i przy­ strojeni nimi przemierzają dróżki. Następnie w wybranej kaplicy składają wieńce na znak ofiarowania trudu związanego z pielgrzymowaniem Matce Boskiej lub Chrystusowi. To właśnie w kaplicy „Grobu Matki Bożej" było można znaleźć naj¬ więcej złożonych wieńców. Miejsce to było szczególnie miłe pielgrzymom także dlatego, że przy kaplicy rozstawione były kramy z jedzeniem. Mieszkańcy oko¬ licznych wiosek sprzedawali w nich gotowane nocą potrawy: pierogi, krokiety, gołąbki, zupy. Przy „Grobie Matki Bożej" można było wypocząć po trudach wędrówki, posilić się, wymienić uwagami z innymi. Tam też doszło do rozproszenia głównej pielgrzymki - część osób wytrwale stała pod kaplicą czekając, aż asysta ułoży figurę na miejscu, a drzwi kaplicy zostaną otwarte dla wiernych. I choć oczekiwanie trwało około 40 minut, większość osób wytrwała w palącym słońcu, by pierwsze mogły złożyć hołd Maryi. Inni, choć zajmowali się w tym czasie kon¬ sumpcją, także czekali na możliwość modlitwy przed figurą. I właśnie to wspólne oczekiwanie, mimo iż przejawiało się w różny sposób, stanowiło w tym momencie szczególnie silną podstawę dla wytworzenia się więzi grupowej. Pragnienie po¬ wierzenia Matce Boskiej swoich próśb, trosk czy dziękczynienia powodowało wspólne wszystkim napięcie towarzyszące osiągnięciu jednego z głównych celów pielgrzymki. I choć kaplica „Grobu Matki Bożej" położona jest w połowie trasy dróżek „Pogrzebu Matki Boskiej", to ona stanowi najważniejszy punkt trasy. Dalsza droga to dopełnienie nabożeństwa, ale z poczuciem, że najistotniejsza jego część została już wypełniona. Wytwarzanie się communitas podczas przemierzania kalwaryjskich dróżek wspo¬ magały także określone zachowania pielgrzymów. Przejście przez wodę, a nie przez kładkę, kiedy figura Matki Boskiej przenoszona była przez rzekę oraz mo¬ dlitwa przed figurą w kaplicy „Grobu" dodatkowo wzmacniały poczucie jedności oraz wspólnoty wartości. Podobnie jak samo odprowadzanie Matki Boskiej do „Grobu". Częściowo zachowania te oparte są na wskazanym przez Turnerów mechanizmie działania paradygmatu źródłowego (root paradigm) (Turner, Turner 1978, s. 10-11) - na podkreślaniu współuczestnictwa w wydarzeniu, w którym brali udział najpierw sami święci, a w honorujących je wydarzeniach kolejne grupy pątników. Takim paradygmatem źródłowym dla dróżek Pogrzebu Matki Bożej były wydarzenia związane z Jej zaśnięciem oraz Wniebowzięciem. Pierwotnie w wyda¬ rzeniach tych uczestniczyli apostołowie , obecnie w ich obchodach udział biorą pielgrzymi. Wykonywane określone praktyki podkreślały ich zaangażowanie, ale też łączyły ich ze wszystkimi, którzy w podobnych wydarzeniach brali udział. Communitas, choć spaja przede wszystkim osoby uczestniczące w dokładnie tych samych uroczystościach, jest ponadczasowe (Turner 2005, s. 165), a zatem poczu¬ cie pewnej wspólnoty może odnosić się także do osób z przeszłości, nieznanych, ale które w podobny sposób składały hołd Matce Bożej. 11 11 Zgodnie z opisami Transitus - przejścia - Matce Boskiej towarzyszyli w nim apostołowie (por. Starowieyski 2006, s. 777-834). �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 145 Pojęcie communitas nie jest jednak kategorią wyczerpującą opis pielgrzymki na odpust Wniebowzięcia Matki Boskiej w Kalwarii Pacławskiej, podobnie jak i innych pielgrzymek (por. Eade, Sallnow 1991). Communitas nie pozwala bowiem na opisanie szeregu praktyk indywidualnych, intencji, z jakimi ludzie wyruszają na pielgrzymkę, i równoczesnego z poczuciem wspólnoty doświadczania samot¬ ności w jednostkowej prośbie czy dziękczynieniu wznoszonym do Matki Boskiej. Choć Turnerowie piszą, że pielgrzymka rodzi się z indywidualnej decyzji, porzucają następnie swoje zainteresowanie pojedynczym pielgrzymem, skupiając się na gru¬ pie ludzi złączonych w communitas. Tymczasem w obrębie powstającej podczas pielgrzymki wspólnoty rozgrywały się jednostkowe dramaty, radości. Co więcej, każdy pielgrzym na swój sposób kształtował uczestnictwo w pielgrzymce. W dużej mierze to indywidualny wymiar pielgrzymki świadczył o jej istocie, a nie tylko wytwarzanie się międzyludzkich relacji innego typu niż te codzienne. Pielgrzymka to także czas intensyfikacji relacji człowieka z Bogiem, z Matką Boską, a nie tylko relacji z drugim człowiekiem. Pierwsza relacja decydowała o wypełnieniu celu pielgrzymki, druga jedynie wspomagała realizację tego celu, ale nie była niezbędna. Do Kalwarii Pacławskiej przybyło bowiem więcej pielgrzymów indywidualnych niż skupionych w kompaniach i swoje uczestnictwo w odpuście uważali oni za równie wartościowe co członków kompanii. Na Kalwarii podczas odpustu panowa¬ ła bowiem jedna główna zasada: każdy wie, z czym tu przychodzi . Choć to instytu¬ cjonalne ramy nadawały sens indywidualnym działaniom wszystkich pielgrzymów. Od intencji, od powodu przybycia na Kalwarię w znacznym stopniu zależał więc sposób uczestnictwa w odpuście. Każdy z osobna oceniał, jak powinien się zachować, jakich szczególnych zachowań wymagały jego prośby czy dziękczy¬ nienie Bogu, Matce Boskiej. Jedni uważali za wystarczające przejście dróżek i odmawianie modlitw przy poszczególnych stacjach. Inni dodatkowo wiele czasu spędzali w kościele modląc się przed cudownym obrazem. Jeszcze inni kulty¬ wowali odpowiednie praktyki związane z modlitwą przy niektórych kaplicach. W efekcie zachowanie pielgrzymów na Kalwarii wydawało się chaotyczne i stwa¬ rzało wrażenie, że każdy robił, co chciał. Miejsce pątnicze stanowi bowiem pole ekspresji różnorodnych znaczeń i wyobrażeń, z jakimi przybywają do niego piel¬ grzymi (Eade, Sallnow 1991, s. 10). 12 DRÓŻKI MĘKI PAŃSKIEJ I PROCESJA Z FIGURĄ MATKI BOSKIEJ WNIEBOWZIĘTEJ (14VIII) Znaczenie praktyk i intencji indywidualnych dla rozumienia pielgrzymki było szczególnie wyraźne w trakcie czwartego dnia odpustu, kiedy obchodzone były dróżki „Męki Pańskiej", zwane też dróżkami „Pana Jezusa". Nie znaczy to, że 13 sierpnia indywidualne praktyki nie były zauważalne - obmywanie się w rzece, gdy przechodziła przez nią procesja z figurą Matki Boskiej, przejście na kolanach 1 2 Wypowiedź jednej z uczestniczek odpustu. �146 KAMILA BARANIECKA przez kaplicę Bramy wschodniej (mimo iż nie należy ona do zestawu kaplic dróżek „Wniebowzięcia Matki Boskiej"), składanie bukietów kwiatów w kaplicy „Grobu Matki Bożej" także zaliczały się do owego indywidualnego wzbogacania uczest¬ nictwa w odpuście. Lecz w ten sposób zachowywały się przede wszystkim osoby towarzyszące bezpośrednio figurze Matki Boskiej. Kolejnego dnia odpustu, kiedy nie istniało wyraźne zróżnicowanie na „główne" obchody i „zwykłe" obchodzenie dróżek, potrzeba zaakcentowania własnego, szczególnego uczestnictwa w piel¬ grzymce była lepiej widoczna. 14 sierpnia, podobnie jak wcześniejszego dnia, każda kompania osobno prze¬ mierzała kalwaryjskie dróżki. Na Kalwarii było o wiele mniej osób, gdyż więk¬ szość pielgrzymów indywidualnych wróciła już do domów. Dzień ten poświęcony był rozpamiętywaniu Męki Pańskiej, jak również boleści Matki Boskiej towarzy¬ szącej Synowi w drodze na śmierć. W przeciwieństwie do obchodzonych podczas tylko jednego święta w roku dróżek „Wniebowzięcia Matki Boskiej", dróżki „Pana Jezusa" pielgrzymi na Kalwarii przemierzają podczas kilku uroczystości w roku. Być może dlatego większa liczba stacji Męki Pańskiej wiąże się ze specyficznymi praktykami i darzona jest szczególną czcią. Ta wyraża się w indywidualnej posta¬ wie pielgrzymów, którzy w pewnych momentach trasy odłączają się na chwilę od swojej grupy, by na swój sposób wypełnić uczestnictwo w odpuście. O potrzebie zachowań różniących się od utartego wzorca, manifestowanych w niektórych ośrodkach pątniczych, pisali w swojej krytyce turnerowskiego ujęcia pielgrzymek John Eade i Michael Sallnow (1991, s. 10-12). Wskazywali oni wręcz na konflikt między pielgrzymami a oficjalnymi opiekunami sanktuarium i na presję wywieraną przez pątników, w opozycji do harmonii towarzyszącej pielgrzy¬ mowaniu opisywanej przez Turnera. W przypadku Kalwarii, indywidualne prak¬ tyki religijne, w zasadzie, są akceptowane przez władze sanktuarium - poza tymi, które zdradzają chęć bezpośredniego kontaktu z sacrum, czyli dotknięcia figury czy obrazu, a przepychanie się pielgrzymów, którzy chcą znaleźć się jak najbliżej centrum wydarzeń, kwitowane jest pobłażliwym uśmiechem. Jednak także w przy¬ padku mojej interpretacji odpustu w Kalwarii Pacławskiej krytyka pewnych zało¬ żeń Turnera znajduje uzasadnienie. Choć harmonii pielgrzymki nie narusza otwarty konflikt między władzami sanktuarium a pątnikami, „naruszają" j ą właśnie owe indywidualne praktyki, a także rozproszenie się po całej Kalwarii kompanii piel¬ grzymów. Turnerowie przedstawili pielgrzymki jako zjawiska niezwykle spójne, ustrukturyzowane przez normatywną communitas, harmonijne, zarówno pod wzglę¬ dem statusu uczestników, jak i ich zachowań (por. Turner, Turner 1978). Podczas odpustu Wniebowzięcia Matki Boskiej nie można jednak mówić ani o całkowitej równości uczestników - czyli o wytworzeniu się antystruktury, ani o jednorodności zachowań i praktyk pielgrzymów. Pojęcie communitas zakłada powstanie wspólnoty nie opartej na hierarchii, a w przypadku communitas normatywnej, opartej na innej hierarchii niż ta w co¬ dziennej strukturze społecznej. Opisując odpust Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, jak już wspomniałam, można mówić o communitas spontanicznej powsta¬ jącej wewnątrz kompanii, możemy też dostrzec normatywną - obejmującą zarówno kompanie, jak i pielgrzymów indywidualnych. Lecz te zjawiska, jak zauważa �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 147 Mathieu Deflem, wpisane są jednak w strukturę społeczną (2002, s. 195), stanowią jej element dostosowany formą do miejsca i czasu. Communitas można, w tym przypadku, sprowadzić raczej do sfery odczuć - do owego czasowego i zmien¬ nego poczucia więzi, o którym pisałam, nie zaś do zjawiska ustalającego relacje społeczne na cały czas pielgrzymki. Wewnątrz kompanii, wśród ludzi, którzy znali się ze swoich parafii, relacje pozostawały zbliżone do codziennych. I były regulo¬ wane przez obowiązujące zwykle zasady narzucane przez władze sanktuarium, władze kościelne, pielgrzymujących księży, przewodników kalwaryjskich . Ich autorytet nie rozmył się podczas odpustu, a wręcz umocnił. I choć także należeli oni do grupy pątników, ich status nie zrównał się ze statusem innych uczestników pielgrzymki, „zwykła" hierarchia narzucona przez instytucje kościelne nie uległa w tym przypadku zatarciu (por. Eade, Sallnow 1991, s. 5). Przeciwnie, to ona stanowiła ramy dla zindywidualizowanych praktyk. Communitas w takiej sytuacji mogło pozostać wyłącznie w sferze odczuć, nie pełniło już funkcji jedynego czynnika regulującego relacje i zachowania wewnątrz grupy piel¬ grzymów, nie musieli więc stanowić harmonijnej pod każdym względem całości. Potrzeba wzbogacenia własnego uczestnictwa w odpuście, szczególnego uhonoro¬ wania Matki Boskiej czy Chrystusa, nadzorowana była przez autorytety sprawują¬ ce w społeczeństwie pieczę nad porządkiem w miejscach sakralnych. Chęć zbyt bezpośredniego kontaktu z sacrum zostałaby przez księdza powstrzymana, podob¬ nie jak zachowania niegodne - jedzenie na dróżkach, rozmawianie przez telefon. A bardziej zaangażowane uczestnictwo w wydarzenia było z kolei wspierane i cała kompania prowadzona przez księdza oraz przewodnika kalwaryjskiego cze¬ kała na osoby, które pragnęły mocniej zaakcentować swoje uczestnictwo podczas nabożeństwa dróżkowego - bowiem wszystko będzie policzone . Przejście dróżek „Pana Jezusa" to zadanie męczące, trasa jest długa, a sierpień był w 2007 roku deszczowy, co znacznie utrudniało kompaniom przemieszczanie się. Jednak trud, jak wspomniałam, czyni pielgrzymkę cenniejszą, gdyż większa ofiara jest wówczas kierowana do Boga. Paradoksalnie pielgrzymi cieszyli się z niewygód. Ci, którzy uznawali wysiłek włożony w drogę za niewystarczający, wprowadzali udoskonalenia we własnym przejściu dróżek. Podstawowym spo¬ sobem na podkreślenie swojego zaangażowania w nabożeństwo dróżkowe był ciągły śpiew i modlitwa - także między stacjami. Nie wszyscy bowiem dołączali do intonującego kolejne strofy przewodnika kompanii. Część osób oddawała się pomiędzy stacjami zwykłym pogaduszkom. Włączała się w modlitwę dopiero przy poszczególnych kaplicach. Lecz ci, którzy byli przekonani, że ich intencje wyma¬ gały głębszego uczestnictwa w odpuście, oddawali się modlitwie przez cały czas. Ich determinację, by jak najpełniej przeżyć pielgrzymkę, widać było również przy 13 14 1 3 Przewodnicy kalwaryjscy prowadzą grupy pielgrzymów na Kalwarię, przewodniczą nabo¬ żeństwom dróżkowym i sprawują pieczę nad całością uczestnictwa w pielgrzymce. To oni intonują pieśni i modlitwy. Przewodnicy pochodzą z parafii, z których wyruszają pielgrzymki. Na ogół są to osoby związane z Kalwarią, pielgrzymujące na nią od lat. Przewodnikiem nie może być osoba przy¬ padkowa - na Kalwarii prowadzone są przed odpustem spotkania dla przewodników; muszą oni zostać zatwierdzeni przez prowadzących sanktuarium franciszkanów. Wypowiedź jednej z uczestniczek odpustu. 1 4 �148 KAMILA BARANIECKA kilku stacjach. W kaplicy „Piwnica pod domem Kajfasza" płynie cudowne źródełko, z którego woda ma moc uzdrawiania, zwłaszcza chorób oczu. Tam też niektórzy pielgrzymi zatrzymywali się, by zaczerpnąć wody ze studni. Z kolei w miejscu, gdzie stoi „Krzyż na Cedronie", część pielgrzymów wspinała się na postument, na którym jest on umocowany, by obejść go dookoła na kolanach . Z kolei przy kaplicy zwanej „Gradusy", gdzie przewidziany był odpoczynek dla pielgrzymów i miejscowi rozstawili się ze swymi kramami sprzedając pątnikom przygotowane wcześniej potrawy, część osób zajęła się jedzeniem i rozmowami ze znajomymi, a inni modlitwą oraz adoracją kaplicy. Niektórzy pielgrzymi na pamiątkę zepchnię¬ cia Chrystusa ze schodów przy „Ratuszu Piłata" schodzili z nich na kolanach tyłem odmawiając Któryś za nas cierpiał rany... O wykazanie zaangażowania w pielgrzymkę przez jej uczestników dbali też księ¬ ża - przy kaplicy „Włożenie krzyża" opowiadali o kalwaryjskim zwyczaju robienia przy tej stacji krzyży z patyków przewiązanych trawą i wnoszenia ich na górę po drodze krzyżowej oraz składaniu ich pod koniec dróżek, przy krzyżu przed „Grobem Pana Jezusa". Część pielgrzymów pokierowała się wówczas ich wskazówkami ro¬ biąc prowizoryczne krzyże i zabierając je ze sobą na drogę krzyżową. Warto w tym momencie zwrócić uwagę, że realizacja podkreślanych przeze mnie indywidualnych potrzeb wzmocnienia uczestnictwa w pielgrzymce była możliwa tylko wówczas, gdy pielgrzym znał już zwyczaje panujące na Kalwarii, praktyki powiązane z poszcze¬ gólnymi kaplicami, lub gdy opowiedział mu o nich ksiądz bądź przewodnik kalwaryjski. Pogłębianie uczestnictwa w odpuście wiązało się ściśle z pewną bliskością z Kalwarią, ze znajomością miejscowych nabożeństw i rytów. Wydaje się, że cała kompania czekała na osoby, które postanowiły obejść „Krzyż na Cedronie", czy zejść na klęczkach z „Gradusów", ponieważ takie postawy wzbudzały szacunek. Po odpoczynku na „Gradusach" atmosfera pielgrzymki nieco się rozluźniła. Kilka kompanii jednocześnie wyruszyło w dalszą drogę z miejsca odpoczynku, więc na trasie robiły się korki. W efekcie czasem dwie kompanie na raz modliły się przy jednej kaplicy, a niektóre próbowały nawet wyprzedzać inne, co sprawiało, że atmosfera tężała, a uczucie niechęci do członków innych grup pielgrzymów narastało. Zwłaszcza próby wyprzedzania były przez inne kompanie odbierane jako niedopuszczalne i zdecydowanie nie na miejscu, wszak nie należy popędzać modlących się. Pątników dopadało już zmęczenie, dodatkowo podejście pod górę po drodze krzyżowej było niesamowicie ubłocone. Wdrapanie się było niemal niemożliwe i w kilku punktach spoceni od ogromnego wysiłku ratownicy PCK dosłownie wciągali pielgrzymów na mniej zabłocone części wzgórza. Po drodze, przy niektórych stacjach pątnicy pierwszy raz biorący udział w odpuście na Kal¬ warii składali niesione na głowach wieńce. Wiele z nich zostało przy kaplicy „Drugi upadek Pana Jezusa". Inne miały się jeszcze pielgrzymom przydać... Gęstą atmosferę pielgrzymki jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki rozwiał zwyczaj związany ze stacją „Trzy Maryje". Tam zgodnie zatrzymały się wszystkie ścigające się kompanie i po odmówieniu przez nie osobnych modlitw rozpoczęła się gra, na którą wiele osób z ciekawością lub niecierpliwością czekało. Istnieje 15 1 5 Opis podobnych praktyk znajdziemy też u Ryszarda Tomickiego (1981). �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 149 bowiem przekonanie, że gdy pielgrzym-nowicjusz trafi niesionym przez siebie wieńcem na głowę jednej z trzech figur Marii, ma szansę na szybki ożenek. Ci, którzy wiedzieli o zwyczaju, przygotowali się plotąc o wiele większe wieńce niż wymagałby tego rozmiar ludzkiej głowy, gdyż bardzo trudno trafić na głowę figury Marii wiankiem normalnej wielkości. Przy kaplicy zebrał się więc rozentuzjazmo¬ wany tłum dopingujący kolejnych zawodników. Rad, jak rzucać udzielali wszyscy, łącznie z księżmi i przewodnikami. Szczęśliwcy, którym udało się zarzucić wieniec na jedną z figur Marii, nagradzani byli brawami. A przezorni pielgrzymi, którym zależało na pewnym ożenku, zaopatrywali się wcześniej w kilka wieńców. Po tych swoistych zawodach rzucania wieńcami pielgrzymi ruszyli dalej. Ci, którzy nie zostawili wieńców przy kaplicy „Trzech Marii", składali je przy kaplicy „Ukrzy­ żowania" lub przy kaplicy „Grobu Pana Jezusa". Nieopodal, przy dużym krzyżu, niektórzy pątnicy składali małe krzyże zrobione przy stacji „Włożenie krzyża". Tam też po radosnym czytaniu na temat zmartwychwstania Chrystusa, pątnicy modlili się o uzyskanie odpustu, a następnie żegnali się z Kalwarią śpiewając pieśni, dziękowali też przewodnikowi, księdzu i sobie nawzajem za wspólne piel¬ grzymowanie. Na końcu dróżek w ten sposób znów zapanował nieopisany harmider. Jedne kompanie stojąc w zwartej grupie śpiewały pieśni ku czci Matki Boskiej Kalwaryjskiej, inne tworzyły wielkie kręgi i klaszcząc śpiewały tak modną ostat¬ nio Barkę. Różnica w „stylach" śpiewanych pieśni i zachowań była ogromna. Po „pożegnaniu" pielgrzymi rozeszli się, by coś zjeść lub pomodlić się jeszcze przed cudownym obrazem. Aż do późnowieczornych uroczystości wypełnienie czasu zależało od ich własnej inwencji oraz od inwencji mieszkańców pobliskich miejscowości. Odpust Wniebowzięcia Matki Boskiej miał bowiem wielu różnych odbiorców. Pielgrzymi, czy zebrani w kompanie, czy indywidualni, stanowili tylko jedną z grup osób zainteresowanych odpustem. Kolejne tworzyli mieszkańcy Kal¬ warii przyjmujący pątników czy rozstawiający polowe restauracje, jak też kramarze zawodowo obsługujący podobne wydarzenia oraz mieszkańcy okolicznych miejs¬ cowości, przede wszystkim młodzież. Wszystkie te grupy łączył fakt, że odpust na Kalwarii jest wydarzeniem jedynym w swoim rodzaju, jak również jedną z więk¬ szych atrakcji w okolicy. Okazją nie tylko do modlitwy, ale i do zabawy. Tę ostatnią zapewniał także koncert muzyki religijnej zorganizowany na placu przed kościołem. Osoby z pobliskich miejscowości nie uczestniczyły na ogół w całości obcho¬ dów odpustu. Przyjeżdżały czy przychodziły na wybrane jego części. Mieszkańcy Kalwarii byli zajęci aprowizacją pielgrzymów oraz ciągłymi z nimi utarczkami - o brak wody, o komfort miejsc do leżenia. Spory podczas odpustu nie rodziły się między władzami sanktuarium - pielgrzymami, ale mieszkańcami Kalwarii - pielgrzymami. Wybuchom konfliktów nie ma się jednak co dziwić. W czasie pielgrzymki zaludnienie Kalwarii zgęstniało kilkaset razy, a prowadzenie w niej zwykłego trybu życia było niemal niemożliwe . Także osoby mieszkające trochę dalej od Kalwarii włączały się w obchody odpus¬ tu nie tylko jako pielgrzymi, ale także jako obsługa wydarzenia, czerpiąca z niego 16 1 6 Ciekawy opis stosunku mieszkańców miejscowości przy sanktuarium do samego świętego miejsca oraz pielgrzymujących tam osób przedstawił Christopher McKevitt (1991). �150 KAMILA BARANIECKA korzyści materialne. Osoby mieszkające nad rzeką budowały kładki dla pątników, inni pilnowali parkingów dla przyjezdnych. Wiele osób, nawet te, które wyprowadziły się już z okolic Kalwarii, przyjechało, by podczas odpustu handlować domowym jedzeniem. Istnieją wręcz rodzinne tradycje gotowania potraw dla pielgrzymów. Z kolei młodzież przyjeżdżała do Kalwarii wieczorami, by się zabawić, poznać nowe osoby, przyjrzeć się towarom na kramach. Wieczorami Kalwaria tętniła życiem, a gwar rozmów i śmiechów niósł się daleko. Szczególna była na Kalwarii zwłaszcza ostatnia noc - podobnie jak na koloniach zwana „zieloną nocą". I podobnie jak na koloniach tego wieczoru odbyło się smarowanie pastą do zębów wybranych pątni¬ ków. Ostatnia noc pielgrzymki skupiła wiele młodych osób z okolicy, które pojawiły się na Kalwarii między innymi po to, by wysmarować pielgrzymów. Przywilej pomazania pastą dotyczył głównie dziewcząt, ale dostawało się i chłopcom. Przed uroczystościami zamykającymi odpust na kalwaryjskich uliczkach leżało mnóstwo pustych już tubek po paście do zębów, a gdzieniegdzie przemykali pielgrzymi z iście indiańskimi wzorami na twarzach. Spostrzeżenie Turnerów, że religijność wypełnia także sferę czasu wolnego (Turner, Turner 1978, s. 34-38), odróżnionego od czasu pracy, może być w przypadku odpustu na Kalwarii o tyle trafne, że zachowania przypisane do czasu wolnego od pracy - wakacyjnego, towarzyszą obchodom reli¬ gijnym. Atmosfera „zielonej nocy" znikła dopiero za bramą kościoła. Tam z kościoła do kaplicy „Rafała" ruszyła procesja z drewnianą, stosunkowo dużą, stojącą figurą Matki Boskiej Wniebowziętej. W blasku licznych świec i po¬ chodni figura Matki Boskiej przemieszczała się po drodze symbolizującej przenie¬ sienie jej z ziemi do nieba. W przejściu do kaplicy towarzyszył Matce Boskiej tłum pielgrzymów, ale też mieszkańców okolicznych miejscowości, gdyż ta część odpus¬ tu, ze względu na swoją widowiskowość, uważana jest za najpiękniejszą. Ci, którzy chcieli w sposób szczególny towarzyszyć Matce Boskiej w jej drodze, zaopatrzyli się w świece czy znicze, by oświetlać jej tę drogę, po czym złożyli je na trasie proce¬ sji. Po kazaniu i modlitwie kończących przemarsz, o północy rozpoczęła się msza święta kończąca obchody odpustu Wniebowzięcia Matki Boskiej dla pielgrzymów. Część z nich po tej mszy, która kalendarzowo odbyła się już 15 sierpnia, ruszyła do domów, pozostali opuścili Kalwarię dopiero nad ranem. We właściwe święto Wnie¬ bowzięcia Matki Boskiej, podczas sumy, w sanktuarium nie było już żadnego piel¬ grzyma. Uczestniczyli w niej przede wszystkim mieszkańcy okolic oraz Przemyśla. O tym, że w Kalwarii miał miejsce wielki odpust, świadczyło tylko kilkanaście roz¬ stawionych jeszcze kramów i więdnące wieńce pozostawione przy kaplicach. KSZTAŁTOWANIE UCZESTNICTWA W ODPUŚCIE Uczestnictwo pielgrzymów w odpuście kalwaryjskim nie jest zjawiskiem pros¬ tym do opisania, dlatego, że niejednokrotnie wiąże się z trudnymi ludzkimi przeży¬ ciami, z krzywdami, nieszczęściami, wypadkami, chorobami. Jednocześnie jednak wiąże się też z radosnymi chwilami, narodzinami, uzdrowieniami, pomyślnymi rozwiązaniami życiowych problemów. Przede wszystkim zaś wiąże się z wiarą, doświadczaniem sacrum, a zatem z uczuciami i odczuciami. Dlatego też wszelkie �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 151 wprowadzane w tym tekście pojęcia, czy to communitas, czy praktyka religijna, czy indywidualna intencja nieodłącznie związane są z wiarą. W tym znaczeniu zgadzam się z kąśliwą w założeniu uwagą poczynioną przez Deflema na temat turnerowskiej communitas, że jest ona „bardziej sprawą wiary aniżeli faktów" (2002, s. 195). Lecz wiara na Kalwarii rzeczywiście ludzi łączy. Podczas odpustu członkowie kompanii czuli się ze sobą związani, byli razem. Jednoczyły ich wspól¬ ne doświadczenia i trudy, ale też modlitwa i wspieranie się we wznoszeniu dzięk¬ czynienia czy błagalnych próśb do Boga i Matki Boskiej. W tym zakresie panował między nimi szczególny rodzaj zrozumienia. Jednak communitas nie determinowała całkowicie sposobu uczestnictwa w piel¬ grzymce. Była istotna, gdyż dała poczucie bezpieczeństwa - zwłaszcza starszym osobom, poczucie opieki Matki Boskiej, akceptacji powodu przybycia na piel¬ grzymkę, utwierdzała w słuszności wznoszenia modlitw, ale nie tylko ona wpłynęła na kształt zachowań czy na stopień zaangażowania pątników. Te wynikały także z jednostkowych intencji noszonych w sercach. Każdy wie, z czym tu przychodzi i każdy czuł, jak powinien ukierunkować swoje uczestnictwo w odpuście, czy konieczne było szczególne zaangażowanie, by prośba lub dziękczynienie trafiły do Matki Bożej. Na miejscu odbyła się swoista wymiana usług z Bogiem i świę¬ tymi (por. Eade, Sallnow 1991, s. 24-26). Choć wydawać się może, że każdy wie¬ rzący równie mocno powinien angażować się w uroczystości odpustowe, już na pierwszy rzut oka było widać, że tak nie jest. Część osób uczestniczyła w piel¬ grzymce niemal bezrefleksyjnie, podążając drogą utartych zachowań. Inni kształ¬ towali swoje uczestnictwo w odpuście świadomie, w zależności od wagi swojej intencji. Dotyczyło to przede wszystkim próśb szczególnie istotnych. Prowadziły one do intensyfikacji uczestnictwa w pielgrzymce, nikt bowiem celowo nie mini¬ malizował swojego zaangażowania sądząc, że takie Bogu wystarczy. Natomiast osoby przybywające na Kalwarię ze szczególnymi troskami, swój pobyt kształ¬ towały celowo i świadomie. To indywidualna potrzeba oraz indywidualne, odróżniające, zaangażowane prak¬ tyki wpływały na sposób uczestniczenia w odpuście. Dotyczyły one także prze¬ wodników kalwaryjskich, którzy sami ustalali „program" pielgrzymki, wybierali modlitwy i kazania. Również oni niejednokrotnie nie poddawali się narzucanemu przez klasztor kształtowi pielgrzymki, choć ich wizja mieściła się oczywiście w ramach tego, co władze kościelne rozumieją jako nabożeństwo dróżkowe. Lecz niektórzy sami przygotowali modlitwy, nie posługiwali się tekstami przygotowa¬ nymi do tego celu przez franciszkanów. Sami także dobierali teksty wygłaszanych przez nich kazań przy kaplicach lub w ogóle z takich kazań rezygnowali. Były więc kompanie, które przy każdej stacji śpiewały odpowiednie strofy pieczołowicie dobranych starszych pieśni i podążały do kolejnej kaplicy, a były i takie, które wysłuchiwały pogadanek o moralnym prowadzeniu się, fatalnych skutkach alko¬ holu i ogólnym upadku moralnym ludzkości. Już sam przebieg nabożeństwa dróżkowego mógł być zatem efektem inwencji pojedynczych osób. O dalszym rozwoju tego nabożeństwa każdy pątnik decydował już samodzielnie. 11 1 1 Przytaczana już wypowiedź uczestniczki odpustu. �152 KAMILA BARANIECKA Sanktuarium zapewniło pielgrzymom realizację ich jednostkowych potrzeb. Było „naczyniem, do którego pielgrzymi pobożnie wlewają swoje nadzieje, mo­ dlitwy i aspiracje" (Eade, Sallnow 1991, s. 15). Lecz ze swoimi prośbami człowiek stawał przed Bogiem sam, więc sam starał się nadać tym prośbom szczególny wy­ miar. Pielgrzymowanie, choć odbywało się w grupie, było w dużej mierze sprawą prywatną; poświęceniem własnego czasu, by podziękować Bogu za swoje życie lub zwrócić się do niego w ważnej sprawie. Prywatyzacja praktyk religijnych jest tutaj przeze mnie rozumiana jako skupienie się na sobie, na swoich intencjach, jako modelowanie własnego uczestnictwa w uroczystościach religijnych. A zatem czas spędzany we wspólnocie nowej jakości, wewnątrz communitas był para­ doksalnie czasem dla siebie i dla prywatnej relacji z Bogiem czy Matką Boską. Relacji niemal intymnej i rozumianej właśnie w kategoriach relacji prywatnych, rodzinnych, o czym świadczyć mogą wpisy do księgi pamiątkowej na Kalwarii skierowane do Matki Boskiej: kocham Cię Mamusiu obrysowane serduszkiem, czy dziękczynienia kierowane do Maryi przypominające w treści kartkę z wakacji lub smsa do najbliższej osoby - Dziękujemy za wszystko!!! czy Było pięknie, dzię­ kujemy otoczone kwiatuszkami, serduszkami. Na Kalwarii zderzały się ze sobą postawy osób, które uważały niemal za swój obowiązek uczestnictwo w odpuście i podczas dwóch procesji odprowadzenie Matki Bożej w jej drodze najpierw „do Grobu", a następnie „do nieba" i tych, którzy przyjechali na odpust w konkretnym celu, wznieść określoną prośbę lub podziękować za konkretną rzecz. Eade i Sallnow zauważają przenikanie się w sanktuariach pielgrzymkowych dwóch rodzajów dyskursów: ofiarniczego i cudow¬ nego (1991, s. 20-23). Choć zwykle nie sposób ich rozdzielić, można pokusić się o stwierdzenie, że pierwszy z nich reprezentowali pielgrzymi, którzy wzorem apo¬ stołów chcieli towarzyszyć Matce Boskiej w jej drodze; ze swojego pielgrzy¬ mowania uczynili ofiarę dla Niej i dla Boga. Pątnicy przyjeżdżający do Kalwarii w konkretnym celu, liczący na konkretne łaski, wpisywali się w drugi rodzaj dys¬ kursu, dla którego ten pierwszy tworzy stosowne tło. Oba typy postaw pielgrzymów były na odpuście obecne i niejednokrotnie łączyły się one ze sobą. Lecz w obydwu przypadkach pątnicy na swój sposób kształtowali uczestnictwo w odpuście, a ich indywidualne praktyki były powszechnie akceptowane oraz rozumiane. Dzięki wytwarzającej się między nimi więzi łączyło ich wspólne doświadczenie religijne (Taylor 2002, s. 22-23). Mimo iż każdy przybył na pielgrzymkę z własną intencją, został włączony w communitas tych, którzy ze swoimi troskami postanowili zwrócić się do Maryi. Stał się członkiem wspólnoty, która dzieli jedno przekonanie - wyrażone we wspomnianej księdze pamiątkowej - NO FUTURE BEZ MARYI! LITERATURA Apokryfy.2006, Apokryfy Nowego Testamentu. Ewangelie apokryficzne, cz. 2, red. ks. M . Sta¬ rowieyski, W A M , Kraków. B a r c i k J ó z e f S. 1985, Kalwaria Pacławska, ATK, Warszawa. �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 153 B i l u Y o r a m 1988, The inner limits of Communitas: A covert dimension of pilgrimage experience, Ethos, vol. 16, no. 3, s. 302-325. B r a n n y J e r z y 1996, Odpust Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kalwarii Zebrzy­ dowskiej. Dzieje i zwyczaje Asysty Cieszyńskiej, [w:] Orędowniczko Nasza. Kult Matki Bożej w polskiej kulturze ludowej, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Kraków, s. 37—16. Contesting... 1991, Contesting the sacred. The anthropology of Christian pilgrimage, red. J. Eade, M . J. Sallnow, Routledge, London. D e f l e m M a t h i e u 2002, Rytuał, antystruktura i religia, czyli Victora Turnera procesualna ana­ liza symboli, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, r. LVI, nr 1-2, s. 188-199. E a d e J o h n , S a l l n o w M i c h a e l J. 1991, Introduction, [w:] Contesting the sacred. The anthropology of Christian pilgrimage, red. J. Eade, M . J. Sallnow, Routledge, London, s. 1-29. K o ś l a R o m u a l d 2002, Kalwaria miejscem szczególnej obecności Matki Bożej, [w:] Kalwaria Zebrzydowska. Polska Jerozolima, red. Cz. Gniecki, Calvarianum, Kalwaria Zebrzydowska, s. 135-155. Ł u g o w s k a J o l a n t a 1986, Pogrzeb Matki Boskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej, Literatura Ludowa, nr. 3, s. 3-19. M c K e v i t t t C h r i s t o p h e r 1991, San Giovanni Rotondo and the shrine of Padre Pio, [w:] Contesting the sacred. The anthropology of Christian pilgrimage, red. J. Eade, M.J. Sallnow, Routledge, London, s. 77-97. Na dróżkach... 2004, Na dróżkach kalwaryjskich. Dróżki Pogrzebu i Wniebowzięcia Matki Bożej, b.w., Kalwaria Pacławska. Na dróżkach... 2005, Na dróżkach kalwaryjskich. Dróżki Pana Jezusa, b.w., Kalwaria Pacławska. S a l l n o w M i c h a e l J. 1981, Communitas reconsidered: The sociology of Andean pilgrimage, Man, vol. 16, no. 2, s. 163-182. S w i e r c z e k E d m u n d 2002, Geneza obchodów Dróżek Zaśnięcia Matki Bożej, [w:] Kalwaria Zebrzydowska. Polska Jerozolima, red. Cz. Gniecki, Calvarianum, Kalwaria Zebrzydowska, s. 157-163. T a y l o r C h a r l e s 2002, Oblicza religii dzisiaj, Znak, Kraków. T o m i c k i R y s z a r d 1981, Religijność ludowa, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludo­ wej, red. M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka, Ossolineum, Wrocław, s. 29-69. T u r n e r E d i t h , T u r n e r V i c t o r 1978, Image and pilgrimage in Christian culture. Anthro­ pological perspectives, Columbia University Press, New York. T u r n e r V i c t o r 2005, Gry społeczne, pola i metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie, WUJ, Kraków. V o r a g i n e J a k u b de 2000, Złota Legenda. Wybór, Prószyński i S-ka, Warszawa. Z o w c z a k M a g d a l e n a 2000, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze lu¬ dowej, FUNNA, Wrocław. KAMILA BARANIECKA COMMUNITAS AND PILGRIM'S INTENTIONS - TYPES OF PARTICIPATION I N THE PILGRIMAGE. THE GREAT FAIR OF THE ASSUMPTION DAY I N KALWARIA PACtAWSKA Summary The article proposes an application of a classical, popularized by Victor Turner, idea of communitas on the ground of research on contemporary religiosity. Basing on the example of a church fair of Assumption Day the author shows a possibility of applying both categories: existential communitas �154 KAMILA BARANIECKA (describing a type of a religious experience) and normative communitas (describing social relations emerging during a pilgrimage). She uses those categories to interpret fieldwork data collected in 2007. Although the idea of communitas introduced by Turner cannot grasp the whole specificity of pilgrimage, it can organize its description. However, such a description must be complemented with lacking elements. The author believes such lacking elements are, in case of the fair in Kalwaria Pacławska, individual motivations of pilgrims. That is why this article presents an attempt of com­ bining the collective idea of communitas with an individual aspect of some religious practices. K.B. Adres Autora: Mgr Kamila Baraniecka Instytut Archeologii i Etnologii PAN Zakład Etnologii A l . Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: kamila.baraniecka@gmail.com � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f8364bd3da1f92aed9add19ab042ae4.pdf 4601db46b7b87a8ea530bdcb37ba706d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5268 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource karykatura - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4890 Title A name given to the resource Obrazy "innych" w karykaturach - temat dla etnografa? / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.93-115 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI Instytut Archeologii i Etnologii PAN Warszawa OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? Artykuł ten powstał na podstawie porównania dużej liczby karykatur przed­ stawiających narodowości i grupy etniczne, powstałych w drugiej połowy X I X i pierwszej połowie X X wieku w dwóch krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Porównanie satyrycznych przedstawień z tych krajów pozwala otworzyć horyzont poznawczy na wyobrażenia „obcych" oraz uchwycić podobieństwa i różnice, co wydaje się być szczególnie interesujące dla etnografów. Artykuł jest raczej otwarciem tematu i zarysowaniem problemu niż jego podsu­ mowaniem. Zagadnienie omawiam na materiale niepolskim, wychodząc z założe­ nia, że kolejne etapy analizy staną się bardziej przejrzyste dla polskiego czytelnika. Wybrałem karykatury węgierskie i łotewskie, ponieważ chciałem, aby pochodziły one z krajów niemających ze sobą bezpośrednich kontaktów i , co za tym idzie żadnych istotnych wzajemnych wpływów. * * * Kategoryzacja rzeczywistości na zasadzie „swój - obcy" oraz formowanie się wizerunku „obcego" od dawna stanowiły przedmiot refleksji w naukach społecz¬ nych i humanistycznych. Stawiano pytania o działanie mechanizmów dystansu społecznego, o sposób powstania podziałów społecznych; badano przy tym różne aspekty tej problematyki - identyfikację, antagonizmy międzygrupowe, stereo¬ typy (Znaniecki 1930/31; Obrębski 1936; Bystroń 1935; Benedyktowicz 2000; Herzfeld 2007). Z ustaleń wspomnianych autorów wynika, że wyodrębnianie „innego" lub „obcego" odzwierciedla dynamikę podziałów społecznych. Podziały te wyrażają zwykle pewne odniesienia do rzeczywistości, a ich rodzaje wskazują na istnienie odmiennych kontekstów, w jakich funkcjonują społeczności. Istotne są tu - należące do różnych porządków rzeczywistości - kryteria podziału: przestrzenne (naturalne, geograficzne), ekonomiczne, społeczne (statusu, dostępu do zasobów), kulturowe (religijne, językowe i inne). Zadaniem badacza jest uchwycenie kategorii, wokół których rodzi się i umac¬ nia poczucie przynależności grupowej, i - co za tym idzie - specyficznych linii rozczłonkowania. Kategorie te, uwewnętrznione w postaci subiektywnych odczuć, zawsze znajdują jakiś obiektywny wyraz: zewnętrzny znak odróżniający człon¬ ków danej społeczności od ludzi spoza niej. Zestaw znaków spełnia funkcję �94 DAGNOSŁAW DEMSKI identyfikacyjną, tworzy uproszczony wizerunek członków zbiorowości składający się zarówno z elementów zewnętrznych, najczęściej stroju, cech fizycznych, jak i atrybutów odnoszących się do wartości postrzeganych jako ważne. Wizerunek ten jest odbiciem dynamiki relacji między grupami. To w jej ramach ulega prze¬ kształceniu w stereotyp - z narzędzia służącego pierwotnie zachowaniu dystansu i wzmocnieniu spójności wewnątrzgrupowej, w oderwany od wcześniejszych realiów i „zawieszony w próżni" obraz. Kategoryzacja i formowanie obrazów „obcego" to zjawiska o charakterze uni­ wersalnym, zawsze jednak wypełnione lokalnymi treściami i znaczeniami. Są czꜬ cią szerszego procesu strukturalizacji rzeczywistości i doświadczenia zbiorowego. Z jego społeczną realizacją spotykamy się powszechnie w pracy terenowej etno¬ grafa: w wywiadach, w biografiach, wspomnieniach, w literaturze, prasie, w bada¬ niu codziennych interakcji, rytuałów, czy zajmując się analizą podziału przestrzeni, a także obszarów pogranicza i wartościowania granic. Materiałem do badań w interesującej nas dziedzinie mogą stać się również obrazy. Stanowią one odrębny nośnik informacji, a co za tym idzie - osobny język. Pełnią one także różne funkcje. Karykatury to specyficzny typ obrazów. Od pozostałych odróżnia je ich funk¬ cja i cel - perswazja i polemika, zamiast zwykłego odzwierciedlania. Środkiem ich rozpowszechniania może być prasa, zwłaszcza satyryczna, docierająca głów¬ nie do elit, ale w pokrewnej wersji (satyry w prasie popularnej, chłopskiej, plakaty) również do szerszych mas. Medium to funkcjonuje wówczas jako narzędzie ko¬ munikowania się elit z innymi grupami społecznymi. Działo się tak w Europie w X I X wieku, czyli okresie po zniesieniu różnic stanowych, w czasach industriali¬ zacji, urbanizacji przestrzeni, masowych migracji i mieszania się społeczeństwa. Obiektem karykatury jest zawsze człowiek, a to oznacza, że jest ona zoriento¬ wana społecznie. Dlatego w analizie obrazów możemy zastosować zasady antro¬ pologii wizualnej. Poddane zostaną jej specyficzne dane obrazowe, czyli elementy wizualne - z uwzględnieniem ich odniesień do relacji i powiązań społecznych . Interesują mnie tylko takie przedstawienia, które odnoszą się w jakiś sposób do tożsamości etnicznej (ewentualnie społecznej), czasem wprost, a często w sposób pośredni, gdy dotykają sytuacji politycznej. Przedstawienia te otwierają możli¬ wość głębszego poznania relacji etnicznych. Przedmiotem interpretacji są typowe warianty obrazów i wizerunków traktowa¬ ne jako zobrazowanie odzwierciedlające relacje etniczne. Omawiam to zagadnienie, wykorzystując kilka karykatur reprezentujących różnorodne treści, pochodzących z pism satyrycznych ukazujących się na Węgrzech i na Łotwie w końcu X I X i w pierwszej połowie X X wieku. 1 2 1 Podobnie Piotr Sztompka wymienił kilka rodzajów danych wizualnych będących obiektem zainteresowania socjologii wizualnej - jednostka, działania, interakcje, działania zbiorowe, kultura, dalsze otoczenie tego, co społeczne (więcej: Sztompka 2005, s. 35-46). Trudno określić dokładnie, jaką część zbioru karykatur stanowią przedstawienia etniczne. Myślę, że nie więcej niż kilka procent wszystkich. Wyobrażenia „innych" występują także w dowci¬ pach politycznych. 2 �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 95 HUMOR, DOWCIP, IRONIA, KARYKATURA Karykatura mieści się w szerokim nurcie humoru, podlegając wspólnym regu­ łom; o jej specyfice decydują nośniki, jakie wykorzystuje. Śmiech i humor obecne są w każdej kulturze, przyjmując lokalne zabarwienie zarówno w formie, jak i treści. Humor, żart, ironia to zjawiska o wspólnych korzeniach - tym, co je różni, jest zasięg, funkcja, nośnik, kontekst. Logika śmiechu i ironii polega na jednocze¬ snym postrzeganiu sytuacji na dwa nieprzystające do siebie sposoby, z odniesie¬ niami i kontekstami należącymi do innych sfer. Komizm polega na zderzeniu dwóch różnych kodów. Żart - jak nazwała go Mary Douglas - to gra w odwraca­ nie wartości życia społecznego (2007, s. 231). Obok humoru sytuacyjnego i słow¬ nego, istnieje również humor w obrazach. Karykatura jest młodszą formą żartu, związaną z nośnikiem, jakim był rysu¬ nek, a później druk. Chociaż rozwinęła się prawdopodobnie w X V I I I wieku, jej korzenie sięgają głębiej w przeszłość, dając się odnaleźć w malarstwie i rzeźbie. Jako idea jest ona produktem epoki renesansu i reformacji, z ich nastawieniem na jednostkę, chociaż w późniejszych epokach postacie stanowiące obiekt satyry bywały również prezentacjami cech zbiorowości. Gra i ironia często stają się elementem repertuaru kultur podporządkowanych. Jeśli używają ich elity, dowcip staje się narzędziem wzmacniania własnej pozycji lub marginalizacji innych sfer. Jeśli posługują się nimi podporządkowane grupy społeczne, ironia odsyła nas do odmiennych, czasem ukrytych relacji społecznych. Społeczności podporządkowane podważają dzięki temu obowiązujące kategorie narzucone im przez dominujące grupy, wskazują na rzeczywistość społeczną obecną poza głównym nurtem kultury. Posiadanie kompetencji kulturowej pozwala z jednej strony na prowadzenie własnej gry elementami kultury, a z drugiej - na rozpoznanie kontekstu, w którym ma miejsce wydarzenie, będące przedmiotem dowcipu. Ironia bywa także częścią rytuału; dobrze znany i opisany przykład to kar¬ nawał będący w różnych kulturach czasem odwracania ról społecznych. Humor nie zmienia rzeczywistości, ale pozwala spojrzeć na nią z innej perspektywy. Jeśli celem tradycyjnego obrzędu jest budowanie jedności, wzmacnianie wspólnoty, czyli - innymi słowy - legitymizowanie dominacji grupy społecznej organizującej obrzędy, to użycie ironii prowadzi do odwracania obowiązującej hierarchii sądów, a przez to do poznania i wyrażenia różnych punktów widzenia. Obecne w każdej epoce i każdej kulturze ironia i żart mają swoje charakte¬ rystyczne formy i kanały przekazu. W społeczeństwach tradycyjnych obrzędy i rytuał odbywają się w czasie zgromadzeń, które sprzyjają też - w określonych okolicznościach - rozpowszechnianiu treści należących do dziedziny żartu. Wraz z pojawieniem się nowych mediów (pismo, druk, prasa, radio) ich uaktualnione formy wyszły w świat. Zyskały szeroki zasięg, choć za cenę utraty bezpośrednie¬ go kontaktu z odbiorcą. Druk i rozwój prasy stworzyły także miejsce na przekaz form ironicznego ko¬ mentowania aktualnej rzeczywistości społecznej, w tym karykatur - wizualnych przedstawień nawiązujących do istotnych wydarzeń. Rosnąca popularność prasy �96 DAGNOSŁAW DEMSKI satyrycznej w Europie przypadła na pierwszą połowę X I X wieku. Początek dał dziennik Charivari założony przez Charles Philipona w Paryżu, prezentujący karykatury atakujące Monarchię Lipcową Ludwika Filipa oraz burżuazję. Można zaryzykować stwierdzenie, że karykatury w nowożytnych dziejach Europy towarzy­ szą, umacniającej swoją pozycję, burżuazji, stanowiącej także głównego odbiorcę tego typu mediów. W ten sposób karykatura prasowa znalazła swoje miejsce w publicznej przestrzeni kulturowej Europy, rozchodząc się we wszystkich kierun¬ kach geograficznych. Ironia obecna w tej formie w pismach satyrycznych i kary¬ katurach miała swój udział w podtrzymywaniu nowoczesnego mitu, do którego istnienia dużą wagę przywiązywał Paul Connerton (1992). Jego zdaniem mit ten polegał na tworzeniu stanu permanentnego podważania tego, co stare. Interesująca jest historia rozprzestrzeniania się pism satyrycznych w Europie. W połowie X I X wieku dotarły one do Europy Środkowej i Wschodniej, w tym na Węgry i Łotwę. W porównaniu z innymi krajami imponująca wydaje się liczba węgierskich pism satyrycznych wydawanych w imperium austro-węgierskim. Najstarsze z nich założono w roku 1848 (Charivari/Dongo i Zeitgeist w Peszt, Abrazolt Folyoirat w Koszycach/Kassa, oraz Nagy-Egyedi Guner w Negyenyed), w 1850 roku powstało kilka w Peszcie (Der Eulenspiegel, Laci Koncha, Vasarnapi Ujsag - to ostatnie wychodziło przez kilka lat). Były to pierwsze wydawnictwa utworzone jeszcze przed uchwaleniem nowej zliberalizowanej ustawy karnej z 1852 roku. W roku 1857 powstały pisma Peleskei Notarius i Matyas Deak. Dwa lata później założono bardziej znane i wychodzące przez wiele lat: Az Ustokos, Bolond Miska, a także Kakas Marton. Jedno z najbardziej popularnych pism saty­ rycznych, reprezentujące środowiska liberalne - Borsszem Janko - ujrzało światło dzienne w 1867 roku, a inne, także znaczące, wydawane przez kręgi chrześcijań­ skie - Herko Pater - w 1893 . Najstarsze satyryczne pisma łotewskie pojawiły się na początku X X wieku: Nirga (1905-1914), Svari (1906), Gailis (1912), Gudrais Mulkis (1912), Skudras (1919-1920), Satirs (1920), Rugtas Drapes (1922-1923), Ho-Ho (1922), Pucesspiegelis (1923), Ods (1926), Natra (1930), Dadzis (1931), Gurkis (1933) . Wszystkie wydawane były w Rydze . Pisma satyryczne rozwijały się wraz z rosnącą w Europie rolą elit miejskich, towarzyszyły industrializacji, urbanizacji, masowej emigracji i migracji. Uczest­ niczyły w formowaniu i zagospodarowywaniu nowej przestrzeni społecznej dla polemik, dyskusji, debat i komentarzy życia politycznego i społecznego. 3 4 5 6 3 Założony w 1832 r. Później powstały także angielski Punch i niemiecki Eulenspiegel - odpo­ wiednio w latach 1841 i 1842. Dane na podstawie leksykonu pism satyrycznych i karykaturzystów Węgier (Gyöngy 2008). Dane na podstawie katalogu Biblioteki Narodowej w Rydze. Dla porównania pojawienie się pierwszych pism satyrycznych w Polsce przypada na drugą połowę X I X wieku. Były to Mucha (1862-1918-1939, Warszawa), Szczutek (1869-1918, 1919-1926, Lwów), Diabeł (1869-1919 Kraków), Faun (1899, Lwów), Chochoł (1902, Kraków), Wolna Myśl, Wolne Żarty (1918-1939, Łódź), Wróble na dachu (1929-1939), Cyrulik Warszawski (1926-1934), Szpilki (1935). Dane te przytaczam za Andrzejem Garlickim (2004). 4 5 6 �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 97 KARYKATURA JAKO ŹRÓDŁO ETNOGRAFICZNE Karykatury można potraktować jako specyficzne źródło dla badaczy relacji społecznych i etnicznych. Analizie poddać można dwa aspekty - rodzaj żartu i jego odniesienia do rzeczywistości społecznej oraz - stronę wizualną graficzne¬ go przekazu i jego język. Karykatury należą do kategorii żartu, ale posiadają własną specyfikę. Stanowią rodzaj reprezentacji, przedstawienia, którego celem jest perswazja - mająca zwrócić na coś uwagę - lub krytyka. Odwołują się do różnych wymiarów życia społecznego. Za ich pomocą odbiorca może uchwycić wyobrażeniowy obraz rzeczywistości charakterystycznej dla danego czasu i miejsca. Karykatury są z założenia skrzywionym obrazem rzeczywistości i służą obna¬ żaniu mechanizmów świadczących o funkcjonowaniu dominujących dyskursów społecznych. Obrazy „innych", odróżniających się swoją etnicznością, stanowią ich specyficzną kategorię. W omawianym okresie, do wybuchu I I wojny świato¬ wej, przedstawienia takie częściej służyły jako narzędzie budowania jedności niż kwestionowania wzorca dominującego (i jego dezorganizowania). Żarty z „innych" najczęściej budują jedność, służą umacnianiu tożsamości i pozycji. Natomiast karykatury, których obiektem przedstawienia jesteśmy „my" sami, częściej mają charakter „odwracania wartości życia społecznego", by użyć wymienionego już terminu pochodzącego od Mary Douglas. Dokonując klasyfikacji karykatur, należy uwzględnić ich tematykę oraz pozy¬ cję ich autora (czy należy on do grupy dominującej, czy funkcjonuje w środowi¬ sku opozycyjnym bądź dyskryminowanym). Generalnie możemy wyróżnić kilka typów karykatur, m.in. polityczne, społeczne, niezależne, podziemne, wojenne, portretujące swoich lub innych oraz mapy. Możemy mówić o karykaturach tema¬ tycznych poświęconych kulturze, cywilizacji, postępowi, modernizacji - przeciw¬ stawianych zacofaniu. Karykatury polityczne wymagają omówienia kontekstu historycznego, możemy je widzieć jako reprezentacje polityki pamięci. Częścią dyskursu podejmowanego przez karykaturzystów było odsłanianie nierówności i konfliktów społecznych. Za ich pośrednictwem następowała wymiana kulturowa między elitami i ich odbiorcami. W epoce konfliktów (wojen) karykatury nabierały ostrzejszego tonu, stając się narzędziem wykluczania określonych grup lub stron. Podczas rewolucji mogły słu¬ żyć rewolucjonistom wyśmiewając dawny ustrój i jego strażników. Rodzaj przed¬ stawienia zależał od zaplecza politycznego i społecznego, np. wojny były pokazy¬ wane inaczej przez pisma zbliżone do władzy, a inaczej przez prasę bardziej liberalną. Także różnice w stosunku do innych powiązane były z przynależnością autora lub pisma do konkretnej opcji politycznej. Zgodnie z założeniami antropologii wizualnej możemy przyjąć, że percepcja świata zapośredniczana jest przez obrazy - dotyczy to również karykatur. Interpre¬ tacja tego, co zostało zobrazowane, podlega również regułom badań wizualizacji. Pierwszym etapem badania jest rozszyfrowanie źródła, czyli ustalenie, co w treści danej karykatury odnosi się do rzeczywistości i z jakim wiąże się stereoty¬ pem. Punktem wyjścia musi być analiza treści, czyli rozpoznanie, co kryje się za �98 DAGNOSŁAW DEMSKI określonym przedstawieniem następnie uchwycenie pewnych prawidłowości i re¬ gularności, oraz powtarzalnych zależności. Do tego niezbędne jest porównanie całej serii obrazów i karykatur. Interpretację można prowadzić z uwzględnieniem kontekstu - biorąc pod uwagę dane na temat autora i sytuacji powstania obrazu - ale również w oderwaniu od tego rodzaju wiedzy traktując obrazy jako autono¬ miczne całości i próbując odczytać gatunkowe reguły formowania sensu. Równolegle konieczne jest typowe podejście etnograficzne, czyli rozpoznanie kontekstu kulturowego, wyodrębnienie różnic kulturowych oraz zestawienie stereo¬ typów funkcjonujących w danych krajach. Analizując te dane, można odpowie¬ dzieć na pytanie - które ze stereotypów i w jaki sposób obecne są w karykaturach? To, co z punktu widzenia etnografa wydaje się najbardziej interesujące, to wyła¬ niające się dzięki perspektywie porównawczej różnice kulturowe i możliwość uchwycenia przypisywanego im w danej społeczności znaczenia. Analizę obrazów „innych" w karykaturach, a co za tym idzie zjawiska doświad¬ czania różnic kulturowych, można przeprowadzić, przyjmując trzy perspektywy badawcze. Pierwsza z nich to próba rozszyfrowania punktu widzenia autorów (np. Polacy w wyobrażeniach Węgrów); druga - porównania wzajemnych wizerunków dwóch sąsiednich grup (np. wzajemne obrazy Polaków i Łotyszy), a trzecia - to zestawienie poszczególnych wątków, motywów lub elementów odpowiadających sobie w danej kulturze (np. proces asymilacji albo Cyganie w karykaturach róż¬ nych krajów Europy Środkowo-Wschodniej). Każdy punkt widzenia sprzyja kon¬ centracji na innym aspekcie obrazów „innych" w karykaturach, odsłania też inne zależności między wyobrażeniami, a kontekstem społecznym i kulturowym. Pierwsza perspektywa zakłada badanie wyobrażeń „innych", narodów sąsied¬ nich, grup etnicznych i mniejszości przedstawianych przez społeczność dominującą. Wiąże się z tym ustalenie, kto podlega kategoryzacji i kto zostaje zaliczony do „swoich" lub „innych". W rezultacie powstaje opis relacji etnicznych, uwzględnia¬ jący obowiązujące stereotypy (ich motywy i warianty) przenikające rzeczywistość społeczną i kulturową. Można się zastanawiać, dlaczego te a nie inne grupy mają największą liczbę przedstawień w karykaturach w danym kraju. Warto je zesta¬ wiać z wizerunkiem własnej grupy etnicznej. Przedmiotem uwagi są opisy „innego" w obrębie jednego obszaru kulturowego. Druga perspektywa umożliwia porównanie wzajemnych wyobrażeń na temat dwóch sąsiednich społeczności, sposobów kategoryzowania rzeczywistości spo¬ łecznej. Pozwala na wyodrębnianie wariantów obecnych w ikonografii i repre¬ zentacjach „innego". Istnieje prawdopodobieństwo, że obrazy te uzupełniają się wzajemnie, tworząc lustrzane odbicia rzeczywistości. Perspektywa ta pozwala określić, w jaki sposób przedstawianie zależne jest od pozycji zajmowanych przez oba narody we wzajemnych stosunkach. Analizując również przykłady wizerun¬ ków własnych każdej z grup, mamy możliwość ich porównania, oraz konfrontacji wyobrażeń o sobie z postrzeganiem nas przez sąsiadów Jesteśmy w stanie śledzić zmiany zachodzące w pozycji społecznej zajmowanej przez te grupy, oraz odpo¬ wiadające im zmiany kulturowe, widoczne w obrazie innych. Przykładem tego są wzajemne wyobrażenia Polaków i Łotyszy (np. Boldane, Demski 2005). �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 99 W trzecim podejściu przedmiotem zestawienia są obrazy podobnie rozumia¬ nych i dzięki temu porównywalnych elementów życia społecznego i kulturowego w różnych kręgach kulturowych. Przykładem mogą być Cyganie lub Żydzi w wy¬ obrażeniach krajów Europy Środkowo-Wschodniej, ale również np. moderniza¬ cja, asymilacja, czy szerzej - interakcje etniczne. Taka perspektywa porównawcza odsłania nowe pole badawcze i pozwala analizować poziom stereotypizacji. Zaj¬ mując się przedstawieniami powstałymi na obszarze kilku lub kilkunastu kultur, trzeba zawęzić pole badań oraz dokonać selekcji i zestawienia wybranych obiek¬ tów analizy. Choć obiekty te są osadzone w sieci lokalnych powiązań, to - dzięki podobnie definiowanym kulturowo pojęciom można je porównać. Mamy dzięki temu szanse zobaczyć coś więcej: czy formy i warianty przedstawień powtarzają się, czy mają charakter wyjątkowy czy znajdują się w jakichś specjalnych rela¬ cjach między sobą ponad lokalnymi kontekstami, czy też są przejawami odmien¬ nych lokalnych sposobów myślenia. W omawianym okresie końca X I X i pierwszej połowy X X wieku społeczeń¬ stwa w Europie Środkowo-Wschodniej przechodziły głębokie przemiany spo¬ łeczne polegające na urbanizacji i formowaniu się warstwy burżuazji jako domi¬ nującej grupy społecznej. Proces transformacji dopuszczał do głównego nurtu zarówno niższe warstwy, jak i inne grupy etniczne, głównie Żydów i Niemców, a także - w zależności od sytuacji - mógł je wykluczać. Prasa owego czasu utoż¬ samiała się częściej z punktem widzenia władzy lub elit niż grup zdominowanych. Jeśli mniejszość nie posiadała własnych wydawnictw, to jej spojrzenie nie było odzwierciedlane w karykaturach, chyba że w prasie krajów sąsiednich. W więk¬ szości wyobrażeń dominuje obraz warstw społecznych, wyższych, bądź niższych, w zależności od opcji politycznej gazety. W karykaturach zawsze znajdziemy więcej przykładów definiowania nas samych i „innych" na podstawie innej zasady niż etniczna czy narodowa. Podziały społeczne i kulturowe częściej przyjmowały formę opozycji chłop - właściciel ziemski, nowoczesny - zacofany, co widoczne jest również w karykaturach. W niektórych przypadkach zasady pokrywały się (np. stanowa z etniczną), ale nie zawsze. PRZEDSTAWIENIA MAP EUROPY Z WĘGIER I ŁOTWY Przedstawiam kilka karykatur, ilustrując tym samym wykorzystanie ich jako źródła etnograficznego. Karykatury pochodzą z dwóch krajów - Węgier i Łotwy. Analiza dwóch przypadków, to zabieg ryzykowny, gdyż wyczerpujące wniosko¬ wanie jest możliwe jedynie w przypadku porównania dużej liczby obrazów. Czy¬ telnik musi więc, uwierzyć mi na słowo, że przejrzałem ponad 1000 rysunków, oraz że wnioski pochodzą z tego porównania. Badania porównawcze warto prze¬ prowadzić na większej próbie, włączając w nie materiał z sąsiednich krajów. Na potrzeby tego artykułu wystarczą wybrane przeze mnie przykłady. Mapy, same w sobie będące ikonicznym przedstawieniem, są specyficznym typem karykatury. Z punktu widzenia autora karykatury są one odzwierciedleniem �100 DAGNOSŁAW DEMSKI wielowymiarowego obrazu rzeczywistości. Nie ma ich wiele, ale można je zna¬ leźć w czasie narastających konfliktów o charakterze politycznym. Przedstawiam tu przykłady map ukazujące państwa Europy w krzywym zwier¬ ciadle. Ryciny 1, 2 i 5 pochodzą z węgierskiego pisma Borsszem Janko , a 3 i 4 z po­ pularnego na Łotwie pisma Svari . Trzy z nich przedstawiają mapę Europy, i stanowią rodzaj komentarza do sytuacji politycznej i kontekstu kulturowego. Wy¬ bór kilku map pochodzących z dwóch kręgów kulturowych nie oddaje pełnego obrazu problematyki karykatur, ale posłuży mi jako przykład dający wyobrażenie o możliwościach tego typu badań. Karykatury te pochodzą z końca X I X wieku (węgierskie) oraz z lat dwudzies­ tych (łotewskie). Dla obu narodów I wojna światowa stanowi ważną cezurę, na skutek której pierwszy stracił na znaczeniu politycznym, a drugi pojawił się po raz pierwszy jako byt suwerenny. 7 8 KONTEKST HISTORYCZNO-POLITYCZNY Pierwszym etapem analizy treści karykatury jest ustalenie kontekstu, w jakim ona powstała, będąc najczęściej komentarzem do aktualnej sytuacji politycznej lub społecznej. W związku z tym ważny jest zarówno czas publikacji, jak i miejsce oraz kto jest komentatorem. Borsszem Janko to pismo założone w 1867 roku, reprezentujące poglądy liberalne. Autorem mapy na ryc. 1 był niewymieniony w węgierskim leksykonie karykatur rysownik o nazwisku A. Obsein. Z pewnością był to pseudonim jednego ze znanych grafików zatrudnionych w piśmie w roku wydania (1877 r.). Pismo Svari wydawane było od 1906 roku i reprezentowało łotewskie środowisko liberalne. Autor mapy na ryc. 3 występuje pod pseudoni¬ mem Sigi, a autorką ryc. 4 jest R. Kasparsona. Podobnie jak odpowiedź na pytanie „kto", ważna jest informacja „kiedy". Kary¬ katury polityczne należy rozpatrywać w kontekście historycznym Europy Srodkowo-Wschodniej. Rysunek nr 1 pochodzi z sierpnia 1877 roku i prezentuje sytuację polityczną w Europie. Węgrzy od 1867 roku należą do dużego organizmu państwo­ wego, współtworząc monarchię austriacko-węgierską z jednolitą polityką zagranicz¬ ną i obronną, ale z odrębnymi parlamentami i rządami. Rosja prowadzi wojnę z Turcją (1877-1878), utrzymuje władzę i spokój na Kaukazie, w Azji Centralnej i skutecznie prowadzi swojej interesy polityczne w Persji. Po wojnie rosyjsko-tureckiej Serbia, Czarnogóra i Rumunia odzyskują niepodległość. Pakt o neutral¬ ności z monarchią austro-węgierską i wojna Rosji z Turcją wyznaczają ramy polityczne we wschodniej i południowej części Europy. Od czasów panowania Bismarcka Niemcy rosną w siłę, zbroją się i narasta konflikt francusko-niemiecki. 7 Wszystkie prezentowane karykatury z pisma Borsszem Janko pochodzą ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Budapeszcie. Obie ryciny pochodzą ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Rydze. 8 �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 101 0RSS2EM JANKO Ryc. 2. Węgier, Czech i Słowak (Borsszem Janko, 1884). Podpis: Czeska muzyka Słowak Jano zwraca się do Czecha Riegera (mówiąc bardzo złym węgierskim): Grasz dla szacownego dżentełmana z Węgier, ale on nie dba o to i nie chce tego słuchać. Nie grasz dła mnie, a ja chętnie posłuchałbym ciebie 9 Pozostałe karykatury: ryc. 2 opublikowana została 7 grudnia 1884 roku, a ryc. 5 - 28 czerwca 1885 roku. Ich autorzy są nieznani. Łotewska mapa (ryc. 3) pochodzi z roku 1924, przedstawia sytuację polityczną w Europie z przełomu lat 1923/1924, ukazując polityczne okoliczności zaistniałe w wyniku I wojny światowej. Po układzie w Trianon monarchia austro-węgierska 9 Tłumaczenie Gyongyi Schwarcz. �102 DAGNOSŁAW DEMSKI została podzielona i powstały nowe kraje - Czechosłowacja, Węgry, Rumunia, Bułgaria, Jugosławia, a dalej na północ - Polska, Litwa, Łotwa i Estonia. Na za¬ chodzie Europy zaostrzył się konflikt Francji z Niemcami o Alzację. Łotwa wyłoniła się jako nowe suwerenne państwo. Po uzyskaniu niepodleg¬ łości kwestią podstawową stała się integracja polityczna i kulturowa wszystkich regionów, różnych mniejszości etnicznych, i włączenie w życie społeczne nowej struktury, posługującej się oficjalnym językiem innym niż dotychczasowy. Lojal¬ ność wobec nowej władzy była podstawowym kryterium rozróżniania obywateli. Reforma rolna, skierowana często przeciw właścicielom ziemskim (np. Niemcom i Polakom), włączała wielu chłopów łotewskich w nowe struktury gospodarcze państwa. Uzyskanie niepodległości rozpoczęło dla Łotyszy nową epokę, więc łączyło się z entuzjazmem, zaangażowaniem i pracą, ale równocześnie z obawą i poczuciem zagrożenia ze strony „innych". Natomiast bilans strat terytorialnych (monarchii austro-węgierskiej) na Węgrzech przewyższał zyski po I wojnie świa¬ towej - powstanie niezależnego państwa węgierskiego. Pod względem nastrojów społecznych państwo węgierskie znalazło się na przeciwnej pozycji niż Łotwa. PODSTAWOWE ELEMENTY WIZUALNE (JEDNOSTKA, DZIAŁANIE, INTERAKCJE) Na pierwszym rysunku przedstawiona została mapa Europy widziana z punktu widzenia Węgrów. Rosja występuje pod postacią ośmiornicy a jej szerokie wpływy - w Europie Środkowej i Wschodniej (Polska , Niemcy), symbolizowane są przez macki, sięgające również do Turcji (wojna w latach 1877-78), Kaukazu, Azji Cen¬ tralnej, a także Persji. Widoczny jest konflikt lub napięcie francusko-niemieckie, oraz relacje austriacko-węgierskie w tej części Europy. Wyraźna jest obecność Turcji na Bałkanach, zapoczątkowana przez wojnę serbsko-turecką (w roku 1876). Na tych obszarach dostrzegalne są konflikty i napięcia, na pozostałych różne aspekty życia danego obszaru. Niemniej mapa dotyczy drugiej połowy X I X wieku i reprezentuje raczej osiągnięcia Węgier w procesie emancypowania się spod wpływów Austrii. Kontekst historyczno-polityczny ma istotne znaczenie dla dalszych analiz przedstawień, ale ważne są również poszczególne elementy tego, co zostało zo¬ brazowane. Stanowią one dane wizualne, powiązane z różnymi elementami życia społecznego, takimi jak jednostka, działania, interakcje międzyludzkie, zbioro¬ wość. Ponadto z punktu widzenia etnologa badającego zjawisko podziałów na „swoich" i „innych", równie interesujący wydaje się poziom swoistej „ikonografii", czyli standardowych cech graficznych przypisywanych różnym kategoriom „ob¬ cych". Karykatura posługuje się skrótem, by uczynić obiekt i przekaz szybko rozpoznawalnym, a przez to żart możliwym do uchwycenia. Stąd wykorzystuje wybrane elementy służące jako dystynkcja danej grupy - najczęściej charakterys¬ tyczne części stroju, rysy twarzy lub postawy ciała. 10 1 0 Polska zaznaczona jest przez napis Lengyelorszag (Polska) na macce ośmiornicy. �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 103 Ryc. 3. Mapa Europy 1923/1924 (Svari) Jednostka, czyli znaki identyfikacji etnicznej Rozważania należy rozpocząć od sposobu przedstawiania jednostek, które mają symbolizować działania, interakcje czy zbiorowości. Drugi rysunek ukazuje przed¬ stawicieli trzech narodowości - Węgra, Słowaka i Czecha. Każdy z nich jest rozpo¬ znawalny w kręgu odbiorców należących do kultury węgierskiej, ponieważ posiada przypisywane mu powszechnie cechy. Węgier ma na sobie kurtkę z szamerunkiem (węg. mente, zeke) , wysokie skórzane buty z ostrogami (węg. csizma), kapelusz. Nosi wąsy. Te cechy podkreślają jego wysoki status społeczny. Czech nosi nowo¬ czesne miejskie ubranie, charakterystyczną czapkę z obszyciem z futra, skórzane buty z wysoką cholewą, gra na kobzie w kształcie lwa z rozdwojonym ogonem. Słowak ubrany jest w sukienne spodnie, kaftan, na nogach ma kierpce lub łapcie, a na głowie kapelusz z szerokim rondem. Ma okrągłą, pyzatą twarz. Te znaki wska¬ zują na jego chłopskie pochodzenie. Z porównania ubrań trzech mężczyzn wynika, 11 11 Nawiązującą także do charakterystycznej kurtki (węg. boszaru gatya) noszonej przez trady­ cyjnych pasterzy koni (węg. csikos). �104 DAGNOSŁAW DEMSKI że Czech jest najbardziej nowoczesny, a Węgier i Słowak prezentują się jako związani z tradycją, jednak Węgier związany jest z tradycją warstw wyższych i średnich, a Słowak - z prostą, chłopską. Szybkie rozpoznanie znaków, a dzięki temu przynależności etnicznej, umożli¬ wia przejście do analizy sytuacji, interakcji między uczestnikami i tekstu towarzy¬ szącego karykaturze. Na czwartym rysunku zostały przedstawione elementy stroju jako identyfikatory etniczne. Węgier nosi podobne elementy stroju, a znakami identyfikacyjnymi Rumuna są futrzana owcza czapa (węg. suveg), szeroki pas (węg. tuszo), wąskie spodnie i kierpce (węg. bocskor). Skórzane buty z wysoką cholewą są znakami statusu, a kierpce lub łapcie można uznać za rodzaj znaku odrzucenia, sytuującego noszącego je człowieka w grupie podporządkowanej. Podobnie jest w przypadku mapy (ryc. 1). Kolejne kraje są personifikowane przez postacie w charakterystycznych strojach i z pewnymi atrybutami. To swo¬ ista „ikonografia", składająca się na świat relacji etnicznych ujętych w przedsta¬ wieniach graficznych. Np. Węgier ukazany jest w tradycyjnym stroju - kurtka, kapelusz - i stoi odwrócony tyłem do Austrii. Dzialania, czyli zachowania typowe dla przedstawicieli grupy etnicznej Postaci w karykaturach są przedstawiane w trakcie działań i interakcji, które również trzeba uwzględnić w interpretacji. Oznaczają one najbardziej typowe za¬ chowania zachodzące w relacjach między narodami i grupami etnicznymi. Tu służą podkreślaniu relacji politycznych. Austria personifikowana jest przez postać starszej kobiety o jasnych (siwych) włosach, ubranej w suknię. Jedną ręką trzyma ona Węgra za kark, a drugą wykręca mu rękę w geście ujarzmienia go. Kobieta symbolizuje cesarzową Marię Teresę. Na rysunku brak przedstawień dzisiejszych sąsiadów Węgier, którzy stanowili część ówczesnego państwa. Niemiec przedstawiany jest w mundurze, w hełmie z czarnym dwugłowym orłem. Siedzi w okopach, dźwiga na ramieniu armaty i jest otoczony kulami armatnimi. Lewą rękę trzyma na Prusach, równocześnie opierając się mackom Rosji. To czasy Bismarcka i rosnącej hegemonii Niemiec. Biblia symbolizuje ka¬ tolickie księstwo Bawarii Ludwika III, które w 1871 roku zostało włączone do cesarstwa niemieckiego, ale zachowało odrębność. Największą przestrzeń na mapie zajmuje Rosja jako potężna ośmiornica. Jej oczy umiejscowione są w Moskwie i Sankt Petersburgu, a macki sięgają w kilku kierunkach. Jedna z nich oplotła i zasłoniła Polskę, inna - wybrzeże bałtyckie. Jeszcze inna objęła ramię Turka leżące na obszarze Bułgarii, dwie następne trzy¬ mają go za stopy. Kolejna macka trzyma za gardło Persję, krótsze oplatają tery¬ toria Azji Centralnej, z miastami Chiwa, Buchara i Samarkanda. Na tej mapie reprezentacją Rosji nie jest człowiek lecz groźne zwierzę, co można interpretować jako zagrożenie dla pozostałych krajów. Turek nosi typowy dla niego strój z turbanem, krótką kurtką oraz szero¬ kie spodnie. Leży na plecach, sięgając na mapie od Persji po Bałkany, co można �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 105 interpretować jako zmierzch imperium osmańskiego. W prawej ręce trzyma pisto­ let wymierzony w czaszkę z napisem Serbia. Jest to graficzny znak odnoszący się do działań wojennych w Serbii, zakończonych uzyskaniem przez Serbię niepo­ dległości w 1878 roku. Od południa kąsa go mały skorpion oznaczający Grecję, której personifikacja jest także zwierzęca. Grecja od 1830 r. jest niepodległa, ale starania o przyłączenie północnej części kraju przebiegały etapami do 1920 r. W czasie powstawania karykatury trwały zmagania Grecji o przyłączenie Tesalii i Epiru, co zostało zwieńczone sukcesem dopiero w 1881 roku. Położona na morzu Kreta przedstawiana jest jako młoda kobieta leżąca na ziemi (do Grecji została przyłączona dopiero po wojnach bałkańskich z Turcją w 1913 roku). Włochy reprezentuje mężczyzna w długiej tunice, w sandałach, w jasnych za¬ woju na głowie, przypominający Rzymianina. Fakt, że zajmuje on całe terytorium państwa, nawiązuje do zjednoczenia Włoch, które miało miejsce w 1860/61 roku. Stolica została przeniesiona z Florencji do Rzymu w 1871 roku. Odpowiada temu znak - trójkątne nakrycie głowy papieży - w miejscu, gdzie leżą Rzym i Watykan. Sycylię reprezentują trzy beczki z winem - co można interpretować jako znak, że region jest rolniczy, biedny i zacofany. Natomiast Sardynię i Korsykę przedsta¬ wiają ksiądz z krzyżem oraz czapka biskupia, co wskazuje na tradycjonalizm. Ponad Włochami znajduje się Szwajcaria przedstawiana jako dom górski ze stromym dachem. To nawiązuje do typowej zabudowy architektonicznej tego regionu. Francję reprezentuje żołnierz w mundurze i czapce, wyposażony w karabin ma¬ szynowy skierowany w stronę Niemiec. Element ten odnosi się do czasu po zakoń¬ czeniu wojny z Prusami (w roku 1871). Na obszarze Belgii widoczne są worki, a pomiędzy nimi postać w koronie. To król belgijski Leopold I I , w owym czasie prawdopodobnie najbogatszy człowiek Europy dzięki zyskom płynącym z kolonii w Kongu. Holandii został przypisany wiatrak - emblemat odnoszący się do krajo¬ brazu i gospodarki kraju - dawniej spełniający funkcje gospodarcze, w tym napę¬ dzanie wiatrem urządzeń odwadniających (występuje głównie na obszarach poni¬ żej poziomu morza na północ od Amsterdamu), później już tylko pomnik historii. Hiszpanię przedstawia chłopiec w czapce, kamizelce oraz szerokich spodniach. Pozostaje w uśpieniu, jakby zastano go podczas popołudniowej drzemki. Z danych historycznych wiemy, że w owym czasie miała miejsce rewolucja, a po upadku pierwszej republiki, doszło do restauracji władzy królewskiej i przywrócenia stabi¬ lizacji w kraju. Być może postać ta jakoś odnosi się do tych wydarzeń. Portugalia to młodzieniec z liśćmi na głowie i winogronem w ręku. To czasy ekspansji kolo¬ nialnej kraju w Afryce, ale znaki te odwołują się raczej do produkcji wina. Anglię reprezentuje dżentelmen w smokingu, z parasolką i w meloniku, ze spoj¬ rzeniem skierowanym przed siebie. Symbolizuje wysoki status międzynarodowy Anglii. Szkocję symbolizuje młodzieniec w stroju narodowym górali - w kilcie, kurtce i czapce. Trzyma karabin na ramieniu. Jest on również zwrócony w tę samą stronę co Anglik. Irlandię uosabia kobieta w ubogim stroju - chustce na głowie i z pustym workiem na ramieniu. Ten wizerunek nawiązuje do czasów głodu (w latach 1845-1849) i masowej emigracji ludności z wyspy. Wszyscy troje wy¬ dają się być zatrzymani w ruchu. �106 DAGNOSŁAW DEMSKI Z państw skandynawskich personifikowana jest Szwecja pod postacią kobiety w ubogim stroju chłopskim, bosej z wiązką chrustu na plecach. Postać ta wydaje się być pogrążona w codziennej pracy i symbolizuje państwo u progu ery mo­ dernizacji. W latach 1850-1890 ponad milion ludzi wyemigrowało z tego kraju do Stanów Zjednoczonych. Chrust niesiony przez kobietę prezentuje Norwegię, pozostającą w unii ze Szwecją. Unia ta została zawiązana w 1814 i ostatecznie rozwiązana dopiero w 1904 roku, ale już wcześniej stopniowo słabła. Leżącą między Niemcami a Szwecją małą Danię uosabia postać męska z powiewającą chorągiewką. W wyniku wojny z Prusami w 1864 roku Schleswig-Holstein został odebrany Danii i włączony do Niemiec. W tym samym okresie Dania straciła Skanię na rzecz Szwecji. Być może postać z chorągiewką nawiązuje do powstania ruchu socjalistycznego łączącego związki zawodowe z partią. Finlandię reprezentuje mężczyzna w stroju pasterza, trzymający w rękach duże naczynie z ogniem. Jest on oplątany mackami ośmiornicy. Finlandia w owym czasie - aż do 1917 roku - stanowiła zachowującą autonomię część imperium rosyjskiego. Postać ta symbo¬ lizuje odrodzenie narodowe i kulturowe Finów, kiedy język fiński powoli zyski¬ wał znaczenie obok szwedzkiego. Opisane znaki i symbole w kontekście wydarzeń historycznych można inter¬ pretować bardziej wnikliwie, ale jest to raczej praca dla historyka, a nie etnografa. Pozostanę więc przy ogólnym zarysie. Uderza jednak rozmach i szerokość wiedzy autorów mapy. Trzecia rycina przedstawia mapę Europy z 1924 roku, zamieszczoną w pra¬ sie łotewskiej. Powstała ona w okresie tworzenia podstaw państwa łotewskiego i prawdopodobnie to zadecydowało o jej temacie, jakim były konflikty, zagrożenia i zmiany polityczne w Europie. Największym sąsiadem i jednocześnie zagrożeniem dla państwa łotewskiego był wówczas Związek Radziecki. Tu jest on personifikowany jako brodaty żołnierz radziecki w charakterystycznej czapce budionówce, w walonkach na nogach, ale z zeszytami w rękach. Zeszyty wskazują prawdopo¬ dobnie na zmiany oświatowe i społeczne dokonywane w Rosji, co było również obiektem uwagi państwa łotewskiego. Innego sąsiada z owego okresu - Polskę - reprezentuje wąsaty żołnierz w mun¬ durze i czapce. Siedzi on zwrócony w stronę Niemiec. Jego ręka sięga na Śląsk, co odnosi się zapewne do plebiscytu rozpisanego wcześniej na Górnym Śląsku. Na obszarze Niemiec nie ma wyraźnej postaci ludzkiej, ale jest kilka rąk, z których jedna sięga w stronę Polski. Ręce te wskazują na działania polityczne skierowane przeciwko krajom sąsiednim. Francję personifikuje wąsaty żołnierz w mundurze armii francuskiej i w cha¬ rakterystycznej czapce, z jedną ręką na swoim udzie, z drugą sięgającą do zachod¬ niej części terytorium Niemiec. Wydaje się, że na to przedstawienie wpłynęły kon¬ trowersje francuskie wokół układu zawartego w 1922 roku w Rapallo przez Niemcy i Związek Radziecki. Innym interesującym przedstawieniem jest obszar dawnych Węgier, ukazany z rękami wyciągniętymi do niego ze wszystkich stron. Ręce wychodzą z Austrii, Czechosłowacji, Jugosławii, Rumunii i Bułgarii, pozostają w uścisku na obszarze �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 107 Siedmiogrodu. Prawdopodobnie symbolizuje to zmiany polityczne i okrojenie te­ rytorium Węgier na rzecz krajów sąsiednich po układzie w Trianon (w 1920 roku). Anglia ukazana jest tradycyjnie jako dżentelmen w meloniku krzyczący coś w stronę Irlandii, która pokazuje mu palcami gest figi. Wiąże się to zapewne z uzys­ kaniem przez Irlandię niepodległości w 1921 roku. Z pozostałych personifikacji zaznaczona jest tylko twarz Mussoliniego (w owym czasie premiera) na tle granic Włoch, oraz ostroga na bucie, czyli kształt odnoszący się do półwyspu Apeniń¬ skiego. Norwegia przedstawiona jest jako męska twarz z fajką w ręku. Autor mapy uwydatnił te obszary, na których doszło do największych zmian. Wymowne są zwłaszcza ręce sięgające po terytorium dawnych Węgier - Czechosło­ wacji, Austrii, Rumunii, Bułgarii i Jugosławii. Żołnierz jako personifikacja Francji sięga po Alzację, a niemiecka ręka wyciąga się po zachodnie obszary Polski, na¬ tomiast ręka polskiego żołnierza zagarnia Śląsk. Ponadto zarysowany jest opór Irlandii wobec Wielkiej Brytanii. Czwarta rycina - z 1926 roku jest uzupełnieniem trzeciej i przedstawia wycinek mapy, odsłaniający intencje Polski zmierzającej do zajęcia lub wywierania wpływu na Litwę, a nawet na Łotwę, szczególnie w Łatgalii. Na rysunku jest przedstawiony Polak w tradycyjnym stroju krakowskim, w czap¬ ce krakusce, butach z ostrogami, z szablą i karabinem. Wykonuje on skok w stronę Litwy i Łatgalii. Na mapie zaznaczony jest Śląsk, postrzegany przez Łotyszy jako ofiara polskiej ekspansji (patrz: Boldane, Demski 2005). Mapa może być potraktowana jako symboliczne wyobrażenie zbiorowości kra¬ jów europejskich. Ma ona charakter polityczny. Obie mapy wykazują pewne po¬ dobieństwa, chociaż łotewska ilustruje sprawy, które w większej mierze interesują samych Łotyszy. Na rysunku znalazły jednak swój wyraz także największe kon¬ flikty i zmiany polityczne w Europie. Mapa łotewska szczególnie podkreśla zmia¬ ny polityczne. Sięganie ręką w czyimś kierunku zawsze oznacza zmiany granic terytorialnych. Mapa węgierska również pokazuje sąsiadów, ale jest bardziej szcze¬ gółowa i poza bezpośrednim uwikłaniem w wojnę rosyjsko-turecką (zobowiązanie do zachowania neutralności), reprezentuje szersze spojrzenie na politykę w Europie. Wydaje się, że na obu rysunkach zilustrowane są podobne siły dośrodkowe i od¬ środkowe, centra i peryferia, a różnica między nimi sprowadza się do większej szczegółowości mapy węgierskiej. Głównym przedmiotem zainteresowania w obu wypadkach (węgierskim i łotew¬ skim) są wyobrażenia sytuacji politycznej jako pełnej konfliktów i sporów między państwami i narodami. Znaki i postacie przedstawione na mapach odnoszą się albo do sytuacji politycznej albo do stylu życia, jaki przypisywano tym krajom. Ry¬ sownicy często posługują się podobnymi emblematami, np. Francja przedstawiana jest jako żołnierz armii francuskiej, Anglia jako człowiek ubrany we frak i melonik. Rzadziej kraje reprezentowane są przez istoty ze świata zwierząt (ośmiornica, skor¬ pion). W karykaturach zwykle są to znaki dehumanizacji obiektu, co można in¬ terpretować jako odzwierciedlenie napiętych stosunków i poczucia zagrożenia. Jednak w przypadku Grecji widzianej jako skorpion chyba chodzi raczej o pokaza¬ nie relacji między wielką Turcją i małą, chociaż groźną na swoim obszarze Grecją. Metafora ośmiornicy sugeruje rozległe i liczne interesy Rosji. �108 DAGNOSŁAW DEMSKI Ryc. 4. Wielka Polska (Svari, 1926). Podpis: Wielka Polska Mój skok jest imponujący, ale jak utrzymać tę pozycję by nie rozdarły się moje spodnie dłużej, 112 Autorzy mapy z Borsszem Janko sprawiają wrażenie bardziej zainteresowa¬ nych innymi krajami, nawet małymi lub odległymi (np. Danią, Kretą, Portugalią) niż autorzy map łotewskich, którzy wydają się śledzić tylko sprawy dotyczące ich bezpośrednio. Między publikacją obu rysunków upłynęło ponad 40 lat, nie można więc wykluczyć pewnych zapożyczeń. Dwie (lub trzy) mapy to jednak zbyt ską¬ py materiał, by odpowiedzieć na pytanie, czy kraje te stosują podobne znaki dla 1 2 Tłumaczenie Ilze Boldane. �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 109 prezentacji tych samych narodów lub grup etnicznych. Jednak badania idące w kierunku zestawienia podobnie rozumianych elementów życia społecznego i kulturowego (jak mapy i prezentowane w nich personifikacje poszczególnych krajów) mogą okazać się pomocne dla rozpoznania różnic kulturowych kręgów, w których one powstały. Czy w obu krajach grupy etniczne są postrzegane tak samo? Czy stosuje się te same lub podobne znaki identyfikacyjne? Czy prezentowane są w tych samych działaniach i postrzegane w podobnych interakcjach? Na te pytania znajdziemy odpowiedź tylko wówczas, gdy porównamy więcej karykatur. Tu jedynie sygnali¬ zuję problem badawczy. Relacje etniczne przedstawione wyżej na mapach mają głównie charakter poli¬ tyczny. A co z typowymi tematami etnograficznymi? Ostatnia rycina ilustruje proce¬ sy asymilacji na pograniczu węgiersko-rumuńskim wchodzącym w skład państwa austro-węgierskiego. Rumunia uzyskała niepodległość w wyniku wojny rosyjsko-tureckiej i na podstawie traktatu berlińskiego w 1878 r., a w 1881 r. została króles¬ twem i przeżywała okres stabilizacji i rozwoju aż do wybuchu I wojny światowej. Powstanie państwa austro-węgierskiego w 1867 r. spowodowało, że Siedmiogród został przyłączony do Węgier (wcześniej podlegał Habsburgom). Dało to początek intensywnej polityce madziaryzacji na obszarach Królestwa Węgierskiego (Siedmio¬ gród, Banat, Słowacja i Chorwacja). Szlachta i elity żyjące w tych regionach w du¬ żym stopniu uległy madziaryzacji (z wyjątkiem Chorwacji). Interakcje, czyli wokól obserwowalnych symboli i znaków etnicznych Każda narysowana postać wyposażona jest w znaki dystynktywne i znajduje się zwykle w jakiejś pozie, jakby zastygłej w ruchu. Te postawy można określić jako, np. odwracanie się, siedzenie tyłem lub sięganie po coś, czyli rodzaj działa¬ nia. I tak wydaje się, że na przykład Rumun poprzez zmianę stroju, a tym samym asymilację, szuka możliwości awansu społecznego (ryc. 5). Chłop - Słowak wygląda, jakby należał do niższej klasy, szuka porozumienia i koalicji z Czechami, a nie z Węgrami (ryc. 2). Sięganie po coś, wyciąganie np. rąk na mapie łotewskiej oznacza tendencje zaborcze pewnych krajów wobec terytorium innego, ale rów¬ nież wpływy, pretensje, czy aspiracje. A zatem większość karykatur przedsta¬ wia scenki odpowiadające specyficznym interakcjom między przedstawicielami różnych narodowości. Ludzi przedstawianych w interakcji można poddawać badaniom wizualnym, ponieważ taka interakcja zorganizowana jest wokół obserwowalnych symboli. Oznaczają one kontakt, styczność, komunikowanie się, ale również przestrzenne usytuowanie jej uczestników. Interakcje można rozumieć jako zachowania ludzi, którzy są nosicielami znaków, wskazujących na ich tożsamość, status czy kompe¬ tencje społeczne (Sztompka 2005, s. 39). Przykładem interakcji będącej dobrą ilustracją tematów etnograficznych jest kon¬ wersja Rumuna na Węgra (ryc. 5), oraz spotkanie Węgra, Czecha i Słowaka (ryc. 2). Każda karykatura stanowi obraz interakcji, rozumianej jako zetknięcie się kilku �110 DAGNOSŁAW DEMSKI B - J - r M | . i-liln-"--- !UI. (>• . m m , \TUL łilMjwi, - ORSSZEM JANKO A MWKAIlulMriirt PU Ryc. 5. Rumun przebierający się za Węgra - madziaryzacja mniejszości (Borsszem Janko, 1885). Podpis: Odzyskany syn Matka: wróciłeś wreszcie mój ukochany synu. Teraz będziesz Jani, a nie Ioan. Zdejmij i wyrzuć te rumuńskie łachmany. Znowu zaczniesz rozumieć język twojej matki 13 osób, nosicieli znaków dystynktywnych, odnoszących się do tożsamości etnicz¬ nej. Znaki te są istotne, ponieważ interakcja przebiega w ramach odniesień do nich. Bez znaków identyfikacyjnych, sens jej mógłby być odmienny. Rodzaj komu¬ nikacji, charakter wykonywanych czynności, przestrzenne usytuowanie uczestni¬ ków spotkania, rodzaj sytuacji, jej cel, przedmioty, którymi są otoczeni uczestnicy 1 3 Tłumaczenie Gyongyi Schwarcz. �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 111 - stanowią odnoszące się do interakcji dane znaczeniowe uczestników, przedsta­ wione jako obserwowanie znaki, symbole i inne elementy graficzne. Uczestnikami interakcji na ryc. 5 są matka, jej syn i mężczyzna. Matka nosi strój węgierski, syn właśnie zmienił ubranie, ma na sobie typowy węgierski strój, a za nim leżą fragmenty ubioru rumuńskiego. Z tyłu wyłania się postać ubrana po rumuńsku. Uwaga matki i syna skierowana jest na siebie nawzajem, nie interesują się trzecią postacią. Zachowują spokój, widoczne jest zadowolenie z dokonania słusznego wyboru. Trzecia postać biegnie w ich stronę, jest oburzona i wyraża protest przeciw ich działaniu. W tle widać elementy pejzażu odnoszące się do natury - drzewo i wysokie góry - co zapewne wskazuje na Siedmiogród, część imperium zamieszkiwaną przez Węgrów i Rumunów. W drugiej scenie Węgier, Czech i Słowak stoją obok siebie. W centrum uwagi znajduje się odwrócony bokiem Węgier, postać ustawiona jest tyłem do pozosta¬ łych, ale górna część i głowa, jakby odwracają się w ich stronę. Czech napiera na Węgra, trzymając w ręku instrument i grając na nim. Jest tu postacią aktywną. Stojący za jego plecami Słowak zastygł w ruchu, podążając za Czechem. Spoglą¬ da na niego, jakby reagował na jego działanie. Łapiąc Czecha za marynarkę i ramię, próbuje go powstrzymać, aby nie szedł w stronę Węgra. W tle widać góry i krajobraz części imperium austro-węgierskiego zamieszkiwanego przez Słowa¬ ków. Tekst towarzyszący rysunkowi odpowiada temu, co zobrazowano w posta¬ wach i ruchach uczestników. Te obrazy i mapy dają podstawy do wyciągnięcia następujących wniosków. To, co jest obrazowane odnosi się do określonego stereotypu funkcjonującego na Węgrzech lub na Łotwie. Po wydzieleniu poszczególnych danych, odnoszących się do przedstawianych jednostek, działań i interakcji, należy zastanowić się co odnosi się do jakiego stereotypu. Na początku należy jednak wyjaśnić, przed¬ stawiciele jakich narodowości lub grup etnicznych stają się najczęściej obiektem karykatur, komu przypisywane jest większe, a komu mniejsze znaczenie oraz członkowie których narodów w ogóle nie stają się przedmiotem zobrazowania. Po pierwsze, dla Węgra „innym" był Rumun, Słowak, Czech i Austriak znani nam z rysunków, ale również Niemiec, Serb, Cygan, Żyd, Chorwat - niewidoczni na tych przedstawieniach, choć obecni w wielu innych karykaturach z tego okresu. Każdy z nich posiadał charakterystyczne cechy, dzięki którym był rozpoznawalny dla Węgrów. Te cechy dystynktywne służą jako znaki przynależności etnicznej. To na przykład elementy stroju, cechy fizyczne, czy jakieś atrybuty. W karykaturach pojawiają się obrazy wszystkich sąsiadów i mniejszości, jak również przedstawi¬ cieli innych większych narodów Europy. Zabrakło karykatur Ukraińców i miesz¬ kańców krajów bałtyckich. Ich znaczenie dla Węgrów musiało więc być niewielkie. Węgier w interakcjach z innymi występuje najczęściej jako pan, bogacz, ofi¬ cer, urzędnik. Słowak z kolei przedstawiany jest jako chłop, biedny, zabobonny, pracownik fizyczny, człowiek natury, pijący alkohol. Czech widziany jest jako zmagający się z Austriakami, uporządkowany i zorganizowany pracownik. Ru¬ mun przedstawiany jest najczęściej jako barbarzyńca, z jednej strony odwołujący się do mitycznej przeszłości, w której dominowała kultura łacińska z Rzymem �112 DAGNOSŁAW DEMSKI jako centrum, a z drugiej - biedny, dziki, gwałtowny, niecywilizowany, również człowiek natury. Dla Węgra Rumun był uosobieniem zacofania i barbarzyństwa. W Czechach widziano pewien stopień ucywilizowania, nastawienia na nowoczesność. Podob¬ nie Niemcy i Austriacy pełnili rolę nauczycieli i nośników cywilizacji, nowoczes¬ nej gospodarki, modernizacji. Ciągle pokutował stereotyp Słowaka jako chłopa, pracownika fizycznego, biednego i zapóźnionego cywilizacyjnie. Podobnie w Ser­ bach i Chorwatach widziano głównie zapóźnienie cywilizacyjne, agresywność, skłonności do kłótni. Wszystkie te stereotypy znajdziemy w karykaturach. Dla Łotysza „inny" był przede wszystkim Rosjanin, Niemiec, Litwin, Polak, a także Estończyk, Żyd i Cygan . Rosjanin był postrzegany jako reprezentant rozwiniętej kultury, wspaniałej tradycji, nauczyciel w wielu dziedzinach życia społecznego i kultury. Widziano w nim jednak również zagrożenie dla niezawis¬ łości kraju. Związek Radziecki był dla wielu Łotyszy, także Łatgalczyków, do¬ brym przykładem wyrównywania szans mniejszych narodów, nosicielem oświaty. Hasła socjalistyczne znalazły swój rezonans na Łotwie w okresie dwudziesto¬ lecia międzywojennego. Niemiec widziany był przez Łotysza jako dawny surowy pan (niemiecki baron), odpowiedzialny za śmierć wielu ludzi, ale także jako nauczyciel porządku, prawa i kultury. W Polaku dostrzegano aktualne zagrożenie z powodu reformy rolnej, która w Łatgalii dotknęła głównie ziemiaństwo pol¬ skie. Było to powodem lokalnych konfliktów i napięć. Łotysze obawiali się zapę¬ dów imperialnych Polaków. W ich oczach Polak był człowiekiem wywyższają¬ cym się, butnym, chełpliwym, a z drugiej strony niezorganizowanym, kłótliwym, pijanym i bezmyślnym. Te stereotypy spotykamy na Łotwie (więcej: Boldane, Demski 2005) i na Węgrzech - omawiane np. w pracy przedstawiającej wpływy innych kultur na wyrażenia funkcjonujące w języku węgierskim w końcu X I X wieku (Toth 1994). Wstępne wnioski należałoby oczywiście uzupełnić, zmodyfikować i zweryfiko¬ wać w toku dalszej analizy większej ilości danych. Można jednak stwierdzić, że te tendencje i stereotypy etniczne znalazły swój wyraz także w karykaturach. Z porównania przedstawionych tu map pochodzących z dwóch krajów można wyciągnąć wnioski dotyczące stopnia zainteresowania danymi państwami czy narodami - odzwierciedla go szczegółowość detali. Wynika z tego również, że im dalej od centrum położone są obiekty, tym bardziej stereotypowe stają się wyobra¬ żenia na ich temat. To jeden typ stereotypu. Drugi jego rodzaj kształtuje się nie z braku bezpośrednich informacji, ale przeciwnie - na podstawie długoletnich do¬ świadczeń wynikających z bezpośrednich kontaktów np. między sąsiadami. Moż¬ na przyjąć, że wyobrażenie zależy od intensywności doświadczeń istotnych dla mieszkańców danego regionu, od okoliczności, w jakich karykatura powstawała oraz jej celów. Odpowiada to zróżnicowaniu pomiędzy znaczeniami zakorze¬ nionymi i ugruntowanymi w powszechnych, materialnych, relacjach społecznych 14 1 4 Twierdzę tak na podstawie karykatur, które nie zostały przedstawione w tym artykule, z który¬ mi jednakowoż się zapoznałem. �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 113 i praktykach kulturowych, a sferą znaczeń o rodowodzie bardziej językowym niż płynącym z konkretnych doświadczeń . Obecność odpowiedników przedstawia¬ nych obiektów w życiu społecznym, a przez to wyższy stopień konkretyzacji ich obrazu, czyni je bardziej znaczącymi dla odbiorcy, a stereotypy głębiej zako¬ rzenionymi niż w wizerunkach oderwanych od „namacalnych" odniesień do istot¬ nego doświadczenia zbiorowości. W zależności od sposobu przedstawienia - będącego odpowiednikiem relacji społecznych - „inny" występuje jako zagrożenie, jako posługujący się niezro¬ zumiałymi wartościami, jako niezasymilowany element. Im ostrzejsza jest kary¬ katura, np. posługująca się przedstawieniami zdehumanizowanymi, tym dalej na skali obcości znajduje się tak symbolizowana grupa etniczna. W zaprezentowanych tu karykaturach widoczne są różnice między przedsta¬ wieniami tworzonymi przez liberalne pismo wydawane w imperium zajmującym duży obszar Europy, a karykaturami powstałymi w małym państwie wkrótce po jego uzyskaniu niepodległości, a więc zagrożonym w swojej integralności i zmu¬ szonym do udowadniania prawa do istnienia. 15 WNIOSKI Analizując kilka wybranych karykatur widzimy na co Węgrzy i Łotysze zwra¬ cali uwagę w przedstawianych obrazach „innych". Były to przede wszystkim sytuacja polityczna w Europie oraz style życia (mapy na ryc. 1, ryc. 3), relacje etniczne (ryc. 2), procesy asymilacji (ryc. 5) oraz problemy graniczne (ryc. 4). W przypadku przedstawień dotyczących Anglii, Francji i Niemiec, obserwacje Węgrów i Łotyszy były zbliżone. Odwoływały się w ten sposób do takich wymia¬ rów życia społecznego jak polityka, zjawiska społeczne (asymilacja, madziary¬ zacja), a w mniejszym stopniu do stylu życia danego kraju. Skoro żart ma służyć obnażaniu funkcjonowania dominujących dyskursów spo¬ łecznych, to jakie dominujące dyskursy obnażają przedstawione wyżej karykatury? Skok Polaka w stronę Łotwy (ryc. 4), z jednej strony zagraża granicom Łotwy, co znajduje swoje odniesienia w sporach granicznych między obu krajami, jak również we wspieraniu przez Polskę praw ziemiaństwa polskiego w Łatgalii. Z drugiej jednak - jego obraz narysowano tak, że równocześnie odsłania on słabość pań¬ stwa polskiego widzianą przez autora karykatury (stary karabin, szabla, opadające spodnie). W interakcji Węgra, Czecha i Słowaka (ryc. 2) żart unaocznia różnice między polityką rządów elit (zabieganie Czechów o względy Węgier), a naturalną bliskością i skłonnością ku sobie narodów czeskiego i słowackiego. Karykatury łotewska (ryc. 4) i węgierskie (ryc. 2, ryc. 5) służą budowie jed¬ ności każdego z tych narodów, ale odsłaniają równocześnie aktualne napięcia spo¬ łeczne takie jak spory graniczne, procesy asymilacji, czy madziaryzację mniejszości 1 5 Paul Willis zwrócił uwagę na odrębności znaczeń posiadających nośniki fizyczne (pozajęzykowe) i językowe (2007). �114 DAGNOSŁAW DEMSKI rumuńskiej. Wynika z tego, że punkt widzenia autorów karykatur mający źródło w od¬ miennych doświadczeniach i kontekście kulturowym wpływa na obrazy „innego". W kategorii obrazów „innych" grup etnicznych trudno dostrzec wspomniany wyżej mit nowoczesności - ciągłego podważania tego, co stare. Tego typu wątki obowiązywały w żartach na temat modernizacji, natomiast w kwestiach etnicz¬ nych karykatury owego czasu stały na straży tradycji i jedności grupy. O ile w łotewskich pismach satyrycznych nie znalazłem obrazów podejmujących temat łotyszyzacji mniejszości, to jednak w karykaturach (np. ryc. 5) zamieszczonych w liberalnym piśmie satyrycznym Borsszem Janko, obrazy madziaryzacji nie słu¬ żyły budowaniu jedności, lecz raczej odsłaniały drugą stronę procesu asymilacji mniejszości etnicznych - ich protesty i niezadowolenie . Wydaje się, że karykatury mogą stanowić źródło badań etnograficznych, ponie¬ waż zawierają znaki dystynktywne, postawy sugerujące działania i scenki interakcji między członkami różnych narodowości. Choć uważam, że porównanie materia¬ łów z kilku kręgów kulturowych Europy Środkowo-Wschodniej może dostarczyć pewnych danych i umożliwić wstępne refleksje i konkluzje, podsumowując, chciał¬ bym postawić pytanie, na które nie mam jeszcze gotowej odpowiedzi: czy wszyscy jesteśmy zakładnikami własnych tradycji kulturowych i czy każda kultura wytwa¬ rza własną prawdę o świecie? W karykaturach przedstawiających interakcje między przedstawicielami różnych grup etnicznych najczęściej pojawiają się sytuacje należące do kategorii relacji między grupami, będące na ogół odzwierciedleniem aktualnych problemów np. nieporozumień granicznych polsko-łotewskich, polsko-litewskich; zmian sytuacji społecznej w krajach bałtyckich po uzyskaniu przez nie niepodległości, czy szerzej konfliktów między narodami. Porównanie kilku karykatur, z których jedne traktują o stosunkach sąsiedzkich, a inne skupiają się na szerszych zjawiskach europejskich otwiera perspektywę po¬ znania różnych poziomów stereotypizacji etnicznej w rozważanych karykaturach. Stwarza też szansę na odnalezienie w nich elementów uniwersalnych, oderwanych od aktualnych wydarzeń, chociaż także wyrażanych na gruncie lokalnym. Karykatury należą do rzeczywistości społecznej i kulturowej. Są jednym z wielu nośników kultury - graficznym zapisem, skierowanym do stosunkowo wąskiej grupy odbiorców, ale jednocześnie odbiciem relacji społecznych w danej rzeczy¬ wistości oraz relacji etnicznych. Porównanie karykatur prowadzi mnie do przekonania, że wizja świata w nich przedstawionego zależy zarówno od pozycji, jaką zajmuje jej twórca, jak i od jego punktu widzenia zakorzenionego w osobistych doświadczeniach. To, co wydaje się znane i jedyne w kręgu danej kultury, traci swoje znaczenie dla członków innego kręgu. Oznacza to, że istotne wyobrażenia wymagają „zaczepienia" poza języ¬ kiem, w doświadczeniu zbiorowym, stąd bierze się ich zróżnicowanie. 16 1 6 Pochodzące z nieco późniejszego okresu (od 1893 r.) karykatury pisma satyrycznego Herko Pater, reprezentującego kręgi chrześcijańskie, w kwestii obrazów grup etnicznych w większym stop¬ niu służyły budowaniu jedności narodowej Królestwa Węgier. �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 115 Intencją karykatur „innych" było ustalanie tożsamości etnicznej oraz wyra¬ żanie dystansu wobec zbiorowości dominującej poprzez redukowanie rzeczy¬ wistości do schematycznych obrazów, łatwo rozpoznawalnych przez odbiorców. Zbiór kilku znaków definiował „charakter" obcego, a przedstawienia stanowiły katalog jego cech, odpowiadający stereotypom obecnym w lokalnym obiegu. Za tymi identyfikatorami „innych" grup etnicznych nie widać indywidualności jednostek. Tematami karykatur są interakcje przekładające się na zjawiska spo¬ łeczne obecne w fazie formowania się państw narodowych na Węgrzech (np. ma¬ dziaryzacja, germanizacja Węgrów, modernizacja, asymilacja, dyskurs nowego ze starym, czy nowe kontra zacofany mieszkaniec Mucsan) i podobnie na Łotwie (modernizacja, asymilacja). Spośród innych tematów dla etnografa, obecnych w karykaturach niezamieszczonych w tym artykule - można wymienić charakterystyczne dla „innych" elemen¬ ty obyczaju, osobliwości rytuałów, obrzędów (np. pogrzeby), zabobony, odmien¬ ności prawa lokalnego (np. Cyganie), scenki z zabaw (np. karczma), specyficzne obiekty wartościowane przez „innych", czy przymioty charakteru narodowego. Jak widać, repertuar tematyki powiązanej z etnicznością pojawiającej się w kary¬ katurach jest bogaty. LITERATURA B e n e d y k t o w i c z Z b i g n i e w 2000, Portrety „obcego", WUJ, Kraków. B o l d a n e I l z e , D e m s k i D a g n o s ł a w 2005, Wzajemna percepcja Łotyszy i Polaków z Łotwy, Etnografia Polska, t. 49, z. 1-2, s. 57-86. B y s t r o ń Jan S t a n i s ł a w 1935, Megalomania narodowa, Rój, Warszawa. C o n n e r t o n P a u l 1992, How societies remember, Cambridge University Press, New York-Cam¬ bridge. D o u g l a s M a r y 2007, Ukryte znaczenia. Wybrane szkice antropologiczne, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty. G a r l i c k i A n d r z e j 2004, Tło historyczne, [w:] Czasy wojen i pokoju. Karykatura polska 1914-1939, kwiecień-czerwiec 2004, Muzeum Karykatury w Warszawie, s. 11-13. G y o n g y K a l m a n 2008, Magyar karikaturistdk adat-es szignótdra 1848-2007, Abra KKT, Budapest. H e r z f e l d M i c h a e l 2007, Zażyłość kulturowa. Poetyka społeczna w państwie narodowym, WUJ, Kraków. O b r ę b s k i J ó z e f 1936, Problem etniczny Polesia, Sprawy Narodowościowe, t. 10, nr 1-2, s. 1-24. S z t o m p k a P i o t r 2005, Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza, PWN, War¬ szawa. T ó t h B e l a 1994 [1901], Szdjrul szdjra. A magyarsdg szdllóigei, Akademiai Kiadó, Budapest (Reprint). W i l l i s P a u l 2007, Wyobraźnia etnograficzna, WUJ, Kraków. Z n a n i e c k i F l o r i a n 1930/31, Studia nad antagonizmem do obcych, Przegląd Socjologiczny, t. 1, nr 2-4. �116 DAGNOSŁAW DEMSKI DAGNOSŁAW DEMSKI IMAGES OF THE 'OTHER' I N ETHNIC CARICATURES - SUBJECT FOR ETHNOGRAPHER? Summary The article compares several ethnic caricatures published in the satirical press between second half of the 19th and first half of the 20th centuries. It suggests how to study the caricature of the Other in social context. The basic premise is that images of the Other reflect the dynamic of social division. So the task for researcher is to grasp categories, which emerge and strengthen the sense of belonging, and thus to grasp specific lines of social division. Categories, integrated as subjective feelings, always get the more substantial expression: outer signs distinguishing members of the par¬ ticular collective from those beyond it. Set of signs has identity functions and makes a simplified picture of the group members consisting of external elements like: dress, physical features, and attributes concerning the values perceived as meaningful for Others. Such image is a reflection of the dynamics working between two groups. And under such frame an image goes under transforma¬ tion into a stereotype - from a device originally served to keep social distance and to strengthen the group coherence, into an image often detached from original reality and 'hanging in the air'. Author focuses on ethnic images only and proposes three research perspectives. First, attempt to decode the viewpoint of the caricaturist (e.g. Poles in the eyes of Hungarians). Second, to compare the mutual images made by the neighboring nations (e.g. Poles and Lithuanians in caricatures). Third, to compare particular themes, objects and elements corresponding in several cultures (e.g. Gypsies or assimilation in caricatures of Central and Eastern European countries). Each perspective enables focus on the different aspect of the images of the Other in caricatures, and reveal the various coincidences between images and the social and cultural contexts. Each figure drawn by caricaturist is equipped with distinctive signs and particular posture, frozen in motion, thus representing their popular roles in ethnic interactions. Comparing ethnic caricatures it might be said that attention of their authors focused on political situation in Europe and lifestyles (on maps), as well as ethnic relations, border disputes and social phenomena (e.g. assimilation). Figures presented in the article are used to build the unity of the state, but also disclose the areas of social tensions. Myth of modernity is present in caricatures depicting the local peculiarities of moderni­ zation, but ethnic caricatures from official press guard tradition and unity. In the liberal Borsszem Janko journal the images of magyarization (assimilation to Hungarian culture) reveal the dark side of assimilation of minorities in Hungary in the end of 19 century - their protests and discontent. Comparison of ethnic caricatures from distinct countries, brings to the conviction that worldview depends on position occupied by artists in the society, and on individual viewpoints rooted in personal experiences. That what seems to be well-known and exceptional in one cultural, might have no meaning for the other group. It means that meaningful images demand 'reflection' beyond the sphere of language and are embedded in the collective experience. th D.D. Adres Autora: Dr Dagnosław Demski Instytut Archeologii i Etnologii PAN Zakład Etnologii A l . Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: sanosara2@yahoo.ca � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3bff0db776bea53da024ded77cb686c0.pdf d094b461c7d29a0aeaac66ba423deead Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:947 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:870 Title A name given to the resource Mangavipen - zaślubiny cygańskie / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.155-160 Creator An entity primarily responsible for making the resource Długosz, Marian Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 I II M A R I A N DŁUGOSZ III MANGAVIPEN ZAŚLUBINY CYGAŃSKIE A r t y k u ł ten p o w s t a ł na podstawie badań przeprowadzonych wśród C y g a n ó w o s i a d ł y c h w dwu spiskich wsiach, w Czarnej Górze i Jurgowie. Ze w z g l ę d u na stosunkowo dużą liczebność z a m i e s z k a ł y c h tam C y g a n ó w oraz ich różnorodne p o w i ą z a n i a z innymi Cyganami m i e s z k a j ą c y m i na Spiszu, zebrany m a t e r i a ł m o ż e s i ę odnosić do całego Spiszą w granicach polskich. Celem a r t y k u ł u jest przedstawienie tradycyjnej formy zaślubin, zwa­ nych po c y g a ń s k u mangavipen. U C y g a n ó w spiskich mangavipen pełni do dziś f u n k c j ę o b r z ę d o w e g o zawarcia m a ł ż e ń s t w a , a jego forma znana jest r ó w n i e ż innym grupom C y g a n ó w . Aczkolwiek w kulturze Cyga­ n ó w , z w ł a s z c z a osiadłych, notuje się wiele w p ł y w ó w miejscowej k u l ­ tury, to p o w s z e c h n o ś ć w y s t ę p o w a n i a tej formy zaślubin u C y g a n ó w wskazuje na stosunkowo dawne jej pochodzenie. Jako element reliktowy w kulturze C y g a n ó w Karpackich jest ona obrazowym p r z y k ł a d e m ilu­ s t r u j ą c y m o d m i e n n o ś ć c y g a ń s k i e j kultury w stosunku do miejscowej ludności góralskiej. 1 P o n i e w a ż zwyczaj ten funkcjonuje do dziś, przedstawiona zostanie j e ­ go postać z lat 1972-1974, kiedy przeprowadzono badania, w odpowied­ nich miejscach zaś opis u z u p e ł n i ą p r z y k ł a d y z przeszłości. W e d ł u g c y g a ń s k i c h norm m a ł ż e ń s t w o m o g ą zawierać bardzo młodzi ludzie. Wiek kojarzenia p a r t n e r ó w waha się w granicach 16-18 lat, ale w przeszłości zdarzały się także m a ł ż e ń s t w a zawierane przez 13-14letnie d z i e w c z ę t a i niewiele starszych 15-16-letnich chłopców. W p r z e w a ż a j ą c e j w i ę k s z o ś c i p r z y p a d k ó w młodzież poszukuje sobie w s p ó ł m a ł ż o n k ó w poza w ł a s n ą osadą, mimo że mogliby znaleźć odpowied­ nią p a r t n e r k ę na miejscu. Egzogamii wioskowej sprzyja duża r u c h l i w o ś ć — mimo osiadłego trybu życia C y g a n ó w — powodowana rozlicznymi wizytami i rewizytami, wyjazdami w celach zarobkowych i innych, 1 J . F i c o w s k i , Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1965, s. 254; L . M r ó z , Cyganie, Warszawa 1971, s. 134; E . H o r v á t h o v á , Cigání na Slovensku, Brati­ slava 1964, s. 333-334. 1 �156 MARIAN DŁUGOSZ w czasie k t ó r y c h ł a t w o o nowe kontakty i bliższe znajomości. Zjawisko to nie w y s t ę p u j e jako u ś w i a d a m i a n a norma prawna. U C y g a n ó w spis­ kich zawieranie m a ł ż e ń s t w poza w ł a s n ą osadą obecnie jest raczej trady­ cją w y n i k a j ą c ą z tego, że w przeszłości wskutek patrylokalności, nie­ wielkich liczebnie skupisk cygańskich, cała osada składała się z c z ł o n ­ k ó w najbliższej rodziny i egzogamia wioskowa była n o r m ą konieczną. Okres n a r z e c z e ń s t w a u C y g a n ó w bywa krótki, nierzadko ogranicza się do rozeznania przeprowadzonego przez najbliższą rodzinę dziewczyny i chłopca. Rodzice m ł o d y c h , za p o ś r e d n i c t w e m znajomych, a przede wszy­ stkim krewnych, zasięgają opinii, czy będzie m o ż l i w e ich skojarzenie. Zbierają oni w i a d o m o ś c i na temat rodziny kandydata na • małżonka, czy jej c z ł o n k o w i e nie kradną, nie są osobami k ł ó t l i w y m i , jaka jest ich pozycja materialna, jak odnoszą się do synowych. Często jednak sporo 0 tej rodzinie w i e d z ą już w c z e ś n i e j . W wypadku n i e p o m y ś l n y c h u s t a l e ń , do porozumienia nie dochodzi. Młodzi w ó w c z a s nie mogą liczyć na m a ł ż e ń s t w o ; jedynie w wypadku, gdy ich uczucie jest dość silne, d e c y d u j ą się na u c i e c z k ę z domu. Nato­ miast jeżeli obie strony są pewne, ż e nikt nie będzie czynił zasadniczych przeszkód w zawarciu ślubu, w ó w c z a s rodzice dziewczyny ł u b chłopca korzystają z pierwszej okazji, by w formie p r z y m ó w k i , żartu, a nawet wprost — dać m ł o d y m do zrozumienia, ż e powinni się pobrać. Rozmowa taka zostaje powtórzona przez syna lub córkę rodzicom. Zdarza się, że wyboru partnera d o k o n u j ą rodzice wbrew woli dziecka, zwłaszcza jeżeli stwierdzają, że ich syn czy córka w y k a z u j ą duże zain­ teresowanie płcią odmienną, jeżeli to powoduje k ł o p o t y wychowawcze, młodzi p r z e b y w a j ą wieczorami poza domem i staje się to przedmiotem ż a r t ó w krewnych i sąsiadów. Rodzice nakłaniają ich do ożenku, nie­ rzadko wbrew woli m ł o d y c h lub co najmniej przy ich biernym do tego stosunku. R o z m o w ę na temat przyszłego m a ł ż e ń s t w a inicjują rodzice chłopca udając się do domu dziewczyny. Spotkanie to ze strony rodziny chłopca jest z a a r a n ż o w a n e pod pretekstem na przykład odwiedzin, p o g a w ę d k i 1 na p o c z ą t k u posiada zawoalowany charakter — nie w y j a w i a się praw­ dziwego celu przybycia. Rodzice chłopca wiedzą, ż e rodzice dziewczyny są zorientowani w powodach odwiedzin, nie m a j ą jednak absolutnej p e w n o ś c i , czy w y r a ż ą oni zgodę na ślub. W wypadku, kiedy w ą t p l i w o ś c i są d u ż e , bardziej zainteresowani upijają opornych, a w takiej sytuacji jest ł a t w i e j u z y s k a ć pożądaną o d p o w i e d ź . Zazwyczaj rozmowa p r z y b y ł y c h z rodzicami dziewczyny przybiera n a ­ s t ę p u j ą c y przebieg: ojciec chłopca, niby uskarżając się i radząc rodzi­ c ó w dziewczyny, zauważa że syn chodzi wieczorami z ich córką, a on nie wie, w jaki sposób temu zaradzić. Jeżeli rodzice dziewczyny nie zgadzają się na m a ł ż e ń s t w o , kierują tak r o z m o w ą , ż e b y rodzice chłopca odczuli, ż e nie mają tu czego szukać. Natomiast jeżeli są przychylni z w i ą z k o w i . �MANGAVIPEN 157 wtedy r ó w n i e ż ojciec dziewczyny powiada, że i jego córka przychodzi późno do domu i jego zdaniem n a l e ż y zmienić ten stan. M y ś l tę pod­ chwytuje ojciec chłopca i proponuje, ż e b y m ł o d y m urządzić mangavi­ pen. W pertraktacjach biorą udział także obecni krewni, którzy przy­ słuchują się rozmowom i zabierają głos w zależności od podejmowanych problemów. Po dojściu do porozumienia zostaje o m ó w i o n a kwestia zamieszkania m ł o d y c h po ślubie. Z r e g u ł y dziewczyna sprowadza się do domu chłopca; w w y j ą t k o w y c h sytuacjach, np. gdy chłopiec jest sierotą, gdy nie ma gdzie zamieszkać w domu rodziców, gdy rodzice dziewczyny sprzeciwia­ ją się, aby z a m i e s z k a ł a ona u chłopca z obawy, że będzie źle traktowana, chłopiec przeprowadza się do dziewczyny 2. T y d z i e ń od momentu w s t ę p n e g o porozumienia się do mangavipen u p ł y w a dla obu rodzin na przygotowaniach. Obie rodziny na dwa lub trzy dni przed uroczystością robią w s p ó l n e zakupy. Tradycyjnie alkohol (wódkę i piwo) kupuje rodzina chłopca, mięso — rodzina dziewczyny. Posiłek jest m a ł o skomplikowany i c z ę ś c i o w o przygotowuje się go w cza­ sie przyjęcia. Stanowi go najczęściej ugotowane mięso s p o ż y w a n e razem z chlebem, do tego pije się alkohol. Do lat pięćdziesiątych niekiedy zda­ rzało się, że Cyganie pili denaturat przefiltrowany przez chleb. Wśród bliskich k r e w n y c h wyszukuje się też odpowiednie osoby, k t ó ­ re u m i a ł y b y we w ł a ś c i w y sposób poprowadzić uroczystość. Na ogół w y ­ biera się w u j a ze strony chłopca i ciotkę ze strony dziewczyny. Muszą b y ć to ludzie cieszący się dobrą opinią, o stosunkowo wysokiej pozycji materialnej, nieskorzy do b ó j e k i zwad; w a ż n ą cechą jest t a k ż e ich elok w e n t n o ś ć . C e l e b r u j ą c e g o z a ś l u b i n y Cyganie n a z y w a j ą najczęściej „sta­ rostą", czasem u ż y w a j ą w ł a s n e j nazwy papus (cyg. dziadek). Na mangavipen zapraszani są g ł ó w n i e c z ł o n k o w i e „bliskiej rodziny", do której Cyganie zaliczają oprócz c z ł o n k ó w najbliższej rodziny (rodzi­ ców, dziadków, dzieci) także w u j ó w , ciotki, bratanków, siostrzeńców i k u ­ z y n ó w . Rzadko zaprasza s i ę c z ł o n k ó w dalszej rodziny. Rodzice dziewczyny i chłopca zapraszają swoich krewnych osobno. W przeddzień lub w dniu uroczystości proszą ich „na jedzenie i picie". W dialekcie C y g a n ó w spiskich zaproszenie takie w y g l ą d a następująco: Javen te pijel palenka te chai masa o goja (chodźcie pić w ó d k ę , jeść mięso i kiełbasę). Jest znamienne, że w zaproszeniu akcent jest prze­ niesiony na s p r a w ę konsumpcji, a nie na samą uroczystość. 2 W wyniku polepszenia się sytuacji mieszkaniowej w domu Heleny M., jej syn Franciszek po dwóch latach zamieszkiwania u żony w Szaflarach przeprowadził się z żoną i dziećmi do domu matki, gdzie mieszkali poprzednio. Poza tym naruszenie zasady patrylokalności znane jest mi w 3 przypadkach. W dwu przypadkach m ę ż ­ czyźni są sierotami, w jednym — chłopiec nie ma matki, a jego ojciec mieszka u starszego syna. Natomiast nie znam wypadku, aby dziewczyna została w domu rodziców z obawy с złe traktowanie u teściów choć podkreśla się często taką moż­ liwość. �158 M A R I A N DŁUGOSZ Mangavipen odbywa się w domu dziewczyny. Do I I wojny ś w i a t o w e j , gdy Cyganie mieszkali jeszcze w j e d n o w n ę t r z o w y c h domach z otwartym paleniskiem, latem z a ś l u b i n y o d b y w a ł y się z r e g u ł y na z e w n ą t r z . Wie­ czorem w pobliżu domostw Cyganie rozpalali o g i e ń , zasiadali dookoła na s ł o m i e i w takiej scenerii przebiegała uroczystość zaślubin . G d y ślub b y ł zawierany w budynku, Cyganie na ten czas kładli n a klepisku ś w i e ż ą słomę, ż e b y b y ł o wygodniej siedzieć, a na środku rozpalali ognisko. N a j ­ bliżej ognia zasiadali najstarsi i najbardziej szanowani Cyganie, młodzież siadała z t y ł u za ich plecami. 3 Choć obecnie w y p o s a ż e n i e w n ę t r z bogatszych b u d y n k ó w c y g a ń s k i c h nie odbiega standardem od w n ę t r z c h ł o p s k i c h d o m ó w , to u u b o ż s z y c h C y g a n ó w ilość s p r z ę t ó w jest nadal bardzo ograniczona i nierzadko b r a ­ kuje w nich podstawowych mebli: krzeseł, stołów, a także s p r z ę t ó w gospodarstwa domowego — noży, w i d e l c ó w , g a r n u s z k ó w itp. Na mangavipen Cyganie zjeżdżają się zwykle w sobotę, w godzinach p o p o ł u d n i o w y c h . Ojciec młodej c z ę s t u j e p r z y b y ł y c h w ó d k ą . Pije się z jednego lub k i l k u kieliszków. Na początek gospodarz przepija do ojca chłopca, później n a p e ł n i o n y kieliszek podaje się n a j b l i ż s z y m s ą s i a d o m niezależnie od ich pozycji i wieku. W tym czasie kobiety, na ogół matki młodej pary, gotują mięso. Po ugotowaniu w y k ł a d a j ą je n a jeden lub kilka talerzy i jeszcze gorące podają na stół. Obok leżą noże. K a ż d y z gości kroi sobie dowolny k a w a ł e k i s p o ż y w a t r z y m a j ą c m i ę s o w ręku. N i e k t ó r z y w czasie jedzenia p o m a g a j ą sobie n o ż e m , odkrawając mniejsze kawałki. C e r e m o n i a ł c y g a ń s k i c h zaślubin jest niezwykle skromny. Rozpoczy­ nają się one p r z e m o w ą „starosty". Zwraca s i ę on w niej do m ł o d y c h i wszystkich zebranych z przypomnieniem, ż e z w i ą z e k m a ł ż e ń s k i zawie­ ra się na c a ł e ż y c i e , a nie tylko n a jedną noc, ż e m ą ż i żona powinni b y ć sobie wierni, kochać się i s z a n o w a ć . Nie jest to oracja wyuczona, lecz improwizowana w czasie k a ż d e j uroczystości w e d ł u g podobnego schematu. Po w s t ę p i e , który podkreśla w a g ę m a ł ż e ń s t w a , „starosta" z a ­ pytuje m ł o d y c h , najpierw d z i e w c z y n ę : — Komes les? (chcesz go?) Dziewczyna odpowiada — hi (tak). O to samo pyta chłopca — Kames la? (chcesz ją?). Chłopiec również odpowiada — hi (tak). Młodzi po publicz­ n y m oświadczeniu, że pragną się pobrać, z a p y t u j ą swoich rodziców, czy w y r a ż ą z g o d ę na ich m a ł ż e ń s t w o . Po w y g ł o s z e n i u przyzwolenia przez ro­ dziców na m a ł ż e ń s t w o ponownie zabiera głos „starosta" i zapytuje ich z kolei, najpierw rodziców chłopca Kamen la borakhe? (czy chcecie ją za s y n o w ą ? ) . Ojciec lub matka odpowiadają, że chcą. N a s t ę p n i e „sta­ rosta" pyta rodziców dziewczyny Kamen les dziamutreskhe? (czy chcecie go za zięcia?). Po w y r a ż e n i u ich zgody n a s t ę p u j e zawarcie s ł o w ­ nej umowy p o m i ę d z y obiema rodzinami, która dodatkowo umacnia manF i c o w s k i , op. cit., s. 254, H o r v á t h o v á , op. cit, s. 33-334. �MANGAVIPEN 159 gavipen m ł o d y c h . Ojcowie poprzez podanie rąk zawierają p o m i ę d z y sobą układ, tzw. „zakład". Oznacza to, że c z ł o n k o w i e rodzin b ę d ą c z u w a ć nad trwałością zawartego w tej chwili z w i ą z k u . W wypadku jego rozpadu c z ł o n k o w i e rodziny poszkodowanej mają prawo żądać z a d o ś ć u c z y ­ nienia ze strony przeciwnej. J e ż e l i dziewczyna opuści w s p ó ł m a ł ż o n k a , je­ go rodzina ma prawo na znak h a ń b y ostrzyc dziewczynie w ł o s y lub ż ą ­ dać zwrotu takiej kwoty p i e n i ę d z y , jaką w ł o ż y l i w przygotowanie do mangavipen. Natomiast jeżeli m ę ż c z y z n a odejdzie od żony, jej rodzina powinna zbić winnego i żądać także zwrotu pieniędzy. Obecnie zawieranie „zakładu" ma charakter symboliczny, bo chociaż m a ł ż e ń s t w o rozpada się z w i n y jednej lub drugiej strony, nie zdarza s i ę , by egzekwowano prawo w y n i k a j ą c e z zawartego „zakładu". Cyganie spiscy nie pamiętają już p r z y p a d k ó w , aby za i c h pamięci ostrzyżono d z i e w c z y n ę , znane są im natomiast sporadyczne wypadki pobicia chłopca. ¡' ) J Po zawarciu „zakładu" starosta w i ą ż e m ł o d y m ręce c z e r w o n ą w s t ą ż ką lub chustą tego samego koloru. D o k ł a d n i e nie jest ustalone, kto powinnien w y k o n y w a ć tę c z y n n o ś ć ; robi to „starosta" lub „starościna". Chłopcu w i ą ż e s i ę rękę l e w ą , dziewczynie p r a w ą . W momencie w i ą z a ­ nia „starosta", k t ó r y wykonuje tę czynność, m ó w i : zaphandav tumenge o vasta pe cało dživipen (wiążę wam ręce na całe życie). W t y m czasie drugi ze „starostów" nalewa do kieliszka w ó d k ę i podaje ją dziewczy­ nie. G d y upije ona kilka kropel, bierze od niej kieliszek chłopiec i w y ­ pija w ó d k ę do dna. Starzy Cyganie pamiętają, że za i c h młodości alko­ hol nalewano m ł o d y m w z w i ą z a n e dłonie i ci wzajemnie sobie go spi­ jali . Po wypiciu w ó d k i chłopiec często rzuca kieliszkiem o ziemię, ż e b y | ! | ' ¡¡ j • 1 4 — jak m ó w i ą Cyganie rozbił się na szczęście. W ó w c z a s też „starosta" r o z w i ą z u j e m ł o d y m dłonie. Od tej chwili Cyganie u w a ż a j ą z w i ą z e k m ł o ­ dych za p e ł n o p r a w n e m a ł ż e ń s t w o . M a ł ż e ń s t w o to posiada wszystkie przy­ wileje z w i ą z a n e z t y m stanem: partnerzy m o g ą razem ze sobą mieszkać, w s p ó ł ż y ć , m i e ć dzieci legalnie uznawane przez społeczność itd. P o w a ż n a do tego momentu atmosfera uroczystości rozluźnia s i ę i roz­ poczyna się zabawa, która trwa do p ó ź n y c h godzin nocnych, a nierzadko przeciąga s i ę aż do n a s t ę p n e g o dnia. Na drugi dzień lub za kilka dni dziewczyna sprowadza się do domu męża. Mangavipen to w pełni usankcjonowana społecznie forma zawierania m a ł ż e ń s t w a w ś r ó d C y g a n ó w na Spiszu. Ś l u b y kościelne zaczęto zawierać sporadycznie w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , a w r ó ż n y c h parafiach zależało to od presji księdza. T a k np. w kilka lat po ostatniej wojnie jurgowski ksiądz udzielał jednorazowo ś l u b ó w wszystkim s t a d ł o m ż y j ą c y m razem od lat na zasadzie mangavipen. W latach ostatnich zawiera się również ś l u b y cywilne ze w z g l ę d u na ewentualne komplikacje prawne związane * F i c o w s k i , op. cii., s. 334. I �160 MARIAN DŁUGOSZ z nazwiskiem dzieci, dodatkiem rodzinnym w miejscu pracy czy w przy­ padku z a b i e g ó w o odroczenie s ł u ż b y wojskowej. Dla społeczności c y g a ń s k i e j mangavipen nadal wystarcza do zaakcep­ towania m a ł ż e ń s t w a . Silne p r z y w i ą z a n i e C y g a n ó w do tej formy ślubu powoduje, że obecnie nawet p e ł n o l e t n i partnerzy przed zawarciem ślubu cywilnego i kościelnego zawierają mangavipen s. J e d n o c z e ś n i e jest to zwyczaj s p e ł n i a j ą c y doskonale s w ą rolę w przy­ padku z w i ą z k ó w m i ę d z y partnerami n i e p e ł n o l e t n i m i w ś w i e t l e prawa p a ń s t w o w e g o czy kościelnego. W takim wypadku stosuje się tradycyjne prawo c y g a ń s k i e , p r o w a d z ą c e do zachowania r ó w n o w a g i społecznej. Oczy­ w i ś c i e mangavipen zawiera się tylko wtedy, gdy obydwoje partnerzy s ą Cyganami. W przypadku n i e p e ł n o l e t n i c h par mieszanych nie zawiera się go i młodzi ż y j ą ze sobą bez jakiejkolwiek formy usankcjonowania tego związku. Kultywowanie do chwili obecnej zwyczaju mangavipen przez Cyga­ n ó w z dawna o s i a d ł y c h jest wyrazem niechęci stosowania się do narzu­ conych im przez otaczające ich ś r o d o w i s k o norm, a także jest p r z y k ł a d e m kierowania się w ł a s n y m i prawami p o z w a l a j ą c y m i społeczności p r a w i d ł o ­ wo f u n k c j o n o w a ć . U C y g a n ó w spiskich w y s t ę p u j ą jeszcze inne tradycyjne formy zawie­ rania m a ł ż e ń s t w . S ą to: m a ł ż e ń s t w o przez zasiedzenie, kiedy chłopiec przychodzi do dziewczyny i w s p ó l n i e z nią zamieszkuje, oraz ucieczka m ł o d y c h z domu, w wypadku niezgody r o d z i c ó w na mangavipen, trakto­ wana przez C y g a n ó w jako zawarcie m a ł ż e ń s t w a . S ą to jednak zwyczaje w y s t ę p u j ą c e obecnie bardzo rzadko. Marian Długosz MANGAVIPEN — THE GYPSY WEDDING CEREMONY Summary 4 \- The traditional form of a wedding ceremony is still preserved among Gypsies in the region of Spisz. It is called m a n g a v i p e n . The ritual itself is not very elaborate; its significant element is the tying together of the young couple's hands in the presence of witnesses; Gypsies recognize this as the token of a legally con­ tracted marriage. This form of marrying, once commonly observed, usually prece­ des even now the formal lay and church ceremonies. The latter, official forms of marriage take place, if at all, mainly under a pressure of non-Gypsy opinion, or for the sake of material advantages. Among Gypsies, especially those who abide by their traditions, m a n g a v i p e n is recognized as sufficient to make a wedlock legal. T =~Uañgavipen jest także zawierany przez Cyganów w sytuacji braku rozwodu z poprzednim partnerem lub partnerką. Cyganie żyjący na zasadzie mangavipen związek ten legalizują poprzez ślub cywilny dopiero po trzechletniej seperacji, wymaganej przez prawo cywilne do uzyskania rozwodu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1994cb352e739eb01ef7f7465ff157e.pdf 9a007b5a2e0dfcc18c7a782b397cfe9a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:954 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:877 Title A name given to the resource Cyganologia w Bułgarii / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.205-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 ADAM BARTOSZ C Y G A N O L O G I A W BUŁGARII Bułgaria zajmuje jedno z pierwszych miejsc pośród krajów, które zamieszkuje n a j w i ę k s z a ilość C y g a n ó w , i to z a r ó w n o jeśli chodzi o licz­ bę b e z w z g l ę d n ą , jak też stosunek liczby C y g a n ó w do całej ludności p a ń ­ stwa. Jest ich tutaj ponad 200 000, co stanowi około 2,5% ludności B u ł ­ garii (liczba podana w przybliżeniu, o czym jeszcze niżej). Cyganie w B u ł g a r i i należą do trzech w i ę k s z y c h grup j ę z y k o w y c h , za­ c h o w u j ą c y c h t a k ż e charakterystyczne różnice kulturowe. S ą to: Cyganie bułgarscy, Cyganie tureccy oraz Cyganie w o ł o s c y (właszki cigani). G r u ­ py te wydzielono na zasadzie różnic j ę z y k o w y c h , ale jest to jednocześnie podział w e d ł u g s a m o o k r e ś l e n i a C y g a n ó w . N a l e ż y jedynie zaznaczyć, że zwłaszcza Cyganie tureccy i w o ł o s c y często podają się za T u r k ó w i R u ­ m u n ó w , co u n i e m o ż l i w i a dokładniejsze określenie liczebności C y g a n ó w w Bułgarii. S p r z y j a temu fakt, że w i ę k s z o ś ć z nich nie zna w ogóle j ę ­ zyka c y g a ń s k i e g o , p o s ł u g u j ą c się w y ł ą c z n i e j ę z y k a m i tureckim czy r u ­ muńskim. W n a j w y ż s z y m stopniu ulegli asymilacji Cyganie bułgarscy, podczas gdy tureccy i w o ł o s c y zachowali w d u ż e j mierze t r a d y c y j n ą obyczajo­ w o ś ć i w ś r ó d nich n a j w i ę c e j jest C y g a n ó w koczujących. Z a r ó w n o Cyga­ nie osiedli na stałe, jak i koczownicy (sezonowo) z a m i e s z k u j ą w b u ł g a r ­ skich miastach i wioskach osobne dzielnice (machały). P r z y tak wielkiej liczebności populacji c y g a ń s k i e j często byli oni przedmiotem z a i n t e r e s o w a ń n a u k o w c ó w , lecz do lat m i ę d z y w o j e n n y c h osobnych publikacji na ich temat w zasadzie nie było. P e w n ą ilość a r ­ t y k u ł ó w , g ł ó w n i e folklorystycznych, o p u b l i k o w a ł przed w o j n ą B . GilliatS m i t h . w „Journal of the G y p s y Lore Society". W czasopiśmie tym Smith p u b l i k o w a ł m a t e r i a ł y z Bułgarii od początku lat sześćdziesią­ tych. Pierwsze w i ę k s z e opracowanie na temat C y g a n ó w z a m i e s z k a ł y c h w Bułgarii w y d a ł w 1934 r. Najden Szejtanow (Prinos kym gowora na sofijskite cigani, „Izwestija na Etnografskij Muzej"). Ten sam autor w y d a ł w n a s t ę p n y c h latach jeszcze kilka drobnych prac, a w archiwum Muzeum Etnograficznego w Sofii znajduje się jego nie wydany rękopis. �г i 206 j * BADANIA W INNYCH K R A J A C H Drugim j ę z y k o z n a w c ą , autorem kilkunastu pozycji zamieszczonych na ł a m a c h takich czasopism, jak „ B y ł g a r s k i ezik", „ B y ł g a r s k o ezikoznanie", „Journal of the Gypsy Lore Society" i inne, jest publikujący od 1956 r. i nadal aktywny Kirił K o s t ó w . W swych pracach z a j m o w a ł się m i ę d z y innymi elementami c y g a ń s k i m i w bułgarskiej onomastyce i b u ł ­ garskich j ę z y k a c h tajnych. Aby w y c z e r p a ć j ę z y k o z n a w c z e opracowania, n a l e ż y w y m i e n i ć jesz­ cze w s p ó ł c z e s n e g o angielskiego cyganologa Donalda S. Kenricka, publi­ k u j ą c e g o w ostatnim dziesięcioleciu m a t e r i a ł y w czasopismach zachod­ nich i w Bułgarii. Jeśli z a ś chodzi o opracowania ściśle etnograficzne, w y m i e n i ć m o ż n a nieco w i ę c e j nazwisk, przy czym s ą to g ł ó w n i e autorzy p u b l i k u j ą c y w ostatnim dwudziestoleciu. Po jednym artykule opublikowali Georgiew a Iwaniczka (Izsledwanija wyrchu bita i kulturata na byłgarskite ci­ gani w Sliwen) i Anastas Primowski (Kowaczite agupti w grad Madan). Obie prace u k a z a ł y się w „Izwestija na Etnografskija Institut i M u zej". A r t y k u ł Primowskiego jest i n t e r e s u j ą c y ze w z g l ę d u na n a z w ę C y ­ g a n ó w , k t ó r y c h praca dotyczy. S ą to agupti zamieszkali w Rodopach i ich n a z w ę kojarzy się z Egiptem, co jest jeszcze jednym przyczynkiem do rozpowszechnionego mniemania o ich egipskim pochodzeniu. D o d a ć można, że w sąsiedniej Macedonii żyją Cyganie zwani gjupci. W i ę c e j pozycji opublikował W a s i ł M a r t i n ó w , z czego w y m i e n i ę opra­ cowanie najobszerniejsze, dające s k r ó t o w ą s u m ę wiedzy o Cyganach w Bułgarii, o ich zajęciach, mieszkaniu, stroju, obyczajach i przemia­ nach, jakim ulegają w latach powojennych (Nabljudenija wyrchu bita na cigani w Bylgarija). A r t y k u ł został wydany r ó w n i e ż w wymienionym w y ż e j czasopiśmie. W. Denczew zebrał m a t e r i a ł y m. in. folklorystyczne w ś r ó d C y g a n ó w w Kolarowgradzie (nie publikowane), a U . K e r i m , Cygan, w y d a ł w j ę z y ­ k u b u ł g a r s k i m swoje wiersze (Pesni na katuna). P o w a ż n e ilości m a t e r i a ł ó w o Cyganach znaleźć m o ż n a ponadto w wie­ lu opracowaniach etnograficznych d o t y c z ą c y c h najrozmaitszej tematyki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90984a65282100116c3d70bb61e4f3c9.pdf 051d6f18f3c84ccfe5c2df16e8d0d6dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:955 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:878 Title A name given to the resource Jugosłowiańskie badania nad Cyganami / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.207-212 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 L E C H MRÓZ JUGOSŁOWIAŃSKIE B A D A N I A NAD C Y G A N A M I I f I ¡ Od samego p o c z ą t k u naukowej cyganologii uczestniczyli w badaniach uczeni p o c h o d z ą c y z krajów, które obecnie w c h o d z ą w s k ł a d Jugo­ sławii. Jako najbardziej znanego w tym pierwszym okresie n a l e ż y wy­ mienić F . Miklosića — j ę z y k o z n a w c ę ze S ł o w e n i i , s t a n o w i ą c e j w drugiej p o ł o w i e X I X w. część A u s t r o - W ę g i e r , dlatego jest on bardziej zna­ ny w niemieckiej wersji swojego nazwiska: Miklosich. N a j w a ż n i e j s z e dzieło Franca Miklosicha Uber die Mundarten und die Wanderungen der Zigeuner Europas \ b ę d ą c e p o r ó w n a w c z y m opracowaniem d i a l e k t ó w cyg a ń s k i c h w Europie, jest r ó w n o c z e ś n i e podstawowym i jednym z n a j w a ż n i e j s z y c h w ogóle w historii badań nad Cyganami. R ó ż n e g o rodzaju drobnych informacji d o t y c z ą c y c h C y g a n ó w znaleźć m o ż n a w tym czasie już wiele, ale szerzej zakrojone prace, dotyczące r ó ż n y c h a s p e k t ó w ż y ­ cia i kultury C y g a n ó w , podjął dopiero kilkadziesiąt lat później pochodzą­ cy z Serbii Tihomir Djordjevic. I c h rezultaty publikowane b y ł y nie tylko w kraju, ale także w specjalistycznych czasopismach obcych, jak „Journal of the G y p s y Lore Society". N a j p e ł n i e j s z y m opracowaniem jest tom p o ś w i ę c o n y w w i ę k s z o ś c i Cyganom, wydany w ramach pisanej przez niego serii monograficznych o p r a c o w a ń różnych narodowości pt. Naš narodni život 2 W okresie m i ę d z y w o j e n n y m badania nad Cyganami podejmuje histo­ r y k Milenko Filipovic — jego najbardziej znana praca to niewielka objętościowo, ale i n t e r e s u j ą c a książka Visočki Cigani ». J e d n o c z e ś n i e roz­ poczyna działalność, k o n t y n u o w a n ą do dzisiaj, j ę z y k o z n a w c a i badacz folkloru Rade Uhlik. Twórczości tego uczonego n a l e ż y p o ś w i ę c i ć nieco uwagi. Uhlik zaczął w latach trzydziestych od wydania przekładu Ewan­ gelii wg św. Łukasza na dialekt C y g a n ó w z B o ś n i . Zainteresowania 4 1 F . M i k l o s i c h , Vber die Mundarten und die Wanderungen der Zigeuner Europa's, Wien 1872-1880. T. D j o r d j e v i c , Naš narodni život, t. V I , Beograd 1932. M. F i l i p o v i c , Visočki Cigani, Zagreb 1932. R. U h l i k , O Devlikano Ramope e Sumnale Lukahtar, Beograd 1938. 2 3 4 �г 208 BADANIA W INNYCH K R A J A C H Uhlika w i ą ż ą się g ł ó w n i e z badaniami d i a l e k t ó w c y g a ń s k i c h , stąd w i ę k ­ szość jego prac dotyczy lingwistyki s. Do n a j p o w a ż n i e j s z y c h e f e k t ó w jego pracy n a l e ż y Słownik serbsko-chorwacko-cygański e do dziś jedna z pod­ stawowych prac tego typu w ogóle. R ó w n o l e g l e Uhlik podejmuje i inne tematy — zbiera c y g a ń s k i e p r z y s ł o w i a , bajki, opowiadania, poezje; k i l ­ ka t o m i k ó w o tym charakterze ukazało s i ę w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h i sześćdziesiątych, n i e k t ó r e d o c z e k a ł y się p r z e k ł a d ó w na inne j ę z y k i ?. Szereg publikacji zamieszcza Uhlik w periodyku „Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu" — są to opracowania dotyczące klasyfikacji i po­ działu grup c y g a ń s k i c h w J u g o s ł a w i i i w i e r z e ń C y g a n ó w . Ostatnio w y ­ dane prace Uhlika dotyczą znowu j ę z y k a . 8 9 Przez szereg lat Rade Uhlik b y ł niemal jedynym, k t ó r y z a j m o w a ł się w J u g o s ł a w i i badaniami nad Cyganami. Działalność Filipovicia — zakończona jeszcze przed w o j n ą — jest skromna w p o r ó w n a n i u z do­ robkiem Uhlika. Poza pracami wymienionych badaczy w okresie m i ę ­ dzywojennym ukazało się kilka publikacji innych autorów: Petrovicia, Kosticia, Matasovicia . Po wojnie, aż do p o ł o w y lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h , oprócz prac Rade Uhlika ukazują się tylko nieliczne publikacje na temat C y g a n ó w . W y m i e n i ć tu n a l e ż y w pierwszej kolejności bardzo interesu­ jącą i r z e t e l n ą pracę Muhameda Mujicia — Položaj Cigana u jugoslovenskim zemljama pod osmanskom vlasců , a dalej a r t y k u ł y B a r j a k t a rovicia d o t y c z ą c e osiadłych C y g a n ó w Vojvodiny i S e r b i i . 10 11 12 Sytuacja zaczęła się z m i e n i a ć na p r z e ł o m i e lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h i s i e d e m d z i e s i ą t y c h . Cyganami i ich kulturą z a i n t e r e s o w a ł o się liczniej­ sze grono badaczy, a i sami przedstawiciele społeczności c y g a ń s k i e j » R. U h l i k , Prepozitivní i postpozitivni clan u gurbetskom, Sarajevo 1951; O denominacijama kod Cigana, „Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu", 1957; Ciganizmi u šatrovačkom argou, tamże, 1954, i in. R. U h l i k , Srpskohrvatsko-ciganski rečnik (Romane Álava), Sarajevo 1947. R. U h l i k , Ciganska poezija, Sarajevo 1957; Ciganske price, Sarajevo 1957; Ciganske priče i legendě, Sarajevo 1951. R. U h l i k , Iz ciganske onomastike, „Glasnik Zemaljskog Muzeja u Saraje­ vu", 1955 i 1956; Neka vjerovanja Cigana čergaša, tamże, 1958. в R. U h l i k , Govori jugoslovenskih Cigana и okviru balkanskog jezičkog soveza, „Godišnjak Akademije Nauka i Umjetnosti Bosně i Hercegovině", Sarajevo, t. 10 :1973; Deminutiv u romskom jeziku, tamże, t. 11 :1973; Kategorija imperativa и romskom jeziku, tamże, t. 12 : 1974. w C. K o s t i c , Muslimanski Cigani u Skoplju, Skoplje 1934; J . M a t a s o v i é , Cigani и doba terezijanstva i jozefinizma, „Národně Starine", Zagreb 1928; A. P e ­ t r о v i e , Contributions to the study of the Serbian Gypsies, Edinburgh 1935-1940. и м . M u j i ć, Položaj Cigana и jugoslovenskim zemljama pod osmanskom vlasců, „Prilozi za orientalnu filologiju i istoriju jugoslovenskih národa pod tur¬ skom vladavinom", Sarajevo, z. 3-4 : 1953. M. В a r j а к t a r o v i ć, Oaza apatinskih Cigana, „Rad vojvodjanskih mu­ zeja", Subotica, z. 12-13 :1963; Cigani и Jugoslavia dañas, „Zbornik Filozofskog fakulteta", Beograd, t. 11 :1970, z. 1. 6 7 8 1 2 �BADANIA W INNYCH KRAJACH 209 • włączyli się do tych prac. Wyrazem tego była inicjatywa wydawania „Krlo e Romengo — Glas Roma", czasopisma przeznaczonego g ł ó w n i e dla C y g a n ó w . Pierwszy numer p o m y ś l a n e g o jako miesięcznik „Krlo e Romengo" u k a z a ł się w lutym 1973 r. Autorami t e k s t ó w są bądź sami Cyganie, bądź naukowcy. Teksty drukowane są w j ę z y k u serbskochorwackim lub w jednym z d i a l e k t ó w cygańskich. Zestaw informacji jest dość szeroki, zawiera z a r ó w n o w i a d o m o ś c i polityczne, j a k i a r t y k u ł y popularnonaukowe dotyczące historii, języka i kultury C y g a n ó w , repor­ taże o Cyganach w J u g o s ł a w i i ; zamieszczane są również opowiadania i wiersze pisarzy pochodzenia c y g a ń s k i e g o , a także reklamy najnowszych płyt z m u z y k ą i piosenkami c y g a ń s k i m i . Pierwsze numery wydawane b y ł y w efektownej, barwnej szacie, dalsze (nr 5-9) — znacznie skrom­ niej, na gazetowym papierze i z c z a r n o - b i a ł y m i ilustracjami. Po ukaza­ niu się numeru 9, w roku 1973, zawieszono wydawanie czasopisma, powodem b y ł y trudności finansowe, lecz czynione są starania i b y ć m o ż e już w k r ó t c e „Krlo e Romengo" będzie kontynuowane. Redaktor pisma Slobodan Berberski jest także autorem kilku zbiorków poezji o te­ matyce c y g a ń s k i e j . P o n i e w a ż c y g a ń s k i ruch folklorystyczny i narodowy rozwija s i ę w J u g o s ł a w i i coraz ż y w i e j , n a l e ż y sądzić, ż e k o n s e k w e n c j ą tego będzie p o d j ę c i e b a d a ń a następnie publikacje naukowe realizowane przez samych C y g a n ó w 1 3 S p o ś r ó d badaczy p o d e j m u j ą c y c h aktualnie p r o b l e m a t y k ę c y g a ń s k ą w J u g o s ł a w i i n a j p o w a ż n i e j s z y dorobek mają na s w y m koncie (oprócz Uhlika) Barjaktarovic, Pavla S t r u k e l j i V a n ě k Siftar . N a j p e ł n i e j s z ą pracą ostatnich kilkunastu lat jest książka Cigani. Minulost v sedanjosti autorstwa Siftara; opracowanie to ma charakter monografii historycz­ no-socjologicznej i dotyczy C y g a n ó w Prekmurja (Słowenia), ale poprze­ dzone jest częścią dotyczącą historii C y g a n ó w w Europie. Po o m ó w i e ­ niu historii C y g a n ó w w P r e k m u r j u autor przedstawia socjologiczną ana­ lizę, starając s i ę r ó w n o c z e ś n i e u c h w y c i ć charakter zmian zachodzących w społeczności c y g a ń s k i e j , z w ł a s z c z a tych, które są wyrazem integracji C y g a n ó w z resztą s p o ł e c z e ń s t w a . Problem adaptacji C y g a n ó w stanowi także przedmiot s t u d i ó w Pavli Š t r u k e l j ; prowadzi ona r ó w n i e ż ba­ dania etnograficzne, m. in. nad profesjami i rzemiosłami c y g a ń s k i m i . Omawiane prace i badania dotyczą C y g a n ó w osiadłych, ci, którzy nadal 1 4 1 S 1 6 1 7 1 3 „Krlo e Romengo — Glas Roma", Beograd, 1973 nr 1-9. P. S t r u k e l j , Kultura Ciganov v Sloveniji, Ljubljana 1964. " V . S i f t a r , Rozdrobíjenost kmetiiskih zemljiSč, „Svet ob Muri", I I I : 1958; Po ljudskem štetju, „Zadružni koledar Pomurja", Murska Sobota 1962; Cigani. Minulost v sedanjosti, Murska Sobota 1970. P. S t r u k e l j , Problem razvoja ciganske skupině na Dolenjskem in náčin prilagajanja civilizaciji, „Etnološki pregled", Ljubljana 1974. P. S t r u k e l j , Obrt in drugi viri za preživljanje pri Ciganih v Sloveniji, „Slovenski etnograf", Ljubljana 1970. 1 1 1 6 1 7 14 — Etnografia Polska t. X X I I Л �210 BADANIA W INNYCH K R A J A C H jeszcze w ę d r u j ą , s ą — jak do tej pory — w ł a ś c i w i e poza z a s i ę g i e m czy zainteresowaniami badaczy. W a ż n y m wydarzeniem było pierwsze sympozjum p o ś w i ę c o n e tema­ tycznie w całości Cyganom, ich kulturze i problemom s p o ł e c z n y m . Z a ­ kres t e m a t ó w i ich ilość zdają się ś w i a d c z y ć , że rozpoczyna się okres o ż y w i e n i a i rozwoju badań nad Cyganami w J u g o s ł a w i i . Sympozjum zorganizowane przez Instytut Etnografii Serbskiej Akademii Nauki i Sztuki nosiło t y t u ł Život i običaji Roma u našoj zemlji (Zycie i oby­ czaje Cyganów w naszym kraju); o d b y ł o się ono w Belgradzie w dniach 13-16 października 1976 r. W trakcie sympozjum — p o m y ś l a n e g o jako o g ó l n y przegląd wiedzy o Cyganach w J u g o s ł a w i i — w y g ł o s z o n o aż 40 krótkich referatów. R e f e r u j ą c y m i byli z a r ó w n o naukowcy — pracownicy Akademii czy u n i w e r s y t e t ó w , pracownicy m u z e ó w — jak i nauczyciele czy nawet osoby nie zajmujące się profesjonalnie nauką. Wśród refe­ r u j ą c y c h byli także przedstawiciele C y g a n ó w ( R o m ó w ) działacze ze­ s p o ł ó w folklorystycznych i zrzeszeń c y g a ń s k i c h z r ó ż n y c h części J u ­ gosławii. N a j w i ę c e j referatów w y g ł o s i ł y osoby pochodzące z Serbii 27 iw tvm dwa naukowcv z Voivodinv stanowiacei okres autonomiczny Serbii), 8 w y g ł o s i l i przedstawiciele Macedonii, po 2 S ł o w e n i i i Czarnoe ó r v 1 B o ś n i (Nie wvstarjili z ż a d n y m referatem Drzedstawiciele Chor wacji - co jest dziwne z uwagi na silne ś r o d o w i s k o naukowe tej re publiki i znaczną ilość C y g a n ó w , jaka na jej obszarze przebywa) Sympozjum miało charakter ogólny, stąd trudno dopatrzeć się j a ­ kiegoś określonego profilu, a w ś r ó d r e f e r a t ó w zdarzały się i bardzo ama­ torskie próby. Uzyskano jednak w efekcie i n f o r m a c j ę na temat „stanu badań", co jest w a ż n y m etapem przed p o d j ę c i e m bardziej zorganizowa­ nych i systematycznych prac. N a j w i ę c e j referatów d o t y c z y ł o ogólnej prezentacji C y g a n ó w różnych r e j o n ó w J u g o s ł a w i i (ok. 15), poza tym omawiane b y ł y różne aspekty historii C y g a n ó w na P ó ł w y s p i e B a ł k a ń ­ skim; problemom rodziny i społecznej organizacji C y g a n ó w p o ś w i ę c o n o kilka w y s t ą p i e ń , kilka referatów o m a w i a ł o różne dziedziny folkloru C y ­ g a n ó w i wreszcie przedmiotem kilku b y ł y w s p ó ł c z e s n e przemiany spo­ łeczne. (W pojedynczych w y s t ą p i e n i a c h poruszono jeszcze kilka innych t e m a t ó w , jak np. problemy języka). W sumie sympozjum p o z w o l i ł o zo­ r i e n t o w a ć się w sytuacji, życiu i kulturze C y g a n ó w z a m i e s z k u j ą c y c h w J u g o s ł a w i i . Wśród i n t e r e s u j ą c y c h w y s t ą p i e ń dwa zasługują jak sądzę • na szczególną u w a g ę , tak ze w z g l ę d u na s w o j ą treść, jak i ro­ dzaj analizy. S ą to: Covek i vrednosti i umotvorinama Roma (Człowiek i wartości w sztuce ludowej Cyganów) R a j k a Djuricia i Neki probierni društvene integracije Roma u društvenu sredinu na teritoriji ovštine Subotica (Niektóre vroblemv svolecznei adantacii Romów Cy­ ganów do środowiska społecznego na terytorium okręgu Subotica) autorstwa m ł o d e g o socjologa Mariji Biači D o p e ł n i e n i e m sympozjum b y ł pokaz f i l m ó w o Cyganach oraz wy- �BADANIA W INNYCH KRAJACH 211 jazd do jednego z miasteczek Serbii, gdzie osiedlona jest spora liczba Cyganów. W sympozjum uczestniczyło wiele osób nie tylko z k r ę g ó w naukowych, ale także przedstawicieli społeczności c y g a ń s k i e j ; ich g ł o s y w dyskusji b y ł y chyba n a j ż y w s z e . Całość referatów sympozjum przygo­ towywana jest do wydania drukiem. Można się spodziewać, że sympoz­ jum Život i običaji Roma u našoj zemlji stanie się w a ż n y m krokiem k u systematycznym i p e ł n i e j s z y m badaniom C y g a n ó w w Jugosławii. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e32f9af4032a4a7084a0d7e33f9e84fe.pdf 913213b39f0a6a6793ce23eb6cdeadd7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1565 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1448 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.242 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 O POTRZEBIE BADAŃ NAD KONFLIKTAMI ETNICZNYMI* Obserwowany w ostatnich kilku latach wzrost zainteresowania proble­ matyką konfliktów etnicznych ma swoje źródło zarówno w fakcie wzras­ tającej częstotliwości występowania tych zjawisk, jak i w fakcie nieskutecz­ ności międzynarodowych zabiegów, mających na celu „wyciszenie" napięć między zwaśnionymi stronami. Coraz powszechniej odczuwana konieczność budowy nowego światowego systemu bezpieczeństwa skłania badaczy do intensyfikowania studiów nad zjawiskami konfliktów etnicznych. Zakłada się bowiem, że rozeznanie uwarunkowań występowania czynników kon­ fliktogennych umożliwi wypracowanie metod skutecznego przeciwdziałania im. Z pewnością i tą inspiracją kierowali się twórcy interdyscyplinarnej konferencji, zatytułowanej „Konflikty etniczne", która odbyła się w dniach od 5 do 7 grudnia 1994 r. w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN w War­ szawie, zorganizowana przez Zakład Etnologii tegoż Instytutu. Frekwencja podczas sześciu wielogodzinnych sesji, jak i liczba 32 wygłoszonych refera­ tów oraz kilkudziesięciu wystąpień w trakcie kolejnych dyskusji, jak się wydaje, świadczą najlepiej o trafności tego przedsięwzięcia. Obrady otworzył współgospodarz konferencji, prof, dr hab. Sławoj Szynkiewicz, wygłaszając referat nt. „Hipostazy konfliktu etnicznego". Zauwa­ żając brak jednoznacznej, powszechnie akceptowanej w nauce, definiqi pojęcia „konflikt etniczny", referent poruszył problem, który powracał następnie w wielu kolejnych referatach i podczas dyskusji. Zaproponowana przez niego definicja stanowi, że co najmniej jedną ze stron takiego konfliktu musi być grupa etniczna, a jego przedmiotem jest stosunek do wartości decydujących 0 tożsamości kulturowej. Referat zamknęła propozycja typologii konfliktów etnicznych ze względu na cel i sposób realizaqi (wyróżnione typy konfliktów: rytualny, likwidacyjny, ekspulsyjny, deetnizacyjny, niepodległościowy, irredentystyczny, nietolerancji). Prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz (Instytut Etnologii 1 Antropologii Kulturowej UAM), w referacie „Konflikty etniczne a etniczne alianse", zaproponował natomiast naukowe zajęcie się, jego zdaniem - heury­ stycznie równie ważnym - zjawiskiem aliansów etnicznych. Wystąpienie uzu­ pełniły ilustracje, głównie etnograficzne, przybliżające specyfikę omawianych 1 Sprawozdanie to stanowi nieco zmienioną wersję relacji z Konferencji przeznaczoną dla Spraw Narodowościowych. Seria Nowa. �214 KRONIKA aliansów. Z kolei prof, dr hab. Janusz Goćkowski (Katedra Etnologii UJ), podejmując kwestię „Racjonalizacja konfliktów etnicznych a ethos nauki", stwierdził, iż w każdej ze stron konfliktu etnicznego uczestniczą aktorzy grający role, które referent określił odpowiednio mianem: „ideologów", „decydentów", „techników", „ludzi pospolitego ruszenia" i „ekspertów". Autor zaprezentował trzy dyrektywy postępowania poznawczego wobec pro­ blemów konfliktów etnicznych, wynikające z samego ethosu nauki, a zawie­ rające się w hasłowych formułach: „nieposłuszeństwo w myśleniu", „refleksja krytyczna" i „odczarowywanie świata". Kolejny referent, dr hab. Ireneusz Krzemiński (Instytut Socjologii UW), odnosząc się do kwestii „Poczucie tożsamości narodowej - uwarunkowania stosunku do innych", zapoznał słuchaczy z wynikami badań socjologicznych nad postawami Polaków wobec Żydów. Funkqonujacy w świadomości bada­ nych stereotyp Żyda okazał się zawierać więcej elementów pozytywnych niż negatywnych. Zaprezentowane badania oparte zostały na - wydaje się - mocno dyskusyjnej hipotezie, iż poczucie „polskości" definiowane w opozycji do „innych" oznacza przede wszystkim opozycję w stosunku do Żydów i Niemców, gdyż: „Treścią «struktury głębokiej)) poczucia tożsamości narodo­ wej Polaków jest definiowanie siebie w konkurencji - kulturalno-moralnej - z Żydami, a także z Niemcami" (cyt. za tezami referatu). Z wystąpieniem tym korespondował tematycznie i po części co do konkluzji wygłoszony drugiego dnia konferenqi referat „O swoistości i «uniwersalizmie)) polskiego antysemity­ zmu" mgr Heleny Datner-Śpiewak (Żydowski Instytut Historyczny). Obie prezentacje łączyła także próba wykorzystania pojęciowego rozróżnienia antysemityzmu tradycyjnego (religijnego) i nowoczesnego (politycznego). Autorka wskazała, iż badania przeprowadzone w 1992 r. na próbie ogólnopol­ skiej dowiodły, że polski antysemityzm stanowi zjawisko jakościowo identyczne z formami spotykanymi w innych państwach. Przy tym, o ile postawy określane mianem „filosemickich" narastają wraz z poziomem wykształcenia osób badanych, o tyle brak takiej zależności w przypadku postaw antysemi­ ckich. Oba wystąpienia dotyczące stosunków polsko-żydowskich spotkały się z odzewem w dyskusji. Swe uwagi, co do charakteru referatu I . Krzemińskiego przedstawił J. Goćkowski. W przypadku wystąpienia H. Datner-Śpiewak pytania dotyczyły głównie konotacji znaczeniowej zastosowanego pojęcia „filosemityzm", prof, dr hab. Violetta Krawczyk-Wasilewska (Uniwersytet Łódzki) zaś podniosła kwestię zasadności i merytorycznej sensowności badania stosunku do Żydów młodego pokolenia Polaków. Specyfikę imigracyjnych konfliktów etnicznych omówił, w referacie „Konflikt etniczny w sytuacji imigracyjnej", prof, dr hab. Aleksander Posern-Zieliński (Instytut Archeologii i Etnologii PAN). Wskazał on na trzy typy tych konfliktów, zależnie od czynników generujących: 1) sprzeczności bieżących interesów; 2) konflikty oparte na uprzedzeniach; (3) konflikty oparte na odmienności wzorów życia. Z kolei dr Katarzyna Kaniowska z Katedry Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego w referacie „Językowe i etyczne aspekty �KRONIKA 215 Ryc. 1. Uczestnicy konferencji w trakcie obrad Fot. I . Kabzińska-Stawarz, 1994 opisu konfliktu etnicznego" wskazała na impükaqe, jakie w sferze definiowania i rozumienia analizowanych konfliktów niosą określone stanowiska i spory w obrębie europejskiej filozofii kultury. Szczególną uwagę poświęciła referentka herderowskiej ideii Volksgeist-u oraz jej współczesnym odniesieniom. Prof. dr hab. Janusz Mucha (Katedra Socjologii U M K ) , w referacie „Konflikt etniczny jako typ konfliktu społecznego", jako jeszcze jeden z uczest­ ników konferencji nawiązał do fundamentalnych problemów definicyjnych, zauważając, że o ile „etniczność" jest na ogół explicite definiowana, to „konflikt etniczny" definiowany bywa bardzo rzadko. Z tymi stwierdzeniami ściśle korespondował wygłoszony na zakończenie konferenqi referat dr. Piotra Kraszewskiego i mgr. Krzysztofa Wawrucha (Zakład Badań Narodowo­ ściowych PAN) zatytułowany: „Konflikty etniczne w pracach Zakładu Badań Narodowościowych PAN w Poznaniu". Oba wymienione referaty, poza wspólnymi teoretycznymi odniesieniami do koncepcji R. Dahrendorfa i L. Coserá, łączyła m.in. konstatacja, iż konflikt w znaczeniu behawioralnym nie ogranicza się do formy bezpośredniej przemocy fizycznej. J. Mucha, uznając że konflikty etniczne są jednym z typów konfliktów kulturowych, zwrócił zarazem uwagę na ich aspekty polityczne (w tym rolę państwa) i wymiary gospodarcze. Uwzględniała to szerzej, zapośredniczająca koncepcję „współczynnika humanistycznego", definiqa zaproponowana w drugim z refe­ ratów: „jako konflikt etniczny rozumieć będziemy taki konflikt społeczny, w którym - niezależnie od charakteru jego przyczyn - stronami są grupy etniczne względnie narody, a także większości i mniejszości narodowe (etniczne) �216 KRONIKA w społeczeństwach wieloetnicznych i wielonarodowych natomiast kryterium przynależności etnicznej (narodowej) postrzegane jest jako główny element opozycji międzygrupowej" (cyt. za tezami referatu). W konsekwencji przyjętej definicji P. Kraszewski i K. Wawruch zarysowali, będący jej implikacją ba­ dawczą, projekt matrycy interdyscyplinarnych (socjologiczno-historycznych) badań konfliktów etnicznych. Dr Wojciech Olszewski (Instytut Archeologii i Etnologii U M K ) w refe­ racie „Konflikty etniczne a istota kultury - widziane z międzywojennej Polski", nawiązał do „humanistycznie" zorientowanych polskich między­ wojennych badań socjologiczno-etnologicznych, odnosząc się do naukowego dorobku w tym względzie F. Znanieckiego, J. Obrębskiego, J. Chałasińskiego, L. Wasilewskiego, J. St. Bystronia, S. Orsini-Rosenberga. Zaznaczył, iż: „Stereotypy etniczne nie wynikają z niedostatecznej znajomości innego, lecz są przejawem «aktywnych dążności obronnych» przed łącznością duchową z obcym" (cyt. za tezami referatu). Dr hab. Halina Rusek (filia Instytutu Śląskiego w Cieszynie) w wystąpieniu na temat „Społeczno-kulturowe uwa­ runkowania konfliktów na pograniczu polsko-czeskim", przyjmując wyj­ ściową tezę, iż realizacja naturalnego wzoru wzajemnych odniesień między większością a mniejszością zawiera się w dążeniu większości do zasymilowa­ nia mniejszości, co w odpowiedzi wywołuje opór mniejszości, przedstawiła uwarunkowania historyczne oraz aktualną charakterystykę czesko-polskich konfliktów na Zaolziu. Autorka wskazała też na dwuwymiarowość polityki asymilacyjnej prowadzonej przez władze czeskie wobec społeczności polskiej na tym obszarze: „oficjalny jej wymiar można nazwać demokratycznym, ale w rzeczywistości miała ona charakter restryktywny" (cyt. za tezami refera­ tu), co w konsekwencji prowadziło do systematycznego, wielowymiarowego ograniczania praw Polaków jako mniejszości narodowej. W zamykającym pierwszy dzień Konferencji wystąpieniu „Wojna i pa­ mięć. Refleksje nad etnograficznym świadectwem wojny w Jugosławii", prof, dr hab. Zofia Sokolewicz (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW) podzieliła się swymi refleksjami z lektury pracy chorwackich etnologów pt. Fear, Death and Resistance. An Ethnography of War. Croatia 1991-1992. Drugi dzień konferencji otworzył referat „Ochrona mniejszości narodo­ wych a współpraca europejska" prof, dr hab. Doroty Simonides (Senat RP), pełniącej obowiązki generalnego sprawozdawcy KBWE do spraw mniej­ szości. Referentka przedstawiła w swym wystąpieniu prawne regulacje do­ tyczące mniejszości narodowych, zawarte w aktach stanowionych przez organizacje europejskie (KBWE, Rada Europy). Zważywszy na skonstato­ wany przez D. Simonides brak jednoznacznej i powszechnie aprobowanej definicji samego pojęcia „mniejszości etnicznej", przedstawione przez nią regulacje wydają się być dopiero próbami prawnego ujęcia zagadnienia. Charakterystyczną tego konsekwencją jest ujmowanie regulacji prawnych w kategoriach praw indywidualnych („prawa człowieka", w tym prawa jednostki jako członka mniejszości), nie zaś kolektywnych (prawa mniej- �KRONIKA 217 Rye. 2. Wystąpienie prof, dr hab. Doroty Simonides Fot. I . Kabzińska-Stawarz, 1994 szóści). Kwestię tę podniósł także w dyskusji prof, dr hab. Marian Szczepa­ niak (Akademia Ekonomiczna, Poznań). Oceniając bardzo wysoko, jako wzorcową, węgierską ustawę o mniejszościach narodowych i etnicznych (z 1993 r.) dyskutant zaznaczył, iż ustawa ta zawiera właśnie znaczną liczbę praw zbiorowych, co pozytywnie odróżnia ją od istniejących regulacji mię­ dzynarodowych. Do niektórych zagadnień poruszonych przez D. Simonides nawiązał też, w swoim wystąpieniu nt. „Ochrona mniejszości narodowych i etnicznych a problem konfliktu etnicznego", dr Janusz Mieczkowski (Instytut Filozofii i Politologii Uniwersytetu Szczecińskiego). Prof. dr hab. Aleksandra Jasińska-Kania (Instytut Soqologi UW), w re­ feracie nt. „Postrzeganie konfliktów etnicznych i sposobów ich regulowania przez przedstawicieli władz lokalnych w Europie Środkowo-Wschodniej", zaprezentowała wyniki badań porównawczych przeprowadzonych w latach 1991-1992 w wybranych krajach (Szwecja, Szwajcaria, Austria, Polska, Cze­ chy, Słowacja, Węgry, Słowenia, Turcja, Litwa, Białoruś, Ukraina, Rosja, Uzbekistan, Kazachstan). Badania te poświęcone były systemowi wartości, w tym - stosunkowi do kwestii mniejszości, działaczy kierowniczych szcze­ bla lokalnego. Zgodnie z oczekiwaniami, zarysował się podział na kraje Europy Zachodniej, Europy Środkowej i kraje WNP, przy zaskakująco wysokim (i niełatwo wyjaśnialnym), niemal przodującym nasileniu postaw demokratyczno-liberalnych odnotowanych w Turcji. Znaczną część drugiego dnia konferenqi zajęły referaty koncentrujące się na problematyce konfliktów na wschodnim pograniczu Polski i u jej wschodnich �218 KRONIKA sąsiadów. Dr Michał Kulecki (Archiwum Główne Akt Dawnych, Warszawa), odpowiadając przecząco na pytanie zawarte w tytule swojego wystąpienia „Czy konflikty Rzeczypospolitej z Moskwą w XVII w. były konfliktami etnicznymi?" zaznaczył, iż charakter taki nosiły już współczesne im konflikty polsko-kozackie, w przypadku których można mówić o XVII-wiecznej wersji „czystek etnicznych". Kwestii stosunków polsko-ukraińskich poświęcone były referaty dr Janiny Fras (Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Wrocławskiego) nt. „Kwestia językowa w konflikcie polsko-ukraińskim w Galiqi w latach 1818-1875" oraz dr. hab. Henryka Strońskiego (Tarnopol, Ukraina) - „Wyzwalanie konfliktów na pograniczu polsko-ukraińskim w X X wieku: etapy i specyfika". H . Stroński wyróżnił trzy okresy nasilenia dwudziestowiecznych konfliktów polsko-ukraińskich: 1) lata 1918-1920; 2) lata 1935-1940 (wykorzystywanie ludności ukraińskiej w antypolskiej polityce radzieckiej drugiej połowy lat trzydziestych na tzw. dalszych Kresach, a po 17 września 1939 r. na terenie Galicji Wschodniej); 3) lata 1943-1947. Problematyki stosunków polsko-białoruskich dotyczyły referaty prof, dr. hab. Andrzeja Sadowskiego (Instytut Filozofii i Socjologii filii UW - Białystok) i mgr. Roberta Wyszyńskiego (Instytut Socjologii UW). A. Sadowski, referując wnioski z badań socjologicznych, prowadzonych w 1993 r. po obu stronach polsko-białoruskiej granicy państwowej („Kon­ flikty międzyetniczne na pograniczu polsko-białoruskim") potwierdził charak­ terystycznie łagodny przebieg incydentalnie przejawiających się konfliktów polsko-białoruskich (konflikty nieliczne, nie transformujące w sposób istotny systemów społeczno-politycznych). R. Wyszyński, odnosząc się w swym refera­ cie „Język liturgiczny na Białorusi - przyczyna konfliktu" tylko do jednej z po części realnych, a po części potenqalnych przesłanek konfliktu polsko-białoru­ skiego, podniósł kontrowersje związane z pytaniem o zasadność utożsamienia „katolik = Polak" na terenie Białorusi i z tendencjami do wykorzystywania wprowadzenia języka białoruskiego do Kościoła Rzymskokatolickiego dla rozbudzania i wzmacniania białoruskiej tożsamości narodowej. Referent wspomniał także o istotnej specyfice białoruskiego ruchu narodowego, zawie­ rającej się w fakcie, iż o ile jego elity są w istotnej części katolickie, to „doły" pozostają prawosławnymi (próbę rozwiązania problemu zdaje się stanowić ruch neounicki). Kwestię tę podniósł w swym wystąpieniu, mówiąc o Białoru­ sinach zamieszkałych w Polsce, prof, dr hab. Włodzimierz Pawluczuk (Instytut Religoznawstwa UJ). Jak się wydaje - mówiąc o Kościele Rzymskokatolickim na Białorusi - można zaryzykować tezę o niepełnej przystawalności aspiracji w tym względzie polskiej mniejszości narodowej, białoruskich ruchów naro­ dowych i działań Stolicy Apostolskiej (pomijając zupełnie oczywistą nieprzystawalność oddziaływań strony rosyjskiej). Zasygnalizowane przez R. Wyszyńskiego religijne tło konfliktów etnicznych stanowiło dominantę wystąpienia prof. dr. hab. W. Pawluczuka („Religijne podłoże konfliktów etnicznych"). Ująwszy w tezach referatu - wydaje się, iż warte dyskusji - stwierdzenia: „we współczesnych konfliktach etnicznych �KRONIKA 219 najczęstszym wyznacznikiem jest religia" oraz: „prawdziwą wojną, angażującą masy, jest wojna religijna", W. Pawluczuk nawiązał m.in. do prób wykorzy­ stania symboliki religijnej w stalinowskiej propagandzie wojennej. Znaczna część wystąpienia poświęcona została refleksjom nad charakterystycznymi - zdaniem referenta - dla współczesnej Ukrainy „religiami pogańskimi". Ze szczególnie szerokiej - również geograficznie - perspektywy do proble­ matyki Europy Środkowo-Wschodniej odniósł się prof, dr hab. Andrzej Lazari (Katedra Filologii Rosyjskiej Uniwersytetu Łódzkiego), przedstawiając genezę i współczesnych propagatorów idei euroazjatyzmu, scharakteryzowanego jako jeden ze współczesnych nurtów rosyjskiego nacjonalizmu, nurt antyokcydentalny i w tym swym wymiarze stanowiący pewne nawiązanie do koncepcji słowianofilskich, które - z perspektywy historycznej - okazały się nie spełniać pokładanych w nich nadziei. W poglądach euroazjatów Rosja stanowi niejako samodzielny kontynent - Euroazję, jej kultura zaś jest jakościowo niesprowadzalna ani do kultury Europy, ani do kultur Azji, stanowiąc kulturę „środka" - kulturę euroazjatycką. W konsekwencji również i Rosjanie są narodem euroazjatyckim, w dodatku predystynowanym do przewodnictwa wśród naro­ dów Euroazji. Wskazana w tytule wystąpienia („Euroazjatyzm - światopogląd konfliktogenny") konfliktogenność omawianego nurtu rosyjskiej myśli nacjona­ listycznej zdaje się być przesądzona przez jego podstawowy cel polityczny, jakim jest „odbudowanie imperium w granicach sowieckich lub nawet przed­ rewolucyjnych" (cyt. za tezami referatu). Grupa referatów dotyczyła problematyki konfliktów etnicznych na polsko-niemieckim pograniczu kulturowym. Prof. dr hab. Irena Bukowska-Floreńska (Instytut Nauk Społecznych filii UŚ w Cieszynie) w wystąpieniu nt. „«Swoi» i «obcy» jako wymiar konfliktu etnicznego na Górnym Śląsku" zasygnalizowa­ ła utrzymywanie się na terenie Górnego Śląska podziałów na ludność autochto­ niczną i napływową. Do problematyki tej odniósł się szerzej dr Marian G. Gerlich (Katowice), próbując odpowiedzieć na pytanie: „«Jestem Górnoślązakiem». Co to znaczy?" Referent wskazał na zjawisko rewitalizacji śląskiej tożsamości i formowania się silnego poczucia własnej odrębności. Przejawia się ono w postawach ludności rodzimej, zawierających się między przekonaniem o istnieniu odrębnej narodowości śląskiej, a postawami narodowościowego indyferentyzmu. Przy czym, także w przypadku postaw indyferentnych, zauważalny jest „prymat śląskości nad tym wszystkim, co obce, nie-śląskie" (cyt. za tezami referatu). Trudności z adaptacją przesiedleńców z terenu Polski (w znacznej mierze ludności śląskiej) okresu lat osiemdziesiątych i początku dziewięćdziesiątych w środowisku niemieckim przedstawiła mgr Lidia Bartkowiak-Rachny z Munster („Konflikt etniczny przesiedleńców z Polski w Niem­ czech"). Z kolei polsko-niemieckiego styku historyczno-kulturowego na Pomo­ rzu dotyczył referat prof. dr. hab. Józefa Borzyszkowskiego (Instytut Historii Uniwersytetu Gdańskiego) i mgr. Cezarego Obracht-Prondzyńskiego (Instytut Filozofii i Socjologii UG) zatytułowany: „Konflikt etniczny na pograniczu na przykładzie Pomorza: uwarunkowania historyczne i kulturowe". �220 KRONIKA Istotna część trzeciego dnia konferencji poświęcona została referatom przybliżającym, tytułem egzemplifikacji, wybrane konflikty etniczne. Ten blok wystąpień zapoczątkował już drugiego dnia obrad referat doc. dr. hab. Przemysława Urbańczyka (Instytut Archeologii i Entologii PAN) nt. „Sarnowie i Norwegowie - 2000 lat sąsiedztwa", prezentujący uwarunkowa­ nia zachowania tożsamości etnicznej przez ludność lapońską Norwegii. Dr Michael Abdalla (Katedra Orientalistyki U A M , Poznań), w bardzo silnie zabarwionym emocjonalnie wystąpieniu nt. „Asyryjczycy w Tur Abdinie. Między kurdyjskim młotem, a tureckim kowadłem", podniósł kwestię nie­ dostatecznie znanych europejskiej opinii publicznej prześladowań i ekstermi­ nacji ludności asyryjskiej. Prezentację wspomnianych przykładów uzupeł­ niały referaty dr hab. Urszuli Kaczmarek (Instytut Kulturoznawstwa UAM) nt. „Kobieta polska w Bułgarii - zderzenie czy konflikt kulturowy?", dr Małgorzaty Pietrasiak (Ośrodek Badań i Studiów Wschodu - UŁ) nt. „Mniejszości etniczne i religijne w Wietnamie", mgr Teresy Walendziak (Państwowe Muzeum Etnograficzne, Warszawa) nt. „Etniczne aspekty kon­ fliktów społecznych w Meksyku" i dr. Arkadiusza Żukowskiego (WSP Olsztyn) nt. „Geneza konfliktów rasowych i etnicznych w Afryce Południowej". Rozległość zagadnień poruszonych w referatach oraz podczas dyskusji potwierdziła zarówno praktyczną ważkość omawianej problematyki, jak i potrzebę dalszych prac o charakterze teoretyczno-terminologicznym. Konfe­ rencja odegrała niewątpliwie rolę forum, pozwalającego rozeznać, wydaje się w znacznym stopniu, aktualny stan polskich badań nad problemami konflik­ tów etnicznych. Poza możliwością bieżącej wymiany myśli w trakcie trzydnio­ wych obrad, jej owocem ma być publikacja wygłoszonych referatów. Piotr Kraszewski, Krzysztof Wawruch MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NAUKOWA „POGRANICZE - K U L T U R A - TOŻSAMOŚĆ. D Z I E D Z I C T W O PRZESZŁOŚCI I WSPÓŁCZESNE P R O B L E M Y " , K R A K Ó W , 2 5 - 2 7 X 1994 R . Konferencja zorganizowana przez Katedrę Etnologii Uniwersytetu Ja­ giellońskiego miała na celu „wymianę poglądów na kwestie stosunków etnicznych na pograniczach polsko-niemieckim, polsko-czeskim, polsko-słowackim i polsko-ukraińskim, a także na innych pograniczach w naszej części Europy". Zakładano, że będzie jej towarzyszyła refleksja nad złożo­ nością kultury na tych obszarach oraz świadomością historyczną i etnicz­ ną zamieszkującej je ludności. Zaplanowano wygłoszenie 24 referatów, rzeczywiście było ich 18. Ułożyły się one w trzy ciągi: 1) rozważania teore­ tyczne związane z samym terminem „pogranicze"; 2) współżycie społeczno- �KRONIKA 221 ści żyjących na pograniczach oraz 3) odzwierciedlenie problemów pogra­ nicza w piśmiennictwie. Nurt rozważań teoretycznych rozpoczął R. Kantor (Kraków) rozpatru­ jąc pogranicze jako obszar kulturowy związany z walką o przestrzeń. Wy­ chodząc poza typowo geograficzne i etnograficzne rozumienie terminu szcze­ gólnie uwypuklił kwestie związane z chęcią zdominowania danego obszaru przez określoną grupę. Wywołuje to konflikty (zostały one sklasyfikowane jako: dotyczące granicy, sfery językowej, miejsc świętych, symboli, wreszcie folkloru i kultury ludowej), które jednak nie przeszkadzają w stałym budo­ waniu i ochronie dorobku kulturowego, transmisji tradycji kulturalnej. G. Babiński (Kraków) traktuje pogranicze jako coś niepowtarzalnego. Jest to miejsce styku różnych grup kulturowych, ale przecież nie „od za­ wsze", często nie związane z terytorium etnicznym. Wyróżnił on kilka typów obszaru zwanego pograniczem: jako część centrum (stanowi ono wówczas swoiste wyzwanie dla tegoż centrum), jako wielką przemianę, kiedy na tych terenach realizowana jest koncepcja tygla (melting pot), jako konfrontację między, często rywalizującymi ze sobą, centrami, jako misję w celu obrony określonej idei albo kontynuacji miejscowych tradycji, wreszcie - jako od­ rębność z dominującą kategorią „tutejszości". Wydaje się, że również w tym nurcie mieszczą się wystąpienia: J. Goćkowskiego (Kraków) - „Polifoniczna ojczyzna terytorialna J. Mackiewicza" oraz Cz. Robotyckiego (Kraków) - „Górny Śląsk. Mała ojczyzna dwóch narodów". Chociaż obaj referenci odwoływali się do twórczości literackiej i publicystycznej wybranych autorów, to jednak wnieśli wiele do rozważań typu teoretycznego. Pierwszy z nich zaproponował interesującą typologię modeli ojczyzny: państwowy (kiedy państwo utożsamiane jest z ojczyzną), etniczny (w którym o tym, gdzie jest ojczyzna decyduje elita danego narodu) oraz wartościujący (z dominującą kwestią współżycia i współdziałania zamieszkujących dany obszar społeczności). Drugi referent zaś przeprowa­ dził inspirujące do dyskusji rozważania związane z modnym ostatnio i przez to nadużywanym terminem „mała ojczyzna", ukazując go w dwóch wymia­ rach: wizji ludowych (rola mitów, stereotypów) oraz obrazów literackich (rola emocji, kwestia kraju dzieciństwa, raju utraconego itp.) O zagadnieniu samoidentyfikacji, poszukiwaniach tożsamości narodowej, traktowały referaty: W. Dawidiuka (Łuck), J. Pargača i M . Tomadla (obaj z Pragi), R. Jeřábka (Brno) a także duża grupa tekstów poświęconych ludności śląskiej (I. Bukowska-Floreńska - „Pogranicze społeczno-kulturowe a problem integraqi na Górnym Śląsku", E. Kłosek - „Pograniczna identyfikaqa etniczna śląskiej ludności rodzimej", L. Kozołub - „Kultura rodzima mieszkańców wsi opolskiej a ich dylematy tożsamości narodowej", w tym mieszkańców Zaolzia: M . Michalska, „Życie religijne ludności Zaolzia" i U . Kaczmarek, „Kultura pogranicza czyli o zdolności przetrwania - casus Zaolzia"). Trzy modele szkoły mniejszościowej, szkoły na pograniczach, zapropo­ nował Z. Jasiński (Opole). Są to: 1) szkoła przyczyniająca się do asymilacji; �222 KRONIKA 2) szkoła przyczyniająca się do separatyzmu, wreszcie 3) szkoła przygotowu­ jąca do życia w wielokulturowości. Opowiadając się zdecydowanie za eduka­ cją dwu- lub wielokulturową referent zilustrował swoje rozważania bogatym materiałem z Zaolzia i Śląska Opolskiego. Referaty wygłoszone w trzecim dniu konferencji dotyczyły zagadnienia współżycia sąsiedzkiego. Pierwszy - „Obraz kontrolowany. Stereotypy sąsia­ dów w Europie Środkowo-Wschodniej" - wygłosił L. Dzięgiel (Kraków). Autor nakreślił dominujący w ustroju socjalistycznym obraz obozu krajów „zaprzyjaźnionych" oraz sytuację społeczeństw wchodzących w jego skład, narodów żyjących w poczuciu stałego zagrożenia, manipulowanych i bez­ wolnych. Sytuacja ta stwarzała kalekie stereotypy przedstawicieli różnych narodów, wywoływała wzajemne animozje umiejętnie podsycane (m.in. przykład ludności tureckiej w Bułgarii w końcu lat osiemdziesiątych) lub wyciszane w zależności od sytuacji politycznej. O „Koncepcjach ładu politycznego pogranicza Polski i Litwy w dziejach polskiej myśli politycznej" traktowało wystąpienie M . Boruty (Kraków), w którym wiele miejsca zajęły teorie dotyczące granicy polsko-litewskiej oraz odpowiedź na pytanie, na jakich zasadach powinno się ją, w myśl tych teorii, wyznaczać. Z tymi rozważaniami historycznymi korespondowały wyniki najnowszych badań etnologicznych zrealizowanych przez I . Kabzińska-Stawarz (Warszawa), przedstawione w referacie: „Granica między Litwą i Białorusią w odbiorze społecznym. Konsekwencje jej wytyczenia dla polskiej mniejszości narodowej pogranicza." Referat oparty był na wynikach badań terenowych przeprowadzonych w latach 1992-1993 w wioskach białoruskich (Bieniakonie, Konwaliszki, Poleckiszki) oraz w leżących na Litwie Solecznikach. Konferencję zamknął tekst M . Tracza (Kraków) ,,«Łacinnicy», «schizmatycy» i «mahometanie». Wyznaniowo-etniczna rywalizacja o prymat w Ziemi Świętej w XVIII-wiecznej relacji ks. Józefa Drohojewskiego". Dyskusje towarzyszące wystąpieniom dotyczyły przede wszystkim kwestii definicyjnych „pogranicza" a także kryteriów i trwałości owych specyficz­ nych styków kulturowych, z czym korespondowała problematyka stale prze­ cież trwających, żywych procesów narodowotwórczych. Często powracał motyw konieczności kreowania typu Europejczyka obok potrzeby zachowy­ wania odrębności charakterystycznych dla poszczególnych dzielnic i regio­ nów. Generalnie zgadzano się, iż kategoria „mała ojczyzna" jest ostatnio nadużywana, że słowo to stało się swoistym „wytrychem" przy omawianiu różnych spraw związanych ze społecznościami lokalnymi czy regionalizmem. Wreszcie sprawa stereotypów i pytania: czy są one stałe i jakie mechanizmy kierują ich przemianami. Od zakończenia I I wojny światowej do końca lat osiemdziesiątych w tzw. krajach demokracji ludowej problemy narodowe i etniczne - w myśl panu­ jącej doktryny - oficjalnie nie istniały. Prawie wszystkie państwa były naro­ dowościowo „czyste". Nie było również mowy o konfliktach narodowo­ ściowych. Dopiero zmiana sytuacji ustrojowej doprowadziła do przywołania �223 KRONIKA owych kwestii, opadło wiele krępujących więzów politycznych i społecznych, o wielu sprawach można było mówić pełnym głosem. Okazało się, że nadal miejscami najbardziej zapalnymi są pogranicza. Dlatego dobrze się stało, że konferencja w Krakowie właśnie tej problematyce była poświęcona. Treść wygłoszonych referatów i zagadnienia poruszane w dyskusjach wykazały jej wieloaspektowość i pobudziły do rozważań teoretycznych. Z niecierpli­ wością będziemy oczekiwali wydania wygłoszonych tekstów i komunikatów. Urszula Kaczmarek II M I Ę D Z Y N A R O D O W A K O N F E R E N C J A „EKOLOGIA I F O L K L O R " , Ł Ó D Ź , 3-45 V I 1994 R . W dniach 3-6 czerwca 1994 r. odbyła się w Łodzi druga edycja Międzynaro­ dowej Konferencji „Ecology and Folklore". Konferencję zorganizował Zakład Folklorystyki przy Katedrze Wychowania Muzycznego, Wydziału Nauk o Wychowaniu Uniwersytetu Łódzkiego. Komisarzem Naukowym Konferencji była prof, dr hab. Violetta Krawczyk-Wasilewska. Obrady miały miejsce w nowym uniwersyteckim Centrum Konferencyjnym przy ul. Rogowskiej 26. Konferencja miała charakter interdyscyplinarny. Jej celem było włącze­ nie się do ogólnej naukowej dyskusji na tematy ekologiczne. Jako założenie przyjęto wskazanie przedstawicielom różnych dziedzin naukowych, zajmują­ cych się tą problematyką, iż folklor - rozumiany przez nas jako bezpośred­ nia forma przekazu treści kultury oraz ekspresja zbiorowego światopoglądu - może stać się źródłem poznania stanu świadomości ekologicznej współ­ czesnego społeczeństwa. Problematyka konferencji skupiała się na dwóch podstawowych zagad­ nieniach: 1) folklor jako źródło wiedzy na temat świadomości ekologicz­ nej współczesnego społeczeństwa; 2) współczesne zagrożenia ekologiczne a obraz kultury. Wokół tych generalnych zagadnień poddano dyskusji następujące, bar­ dziej szczegółowe, problemy: 1) kulturowe konsekwencje degradacji środo­ wiska naturalnego; 2) współczesne katastrofy i choroby cywilizacyjne; 3) społeczne i kulturowe aspekty choroby AIDS; 4) problematyka relacji człowiek - natura - kultura; 5) odzwierciedlenie powyższych zjawisk kul­ turowych X X w. we współczesnym folklorze. Problematyka drugiej edycji konferencji zainteresowała naukowców z wielu krajów Europy i świata, m. in. z Chorwaqi, Jugosławii, Wielkiej Brytanii, Grecji, Rosji, Łotwy, Niemiec i Norwegii, a także Kanady, Indii, Stanów Zjednoczonych i Peru. Uczestników Konferenqi powitały władze Uniwersytetu Łódzkiego w oso­ bach prorektora prof, dr hab. Grzegorza Malinowskiego oraz Dzie­ kana Wydziału Nauk o Wychowaniu, prof, dr hab. Ewy Marynowicz-Hetki. �224 KRONIKA W imieniu organizatorów powitała gości i wygłosiła referat inauguracyjny prof, dr hab. Violetta Krawczyk-Wasilewska - Kierownik Katedry Wycho­ wania Muzycznego i Zakładu Folklorystyki UŁ. Nawiązała ona do pierwszej edycji konferencji, która odbyła się w 1992 r. i do powstałej wtedy idei cyklicznych spotkań poświęconych temu tematowi. Zaznaczyła, iż współczesne, antropologiczne podejście do folkloru pozwala go traktować jako bezpośrednią formę komunikowania się ludzi w obrębie własnej kultury a jednocześnie jako ekspresję indywidualnego i zbiorowego światopoglądu. To podejście pozwala uznać folklor za źródło popularnej wiedzy o aktualnych problemach współczesnego świata i ludzkiego życia. W obrębie problemów nurtujących obecnie ludzi jest zagrożenie naturalnego środowiska oraz współczesne choroby i katastrofy. Utrata bezpośredniego kontaktu z naturą wpływa na pogorszenie się jakości życia jednostek i zbiorowości a rodząca się świadomość tego zjawiska wyraża się we współczesnym folklorze. W pierwszym dniu obrad mieliśmy możliwość wysłuchania referatu prof, dr. Geralda Pociusa („Folklore and Ecology. Some General Problems"), który poruszył główne zagadnienia związków między człowiekiem, jego kulturą, wyrażaną w folklorze zarówno tradycyjnym, jak i współczesnym, a otaczają­ cym go środowiskiem naturalnym. Dużą część pracy G. Pocius poświęcił współczesnym postawom i zachowaniom proekologicznym oraz roli folkloru w ich kreowaniu. Ms. Rachel Freeman („Lore and Land Liasons: Traditional Man/Land Relationships on the Isle of Lewis and their Position in the Contemporary Community") oraz prof, dr Irena Bukowska-Floreńska (,,The Degradation of the Natural Environment at the Upper Silesia as a Source of Cultural Tradition and Folklore"), poświęciły swe wystąpienia problematyce tradycyjnych społeczności lokalnych różnych obszarów kulturowych i ich odniesieniom do najbliższego środowiska naturalnego i kulturowego. W czasie sesji popołudniowej zaprezentowane zostały dwa referaty poka­ zujące współczesne grupy regionalne i narodowe w procesie przemian. Refe­ rat dr. Lucjana Cieślaka („Ecology and Folk Musie"), wzbogacony prezen­ tacją video, dotyczył współczesnej obrzędowości weselnej w regionie łowi­ ckim. Z kolei dr Zdenka Weber poświęciła swój referat („Far from the Eye but Deep in the Heart") kulturze emigrantów chorwackich w Niemczech. Referaty wygłoszone w następnym dniu konferencji dotyczyły współcze­ snej relacji człowiek - natura i jej kulturowych konsekwencji. W wystąpieniu prof, dr Anny Papamichael („Common Grounds between Folklor and Eco­ logy") oraz Valdisa Bistersa i Very Slinko („Naturę and Culture Environment: Towards Interdisciplinarity in Environmental Education") poruszono problem konieczności prowadzenia interdyscyplinarnych badań nad kulturowymi zwią­ zkami człowieka z naturą oraz wykorzystania ich wyników w edukacji środowiskowej. Z kolei prof, dr hab. Violetta Krawczyk-Wasilewska („Awareness of the Fears at the End of 20th Century") i dr Marcin Piotrowski („Cultural Results of Chernobyl Disaster") mówili o kulturowym zjawisku „świadomości strachu", jego przyczynach i odzwierciedleniu w folklorze. �225 KRONIKA Sesja popołudniowa drugiego dnia obrad poświęcona była problematyce edukacji środowiskowej. W wystąpieniu Marii Łukowskiej („ Ecology as the Contemporary Myth") poddano krytyce treści edukacji środowiskowej roz­ powszechniane przez nierządowe organizacje ekologiczne. Referat Violetty Przerembskiej („Musical Folklore in the Environmental Education") wraz z prezentacją video, poświęcony był polskim alternatywnym metodom edu­ kacji muzyczno-środowiskowej. Z kolei Joachim Rudzki w swoim referacie („Ecological Folk Toys") mówił o roli tradycyjnej, drewnianej zabawki ludowej we wstępnej edukacji środowiskowej. Trzeci dzień obrad wypełniły dwa referaty o wyraźnym charakterze filolo­ gicznym. Pierwszy z nich, wygłoszony przez prof, dr Zoję Karanovic („Mytho­ logy of Plants in Serbian Lyric Folk Poetry") dotyczył magicznej i mityczną roli roślin w ludowej poezji serbskiej. Drugi, prof. dr. Demetriosa Koutroubasa, ukazał rośliny jako mitologicznych bohaterów w klasycznej poezji łacińskiej. Sesję popołudniową tego dnia zajęła podsumowująca dyskusja, która prowa­ dziła prof, dr Zoja Karanovic. Jednym z podstawowych wniosków, jaki pojawił się w toku dyskusji było stwierdzenie, iż różnorodność zaprezentowanych referatów wynikała z wielości i niejednoznaczności rozumienia definiqi ekologii. I tak, część wystąpień ujawniała rozumienie biologicznej definiqi ekologii, jako nauki badającej związki między organizmami żywymi, inna z kolei za punkt wyjścia przyjęła pojęcie „ekologii ludzkiej". W pozostałej części głosów ujawniło się trzecie, tworzące się pojęcie ekologii jako ideologii, wynikających z niej postaw i zachowań oraz treści edukacyjnych. Wyniki obrad I I Międzynarodowej Konferencji „Ekologia i Folklor" zostaną opublikowane w oddzielnym wydawnictwie pokonferencyjnym dzię­ ki pomocy finansowej Komitetu Badań Naukowych. Maria Łukowska, Violetta Przerembska NOWE SPOJRZENIE NA MAŁE OJCZYZNY I HISTORIĘ E U R O P Y ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ. Z O B R A D X V POWSZECHNEGO ZJAZDU HISTORYKÓW POLSKICH, G D A Ń S K , 19-21 I X 1994 R . Problematyka małych i wielkich ojczyzn dominowała w obradach XV PZHP. Poświęcono jej jeden z trzech referatów wygłoszonych na wstęp­ nej sesji plenarnej, 40 referatów przedstawionych na obradach czterech sekcji, jedno spotkanie panelowe i jedno z sześciu sympozjów. Większość 1 1 W piśmie zapowiadającym Zjazd napisano, że „nicią przewodnią obrad będzie problema­ tyka małych i wielkich ojczyzn, lokalnych (prywatnych) i narodowych, wychodząca naprzeciw zarówno przemianom zachodzącym w całej Europie, jak i nowej sytuacji naszej Ojczyzny". �226 KRONIKA referatów odnosiła się do X I X i XX w. W ich treści mieściła się tematyka świadomości etnicznej, narodowej i regionalnej, więzi i wspólnot lokalnych, regionalnych, etnicznych, narodowych i państwowych, także zagadnienia idealizacji ojczyzn i sytuacji konfliktowych. Wystąpienia osadzone były głównie w realiach polskich oraz terytoriów sąsiadujących z polskim obsza­ rem etnicznym (Ukraina, Białoruś i Litwa). Tylko w odniesieniu do staro­ żytności i średniowiecza uwzględniono ogólnie inne obszary Europy. Fakt, że dla celów porównawczych nie sięgnięto choćby do przykładów z terenu Niemiec i Włoch, gdzie partykularyzm był dominującą zasadą porządku społecznego i politycznego aż po drugą połowę X I X w., wydaje się zastana­ wiający, gdyż wskazywać by mógł m.in. na słabe zainteresowanie w naszych ośrodkach historycznych tym doniosłym w dziejach Europy zjawiskiem poza najbliższym nam obszarem. Serię referatów na omawiany temat otworzył na sesji plenarnej prof. J. Bardach, mówiąc o wieloszczeblowej świadomości narodowej na litewsko-ruskich ziemiach dawnej Rzeczypospolitej od XVIII do X X w. Zwrócił on uwagę głównie na przedstawicieli warstw elitarnych, którzy na tym obszarze identyfikowali się na ogół z narodem polskim. Niektórzy uważali się też częściowo za Litwinów (jak J.I. Kraszewski) lub głównie za nich (jak O. Miłosz czy M . Romer), rzadziej za Białorusinów lub Białorusinów i Pola­ ków. Problematyka ojczyzn i zjawisk z nimi związanych była następnie przez półtora dnia przedmiotem referatów i dyskusji na posiedzeniach sekcji. Sekcja 1, dotycząca starożytności, miała w programie 8 referatów. Wśród nich na szczególną uwagę historycznie zorientowanego etnologa zasługiwać mogły: „Mała i wielka patria w starożytności grecko-rzymskiej - polis i im­ perium" (prof. Т. Kotula), „Mała ojczyzna w świetle tzw. długiego i krót­ kiego wymiaru historii" (prof. S. Mrozek), „«Ojczyzny» plemion barbarzyń­ skich okresu wędrówki ludów" (prof. M . Salamon). Program sekcji 2 był sformułowany raczej ogólnie: „Uniwersalizmy, separatyzmy i partykularyzmy w średniowieczu". Uwagę etnologa mogły tu zwrócić trzy referaty: „Uniwersalizm, separatyzm, partykularyzm - trzy szczeble więzi ideologicznej i terytorialnej" (prof. J. Strzelczyk), „Integra­ cyjna rola parafii" (ks. prof. A. Weiss) oraz „Polskie partykularyzmy dziel­ nicowe" (prof. J. Powierski, prof. В. Śliwiński). Dyskusja panelowa podczas obrad sekcji 3, której temat został określony jako „Małe ojczyzny w dawnej Rzeczypospolitej. Autonomia narodowa i religijna (wiek XVI-XVIII)", dotyczyła zjawisk, jakie po części miały dotrwać do X I X a nawet X X w. warunkując także pewne zjawiska z zakresu kultury ludowej. Moderatorem tej dyskusji był prof. J. Gierowski. Bliższą nam rzeczywistość przedstawiały obrady sekcji 4 i 5, dotyczące XIX i X X w. Z referatów sekcji 4 zainteresować mogły tematy większości z nich: „Pojęcie ojczyzny w świadomości Polaków X I X w. Problemy badaw­ cze" (dr hab. T. Kizwalter), „Świadomość ogólnonarodowa - świadomość partykularna. Dylematy polskie X I X w." (prof. A. Barszczewska-Krupa), �KRONIKA 227 „Wielkie i małe ojczyzny w literaturze pięknej" (prof. S. Frybes), „Wielkie i małe ojczyzny na różnych krańcach ziem polskich" (prof. M . Czapliński, prof. Т. Kulak, dr Z. Fras), „Kształtowanie się mentalności Pomorzan w X I X w." (prof. J. Borzyszkowski), „Syberia - ojczyzną Polaków" (dr J. Skarbek), „Identyfikacja narodowa na Ukrainie - wybór ojczyzny" (prof. N . Jakowlenko, mgr M . Filipowicz). Podobnie interesująco przedstawiały się referaty sekcji 5 - wiek X X (po I I wojnę światową): „Kresowe ojczyzny Polaków" (prof. W. Wrzesiński), „Śląska a polska ojczyzna Górnoślązaków" (prof. M . Wanatowicz), „Pojęcie ojczyzny w świadomości Niemców na Śląsku" (prof. Т. Kulak), „Europejskość Polski zachodniej w świadomości jej mieszkańców" (prof. В. Okoniewska), „Ludność niemiecka na zachodnich i wschodnich terenach I I Rzeczypospolitej, jej świadomość narodowa i różnice kulturowe" (prof. P. Hauser), „Świadomość narodowa ludności ukraińskiej w Galicji wschod­ niej" (dr C. Partacz), „Wielka i mała ojczyzna w świadomości ludności ukraińskiej województw południowo-wschodnich I I Rzeczypospolitej" (prof. M . Papierzyńska-Turek), „Żydzi galicyjscy w poszukiwaniu ojczyzny" (dr T. Gąsowski), „Mała i wielka ojczyzna Polaków wileńskich" (dr hab. J. Jurkiewicz), „Pojęcie ojczyzny w świadomości Litwinów na Wileńszczy­ źnie i Suwalszczyźnie w okresie międzywojennym" (dr B. Makowski). Do tematyki tej nawiązywało także sympozjum I I I , pod nazwą: „Swoi, inni, sąsiedzi, współobywatele", z referatami: „Uwarunkowania świadomo­ ści narodowej polskich górników w Zagłębiu Ruhry przed I wojną świato­ wą" (prof. J.J. Kulczycki), „Tożsamość narodowa i regionalna" (prof. E. Nowicka), „Mniejszości narodowe w kraju i na obczyźnie" (dr M . Sobańska-Bondaruk), „Regionalizm w nauczaniu historii" (prof. A. Zielecki). W dyskusji podczas obrad sekcji 5 największe zainteresowanie wzbudziły sprawy ukraińskie, choć były bezpośrednio przedmiotem tylko 2 z 13 przedsta­ wionych na niej referatów. Szczególnie godne uwagi były wypowiedzi prof, prof. К. Dunin-Wąsowicza i W. Najdusa, którzy przypomnieli dążenia strony polskiej i rosyjskiej do utrzymywania narodu ukraińskiego w sytuacji podpo­ rządkowania i dyskryminacji, w sytuacji obywateli drugiej kategorii, ogranicza­ nie możliwości rozwoju ukraińskiej oświaty i nauki (brak choćby jednego ukraińskiego uniwersytetu, zmniejszanie liczby szkół ukraińskich) a także kultury. Mówiono też o micie Lwowa i polskiej misji cywilizacyjnej na wschodzie, o mityzacji Kresów wschodnich, także o zróżnicowaniu postaw wśród polityków oraz ludności ukraińskiej i polskiej, przejawach bliskiego (zwłaszcza na wsi) współżycia i współpracy i in. Wskazywano na potrzebę nowego spojrzenia na historię Ukrainy i stosunków polsko-ukraińskich oraz na sprawy narodowościowe polsko-ukraińskiego, rozległego, pogranicza. Z problematyki pogranicza polsko-niemieckiego na uwagę zasługi­ wały sprawy pojmowania małej ojczyzny przez Niemców śląskich (Heimat i engere Heimat, jakby „ojczyzna powiatowa") oraz swoisty stosunek Śląza­ ków polskich do swej śląskiej ojczyzny, a z drugiej strony do Niemców �228 KRONIKA i Niemiec oraz do Polaków i Polski. Stwierdzano także, że więcej uwagi należałoby poświęcić badaniu współżycia ludności na zróżnicowanych etnicznie obszarach polskich i sąsiednich. Dodać tu można uwagę, że pro­ blematyka współżycia była marginalnie uwzględniana w dawniejszych bada­ niach etnograficznych, lecz szereg publikacji oraz materiałów terenowych zawiera liczne wiarygodne i cenne wzmianki na ten temat, warte wykorzy­ stania przez etnologów i przez historyków. Referaty i dyskusja podczas obrad sekcji 3, 4 i 5 były dobrym wprowadze­ niem do tematu sympozjum I : „Historia Europy Środkowo-Wschodniej". Prowadził je wybitny mediewista prof. J. Kłoczowski przy współudziale dwóch specjalistów z zakresu historii nowożytnej, profesorów uniwersytetów amery­ kańskich - A. Kamińskiego i P. Wandycza. Prof. Kłoczowski przypomniał m.in. sprzeciw naszego wybitnego historyka O. Haleckiego wobec dychotomicznego dzielenia Europy i jej historii na Europę Zachodnią, tę „prawdziwą", oraz Europę Wschodnią, słowiańską, z przymieszką innych, małych i mniej ważnych narodów, dla niektórych jakby azjatycką. Opublikowana w 1950 r. książka O. Haleckiego, ukazująca odrębne, specyficzne cechy i problemy Europy Środkowo-Wschodniej, ukaże się wkrótce po polsku. Odegrała ona już poważną rolę w zmianie punktu widzenia na historię Europy w kra­ jach zachodnich. Podobną wymowę miała znacznie późniejsza książka węgier­ skiego historyka J. Sziicsa, Les trois Europes, opublikowana z przedmową F. Braudela. Świadomość trójdzielności Europy staje się coraz wyraźniejsza. Jej część środkowo-wschodnia wyróżnia się m.in. od dawna największym na naszym kontynencie zróżnicowaniem etnicznym, religijnym i kulturowym. Dominujące w przeszłości znaczenie miały na tym obszarze dwa państwa wieloetniczne - Rzeczpospolita polsko-litewska i Węgry, których miejsce częściowo zajęła później wielonarodowa monarchia austro-węgierska. Wskazywano, że potrzebny jest inny niż dawniej punkt widzenia historii Rzeczypospolitej, która nie może być utożsamiana z historią Polski; czynił to szczególnie ciekawie prof. Kamiński. Na terenie tej Rzeczypospolitej wytworzył się jednak pod wpływem polskim swoisty stosunek do ojczyzny i państwa, gdzie duże znaczenie miało poczucie wolności obywateli różnych języków i różnych wyznań, szlachty a także mieszczaństwa. Marginalnie tylko poruszano sprawy chłopów, którzy stanowili ogromną i podstawową część późniejszych narodów ukraińskiego i białoruskiego, a także sprawę ich poddaństwa w stosunku do szlachty - obywateli innego przeważnie od nich wyznania i narodowości - oraz związanych z tym konfliktów. Nowe opra­ cowanie historii Europy Środkowo-Wschodniej przygotowywane jest już do wydania przez działający w Lublinie międzyuniwersytecki Instytut Europy Środkowo-Wschodniej. Dla lepszej koordynacji studiów nad problematyką tej części Europy zamierzone jest utworzenie federacji uniwersytetów Europy Środkowo-Wschodniej z ośrodkiem w Lublinie. Godne uwagi etnografów i etnologów może być to, że we wspomnianym opracowaniu dziejów Europy Środkowo-Wschodniej kładzie się nacisk na historię społeczeństw i ich r �229 KRONIKA kultury, w związku z czym wykorzystuje się także źródła i opracowania etnograficzne. Dodać można, iż z tej nowej perspektywy historii Europy Środkowo-Wschodniej sprawy tzw. Kresów wschodnich Polski mogą się ukazać w bardziej właściwym świetle także szerszym kręgom polskiego społeczeństwa. Wspomnieć tu jeszcze trzeba o temacie sympozjum V I , bliskim od dawna także etnografii i etnologii: „Przemiany społeczne a model rodziny i pozycja w niej kobiety w Polsce na tle porównawczym." Z przedstawionych tam 12 referatów i komunikatów warto wymienić przynajmniej trzy: „Model rodziny chłopskiej na ziemiach polskich w końcu X I X i na początku X X w." (dr W. Mędrzecki), „Przemiany rodziny chłopskiej na Śląsku w XVIII-XIX w. a model rodziny protoindustrialnej" (prof. Z. Kwaśny), „Rodzina wiejska w Polsce w latach 1948-1956. Elementy ciągłości i zmian" (dr D. Jarosz) . Treść referatów i dyskusji XV Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich ma się ukazać drukiem w niedługim czasie . Większość z nich zasługiwać powinna na uwagę etnologów, zajmujących się zagadnieniami zróżnico­ wania kulturowego Europy, w tym. zwłaszcza Europy Środkowo-Wschodniej ostatnich stuleci. 2 3 Edward Pietraszek V M I Ę D Z Y N A R O D O W A SESJA „DUCHOWOŚĆ N A R O D Ó W E U R O P Y ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ. E R O S I T H A N A T O S " , C Z . I I I , L U B L I N , 24-27 K W I E T N I A 1995 R . Podobnie jak dwa poprzednie Spotkania, trzecia (i ostatnia) Sesja z cyklu „Eros i Thanatos" stała się okazją do interdyscyplinarnej i interetnicznej dyskusji o problemach miłości, życia i śmierci, ich przejawach i sposobach wyrażania w kulturze . Referat wprowadzający wygłosił Jerzy Prokopiuk z Warszawy. Tak jak przed rokiem, tematem jego wystąpienia była antropozofia steinerowska. Tym razem wykład poświęcony został antropozoficznej wizji śmierci (na poprzednim Spotkaniu była mowa o koncepcji miło­ ści). Referat wywołał ożywioną dyskusję, która wykazała, że antropozofia 1 2 Tematy pozostałych sympozjów: I I - Archiwistyka i nauki pomocnicze historii", I V - „Walka zbrojna o niepodległość i suwerenność państwa polskiego w latach 1794-1945", V - „Partykularyzm a unifikacja prawa w Polsce ( X V - X X w.)", V I I - „Mentalność miesz­ kańców Gdańska w X V I - X V T I I w.", VIII - „Insurekcja Kościuszkowska". Tematem sekcji 6 (panel) było natomiast powstanie i początki „Polski Ludowej". Organizatorzy Zjazdu nie zapewnili niestety jego uczestnikom choćby streszczeń refera­ tów, wypada więc czekać na druk całości, aby uzyskać wyobrażenie o bogactwie przedstawio­ nych spraw i problemów. Informacje o poprzednich Spotkaniach z cyklu „Eros i Thanatos" zamieściłam w t. 37:1993, z. 2 oraz w t. 38:1994, z. 1-2 „Etnografii Polskiej". 3 1 �230 KRONIKA steinerowska została przyjęta czy też odczytana jako sposób wyjaśniania rzeczywistości, poszukiwania prawdy o „tamtym świecie" i relacjach między żywymi a zmarłymi. Trudno jednak - moim zdaniem - powiedzieć, na ile sposób ten jest użyteczny. Nasuwa się ponadto podstawowe pytanie, czy mamy tu do czynienia z koncepcją zasługującą na miano nauki, czy też raczej z jedną z wielu wizji „tamtego świata", którą należałoby trak­ tować podobnie jak ludowe wyobrażenia o życiu i śmierci. Trudno też stwierdzić, na jakich podstawach opiera się antropozofia i na ile prowadzone przez jej reprezentantów doświadczenia, o których ogólnikowo wspominał J. Prokopiuk, można uznać za wiarogodne, a co za tym idzie - użyteczne jako źródło i narzędzie badawcze. Po raz pierwszy podczas spotkań z cyklu „Eros i Thanatos" bardzo mocno został zaakcentowany „wątek chrześcijański", bez którego nie można w ogóle mówić o duchowości narodów mieszkających na terenie Europy Środkowo-Wschodniej. Tematem dwóch wystąpień była chrześcijańska idea miłości. Zasadniczą część swego referatu poświęcił jej Stasys Juknevicius z Wilna („Miłość jako przezwyciężenie śmierci"). Słynna książka Jana Pawła I I Przekroczyć próg nadziei posłużyła mi natomiast za punkt wyjścia do omówienia istoty chrześcijańskiej idei Miłości/życia i śmierci. Stała się też okazją do kilku ogólniejszych uwag, związanych m.in. z koncepcją ofiary, z charakterem związków między życiem i śmiercią w wierzeniach religijnych i w kulturach ludowych, ze sposobem pojmowania i wyrażania miłości Boga i człowieka, z postacią Chrystusa jako uobecnienia i uosobienia starogreckiej idei erosa, tj. siły wyłonionej z Chaosu i spajającej wszechświat, i in. Ożywioną dyskusję wywołało ciekawe i piękne w formie wystąpie­ nie Władysława Panasa z Lublina zatytułowane „Bruno Schulz - przeciw śmierci". W. Panas scharakteryzował specyficzne środki wyrazu, za pomocą których artysta tworzył swój świat na granicy życia i śmierci, rzeczywistości nie całkiem żywej, ale jeszcze nie do końca umarłej. Centralne miejsce zajmują w tym świecie manekiny, figury woskowe, lalki itp. postacie ożywia­ ne, kreowane, nie w pełni żywe, niedokończone, jak istoty demoniczne. Zdaniem J. Kolczyńskiego, postaci manekina można poszukiwać także w in­ nych przestrzeniach kulturowych: kulturze ludowej, masowej, malarstwie... Jadwiga Mizińska natomiast zauważyła, że w literaturze polskiej swoistym manekinem jest Chochoł. Dodała także, że różne kultury wypracowały pew­ ne sposoby łagodzenia wizji śmierci jako kresu życia, powołując do istnienia formy przejściowe, byty kalekie, zjawy i upiory, które nie są już żywe, ale też nie całkiem umarły, dają się bowiem usłyszeć, zobaczyć. Jej zdaniem ponad­ to, od kilku lat jesteśmy świadkami specyficznego zasypywania przepaści między życiem i śmiercią. Przykładem są dyskoteki, gdzie tańcząca młodzież naśladuje martwe mechanizmy. Próbą połączenia życia i śmierci na gruncie nauki jest natomiast koncepqa esthesis sformułowana przez A. Greimasa. Poświęcone jej było wystą­ pienie Eugenijusa Aliszanki z Wilna, ilustrowane wybranymi przykładami �KRONIKA 231 z literatury światowej. Przedmiotem referatu Vytautasa Beranisa z Wilna była natomiast mitologizacja wydarzeń historycznych i kreacja specyficznej wizji bohatera, znajdującego się w sytuacjach ekstremalnych. Zagadnienie to omówiono na przykładzie twórczości partyzantów litewskich z okresu I I wojny światowej i powojennego. Połącznie miłości, życia i śmierci ma często charakter obrzędowy. Spek­ takularnym przykładem jest pogrzeb młodego mężczyzny lub młodej kobie­ ty, którzy zmarli w stanie bezżennym. Obrzędowi temu nadaje się pewne cechy wesela. O zjawisku tym mówiła Anna Kowalska-Lewicka z Krakowa, przytaczając wyniki własnych badań, przeprowadzonych w latach pięćdzie­ siątych w południowej Polsce, oraz przykłady z litetatury słowianoznawczej. Wśród atrybutów i zachowań mających imitować wesele wymieniła ona m.in.: ubieranie zmarłego w strój ślubny, zakładanie mu na palec obrączki z wosku, odprowadzanie na cmentarz przez drużbów, którzy niosą rózgę weselną lub korowaj, urządzanie stypy mającej charakter zabawy weselnej i in. Wystąpienie A. Kowalskiej-Lewickiej nosiło tytuł „Dla bezżennych nie­ biosa są zamknięte". Jej zdaniem, upodobnienie pogrzebu panny lub kawa­ lera do wesela ma im zapewnić pomyślność na „tamtym świecie". Dzięki temu obrzędowi stają się oni pełnoprawnymi członkami społeczności funk­ cjonującej „na tamtym świecie" podobnie jak społeczność żywych i rządzą­ cej się tymi samymi prawami. Autorka nie podała natomiast ludowych interpretacji wspomnianego zwyczaju lub poszczególnych zachowań. Jej in­ formatorzy bowiem - jak wyjaśniła - powoływali się wyłącznie na tradycję. Doskonale też godzili dawne obrzędy ludowe z katolicyzmem. O współwystępowaniu życia, miłości i śmierci można również mówić na przykładzie muzyki towarzyszącej obrzędom i innym sytuacjom mającym istotne znaczenie dla jednostki lub grupy. Zdaniem Ihora Macijewskiego z Sankt Petersburga, w kompozyji muzycznej można wyróżnić trzy poziomy (tekst, nadtekst i podtekst), na których odbywa się przekaz treści występu­ jących w kulturze danego etnosu i w różnym stopniu uświadamianych sobie przez jej członków. Grając na rozmaitych instrumentach ludowych (telenki, drumla, zuzula, swirył, dwojan) I . Macijewski znakomicie wykazał w jaki sposób, za pomocą pewnych kompozycji melodycznych, przekazywane są określone komunikaty. Odpowiednio skomponowana i zrozumiała tylko dla wtajemniczonych melodia może być np. formą miłosnego wyznania, zapro­ szenia na spotkanie, dialogu prowadzonego przez zakochanych. Muzyka pełni też funkcje magiczne. U ludów słowiańskich np. gra na zuzuli, przypo­ minająca głos kukułki - reprezentantki „tamtego świata", miała sprzyjać rozwojowi dziecka. Wierzono bowiem, że siła śmierci jest konieczna dla życia. Muzyka miała też rozbudzić uczucie miłości do wybranej osoby. I . Macijewski podkreślił, że ta sama melodia może występować w różnym kontekście, pełniąc zbliżone funkcje. Na Huculszczyźnie np. podobną me­ lodię grał pasterz kóz, by wypasane przez niego zwierzęta były spokojne, i nuciła matka kołysząca dziecko do snu uspakajając je, a jednocześnie �232 KRONIKA wierząc, że odrodzi się ono ze snu, tj. śmierci, do życia. Melodia towarzyszą­ ca na ogół pogrzebom grana była natomiast zwierzętom, by spowodować ich wzrost. W różnych rejonach Słowiańszczyzny podobne melodie gra się podczas wesela i po śmierci człowieka, co potwierdza strukturalną jedność tego rodzaju obrzędów. Zygmunt Pucko z Krakowa, w referacie pt. „Terapeutyczny aspekt upra­ wiania filozofii", przypomniał kilka prób zdefiniowania zjawiska śmierci, które podejmowali filozofowie od starożytności do czasów współczesnych. Celem tych prób było nie tylko nazwanie istoty śmierci. Przede wszystkim bowiem miały one prowadzić do jej oswojenia i wykreowania jako pewnej wartości. Jak słusznie zauważyła A. Kowalska-Lewicka, to do czego doszli różni filozofowie jest zjawiskiem powszechnym w kulturze ludowej, gdzie człowiek oswaja się ze śmiercią od dziecka i uważa ją za zwykły, akcep­ towany, porządek rzeczy. Oswajaniu współczesnego człowieka z problemem śmierci służą nato­ miast środki masowego przekazu. Wniosek ten nasuwał się podczas referatu Jadwigi Pstrusińskiej z Krakowa, noszącego tytuł „Thanatos we współcze­ snej prasie polskiej (1994-1995)". Autorka zwróciła uwagę na nasycenie treści gazet problematyką śmierci. Na podstawie przeglądu zawartości rocz­ nika kilku tytułów czasopism wyodrębniła ona szereg zagadnień, które świadczą o przenikaniu Thanatosa za pośrednictwem tego typu mediów do naszej rzeczywistości. Według J. Kolczyńskiego, można się zastanowić, czy wyraźne dziś zain­ teresowanie mass mediów śmiercią nie jest odpowiedzią na odwieczną fas­ cynację części ludzkości tym zjawiskiem. Być może współczesne media, w odmienny niż niegdyś sposób, po prostu pozwalają człowiekowi zobaczyć to, co istniało zawsze i w każdej kulturze... Zabijanie, fascynaqa śmiercią, może być - zdaniem Romana Kisia ze Lwowa, częścią tzw. efektu hiperkompensacji. Można o nim mówić m.in. na przykładzie rozpadu imperium radzieckiego. Oprócz wspomnianego efektu, wynikiem rozpadu tej struktury są także: „fiasko etatyzmu", kryzys iden­ tyczności i frustracja. Zjawiska te składają się z kolei na „model narcyza", którego cechą jest narzucanie innym własnej wizji świata i szukanie rekom­ pensaty (kompensacji) za frustrację wywołaną przez kryzys państwa i kryzys nacji. Poszukiwania te przybierają najczęściej formę agresji. Związek między narcyzmem i agresją widać obecnie najlepiej, według R. Kisia, na Kaukazie, gdzie nie tylko dokonuje się masowego ludobójstwa lecz także „satanizuje" miejscową ludność, przypisując jej rozmaite cechy negatywne. Wystąpienie R. Kisia nosiło tytuł: „Narcyzm «wielkiego panstwa» i jego thanatologiczne korelaty (wojna w kontekście kryzysu identyczności)". Według J. Mizińskiej, termin „narcyzm" nie jest odpowiedni w odniesie­ niu do państwa radzieckiego. Klasyczny Narcyz nie zwraca bowiem uwagi na innych, nie może więc działać na nich destrukcyjnie. Moim zdaniem natomiast, R. Kiś poruszył bardzo ważny problem zmian tożsamości u osób �KRONIKA 233 określonej narodowości w warunkach rozpadu państwa wielonarodowego. Powinien był jednak omówić go szerzej, co umożliwiłoby zarazem ukazanie różnic w zachowaniach i postawach mniejszości mieszkających na terenie d. Związku Radzieckiego. R. Kiś uniknąłby też zarzutu jednostronnego uję­ cia problemu (zwrócili na to uwagę пр. I. Macijewski i Miłosz Gałecki). Zdaniem Grzegorza Kuprianowicza, nasuwa się szersze pytanie: jak funkcjonują eros i thanatos w systemach totalitarnych X X w. Według niego, więcej miejsca pozostawia się tu śmierci niż miłości. Śmierć zostaje zdesakralizowana, ma charakter masowy, nie zawsze też jest opozycją wobec erosu. Jak natomiast zauważył Jauhien Szuniejka z Mińska, na Białorusi w czasach istnienia ZSRR istniały wyraźne obszary, np. film, malarstwo, gdzie eros stanowił tabu. Przekonywano natomiast ludzi, że śmierć jest końcem istnienia, trzeba więc korzystać z życia, pić, bawić się. Wiele osób uczestniczących w dyskusji podkreślało, że w trakcie Spotkania dotykano często zagadnień należących do sfery wyobraźni, uczuć, emocji, instynktów (polom wyobraźni, na których obecna jest miłość i śmierć poświęcił odrębny tekst M. Gałecki). Według J. Szuniejki, zorganizowanie konferenqi, podczas której porusza się tego typu kwestie byłoby niemożliwe w praktycznie myślącej Europie zachodniej. Według I. Macijewskiego natomiast, napięcia między instynktem życia jednostki i grupy oraz lękiem przed śmiercią są niezbędne dla kultury, dla procesu tworzenia. Zdaniem Haliny Tawłaj zaś, niektórzy spośród współczesnych badaczy, np. etnomuzykologów, boją się wyjść poza etap gromadzenia materiałów, ich klasyfikaqi (pod kątem rytmiki, struktury, kompozyqi i in.), by sięgnąć do mitów, wyobraźni ludowej, boją się nawet mówić o instynkcie życia i śmierci, a przecież są to fundamenty kultury tradycyjnej. J. Kolczyński zwrócił natomiast uwagę, że świat archaicznej wyobraźni jest światem, w którym żyjemy, noszącym w sobie warstwy symboliki, pewne tradyqe. Świat ten trzeba „uruchamiać" i chronić. Trzeba też przekazywać go następnym pokoleniom. Podczas dyskusji zastanawiano się również nad metodami badania za­ gadnień życia, miłości i śmierci, a także nad postawami naukowców wobec tych problemów badawczych. Podkreślano zarazem ogromną rolę lubelskich Spotkań w wymianie informaqi między przedstawicielami różnych krajów i dyscyplin, w kruszeniu murów istniejących przez dziesiątki lat między sąsiednimi państwami i republikami. Mówiąc o Konferencji zorganizowanej przez Fundaqe „Muzyka Kre­ sów" oraz Ośrodek Badań Muzykologicznych i Kulturowych Europy Środkowo-Wschodniej należy dodać, że Spotkania z cyklu „Eros i Thana­ tos" są tylko jedną z wielu form działalności tych instytuqi. W 1995 r. odbędzie się jeszcze пр. I Ogólnopolskie Forum „Kontynuaqa tradyqi", z udziałem pedagogów i instruktorów muzycznych, realizujących swoje pro­ gramy edykacyjne przy wykorzystaniu muzycznego folkloru dziecię­ cego i lokalnych tradyqi kulturowych, oraz Festiwal Muzyka Utracona - „Archaiczne pieśni Bałtów i Słowian". Na 1996 r. zaplanowano natomiast �234 KRONIKA międzynarodową sesję pn. „Kultura tradycyjna a świat dziecka", V Między­ narodowe Sympozjum „Muzyka ludowa Europy Środkowo-Wschodniej - Muzyczny folklor dziecięcy", V I Międzynarodowe Sympozjum „Muzyka Ludowa Europy Środkowo-Wschodniej - Śpiew archaiczny". Ma się również odbyć kolejne Spotkanie z cyklu „Duchowość narodów Europy Środkowo-Wschodniej". Jego przedmiotem będzie tym razem problem zła . Za każdym dziełem kryje się zawsze jakiś człowiek. Fundacja „Muzyka Kresów" oraz wspomniany Ośrodek nie istniałyby i nie miały tak imponu­ jących efektów gdyby nie Monika Mamińska i Jan Bernad - pełni pomy­ słów, energii, obdarzeni niespożytymi siłami i wyobraźnią, znakomici orga­ nizatorzy, z uporem i radością realizujący swe marzenia. W niezmiernie trudnej sytuacji, w jakiej znajduje się dziś nauka, kultura, organizacje spo­ łeczne itp., działalność tych dwojga jest prawdziwym fenomenem i znakomi­ tym przykładem, jak wiele można osiągnąć mimo wszystko, wbrew ogólnej beznadziei, czy dążeniom niektórych środowisk do deprecjacji i zniszczenia naszego dziedzictwa kulturowego. Jak mi wiadomo, M . Mamińska i J. Bernad przymierzają się do publi­ kacji tekstów zaprezentowanych przez uczestników kolejnych Spotkań z cyklu „Eros i Thanatos". Mam nadzieję, że w swym uporze i konsekwencji działania zrealizują również ten zamiar. Na zakończenie wypada tylko wspomnieć, iż Sesję sponsorowali: Fundaqa im. Stefana Batorego, Fundacja Kultury oraz Urząd Miejski w Lublinie. 2 Iwona Kabzińska-Stawarz „ P O P R O S T U - W B I A Ł O R U S K I C H W I O S K A C H 1993-1994" W dniach 13-30 marca 1995 r. można było obejrzeć w Pałacu Kazimie­ rzowskim na Uniwersytecie Warszawskim wystawę fotografii z Białorusi, zatytułowaną „Po prostu - w białoruskich wioskach 1993-1994". Wystawa była rezultatem dwuletnich badań terenowych, jakie prowadziła w rejonie lidzkim na Grodzieńszczyźnie grupa studentów Katedry Etnologii i Antro­ pologii Kulturowej UW. Kończyła się praca w grupie laboratoryjnej i wyjazdy na Grodzieńszczyznę. Wiedzieliśmy, że zebrane przez nas materiały powędrują do szuflad w archiwum Katedry, do których rzadko kto zagląda, a zdjęcia zobaczy tylko kilka osób. W tekstach podsumowujących nasze badania mogliśmy przekazać tylko część swoich doświadczeń z Białorusi . Żal. Dla nas nie 1 2 N a podstawie broszury pt. Kontynuacja tradycji, wydanej przez Fundację „Muzyka Kre­ sów" i Ośrodek Badań Muzykologicznych..., Lublin 1995, s. 5-6. Opracowanie badań, w postaci 8 tekstów i wyboru materiałów, zostało złożone do druku w „Polskiej Sztuce Ludowej. Kontekstach". 1 �235 KRONIKA Ryc. 1. Serafiny, Białoruś Fot. K . Dołęgowska, 1993 były to rutynowe badania etnograficzne. Debiutowaliśmy w roli „etnogra­ fów w terenie". Kiedy wiosną 1993 г., uzbrojeni w dyktafony, aparaty foto­ graficzne i kwestionariusze, pojechaliśmy po raz pierwszy w okolice Lidy, wcale nie czuliśmy się pewnymi siebie badaczami. Zdjęcia, które znalazły się na wystawie, były w większości amatorskie. Robiliśmy je dla siebie, bez zamiaru prezentacji. Tak więc pokazanie ich, razem z fragmentami naszych rozmów z ludźmi, nie miało być dokumen­ tacyjnym aneksem do badań. Chcieliśmy zrobić zwyczajną wystawę, którą moglibyśmy pokazać nie tylko gościom Pałacu Kazimierzowskiego, ale rów­ nież naszym przyjaciołom z białoruskich wiosek. Wszystko, co najważniej­ sze, zdarzyło się przecież w czasie spotkań z nimi. Wystawę nazwaliśmy „Po prostu". „Jakim językiem się tutaj mówi?" - pytaliśmy w pierwszych rozmowach. „Po prostu. Tu w wiosce to wszyscy po prostu. U nas wioska mieszana. I polskie, i ruskie, i wszystkie..."; „No, po prostu... Po prostu, no to po prostu, mówi się po prostu, ot my tak haworim, tak o, jak jest, prostymi słowy. I polskie słowo, i prawosławne, wot takije słowa". Oglądając wystawę, można było zobaczyć drogę, którą przeszliśmy. Od samego początku - od rozłożenia mapy i wskazania miejsca: „Tu jedziemy". Rejon lidzki. Kołchoz imienia Czapajewa w Wawiórce (parafia katolicka), sowchoz Małe Możejkowo (parafia prawosławna), wioska litewska Pielasa, okolica szlachecka Surkonty, wioska polska, wioska ruska, wioska mieszana... r �236 KRONIKA Rye. 2. „Hłykalniki" (kolędnicy wielkanocni), Radzi woni szki, Białoruś Fot. K . Dołęgowska, 1994 Drogi. „Szosza" grodzieńska, trakt z Feliksowa do Radziwoniszek, leśna ścieżka między Papiernią a Roubami... Rozległe aż po horyzont kołchozowe pola. Krzyże katolickie i prawosławne. Wejście do wsi. Pierwsi ludzie, którzy wyglądają przez okna i zza płotów, ciekawi kim jesteśmy i czego chcemy. Zaproszenie na podwórko, do domu. Na obiad, na nocleg. Potem wracaliśmy do tych samych wiosek - już jako dobrzy znajomi, niemalże członkowie rodzin; przyjeżdżaliśmy na święta i po prostu w odwiedziny. Ludzie wiedzieli, że wrócimy, czekali. Kiedy byliśmy tam ostatnim ra­ zem, Babka Maryja z Krasnowców, po pół roku niewidzenia się, przywitała nas: „Przecież mieliście być wczoraj. Chodźcie szybko! Obiad stygnie!" Właśnie dzięki temu było możliwe wszystko to, co rasowy etnograf nazywa obserwacją uczestniczącą. Braliśmy udział w nabożeństwach w ko­ ściele i cerkwi. Byliśmy na ślubach i pogrzebach, na weselu, na listopa­ dowych katolickich Zaduszkach i wiosennych prawosławnych „dziadach", zwanych Radaunicą. Na święta Paschy, po wsiunocznej w cerkwi, razem z hłykalnikami chodziliśmy po wielkanocnej kolędzie. W innej wsi wpólnie ze śpiewakami pogrzebowymi czuwaliśmy przy zmarłym, śpiewając żałobne pieśni, które śpiewacy pieczołowicie spisują w specjalnych zeszytach. To wszystko pokazywały zdjęcia, cytaty z rozmów, nagrania pieśni. �KRONIKA 237 Ryc. 3. „Budziecie mienia wspominaci. Może paczujecie, pamru, to budziecie Bohu malicca, choć choć pierachriścicie sia za mienia. Jak umiejecie. Pa polsku, pa rusku, wsio rawno. Boh adzin. I usio adno." Kasia z p. Janiną Feliksową Fot. K . Dołęgowska, 1994 „My studenty iz Warszawy, z uniwersiteta, istoriu izuczajem" - przed­ stawialiśmy się. „Zbieramy folklor, stare takie historie, i inne takie różne" - próbowaliśmy wytłumaczyć nasze zadanie. Tytuł kwestionariusza brzmiał: „Stosunki etniczne", a naszym celem było dowiedzieć się, kto jest kim w rejonie lidzkim. Mieliśmy robić wywiady, szukać informatorów... Jadąc, wiedzieliśmy, że nasz teren to pogranicze wyznaniowe (prawosławno-katolickie), narodo­ wościowe i językowe (polsko-białorusko-litewskie). W głowach mieliśmy gotowe terminy i odpowiadające im rubryki. Należało jeszcze tylko znaleźć właściwe odpowiedzi, i już wiedzielibyśmy wszystko. Na miejscu bardzo szybko przekonaliśmy się, że nic tu nie jest takie, jak nam się wydawało. Musieliśmy zaczynać wszystko od nowa. Poznać język naszych rozmówców. Nauczyć się mówić gwarą białoruską, czyli po prostu. Przede wszystkim jednak zrozumieć język pojęć, które tworzą ich obraz świata. Okazało się na przykład, że kluczowe dla nas pojęcie „narodowość" w ogóle tam nie funkcjonuje. Zamiast tego używa się słowa „nacja", które �238 KRONIKA nie jest jednak dokładnym odpowiednikiem „narodowości". Nacja przeważ­ nie utożsamiana jest z wiarą. Nasi rozmówcy, pytani czy nacja i naród to to samo, odpowiadali: „To samo. Nacja to jest nacja: nacja polska, nacja prawosławna, nacja muselmanów - to nacja." „A nacja i wiara?" - pyta­ liśmy dalej - „Każda nacja musi wierzyć w swoje". Tak więc miejsca, do których jeździliśmy, to nie tyle wsie zamieszkałe przez Polaków, Biało­ rusinów i Litwinów, ile raczej wsie prawosławne, zwane tam ruskimi lub białoruskimi, i katolickie, zwane polskimi lub litewskimi, w zależności od tego, w jakim języku modlą się ich mieszkańcy. Spodziewaliśmy się, że takie „pomieszanie światów" będzie źródłem kon­ fliktów, albo przynajmniej sąsiedzkich zatargów. Ale wcale tak nie było. Przekonaliśmy się, że wioski „mieszane", małżeństwa „mieszane" i „pomie­ szany" język tworzą swoisty porządek, charakterystyczny dla kultury po­ granicza. I nasi rozmówcy nie pamiętają, żeby kiedykolwiek było inaczej. Zawsze stały tu obok siebie cerkwie i kościoły. W każdej prawie rozmo­ wie mówiono nam: ,,Boh adzin, wier mnoha". Oczywiście byłoby dobrze, żeby wiary „nie mieszały się" bo „kto jaki urodził się, niech i taki będzie", ale najważniejsze jest, żeby człowiek po prostu wierzył: „Wiara to musi być w każdym człowieku. Czy on prawosławny, czy on muselmanin, jeśli on będzie po prawdzie iść, to źle nie zrobi człowiek". Z każdym następnym wyjazdem nasze „wywiady" stawały się coraz bardziej rozmowami. I często dotyczyły spraw ważniejszych niż „stosunki etniczne". Pani Nina ze Szpilek, której słowa stały się mottem wystawy, powiedziała nam: „Nadta ciażka razebratsa w etych wiarach, w etych lu­ dziach... I ja dumaju, kab liepiej eto wsie naczalstwo wyższeje, wsie uczone adczapilisie ad tych ludziej. Jakij on radziłsia, chaj taki budzie, aby drużno żyli, aby lubili druh druha. Jakaja tut raznica, my dzieci adnaje płaniety. My dzieci adnaje płaniety. Nie zawisiť ad nas, ni Palaka ni Ruskaha. Zawisiť ad charoszaha czeławieka. Jeśli jeho dusza charosza, tak u jom Boh. A jeśli jon zbójca jaki, u jaho Boha ni ma. Chaj, on czi Paliak, czi jaki, wsierawno... Biełaruski jazyk, ruski jazyk, da jakim kto haworiť - chaj haworiť. Jak kto radziłsia - wsie wiery adnoho Boha." Miejsce ekspozycji również miało znaczenie. Dzięki temu, że wystawa mieściła się na terenie Uniwersytetu, zobaczyliśmy, jak różne mogą być reakcje: od zdziwienia egzotyką wsi w ogóle, poprzez radość z poznania czegoś nowego, refleksję nad innością, wzruszenie, aż po zarzut sentymen­ talizmu i oburzenie na naszą niekompetenqc. W księdze pamiątkowej wpi­ sywano: „Nie byłem. Obejrzałem. Byłem." Albo: „jak bardzo prosta i jedno­ cześnie głęboka jest mądrość tych ludzi...", czy: „Bardzo przykry dowód ignorancji w problematyce białoruskiej. To doprawdy wstyd, że UW pa­ tronuje takim imprezom. Fałszywym i landrynkowym", ale też: „Nic z py­ chy kogoś, kto wie więcej i lepiej." Katarzyna Dołęgowska �239 KRONIKA Ż Y D O W S K I W I E D E Ń W dniu 13.11.1993 г. zostało otwarte w Wiedniu Muzeum poświęcone żydowskim tradycjom miasta. Głównym inicjatorem powstania nowego Mu­ zeum był, obok społeczności żydowskiej, prezydent Wiednia Helmut Zirk, który również określił cele, jakim Muzeum powinno służyć: „Jeśli chodzi o mnie, tworząc Muzeum Żydowskie, postanowiłem pokazać otwarcie, że Wiedeń chce krytycznie i szczerze określić swój stosunek do przeszłości. Tożsamość Żydów i wiedeńczyków jest nierozerwalnie związana. Miasto rosło wraz ze swą żydowską społecznością, a wiedeńscy Żydzi znani byli ze swego wysokiego poziomu i dokonanych tu osiągnięć: Artur Schnitzeler, Peter Altenberg, Sigmund Freud czy Karl Kraus nie mogliby zaistnieć gdzie indziej. Z historyczną wiernością można twierdzić, że byli oni zarówno „wiedeńczykami" jak „Żydami". Każdego dnia życie Żydów z ich licznymi tradycjami zostawiało niezatarty ślad w życiu wiedeńczyków i w wielu przy­ padkach obie te społeczności łączyły się w niepodzielną całość. Dlatego też wypędzenie Żydów i Holokaust podczas lat nazistowskiego terroru zadały głębokie i bolesne rany kulturze Wiednia. Zadaniem Muzeum Żydowskiego będzie więc dokumentacja tych bliskich więzi, pokazanie jak ważną rolę spełniała społeczność żydowska w życiu społecznym, intelektualnym i kul­ turalnym Wiednia oraz szerzenie o tym wiedzy. Niektórzy widzą muzea tylko jako miejsca poszanowania przeszłości, która nie ma już związku z dniem dzisiejszym. Mój punkt widzenia jest zupełnie inny: to Muzeum powinno być centrum nieustającej dyskusji i rozważań nad współczesnością, analizowania przeszłości i czerpania z niej lekcji na przyszłość" . Muzeum zostało zainstalowane w historycznym budynku przy ul. Dorotheergasse 11, wybudowanym w latach dwudziestych X I X w. i należącym niegdyś do żydowskiego bankiera Nathana von Arnsteina. W domu tym Fanny von Arnstein prowadziła w końcu wieku znany salon, będący cen­ trum życia kulturalnego Wiednia. Na przełomie wieków nabył go marchand sztuki Hugo O. Miethke i zorganizował w nim jedną z bardziej znanych galerii. Z czasem budynek przeszedł na własność Dorotheum i służył jako miejsce wystaw. Muzeum mieści się niedaleko Judenplatzu, wokół którego koncentrowało się życie gminy żydowskiej w X I I I w. Społeczność żydowska Wiednia, podobnie jak innych miast europejskich, spotykała się ze zmiennym przyjęciem . Najstarsza informacja o osiedleniu się w Wiedniu niejakiego Schloma, przybyłego prawdopodobnie z Anglii, pochodzi z 1194 r. Pozostawał on na służbie księcia Leopolda V i już w dwa lata po przyjeździe został wraz z rodziną zamęczony przez przybyłych do miasta pielgrzymów. Późniejsze dane informują na przemian o kolejnych 1 2 1 Jewish Vienna. Heritage and Mission, publikacja Muzeum, Wiedeń 1993, s. 3. Informacje historyczne zaczerpnięto z wyż. wym. folderu oraz pracy Simona Wiesenthala, Ucieczka przed losem, Gdynia 1922, s. 7-20. 2 �240 KRONIKA regulacjach położenia Żydów (1238, 1551, 1624, 1660) jak również o po­ gromach i nakazach opuszczenia miasta (1421 i 1670). Jakkolwiek już w nie­ długim czasie po wypędzeniu Żydów w 1670 r. ten sam cesarz Leopold I , przymuszony sytuacją ekonomiczną, zaprasza wybranych bankierów i kup­ ców żydowskich do powrotu do Wiednia, to jednak trwały zwrot w położe­ niu ogółu Żydów przynosi dopiero edykt o tolerancji wydany w 1787 r. przez cesarza Józefa I I . Przywilejami Leopolda I objęta była niewielka grupa tzw. „dworskich" Żydów (Hoftaktoren), płacących za swe przywileje ogromne opłaty. Do grona ich należał m.in. Oppenheimer, który wspierał finansowo cesarza w czasie wojny z Turkami, czy przybyły z Portugalii Diego d'Aaguilar (Moses Lopez Pereira), który zreorganizował austriacki monopol tytoniowy oraz był założycielem wiedeńskiej gminy sefardyjskiej. Wielu reprezentantów tego środowiska otrzymało z czasem z rąk cesarza przywileje szlacheckie (m.in. Rotschild, Joseph von Sonnenfelds czy Nathan von Arnstein). Edykt o tolerancji, który objął wszystkich Żydów mieszkańców Wiednia i Dolnej Austrii, przyczynił się do pełnego rozwoju kultury żydowskiej. Obalając istniejące dotąd zakazy, umożliwił Żydom dostęp do chrześci­ jańskich szkół i uniwersytetów, do udziału w życiu kulturalnym miasta, pozwolił też na pełny rozwój własnych instytucji (budowę synagog, szkół wyznaniowych, przytułków, szpitali itp.). Z szeregów społeczności żydow­ skiej rekrutuje się coraz więcej wybitnych artystów i naukowców, w Wiedniu też formułuje idee syjonizmu Theodor Herzl. W okresie międzywojennym ten bujny rozwój zaczyna ograniczać na­ rastający antysemityzm. W marcu 1938 r. Niemcy hitlerowskie zajmują Austrię (tzw. Anschluss). Od maja zaczynają wychodzić przepisy ogranicza­ jące prawa Żydów. W nocy z 19 na 20 listopada podczas „Reichskristallnacht" zburzono wiele synagog (m.in. zbudowaną w 1887 r. w stylu maure­ tańskim synagogę sefardyjską), domów modlitwy oraz sklepów i domów żydowskich. W wyniku prześladowań ok. 130000 Żydów opuściło Austrię, z czego ponad 30000 wyjechało do Stanów Zjednoczonych. Po 1942 r. ok. 60000 wiedeńskich Żydów deportowano do obozów zagłady, z których powróciło zaledwie 2 000 osób. Po wojnie nie wszyscy ocaleni wrócili do Wiednia. Gmina licząca w 1938 r. 185 000 zarejestrowanych członków, w 1991 r. miała ich tylko 7 000, ponadto w Wiedniu mieszkało jeszcze około 5 000 Żydów nie zrzeszonych. Przez wiele lat po wojnie w Austrii milczano na temat Holokaustu i odpowiedzialności za udział Austriaków w zbrodniach Trzeciej Rzeszy. Zwrot nastąpił w końcu lat osiemdziesiątych, w czym niemałą zasługę miał kanclerz Franz Vranitzky. Widomym wyrazem tych zmian jest nowo po­ wstałe Muzeum Żydowskie. Na ekspozycję stałą Muzeum składają się nieliczne ocalałe przedmioty kultu, pochodzące w większości ze zniszczonych synagog. W oszklonych gablotach eksponowane są więc srebrne korony oraz zakończenia (rymo- �KRONIKA 241 nim) zdobiące zwoje Tory, haftowane złotogłowiem sukienki na Torę, rączki (jad) pomocne przy czytaniu pisma, kubki z dwoma uchwytami służące do mycia rąk, pojemniki na balsam (balsamin). Wśród przedmiotów funkqonujacych w domowym kulcie można zobaczyć ozdobne księgi Estery, czytane w czasie święta Purim, lampy chanukowe, pojemniki na etrog, tale­ rze sederowe używane w czasie święta Pesach, zapis umowy ślubnej (ketuba), itp. Kolekqe uzupełnia parochet - haftowana tkanina służąca do zasłaniania szafy ołtarzowej do przechowywania Pięcioksięgu. Eksponowany w kilku salach zbiór jest obecnie jeszcze dość ubogi i niewiele mówi o całokształcie kultury żydowskiej w ogóle, a wiedeńskiej w szczególności. W obszernej, zajmującej chyba połowę powierzchni Muzeum, ekspozycji okresowej we wrześniu 1994 r. prezentowano dorobek malarski Maxa Oppenheimera. Ten urodzony w Wiedniu w 1885 r. malarz i grafik kształcił się w latach 1900-1906 w Wiedniu i Pradze. Należał do grapy awangar­ dowych malarzy dadaistów, przyjaźnił się m.in. z Oskarem Kokoschką, z Marcelem Duchamp, Tristanem Tzarą i Hansem Arpem występował w 1916 r. w Szwajcarii w słynnym kabarecie Voltaire. W 1926 r. Oppen­ heimer przeniósł się do Berlina, skąd po dojściu Hitlera do władzy musiał uciekać. Zmarł zapomniany w 1954 r. w Nowym Yorku. Na wystawie zgro­ madzono jego liczne portrety wybitnych żydowskich muzyków oraz ekspresjonistyczne obrazy o różnej tematyce. Najbardziej chyba warta uwagi jest usytuowana w Muzeum obszerna księgarnia judaików. Można w niej znaleźć książki i albumy publikowane w różnych krajach, zbiór kaset video i magnetofonowych oraz płyt kompak­ towych z nagraniami utworów i interpretacji artystów żydowskich, zarówno muzyki poważnej, jak rozrywkowej (nagrania ostatnich klezmerów) czy pie­ śni kantorów. W związku z początkiem roku można też było nabyć liczne, zdobione kalendarze. Bronisława Kopczyńska-Jaworska �Study: Giving periodicals on ethnology a European dimension Periodicals on ethnology and ethnology in European periodicals * * * G.A.R.A.E. I HESIODE has been interested in the role and history of periodicals on anthropology for many years. It also broadens the field of its research to general periodicals which publish periodicals on anthropology on regular basis or even only occasionaly. The outcome of this work was: the founding of a documentation centre specializing in periodicals, the organization of conferences, meetings and exhabitions, the diffusion of information and the publication of books gathering various information and research work on periodicals. G.A.R.A.E I HESIODE teams up with la Mission du Patrimoine ethnologique (Direction du Patrimoine - Ministére de la Culture et de la Francophonie) in order to undertake the specific study stated as before and to give it a European dimension. This study on the periodicals on ethnology edited in Europe aims at: - making an inventory of periodicals on ethnology - drawing up a repertoire of available information and documentation about these periodicals - defining the terms and conditions of a permanent cooperation on a European basis. For the succes of this research project, would you please: - let us know the addresses of periodicals, editors, research centres, researchers ... where the set questionnaire could be sent - diffuse the information to the prefessionals who might be interested in this project - if possible send us issues of periodicals related to this research as well as studies dealing with periodicals on human sciences and social sciences. To obtain a complete file including the questionaire and the presentation of the reseach work undertaken by le G.A.R.A.E / H E S I O D E , please write to G.A.R.A.E I HESIODE, Christine Bellan, 91 rue Jules Sauzede F-11000 CARCASSONNE, FRANCE Tel: (33) 68 71 29 69 • Fax: (33) 68 71 20 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a9909f04b5eb2d793dce444f4fff12d.pdf 1fadd5810e7ba48631e9a4d15b3f9c71 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:722 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:665 Title A name given to the resource Struktura etniczna współczesnej Gruzji i jej historyczne uwarunkowania / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.285-302 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X V z. 1 ANDRZEJ WOŹNIAK STRUKTURA ETNICZNA WSPÓŁCZESNEJ GRUZJI I JEJ HISTORYCZNE UWARUNKOWANIA Gruzińska SRR, jedna z trzech republik zakaukaskich, leży w poludniowo-zachodniej części Związku Radzieckiego — na pograniczu Eu­ ropy i Azji. Powierzchnia kraju zajmuje 69 300 k m , zaś liczba miesz­ kańców wg danych z roku 1966 wynosiła 4548 tys. Struktura etniczna tej niewielkiej, zarówno pod względem powierzchni, jak i liczby lud­ ności, republiki jest (podobnie zresztą jak całego Zakaukazia) dosyć złożona. Według danych wszechzwiązkowego spisu ludności z roku 1959 skład etniczny Gruzji przedstawiał się w ogólnych zarysach następu­ jąco : 2 1 Gruzini 64,3% Ormianie 11,0% Rosjanie 10,1% Azerbejdżanie 3,8°/» Osetyjczycy 3,5% 1,8% Grecy Żydzi (przew. tzw. Żydzi 1,3% gruzińscy) Ukraińcy 1,3% Inni 1,4% Jeżeli weźmiemy pod uwagę, że na owe l,4°/o ludności określonej jako „inni" składają się przedstawiciele kilku bardzo różnych pod wzglę­ dem językowym grup etnicznych (Kurdowie, Syryjczycy, Białorusini, 2 1 W. 2 W D ż a o s z w i 1 i, Gruzji kaukaskich i oprócz reprezentowane grulp j ę z y k o w y c h — Nasielienie gruzińskiego np. są Gruzii, Tbilisi należącego również języki adygo-abchaskiej i do 1;968, s. 48. kartwelskiej należące do grupy kilku nachijskiej grup innych języków s k i c h , z r o d z i n y j ę z y k ó w i n d o e u r o p e j s k i c h — do g r u p y s ł o w i a ń s k i e j , irańskiej, itp. greckiej, P o r . Atłas romańskiej, narodów mira, z rodziny semito-chamickiej M o s k w a 1964, s. 18-19. (np. języków rodzin kauka­ ormiańskiej, Syryjczycy) �286 ANDRZEJ WOŹNIAK Polacy, Łotysze, Estończycy, Niemcy itp.), to struktura etniczna współ­ czesnej Gruzji okaże się jeszcze bardziej złożona. Jest rzeczą oczywistą, że jej obraz nie w całej Gruzji jest jednakowo skomplikowany. Za­ chodzą również znaczne różnice między składem narodowościowym lud­ ności miejskiej i wiejskiej. Jeżeli pominiemy jednak tymczasem dla jasności obrazu wydzielone, autonomiczne terytoria narodowościowe (tj. Republiki Autonomiczne Abchaską i Adżarską oraz Południowoosetyjski Obwód Autonomiczny), to okaże się, że np. najbardziej zróż­ nicowana pod względem narodowościowym jest południowa część Gru­ zji, stosunkowo zaś jednolita jest struktura etniczna Gruzji Zachodniej, której ludność wiejską stanowią niemal wyłącznie Gruzini. Szczególnie przemieszana pod względem narodowościowym jest ludność dużych miast, takich jak np. Tbilisi, Batumi, Suchumi, Rustawi. Uwarunkowań tego złożonego obrazu narodowościowego współczes­ nej Gruzji (i całego zresztą Zakaukazia) szukać musimy w liczącej sobie przeszło dwa tysiące lat historii kraju i zachodzących na przestrzeni tego czasu wydarzeniach politycznych, procesach gospodarczo-społecz­ nych i etnicznych . Wśród tych ostatnich wiodący będzie oczywiście sam proces kształtowania się narodu gruzińskiego. Jego nasilenie przy­ pada na 2 poł. X I X w., końcowy zaś etap dokonywał się (a w pew­ nych wypadkach trwa nadal) już w Gruzji Radzieckiej. Nie znaczy to bynamniej, że jest to proces, którego początki dałoby się odnieść, tak jak w wypadku większości narodów europejskich, do czasów nowo­ żytnych. Położenie geograficzne Zakaukazia w znamienny sposób odbiło się na historii tego regionu, a jego rozwój społeczno-gospodarczy i k u l ­ turalny przebiegał inaczej niż rozwój większości krajów Europy. Ana­ logie między rozwojem dziejowym Zakaukazia (zwłaszcza zaś Gruzji) i Europy sprowadzają się przede wszystkim do występowania na obu terenach pewnych procesów społeczno-ekonomicznych i kulturalnych-, zbliżonych do siebie ze względu na uwarunkowania i prawidłowości ich przebiegu, ale nie ze względu na okres, w którym się dokonywały . Tak więc dla przykładu kompleks zjawisk kulturalnych, który łącznie z powodującymi je uwarunkowaniami można przyrównać do europej­ skiego Odrodzenia, przypada w Gruzji na przełom X I I i X I I I w., a więc 3 Ą 3 O g r a n i c z o n a i l o ś ć m i e j s c a nie p o z w a l a n a m n a osobne o m ó w i e n i e s t a n u b a d a ń i literatury przedmiotu. O b s z e r n ą b i b l i o g r a f i ę z a w i e r a j ą : cytowana p r a c a W. Dżaoszwili, N. W o ł k o w e j , Etniczeskije prociessy w Zakawkazje .w XIX-XX ww., [w:] Kawkazskij Etnograficzeskij Sborník, t. I V , M o s k w a 1969, s. 3-54; Narody Kawkaza t. I I , M o s k w a 1962. 4 ficznej Por. A . Gruzji Woźniak, Wielka rodzina we współczesnej i Armenii, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 14: 1970 z. literaturze etnogra­ 1, s. 296-300. �287 STRUKTURA E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J G R U Z J I wcześniej niż w Europie Zachodniej, natomiast charakterystyczne dla państw Europy średniowiecznej rozdrobnienie feudalne w Gruzji roz­ poczyna się na przełomie X V / X V I w. i nasila się w wieku następnym. Rozdrobnienie polityczne kraju w okresie od X V I do pocz. X I X w., a także szereg innych przyczyn, o których będzie mowa niżej, zahamo­ wały, a w pewnym stopniu nawet cofnęły zapoczątkowany dużo wcześ­ niej proces kształtowania się jednolitego narodu gruzińskiego. PRZEMIANY W STRUKTURZE ETNICZNEJ XVIII/XIX GRUZJI DO PRZEŁOMU W. Problem etnogenezy Gruzinów, podobnie jak problem pochodzenia ich języka, będący przedmiotem sporów już od starożytności, nie zna­ lazł ostatecznego rozstrzygnięcia do czasów dzisiejszych. W myśl jednej z bardziej rozpowszechnionych dzisiaj teorii, której reprezentantem jest' G. Melikiszwili % praojczyzną plemion gruzińskich była Azja Mniejsza. Proces jednoczenia się plemion zamieszkujących terytorium współ­ czesnej Gruzji i mówiących językami należącymi do grupy kartwels k i e j w organizacje ponadplemienne rozpoczął się już na przełomie I I i I tysiąclecia p.n.e., a w V I w. p.n.e. powstało na wybrzeżu czarno­ morskim pierwsze państwo gruzińskie — królestwo Kolchidy, utrzy­ mujące ożywione kontakty handlowe z Grecją. W ciągu k i l k u następ­ nych stuleci ośrodki życia politycznego ziem gruzińskich niejedno­ krotnie się zmieniały, nieprzerwanie jednak, nie licząc krótkiego okresu panowania rzymskiego, istniała gruzińska organizacja państwowa czy to w Gruzji zachodniej, czy we wschodniej. W I V w. n.e. we wscho­ dniej Gruzji za religię państwową uznane zostało chrześcijaństwo, z czym wiąże się ożywiony rozwój sztuki i — co dla naszych dalszych rozważań okaże się szczególnie ważne — rozwój literatury. Najstarsze zabytki gruzińskiego piśmiennictwa datują się na V w. n.e. W pierw­ szym okresie, t j . do połowy X I w., była to literatura o treści wyłącznie religijnej — przekłady Biblii, żywotów świętych, jak również orygi­ nalne teksty hagiograficzne, komentarze do dzieł ojców kościoła itp. Większość tych utworów cechuje doskonałość języka i stylu świadczą­ ca o bogatej tradycji literackiej. Jednym z najstarszych najwspanial­ szych zabytków gruzińskiej literatury jest pochodzący z końca V w. n.e. utwór Jakuba Curtaweli Męczeństwo Szuszaniki. Z późniejszych 6 S. 5 G. M e l i k i s z w i l i , e Do grupy tej Dzidziguri, należy Gruzinskij К istorii właściwy jazyk. driewniej gruziński, Kratkij Gruzii, Tbilisi megrelo-lazyjski obzor, Tbilisi 1968, 1959, s. 62-140. i swański. s. 7. Por. �288 ANDRZEJ WOZNIAK wymienić należy tłumaczone na wiele języków, anonimowe Balawariani (IX w.) czy Abo Tbileli Joana Sabanidze ( V I I w.). Znaczenie literatury religijno-cerkiewnej nie ogranicza się bynajmniej do udoskonalenia i upowszechnienia gruzińskiego języka literackiego . W okresie przej­ ściowego upadku politycznego państw gruzińskich, podboju części ziem Gruzji przez Arabów ( V I I w.) i Bizancjum (X w.) jest ona jednym z czynników podtrzymujących świadomość jedności całego gruzińskie­ go obszaru językowego. W połowie X w. wybitny pisarz gruziński Georgi Merczuli pisał, że Gruzja „to cała ta rozległa kraina, w której obrządek cerkiewny i wszelkie modły odprawia się w języku gruziń­ skim" . 7 8 Gruzja. Krainy historyczne i współcześnie N a podstawie wyodrębnione D ż a o s z w i l i , Nasielenie terytoria autonomiczne. Gruzii. Następny etap w dziejach rozwoju literatury i literackiego języka gruzińskiego przypada na okres szczególnie sprzyjający rozwojowi gospodarczemu Gruzji, której ustrój społeczny przybrał w X I - X I I w. formę rozwiniętego feudalizmu. Kraj osiągnął wówczas znaczne sukcesy w walce z wrogami zewnętrznymi i w dążeniu do zjednoczenia ziem gruzińskich. Za panowania Dawida Budowniczego (1089-1125), Georgiego I I I (1156-1184) i jego córki Tamary (1184-1213) zjednoczona Gruzja nie tylko odzyskała polityczną niezależność, lecz jako państwo silna gospodarczo i militarnie zaczęła odgrywać poważną rolę w historii 7 w K s z t a ł t o w a n i u s i ę g r u z i ń s k i e g o j ę z y k a literackiego wiele u w a g i p o ś w i ę c i ł s w o i c h p r a c a c h N . M a r r (por. jego Istorija Gruzii, P i e t i e r s b u r g 1906, s. 22 n.) D z i d z i g u r i , op. cit., s. 9. 8 �S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J 289 GRUZJI Zakaukazia i Bliskiego Wschodu. Na okres między końcem wieku X I a połową X I I I przypada epoka jej największego rozkwitu gospodarczego i kulturalnego. Okresem klasycznym w historii średniowiecznej kultury gruzińskiej jest wiek X I I . Ówczesna nauka osiąga stosunkowo wysoki poziom rozwoju, a myśl społeczno-polityczna i filozoficzno-teologiczna uwalnia się w znacznej mierze od cerkiewnej dogmatyki i scholastyki. W początkach wieku X I I , wraz z dalszym rozwojem literatury religijnej, powstaje i rozwija się literatura świecka, szczególnie zaś poezja. Litera­ tura świecka tego okresu wyrażająca najbardziej humanistyczne ideały nosi w pełni oryginalny charakter, chociaż rozwija się w warunkach ścisłych wzajemnych więzi z literaturą krajów sąsiednich, w pierwszym zaś rzędzie z persko-języczną literaturą muzułmańskiego Wschodu. W X I - X I I w. tłumaczone były na język gruziński zarówno utwory antycznych pisarzy greckich, jak i arcydzieła piszących po persku poetów tadżyckich i azerbejdżańskich. Wiele zabytków oryginalnej literatury gruzińskiej okresu klasycznego zaginęło w czasie pustoszą­ cych Gruzję w następnych wiekach wojen; te jednak, które się za­ chowały, świadczą, że była ona wyjątkowo różnorodna i bogata. Jed­ nym z pierwszych zabytków literatury świeckiej jest opowieść boha­ terska Amiran — Daredżaniani, z innych najbardziej znanych wymienić należy Tamariani Czachruchadze i niedościgniony wzór starogruzińskiej poezji świeckiej — Witezia w tygrysiej skórze Szoty Rustaweli. Poemat Szoty Rustaweli stał się niemal świętością narodową Gruzji. Jego ręko­ piśmienne kopie przekazywano jak relikwie z pokolenia na pokolenie, dawano córkom jak najcenniejszą część posagu. Poemat zdobył sobie popularność wśród wszystkich warstw ludności, a w gruzińskim fol­ klorze istnieje wiele utworów opartych na motywach Witezia w tygry­ siej skórze oraz legend o jego autorze . Szersze niż by to wynikało z tytułu artykułu potraktowanie zagad­ nień związanych z literaturą i językiem literackim wynika z roli, jaką spełniały one w procesie kulturalnego zbliżenia ludów mówiących języ­ kami kartwelskimi. Ogólnogruziński język literacki przestawał być w średniowieczu wyłącznie językiem ludzi wykształconych — poprzez cerkiew i administrację państwową przenikał do wszystkich zakątków państwa i do wszystkich warstw ludności. Świadectwem głębokiej świa­ domości roli i znaczenia języka gruzińskiego (przynajmniej wśród warstw 9 i0 9 lisi A. Baramidze, 196®, s. 1 0 Tbilisi D. G a m e z a r d a s z w i l i , Gruzinskaja litieratura, Tbi­ 14. Z a g a d n i e n i e m t y m z a j m u j e s i ę J . M e g r e l i d z e w p r a c y Rustaweli 1960. 19 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 i folklor, �290 ANDRZEJ WOŻNIAK oświeconych) może być anonimowy utwór Pochwala i uwielbienie języka gruzińskiego, pochodzący z I X - X w. i przypisywany niekiedy pisarzowi Zosime . W świetle tego wszystkiego, co zostało wyżej powiedziane, wydawać by się mogło, że średniowieczne i scentralizowane państwo gruzińskie było jednolite zarówno pod względem językowym, jak i religijnym. Źródła historyczne, zarówno gruzińskie, jak i obce, świadczą jednak, że np. już w pierwszych wiekach naszej ery ludność Gruzji była nie­ jednolita pod względem etnicznym. W jednym z najważniejszych za­ bytków gruzińskiej historiografii: Kartlis Cchowreba (Historia Gruzji), znajdujemy stwierdzenie, że w starożytnej K a r t l i i mówiono prócz gruzińskiego jeszcze pięcioma innymi językami — ormiańskim, chazarskim, syryjskim, hebrajskim i greckim. Większość tej obcojęzycznej ludności mieszkała prawdopodobnie w miastach . Sporo wiadomości na temat struktury etnicznej ówczesnych miast zawiera inny zabytek gru­ zińskiego piśmiennictwa — Żywot św. Nino. Wiadomości te dotyczą głównie ludności żydowskiej. Tak więc w I V w. n.e. przynajmniej w dwu miastach Kartlii — Urbnisi i Mccheta — istniały duże kolonie żydowskie posiadające własne domy modlitwy i tworzące zamknięte grupy wyznaniowe zamieszkujące w osobnych dzielnicach — „uriatubani". Określenie to spotyka się również w nazwach niektórych wsi, co wskazywać by mogło na istnienie również osiedli wiejskich z lud­ nością żydowską. Odkryte w Mccheta nagrobki z aramejskimi napisami mogą nasuwać przypuszczenie o istnieniu w miastach ludności syryj­ skiej, Żywot św. Nino zaś wspomina także o Grekach. Poszczególne grupy ludności, nie wyłączając autochtonów, tworzyły podobne do żydowskich wspólnoty etniczno-religijne zamieszkujące odrębne dziel­ nice — „ubani" . i l 1 2 13 14 Na temat ewentualnych zmian w strukturze etnicznej Gruzji z okre­ su podboju arabskiego ( V I I w.) wiadomo niewiele. Przypuszczać jedy­ nie można, że nawet po ostatecznej likwidacji panowania Arabów po- 1 1 Dzidziguri, 1 2 Kartlia — oraz w dla dla Takie całej 1 4 Gruzii, s. 10 gruzińskich w pierwszych niemal (w szerszym (i religijne) starożytnych kręgu charakterystyczne rozwijających naszej ery często Kartlii. Napisy dowodem istnienia się w było zresztą śródziemnomor­ cywilizacyjnym. op. cit., s. 447-449; A. Apakidze, 1968, s. 275-278. A r a m e j s k i b y ł w ó w c z a s celarii w ł a d c ó w starczającym etniczne miast pojęciu) M e l i k i s z w i l i , Tbilisi wiekach w.), n a z w a s t o s o w a n ą Gruzji. zróżnicowanie wszystkich skim ci., z państw okresie rozdrobnienia feudalnego ( X V I - X V I I I określenia 1 3 op. jedno na w nagrobkach miastach w językiem tym ludności języku syryjskiej. Goroda driewniej oficjalnym nie są w i ę c kan­ wy­ �291 S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J G R U Z J I 15 została w Gruzji pewna ilość ludności muzułmańskiej (Tbilisi) . W okre­ sie likwidacji resztek panowania arabskiego włączona została również w skład Gruzji Abchazja, poprzednio stanowiąca odrębne państwo. Abchazowie należący do adygo-abchaskiej grupy języków kaukaskich b y l i pierwszą grupą ludności niekartwelskiej w obrębie państwa gru­ zińskiego, z Gruzją jednak łączyła ich od dawna wspólna religia i po­ siadające wiekowe tradycje więzi kulturalne . W początkach X I I w., za panowania Dawida Budowniczego, z roz­ kwitem gospodarczym Gruzji i wzrostem jej potęgi militarnej wiążą się również znaczne zmiany w strukturze etnicznej. Przyczyn tych zmian, mniej lub bardziej trwałych w skutkach, było kilka. Tak więc np. duży napływ obcych osadników do Gruzji wiązał się z przeprowa­ dzanymi przez Dawida Budowniczego reformami w dziedzinie wojsko­ wości i życia gospodarczego. W początkach X I I w., w związku z orga­ nizacją regularnego wojska, władca ten osiedlił w Gruzji 45 tysięcy rodzin turkojęzycznych Kipczaków, zobowiązanych do wystawiania określonej ilości konnicy, a w trosce o rozwój handlu i rzemiosła sprowadził do odbudowanego po zniszczeniach wojennych miasta Gori grupę osadników ormiańskich . Rozszerzenie w rezultacie zwycięskich wojen granic politycznych Gruzji „od Trapezuntu do Derbentu" (tj. od Morza Czarnego do Kas­ pijskiego) w znacznej mierze zmieniło strukturę etniczną państwa. W jego skład weszły lub stały się krajami wasalnymi: cały Kaukaz, Perski Azerbejdżan, Armenia, południowe wybrzeże Morza Czarnego. Gruzja — na krótko wprawdzie — stała się wielonarodowościowym mocarstwem . W latach 30-tych X I I I w. rozpoczął się najazd na Gruzję mongol­ skich koczowników. Mongołowie zajęli wschodnią i południową część kraju — nie udało się i m podbić jedynie Gruzji Zachodniej. Zajęte przez najeźdźców tereny zostały spustoszone i wyludnione. Po stu­ letnim panowaniu mongolskim udało się Gruzinom odzyskać niezależ­ ność i przywrócić jedność państwu. Za panowania Georgiego V zwa­ nego Wspaniałym (1314-1346) kraj zaczął podnosić się z upadku gospo­ darczego i kulturalnego. W okresie podboju mongolskiego część zasiedlających przedtem cen16 17 1 8 19 1 5 a w Ок. X wieku następuje upadek polityczny tzw. emiratu tbiliskiego, X I I w . z u i p e ł n a jego l i k w i d a c j a . 1 6 D ż a o s z w i 1 i, 1 7 S. Tbilisi M e s с h i a, op. cit., Goroda s. 52. i gorodskoj stroj fieodalnoj Gruzii XVII-XVIII 19i59, s. 43, 44. 1 8 Określenie ,!) S. przypisywane Meschia, Istorija Dawidowi Gruzii (kratkij Budowniczemu. obzor), Tbilisi 1968, s. 12-13. ww., �292 ANDRZEJ WOŻNIAK 2 0 tralne rejony Północnego Kaukazu Osetyjczyków wypierana przez ko­ czowników zaczęła przenikać na południowe, gruzińskie zbocza Kauka­ zu, stamtąd zaś dolinami rzek również na inne tereny . J u ż po wyzwo­ leniu się Gruzji spod jarzma mongolskiego w X I V w. z podbitych przez T u r k ó w terenów Armenii napływają do Gruzji wielotysięczne grupy uchodźców, osiedlając się w Tbilisi i jego okolicach . Okres pokoju sprzyjający odbudowie gospodarki Gruzji i umocnieniu państwowości wyniszczonej przez Mongołów trwał jednak niewiele po­ nad pół stulecia. Na przełomie X I V i X V w. kilkakrotne najazdy hord Tamerlana obróciły w niwecz wysiłki k i l k u poprzednich pokoleń. Gruzja zdołała wprawdzie zachować jedność i niezależność polityczną, lecz znów popadła w ruinę gospodarczą, a jej ludność zmniejszyła się o po­ łowę. W wieku X V następuje dalszy upadek ekonomiczny kraju, osłabie­ nie władzy centralnej wraz z jednoczesnym nasilaniem się tendencji separatystycznych. Okres najazdów perskich na Gruzję w końcu X V w. zostawił po sobie ślad w postaci osiedlenia Azerbejdżan na jej połu­ dniowych krańcach, nad rzeką Akstaf. W t y m samym czasie napływa do Gruzji nowa fala ludności ormiańskiej . Zahamowanie rozwoju ekonomicznego kraju i nasilające się w ciągu X V w. osłabienie władzy centralnej doprowadziło na przełomie X V i X V I stulecia do rozpadu Gruzji na kilka oddzielnych jednostek poli­ tycznych: królestwa — Kartlii, Kachetii, Imeretii i księstwo Samcche. Rozdrobnienie kraju pogłębiło się w późniejszym okresie, kiedy w y ­ dzieliło się jeszcze kilka księstw — Odiszi, Guria, Abchazja . Okres od X V do X V I I I w. był dla rozdrobnionej Gruzji epoką trwających niemal bez przerwy wojen z potężnymi sąsiadami — Turcją i Iranem. Mimo licznych zwycięstw nad najeźdźcami wojny te wyludniały kraj i wyniszczały go gospodarczo. Tak np. najazdy szacha Iranu Abbasa I na królestwo Kachetii w początkach wieku X V I I spowodowały całko­ witą ruinę gospodarki wiejskiej, zniszczenie miast i katastrofalny ubytek ludności (około 100 tysięcy Kachetyjczyków zginęło w czasie walk, drugie 100 tysięcy przesiedlono do Iranu). Na opustoszałe ziemie kachetyjskie szachowie z dynastii Sefewidów sprowadzają plemiona azerbejdżańskie z chanatu karabachskiego. W równinie wyludnionej północnej Kachetii osiedlają się na stokach Kaukazu dagestańscy górale. W znaj21 22 23 24 2 0 J ę z y k o s e t y j s k i n a l e ż y do i r a ń s k i e j g r u p y j ę z y k ó w i n d o e u r o p e j s k i c h . В . К o ł o j e w , Osietiny (istoriko-etnograficzeskoje issledowanie), Moskwa •1967, s. 49-50. 2 1 2 2 2 3 2 4 W o ł к o w a, op. Tamże, s. 4-5. M e s с h i a, cit., Istorija s. 4. Gruzii, s. 23. �S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J GRUZJI 293 dującej się w tureckiej strefie wpływów części Gruzji (m. in. Imeretia, Samcche, Guria) oprócz wyludnienia spowodowanego wojnami, do dal­ szego ubytku elementu gruzińskiego przyczynił się zarówno rozpo­ wszechniony tu handel niewolnikami, jak również sturczenie części ludności . Szczególne znaczenie w historii Gruzji ma wiek X V I I I . Wśród państw gruzińskich tego okresu wiodącą pozycję zajmuje Kartlia. Jej król, Wachtang V I (1703-1724), dążąc do ekonomicznego i kulturalnego odro­ dzenia kraju podjął szeroko zakrojoną działalność reformatorską. Od­ budowano szczególnie ważny dla gospodarki wiejskiej, a zniszczony w czasie wojen system nawadniający, stworzono warunki dla podniesie­ nia z upadku miast, uregulowano system monetarny. Część wyludnio­ nych wsi została zasiedlona sprowadzonymi z powrotem uchodźcami. Następuje również pewne ożywienie kulturalne. Wokół Wachtanga sku­ piają się pisarze, poeci i filozofowie, tacy jak np. Sułchan Saba-Orbeliani, Wachuszti Bagrationi, Dawid Guramiszwili czy Beri Egnataszwili twórca tzw. „Komisji Uczonych Mężów". W roku 1709 uruchomiona została w Tbilisi pierwsza, nie tylko w Gruzji, ale i na całym Zakau­ kaziu drukarnia. Drukowane w niej książki rozpowszechniane były na terenie całej Gruzji. W kręgu kartlijskich działaczy państwowych i kulturalnych powstał wówczas program politycznej i militarnej walki z agresywnymi sąsia­ dami —• Turcją i Iranem, których ciągłe najazdy prowadziły do bio­ logicznej eksterminacji ludności gruzińskiej. U podstaw tego programu leżał polityczny i wojskowy sojusz z Rosją. W planowanej przez Piotra I wyprawie na Iran widziano możliwość pozbycia się stałego zagrożenia ze strony perskich najeźdźców. Wyprawa jednak nie doszła do skutku, a najazd turecki w 1723 r. rozpoczął przeszło dwudziestoletni okres niewoli i zniszczeń. W 1735 r. miejsce Turków zajęli Persowie, co nie zmieniło jednak sytuacji K a r t l i i . Podobnie jak poprzednie wojny i na­ jazdy i ten również spowodował ruinę ekonomiczną i wyludnienie kraju. Opór przeciwko najeźdźcy był jednak tym razem o tyle skuteczny, że szach zmuszony był wycofać wojska z Gruzji i zgodzić się na objęcie tronu Kachetii przez Bagratydę Tejmuraza I I , a K a r t l i i — przez jego syna Herakliusza I I , co stworzyło warunki do zjednoczenia obu królestw. Zjednoczenie stało się faktem w roku 1762, kiedy po śmierci Tejmuraza, Herakliusz I I objął władzę również i w Kacheti. Herakliusz, niewątpli­ wie jeden z najwybitniejszych władców gruzińskich, prowadził wszech­ stronną działalność mającą na celu podniesienie kraju z upadku i stwo­ rzenie warunków dla jego rozwoju. Więcej miejsca poświęcimy tylko 25 2 6 Tamże, s. 24-25; D ż a o s z w i l i , op. cit., s. 46. �294 ANDRZEJ WOŻNIAK niektórym przedsięwzięciom Herakliusza. Jego zainteresowaniu stanem gospodarczym miast zawdzięczamy rodzaj opisu statystycznego, zawiera­ jącego m. in. dane dotyczące składu etnicznego ludności miejskiej. Tak np. samo Tbilisi, największe miasto ówczesnej Gruzji liczyło w latach 80-tych X V I I I w. ok. 20 tys. mieszkańców „Gruzinów, Ormian, Franków [ t j . Europejczyków — A. W.] i Tatarów [ t j . prawdopodobnie Azerbejdżan — A. W . ] " , w Gori było około 2500 „Gruzinów, Franków, Ormian", w Telawi — 3700 Gruzinów i Ormian. Gruzini i Ormianie, niekiedy Żydzi, mieszkali także w małych, liczących od kilkuset do tysiąca mieszkań­ ców miasteczkach Ananuri, Achalgori, Surami . 2G Na I I połowę X V I I I w. przypadają migracje ludności greckiej z Tur­ cji na Zakaukazie. Około 2000 przesiedleńców, przeważnie rudników, osadza Herakliusz I I w miejscowości Borczalo, organizując tam huty miedzi. W t y m samym mniej więcej czasie na wolnych ziemiach, prze­ ważnie w okolicach Bolnisi, osiedla się około 1000 rodzin ormiańskich. W dziedzinie polityki zagranicznej Herakliusz I I był, podobnie jak Wachtang V I , zwolennikiem orientacji prorosyjskiej. Jako sojusznik Rosji w prowadzonej przez nią wojnie z Turcją odgrywał znaczną, a niekiedy decydującą rolę. Z prowadzącym podobną politykę zagranicz­ ną i wewnętrzną królem Imereti i Salomonem I , zawarł Herakliusz umo­ w ę o wzajemnej pomocy wojskowej. Zdając sobie sprawę z konsekwen­ cji, jakie może spowodować prorosyjska polityka Kartlii-Kachetii, do­ prowadził do zawarcia z Rosją w roku 1783 traktatu o protektoracie. Zacieśniające się związki Gruzji z Rosją wyzwały łatwą do przewidze­ nia reakcję ze strony sąsiednich państw muzułmańskich — Turcji i Ira­ nu. Najazd szacha Iranu Agi-Machomet-Chana na Gruzję w roku 1795 i wywołane nim zniszczenia, rychła śmierć Herakliusza i jego następcy Georgiego X I I spowodowały kryzys gospodarczy i polityczny. Wewnętrz­ ne spory między pretendentami do tronu Kartlii-Kachetii przerwane zostały przyłączeniem kraju do Rosji w roku 1801. W I połowie X I X w. przyłączona została do Imperium Rosyjskiego również Gruzja Za­ chodnia . 2T KIERUNKI PRZEMIAN ETNICZNYCH W GRUZJI W XIX I XX WIEKU Przyłączenie Gruzji do Rosji, mimo kolonialnej polityki carskiej administracji (w oddalonych prowincjach Imperium składającej się z re­ guły z najmniej wartościowych przedstawicieli rosyjskiej biurokracji), 2 6 2 7 raty), Mesenia, Goroda i gorodskoj stroj..., s. 141-143. W 1803 r. M e g r e l i a , w 1804 — I m e r e t i a i G u r i a ( p o c z ą t k o w o j a k o p r o t e k t o ­ a w r o k u 1810 w i ę k s z a c z ę ś ć A b c h a z j i (do 1864 r. — udzielne k s i ę s t w o ) . �S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J 295 GRUZJI stworzyło po kilkuwiekowym okresie wyniszczających kraj wojen możli­ wości pokojowego rozwoju. Zjednoczenie Gruzji sprzyjało również pro­ cesowi konsolidacji narodu gruzińskiego, hamowanemu dotychczas przez feudalne rozdrobnienie. W 1 połowie X I X w. na mapie etnicznej Zakaukazia, szczególnie zaś Armenii i Gruzji, zachodzą istotne zmiany. Migracje największych pod względem ilościowym grup ludności wiązały się przede wszystkim z pro­ wadzonymi przez Rosję w latach 1828-1829 wojnami z Turcją i Iranem. W roku 1829, w myśl zawartego z Turcją traktatu adrianopolskiego dc Rosji przyłączony został paszalik achalcichski (Mescheti, południowo-zachodnia Gruzja). Wśród jego mieszkańców przeważali Gruzini, ale obok nich mieszkali także Azerbejdżanie, Turcy, Ormianie, Kurdowie. Wkrótce po zakończeniu działań wojennych Turcy, Kurdowie i część Azerbejdżan przesiedliła się do Turcji, a na ich miejsce osiadło około 30 tys. Ormian tureckich. W t y m samym okresie przesiedleńcy z Tur­ cji — kilkuset Ormian i około 6 tys. Greków — osiedlili się na wylud­ nionych jeszcze w X V I I I w. ziemiach w okolicy jeziora C a ł k a . 28 Innym rodzajem migracji, zapoczątkowanym w 1 poł. X I X stulecia były przymusowe przesiedlenia na Zakaukazie rosyjskich sektantów. W Gruzji powstało w ten sposób w roku 1841 około 10 osad sekty duchoborów w rejonie jezior Parawani — Madatapa (Dżawachetia). Podobne osiedla zakładano także w dolinach rzek Jori i Alazani (Kachetia), ponieważ jednak osiedleńcy źle znosili miejscowy klimat, nie­ które wsie wkrótce opustoszały. Oprócz zwartego osadnictwa, przeważ­ nie sektanckiego powstawały w t y m okresie także osady skupiające się wokół rosyjskich garnizonów, a zamieszkałe przez zdemobilizowanych żołnierzy. Osobnym zagadnieniem, do którego jeszcze wrócimy, jest rosyjska ludność w miastach — w pewnym okresie głównie urzędnicy i ich rodziny . 29 W 2 połowie X I X w. nowe migracje i zmiany w układzie etnicznym Gruzji wiążą się przede wszystkim z tzw. wojną kaukaską (zakończoną w roku 1864) i wojną rosyjsko-turecką z lat 1877-1878. Po zakończeniu wojny kaukaskiej zlikwidowane zostały resztki autonomii Abchazji. Ucisk i zdzierstwa ze strony nowo wprowadzonej administracji carskiej wywołały w roku 1866 powstanie. Po jego stłumieniu władze carskie uznawszy całą ludność Abchazji za „winną powstania" wprowadziły szereg obostrzeń administracyjnych trwających aż do roku 1907. Po­ sunięcia te oraz działalność agentów tureckich spowodowały masową emigrację Abchazów do Turcji. Do lat 80-tych X I X w. opuściło Abchacit, 2 8 W o ł k ó w a, op. 2Л Tamże, D ż a o s z w i l i , s. 7, s. 6-7. op. cit., s. 55-56. �296 ANDRZEJ WOŻNIAK zję przeszło 30 tys. mieszkańców, a niektóre jej okręgi zostały w y l u d ­ nione całkowicie. Na opuszczonych przez Abchazów terenach zaczęli się w końcu X I X w. osiedlać Gruzini, Ormianie (uchodźcy z Turcji), Grecy i Rosjanie . Po wojnie rosyjsko-tureckiej (1877-1878) na mocy traktatu z San Stef ano, Rosja otrzymała od Turcji Adżarię (południowo-zachodnia Gru­ zja), z której w latach 1880-1881 wyemigrowało do Turcji około 30 tys. Gruzinów — muzułmanów. Po kilkunastu latach część z nich wróciła do A d ż a r i i . W czasie I wojny światowej napływa do Gruzji nowa fala uciekinie­ rów z Turcji — Ormian, Greków i Syryjczyków. Osiedlają się głównie w Tbilisi (Grecy, Syryjczycy) i okolicach Achalkalaki (Ormianie, Grecy). Migracje w okresie rządów mieńszewików nie przybrały w Gruzji większych rozmiarów. Wyjechała część rosyjskich osiedleńców z Kachetii, część Greków z okolic Suchumi, a niewielka ilość Osetyjczyków prze­ niosła się do północnej Osetii . Oprócz emigracji grup ludności niegruzińskiej mają miejsce również migracje o charakterze wewnętrznym, głównie z gór na równinę (w niektórych wypadkach na tereny opusz­ czone przez rosyjskich przesiedleńców). Znaczne przemieszczenia ludności, powodujące dalsze zmiany w struk­ turze etnicznej Gruzji, zachodzą również w okresie władzy radzieckiej. Materiały statystyczne, jakie posiadamy od roku 1897, pozwalają nam uniknąć opisywania poszczególnych fal migracyjnych. Sposób taki, bar­ dzo zresztą nieprecyzyjny, musiał być stosowany przy omawianiu po­ przednich okresów historycznych, m. in. z powodu braku danych sta­ tystycznych , byłby jednak mało przydatny dla charakterystyki prze­ mian w strukturze etnicznej Gruzji Radzieckiej, ze względu na ich specyfikę. Zajmiemy się więc jedynie omówieniem kierunków i przy­ czyn tych przemian, podając tylko niektóre ich przykłady. Wszelkie migracje grup narodowościowych w Gruzji i na całym Za­ kaukaziu od średniowiecza aż do początków X X w. wiązały się z regu­ ły, pośrednio lub bezpośrednio, z toczącymi się na t y m obszarze lub na terenach sąsiednich wojnami. Sytuacja zmieniła się definitywnie w zasadzie dopiero po ustanowieniu władzy radzieckiej. Wśród przy­ czyn, które powodowały wówczas napływ do Gruzji ludności z innych 3 0 31 32 33 3 0 D ż a o s z w i 1 i , op. cit., s. 52,-53. 3 1 W o ł k . o w a , op. cit., s. 8-9, S . M e g r e l i d z e , Woprosy w istorii russko-turieckoj wojny 1877-1878 gg., T b i l i s i 1969, s. 123. W o ł k owa, op. cit., s. 11. Zakawkazja 3 2 3 3 Okres I wojny ś w i a t o w e j i r z ą d ó w w s p o s ó b p o d o b n y do p o p r z e d n i c h o k r e s ó w migracji. mieńszewickich omówione zostały ze w z g l ę d u n a z b l i ż o n y c h a r a k t e r �S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J 297 GRUZJI republik, na pierwszym miejscu wymienić należy szybki wzrost uprze­ mysłowienia i urbanizacji kraju (szczególnie od końca lat dwudziestych), a w niektórych rejonach także zmiany w strukturze rolnictwa. W latach 1921-1926, w okresie odbudowy gospodarczej kraju, migra­ cje ludności z innych republik miały stosunkowo niewielkie rozmiary i ograniczały się głównie do powrotu do miast republiki tych ich miesz­ kańców, którzy w czasie wojny i władzy mieńszewickiej z różnych przyczyn opuścili miejsca zamieszkania. Tempo zmian uległo gwałtownemu przyspieszeniu w latach przed­ wojennych pięciolatek w związku z szybkim rozwojem gospodarczym Gruzji. Budowa nowych fabryk i elektrowni, powstawanie sowchozów (szczególnie w rejonach subtropikalnych), rozbudowa transportu, do­ prowadziły do szybkiego wzrostu liczebności robotników i urzędników we wszystkich dziedzinach gospodarki, z czym wiązał się dopływ z są­ siednich republik znacznej ilości imigrantów. Z danych statystycznych z tego okresu wynika, że do miast i osiedli sowchozowych więcej przy­ bywało ludzi spoza granic republiki niż z wiejskich miejscowości samej Gruzji. Szczególnie odnosi się to do sowchozów zbudowanych na prze­ łomie lat dwudziestych i trzydziestych w subtropikalnych rejonach kraju Napływ robotników przemysłowych do Gruzji rozpoczął się wprawdzie już w końcu X I X w., był jednak wówczas stosunkowo nie­ wielki — mniejszy niż sezonowe migracje do prac rolnych (np. z Ukra­ iny). O rozmiarach tego rodzaju przemieszczeń w latach władzy radziec­ kiej świadczyć może fakt, że tylko w latach 1926-1941 napłynęło do Gruzji około 240 tys. imigrantów z innych r e p u b l i k . Wśród nich prze­ ważała ludność z Północnego Kaukazu i Ukrainy. Napływ siły roboczej odbywał się zarówno żywiołowo, jak i drogą zorganizowanego wer­ bunku. Ewakuowana na Zakaukazie w czasie ostatniej wojny ludność w ogromnej większości powróciła po zakończeniu działań wojennych do poprzednich miejsc zamieszkania. Po stosunkowo dużym napływie siły roboczej w latach 1946-1956, od roku 1957 ilość imigrantów z innych republik stale się zmniejsza. Wpływa na to przede wszystkim zapotrzebowanie na siłę roboczą w i n ­ nych regionach Związku Radzieckiego (Kazachstan, Syberia, a na Zakau­ kaziu dynamicznie rozwijający się w ostatnich latach przemysł Arme­ nii) . Zagadnieniem, któremu należy poświęcić nieco więcej uwagi, jest 3 4 1 35 36 3 4 D ż a o s z w i l i , 3 5 Tamże, Tamże, 3 6 op. s. 122. s. 123-124. cit., s. 121-122. �298 ANDRZEJ Zmiany w WOŻNIAK strukturze etnicznej Gruzji w latach 1897-1953 3 7 1897 1926 1939 1959 etniczne % <Vo % °/o Gruzini Grupy 68,3 66,8 61,4 64,3 Abchazowie 3,1 Osetyjczycy Ormianie 3,7 2,1 4,2 1,6 4,2 3.5 9,2 11,5 11,7 11,0 3,6 8,7 10,1 0,5 1,3 1,3 — — 5,4 2,0 5,3 2,4 0,1 3,8 1,8 Rosjanie Ukraińcy i i 5,3* Białorusini 1 Azerbejdżanie 5,7 1,5 Grecy Żydzi 2,0 Inni 2,1 1Д 2,8 1,2 2,2 1,3 100,0 100,0 100,0 100,0 0,6 * W spisie z 1897 Ukraińcy i B i a ł o r u s i n i podani 1,3 łącznie z Rosjanami. urbanizacja i zmiany zachodzące w strukturze etnicznej miast. Już w 2 połowie X I X w., w związku z rozwojem w Gruzji stosunków kapitalistycznych znacznie zwiększyła się ilość ludności miejskiej. Tak np. w łatach 1865-1897 ludność miast wzrosła ze 120 tys. do 303,2 tys. Oprócz Tbilisi, w pozostałych miastach największy udział we wzroście zaludnienia mieli Gruzini, jeżeli zaś idzie o ludność niegruzińską, to największy był napływ Ormian. Także Osetyjczycy z Północnej Osetii, których osiedliło się w Gruzji w 2 połowie X I X w. ok. 40 tys., osiadali przeważnie w miastach . 38 W latach władzy radzieckiej nastąpił gwałtowny wzrost ludności miast (udział ludności miejskiej w stosunku do ogólnej liczby ludności przedstawiał się następująco: w roku 1863 — 10,5%, 1897 — 15,8%, 1917 — 18,6'%, 1921 — 19,7%, 1959 — 42%, 1965 — 4 7 % ) . W skła­ dzie etnicznym ludności miejskiej nastąpiły również znaczne zmiany. Zwiększył się w nim procentowy udział Gruzinów, wśród których przy­ rost ludności miejskiej był w latach 1926-1959 większy od ogólnego przyrostu ludności gruzińskiej (82,3% i 45,2%). Kierunki zmian w struk­ turze etnicznej miast zilustrować może poniższa tabela: 39 3 7 Tamże, s. 3 8 Tamże, Tamże, s. 117. s. 220. 3 0 48. �299 S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J G R U Z J I Struktura etniczna Tbilisi (w w latach 1897-1959 51 »/o°/») Sąsiednie narodów, kaukaskie Rosjanie Inni Rok Gruzini 1897 26.4 31,7 28,0 1926 38,2 41,2 15,6 5,0 1959 48.5 27,0 18,2 6,3 13,9 W większości pozostałych miast Gruzji (poza niektórymi ośrodkami przemysłowymi i wypoczynkowymi) struktura etniczna ludności jest bardziej jednolita. Przeważającą część ich mieszkańców stanowią Gruzi­ ni, na których korzyść zmniejszyła się ilość ludności ormiańskiej. * Prześledziwszy historyczne przemiany w składzie narodowościowym Gruzji wróćmy jeszcze do procesu kształtowania się jednolitego narodu gruzińskiego. W okresie istnienia scentralizowanego państwa gruziń­ skiego proces ten był już, jak wiemy, dosyć zaawansowany. Wytworzyło się już wówczas poczucie jedności terytorialnej, językowej i religijnej całej ludności kartwelskiej. Rozdrobnienie feudalne naruszyło wspólnotę terytorialną Gruzinów i na długo zahamowało proces konsolidacji na­ rodowościowej. Likwidacja rozdrobnienia politycznego Gruzji dokonana została drogą kolejnego przyłączania do Rosji w ciągu wieku X I X samodzielnych organizmów państwowych (np. Kartlia-Kachetia, Imeretia) i terytoriów gruzińskich zagarniętych przez Iran i Turcję. Włączenie Gruzji w skład Cesarstwa Rosyjskiego miało dla procesu konsolidacji narodowościowej Gruzinów wielorakie konsekwencje, zarówno pozytywne, jak i nega­ tywne. Tak np. polityka wewnętrzna caratu nie sprzyjała samodzielne­ mu rozwojowi kulturalnemu nierosyjskich narodów Imperium. W XIX-wiecznej Gruzji poza niezbyt gęstą siecią początkowych szkół cerkiewnych nie istniało szkolnictwo w języku gruzińskim. Rosyj­ skie szkoły były nieliczne i dostępne jedynie dla zamożniejszych warstw ludności. Szkół wyższych na Zakaukaziu nie było, a młodzież gruzińska pragnąca zdobyć wykształcenie, wyjeżdżała na studia do Rosji. Upo­ wszechnianie języka gruzińskiego, mającego wielowiekowe tradycje lite­ rackie, było utrudnione. Prasa gruzińska w latach 60-tych X I X w. za­ czynała się dopiero rozwijać (w Tbilisi istniały wtedy tylko dwa czaso4 0 ryje W. P o l i s z e w s k i j , problemray ich izuczenija, Etniczeskije prociessy w gorodach SSSR „ S o w i e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , 1969 nr 5, s. 8. i niekoto- �ANDRZEJ WOZNIAK 300 pisma gruzińskie — „Droeba" i „Sakartwelos Moambe"), nie istniała gruzińska literatura techniczna, pierwsze kroki stawiał gruziński teatr. W tej sytuacji ogromną rolę w kształtowaniu świadomości narodowej odgrywała literatura piękna. Występujący w poezji gruzińskich roman­ tyków (A. Czawczawadze, G. Orbeliani, N . Barataszwili) nurt patrio­ tyczny nasilił się w literaturze 2 połowy X I X w. Wśród najwybitniej­ szych działaczy gruzińskiego ruchu społeczno-narodowego „tergdaleuli" poczesne miejsce zajmują znani pisarze tego okresu — A. Cereteli, I . Czawczawadze i inni. Poważny rozwój gruzińskiej nauki, sztuki i lite­ ratury w znacznej mierze był ich z a s ł u g ą . Niewątpliwie pozytywnym skutkiem przyłączenia do bardziej wów­ czas rozwiniętej pod względem ekonomicznym Rosji było przyspieszenie w Gruzji rozwoju stosunków kapitalistycznych. Umocniły one więzi eko­ nomiczne między poszczególnymi rejonami kraju, zlikwidowany został dotychczasowy partykularyzm gospodarczy, a wewnętrzne migracje l u d ­ ności (przesiedlenia na opuszczone ziemie, wędrówki w poszukiwaniu pracy itp.) przyspieszały zacieranie się odrębności regionalnych. W ciągu X I X w. z licznych grup etnicznych (Megrelowie, Lazowie, Swanowie), etnograficznych (Chewsurzy, Pszawowie, Tuszyni, Mochewcy, Mtiule) czy też będących jedynie pozostałościami dawnych podzia­ łów terytorialno-politycznych (Kachetyjczycy, Kartlijezycy, Imeretyjczycy, Guryjczycy, Adżarowie), kształtuje się znów, bo jak wspomnieliś­ my wcześniej nie jest to proces nowy, jeden naród gruziński. Wszystkie wymienione wyżej grupy oprócz Megrelo-Lazów i Swanów używały tego samego samookreślenia „Kartweli", mówiły t y m samym językiem gru­ zińskim. Wspólny język literacki rozpowszechniony był wśród wszyst­ kich lokalnych grup gruzińskich łącznie z Megrelami, Łazami i Swanami. Pewne odrębności zaobserwować można było jedynie w potocz­ nym języku mieszkańców Adżarii i Samcche, w którym uwidaczniał się wyraźnie wpływ języka tureckiego. Wspólne cechy posiadała także k u l ­ tura poszczególnych grup kartwelskich. Na przykład strój kobiecy był niemal jednakowy w Kartlii, Kachetii, Imeretii, a męski różnił się tylko w szczegółach. Takich cech wspólnych w kulturze materialnej ludności kartwelskiej było wiele. Jedynie te grupy, które długo znajdowały się pod wpływem islamu, kulturowo nieco bardziej różniły się od innych. Większe różnice, przede wszystkim językowe, występowały między grupami samookreślającymi siebie jako „Kartweli", a Megrelo-Lazami i Swanami. Mimo tych różnic i zachowania przez oba ludy własnych 4 1 42 4 1 „ T e r g d a l e u l i " — „ci co p i l i w o d ą z T e r e k u " . P o s t ę p o w a z i ń s k a 2 p o ł . X I X w., w y k s z t a ł c o n a w R o s j i , t j . „ z a T e r e k i e m " . 4 2 В a r a m i d z e, G a m e z a r d a s z w i 1 i , op. cit., s. 44-56. inteligencja gru­ �S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J 301 GRUZJI samookreśleń, ich rozwój był zawsze związany z historią i kulturą Gru­ zji, a języki od dawna podlegały znacznym wpływom języka gruziń­ skiego, który był zresztą dość rozpowszechniony. Jak już wyżej wspo­ mniano, język gruziński był wśród Megrelo-Lazów i Swanów językiem literackim i cerkiewnym ' . W latach władzy radzieckiej oddziaływał ze wzmożoną siłą nie tylko cały zespół czynników sprzyjających procesowi konsolidacji narodowoś­ ciowej — stworzone zostały także warunki dla rozwoju kulturalnego nie tylko narodu gruzińskiego, lecz również wszystkich mieszkających w Gruzji mniejszości narodowych. Jednymi z pierwszych aktów praw­ nych nowej władzy były w Gruzji dekrety dotyczące problemów naro­ dowościowych, spraw oświaty i k u l t u r y . Ze względu na ograniczone ramy niniejszego artykułu, z całego ze­ społu procesów wiążących się z zachodzącymi w ciągu wielu wieków zmianami struktury etnicznej Gruzji, zwróciliśmy nieco więcej uwagi jedynie na najważniejszy — proces kształtowania się narodu gruziń­ skiego, przy czym i ten problem przedstawiony został tylko w najbar­ dziej ogólnych zarysach . 4 1 44 45 4 3 4 4 nosti W o ł k o w a, op. cit., s. 21-23. B. M e г к w i 1 a d z e, Sozdanie i ukrieplenie w Gruzii (1921-1936), T b i l i s i 1969, s. 183-202. sowietskoj gosudarstwien- W r o k u 1965/1966 i s t n i a ł o w G r u z j i 18 w y ż s z y c h u c z e l n i , 77 t y s . s t u d e n t ó w o r a z o k o ł o 5000 r ó ż n e g o t y p u s z k ó ł p o d s t a w o w y c h i ś r e d n i c h ( o g ó l n o k s z t a ł c ą c y c h i s p e c j a l i s t y c z n y c h ) , w k t ó r y c h l i c z b a u c z n i ó w s i ę g a 1 miiliona. J ę z y k i e m w y k ł a ­ d o w y m w e w s z y s t k i c h s z k o ł a c h jest g r u z i ń s k i , w y ł ą c z a j ą c o c z y w i ś c i e s z k o ł y d l a m n i e j s z o ś c i n a r o d o w y c h . W r o k u 1964 w y d a n o w G r u z j i p r z e s z ł o . 2600 t y t u ł ó w k s i ą ż e k (w t y m p r z e s z ł o 2000 w j ę z y k u g r u z i ń s k i m ) o ł ą c z n y m n a k ł a d z i e 13,5 m i l . e g z e m p l a r z y ; w y c h o d z i ł o 115 t y t u ł ó w c z a s o p i s m (101 w j ę z y k u g r u z i ń s k i m ) o n a ­ k ł a d z i e 5,5 m i l . e g z e m p l a r z y (w j ę z y k u g r u z i ń s k i m 5,2 m i l . ) , 80 t y t u ł ó w gazet ( w t y m 59 w j ę z y k u g r u z i ń s k i m ) w n a k ł a d z i e 260 m i l . e g z e m p l a r z y ( w j ę z . g r u ­ z i ń s k i m 196 m i l . ) . W r o k u 1965 i s t n i a ł o w G r u z j i 188 i n s t y t u t ó w naukowych, p r z e s z ł o 3000 b i b l i o t e k p u b l i c z n y c h , 67 m u z e ó w , 20 t e a t r ó w , 1600 k i n i t d . (por. p r a c a zib. Gruzija w s e r i i S o w i e t s k i j S o j u z . G i e o g r a f i c z e s k o j e O p i s a n i j e , w 22 t o m a c h , M o s k w a 1967, s. 299-301). 4 5 w Z a g a d n i e n i a te o m a w i a cytowanym już artykule. w stosunku do całego Zakaukazia N. W o ł k o w a � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed299b74f7dc26f24368787711079df0.pdf 6fef44f4af46af1d9e020e3eaa9f063d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:725 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:667 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.5-10 Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT H I S T O R I I KULTURY MATERIALNEJ POLSKIEJ AKADEMII NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XV Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII 1971 NAUK �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI SEKRETARZ REDAKCJI: KRYSTYNA MAŁKOWSKA Adres redakcji: Warszawa, Nowy Świat 69 Okładkę projektował ZBIGNIEW K L I M C Z Y K Teksty angielskie PIOTR GRAFF Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Michał Łyssowski Printed in Poland Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1971. N a k ł a d : 500 + 120 egz. O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 24, a r k . d r u k . 19,63, a r k . A l 25. P a p i e r p o w i e k , k l . V , 80 g, 70 X 100. O d d a n o do s k ł a d a ­ n i a 6 I I I 1971. P o d p i s a n o do d r u k u 11 I X 1971. D r u k u k o ń c z o n o w p a ź d z i e r n i k u 1971. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 589/71. K - 9 . C e n a z ł 55.— �SPIS TREŚCI Część I ARTYKUŁY Anna Kutrzeba-Pojnarowa — Założenia teoretyczne i realny program nowych prac nad syntezą etnografii Polski Józef G a j e к — Znaczenie „Polskiego Atlasu Etnograficznego" dla etno­ grafii Polski Andrzej W o ź n i a k — Źródła zainteresowań ludoznawczych w ideologii pol­ skiego Oświecenia Mieczysław K a r a ś — Stare i nowe warstwy toponomiczne w polskich Karpatach 11 17 37 53 Część II ARTYKUŁY Maria F r a n k o w s k a — Procesy akulturacyjne w indiańskich społeczno­ ściach Meksyku Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — Odrodzenie ewolucjonizmu. Podstawowe problemy i założenia teoretyczne anglosaskiego neoewolucjonizmu . . . Streszczenie w j . angielskim Krzysztof M a k u l s k i — Zmiany w życiu gospodarczym i społecznym K e l Ahaggar (1954-1965) Marek Arpad K o w a l s k i — Sztuka Afryki Wschodniej Streszczenie w j . angielskim Marek Arpad K o w a l s k i — Związki Danii z Afryką 69 103 135 137 161 183 185 S T U D I A I MATERIAŁY Antoni K u c z y ń s k i — Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Pamiętnik Faustyna Ciecierskiego jako źródło etnograficzne X V I I I wieku Maria P a r a d o w s k a — Rękopis kurdyjski ze zbiorów Augusta Kościeszy Żaby i jego znaczenie dla etnografii polskiej Jerzy Sławomir W a s i l e w s k i —• Dualistyczne aspekty genezy feudalizmu Tadeusz Maciej C i o ł e k — Dwa znaczenia terminu „autorytet" w bystroniowskim modelu kultury ludowej 201 225 251 275 �6 SPIS TREŚCI KRONIKA I I Międzynarodowy Kongres Mongolistów w U ł a n Bator (3-13 I X 1970) — Zofia Sokolewicz i Danuta Markowska Posiedzenie Komitetu Redakcyjnego „Ethnologia Europaea" — K. M. . . Seminarium naukowe zorganizowane przez Pracownię Badań nad Współczes­ nością Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie (4-6 V I 1970) — Krystyna Małkowska 281 284 286 RECENZJE Tomasz Marszewski, The Age of Maize Cultivation in Asia, "Folia Orientalia", t. 4:1963, s. 244-295; The Age of Maize Cultivation in Asia, "Folia Orien­ talia", t. 10:1969, s. 91-191 — Tadeusz Lewicki Siergiej A. Tokariew, Pierwotne formy religii i ich rozwój, Warszawa 1969 — Agnieszka Bartelska Vólkerkunde für jedermann. V E B Hermann Haack, Lipsk 1966, ss. 436, map 57 — Janusz Kamocki Vilmos Voight, Towards balancing of folklore structuralism, "Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae", t. 18 (1-3): 1969, s. 247-266 — Violetta Krawczyk Ernestine Friedl, Vasilika. A village in modern Greece, New York 1965, ss. 110 — Anna Kuczyńska Materiały do Etnografii Gruzji (Masalebi Sakartwelos Etnografiisatwis), t. 14, Tbilisi 1968 — Edward Pietraszek A. I . Robakidze, The social structure of the Caucasian mountaineers. Moscow 1968 — Edward Pietraszek Neli Bregadze, Mtis micatmokmedeba dasawlet sakartweloszi, Tbilisi 1969, streszczenia rosyjskie i angielskie — Edward Pietraszek Książki nadesłane — Marek Arpad Kowalski, Maria Woźniak, Andrzej Woź­ niak, Jerzy Sławomir Wasilewski 287 295 297 299 302 304 307 308 309 �СОДЕРЖАНИЕ Часть I СТАТЬИ Анна К у т ж е б а - П о й н а р о в а — Теоретические основы и реальная программа новых трудов по синтезу этнографии Польши Юзеф Гаек — Значение „Польского Этнографического Атласа" для этнографии Польши Анджей В о з ь н я к — Источники интереса к народоведению в идеологии польского просвещения Мечислав К а р а с ь — Древние и новые топонимические наслоения в польских Карпа­ тах 11 17 37 53 Часть II СТАТЬИ Мария Ф р а н к о в с к а я — Акультурационные процессы в индейских обществах Мек­ сики Александр П о с е р н - З е л и н ь с к и — Возрождение эволюционизма. Основные пробле­ мы и теоретические положения англосаксонского неоэволюционизма Резюме на английском языке Кшиштоф М а к у л ь с к и — Изменения в экономической и общественной жизни Кель Ахаггар (1954-1965) Марек Арпад К о в а л ь с к и — Искусство Восточной Африки Резюме на английском языке Марек Арпад К о в а л ь с к и — Связи Дании с Африкой 69 103 135 137 161 183 185 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Антони К у ч и н ь с к и — Вклад польских путешественников в историю этнографии. Дневник Фаустина Цецерского как этнографический источник X V I I I века . . . Мария П а р а д о в с к а я — Курдская рукопись из собраний Августа Костеши Жабы и её значение для польской этнографии Ежи Славомир Василевски — Двойственные аспекты генезиса феодализма Тадеуш Мацей Ц и о л е к —Два значения термина „авторитет" в быстроневской моде­ ли народной культуры 201 225 251 275 �8 SPIS TREŚCI ХРОНИКА I I Международный конгресс монголистов в Улан Баторе (3-13 I X 70) — София Соколевич и Данута Марковская Заседание Редакционного Комитета „Ethnologia Europaea" — К. М Научный семинар, организованный Лабораторией исследований по современности Центра по научным исследованиям им. В. Кентжинъского в Ольштыне (4-6 VI 1970) — Крыстына Малковская 281 284 286 РЕЦЕНЗИИ Томаш Маршевски, The Age of Maize Cultivation in Asia, „Folia Orientalia", t. 4: 1963, s. 244-296; The Age of Maize Cultivation in Asia, „Folia Orientalia", t. 10: 1969, s. 91-191 — Тадеуш Левицки Сергей А. Токарев, Первобытные формы религии и их развитие, Варшава 1969 — Агнешка Бартельская Volkerkunde für jedermann. V E B Hermann Haack, Лейпциг 1966, стр. 436, карт 57, иллюстр. — Януш Камоцки Vilmos Voight, Towards balancing of folklore sturcturalism, „Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae", т. 18 (1-3): 1969, стр. 247-266 — Виолетта Кравчик Ernestine Friedl, Vasilika. A village in modern Greece, Нью Йорк 1965, стр. ПО — Анна Кучиньская Материалы по этнографии Грузии (Masalebi Sakartwelos Etnografiisatwis), т. 14, Тби­ лиси 1968 — Эдвард Петрашек A. I. Robakidze, The social structure of the Caucasian mountaineers, Москва 1968 — Эдвард Петрашек Neli Bregadze, Mtis micatmokmedeba dasawlet sakartweloszi, Тбилиси 1969, резюме на русском и английском языках — Эдвард Петрашек Книги присланные — Марек Арпад Ковальски, Мария Возьняк, Анджей Возьняк, Ежи Славомир Василевски 287 295 297 299 302 304 307 308 309 �TABLE OF CONTENTS Part I PAPERS Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Theoretical assumptions and a feasible program of works on a synthesis of Polish ethnography Józef G a j e к — The significance of the „Polish Atlas of Ethnography" for Polish ethnography Andrzej W o ź n i a k — The sources of interest in folk ways in the ideology of the Polish Enlightment Mieczysław K a r a ś — Old and recent toponymic layers in the Polish Karpathians 11 17 37 53 Part II PAPERS Maria F r a n k o w s k a — Processes of acculturation in Indian communities in Mexico Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — A revival of evolutionism. Basic pro­ blems and theoretical assumptions of the English neo-evolutionism . . A summary in English Krzysztof M a k u l s k i — Changes in economic and social life of K e l Ahaggar (1954-1965) Marek Arpad K o w a l s k i — The art of Eastern Africa A summary in English Marek Arpad K o w a l s k i — Denmark's relations with Africa . . . . 69 103 135 137 161 183 185 STUDIES AND M A T E R I A L S Antoni K u c z y ń s k i — A contribution of Polish travellers to the history of ethnography. The Memoir by Faustyn Ciecierski as an 18th century ethnographic source Maria P a r a d o w s k a — The Kurdish manuscript from the collection of August Kościesza Żaba and its significance for Polish ethnography . . Jerzy Sławomir W a s i l e w s k i — The dualistic aspects of the origin of feudalism Maciej Tadeusz C i o ł e k — The two meanings of the term "Authority" in Bystron's model of folk culture 201 225 251 27& �10 SPIS TREŚCI CHRONICLE I I International Congress of Mongolists in Ulan Bator, September 3-13, 1970 —• Zofia Sokolewicz and Danuta Markowska Meeting of the Editorial Board of "Ethnologia Europaea" — K. M. . . . A scientific seminar organized by the Contemporary Studies Department of the W. Kętrzyński Research Center in Olsztyn, June 4-6, 1970 — Kry­ styna Małkowska 281 284 286 REVIEWS Tomasz Marszewski, The Age of the Maize Cultivation in Asia, "Folia Orientalia", vol. 4: 1963, pp. 244-295; The Age of Maize Cultivation in Asia, "Folia Orientalia", t. 10: 1969, pp. 91-191 — Tadewsz Lewicki . . . . Siergiej A. Tokariew, Pierwotne formy religii i ich rozwój (The Primitive Forms of Religion and Their Development), Warszawa 1969 — Agnieszka Bartelska Volkerkunde für jedermann. V E B Hermann Haack, Leipzig 1966, pp. 436, 57 maps, i l l . — Janusz Kamocki Vilmos Voight, Towards balancing of folklore structuralism, "Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae", Vol. 18 (1-3), 1969, pp. 247266 — Violetta Krawczyk Ernestine Friedl, Vasilika. A village in modern Greece, New York 1965, pp. 110 — Anna Kuczyńska Materials to the Georgian Ethnography (Masalebi Sakartwelos Ethnografiisatwis), Vol. 14, Tbilisi 1968 — Edward Pietraszek A. I. Robakidze, The social structure of the Caucasian mountainers, Moscow 1968 — Edward Pietraszek Neli Bregadze, Mtis micatmokmeebda dasawlet sakartweloszi, Tbilisi 1969, summaries in Russian and English — Edward Pietraszek Books sent in •— Marek Arpad Kowalski, Maria Woźniak, Andrzej Woźniak, Jerzy Sławomir Wasilewski . 287 295 297 299 ?02 304 307 308 309 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce5b8197c21c5eedfe5fe9c385c6e20b.pdf da1bad2460252337aa268e5b71363a55 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:723 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:666 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.303-314 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X V z. 1 NORWESKIE PARKI ETNOGRAFICZNE Zagadnienie m u z e ó w skansenowskich b y ł o wielokrotnie poruszane w powojen­ nej l i t e r a t u r z e etnograficznej Przy projektowaniu nowych p a r k ó w etnograficz­ n y c h w r ó ż n y c h r e g i o n a c h naszego k r a j u p o w o ł y w a n o s i ę n a s t u l e t n i e j u ż t r a ­ dycje k r a j ó w skandynawskich. Wydaje się, ż e pożyteczne będzie przedstawienie trzech n a j w a ż n i e j s z y c h m u z e ó w skansenowskich w Norwegii p o ł o ż o n y c h n a przed­ m i e ś c i a c h n a j w i ę k s z y c h m i a s t tego k r a j u : O s l o , T r o n d h e i m i B e r g e n . T a i n f o r ­ m a c j a m u z e a l n a u ł a t w i ć m o ż e o r g a n i z a c j ę tego t y p u m u z e ó w w P o l s c e . Norsk F o l k e m u s e u m jest n a j s t a r s z y m m u z e u m typu skansenowskiego na ś w i e c i e . Z e s k r o m n y c h z a c z ą t k ó w z 1867 r . o t w a r t o j e w 1894 r . d z i ę k i H a n s o w i A a l l (1869-1946) w B y g d e y n a p r z e d m i e ś c i u Oslo. P o d o b n i e j a k i n n e tego t y p u m u z e a s k a n d y n a w s k i e , z a w i e r a ono szereg d z i a ł ó w . C z ę ś ć z n i c h m i e ś c i s i ę w n o r ­ m a l n y c h budynkach muzealnych z t r a d y c y j n y m typem ekspozycji. W ogromnym p a r k u pomieszczono obecnie 105 b u d y n k ó w z a b y t k o w y c h , z k t ó r y c h n a j s t a r s z e p o c h o d z ą z X I I I w . W s z y s t k i e domy m i e s z k a l n e p o s i a d a j ą w y p o s a ż e n i e w n ę t r z a pochodzące niekiedy z nieco p ó ź n i e j s z e g o okresu aniżeli same zabudowania. W innych działach muzealnych znajdujemy wyposażenie mieszczańskich w n ę t r z m i e s z k a l n y c h p o c z ą w s z y od X V I I w . i ubiory m i e s z c z a ń s k i e . W osobnym p o ­ mieszczeniu znajduje s i ę biblioteka i pracownia H e n r y k a Ibsena. Analogicznie do k u l t u r y m i e s z c z a ń s k i e j w p o d o b n y c h p o m i e s z c z e n i a c h u k a z a n o k u l t u r ę l u ­ d o w ą , a w i ę c w y p o s a ż e n i a w n ę t r z , n a r z ę d z i a p r a c y i u b i o r y . W o s o b n y m dziale p o k a z a n o p r o t e s t a n c k ą s z t u k ę k o ś c i e l n ą w N o r w e g i i od 1536 r . W ś r ó d d a l s z y c h d z i a ł ó w w y m i e n i ć n a l e ż y tkactwo wzorzyste w postaci tapiserii i k o b i e r c ó w t a k c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a n o r w e s k i e j s z t u k i l u d o w e j . W dziale r o l n i c t w a u k a z a n o n a r z ę d z i a p r a c y ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m p r z e t w ó r s t w a m l e c z n e g o . W osob­ n y c h d z i a ł a c h e k s p o n u j e s i ę w r e s z c i e i n s t r u m e n t y m u z y c z n e , z a b a w k i oraz k u l t u r ę materialną Laponii. Bogaty zestaw e k s p o n a t ó w ukazuje h o d o w l ę r e n ó w , r z e ­ m i o s ł a , polowanie i wreszcie ubiory. 2 1 D a n e bibliograficzne podaje A . P y t l i ń s k a , Zagadnienie muzeów skan­ senowskich w powojennej literaturze polskiej, „ R o c z n i k Muzeum Etnograficznego w K r j a k o w i e " , t. 1: 1966, s. 191-202. N a p o d s t a w i e u s t a l e ń z n a j n o w s z e j l i t e r a ­ t u r y p r z e d m i o t u podano o k r e ś l e n i e p a r k e t n o g r a f i c z n y u ż y w a j ą c go n a p r z e m i a n ze s k a n s e n e m . J e d y n a o b s z e r n i e j s z a i n f o r m a c j a o p r a c y m u z e a l i s t ó w s k a n d y n a w ­ s k i c h to a r t y k u ł A. Z a r ę b y , Zastosowanie kwestionariusza do badań etno­ graficznych w Szwecji, „ L u d " , t. 41: 1954, cz. 1, s. 823-830. P i e r w s z a data podana przez P y t l i ń s k a , op. cit., s. 192, n i e dotyczy j e s z c z e r z e c z y w i s t e j d z i a ł a l n o ś c i m u z e u m i u d o s t ę p n i e n i a go p u b l i c z n o ś c i . P r a g n ę t u p o d z i ę k o w a ć s e r d e c z n i e m u z e a l i s t o m n o r w e s k i m , w s z c z e g ó l n o ś c i z a ś dr M a r c i e Hoffmann z Norsk Folkemuseum, dzięki k t ó r y m m o g ł a m tak wiele zobaczyć w c i ą g u k r ó t k i e g o pobytu i o t r z y m a ł a m wszystkie w y d a w n i c t w a . 2 �KRONIKA 304 Krótkie zestawienie najważniejszych działów stałej ekspozycji muzealnej b y ł o k o n i e c z n e j a k o w p r o w a d z e n i e do p r z e d s t a w i e n i a samego s k a n s e n u u d o s t ę p ­ nianego j e d y n i e w o k r e s i e l e t n i m . C z ę ś ć w y p o s a ż e n i a w n ę t r z p r z e j ę t a zostaje przez odpowiednie d z i a ł y s t a ł e j ekspozycji w b u d y n k a c h m u z e a l n y c h . U k ł a d ze­ s p o ł ó w b u d y n k ó w w skansenie w i ą ż e s i ę z p o d z i a ł e m Norwegii n a szereg geogra­ f i c z n y c h i e t n o g r a f i c z n y c h r e g i o n ó w . N a j s t a r s z y m b u d y n k i e m s k a n s e n u jest k o ś ­ ciół drewniany p o c h o d z ą c y z G o l z regionu Hallingdal w p o ł u d n i o w e j Norwegii i n a l e ż ą c y do k o l e k c j i k r ó l a O s k a r a I I z e s t a w i o n e j o k o ł o 1885 r . K o ś c i ó ł n a l e ż y do t y p u b u d o w n i c t w a s a k r a l n e g o z X I do X I I I w . i p o c h o d z i z o k o ł o 1200 r . W N o r w e g i i z a c h o w a ł o s i ę o k o ł o 30 tego t y p u k o ś c i o ł ó w d r e w n i a n y c h i s ą one niezmiernie c h a r a k t e r y s t y c z n e dla skandynawskiego t y p u b u d o w n i c t w a nie podle­ g a j ą c e g o w p ł y w o m zachodnioeuropejskim. D a c h i ściany tych b u d y n k ó w wspie­ r a j ą s i ę n a n i e z m i e r n i e l i c z n y c h f i l a r a c h , co p o w o d u j e o g r o m n e r o z c z ł o n k o w a n i e c a ł o ś c i p r z y s p a d z i s t y c h f r a g m e n t a c h d a c h ó w . C z ę ś ć tego t y p u k o ś c i o ł ó w o t a c z a z e w n ę t r z n a galeria. K o ś c i ó ł z G o l posiada część w y p o s a ż e n i a w n ę t r z a z ł a w k a m i i r z e ź b a m i z d r z e w a z n a p i s a m i r u n i c z n y m i z o k o ł o 1250 г., podczas gdy m a l o ­ w i d ł a z d o b i ą c e a b s y d ę i c h ó r p o c h o d z ą dopiero z 1652 r. K i l k a p o d o b n y c h k o ś ­ c i o ł ó w z a c h o w a ł o s i ę w g ó r z y s t y m t e r e n i e N o r w e g i i , j a k np. s ł y n n y k o ś c i ó ł z B o r g u n d i ( o k o ł o 1150 r.) czy k o ś c i ó ł z H e d d a l z p o ł o w y X I I I w . P e w n e p o d s t a w o w e e l e m e n t y tego b u d o w n i c t w a d r e w n i a n e g o z a c h o w a ł y s i ę w s ł y n n y m zespole c e r ­ k i e w n y m na w y s p i e K i ż i w republice K a r e l s k i e j na jeziorze Onega. J e d n a k ż e drewniane filary w s p i e r a j ą tu kopulaste kształty d a c h ó w i p o s z c z e g ó l n y c h kaplic W wielu norweskich kościołach drewnianych zachowało się w s p a n i a ł e malarstwo średniowieczne, barwne poliptyki w o ł t a r z a c h . Pomimo w p ł y w ó w malarstwa zachodnioeuropejskiego, z w ł a s z c z a angielskiego, w i e l e z t y c h o b r a z ó w , p r z e c h o ­ w y w a n y c h p r z e w a ż n i e w muzeach historycznych Oslo i Bergen, z a c h o w a ł o cha­ r a k t e r m a l a r s t w a l u d o w e g o ze s c e n a m i u k a z u j ą c y m i k u l t u r ę m a t e r i a l n ą ś r e d n i o ­ wiecza. 4 N o r s k F o l k e m u s e u m posiada jedne z n a j s t a r s z y c h z a b y t k ó w budownictwa ś w i e c k i e g o l u d o w e g o n a terenie N o r w e g i i , a c h y b a i E u r o p y . D o m m i e s z k a l n y z R a u l i a n d w r e j o n i e N u m e d a l d a t o w a n o n a k o n i e c X I I I w . , podczas gdy r z e ź b y n a d r z w i a c h p o c h o d z ą r a c z e j z o k o ł o 1250 r . N a p i s r u n i c z n y p o d a j e : „ T o r g a u t F i w i l ,[Ząb L w a J m n i e z r o b i ł " . "Wnętrze s k ł a d a s i ę z sieni, a l k o w y i w i ę k s z e j i z b y . N i e p o s i a d a on k o m i n a , a t y l k o o t w ó r w d a c h u , k t ó r y m u l a t n i a ł s i ę d y m z p a l e ­ n i s k a . D o m ten p o s i a d a ł g a l e r i ę d r e w n i a n ą , p r z e z k t ó r ą w c h o d z ü o s i ę do m a ł e j izby sypialnej p o ł o ż o n e j w części strychowej ponad sienią i a l k o w ą . T a k w niej, j a k i w d u ż e j i z b i e pod ś c i a n a m i s t a ł y ł o ż a i ł a w y do s p a n i a . Z o k o ł o 1300 r . p o ­ c h o d z ą t a k ż e t r z y b u d y n k i gospodarcze. B u d o w l a n a f i l a r a c h z d o l i n y S e t e s d a l pierwotnie s ł u ż y ł a za m ł y n , p ó ź n i e j za spichlerz. Podobnie j a k p o z o s t a ł e , dato­ w a n o j ą n a podstawie i n s k r y p c j i r u n i c z n y c h . D r u g i spichlerz pochodzi z T v e i t o H o v i n w rejonie T e l e m a r k . Jego ś c i a n y otacza n a parterze otwarta, a n a p i ę t r z e w e w n ę t r z n a galeria. D e k o r a c j a drzwi n a ś l a d u j e formy f i l a r ó w z kapitelami zdo­ bionymi stylizowanymi lwami. Nad drzwiami w k a b ł ą k u wyrzeźbionego koszyka w i d a ć w y o b r a ż e n i e l u d z k i e j t w a r z y . T r z e c i spichlerz pochodzi z R o l s t a d w doli- 3 Kiżi. Architiekturno-bytowoj muziei-zapowiednik pod otkrytym niebom, F i l i a l Gosudarstwiennogo Krajewiedozeskogo M u z i e j a K a r i e l s k i j A S S R , Pietrozawadsik 1962. M . В 1 i n h e i m , The Stave Church Paintings. Mediaeval Art from Nor­ way, Milano 1965; S. M a r s t r a n d e r , Forer for Kirkesamligen, Videnskapsselskapets Oldsaksamling, T r o n d h e i m 1059. 4 �305 KRONIKA nie Gudbrandsdal, znanej ransa była izba otoczona wewnętrzną gdzie s y p i a l i g o ś c i e c z y a jako miejsca siedziby rodzinnej Krystyny córki Law- na piętrze S y g r y d y U n d s e t . P a r t e r b u d y n k u s ł u ż y z a m a g a z y n , podczas gdy pewne szczegóły Poświęcono przykład wała więcej w Należy miejsca są w przypominają czterem podkreślić, okresie ścianach Okna budownictwa jednak późniejszym Przy z fermy. architektoniczne tu średniowiecznego charakter. galerią. kobiety zamki najstarszym ludowego że widać ludowe znaczna stabilność jeszcze kształcie ze ślady średniowieczne. budynkom względu ?tanowiącym na budownictwo ich według ugrupowano poszczególnych zabudowań czarnią przykłady czy budynków w skansenie regionów w form. K u r n e kraju. chaty ze dochodziły oddzielnych Starano domu mieszkalnego, chlewnią formie strychami przeznaczonymi niejednokrotnie dodatkowe na dać wśród tych z ków z często równocześnie zachowały się pomieszczeniem także na jako łaźnie kuźnie, piec, poza młyny, tym kształtach s p i c h l e r z e i szopy, a t a k ż e konieczne w surowym w tych wypadkach domach łoża na W z XVII ścianach staranniej większych pialne ław, z w. dochodzi krzeseł bocznych domach obok Należy i foteli, naczyń. Wiele darzy dla a n a l f a b e t ó w w wnętrzach tyka ludzkie i s i ę stare pochodzących usuwanie zwrócić i uwagę i Posiada z ławami a znajdują na narzędzi urozmaiconych XVII w. cały Jednakże się typu przezna­ rzeźbione oknami. na wąskie odzież. izby s i ę zdobnictwo drewnia­ kalen­ 5 skandynawskich . rzeźby liczba wzorzystych tkanin a także przedstawiających niektórych fermach na kuchnie. się otworów W zmiany gospodarczego typu spo­ domach okiennych, na pierwszym i znaczne urozmaicenia w w y p o s a ż e n i u w to Obok drogą budynek mieszkalny także są ilościowego, nie na wielkie wzór piece fińskich i całe pieców wyposażenie łaziebnych. 5 Do pię­ meble zmienia si^ rodzinnego. należy wyróżnić łaźnie zamieniane w X V I I lub X V I I I w. na r ó ż n e g o typu suszarnie zbiorów; wykorzystywano w celu sy­ oparcia wyobrażenia uzyskanego Na powiększenie okre- niektó­ pod skrzynie się m a ł e z mieszkalnych u k ł a d w n ę t r z a b u d y n k u i styl życia l udynków duża 6 obserwuje salą, zwykle i krzesłami rzeźbione ornamentu ornamentu . zamienione z różnych ogromnego b o g a c t w a posiada uderza ona także rozwijające o geometrycznych, formach galerii o t a c z a j ą c y c h Spośród garncarza wraz o izba, z w a n a n o w ą kredensy, mieszkalnych zwierzęce naczynia kuchenne. natomiast i izby z paleniskiem. W dziecinnych, a także trze, b u d o w ę p i e c ó w i k o m i n k ó w i stół i różnorodności k u r n e chaty z druga mieszkalnej dekoracyjnych, tapiserii i k o b i e r c ó w postacie i dużej tak charakterystyczne dla k r a j ó w bogactwa we szafki izby sprzętów wyjątkowanego drzewie dom liczne użyt­ budyn­ s u s z a r n i e do s u s z e n i a z b o ż a i s i a n a sprzętów. i ogromny kołysek nych także cenniejszych przyozdabiano łóżkami. otwarte z sieni, a l k o w y przechowywanie przy Coraz tartaki, zaś niezmiernie zespołach budynkach mieszkalnych pochodzących isów s k ł a d a s i ę n a j c z ę ś c i e j czona folusze, niektórych klimacie. Urządzenie wnętrza w rych parowe. W ow­ siana. D o mieszkalne w. chłopskich w i ę k s z y c h rodzin, kuchnie p o ł ą c z o n e zwykle z pralnią, suszarnie ziarna i l n u kowane po­ i XVIII s t a j n i , obory suszenie domy cecho­ i dachy ferm się przy tym spichlerza, stodoły, unikalny norweskie kryte darnią m o ż n a odnaleźć w budynkach datowanych także na X V I I Zabudowania łóż, łuków rzymskich, wnętrza. Niektóre piece rzadko w y s t ę p u j ą c y c h były tym zbudowane budynków należy H. S t i g u m , V á r l?árearv. Bilder ira Norsk Folkemuseum Samlinger, O s l o 1957, s. 50-53; W . E n d r e i , Kalendarze dla analfabetów, „Kwartalnik H K M " , R 15: 1967, n r 3. Musée Populaire et Folkloriąue de Norvege, O s l o 1961; S t i g u m . op. cit. 8 20 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 �306 KRONIKA mleczarnia z Ustrammen z rejonu • Glámdal. N a parterze przerabiano mleko n a m a s ł o i s e r y , podczas gdy i z b a n a p i ę t r z e s ł u ż y ł a z a s u s z a r n i ę b i e l i z n y i s y ­ p i a l n i ę s ł u ż b y f o l w a r c z n e j . P o s z c z e g ó l n e typy m a g a z y n ó w nie r ó ż n i ą s i ę m i ę d z y sobą układem wnętrz. Z budynków przemysłowych w y m i e n i ć należy kuźnię wiej­ ską z Nordmore z p e ł n y m w y p o s a ż e n i e m w narzędzia kowalskie, tartak z H a r dangieru p o c h o d z ą c y z X V I I I w . p o r u s z a n y w o d ą z a p o m o c ą t r z e c h k ó ł r ó ż n e j w i e l k o ś c i . W ś r ó d l i c z n y c h m ł y n ó w n a j s t a r s z y pochodzi z X V I w . z H a r s t a d w r e ­ j o n i e S a t e s d a l . U ż y t k o w a n o go z w y k l e t y l k o n a j e s i e n i i n a w i o s n ę , gdy p o r u ­ s z a j ą c y go potok m i a ł o d p o w i e d n i ą i l o ś ć w o d y . P o d o b n e w y p o s a ż e n i e i k o ł a n a s i ę b i e r n e p o s i a d a folusz z J a s v o l l W r e j o n i e S u n n m 0 r e , s ł u ż y ł on t a k ż e do m y c i a t k a n i n p ó ł w e ł n i a n y c h . I n t e r e s u j ą c e w y p o s a ż e n i e p o s i a d a dom g a r n c a r z a z N e s p o c h o d z ą c y z X I X w . Poza p o d w ó j n y m piecem ceglanym n a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę na k a m i e ń m ł y ń s k i r o z g n i a t a j ą c y g l i n ę poruszany kieratem k o ń s k i m . W s k a n s e n i e N o r s k F o l k e m u s e u m nie k o l e k c j o n u j e s i ę j e d y n i e b u d o w n i c t w a wiejskiego. R o z p o c z ę t o t a k ż e u r z ą d z a n i e d o m ó w i w n ę t r z mieszkalnych r z e m i e ś l n i ­ k ó w i r o b o t n i k ó w m i e s z k a j ą c y c h w miastach. W tym celu uzyskano szereg d o m ó w w O s l o p o c h o d z ą c y c h n a o g ó ł z X V I I do X I X w . N a p r z y k ł a d Dom rzemieślni­ ków z l a t 1661-1741 stoi p r z y z r e k o n s t r u o w a n e j u l i c z c e h a n d l o w e j starego. O s l o . M u z e u m u z y s k u j e coraz to w i ę k s z ą i l o ś ć t y c h d o m k ó w , n i s z c z e j ą c y c h n i e r a z n a p r z e d m i e ś c i a c h m i a s t a . W ten s p o s ó b m u z e u m o d t w o r z y ł o w n ę t r z a mieszkalne r z e m i e ś l n i k ó w p o c z ą w s z y od X V I I w . i r o b o t n i k ó w n o r w e s k i c h z u b i e g ł e g o s t u ­ l e c i a . Z a c h o w a ł y s i ę t a k ż e domy b o g a t y c h k u p c ó w . P r z e c h o w y w a n o t a k ż e 9 s ł u ­ p ó w granicznych z X V I - X I X w. I n t e r e s u j ą c y wreszcie p r z y k ł a d niezmienności n o r w e s k i e g o b u d o w n i c t w a l u d o w e g o s t a n o w i dom e m i g r a n t ó w z b u d o w a n y w K i n d ­ red, w stanie P ó ł n o c n a D a k o t a w U S A . S k a n s e n w Oslo u k a z u j e p r a c ę i ż y c i e c o d z i e n n e s z e r o k i c h rzesz l u d n o ś c i N o r w e g i i od ś r e d n i o w i e c z a do p o c z ą t k ó w n a ­ szego s t u l e c i a . C e n n y m u z u p e ł n i e n i e m t y c h i n f o r m a c j i j e s t m i e s z c z ą c y s i ę obok opisywanego muzeum oddział Muzeum Uniwersyteckiego. W specjalnym b u d y n k u pomieszczono trzy zachowane ł o d z i e w i k i n g ó w w r a z z c a ł y m ich w y p o s a ż e n i e m w n ę t r z mieszkalnych i narzędziami pracy przekazanymi pochowanym członkom r o d z i n y k r ó l e w s k i e j z I X w . Ł o d z i e te znaleziono u w y l o t u O s l o f i o r d u w O s e b e r g , Tune i Gokstad . 7 F o l k e m u s e e t for T r o n d h e i m og T r o n d e l a g z a ł o ż o n e w 1909 r. j e s t d r u g i m pod w z g l ę d e m w i e l k o ś c i parkiem etnograficznym w Norwegii. N a j w i ę k s z a kolekcja z a b y t k ó w budownictwa drewnianego z n a l a z ł a się w o m a w i a n y m muzeum w l a ­ t a c h 1914-1916, stopniowo u z y s k u j e s i ę d a l s z e z e s p o ł y b u d o w n i c t w a świeckiego z r ó ż n y c h r e g i o n ó w k r a j u . K o m p l e t u j e siię p r z y t y m p r z e d e w s z y s t k i m z b i o r y z r e g i o n u T r o n d h e i m i s z e r z e j ze ś r o d k o w e j i p ó ł n o c n e j N o r w e g i i , p o d c z a s gdy w s k a n s e n i e w O s l o p r z e w a ż a ł y z a b y t k i z p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i tego k r a j u . P o d o b ­ n i e j a k w i n n y c h m u z e a c h , w 13 s a l a c h u r z ą d z o n o e k s p o z y c j ę r ó ż n e g o r o d z a j u z a b y t k ó w z zakresu r z e m i o s ł a i sztuki zdobniczej z a r ó w n o ludowej, j a k i m i e s z ­ c z a ń s k i e j . Z a b y t k i te p o c h o d z ą n a j d a l e j z X V I I w . Z n a j d u j e m y t a m i n t e r e s u j ą c e w y p o s a ż e n i e w n ę t r z , u b i o r y w r a z z d o d a t k a m i do n i c h , t k a n i n y w z o r z y s t e , h a f t y i koronki, a t a k ż e n a r z ę d z i a w ł ó k i e n n i c z e i rolnicze oraz m a t e r i a ł y ikonogra­ ficzne p o c h o d z ą c e z d r z e w o r y t ó w . W p a r k u etnograficznym w Trondheim znajduje się k i l k a d z i e s i ą t b u d y n k ó w , a przy realizacji dalszych p l a n ó w zagospodarowania terenu ilość ich przekroczy setkę. D o najstarszych z a b y t k ó w należą dwa kościoły drewniane. Przebudowany A. H a g e n. Les bateaux Vikings, Oslo 1966. �307 KRONIKA k o ś c i ó ł z H a l t d a l e n pochodzi z lat 1050-1100, a l e d e k o r a c j a w n ę t r z a z o s t a ł a w y ­ konania o k o ł o 1604 r . B a r d z i e j o k a z a ł y jest k o ś c i ó ł z b o w A s e n zbudowany w 1434 г., l e c z p r z e b u d o w y w a n y i p r z e r o b i o n y n a p r o t e s t a n c k i w X V I w . O b a te k o ś c i o ł y r ó ż n i ą s i ę z n a c z n i e f o r m ą a r c h i t e k t o n i c z n ą od o p i s y w a n y c h u p r z e d ­ nio k o ś c i o ł ó w z p o ł u d n i o w e j N o r w e g i i i p o s i a d a j ą w n ę t r z a p o z b a w i o n e d e k o r a c j i malarskiej. Zespoły budownictwa świeckiego uporządkowano podług regionów, s t w a r z a j ą c tradycyjne u k ł a d y ferm z zabudowaniami gospodarczymi. J a k k o l w i e k n a j s t a r s z e domy p o c h o d z ą dopiero z X V I I w., u k a z u j ą one p r z y k ł a d y c h a t k u r ­ nych, budownictwa na palach i d a c h ó w k r y t y c h darnią. Obok k o ś c i o ł a z H a l t d a ­ l e n stoi z e s p ó ł d o m k ó w r y b a c k i c h n a d m a ł ą p r z y s t a n i ą d l a ł o d z i , n a d b r z e g a m i f i o r d u z o k o l i c T r o n d e n l a g s . " W y j ą t k o w o b o g a t ą d e k o r a c j ą w y r ó ż n i a s i ę dom m i e s z k a l n y z a m o ż n e g o c h ł o p a z O p p d a l z p o c z ą t k u X I X w . Zdobiono z a r ó w n o o t w o r y d r z w i o w e i o k i e n n e , j a k sufit. O s n a w i a n j ' s k a n s e n p o s i a d a wyjątkowo liczne i znakomicie w y p o s a ż o n e w n ę t r z a r ó ż n y c h w i e j s k i c h i m i e j s k i c h w a r s z t a ­ t ó w rzemieślniczych. W y m i e n i ć należy rzeźnię, warsztat rymarski i garbarski, szewski, złotniczy, zegarmistrzowski, p a r ę p o m i e s z c z e ń k a n t o r ó w kupieckich, p i ­ w i a r n i i t r a k t i e r n i oraz w i ę k s z y c h k u c h n i z u b i e g ł e g o s t u l e c i a . W w i ę k s z y c h po­ m i e s z c z e n i a c h , np. w d a w n e j a p t e c e z 1687 г., obok z a m o ż n i e j s z y c h m i e s z c z a ń ­ skich w n ę t r z m i e s z k a l n y c h umieszczono zbiory z zakresu historii transportu, j a k s a n i , n a r t i ł o d z i . W o s o b n y m dziale m o ż n a z n a l e ź ć z a b y t k i u k a z u j ą c e ż y c i e p a ­ sterzy k o c z o w n i k ó w . 8 Z u p e ł n i e inny charakter m a muzeum w Garnie Bergen. I n t e n s y w n a rozbudowa i p r z e b u d o w a tego bogatego m i a s t a p o r t o w e g o s p r a w i ł a , ż e z a m o ż n i e j s i k u p c y p r z e n o s i l i s i ę j u ż w p o c z ą t k a c h u b i e g ł e g o s t u l e c i a do s w y c h l e t n i c h r e z y d e n c j i n a p r z e d m i e ś c i a c h miasta. K i l k a z tych b u d y n k ó w w e s z ł o n a s t ę p n i e w skład m u ­ z e u m w r a z ze s t a r y m i d o m a m i p r z e n o s z o n y m i z B e r g e n czy o k o l i c z n y c h m i a s t . W rezultacie p o w s t a ł o kilka uliczek z domami p o c h o d z ą c y m i z k o ń c a X V I I I w. i z u b i e g ł e g o s t u l e c i a . U k a z u j ą one codzienne ż y c i e k u p c ó w i r z e m i e ś l n i k ó w tego portowego m i a s t a . W tej c h w i l i s k a n s e n l i c z y t y l k o 17 d o m ó w , j e d n a k ż e p l a ­ nuje s i ę uzyskanie dwukrotnie w i ę k s z e j ich liczby. O p r ó c z paru d o m ó w z a m o ż ­ nych k u p c ó w z w y p o s a ż e n i e m p o c h o d z ą c y m z p r z e ł o m u X V I I I i X I X w. zacho­ w a ł y s i ę domy: m a r y n a r z a , piekarza, z o s o b n ą p i e k a r n i ą , szwaczki, p o w r o ź n i k a , s z e w c a i a p t e k a r z a . N a s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j e m a l e ń k i domek szwaczki p o c h o d z ą c y z 1766 г., s k ł a d a j ą c y s i ę z p o k o j u i k u c h e n k i . Z a w i e r a on n a r z ę d z i a pracy z I p o ł o w y X I X w . W ś r ó d starannie u r z ą d z a n y c h w n ę t r z mieszkalnych z r ó ż n y c h o k r e s ó w u b i e g ł e g o stulecia na u w a g ę z a s ł u g u j ą pomieszczenia czelad­ n i k ó w , służby, kantory handlowe i starannie skompletowane urządzenia k u c h e n ­ ne. C z ę ś ć z a c h o w a n y c h u b i o r ó w z k o ń c a X V I I I i z X I X w . j e s t u k a z a n a w e w n ę ­ t r z a c h m i e s z k a l n y c h w p o s t a c i z a w a r t o ś c i o t w a r t y c h szaf i p o r z u c o n y c h r o b ó t e k r ę c z n y c h . D u ż e z b i o r y m a l a r s t w a i p o r c e l a n y s ł u ż ą do u z u p e ł n i a n i a s z c z e g ó ł ó w ekspozycji poszczególnych w n ę t r z . 9 1 0 Informacje o norweskich zbiorach muzealnych p o s i a d a j ą s z c z e g ó l n e znacze­ nie ze w z g l ę d u n a k o n i e c z n o ś ć szybszego p r z e s t a w i a n i a n a s z y c h z b i o r ó w z a ­ b y t k ó w b u d o w n i c t w a w i e j s k i e g o i m i e j s k i e g o n a ten t a k n o w o c z e s n y i p o s i a d a ­ j ą c y o l b r z y m i e w a l o r y d y d a k t y c z n e rodzaj e k s p o z y c j i . Irena 8 nem 9 1 0 S. O. Tiller, Folkemuseet for Trondheim museets samlinger, T r o n d h e i m 1961. Gamie Bergen. Fremden Führer, B e r g e n br. „ G a m i e B e r g e n " , A r b o k 1966, B e r g e n 1966. og Trondelag. Ęeileder Turnau gjen- �308 KRONIKA MUZEUM W maju publiki 1971 г., POD OTWARTYM w 50 rocznicę R a d z i e c k i e j , zostanie zeum gruzińskiej nego muzeum bytków Kultury naukowym zespół przed przy budowy etnografów powstania otwarta kilku wydatnej i jest czł. koresp. gruzińskich. Generalny AN Gruzińskiej GSRR Giorgi mu­ omawia­ Ochrony Za­ SRR. Kierownikiem Czitaja, muzeum Re­ wielkiego Towarzystwo władz projekt Socjalistycznej część materialnej. B u d o w ę Gruzińskie pomocy TBILISI pierwsza kultury laty W Gruzińskiej uroczyście architektury ludowej podjęło NIEBEM zasłużony opracowany senior został przez pod k i e r u n k i e m a r c h i t e k t a , doc. Ł . S u m b a d z e . U z y s k a n o pod m u z e u m skonale położony, rozległy lisi, l e ż ą c y m i ę d z y szosy Poniżej wykorzystany (47 h a ) n a z a c h o d n i m skraju stolicy parkiem W a k e a jeziorkiem Ż ó ł w i m , ł a t w o przebiegającej linowej. teren na szczyt muzeum dla góry, znajduje występów doskonale się duży zespołów widoczny stadion ludowych i dostępny z od sportowy, który Tbi­ strony wagoników urządzania do­ Gruzji kolejki może festiwali być folklo­ r y s t y c z n y c h . W a d ą tego t e r e n u j e s t jego d u ż e n a c h y l e n i e , s i ę g a j ą c e m i e j s c a m i 30° i zbyt mała styczną osadzenie część płaskiego, terenów nadającego Gruzji. się Nadaje siię pod on zabudowę natomiast charaktery­ doskonale zresztą Wnętrza nich muzeum dążą do budynków skutek dużego odmiennych ctwa zostaną korzystny uległo trapiły tradycji. urządzone klimat zabytkowy naszej zniszczeniu Gruzję aż nie strefie w czasie do połowy starożytną, a z zrekonstruowane starych były na ogół geograficznej. Wiele znajdowane w skupisko pochodzi. według bardzo i tak i okazów — licznych wsiach budowni­ i mieszkalnych, pochodzący tego typowy 0 też wieku dawniej jednej dużej ma d l a tej części izbie dwóch i z południowej pochodzić większość daleko budowle Gruzji G r u z j i , jest datowany jego drewnianych dom-ziemianka, w Jest stok to góry, posiadający niskie zbudo­ wanym z piramidalnie ułożonych równo­ cześnie oświetlania kamienne z bardzo kamienne wieże obronne, charakter mają domy W muzeum darczych, Przy a wznoszone zostaną lub pięć nych, do p i e r w s z e j p o ł o w y szeroko które części także dymu i charakterystyczne Gruzji, różne dachami X I X w. są oraz domy wysokie, Zupełnie przeważnie inny drewniane. rodzaje b u d y n k ó w muzeum wzięto pod uwagę gospo­ terytorialno-administracyjny p o d z i a ł G r u z j i , w s k u t e k czego c a ł y t e r e n e k s p o z y c j i wschodnią. na wypuszczania dwuspadowymi nizinnej p o d z i e l o n o n a 10 s t r e f p o d s t a w o w y c h , i do kaukaskich sakralnych. urządzaniu 1 ekonomiczny wsi niskimi, jedno- uwzględnione nawet bali, służący Dla zachodniej, pomieszczeniach, na X V w. części. wbudowany liczą muzeum w e j ś c i e zaopatrzone w d r z w i z g r u b y c h bierwion i spory o t w ó r w stropie wnętrza. mniejszych które sięgają po k i l k a , a n a w e t k i l k a n a ś c i e s t u l e c i . J e d e n ze z r e k o n s t r u o w a n y c h j u ż w domów na budynków tureckich, kamienne jak wpływu dawnych budynków na oraz kamień, mszczącego perskich formy odpowied­ różnorodne gospodarczych form jednak mongolskich, Niektóre lub z której wznoszone wywierający X I X w. jest przyrodniczych jakiego najazdów budynek dla krainy, gruzińskie się bardzo materiał, kraju, albo warunków Zachowaniu zarówno jak w epokę każdy Budownictwo zróżnicowania sprzyjał budynki, tego, a b y znalazło się w krajobrazie odpowiednim tradycyjnych wzorów. 1 z na większą tego k r a j u . budynków w terenu nizinnych w n i m o b i e k t ó w z g ó r s k i c h okolic G r u z j i , o b e j m u j ą c y c h Twórcy i ilość dla Każda dzieliła z tych się z których stref Gruzja i mieści które pięć jedną nadal etnograficznej obejmuje Gruzję lub więcej stanowią krain podstawę zachodnią historycz­ podziału �309 KRONIKA etnograficznego czyli Szida tego k r a j u . N a w s c h o d n i ą i l Kwemo Kartli ; Samcche i Dżawacheti; Mta-Tuszeti, na; ze I V . wschodnie — czarnomorskie strefą szóstą krainy: Kacheti; I I I . południowa (Kaukaz) — Chewi, wysokogórze Pszawi i Chewsureti; V. południowo V I . wybrzeże razem G r u z j ę s k ł a d a j ą s i ę strefy: I . c e n t r a l n a , I I . wschodnia osetyńska obłast' autonomicz­ (Kolchida); V I I . strefa zachodnia, Guri, Imereti Megreli, Raczia, — Mtiuleti, obejmująca i Leczchumi; V I I I . A d ż a r s k a R e p u b l i k a A u t o n o m i c z n a ( G r u z i n i z m a h o m e t a n i z o w a n i od X V I I w . ) ; IX. Abchaska Republika Autonomiczna; Swaneti gdzie i górna będą nadmienić, w Azerbejdżanie, perskich w siedleńcy w następstwie w 1 połowie Cchinwali, (razem w XVIII w Osetyńczycy, ponad 120 tys.), przybyli wymienionymi, zostanie zaś znaczną po przy etapie wąski i i Persją, głównie którzy zamieszkują budynków, liczbie kultury materialnej i dzieła zasady p e ł n e g o więcej zbadany są budowle scowości Sijoni, kompletowana z materiału u zostaną znajdowała ilość się w niebem kultury ludowej możność tego w (wscho­ na zostaje przed muzeum przeniesie­ nie przyjęto zwłaszcza kamien­ miejscu, odpowiadającego t r a k t u j e s i ę stare, z a ­ 1966 r . ś w i ą t y n i ę ta, c z ę ś c i o w o w stanie przed­ skansenie z miej­ uszkodzona w i takim bez u z u p e ł n i e ń . muzeum muzeach budowa Gruzji etnograficznego, regionalnych potrwa kilkanaście obiektów łatwiejszego zde­ staniej M u z e u m G r u z j i i m . S. D ż a n a s z i i , licznych którego dotąd gdzie wysta­ liczne lecz które etnograficzne tego s p o s ó b , j a k nasze mniejsze muzea regionalne. w Tbilisi, i stworzy sala I, I I I , V I , V I I mieścić W jeszcze w wyodrębnionego stosunkowo ośrodek obszarze m u z e u m Inaczej postawiona w Państwowym pod i duża części budynków, V I w. Ś w i ą t y n i a dotychczas eksponowanych archeologicznych 1 dopiero muzeum, d z i a ł y historii, archeologii i przyrody. E k s p o z y c j e się także otwartym situ. się na dawnym miejscu, a w i ę c nie posiada do strefy będzie obiekt in kamienia. jak przeniesioną z tereny wejścia głównie większość znajdującego (bez s k l e p i e n i a ) , z o s t a ł a organizowanych w podobny ctwem Gruzji Z n a j d z i e s i ę t u o k o ł o 40 o b i e k ­ sztuki. K a ż d y gatunkowi kamienne, dział etnograficzny krotni rejon wschodniej parkowy. dlatego n i e k t ó r e pochodzącą o b e j m u j e ponadto pod teren prze­ masą i c z ę ś c i ekspozycji etnograficznej zinwentaryzowany pierwotnemu bytkowe Gruzja i autentyzmu, wznoszone znajdują na wydzielono placu obszar których dokładnie tylko zwartą Gruzji południowej znaczna c z ę ś ć jest j u ż gotowa. N a c a ł y m 200 r ó ż n y c h jakim najazdach przez R o s j ę z T u r c j ą sala kinowo-odczytowa zagospodarowane niem w mieszkańców uchodźcy strefami Obie podstawowe mioty ne, część jako głównym zarządu, przedzieli pierwszym tów, z których mniej kamiennej. najliczniejszą niszczących osadzeni i X I , p o ł o ż o n e w dolnej c z ę ś c i t e r e n u m u z e a l n e g o . ponad rzeźby stanowią głównie większej podstawowymi budynek o r a z pod u s ł u g i . i zachodnią) W (Kaukaz), tj. w. wzniesiony dnią w okazy Gruzini Grecy w o j e n toczonych administracyjno-kulturalny wowa tu Ormianie i oraz RA południowej przyszli wysokogórze historyczno-archeologiczną (XI), archeologiczne Gruzji X I X w. T a k ż e strefę Abchazkiej którzy w., oraż X . zachodnie także a w rozproszonych wioskach sięgają XVIII Poza zabytki że narodowościową, stanowią Wydzielono eksponowane Wypada grupę Raczia. kraju, Muzeum lat, zwielo­ etnograficznych, a także zapoznania s i ę z w i e l k i m boga­ kraju. N a z w y t y c h k r a i n p o d a j ę zgodnie z i c h a u t e n t y c z n y m , g r u z i ń s k i m b r z m i e ­ niem, k t ó r e m. in. zachowuje najnowszy fundamentalny atlas G r u z j i , opraco­ wany i w y d a n y przez A k a d e m i ę N a u k G S R R (Atlas Gruzinskoj Socjalisticzeskoj Sowielskoj Respubliki, T b i l i s i — M o s k w a 1964). �310 KRONIKA Realizacja ilości muzeum fachowców Środków finansowych dotacji n a b u d o w ę budowy, jako napotyka umiejących jest trudności konserwować sporo, gdyż tego w i e l k i e g o obowiązek zależnie od b u d o w y ludowej na miejscu, w rząd kultury się w całe braku wsie. odpowiedniej zabytkowe budowle. S R R udzielił znacznych go, p o d o b n i e j a k i n i c j a t o r z y narodowej. zabezpiecza t y m nawet z Gruzińskiej obiektu, t r a k t u j ą c wobec skansenu wynikające i rekonstruować Warto Gruzji podkreślić, szereg że obiektów T a k na przykład zabezpieczeniu poddana została jedna z najciekawszych w s i chewsurskich Szaszili (Kaukaz), mieszkańcy Kachetii. z o s t a l i p r z e n i e s i e n i p r z e d b l i s k o 20 l a t y n a n i z i n n e t e r e n y Czynności stosunkowo zabezpieczające zabytków Etnografii zadania i muzeum kultury ludowej pozostają Gruzji Katedra z Etnografii bliskiej prowadzi atlasu podstawę z się jednak szereg w dla p e ł n e g o terenowych Tbilisi. całość Gruzji. opracowania przez w MUZEUM Muzeum starej w Sieradzu, p o w s t a ł e swą właściwą działalność związku z tym i stworzyć Gruzji. budynku artystyczne. paleolitu aż do historycznych i W okresie również zarówno organizowania mieście, archeologiczne plastyką ekspozycje: etnograficzne. została w się z eksponatów 1961 r . n o w a archeologicznych, pierwszych stałych znalezione i miasteczkach podczas one i obrzędową czy wreszcie, była liczne Łask, początkowo w 1967 г., i jest tematem eksponaty penetracyjne zdobnictwa, ludowym badań zostały prowadzone S ą one uzupełniają O d 1950 r . p r o w a d z o n e częściowo Dotyczyły zapoczątkowane i stacjonarne, i wioskach powiatu. nich historyczne. także wystaw penetracyjne je o badania nad sieradzkim strojem ludowym, sztuka ludowa złożoną z pracowników nadwarciańskich. pasterstwo, (Studia Wyniki i materiały również głównie innych ośrodków, Objęto urządzenie pozarolnicze. i re­ początkowo są również i stacjonarne w następnych garncarstwem, kowalstwem. etnograficznych, Nie tych do nimi wnętrza badań dziejów zagadnienia, zwyczaje opublikowane ziemi badania na terenie sztuki ludowej. takie chaty, prowadził sieradzkiej). i j a k m. w Poza W bieżącym roku in. weselne pożywienie, czy wydawnictwie Sieradzkiem pow. R a d o m s k , Ł ę c z y c a etnogra­ badania nad kulturą obrzędy będą tylko prowadzonych M u z e u m . W l a t a c h 1964-1968 p r a c o w n i k M u z e u m , r a z e m z e k i p ą ficzną one a pow. Sieradz, a l a t a c h poszerzono jednak składająca jak i w bogate badania odbudowywaniem stałe Mu­ otrzymaniu d z i e j e S i e r a d z a i r e g i o n u s i e r a d z k i e g o od c z a s ó w współczesności, samym zbiory Składnica etnograficznych. nadal, terenie jako 1947 r. po ze s t o p n i o w y m pierwsze pierwsze b a d a n i a archeologiczne w w odbudowie b u d y n k u , otwarta kontynuowane były prowadzić (1950 г.), n a s t ę p n i e w 1953 r . p o w i ę k s z o n o j ą o z b i o r y Po całkowitej stała ekspozycja przedstawiająca wsi 1937 r. p o c z ą t k o w o zaczęło organizowano archeologiczną i historyczną przez w Pietraszek SIERADZU „pojagiellońskiej" kamienicy. Wraz montowaniem na W tego muzealnych kultury ludowej etnografii Zakład realizacji placówek Prowadzone gruzińskiej W Edward zealna, od z tym inwentary­ opracowywaniem etnograficznego Zakładem m a objąć oraz z w i ą z a n ą łączności Uniwersytetu materiałów przyszłości w A N GSRR współpracuje gromadzenie w inwentaryzujące której zachodniej niedawna. Prace nad b u d o w ą zacją i nie­ kultury prowadzone czy Wieluń. zapoczątkowane zajęcia własnym zostały Dotyczyły badania �311 KRONIKA nad .sieradzkim budownictwem wanie tów najciekawszych i do p l a n o w a n e g o Podstawową ludowym, najbardziej których jednym charakterystycznych z zadań dla jest działalnością terenowych, przez Muzeum kilka i Muzeum pieru, jak i jest zakupuje konkursy na dotyczyły plastyki obiek­ skansenu. gromadzenie, opracowywanie s t ę p n i a n i e e k s p o n a t ó w . E k s p o n a t y te g r o m a d z i s i ę p o p r z e z e k s p l o r a c j ę badaniach wytypo­ sieradzkiego głównie sztukę s i ę eksponaty ludową. ceramika, tkactwa, obrzędowej i kowalstwa, zgłaszane Konkursów a więc dzonymi przez Muzeum badaniami terenowymi, były na i o których do t e j innych ściśle udo­ organizowane takich było wycinanki i terenu przy ozdób związane z była mowa pory z pa' prowa­ poprzednio. Z p r a c ą n a u k o w o - b a d a w c z ą n i e r o z e r w a l n i e z w i ą z a n a jest p r a c a o ś w i a t o w a , p r o w a d z o n a przez M u z e u m od s z e r e g u lat. P o d s t a w ą tej p r a c y s ą e k s p o z y c j e s t a ł e l u b czasowe, w ł a s n e w z g l ę d n i e w y p o ż y c z a n e np. z M u z e u m S z t u k i w Ł o d z i , c z y t e ż i n n y c h o ś r o d k ó w m u z e a l n y c h . O p r o w a d z a n i e po w y s t a w a c h czy w y g ł a s z a n i e p r e l e k c j i i l u s t r o w a n e j e k s p o z y c j ą to c z ę s t o s t o s o w a n y s p o s ó b s z e r z e n i a w i e d z y 0 r e g i o n i e s i e r a d z k i m czy s z t u c e . M u z e u m n i e o g r a n i c z a s i ę j e d n a k do organizo­ w a n i a w y s t a w t y l k o w e w ł a s n y c h p o m i e s z c z e n i a c h . C z ę s t o o r g a n i z u j e w y s t a w y ob­ j a z d o w e w i n n y c h o ś r o d k a c h m u z e a l n y c h czy t e ż w d o m a c h k u l t u r y i k l u b a c h . W y ­ s t a w y t a k i e u r z ą d z a n e b y ł y np. w Ł a s k u , P a b i a n i c a c h , Z e l o w i e , a t a k ż e w e W ł o c ł a w k u ( „ S i e r a d z k i e k o w a l s t w o ludowe") i w T u r k u , g d z i e n a 62,5-lecie p o w . T u r e k i 100-lecie m i a s t a z o r g a n i z o w a n o wystawę „ S i e r a d z k a sztuka ludowa". W Łodzi przy w s p ó ł u d z i a l e Towarzystwa Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h Muzeum z o r g a n i z o w a ł o w b i e ż ą c y m r o k u trzy w y s t a w y — „ W y c i n a n k a sieradzka" w Ł ó d z ­ kim D o m u Kultury, „Sieradzka tkanina ludowa" w K M P i K ( w y s t a w a ta z a ­ i n a u g u r o w a ł a nowy rok o ś w i a t o w y w K M P i K ) i ponownie w Ł D K „Sieradzkie g a r n c a r s t w o ludowe". W o t w a r c i u t y c h w y s t a w w z i ę l i r ó w n i e ż u d z i a ł t w ó r c y ludowi, a na otwarcie wystawy tkanin urządzono pokaz folklorystyczny — w y ­ s t ę p o w a ł z e s p ó ł muzyczny, ś p i e w a n o stare p r z y ś p i e w k i z w i ą z a n e z p r z ę d z e n i e m 1 tkaniem. Jednocześnie urządzono najlepsza sieradzka prządka. Wszystkie te wystawy cieszyły pokaz się przędzenia, dużym i M u z e u m z d o b y ł y n o w e grono s y m p a t y k ó w . tury przybrała Muzeum historii wystaw, przy często w kursy daną wystawą. na różnego Sieradzu Gospodyń kańców jednym przez Wiejskich jest czy wiejskie z regionem. powiatu dziejami zwiedzających pochodzących starszych. Odległość Oprócz wystaw w wsi o ś w i a t o w e , przeznaczone ze w s i . głównie tych Dom prelekcji cieszy Mam posiada stosunkowo na m y ś l i nie dla w i e j s k i c h szkół, ś w i e t l i c na Koła najczęściej się miesz­ Muzeum S i e r a d z u jest duży procent wycieczki szkolne, tu w i ę k s z e j organizowane wy­ Kul­ też również o zainteresowaniu jakim nie Bardzo charakterze przez Powiatowy k u l t u r a l n y c h , czy które i objazdowych zresztą korzystają od m i a s t a n i e o d g r y w a czasowych są Muzeum uznaniu, Kul­ przez archeologii, oświatowej. okazji warto dodać, że Muzeum w Polsce, sieradzki Muzeum prelekcji zapraszani są w Tematyka udział Domem ale r ó w n i e ż wygłaszane chyba świadczy o region działaczy usług i wzięła na organizowaniu lub w y s t a w k i organizowane kluby. regionu ludności. Przy z nielicznych m u z e ó w będzie odczyty Muzeum N a j l e p i e j to ich czy czasowej Z a przez p r a c o w n i k ó w terenowych PTTK. powodzeniem, z z a k r e s u etnografii, rodzaju kursy którym Współpraca z Łódzkim i polegać Prelekcje dla p r z y s z ł y c h w ś r ó d miejscowej ale zresztą okazji otwarcia wystawy organizowane związana osób tylko pracownicy n a u k o w o - o ś w i a t o w i kładowców tury nie charakter stały czy s z t u k i , a t a k ż e n a w y g ł a s z a n i u ilustrowanych tylko Ostatnio w roli. są r ó w n i e ż wystawki i klubów. W chwili �312 KRONIKA obecnej Muzeum posiada się w bieżącym większyło który nawiązał z i „Z dawnej skie i i nie związane i rzadziej rysunków, związanych Wystawki natomiast muzealne, wystaw z których i dotyczą bieżącym się z z sześciu eksponatów, nie i zbiorach głównie jak to z ma objazdowych, historii których są prowadzone państwa były są w bardzo z nich: rosyj­ Ermitażu" sieradzkim" reprodukcji, miejsce w wystawek czy lekcje szkół czy zdjęć wypadku oświatowych i regionu młodzież z pradzieje pokazowe oraz dla sztuki szersze Słowian nauczycieli jego zabytków. składający Ekonomicznego ludowej, jak itp. w Również Ośrodka W są n a w y s t a w i e od tematu b ą d ź t e ż n a sali odczytowej i w ó w c z a s lekcje te np. z k ó ł ­ prowadzone s ą orne i l u s t r o w a n e i filmem. jekcyjne, r z u t n i k i i epidiaskopy do p r z e z r o c z y i f i l m ó w ) . C z ę ś ć l e k c j i o d b y w a w Sieradza, czy terenie, kiedy to np. lekcje z prelekcją dotyczące łączy badań własne zdję­ ciami, przezroczami a nierzadko również (Muzeum posiada np. Mu­ Metodycznego kami zależności rozwoju zagadnienia, czy l e k c j e z k ó ł k a m i z a i n t e r e s o w a ń , historycznymi. rów­ obywa­ temat, ( l e k c j e h i s t o r i i i j ę z y k a polskiego), plastycznymi, lekcje ale wychowania Technikum zakresu też obejmujące prowadzo­ pracy są podstawowych, i p r e l e k c j i n a ten lekcje polskiego, się formą ramach zajęć Sieradza uczestniczyła również rzemiosła dzieje młodzież się cykl odczytów lekcji, w rolniczych, tylko te p r o w a d z o n e Prowadzone najdawniejsze zeum się są niektóre w po­ Sieradz, „Malarstwo w archeologiczne bardziej r o z p o w s z e c h n i a j ą c ą głównie roku odbył Sieradza. narzędzi z wystawek Oto europejskiego składają czasowych korzysta i licealnych. L e k c j e telskiego W te tych epoce k a m i e n i a " , „Badania odbiorców z n i m i p r e l e k c j i to t y l k o j e d e n r o d z a j p r a c y o ś w i a t o w e j nej przez M u z e u m . C o r a z nież jak: ich W a r c i e , pow. wycinanki. Organizowanie i grono sieradzkiego. ludzi w malarstwa regionem sieradzka". a Tematy regionu „Życie „Arcydzieła z wystawek, współpracę. wyłącznie książki", „Wycinanka wystawki stałą dotyczą radzieckie", inne, takich roku o szpital psychiatryczny w Muzeum różnorodne dziejów dziesięć archeologicznych się zwiedzanie stanowiska aparaty czy archeologicznego O d s z e r e g u l a t (od 1957 r.) M u z e u m w S i e r a d z u p r o w a d z i S t u d i u m współudziale szerzenie czym. wiedzy Czasami sztuki, dzielą jednak się jach. Prelekcje kiedy filmem. dawnej m. czy in. ze podejmowane słuchaczami ramach współczesnej są swymi są Studium muzyki Łódzkiej. świadczy Powszechnej. z wrażeniami takich są z udziałem te o zainteresowaniu organizowania z cieszą czy też się mieszkańców dużym jest gospodar­ dotyczące np. też pre­ innych kra­ przezroczami, nie­ po czasami znanych Regionalne Studium niekiedy podróży zdjęciami organizowane Koncerty ogólniejsze, muzealnictwem, zazwyczaj polskiej, Zadaniem rozwoju kulturalnym i zagadnienia związanych ilustrowane Opery Wiedzy o jego p r z e s z ł o ś c i , problemów te W chyba najlepiej o potrzebie Towarzystwa o regionie, niektórych legenci i się zabytków miasta. przy stów, pro­ koncerty muzyków i powodzeniem, Sieradza dobrą np. soli­ co muzyką imprez. I n n y c h a r a k t e r m a j ą o d b y w a n e co d w a tygodnie N i e d z i e l n e S p o t k a n i a M u ­ zealne, prowadzone w y ł ą c z n i e przez n a u k o w o - o ś w i a t o w y c h p r a c o w n i k ó w M u z e u m . T e m a t y k a t y c h S p o t k a ń jest bardzo r ó ż n o r o d n a : s k a r b y polskiej k u l t u r y i sztuki, sztuka ludowa, z w y c z a j e i o b r z ę d y , dzieje i r o z w ó j r z e m i o s ł a , ż y c i e l u d ó w p r y ­ mitywnych, p i ę k n o r e g i o n ó w Polski. W b i e ż ą c y m r o k u zorganizowano szereg S p o t k a ń o tematyce z w i ą z a n e j z 25-leciem P R L (wykorzystano zestaw filmowy „ C h w i l a w s p o m n i e ń " ) — odbudowa k r a j u po z n i s z c z e n i a c h w o j e n n y c h i j e g o r o z w ó j g o s p o d a r c z y i k u l t u r a l n y . N i e k i e d y S p o t k a n i a te z w i ą z a n e s ą z p r z y p a d a - �313 KRONIKA jącymi rocznicami czy w a ż n i e j s z y m i gotowywane są zestawy filmowe, wydarzeniami. N a wszystkie Spotkania przy­ poprzedzone zwykle krótką, wprowadzającą pre­ lekcją. Zarówno sobie Studium duże inne grono imprezy i młodzież,, Brak zowane zbierać pracy 0 Regionalne, stałych organizowane szczególnie przez osobnej, specjalnej wystaw się sympatycy regionie i sztuki wystawy, katalogi Muzeum po i brak raz pierwszy zarówno a na zdobyły wszystkie ludzie w czy nawet sztukę także (wszystkie audycje zorganizowało w pewnym się nowych D o tej p o r y pokazy, to Muzealne również pomieszczenia, uniemożliwia regionie, ludowej. Są kinowo-odczytowej tego p o s z u k u j e o Spotkania przychodzą starsi, j a k internatów. czasowych), Muzeum, Mimo nie t y l k o wytworów sali którzy Muzeum. ze s z k o l n y c h są na sali oświatowej. j a k i Niedzielne słuchaczy, imprezy organi­ którym mogliby stopniu form rozszerzenie popularyzacji nowych form ludową popularyzowano telewizyjne. kiermasz wiedzy rozpowszechniania W wytworów poprzez bieżącym sztuki roku ludowej, k t ó r y m i a ł n a celu u d o s t ę p n i e n i e autentycznych w y t w o r ó w sztuki, o k t ó r e niestety tak trudno w resowaniem miejscowym mieszkańców jezdnych. Skłoniło to kiermaszu każdego roku. Warto sklepie Cepelii. S p o t k a ł Sieradza, s t a n o w i ł Muzeum też wspomnieć do podjęcia o współpracy Radia, które nagrywa audycje m ó w i ą c e Telewizja stawy Łódzka Warszawską, Innym rodzajem czy archeologii. sztuki nagrywane są działalności ludowej, audycji zawsze Łódzką oraz jest historii, pracowników czy w y ­ z Rozgłośnią np. sieradzkiej za granicą. udzielanie nauczycielom studentom pomoc również konsultacji' ze s t a ł e g o ekonomii, również „Łódzkich dotyczące uczniowie muzealnych. Jeśli sztuki ludowej, w „ P r a c a c h i M a t e r i a ł a c h M u z e u m Archeologicznego Etnograficzna" w Studiach Łodzi (nr 3: 1960, n r Etnograficznych" w szereg i n n y c h o p r a c o w a ń ogólniejszych, latach i za­ etnografii to s ą to z a r ó w n o w ł a s n e p u b l i k a c j e , j a k „ P r a c e i M a t e r i a ł y Seria typu Polskiego ich t w ó r c ó w dotyczące tych nierzadko korzystają znajdują przy­ tego są dla P o l a k ó w naukowo-oświatowej do p r a c d y p l o m o w y c h Z materiałów zamieszczone ficznego. z Rozgłośnią zainte­ dla osób organizowania współpracuje cykle Z i e m i S i e r a d z k i e j " (t. 1: 1962), k a t a l o g i kuły w wytwory Nauczycielskiego którzy 0 materiały, Muzeum atrakcję o regionie- s i e r a d z k i m c z y p r a c y M u z e u m . Muzeum. Muzeum materiałów Studium średnich, decyzji c z y f o l k l o r u . A u d y c j e te p r z e z n a c z o n e 1 udostępnianie ocznego przez dla której sztuki ludowej jów popularyzuje organizowane s i ę on z o g r o m n y m też pewną 5: 1961, n r szkół chodzi do D z i e ­ czy a r t y ­ i Etnogra­ 7: 1963) c z y 1959, 1961, 1962, j a k r ó w n i e ż dotyczących etnografii Polski, historii czy sztuki. Na ców zakończenie ludowych. 1 pokazy, również stara często należy też wspomnieć s i ę o stypendia pomaga im w dla mniej Burzenina wystarało (wyrób został kilka przyczynia się również w pewnym z jaką i a zdolnych życiowych 1954 r . Z e s p ó ł znalazło otacza poprzez twór­ wystawy twórców, kłopotów. Tkaczek w zatrudnienie. Pomoc ale Dzięki Moni- Muzeum s t o p n i u do r o z w o j u l u d o w e j t w ó r c z o ś c i J a d w i g i glinianych s i ę o stypendium np. w kobiet ich Muzeum i wyroby zamożnych rozwiązywaniu staraniom Muzeum zorganizowany cach, pow. Sieradz, w k t ó r y m Grali o opiece, Nie tylko popularyzuje ich twórczość figurek zwierzęcych), dla której Muzeum zapomogi. M u z e u m w S i e r a d z u n i e jest w i ę c t y l k o z b i o r n i c ą m a r t w y c h (z pozoru) p r z e d ­ miotów, ale b i e r z e i powiatu. udział w codziennym, normalnym życiu mieszkańców Elżbieta miasta Delida � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f85b6cc9c10c49c847549864b5c0be7.pdf 5700c4b9410b1919782d8f92d7c6b680 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:718 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:661 Title A name given to the resource Układ przestrzenny i budownictwo wsi Gramada / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.163-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pokropek, Marian Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia MARIAN P o l s k a " , t. X V z. 1 POKROPEK UKŁAD PRZESTRZENNY I BUDOWNICTWO WSI G R A M A D A * Współczesny układ przestrzenny wsi Gramada jest wynikiem regu­ lacji zapoczątkowanej w latach 1925-1928. Wykonano wówczas pierwszy pomiar wsi wytyczając nową sieć drożną, centrum administracyjno-handlowe oraz określono kształt, wielkość i stosunki własnościowe w istnie­ jących kwartałach, czyli działkach siedliskowych. Przyjęto istniejący już od dawna podział na cztery dzielnice, tzw. machały. Były to: Tabaszka, Mareńska, Brankowska i Nowa. Tabaszka i Mareńska machała oddzielone są od dwóch pozostałych części wsi głę­ bokim parowem, którego dnem płynie meandrami niewielki potok z kie­ runku południowo-zachodniego na północ. Południowo-wschodni płasko­ wyż zajmują machały: Tabaszka i Mareńska, północno-zachodni Bran­ kowska i Nowa. Dzielnice te połączone są jedną drogą przelotową łą­ czącą wieś z miastami wojewódzkimi i powiatowymi: Widinem, Kułą, Beogradczykiem i in. Droga ta dzieli wieś w poprzek w stosunku do jaru w ten sposób, że po stronie południowej znajdują się dzielnice: Tabaszka i Brankowska, natomiast po stronie północnej Mareńska i No­ wa. Centrum wsi wyodrębniło się w Tabaszkiej máchale, jednakże blisko jaru, głównej drogi i tuż przy sąsiedniej máchale Mareńskiej. Było ono zlokalizowane mniej więcej po środku wsi i początkowo obejmowało trzy kwartały, w obrębie których znajdowały się: cerkiew, szkoła, budy­ nek administracji państwowej i sklepy. Istotne zmiany w układzie i zabudowie centrum nastąpiły w okresie kolektywizacji wsi. W 1959 r. wysiedlono kilka rodzin z kwartałów przy­ legających do dawnego centrum, tworząc obszerny plac, wokół którego wkrótce usytuowane zostały liczne budynki administracji państwowej i spółdzielczej oraz budynki o charakterze handlowo-usługowym i k u l turalno-oświatowym. Na placu urządzono skwer z klombami kwiatowymi i fontanną, po środku placu ustawiono pomnik miejscowego działacza * Artykuł oparty W 1&61 i 1969 serdecznie dziękuję na r. i przez badaniach Andrzeja za pomoc i terenowych Woźniaka współpracę. w przeprowadzonych 1968 r. K o l e d z e A. przez autora Wożniakowi �164 M A R I A N POKROPEK ruchu robotniczego Miko Ninowa Mikowa (1921-1944). Drogi i ulice do­ jazdowe do placu, a także sam plac pokryto nawierzchnią asfaltową i betonowymi chodnikami. Plac stał się rzeczywistym centrum wsi speł­ niającym nie tylko rolę ośrodka administracyjnego i handlowo-usługo­ wego, ale także rolę reprezentacyjną. Tu bowiem odbywały się państwo­ we i lokalne święta, niekiedy także nowe świeckie obrzędy, jak np. wesela, chrzciny lub też obrzęd pożegnania wojników (rekrutów). Obok głównego centrum zlokalizowanego między Tabaszką i Mareńską ma­ chała tworzy się drugi punkt o znaczeniu lokalnym pomiędzy Brankowską i Nową machała. Punkt ten powstaje wokół sklepu i baru oraz przystanku autobusowego obsługującego ludność tych dzielnic. R y e . 1. O g ó l n y w i d o k B r a n k o w s k i e j �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A 165 Kolektywizacja wsi przeprowadzona po 1948 r. przyczyniła się do drugiej nie mniej istotnej zmiany w układzie i rozplanowaniu prze­ strzennym Gramady. Na peryferiach wszystkich czterech machał zlo­ kalizowano nowe dzielnice o charakterze gospodarczym: rolniczo-hodowlanym oraz rzemjeślniczo-przemysłowym dostosowane do potrzeb roz­ wijającej się gospodarki socjalistycznej. W dzielnicach rolniczo-hodowlanych należących do TKZS (Trudowo-Kooperatiwno Zemědělsko Stopanstwo — Spółdzielnia Produkcyjna) znajdują się budynki gospodarcze, jak chlewy, obory, stajnie, szopy, koliby dla owiec i wszelkiego rodzaju budynki spełniające rolę magazynów. W Gramadzie są cztery takie sku­ piska budynków rolniczo-hodowlanych należące do TKZS. Dwa w raa- i Nowej machały Fot. M . Pokropek �166 M A R I A N POKROPEK R y e . 2. O g ó l n y w i d o k koliby Fot. M . Pokropek chale Tabaszkiej i po jednej w Mareńskiej i Brankowskiej. Obok bu­ dynków rolniczo-hodowlanych istnieją budynki należące do MTS (Maszinno-Traktorna Stancja — Stacja Maszynowo-Traktorowa) i do bazy remontowej sprzętu mechanicznego (traktorów, samochodów, maszyn rolniczych itp.). MTS i baza remontowa pełnią tu rolę usługową dla R y c . 3. W s p ó ł c z e ś n i e c z y n n a koliba TKZS Fot. M . Pokropek �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A 167 TKZS. Niezależnie od zabudowy związanej ze spółdzielczą gospodarką rolniczo-hodowlaną w Gramadzie zlokalizowano warsztaty rzemieślnicze z produkcją przemysłową: TPK (Trudowo-Proizwoditelna Kooperacija — Spółdzielnia Pracy). Mieści się ona w południowej części Tabaszkiej ma­ chały. Obok TPK zlokalizowano również tzw. Pazar, czyli targowisko, plac, na którym raz do roku we wrześniu odbywają się kilkudniowe targi, tzw. panairy, połączone z lokalnym wiejskim świętem. R y c . 4. O g ó l n y w i d o k kaszty z p r z e ł o m u X I X / X X w . ( r o z e b r a n a w 1969 r.) Kaszta p o s i a d a ł a odżak, krewe i d w i e soby Fot. M . Pokropek Rozbudowa na peryferiach wsi- dzielnic rolniczo-hodowlanych nale­ żących do TKZS oraz dzielnic rzemieślniczo-przemysłowych należących do MTS i TPK przyczyniała się do likwidacji w obrębie zwartej zabu­ dowy mieszkalnej części budynków gospodarczych oraz prywatnych warsztatów rzemieślniczych. We współczesnym układzie wsi Gramada utrwalił się podział na trzy części — każda o innym charakterze przystosowana do odmiennych funkcji: 1) centrum administracyjne, handlowo-usługowe i kultural­ no-oświatowe, 2) dzielnice gospodarczo-hodowlane i rzemieślniczo-przemysłowe oraz 3) dzielnice mieszkalne. Centrum oraz dzielnice TKZS, �M A R I A N POKROPEK 168 PLAN WOJ. WSI GRAMADA WIDIN — B U L G A R I A Tab. I. Plan wsi Gramada Rys. M . Pokropek I — SONS: I I — Dom K u l t u r y ; Ш — ł a ź n i a ; I V — przedszkole; V — ż ł o b e k ; V I — Zankoop — Spółdzielnia R z e m i e ś l n i c z a ; V I I — sklep; V I I I — m í y n ; I X — sklep ż e l a z n y ; X — apteka; X l - poczta;. X I I — Selkoop — Wiejski Dom T o w a r o w y i restauracja; Х Ш — sklep z pie­ czywem ; X I V — straż p o ż a r n a : X V — X V I — b u d y n k i dla TKZS i SONS (w budowie) ; X V I I k s i ę g a r n i a : X V I I I - piekarnia; X I X - sklep s p o ż y w c z o - p r z e m y s l o w y ; X X — Selkoop: 1—129 — numeracja k w a r t a ł ó w zwartej zabudowy, C5£) — cerkiew; ++t+í* — cmentarze: » pomnik: ЩШШ nagrody zinwentaryzowane �169 U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T Л'О W S I G R A M A D A MTS i TPK lokowano na działkach upańs' .mówionych lub spółdzielczych. Własnością p r y w a t n ą pozostawały jedynie kwartały z zabudową miesz­ kalną. Obecnie wieś Gramada we wszystkich machałach posiada ponad 120 kwartałów z zabudową mieszkalną. W każdym kwartale znajduje się od kilku do kilkunastu siedlisk, każde w granicach 1000-2500 m (10-25 arów). Według danych statystycznych aktualnych dla 1966 r. we wsi było 1117 rodzin (4200 mieszkańców). Przyjmując, że każda rodzina po­ siada własną zagrodę, na jeden kwartał przypadałoby około 9 zagród. Liczby te będą nieco inne przy obliczeniach ilości domów, których było ogółem ponad 1600, czyli na 1 kwartał przeciętnie przypadałoby około 13. Różnica między ilością domów i rodzin wynika stąd, że w wielu siedli­ skach należących do jednej rodziny stoją dwa domy: jeden nowy, mu­ rowany, drugi pajantowy. Oczywiście, stopień zagęszczenia budynkami w poszczególnych kwartałach był znacznie większy, ponieważ każda zagroda oprócz budynku mieszkalnego posiadała jeden lub dwa inne 2 R y c . 5. Kaszta w z a g r o d z i e A n t o C z a n k o w a K a r a d ż o w a w M a r e ń s k i e j m á c h a l e ( K w . 64). Kaszta b u d o w a n a w 1910 r . i z a m i e s z k a n a do 1960 r. z ł o ż o n a z odżaku, kreive, d u ż e j soby p o p r a w e j s t r o m e o d ż a k u i d w ó c h m a ł y c h izb po strome l e w e j Fot. M . Pokropel? �170 M A R I A N POKROPEK R y e . 6. Kaszta w zagrodzie T o d o r k i L i t o w e j C h a d ż i j s k i e j w T a b a s z k i e j m á c h a l e ( K w . 91). Kaszta w k s z t a ł c i e l i t e r y L z ł o ż o n a z odżaka, krewe, d w ó c h staij i kilera Fot. M . Pokropek budynki: jachyr, chambar, a niekiedy także kurnik, szopy itp. W od­ różnieniu od centrum i dzielnic gospodarczo-rzemieślniczych, powsta­ łych w wyniku zaplanowanych akcji władz państwowych i spółdzielczych, rozwój kwartałów siedliskowych następował bardziej żywiołowo. Wpraw­ dzie w czasie pierwszego pomiaru wsi w latach 1925-1928 wyodrębnione zostały działki należące do zarządu wsi, tzw. działki z obsztińskiej mery, to jednak dzięki nadaniom i sprzedaży ich właścicielom prywatnym tra­ ciły wkrótce swą odrębność w stosunku do dawniej istniejących siedlisk. Działki z obsztińskiej mery charakteryzowały się regularnymi kształta­ mi w formie kwadratów lub prostokątów o ujednoliconych rozmiarach sięgających około 1000-1500 m . Regularność ta była bezpośrednio uwa­ runkowana regularnością nowych kwartałów wydzielanych na krańcach starej zabudowy, na nieużytkach okalających wieś i oddzielających ją od pól uprawnych. Pas nieużytków okalających wieś jest jeszcze na tyle szeroki, że na wiele lat zabezpiecza rozbudowę wsi. O ciągłej rozbu­ dowie wsi niech świadczy fakt, że nowe zagrody w Nowej máchale zaczęto lokować blisko cmentarza z końca X I X w., który kiedyś był oddalony o kilkaset metrów od zwartej zabudowy. Na miejsce starego cmentarza powstał nowy, obecnie używany, znów oddalony od granic współczesnej zabudowy o dalsze kilkaset metrów. 2 �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A 171 Największe nasilenie rozbudowy wsi przypada na okres międzywo­ jenny i po 1948 r. O ile w pierwszym okresie rozbudowa wsi związana byla z rozpadem wielkich rodzin, to po 1948 r. proces ten spowodowany był głównie czynnikami ekonomiczno-społecznymi, przede wszystkim wprowadzeniem na wieś kolektywizacji. Procesy zmian i skutki tych zmian w obu przypadkach były różne. Początki rozpadu wielkich wspólnot rodzinnych przypadają na ko­ niec X I X stulecia, jednakże największe zmiany w tym zakresie nastą­ piły dopiero po I wojnie światowej. Rozpad gospodarstw wielkorodzinnych spowodował daleko idące zmiany w kilku dziedzinach, w tym także w osadnictwie i budownictwie wsi. Zmiany te polegały na dzieleniu siedlisk należących do jednej dużej rodziny na kilka mniejszych części i na usamodzielnianiu się gospodarczym nowych właścicieli. Wraz z po- R y c . 7. Kaszta w zagrodzie M i k o M i k o w a Spaskiego. P r z y k ł a d kaszty budowanej przez S e r b ó w Fot. M . Pokropek działem siedlisk następował podział istniejących budynków i jednocześ­ nie budowa k i l k u nowych obiektów celem zabezpieczenia osobnego mieszkania każdej usamodzielniającej się rodzinie. Podziału siedlisk do­ konywano w rozmaity sposób. W początkowym okresie przy podziale siedlisk nie przeprowadzano dokładnych pomiarów określających wiel­ kości nadziału. Dane siedlisko pozostawało do celów podatkowych ca­ łością niepodzielną, chociaż w obrębie siedliska powstawało kilka no- �172 M A R I A N POKROPEK Rye. 8. Budowa domu parterowego przyziemiem. M a r e ń s k a m a c h a ł a z mieszkalno-gospodarczym ( K w . 50) S ł a w c z o P e t r o w W o ł c z e w Fot. M . Pokropek wych zabudowań stanowiących zaczątek samodzielnych gospodarstw. Wkrótce jednak względy praktyczne, a także rozporządzenia odgórne ujednoliciły zasady podziału polegające przede wszystkim na wyzna­ czaniu granic nowo utworzonych siedlisk. Rozpad wielkiej rodziny nie tylko powodował podział starych siedlisk, ale także przyczynił się do powstawania zupełnie nowych zagród sytuowanych w innych kwarta­ łach. Dokonywało się to wówczas, kiedy na starym siedlisku pozosta­ wały jedna lub dwie rodziny, reszta natomiast wyprowadzała się za­ gospodarowując nowe kwartały. Uzależnione to było bądź od wielkości siedlisk, bądź też od liczebności wielkiej rodziny, jej zamożności i możli­ wości kupna nowych działek siedliskowych. W poszczególnych dzielnicach Gramady zamieszkuje dotychczas od k i l k u do kilkunastu rodzin pochodzących ze wspólnot rodzinnych. Mimo że rodziny te w chwili obecnej prowadzą samodzielne gospodarstwa do­ mowe, to jednak tradycja wspólnoty jest jeszcze bardzo świeża i łatwa do uchwycenia. Przykładu dostarczyć może kilka rodzin np. Chadżij­ skich, Pałujków i in. W Mareńskiej máchale w kwartale' 59 pod koniec X I X w. zamieszkiwały trzy rodziny: Kurdaskich, Mitowa i Chadżijskich, zwana wówczas Chadżijata. Rodzina Chadżijskich posiadała największe siedlisko liczące ponad 4 dekary (4000 m ). Po środku siedliska stała 2 �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O WSI G R A M A D A T a b l . I I . P l a n siedlisk r o d z i n y C h a d ż i j s k i c h (rekonstrukcja) Rys. M . Pokropek 173 ��U K Ł A D PRZESTRZENNY I BUDOWNICTWO W S I G R A M A D A 175 kaszta (stary dom) budowany jeszcze za czasów tureckich (przed 1876) złożony z dwóch pomieszczeń: odżaka i soby. Obok kaszty stał jachyr. W latach 1909-1911 przed starą kasztą dziad Jonczo Czołow Chadżijata wybudował w rzędzie trzy nowe kaszty dla trzech synów: Tosza, Atanasa i Mika. Nowe kyszty były większe od starej i posiadały inny układ oraz większą liczbę pomieszczeń. W 1912-1913, a więc po wybudowaniu nowych domów nastąpił formalny podział siedliska między synów. W wyniku tego podziału siedlisko podzielono na trzy części. Każdy z sy­ nów otrzymał V3 siedliska i nowy dom. Ponadto każdy z synów otrzymał drugi budynek: Toszo — kolibę, Atañas — stary dom, k t ó r y od 1911 do 1934 r. (do chwili rozebrania) zamieniony był na jachyr, natomiast Miko — stary jachyr. Dalszy podział siedliska nastąpił przed I I wojną światową i tylko w części środkowej należącej do Atanasa. Wydzielono tu bowiem dwie nowe części, które otrzymali synowie Atanasa: Toszo Atanasow i Baj K r u m Chadżijski. Siedliska Toszo Jonczewa i Miko Jonczewa nie były dzielone i w całości przeszły na synów: Miko Toszowa i Kruma Mikowa. W 1963 r. siedlisko Tosza Atanasowa Chadżijskiego zostało sprzedane innej rodzinie Naczowych. Tak więc na prze­ strzeni niespełna 50 lat na siedlisku rodziny Chadżijskich powstały cztery nowe zagrody z trzema nowymi domami i ośmioma budynkami gospo­ darczymi. Ponadto, co należy szczególnie podkreślić, siedlisko nie zo­ stało utrzymane w rękach jednej rodziny. Podobnie, choć może mniej skomplikowanie, dokonał się podział siedliska rodziny Pałujkowych w kwartale nr 60. Tu rozpad wielkiej ro­ dziny nastąpił w 1925 r. Wówczas podzielono siedlisko na dwie części i wybudowano kosztem całej rodziny drugi dom dla jednego z braci. Dalsza rodzina wyprowadziła się do innych kwartałów. Ostateczny rozpad wspólnot rodzinnych i uformowanie się siedlisk jednorodzinnych dokonało się w latach 1948-1956, w okresie kolektywi­ zacji wsi. Procesowi temu sprzyjały czynniki państwowo-administracyjne, które zabezpieczały wstępującym do Spółdzielni Produkcyjnej rodzinom działkę siedliskową i ułatwiały zagospodarowanie jej w wypadku, gdy rodzina ta nie miała odpowiednich warunków na starym siedlisku. W okresie kolektywizacji obserwuje się tendencję do pozostawiania jednej rodzinie całego siedliska i do tworzenia nowych siedlisk w innych kwar­ tałach dla pozostałych członków rodziny. Jest to spowodowane chęcią utrzymania większego placu, który oprócz funkcji placu budowlanego staje się także rolniczo-warzywną i ogrodową działką przyzagrodową, niejednokrotnie jedyną, jaka pozostawała przy rodzinie po przystąpieniu do Spółdzielni Produkcyjnej. Powstawanie nowych siedlisk związane było także z likwidacją kolib. Przed kolektywizacją większość rodzin posiadała dwie zagrody. Jedną �T a b l . I V . P l a n siedliska rodziny P a ł u j k ó w Rys. M . Pokropek �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A 177 w obrębie wsi, drugą tzw. kolibę, w pobliżu pól uprawnych i terenów wypasowych. Istnienie kolib zabezpieczało mieszkanie dla większej ilości członków rodziny w obrębie jednego gospodarstwa. Po likwidacji kolib następowała konieczność zabezpieczenia mieszkania dla tych członków rodziny, którzy poprzednio pracowali i mieszkali na kolibach. Tabl. V. Plany kolib ¡Rys. M . Pokropek Nie bez znaczenia jest fakt, że po 1948-1956 r. zmieniły się wymogi ludności w zakresie mieszkaniowo-bytowym i że dzięki korzystnym wa­ runkom, jakie zostały stworzone na wsi bułgarskiej, mogły one być reali­ zowane. Jeszcze pod koniec ub. stulecia najbardziej powszechną formą domu w Gramadzie był dom pajantowy, dwuczęściowy złożony z tzw. odżaka i soby. Odżak pełnił funkcje kuchni, tu bowiem przy ścianie dzielącej odżak od soby stał komin z otwartym paleniskiem. Niektóre kaszty, bo tak nazywano takie domy, posiadały ponadto przed odżakiem wnęki, ro12 — Etnografia Polska, t . X V , z. 1 �178 M A R I A N POKROPEK .Tl J—l_J П ^ 3 4 C 10 i 12 u u.t ч U ' L_:.tl_J Tabl. V I . Plany d o m ó w pajantowych Rys. M . Pokropek �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A 179 dzaj podcieni zwane krewe. Wymiary takich kaszt wahały się w grani­ cach 5-6 m szerokości i 8-9 m długości (40-54 m ). Były one zamieszkałe przez wielką rodzinę liczącą do kilkunastu ludzi (12-15), a nawet więcej. Byli to zazwyczaj dziadkowie, ich dzieci z rodzicami oraz wnuczki, często także już z własnymi żonami i mężami. Niekiedy pod wspólnym da­ chem z dziadkami mieszkali także ich bracia i siostry. Wszyscy członko­ wie wielkiej rodziny zamieszkiwali w kaszcie jedynie w ciągu zimy. 2 0 T a b l . V I I . P l a n kaszty 3m i koliby Miko M i k o w a Spaskiego Rys. M . Pokropek �180 M A R I A N POKROPEK Od wczesnej wiosny do późnej jesieni część domowników głównie mło­ dych mężczyzn przenosiła się do koliby. Kolibę stawiano na wzór kaszty, tyle tylko, że była mniejsza i nie tak starannie wykonana. Składała się również z odżaka z otwartym paleniskiem i jednej soby, a niekiedy i z podcienia, czyli krewe. Wymiary kolib wahały się w granicach 5-8 m długości i 4-5 m szerokości (20-40 m ). W obrębie zagrody w y ­ korzystywano także na czasowe letnie mieszkanie budynki gospodarcze. W jachyrze, w górnej części, gdzie przechowywano słomę, łęty kuku­ rydziane i siano, spała młodzież. Tam też lokowano zazwyczaj robotni­ ków sezonowych, głównie robotników budowlanych. Na przełomie X I X i X X w. następują zmiany w układzie kaszt. Przy zachowaniu dawnych wymiarów zwiększa się ilość pomieszczeń, po­ czątkowo o jedno, później o dwa, a nawet o trzy. Nowe pomieszczenia uzyskiwano kosztem odżaka, które po prostu dzielono na połowę. Nowe pomieszczenia nazywano drugą sobą, staiczką lub killerem. Było ono prze­ znaczone na mieszkanie dla dziadków lub dla młodych. Jednocześnie peł­ niło ono funkcję komory. Wydzieloną z odżaka drugą sobę wkrótce po­ nownie dzielono, tworząc dwie małe izby. W ostatniej kolejności podziało­ w i ulegała właściwa soba. Wówczas kaszta nie zyskując na powierzchni użytkowej, a nawet nieco jej tracąc, wzbogacała się o 2-3 nowe pomiesz2 R y c . 9. D o m m u r o w a n y , j e d n o p i ę t r o w y w zagrodzie M i k o M i k o w a Spaskiego Fot. M . Pokropek �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A 181 czenia, które zajmowali żonaci synowie, zaczątek nowych rodzin. Zazwy­ czaj oni byli pierwszymi, którzy opuszczali stare siedlisko i budowali nowe domy w innych kwartałach. Rozwój planu kaszt polegał nie tylko na dzieleniu, ale także na dobudowywaniu nowych pomieszczeń. Efekt był podobny — zwiększona ilość pomieszczeń, chociaż w tym drugim przy­ padku niejednokrotnie zmieniały się rozmiary i bryła samego budynku. Nowe pomieszczenia dobudowywano do ściany szczytowej od strony odżaka. Często zajmowały one większą powierzchnię niż szerokość pier­ wotnego budynku, dzięki czemu tworzył się z tyłu lub z przodu kyszty występ. Dom przybierał wówczas kształt litery L . W taki sposób powstał dom Iwana Gergowa Baiłkowa w Mareńskiej máchale. Początkowo dom składał się z odżaka, soby i krewe. W latach 40-tych przybudowano do starego domu dwie soby z cegły. Przed przebudową domu mieszkało 5 osób: gospodarz, jego żona i troje dzieci (dwóch synów i córka). W do­ budowanych dwóch sobach zamieszkali później żonaci synowie. Na rozprzestrzenienie się nowych typów kaszt w Gramadzie duży wpływ w y w a r l i również zamiejscowi rzemieślnicy budowlani, głównie Serbowie. Do I wojny światowej granica między Bułgarią a Serbią była otwarta i dzięki temu liczne grupy Serbów przychodziły do Bułgarii w poszukiwaniu pracy, której nie mogły znaleźć u siebie. Otrzymywali ją przede wszystkim przy budowie. Bułgarzy chętnie zlecali Serbom bu­ dowę nowych domów, dlatego że Serbowie robili to szybko, dobrze i sto­ sunkowo tanio, a Bułgarzy usamodzielniwszy się gospodarczo przestali zajmować się dodatkowymi zajęciami, skierowywując całą uwagę na podniesienie poziomu i wydajności gospodarki rolniczo-hodowlanej. Grupy rzemieślników Serbskich liczyły od 8 do 20 ludzi. Gospodarz, który zamawiał u nich dom, nie określał dokładnie jego planu, mówił jedynie, jakie mają być wymiary i umawiał się co do ceny. Czas bu­ dowy trwał do k i l k u tygodni. Serbowie wykonywali całość robót, łącz­ nie z pokryciem dachu dachówką i stolarką budowlaną. Budowano prze­ ważnie kaszty pajantowe, chociaż już wówczas zaczęto stosować także cegłę wypalaną w polowych cegielniach. Majster i jego pomocnicy byli na całkowitym utrzymaniu gospodarza. Dostawali całodzienne wyży­ wienie i nocleg. Po zakończeniu budowy byli ponadto obdarowywani różnymi przedmiotami, jak ręczniki, skarpety, koszule itp., i goszczeni w czasie uroczystości kończącej budowę, zwanej fetem lub zajetém. Serbowie w zasadzie nie budowali kászt o dwu pomieszczeniach złożo­ nych z odżaka i soby. Stawiali oni od razu kaszty większe składające się z 4 i więcej pomieszczeń. Najczęściej stawiano kaszty złożone z cen­ tralnie usytuowanego odżaka oraz jednej dużej soby z jednej strony, i dwóch małych z drugiej strony odżaka. Odżak przed wejściem miał podcień (krewe) z jednym lub kilkoma słupkami zakończonymi arka- �M A R I A N POKROPEK R y c . 10—11. P r z y k ł a d y d o m ó w m u r o w a n y c h o o d m i e n n y m w y s t r o j u architektonicznym Fot. M . Pokropek �183 U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O WSI G R A M A D A • R y c . 12. Ś c i a n a zamieszkanej) s z c z y t o w a kaszty z widoczną z o k r e s u t u r e c k i e g o (obecnie pajantową konstrukcją ściany. * nie Nowa machała Fot. M . Pokropek darni. Ten typ o różnych drobnych odmianach jest dla domów pajantowych z lat 1900-1930 najbardziej powszechny. Pod koniec okresu mię­ dzywojennego zaprzestano budować domy pajantowe o tradycyjnym układzie. Coraz częściej stosowana jest cegła, a rozplanowanie staje się bardziej skomplikowane, często już oparte na projektach architekto­ nicznych. W zasadzie już od 1928 r. w Gramadzie należało przy wznosze­ niu nowych budynków uzyskiwać zezwolenia i plany w Wydziale Archi­ tektury w Widinie. Do końca I I wojny światowej nie przestrzegano jednak tego zarządzenia. Dopiero po 1948 r. unormowano przepisy budowlane, które wcielone w życie przyczyniły się do wyjątkowo szybkiej przebu­ dowy wsi i zmiany oblicza architektonicznego. Przepisy te dotyczyły obowiązku uzyskiwania zezwolenia na budowę, lokalizacji i zatwierdzenia planu przyszłego budynku. Okręgowy W y ­ dział Architektury w Widinie przygotował kilka planów domów parte­ rowych i jednopiętrowych o różnych rozwiązaniach funkcjonalnych. Rodzina pragnąca budować nowy dom wybierała któryś z gotowych planów lub zamawiała nowy, zazwyczaj różniący się od planów typowych jedynie drugorzędnymi elementami. We wszystkich układach powtarza �184 M A R I A N POKROPEK 4 Tabl. VIII. Plany i elewacje domów murowanych: I — projekty architektoniczne; I I — plany d o m ó w pobudowanych we w s i Rys. M . Pokropek �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A 185- się podobne rozwiązanie. Dom jest sytuowany na planie kwadratu lub prostokąta zbliżonego do kwadratu o bokach 8-10 m. Podzielony jest na cztery części. Trzy części zajmują trzy izby, w części czwartej mieści się przedpokój lub tzw. holi, spiżarnia bądź łazienka, a w domach jedno­ piętrowych także klatka schodowa. Szczególnie w pierwszym okresie pomiędzy planami opracowanymi przez architektów a gotowymi budynkami zachodziły dość istotne róż­ nice. Dotyczyły one głównie odżaków i magazynów-spiżarni, zw. maze. Architekci w planach nowych domów nie uwzględniali odżaków, czyli kuchni z otwartymi paleniskami przy odkrytym kominie. Natomiast w pierwszych domach murowanych takie odżaki istnieją, z t y m że są one sytuowane w przyziemiu razem z maze i jedną lub dwoma izbami. R y c . 13. Koliba o konstrukcji pajantowej Fot. M . Pokropek Tworzyło się wówczas gospodarczo-mieszkalne przyziemie, natomiast nieco podwyższony parter stawał się reprezentacyjną częścią domu. Oczy­ wiście odżak w domach murowanych nie pełnił tej samej funkcji, co w dawnych domach pajantowych. Miał on sporadyczne zastosowanie przy wędzeniu mięs, wyrobie serów i wina, przetworów owocowych itp. Tworzenie części gospodarczo-mieszkalnej w przyziemiach budynków parterowych stało się dość powszechne we wsi i zostało zaakceptowane przez władze architektoniczne, jakkolwiek w dalszym ciągu bez odżaka. Zresztą odżak w latach późniejszych coraz częściej jest zupełnie pomi- �186 M A R I A N POKROPEK R y c . 14. K o n s t r u k c j a d a c h u z w i d o c z n y m odżakiem. rozbiórki. Tabaszka m a c h a ł a Dom w czasie Fot. M . Pokropek jany. Funkcję jego przejmują z powodzeniem zamknięte kuchnie kaflowe. W nowych domach parterowych z mieszkalnym przyziemiem za­ mieszkanym przez rodziny trzypokoleniowe utrwala się nowy zwyczaj polegający na tym, że starzy rodzice zamieszkują dół, a syn lub córka z rodziną zajmuje górę, z t y m że na dole w dalszym ciągu przygotowywuje się dla wszystkich jedzenie i tu spędza się większość dnia ro­ boczego. W ostatnich latach dość często powstają domy jednopiętrowe, ale już bez mieszkalnego przyziemia. Parter jest sytuowany równo z zie­ mią lub nawet jest nieco wgłębiony w ziemię i spełnia tę samą funkcję, co mieszkalne przyziemie. Z innych różnic pomiędzy planami a gotowymi budynkami wymie­ nić należy brak w istniejących domach ubikacji i bardzo często łazie­ nek, mimo że każdy plan przewidywał pomieszczenia na urządzenia sani­ tarne. Ubikacje są zawsze stawiane oddzielnie poza obrębem domu, na- �U K Ł A D PRZESTRZENNY I BUDOWNICTWO W S I G R A M A D A 187 tomiast łazienki zamieniane są na jedno z pomieszczeń użytkowych: mieszkanie, spiżarnia itp. W nielicznych tylko przypadkach łazienka speł­ nia swą właściwą funkcję. Inne zmiany są już mniej istotne i dotyczą nieco innego ustawienia okien lub drzwi w ścianach, innego wystroju zewnętrznego. Te drobne zmiany w wystroju (schody, balkony, kolumny czy filary balkonowe"), a także różnorodne w kolorze i fakturze tynki czynią, że domy, mimo iż budowane według kilku ujednoliconych planów, są do siebie nie po­ dobne. Każdy obiekt nabiera cech indywidualnych, zatraca szablonowość i monotonię standardowych projektów. W porównaniu z domami pajantowymi domy murowane z reguły są większe i posiadają większą ilość pomieszczeń. Domy pajantowe najczęściej miały 3-4 pomieszczenia, podczas gdy nowe domy parterowe z mieszkalnym przyziemiem i domy jednopiętrowe mogą posiadać do 8 izb. Zwiększenie ilości izb i powierzchni użytkowej w nowych do­ mach było nieproporcjonalne do ilości mieszkańców. W nowych do­ mach przeciętnie mieszka 3-5 osób, a przecież kilkadziesiąt lat wcześ­ niej w domach, niekiedy tylko dwuczęściowych mieszkało do 20 osób. Bardzo często współczesny program użytkowy w nowych domach mu- R y c . 15. P o k r y c i e s ł o m i a n e koliby Fot. M . Pokropek �188 M A R I A N POKROPEK R y c . 16. B u d y n e k gospodarczy. N o w a m a c h a ł a Fot. M . Pokropek rowanych nie jest uzasadniony aktualnymi potrzebami rodziny. We wsi zdarzają się dość często wypadki, że na jednego mieszkańca nowego domu przypadają 2-3 mieszkania, z których tylko część jest zamie­ szkana na stałe. Mimo takiego stanu nie buduje się mniejszych domów, a wprost przeciwnie, każda rodzina stara się pobudować dom jak naj­ bardziej okazały. Jest to więc sprawa mody i prestiżu, ale nie tylko. Jest to także lokata kapitału. Po kolektywizacji dochód rodzin prze­ znaczany jest w większości na konsumpcję, do której zaliczyć należy także budowę domu i jego wyposażenie. Po drugie powstaje znaczna nadwyżka wolnego czasu, który w pierwszym rzędzie przeznaczany jest na zajęcia przy budowie i przy utrzymaniu siedliska. Właśnie obecnie rozpowszechnił się w budownictwie system gospodarczy po­ legający na tym, że większość robót przy budowie wykonuje sama rodzina. Nie jest to oczywiście regułą, bo we wsi działają także spół­ dzielcze brygady rzemieślnicze wykonujące wszelkie prace przy budo­ wie. Należy również odnotować nową formę współpracy sąsiedzkiej stosowaną przez członków jednej brygady. Ruch budowlany w Gramadzie w ostatnich latach jest bardzo duży. �U K Ł A D PRZESTRZENNY I BUDOWNICTWO W S I G R A M A D A R y c . 18. Chambar-spichrz na kukurydzę Fot. M . Pokropek �190 M A R I A N POKROPEK Według danych statystycznych w 1963 г. zburzono 9 starych domów pajantowych, na miejsce których postawiono tyle samo domów muro­ wanych. W 1964 r. zburzono 7, a w 1965 r. 11 domów pajantowych. W t y m okresie postawiono około 20 nowych domów murowanych. Tak duże postępy budowlane mogą być realizowane tylko dzięki stworze­ niu odpowiedniej bazy materiałowej. Na wieś dostarcza się każdej potrzebnej ilości materiałów budowlanych jak również gotowe elementy (znormalizowane drzwi, okna, balustrady, schody, a także części więźby dachowej, dachówkę itp.). Ponadto wykorzystuje się miejscowe re­ zerwy materiałowe, a przede wszystkim kamień, piasek i glinę, z której każdy może wykonać, jeżeli tylko zechce i ma czas, potrzebną mu ilość cegieł. Wyrobem cegieł i wypalaniem jej w polowych cegielniach w Gramadzie zajmowali się przeważnie Cyganie. We współczesnym budownictwie mieszkalnym przeważa jednak ma­ teriał zakupiony bezpośrednio w cegielniach lub w składach z materia­ łami budowlanymi. Zupełnie inaczej zdobywano materiał budowlany Ryc. 19. Budynek gospodarczy — jachyr. Czeków Mareńska machała ( K w . 45). Gano Łukanow Fot. M . Pokropek �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A 191 kilkadziesiąt lat wcześniej. W przeważającym stopniu był to materiał pochodzenia miejscowego zdobywany systemem gospodarczym. W bu­ downictwie z przełomu X I X i X X w. i w pierwszym ćwierćwieczu X X w. cegła nie odgrywała zbyt dużej roli. Tzw. domy pajantowe budowano z drewna, plecionki i gliny. Na podwalinach zwanych temel leżących bezpośrednio na ziemi lub na kamiennym fundamencie usta­ wiano pionowe słupy, tzw. igli, które wzmacniano dodatkowo skośnie biegnącymi pojancami. U góry i g l i wiązano dwoma parami belek, zw. posłankami, ułożonych wzdłuż i wszerz ścian. Na postrankach (rodzaj opasi) układano gredy — belki, na których ustawiano konstrukcję dachową i umocowywano pułap. Ramowatą konstrukcję ścian wypełniano czakma_, czyli plecionką, którą oblepiano z obu stron gliną. Zamiast plecionki z chrustu stosowano także plecionkę słomianą. W późniejszych latach zaczęto stosować pecki z gliny zmieszanej ze słomą, suszoną na słońcu cegłę i wreszcie cegłę wypalaną. Z czakmy oblepianej gliną wykony­ wano pułapy, a także kominy. Konstrukcja dachu wymagała dużego R y c . 20. B u d y n e k g o s p o d a r c z y — jachyr Fot. M . Pokropek �192 M A R I A N POKROPEK zużycia drewna, bo mimo że dachy nie były zbyt wysokie, szkielet ich musiał być mocny ze względu na wyjątkowo duży ciężar ceramicznego pokrycia. Na gredy, czyli belki pułapowe, nakładano tzw. poklopce, w które wpasowywano pionowe słupki, zwane popami. Jeżeli były tylko dwa słupki — popy, wówczas ustawiano je po środku budynku; na wierzch nakładano poziomą belkę — bilo, na której dopiero opierano krokwie. Bardzo często krokwie podpierano jeszcze w połowie długości podobną konstrukcją do wyżej opisanej tyle tylko, że o połowę niższą. Stosowano także tzw. stolicą — rodzaj konstrukcji stolcowej. Dachy były czterospadowe; narożne krokwie zwano maijami, tak samo jak dawniej nazywano narożne dachówki. Dachy domów kryto dachówkami, chociaż wielu mieszkańców wsi pamięta, że dawniej kryto także słomą. Pokrycie słomiane obecnie spotkać można jedynie na nielicznych bu­ dynkach gospodarczych oraz na niektórych zachowanych jeszcze, choć już nie używanych kolibach. W budownictwie wiejskim w Gramadzie występują trzy rodzaje dachówek. Pierwszy rodzaj to dachówki pół­ okrągłe nakładane na przemian, jedna na drugą. Zwą ją piturą lub turską keremidą. Była ona najbardziej rozpowszechniona na przełomie X I X i X X w. Do dziś zachowała się jedynie na najstarszych domach pajantowych. W 1 ćwierćwieczu naszego stulecia na krótko pojawiła się dachówka podobna kształtem do karpiówki, ale układana pojedyn­ czo. Zwano ją ploczkami. Około 1908 r. rozpowszechniła się, a obecnie występuje wyłącznie dachówka felcówka, zwana w Gramadzie marsilską. O ile dachówkę półokrągłą wykonywali kiedyś sami mieszkańcy wsi, to obecnie dachówkę zakupuje się wyłącznie w cegielniach lub w składach budowlanych. Drewno wykorzystywane do budowy domów pochodziło przeważnie z prywatnych lasów. Przed kolektywizacją wielu gospodarzy posiadało po kilka dekarów własnego lasu. Przeważnie były to drzewa liściaste: dęby, buki, akacje, klony itp. Potrzebne drzewo iglaste na okna, drzwi, podłogi sprowadzano z Bałkanu, dokąd jeżdżono w kilku gospodarzy tworzących spółkę transportową, zwaną zaredą. We współczesnym budownictwie mieszkalnym właściwie nie zacho­ wały się tradycyjne materiały i techniki b u d o w l a n e . Jak już wspo­ mniano, z chwilą wprowadzenia nowych przepisów budowlanych oraz planów od razu zabezpieczono ich realizację, dzięki czemu uchroniono się przed tymczasowymi i prymitywnymi sposobami budowy. Trady­ cyjne materiały i techniki budowlane zachowały się natomiast w bu­ downictwie gospodarczym, gdzie można prześledzić formy bardzo pry­ mitywne, chociaż i tutaj zauważyć można coraz więcej elementów budownictwa nowoczesnego. �193 U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A MARIAN POKROPEK SPATIAL PATTERN AND ARCHITECTURE OF GRAMADA S u m m a r y The begun contemporary i n 1925—1928, Measurements of were administration ihe reshaped ledged, spatial taken, and the a new trade settlement called pattern of Gramada is a result of a regulation a n d of a r e b u i l d p r o g r a m d u r i n g c o l l e c t i v i z a t i o n was lots. Makhals and Makhals, performing and i n d u s t r i a l installations), of roads was build, and property The old division named Nova. After collectivization, new four network were functions adjusted to relations four Tabashka, sections economic into traced, a new were sections Marenska, established after defined was needs of Brankovska, on the fringes the in acknow­ ( a g r i c u l t u r a l , or h o u s i n g the 1948. centre and of the craftsmen developing socialist economy. At p r e s e n t , the v i l l a g e is f a i r l y c l e a r l y d i v i d e d into t h r e e p a r t s w i t h functions: 2) 1) the districts quarters. of c e n t r e of a d m i n i s t r a t i o n , t r a d e , s e r v i c e s , c u l t u r e a n d agriculture, There is about husbandry, 120 the quarters crafts with and dwelling industry; houses. 3) In different education; the each living quarter t h e r e is a v a r i o u s n u m b e r of i n d i v i d u a l lots c o v e r i n g f r o m 1000 to 2500 square meters. village. The In 1966 number The wars social 1948. I n the or 4200 inhabitants in been going the joint- families, collectivization different in each on i n the expansion while were village was after 1948, decisive. between the erected can old b u i l d i n g s each have been case. The s e r v e as a n e x a m p l e At the Gramada At in end was of a the b r e a k of interior was Immigrant types of the payant the of the 19th and changes and The a d i v i s i o n of lots into kásta. more Before often tions h a v e b e e n of t h e a most of common two accepted of buildings family them smaller the form parts, called the rooms, or plan. of house and was changed. rooms were The build. s p r e a d of houses in soba. new S e r b s , c o n t r i b u t e d to t h e have new been become b y a r c h i t e c t s . A f t e r 1948 u n i f o r m b u i l d i n g r e g u l a ­ of its architectonic image. District Architect's typical projects w h i c h have been 13 — Etnografia Polska, t . X V , z. 1 a odjak c o m m o n b y t h e n , a n d p l a n s of houses h a v e a change The has settlement kdstas W a r I I , t r a d i t i o n a l payant a n o f f i c i a l p e r m i s s i o n to b u i l d on a definite number of n e w Khadjiyski i n t r o d u c e d , w h i c h h a v e c o n t r i b u t e d to v e r y r a p i d v i l l a g e , a n d to required an designed the a r r a n g e m e n t of of World abandoned. B r i c k has become more complex, the consisting c e n t u r i e s the divided of into independence. process. century, house craftsmen, among the divided, and a number division the economic case. d i s i n t e g r a t i o n of j o i n t - f a m i l y f a r m s b r o u g h t about Also the related with s m a l l e r p a r t s , as n u c l e a r f a m i l i e s h a v e b e e n g a i n i n g t h e i r e c o n o m i c been the 1600. have with were families, f o r m e r p e r i o d , the of connected their consequences The works disintegration factors 1117 exceeded intensive a n d after of were of houses most process there Office reconstruction The new regulations place and according w i t h at generally Vidina used by has the prepared villagers. �M A R I A N POKROPEK 194 Since the enactment of the new building regulations by supplying n e c e s s a r y b u i l d i n g m a t e r i a l s to the v i l l a g e . T r a d i t i o n a l m a t e r i a l s a n d are still even employed there After h a v e been modern in i n d i v i d u a l a u x i l i a r y buildings elements are becoming (yakhyra, ambara all the techniques etc.), but common. 1948 the k o l i b a s , i.e. s e a s o n a l s u m m e r p e n s n e a r the fields a n d p a s t u r e s abandoned. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/963cd432ea4b7f8ec613fea780363d40.pdf 492243ab8291d3aff9c69c3422c2771c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:717 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:660 Title A name given to the resource Struktura zawodowa mieszkańców Gramady ze szczególnym uwzględnieniem rzemiosła / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.127-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia WANDA P o l s k a " , t. X V z. 1 PAPROCKA STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM RZEMIOSŁA Trudno mówić o współcześnie zachodzących na wsi przemianach gospodarczych, społecznych i kulturowych nie uwzględniając roli, jaką w procesach tych odgrywają zmiany w zakresie struktury zawodowej ludności wsi. Jednym z podstawowych wskaźników procesów urbaniza­ cyjnych na wsi w płaszczyźnie ekonomicznej jest zwiększający się od­ setek ludności zatrudnionej w zawadach pozarolniczych, a w miarę dal­ szych postępów urbanizacyjnych odsetek zatrudnionych w usługach kosztem pracujących bezpośrednio w produkcji. Dążenie we wszystkich dziedzinach gospodarki narodowej, a więc i w rolnictwie, do rozwiniętego systemu wytwarzania łączy się z w y ­ sokim stopniem społecznego podziału pracy. W zależności jednakże od dokonujących się przeobrażeń społeczno-gospodarczych i ustrojowych zaawansowanie tego procesu może być różne. Dyferencjacja zawodowa ludności wiejskiej w warunkach gospodarki kolektywnej będzie różnić się od dyferencjacji zawodowej ludności wsi indywidualnej, odmienna bowiem jest organizacja pracy i sposób produkcji w obu tych syste­ mach gospodarczych. W badaniach nad strukturą zawodową ludności wsi bułgarskiej nie ma wobec pełnej kolektywizacji możliwości konfrontacji tradycyjnej struktury zawodowej, z nową wykształcającą się w procesie uspołecznie­ nia środków produkcji i socjalizacji życia społecznego. W tej sytuacji dla pełnego zrozumienia kierunków rozwoju obecnej struktury zawodo­ wej konieczne było podjęcie próby rekonstrukcji procesu różnicowania się zawodowego ludności wsi Gramada w okresach dawniejszych opie­ rając się na materiale etnograficznym, archiwalnym i statystycznym, jak również ustalenie stopnia zróżnicowania zawodowego w momencie zasadniczych zmian ustrojowych. Wiele bowiem elementów, które obser­ wujemy we współczesnej strukturze, m. n. w zakresie form organiza1 1 Zgodnie obejmującymi z przyjętymi okres od końca dla całości XIX w. opracowania do chwili ramami obecnej. chronologicznymi �128 WANDA PAPROCKA cji pracy, można odnieść do okresów wcześniejszych. Dotyczyć to będzie w pierwszym rzędzie rzemiosła tradycyjnego, w k t ó r y m proces profesjo­ nalizacji był znacznie zaawansowany już przed 1944 r. Dlatego też ba­ dania procesu różnicowania się struktury społecznej ludności wsi Gra­ mada ze względu na kryterium społecznego podziału pracy należało roz­ począć od analizy zmian, jakie nastąpiły w rzemiośle wiejskim w okresie od końca X I X w. Poza zagadnieniami odnoszącymi się bezpośrednio do struktury za­ wodowej badania nad rzemiosłem obejmowały również problemy zwią­ zane z formami organizacji rzemiosła oraz podejmowały próbę określe­ nia roli, jaką odgrywało ono w systemie gospodarczym wsi. Zgodnie z zasadniczą problematyką badań etnograficznych prowadzonych we wsi Gramada, opracowanie tych tematów będzie stanowić przyczynek do badań tradycyjnego modelu gospodarczego wsi oraz pozwoli na prze­ śledzenie kierunku zachodzących współcześnie przemian. Ścisły związek wytwórczości rzemieślniczej z podstawowymi działa­ mi gospodarki wiejskiej, głównie rolnictwem i hodowlą, wymaga roz­ patrywania zachodzących w tych dziedzinach procesów w ścisłym ze sobą powiązaniu i wzajemnym uwarunkowaniu. W konsekwencji po­ winno to prowadzić do szczegółowej analizy zmian ustrojowych, spo­ łecznych i gospodarczych warunkujących proces przekształcania się tra­ dycyjnej gospodarki wiejskiej. Dotyczyłoby to zarówno zmian wynika­ jących z formowania się nowych stosunków agrarnych w okresie przej­ ścia od „naturalnej" gospodarki typu wielkorodzinnego do powstania gos­ podarki drobn oto war owej w końcu X I X w., ugruntowania się stosunków kapitalistycznych w rolnictwie w okresie międzywojennym, jak również i skutków, jakie dla kultury chłopskiej przynoszą procesy urbanizacji i industrializacji w warunkach socjalistycznej przebudowy gospodarki wiejskiej. Ponieważ jednak szczegółowa analiza tych zagadnień przed­ stawiona zostanie w innych artykułach zamieszczonych w t y m tomie — w swoich rozważaniach zasygnalizuję jedynie te fakty, które miały szczególne znaczenie dla omawianego przeze mnie tematu. W oparciu o materiał terenowy i prace D. Marinowa dotyczące pn.-zach. Bułgarii, które należy uznać za opracowanie źródłowe — moż­ na podjąć próbę scharakteryzowania rozwoju rzemiosła na terenie Gra­ mady i określić rolę, jaiką odgrywało ono w gospodarce wiejskiej w koń­ cu X I X w. W pn.-zach. Bułgarii, tak jak i na terenie całego kraju, powstałe po likwidacji tureckiej własności ziemskiej i w procesie rozpadu wielkiej 2 2 ss. D. 201. M a r i n o w, Wesztstwenata kultura na zapadną Bułgaria, Sofia 1901, �129 S T R U K T U R A Z A W O D O W A MI'ESZKAÑCOW G R A M A D Y rodziny indywidualne drobnotowarowe gospodarstwa rolne charaktery­ zowały się niskim poziomem rozwoju sił w y t w ó r c z y c h . Badania tere­ nowe pozwalają stwierdzić, że zestaw inwentarza materialnego rodziny i gospodarstwa w końcu X I X w. był bardzo ograniczony. W gospodar­ stwie rolnym niski poziom sił wytwórczych wyrażał się w prymityw­ nych formach narzędzi rolniczych (m. in. posługiwano się drewnianym radłem i pługiem, w transporcie używano nie okutych kół itp.) . Gospo­ darstwo domowe dysponowało niewielkim zestawem mebli i sprzętów domowych, a przedmioty służące do przygotowywania posiłków, jedze­ nia, przechowywania pokarmów itp. były charakterystyczne ze względu na swoje proste formy . Jedyną rekompensatą była znaczna ilość tkanin spełniających różnorodne funkcje w gospodarstwie domowyrn . 3 4 5 6 Ten skromny inwentarz materialny rodziny i gospodarstwa mógł być w znacznym stopniu wykonywany w ramach własnego domu. Układ gospodarczy w zachowanych kilkupokoleniowych rodzinach sprzyjał temu stanowi rzeczy, pozwalając na bardziej racjonalny podział pracy i wykorzystanie zdolności produkcyjnych każdego członka zespołu rodzin­ nego. A nawet po rozpadzie wspólnoty rodzinnej pewna wymiana usług i pomoc w różnego rodzaju pracach została zachowana mimo indywi­ dualizacji poszczególnych gospodarstw rojných i domowych. Można stwierdzić, że naprawę, a nawet w niektórych wypadkach, wykonywa­ nie przedmiotów uważano za równoznaczne z umiejętnością posługiwania się n i m i . Jedynie bardziej skomplikowane prace wymagające odpo­ wiedniego warsztatu były wykonywane przez rzemieślników. Głównymi działami wytwórczości i usług w t y m okresie, o których można mówić w kategoriach zawodu, było kowalstwo, krawiectwo, kołodziejstwo i bed­ narstwo (często te dwie ostatnie specjalności wykonywał jeden rze­ mieślnik). Rzemiosła te wymagały bądź surowca trudnego do uzyskania we w ł a s n y m gospodarstwie, bądź bardziej skomplikowanego warsztatu lub wyższych kwalifikacji zawodowych. 7 Skąpe dane pozwalają jedynie w przybliżeniu określić ilość osób 3 N i s k i poziom s i ł w y t w ó r c z y c h , j a k i r e p r e z e n t o w a ł y nowo p o w s t a ł e go­ s p o d a r s t w a r o l n e , p o w o d o w a ł , ż e o s i ą g a ł y one n a j n i ż s z ą w y d a j n o ś ć z h a w E u r o ­ pie i m o g ł y p r o w a d z i ć t y l k o p r o s t ą p r o d u k c j ę t o w a r o w ą . W 1897 r. b y ł o w c a ł y m k r a j u 32 399 p ł u g ó w , 731 ż n i w i a r e k , 94 m ł o c k a r n i e n a 3 187 954 h a z i e m i u p r a w n e j . Ż. N a t a n , Istoria ekonamiczeskogo rozwitia Bołgarii, M o s k w a 1961, s. 239-240. 4 Marinow, - Por. -artykuł B . J a w o r s k i e j . Por. a r t y k u ł G . M i c h a j ł o w e j . 0 op. cit. 7 P o t w i e r d z a j ą to m a t e r i a ł y D . M a r i n o w a . W g j e g o r e l a c j i i s t n i a ł o p r z e k o n a ­ n i e w ś r ó d l u d n o ś c i w i e j s k i e j , ż e n i e m ó g ł b y ć d o b r y m w o ź n i c ą ten, kto n i e u m i a ł w y k o n a ć części wozu lub d o k o n a ć naprawy. R ó w n i e ż nie m ó g ł b y ć dobrym r o l n i ­ k i e m ten, kto n i e p o t r a f i ł w y k o n a ć n p . j a r z m a . M a r i n o w , op. cit., s. 184-185. 9 — Etnografia Polska, t . X V , z. 1 �130 WANDA PAPROCKA R y e . 1. F r a g m e n t w n ę t r z a k u ź n i C a n o I w a n o w a Karadżowa Fot. N . Nikołow, 1968 �131 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY pracujących w t y m okresie w rzemiośle. Kowalstwo stanowiące jedno z podstawowych rzemiosł ze względu na swoje znaczenie dla rolnictwa reprezentowane było na terenie Gramady przez 4-6 kuźni, w każdej z nich praktykowało przeciętnie 1-3 czeladników i uczni. W tych grani­ cach wahała się ilość warsztatów kołodziejskich i bednarskich. Natomiast w ciesielstwie i krawiectwie, w zawodach nie wymagających zasadniczo zaplecza warsztatowego , określenie liczby osób pracujących jest znacz­ nie trudniejsze ze względu na istnienie rzemieślników wędrownych, którzy pracowali we wsi sezonowo °. Szewstwo nie było reprezentowane w tamtejszym rzemiośle wobec powszechnie jeszcze wykonywanego w domu obuwia skórzanego tzw. opinek i cyrwuli. 8 Jak wykazały badania i jak potwierdzają materiały D. Marinowa, prawie wszyscy rzemieślnicy byli rolnikami należącymi przeważnie do grupy mało- i średniorolnych wykonujących swój zawód na marginesie prac w gospodarstwie rolnym. Trudno jest więc dla tego okresu mówić o roli i znaczeniu rzemiosła jako poważniejszego czynnika różnicowania struktury zawodowej wsi. Rzemieślnicy nie stanowili dość wyraźnej grupy zawodowej traktując rolnictwo jako zajęcie podstawowe. Niektóre specjalności nie w y o d r ę b ­ niły się z grupy, którą określić można jako wytwórczość domowa. Na­ leży jednak zwrócić uwagę na fakt, że pewne elementy tego, co można nazwać produkcją rzemieślniczą, kryły się w specyficznych warunkach gospodarki rodzinnej, w rodzinnym podziale pracy dającym podstawy do określonej specjalizacji. Można więc w odniesieniu do tego okresu mówić o znacznym stopniu samozaopatrzenia w zakresie wytwórczości wiejskiej. Z jednej strony sprzyjał temu ograniczony system potrzeb ludności, z drugiej słabe uczestnictwo gospodarstwa chłopskiego w obrocie rynkowym. Nie daje to jednak podstaw do wnioskowania o całkowitej samowystarczalności wsi w t y m zakresie. Położenie Gramady w pobliżu znacznego centrum gospodarczego, jakim był Widin (liczący w t y m okresie około 20 tys. m i e s z k a ń c ó w ) musiało włączyć wsie okoliczne w orbitę wpływów gos10 8 Dotyczy to krawców szyjących ręcznie odzież tradycyjną, tak zwanych terzji. 0 W g d a n y c h o t r z y m a n y c h od i n f o r m a t o r a , k t ó r y z a c z ą ł p r a c o w a ć j a k o k r a ­ w i e c (terzja), w 1900 r. l i c z b a stale p r a c u j ą c y c h k r a w c ó w w y n o s i ł a o k o ł o 6-8 o s ó b . P r a c o w a l i oni w d o m u k l i e n t ó w r a z e m z c z e l a d n i k a m i i u c z n i a m i . io -yj r o k u 1878 po u c i e c z c e z W i d i n a ok. 1500 T u r k ó w w g u r z ę d o w e g o s p i s u w m i e ś c i e r a z e m z p r z e d m i e ś c i e m p o z o s t a ł o o k o ł o 17 300 s t a ł y c h m i e s z k a ń c ó w (razem z garnizonem b u ł g a r s k i e j milicji, razem z a ś z m i e s z k a j ą c y m i czasowo i c u ­ d z o z i e m c a m i 21 000, w t y m 9000 m u z u ł m a n ó w ) . P o r . F . K a n i e , Dunawska Bułgaria w Balkanicz, S o f i a 1932, s. 89. �132 WANDA PAPROCKA podarczych tego miasta. Zachowane dokumenty archiwalne wskazują na znaczny rozwój rzemiosła i handlu w Widinie w t y m okresie. Pierwsze miejsce w strukturze zawodowej miasta zajmował handel, drugie — rzemiosło . Rozwój produkcji rzemieślniczej i handlu w Widmie zwią­ zany był, podobnie jak i w innych miastach Bułgarii, z koniecznością stworzenia właściwej bazy zaopatrzeniowej dla stacjonujących garnizo­ nów wojsk tureckich. Ponadto Widin jako port naddunajski miał duże możliwości udziału w handlu wewnętrznym i zagranicznym imperium otomańskiego . Ale nawet po wyzwoleniu i wycofaniu wojsk tureckich liczba rzemieślników w 1885 r. wynosiła jeszcze 1500 o s ó b W nie­ wielu zachowanych materiałach archiwalnych wymienione są jako naj­ liczniejsze takie cechy, jak abadżijski (specjalny rodzaj sukna aba), kożuszniczy, krawiecki, złotniczy, bakardżijski (wyroby z miedzi), piekarni­ czy, garncarski . Od roku 1896 organizowane były w Widmie regularne wystawy rolnicze i hodowlane, a od 1897 roczne jarmarki. Powołanie do życia tego typu instytucji wymiany musiało odpowiadać potrzebom zaplecza gospodarczego Widina, które stanowiły wsie okoliczne, a więc i Grama­ da . O znaczeniu Widina jako centrum handlowego i rzemieślniczego świadczy m. i n . wprowadzenie w 1881 r. przez gminę miejską opłaty za wjazd do miasta z towarem. 11 12 1 3 Vl 15 1 1 D. N. С u c h l e w , 70 godini widinska partijna Istoria na grada Widin i negowata organizacja, W i d i n 1968. oblast, Sofia 1936; 1 2 C h a r a k t e r y s t y c z n y j e s t opis m i a s t a z tego o k r e s u p o d a n y p r z e z К an i с a, op. cit., s. 60, w k ó r y m podaje, ż e w o b r ę b i e m i a s t a w p o b l i ż u t w i e r d z y z n a j d o ­ w a ł y s i ę w a r s z t a t y p r o d u k u j ą c e w y r o b y ze z ł o t a i s r e b r a , b a r d z o r ó ż n o r o d n e , z a r ó w n o wytworne i kosztowne kupowane przez najbogatszych T u r k ó w , j a k i t a ­ nie. Nieco dalej z n a j d o w a ł s i ę bazar. C e n y b y ł y niskie. R z e m i o s ł o bułgarskie s k u p i a ł o s i ę poza m u r a m i twierdzy. N a s z c z e g ó l n i e w y s o k i m poziomie stało tu w y t w ó r s t w o p r z e d m i o t ó w ze s k ó r y , p o w r o ź n i c t w o z k o n o p i , w y r ó b s k ó r y z e l ó w ­ kowej. 1 3 Spadek ilości zatrudnionych r z e m i e ś l n i k ó w w niektórych cechach b y ł bar­ dzo z n a c z n y , n p . do c e c h u k o ż u s z n i c z e g o n a l e ż a ł o p r z e d 1878 r. 200 o s ó b , w 1892 t y l k o 20; do c e c h u b e d n a r s k i e g o 20, p o z o s t a ł o t y l k o 7 o s ó b ; k r a w i e c k i e g o 33, p o ­ z o s t a ł o 18 i t d . P o r . 70 godina widinska partijna organizacja, s. 6. 1 4 Dokumenti za razwitieto na zanajatite wyw Widin ot wtorata polována na XIII i nacz. na XIX w., N a r o d n a B i b l i o t e k a K i r i ł i M e t o d i , n r a r c h . 9256, s. 8; t a m ż e , B D , n r 118/7. 1 5 Widin ludności ser, głównym smalec, w e ł n ę . Wyjazdy w był Jeżeli w gospodarze z produktami na sprzedaż gospodarstwie informatorzy, Por. miejscem Gramady. Sprzedawano przedmiotów były w i Większym Archiwum Zakładu zbytu produkcji rolnej pierwszym rzędzie żyto, i posiadali las, sprzedawano łączyły produktów, wyborze się również które i tańsze Etnografii Powszechnej hodowlanej kukurydzę, również dla fasolę, drzewo. z zakupami potrzebnymi niejednokrotnie, niż w (AZEPow. jak twierdzili sklepach w 294 — Gramadzie. V I ; 297 — VI). �133 STRUKTURA Z A W O D O W A M I E S Z K A Ń C Ó W G R A M A D Y Wysoko rozwinięte rzemiosło widińskie musiało mieć wpływ na zaopatrzenie mieszkańców Gramady, szczególnie w zakresie wytwór­ czości, która nie była reprezentowana przez rzemiosło lokalne, jak np. garncarstwo, bakaradżijstwo, a nawet w niektórych wypadkach kra­ wiectwo i szewstwo. Stratyfikacja majątkowa ludności była na tyle znaczna, że nie można pominąć faktu zapotrzebowania na przedmioty bardziej, luksusowe w gospodarstwach zamożnych. Jakkolwiek trudno mówić o znaczeniu rzemiosła jako czynnika róż­ nicującego strukturę zawodową wsi, to jednak było ono w t y m okresie właściwie jedyną formą dodatkowego zarobku pozarolniczego. Na tere­ nie Gramady dla bezrolnej i małorolnej ludności istniały jedynie możli­ wości pracy w charakterze sezonowych robotników rolnych albo dzier­ żawców ziemi cerkiewnej, szkolnej lub należącej do bogatych gospo­ darzy za połowę zbiorów, na tzw. izpolicę. Zajęcie się handlem wymagało pewnego kapitału, mogło być więc udziałem tylko grupy gospodarzy zamożnych. Wobec słabego obrotu towarowego siła nabywcza ludności była bardzo ograniczona. Zapotrze­ bowanie na artykuły przemysłowe zaspokajało w zupełności kilka istnie­ jących sklepów. Możliwości zarobku poza Gramada były znikome. Widin w końcu X I X i na pocz. X X w. posiadał jedynie 5 małych przetwórni tytoniu, 4 parowe młyny, 1 wytwórnię alkoholu, 1 browar, w których łącznie zatrudnionych było 40-50 osób . Niewielka liczba bardziej przedsiębiorczych jednostek emigrowała do Ameryki. Wobec braku dokładnych danych statystycznych można stwier­ dzić w przybliżeniu, że w okresie do I wojny światowej wyemigrowało z Gramady około 70 osób. Przeważnie emigrowała młodzież z zamożniej­ szych rodzin wielodzietnych, podróż wymagała bowiem znacznych na­ kładów finansowych. Jak pisze L . Dinew , badający ruchy migracyjne w Bułgarii Naddunajskiej, emigracja do Ameryki Pn. i Pd. nie miała charakteru zorganizowanego, były to raczej wypadki pojedyncze. Szcze­ gólnie emigrowano z powiatów: widyńskiego, michajłowgradzkiego, ber16 17 1 6 Podobnie niewielkie możliwości zatrudnienia w przemyśle istniały renie całej B u ł g a r i i . Ś w i a d c z ą o t y m cyfry i l u s t r u j ą c e stan p r z e m y s ł u w końcu X I X i pocz. X X w . W e d ł u g stwach zatrudnionych było W s t o s u n k u do К o s e w, Sofija 1 7 do 1963, s. Ch. 1894 r. w Christów, D. 72 A n g e l o w, przedsiębior­ 1911 w 345 — 15 886. (dane z 1911 r.) pracy byla bardzo znikoma. Por. te­ Natan, Kratkaja poszukujących op. cit., istorija s. 299; Bułgarii, 277. L. Dinew, dzisiaj, tych danych w 1907 r . w 206 — 7666, w 190 tys. b e z r o l n y c h i m a ł o r o l n y c h pracy ilość stanowisk D. 3027, w na bułgarskiego Ruchy (maszynopis). t. 3, S o f i a 1947, s. 19. migracyjne Tłum. z w Bułgarii bułgarskiego. Naddunajskiej Uczilistnen od Preglad, pocz. god XX w. XLVI, �134 WANDA PAPROCKA kowskiego, bełosłatwińskiego, lukowitskiego, swisztowskiego. Prawie wszyscy emigrujący mieszkańcy Gramady powrócili do wsi. Przywiezio­ ny kapitał był z reguły przeznaczony na zakup ziemi, jednak wobec znikomej liczby emigrujących nie wpłynęło to na zmiany struktury społeczno-gospodarczej wsi. Sytuacja ta zaczyna ulegać zmianom po I wojnie światowej. Rozwój kapitalistycznych stosunków w rolnictwie powoduje znaczne zróżnico­ wanie majątkowe i społeczne. Powstające wielkie gospodarstwa rolne wymagają posługiwania się szerszym zestawem narzędzi i maszyn rolni­ czych, następuje dążenie do intensyfikacji upraw i powiększenia zasiewu kultur przemysłowych. Sprzyja temu — trwająca do okresu kryzysu w 1929 r. — ogólna stabilizacja gospodarcza. Równocześnie brak do­ statecznie rozwiniętego przemysłu, który mógłby zaspokoić potrzeby gospodarki rolnej w zakresie środków produkcji, rekompensuje otwarcie Bułgarii dla penetracji kapitału zachodnioeuropejskiego . Rynek wiejski zaczyna być zaopatrywany w narzędzia i maszyny rolnicze belgijskie, niemieckie, angielskie i in. Większość nowoczesnych maszyn rolniczych koncentrowały wielkie gospodarstwa rolne, jednakże i w grupie gospo18 R y c . 2. W n ę t r z e w a r s z t a t u b e d n a r s k i e g o W a s i l a P e t k o w a I g n a t o w a Fot. N . Nikołow, 1968 Por. Natan, op. cit., s. 400-410. �135 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY darstw średnich coraz powszechniej zaopatrywano się w narzędzia fa­ bryczne, w pierwszym rzędzie pługi, eliminujące tak powszechne dotąd radła, kopaczki i in. Stopień nasycenia rynku wiejskiego produkcją przemysłową nie był jednak na tyle wystarczający, aby sprostać wzra­ stającym potrzebom konsumpcyjnym, których zaspokajanie odbywało się w dalszym ciągu głównie w ramach produkcji rzemieślniczej. W tej sytuacji przemysł spełniał rolę aktywizującą rzemiosło, nie przyczyniając się do jego likwidacji. Rosnące znaczenie rzemiosła wiejskiego znajduje wyraz w objęciu go ogólnokrajową strukturą organizacyjną. Przed wyzwoleniem Bułgarii rzemiosło wiejskie ze względu na prymitywny charakter produkcji i brak wyraźnie wyodrębnionej pozycji zawodowej nie znajdowało się w sferze zainteresowań silnej w tym kraju organizacji cechowej. Sytuacja ta uległa zmianie na przełomie X I X i X X w. W 1895 roku powstała w Russe Izba Handlowo-Przemysłowa, która objęła swoją działalnością całą naddunajską Bułgarię. Dla pozostałych terenów utwo­ rzono Izby w Sofii i Plowdiw. Wykorzystując zachowane materiały archiwalne można prześledzić działalność tej instytucji, która odegrała znaczną rolę w stworzeniu nowego typu organizacji rzemieślniczej zarówno na terenie miast, jak i na terenie wsi. Wyrazem działalności Izby były m. in. organizowane przez nią kursy zawodowe. Zorganizowanie kursów dla określonych rodzajów rzemiosł było niewątpliwie odpowiedzią na konkretne zapo­ trzebowanie w t y m zakresie . Na podstawie zachowanych materiałów archiwalnych można stwier­ dzić, że na terenie okręgu widińskiego w latach 1915-1939 odbyło się 13 takich kursów, w których brali udział m. in. rzemieślnicy z Gra­ mady. Przedstawia to tabela I . Pierwsze kursy, które odbyły się w latach 1914-1915, dowodziły znacznych zmian, jakie dokonywały się w rolnictwie w zakresie rozwoju narzędzi produkcji. Kursy te, poświęcone szkoleniu w zakresie naprawy i prowadzenia maszyn rolniczych dla kowali oraz rolników posiadają­ cych w gospodarstwie młockarnie parowe, musiały wywołać zmiany w zakresie wytwórczości i usług rzemieślniczych. Ponadto zakres prac kowalskich zostaje poszerzony o produkcję pieców żelaznych do ogrze­ wania i gotowania, obręczy do kół, łóżek, części metalowych do rozpo­ wszechniających się bryczek, tzw. fajtonów i inne. 19 1 9 Okrażen 123V-P1-MC; Darżawen arch. ed. Archiw 123V-P1, a r c h . ed. 4 4 V - P 1 , K I . ; a r c h . ed. arch. ed. 148V-P1, ob.; a r c h . ed. grad MC, wch. Russe, nr fond 1682, 193V-P1, M ; a r c h . ed. 206V-P1, S t ; a r c h . ed. s. 8, 1; opis arch. 162V-P1, ob. 6, ed. arch. ed. 56VII, K r . ; dok. 95V-P1, K r . , dok. n r 000023; n r 16177. �136 WANDA T a b . . I . Wykaz kursów PAPROCKA rzemieślniczych prowadzonych w latach 1914-1939 j Liczba Miejsce, w k t ó r y m o d b y w a ł się Rodzaj rzemiosła Rok Czas trwania kursu !' k u r s a n ­ kurs Widin tów 1914-1915 naprawa i kierowanie maszynami K u ł a , Ple wen Widin jak w y ż e j 1919 nowoczesne \ 1921 1924 krawiectwo 1928 kołodziejstwo i 3 miesiące 15 kowalstwo 1 3 miesiące 23 2 miesiące 20 Widin Kuła Widin j ¡ Widin Widin jak 1929 ¡ brak 68 1915 ! Widin 35 dni 1 Widin Widin 40 j ' Widin Widin rolnymi szewstwo wyżej 1929 1930 szewstwo 1932 kowalstwo stolarstwo 1939 krawiectwo 119 ! 50 22 dni 1 miesiąc I 50 dni b u d o w l a n e j 45 dni 14 j 45 dni 68 szewstwo i 31 3 miesiące 3 miesiące krawiectwo 1933 1939 danych 2 miesiące damskie 21 j męskie Konieczność uzupełnienia inwentarza gospodarczego i domowego po okresie wojennym (wojny bałkańskie i I wojna światowa) jak i zmiany w zakresie wyposażenia wnętrza wzmagają popyt na roboty stolarskie, a postępujący proces rozpadu wielkich rodzin, budowa nowych domów — zwiększa zapotrzebowanie na specjalistów w zakresie stolarki budowla­ nej. Zgodna jest opinia informatorów, że na lata 1920-1930 przypada największy rozkwit rzemiosła. Potwierdzają to materiały archiwalne. Jak wynika z zachowanego z 1939 r. spásu rzemieślników Gramady, Toszewiec i Wodnej — liczba warsztatów, które zostały otwarte w po­ szczególnych latach, przedstawia się n a s t ę p u j ą c o : 20 lata do ilość 1919 warsztatów 4 17 13 1920-1925 1926-1930 1931-1935 5 9 1936-1939 Działalność Izby Przemysłowo-Handlowej i Rzemieślniczej nie ogra­ nicza się do akcji szkoleniowych. Wspólnie z Bułgarskim Związkiem Rzemieślników tworzy na każdym szczeblu administracji państwowej organizacje skupiające rzemieślników. W większych jednostkach admini2 0 Okrażen Darżawen Archiw fond 141, n r po. r e d . 18, s. 33. Widin, fond 141 „ К " , op. 1, arch. ed. 20 1 33; �137 STRUKTURA Z A W O D O W A M I E S Z K A Ń C Ó W G R A M A D Y stracyjnych w ramach stowarzyszeń branżowych, w niższych wielo­ branżowych. Powstaje pewien podział kompetencji pomiędzy Izbą, która ma za zadanie prowadzenie akcji szkoleniowych i nadawanie uprawnień zawodowych, a Bułgarskim Związkiem Rzemieślników, który powołuje do życia organizacje rzemieślnicze o charakterze spółdzielni. Przejście od organizacji cechowych do stowarzyszeń rzemieślniczych 0 charakterze spółdzielczym jest bardzo charakterystyczne dla rzemiosła bułgarskiego i świadczy o powszechności idei spółdzielczości i realizacji jej zasad w szeregu dziedzin życia gospodarczego . Rozwój ruchu spółdzielczego w okresie międzywojennym na terenie całego kraju obrazuje niektóre dane liczbowe. W Roczniku Statystycz­ nym w 1938 r. podane są dane odnośnie do spółdzielni rzemieślniczych 1 rolniczych, które ilustruje tabela I I . 21 2 2 T a b . I I . Rolnicze i rzemieślnicze Rodzaj spółdzielni Spółdzielnie rzemieślnicze Spółdzielnie rolnicze Spółdzielnie kredytowe spółdzielnie produkcyjne Kredytowe i Niekredytowe Razem 103 1649 342 313 445 1962 Ilość z r z e s z e ń w końcu roku Rzemieślnicze spółdzielnie 1934 1935 1936 1937 1938 produk­ 52 54 64 66 65 prze­ 35 35 38 38 38 1509 1532 1560 1600 1649 cyjne Rzemieślnicze spółdzielnie twórcze Rolnicze spółdzielnie Ilość członków w spółdzielniach w 1938 r. była następująca: w rol­ niczych 247 993, w rzemieślniczych 79 690, w handlowych 37 849, ro­ botniczych 36 711, w urzędniczych i wolnych zawodów 121 403. W Gramadzie Zrzeszenie Rzemieślnicze (Zanajatczijsko Zdrużenie) powstało w 1926 r. Zrzeszenie obejmowało całą gminę, w skład której w t y m czasie wchodziły poza Gramada wsie Wodna, Toszewy, Medeszewcy o łącznej liczbie 6514 mieszkańców (według danych z 1926 г. ) , w t y m Gramada 4092 mieszkańców. 2 3 2 1 Jeszcze przed wyzwoleniem B u ł g a r i i na w s i b u ł g a r s k i e j z a c z ę ł y p o w s t a w a ć k a s y w z a j e m n e j pomocy. N a p o c z ą t k u X X w . w c i ą g u 10 lat p o w s t a ł o 800 s p ó ł ­ dzielni kredytowych zorganizowanych z inicjatywy B Z N S . Partia K o m u n i s t y c z n a z o r g a n i z o w a ł a podobne s p ó ł d z i e l n i e s k u p i a j ą c e 80 t y s . o s ó b pod n a z w ą O s w o b o ż d e n i e . Idee s p ó ł d z i e l c z o ś c i n a b r a ł y jeszcze bardziej r e a l n y c h m o ż l i w o ś c i r e ­ a l i z a c j i w o k r e s i e r z ą d ó w l u d o w y c h A . S t a m b o l i j s k i e g o (1920-1923). 2 2 2 3 Kooperativen Broj s. 11-12. na godisznik naselenieto za po 1938 izdanie naseleni na BZKB, mesta, okręg s. 6. Widin, Sofia 1966, nr 5, �138 WANDA PAPROCKA Dokładne dane co do ilości rzemieślników i członków Zrzeszenia po­ chodzą z lat 1936-1939 i przedstawiają się następująco : Vl lata ilość członków 1936 54 1937 78 1938 103 1939 105 Zachowana imienna lista rzemieślników majstrów z 1939 r. pozwala określić, jakie specjalności skupiały największą liczbę osób. Pierwsze miejsce zajmuje kołodziej stwo, następnie krawiectwo, kowalstwo, murarstwo i inne. Ponieważ istniała bardzo wyraźna tendencja do łączenia specjalności w ramach jednego rzemiosła, można stwierdzić, że brak innych specjalności w zakresie obróbki drewna poza kołodziejstwem do­ wodzi, że pod tą nazwą k r y l i się również stolarze meblowi i budowlani, a nawet bednarze. Według oficjalnych danych nie istnieli na terenie Gramady rzemieśl­ nicy nie należący do Zrzeszenia. Badania wykazały jednak, że w nie­ których zawodach nie wymagających większego warsztatu, jak np. w krawiectwie, kilka osób pracowało bez wymaganych u p r a w n i e ń . Ścisła kontrola ze strony Zreszenia i wysokie kary za nielegalne pro­ wadzenie warsztatu uniemożliwiały pracę zawodową w ciągu dłuższego czasu . Ochrona przed konkurencyjną działalnością „brakarzy", czyli rzemieślników nie posiadających właściwych uprawnień do wykonywa­ nia zawodu, była jednym z głównych punktów programu działania Zrzeszenia . Powołanie do życia Zrzeszenia Rzemieślniczego świadczyło o potrze­ bie utworzenia takiego typu organizacji, która odpowiadałaby nowym warunkom gospodarczo-społecznym, głównie rozwijającemu się społecz­ nemu podziałowi pracy i wzrastającej roli rynku w obrocie towarowo-pieniężnym. Charakter tej instytucji był wypadkową działania admini­ stracji państwowej dążącej do stworzenia nowego rodzaju więzi insty25 26 21 Okrażen 141 „ К " , op. Darżawen Archiw Widin, 1, a r c h . ed. 41, 40; fond fond 141 141 „K", op. „К", arch. 1, a r c h . ed. ed. 1, 1. 10; fond 12 1., 31; fond 141 „K", op. 1, a r c h . ed. 21 1, 17. 2 5 Por. 2(1 Nie chciały wypowiedzi istniał prowadzić szenia s k ł a d k i w zatrudnienia 2 7 Częste pracujących informatorów przymus należenia działalność wysokości uczni były i AZEPow. do zawodową, 50°/o s k ł a d e k 309-VI; Zrzeszenia. musiały 308-VI; Osoby jednak nie płacić 312-VI; zrzeszone, na c z ł o n k o w s k i c h . Ponadto nie rzecz miały 310-VI. które Zrze­ prawa czeladników. wypadki rzemieślników. donosów Por. nadsyłanych AZEPow. 315-VI; do Zrzeszenia 317-VI; 209-VI. na nielegalnie �139 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY tucjonalnych i normatywnych, jak i coraz bardziej masowego ruchu spółdzielczego. Tworzenie się tego typu więzi o charakterze profesjonalnym świad­ czyć może o postępującym procesie dezintegracji tradycyjnej społecz­ ności wiejskiej. Związki o t y m charakterze nie mieściły się bowiem w tradycyjnej organizacji wsi i ani swą strukturą, ani zasadami funkcjo­ nowania nie pokrywały się z dawną więzią rodzinną czy sąsiedzką. Skupienie w ramach Zrzeszenia określonej grupy zawodowej, której interesy, tak jak i pozostałych grup tego typu na terenie innych wsi, reprezentuje określona organizacja nadrzędna, powoduje tworzenie się więzi ponadlokalnej o charakterze społecznym i gospodarczym. Podział rynków zbytu, kontrola cen i zakupu surowca, stosowanie się do okreś­ lonych norm produkcyjnych, jednolity system szkolenia — powodowały, że ten odcinek życia gospodarczego wsi został włączony w system działania ogólnopaństwowego. O tworzeniu się więzi społecznej świadczą uroczystości zawodowe obchodzone dopiero od momentu powstania Zrze­ szenia w związku z dniem patrona rzemiosła Świętego Dymitra (8 listo­ pada). Uroczystości, w których brali udział wszyscy rzemieślnicy, maj­ strowie, czeladnicy i uczniowie oraz zaproszone delegacje innych Zrze­ szeń, były ważnym elementem w życiu społecznym wsi. We wszystkich stowarzyszeniach uroczystości miały jednakowy program przygotowany przez Bułgarski Związek Rzemieślniczy, manifestujący konsolidację tej grupy zawodowej i podkreślający jej pozycję w strukturze społecznej wsi . 2 S Zrzeszenie pełniło wobec swych członków również szereg funkcji zabezpieczających, które dotąd świadczone były wyłącznie w ramach grupy krewniaczej czy sąsiedzkiej, np. w razie choroby, śmierci czy innego wypadku losowego. Tego typu pomoc przestała mieć charakter zwyczajowy, uległa sformalizowaniu. Charakterystyczne jest, że nie spo­ tyka się pomocy wzajemnej w zakresie prac związanych z gospodarstwem rolnym, co świadczy, że związki te tworzyły się wyłącznie na bazie zawodowej. 2 8 Okrażen Pismo nr 3938. aby Pismo w każde rzemieślnik musi nież uroczyste 185-VI; 62-VI fond wyrazem siły Zrzeszenie mieć Związku w „ К " , op. z dnia przypiętą 68-VI; z zabawy. 72-VI; jest wstążkę 1937 r. w s k a z u j ą 9 o Saldo 3 0 7 - V I do dnia rzemieślników. nieść swoją barwach Zachowany również 1, a r c h . 976 317-VI; lewa. główną chorągiew, kosztów 255-VI. w 1956 r. św. Dymitra, narodowych bilans 3 1, 13. Winna być za­ defilada że organizowano — ed. października obchodzenie cerkwi. Po mszy obowiązane Rzemieślniczego. przyjęcia do 141 i jedności dniu uroczysta misza w czym organizowanych Widin, Rzemieślniczego j a k najbardziej uroczyste te b y l y tym Bułgarskiego Archiw Związku zaleca uroczystości mówiona przy Darżawen Bułgarskiego tym AZEPow. i a ulicą, każdy emblemat uroczystości dniu rów­ 177-VI do �140 WANDA PAPROCKA Pozostaje jeszcze do omówienia sprawa statusu społecznego rzemieśl­ ników. Badania wielkości gospodarstw rodzin, z których pochodzili rze­ mieślnicy, pozwalają stwierdzić, że była ona niejednokrotnie dość znacz­ na. Wyniki badań nad 28 rodzinami, z których pochodzili rzemieślnicy prowadzący warsztaty w okresie międzywojennym, przedstawiają się następująco: Wielkość 50 3,6 ¡ I 30-20 I 14,3 i J 10 ¡ 13,3 gospodarstw ¡ j 10-5 I 35,6 i J w P o n i z ha (w e I Bezrolni] j J 5 j 10,7 \ odsetkach) 7,2 B r a k Ogółem danych i 14,3 ¡ 100,0 Wielkość gospodarstw, które otrzymali rzemieślnicy, była już jednak bardzo mała na skutek podziałów rodzinnych. Poniższe zestawienie dokonane również na podstawie badań 28 rodzin ilustruje rozmiary gospodarstw rolnych r z e m i e ś l n i k ó w . 29 Wielkość Powyżej 5 i 5-2 gospodarstw w i Poniżej 2 i ha (w odsetkach) Brak Bezrolni Ogółem danych I 10,7 57,0 I 21,5 I 7,2 [ 3,6 | 100,0 Jak wynika z tych danych, rzemieślnicy nie tylko pochodzili z rodzin rolniczych, ale i sami w większości byli posiadaczami gospodarstw rol­ nych. Trudno jest mówić w tej sytuacji o dziedziczności zawodu t y m bardziej, że jak wynika z poprzednich. zestawień większość warsztatów powstała w latach 1920-1925, a więc do 1944 r. pracowała pierwsza gene­ racja rzemieślników o pełnych kwalifikacjach. Wymagania, jakie stawiano przy uzyskaniu stopnia czeladnika czy majstra (początkowo 4 klasy szkoły podstawowej, potem •— po reformie szkolnej — 7 klas, jak również ukończenie dodatkowych kursów lub praktyki w mieście) dawało rzemieślnikowi stosunkowo wysoką pozycję w społeczności wiejskiej . Znaczenie rzemiosła w strukturze społeczno-zawodowej wzmacniał fakt, że nadal stanowiło ono jedyną możliwość zarobkowania pozarolniczego dla średniorolnej i małorolnej ludności. Rynek pracy w dalszym ciągu był bardzo ograniczony. Zwiększony zakres potrzeb ludności, a zatem wzrost poziomu konsumpcji, powoduje rozszerzenie sieci handlowej. Wzrasta ilość sklepów, a więc i osób zaj30 2 9 3 0 Jw. Okrażen AZEPow. Darżawen 310-VI. Archiw Widin, fond 141 „К", op. 1, arch. ed. 2 1,6; �141 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY mujących się handlem. Zajęcie to — jak wspomniałam —• wymagało jednak pewnego kapitału i znacznej przedsiębiorczości w warunkach rosnącej konkurencji . Handel bydłem, produktami rolnymi i płodami gospodarstwa domowego zależny był w znacznym stopniu od koniun­ k t u r y i nie mógł stanowić stałego i pewnego zajęcia. Nowe inwestycje przemysłowe, których wzrost obserwować można było w skali ogólnopaństwowej, szczególnie po kryzysie, od roku 1934 aż do wybuchu I I wojny światowej , w bardzo małym stopniu lokali­ zowane były w obecnym okręgu w i d i ń s k i m . Znajdujący się w samym mieście Widinie przemysł reprezentowany był przez stare i pozbawione odpowiedniego sprzętu technicznego fabryki założone niejednokrotnie w końcu X I X i początku X X w. Mogły one zatrudnić bardzo niewielką liczbę osób. Na 82 przedsiębiorstwa przypadało zaledwie 493 robotni­ ków . Najwięcej robotników angażował przemysł spożywczy, około 56%, koncentrujący jednocześnie 76,2% całego sprzętu technicznego. Taka mała ilość stanowisk pracy mogła wystarczyć jedynie dla mieszkańców samego Widina. 31 1 32 33 34 Dla ludności Gramady pozostawały możliwości pracy, tak jak w po­ przednim okresie, w charakterze sezonowych robotników rolnych w du­ żych gospodarstwach, lub mało opłacalna dzierżawa ziemi za połowę zbiorów. W tych warunkach jedynie rzemiosło dawało realną szansę stałego zarobku. Sprzyjał temu unormowany system szkolenia pozwala3 1 Por. AZEPow. likwidowano 295-VI. je z powodu S3 W z r o s t liczby Często zbyt sklepy otwierane były na 2-3 lata, potem się nastę­ dużej konkurencji. przedsiębiorstw w latach 1929-1939 p r z e d s t a w i a ł pująco: Lata Ilość p r z e d s i ę b i o r s t w 1929 1934 1937 1939 Ilość zatrudnionych 881 834 2026 2164 38 251 26 .493 90 621 247 307 Por. N a t a n , op. cit., s. 443. 3 3 P. Popów, 3 4 W końcu wyłącznie w Widiński 1939 mieście kraj, r. p r z e m y s ł S o f i j a 1965, s. w Widinie przedstawiał Rodzaj p r z e m y s ł u P r o d u k c j a energii elektrycznej i cieplnej Przemysł opałowy m a t e r i a ł ó w budowlanych ceramiczny tekstylny spożywczy Razem widińskim się 91-92. okręgu, skoncentrowany prawie następująco: Ilość p r z e d s i ę b i o r s t w 2 Ilość r o b o t n i k ó w 1 74 15 15 96 91 b.d. 276 82 493 3 �142 WANDA PAPROCKA jacy już po 2 lub 3 latach (zależnie od rodzaju rzemiosła) uzyskać stopień czeladnika, co umożliwiało pobieranie zapłaty za wykonywane prace. Według ocen informatorów wysokość dochodów z dobrze prosperującego warsztatu rzemieślniczego odpowiadała dochodom z 10 ha gospodarstwa. Rozpiętość zarobków była dość znaczna i zależała niejednokrotnie od koniunktury gospodarczej lub nawet od określonej mody. Niejedno­ krotnie krawcy pełnili w stosunku do rozwijającego się przemysłu tek­ stylnego rolę akwizytorów, oferując otrzymane z fabryki tkaniny w ko­ mis korzystającej z ich usług ludności wiejskiej. Ta działalność handlowa dawała im znaczny dodatkowy dochód,, stwarzając równocześnie możli­ wość uczestniczenia w pozalokalnej wymianie handlowej . Ograniczone możliwości zarobkowania pozarolniczego znajdują wyraz w udziale ludności Gramady w migracjach zarobkowych poza granice kraju. Kierunki sezonowej emigracji zarobkowej — to Francja i Niemcy. Emigracja do Francji rozpoczęła się w Bułgarii później niż w innych krajach europejskich. Pierwsi emigranci wyjeżdżają do Francji w latach poprzedzających kryzys światowy w 1929 r. lub bezpośrednio po nim. Możliwości znalezienia pracy w okresie kryzysu tłumaczy fakt, że w y ­ wołane kryzysem bezrobocie objęło we Francji głównie takie działy, jak górnictwo i przemysł ciężki, natomiast rolnictwo odczuwało nadal brak rąk do pracy. Emigrant bułgarski pochodzący ze wsi odpowiadał temu zapotrzebowaniu . Brak materiałów statystycznych dotyczących emigra­ cji pozwala jedynie w przybliżeniu określić liczbę osób emigrujących z Gramady. Na podstawie danych udzielonych przez informatorów, moż­ na stwierdzić, że emigrowało do Francji około 40 osób. Większość z nich powróciła do kraju. Stosunkowo duże koszty podróży uniemożliwiły migrację osobom pochodzącym z rodzin małorolnych . Nawet w gospodarstwach średnich opłacenie podróży wymagało zaciągnięcia pożyczek. Emigracja do Fran­ cji nie miała charakteru zorganizowanego. Jakkolwiek pierwsi emigranci werbowani byli przez agentów, dalsze wyjazdy były wynikiem porozu­ mienia między emigrującymi a rodzinami i znajomymi w kraju. Szybki proces asymilacji i łatwość nawiązywania kontaktów z lud­ nością miejscową, dobre warunki pracy skłaniały niejednokrotnie emi­ grantów do podjęcia decyzji pozostania we Francji. Jednakże trudności w uzyskaniu zezwolenia ze strony władz na wyjazd pozostałych człon35 3(i 37 3 5 Krawcy sprowadzając 3 6 Por. s z a w a 1964, 3 7 H. s. Podróż AZEPow. pełnili rolę akwizytorów r o c z n i e n a w e t do Janowska, 700 m Emigracja fabryk tekstylnych w tkanin. Por. A Z E P o w . zarobkowa do Gabrowie, Sliwen, 313-VI. Francji 1919-1936, War­ 116. kosztowała 302-XI. ok. 6 tys. lewa, tj. w a r t o ś ć pary młodych wołów. Por. �STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY 143 ków rodziny, spowodowane brakiem umowy emigracyjnej między obu k r a j a m i , uniemożliwiały realizację tych zamierzeń. Prawie wszyscy emigranci powrócili do kraju. Zarobki swoje przesyłali do rodzin, prze­ znaczając je na zakup ziemi, budowę domu itp. Bardziej masowy i zorganizowany charakter miała sezonowa emigra­ cja zarobkowa do Niemiec i na tereny zajęte przez wojska hitlerowskie w czasie I I wojny światowej. Rozpoczęta na krótko przed I I wojną światową, rozwinęła się głównie w czasie wojny. Władze niemieckie powoływały specjalne komisje werbunkowe przyjeżdżające do Widina, Kuły, Beogradczyka, a nawet Gramady. Zawierano kontrakty na okres od 6 miesięcy do 2 lat. Przygotowanie zawodowe kandydatów na wyjazd nie odgrywało roli przy werbunku. Emigrowali zarówno rolnicy, jak i rzemieślnicy, nie tylko członkowie, ale i głowy rodzin, o ile pozostawały w domu osoby zdolne do prowadzenia gospodarstwa. Zarówno na terenie Niemiec i Austrii, jak i krajów okupowanych robotnicy bułgarscy mieszkali w obozach wraz z innymi narodowościami, m. in. z krajów okupowanych. Zapewniono im jednak znacznie lepsze warunki bytowe, obowiązywał ich tylko 5-dniowy tydzień pracy, przy­ sługiwała im całkowita swoboda poruszania się oraz płatny urlop, który mogli spędzać w kraju. Bułgarscy emigranci pracowali głównie jako robotnicy budowlani, w fabryce — sporadyczne były wypadki otrzymy­ wania pracy na roli. Podobnie jak i emigranci przebywający we Francji, wszystkie zarobki przesyłali do kraju. Wobec trudnych w a r u n k ó w ma­ terialnych rodzin, które pozostały w kraju, kwoty te przeznaczone były w zasadzie na bieżącą konsumpcję, a nie na inwestycje. W przybliżeniu można określić, że w latach 1938-1942/1943 z Gramady wyjechało około 150-200 m ę ż c z y z n . 38 39 Praca w charakterze robotników niewykwalifikowanych, jaką naj­ częściej wykonywali emigranci, szczególnie rolnicy, nie dawała możli­ wości zdobycia konkretnego zawodu. Dla rzemieślników, którzy otrzy­ mywali pracę zgodnie ze swoim przygotowaniem zawodowym, istniały większe szanse podniesienia kwaliffkacjii przez zapoznanie się z nowo­ czesnymi maszynami i technikami produkcji. W efekcie jednak emigracja nie przyniosła większych zmian struktury zawodowej ludności Gra­ mady. Poza omówionymi zarobkowymi emigracjami zewnętrznymi mężczyzn istniała również wewnętrzna emigracja zarobkowa kobiet. Rozwijający 3 8 T r a k t a t y e m i g r a c y j n e z a w a r ł a F r a n c j a z C z e c h o s ł o w a c j ą w 1920 г., z g o s ł a w i ą w 1929 г., W ł o c h a m i 1919 г., P o l s k ą w 1919 r. P o r . J a n o w s k a , cit., s. 62. 3 9 AZEPow. 303-XI; 310-XI. Ju­ op. �144 WANDA PAPROCKA się w latach międzywojennych przemysł bułgarski, m. in. przemysł tkac­ k i , wymagał znacznej ilości rąk do pracy . Werbowaniem siły roboczej zajmowali się agenci wysyłani przez fabrykę na teren całego kraju. W Gramadzie pierwsze wyjazdy nastąpiły w latach 1930-1931, a głów­ nymi kierunkami migracja były ośrodki tkackie: Gabrowo, Warna, Sofia . Warunki podpisywanego kontraktu, k t ó r y nie mógł być krótszy niż 2 lata, pozwalały w praktyce na wyjazd kobietom n i e z a m ę ż n y m . Wy­ jeżdżały głównie dziewczęta z wielodzietnych rodzin małorolnych i śred­ niorolnych, które w podjęciu tej pracy widziały jedyną drogę zdobycia posagu. Momentem atrakcyjnym w zawieranym kontrakcie było również otrzymanie maszyny do szycia, która mogła stanowić w przyszłości warsztat pracy. Mimo trudnych w a r u n k ó w pracy, ograniczenia swobody poruszania się, pozbawienia prawa do urlopu, zwiększenia ponad ustalo­ ną normę dnia pracy emigracja zarobkowa dziewcząt trwała nieprze­ rwanie od 1930 do 1944 r o k u . Ciężkie warunki pracy powodowały jedynie niechęć do powtórnych wyjazdów. Sporadyczne były przypadki ponownego podejmowania pracy, szczególnie w tej samej fabryce. Przyjmując, że w ramach przeprowadzanego co 2 lata werbunku opuszczało Gramadę około 20-30 osób, w ciągu całego okresu wyjeż­ dżało ze wsi około 200 kobiet. Praca w tkalniach i przędzalniach nie dawała przygotowania zawodowego, które można by wykorzystać w wa­ runkach gospodarstwa domowego. Natomiast otrzymywane przez emi­ grantki maszyny do szycia przyczyniły się do znajomości krawiectwa wśród kobiet, które niejednokrotnie traktowane było przez nie zawo­ dowo. Jest rzeczą znamienną, że wszystkie omówione powyżej migracje mogą być zaliczane ze względu na motywy do migracji ekonomicznych. Przeludnienie agrarne i niewielka chłonność rynków pracy skłaniały do korzystania z każdej możliwości zarobku. Niski procent emigrujących z Gramady jest wynikiem małych możliwości migracyjnych w skali całego kraju, wynikających z polityki państwowej. Wszystkie jednak 40 41 42 43 4 0 W p r z e m y ś l e t k a c k i m w 1937 r. w 377 p r z e d s i ę b i o r s t w a c h b y l o 28 670 r o b o t n i k ó w . P o r . N a t a n , op. cit., s. 438. zatrudnionych 4 1 W c i ą g u c a ł e g o o m a w i a n e g o o k r e s u k o b i e t y w y j e ż d ż a j ą c e do W a r n y p r a ­ c o w a ł y w tej s a m e j f a b r y c e t k a c k i e j i p r z ę d z a l n i c z e j A s e n N i k o ł o w a . W c z a s i e I I w o j n y ś w i a t o w e j f a b r y k a , t a b y ł a pod z a r z ą d e m n i e m i e c k i m w y k o n u j ą c p r o ­ d u k c j ę n a potrzeby armii. 4 2 P r z y j m o w a n o do p r a c y od 15 r o k u ż y c i a . N i e p e ł n o ł e t n o ś c i ą w i ę k s z o ś c i p r a ­ cownic t ł u m a c z o n o fakt pozbawienia i c h swobody poruszania s i ę poza teren f a ­ b r y k i , k o n t r o l ę k o r e s p o n d e n c j i itp. Por. A Z E P o w . 300-XI; 306-XI. 4 3 �STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY 145 migracyjne ruchy ludności Gramady są związane ze zmianami sytuacji politycznej i ekonomicznej w skali całego kraju. Świadczy to, że Gra­ mada włączona była w nurt zasadniczych procesów, które kształtowały obraz rzeczywistości bułgarskiej okresu międzywojennego. * Zmiany ustrojowe, jakie nastąpiły po rewolucji 1944 г., i szybki proces przebudowy socjalistycznej wsi musiały odegrać zasadniczą rolę w kształtowaniu się nowej struktury zawodowej ludności wiejskiej. K o ­ lektywizacja, a w jej konsekwencji rozdział, jaki nastąpił między gospo­ darstwem rolnym a gospodarstwem domowym, spowodowała proces pro­ fesjonalizacji niektórych czynności wchodzących dawniej w zakres wielokierunkowej indywidualnej gospodarki. W miarę jednakże postę­ pów w zakresie modernizacji gospodarki rolnej i hodowlanej zwiększał się dystans między zasobem doświadczenia produkcyjnego, jakim roz­ porządzano w gospodarstwie indywidualnym, a potrzebami w tym za­ kresie gospodarstwa kolektywnego. Aby dać podstawy procesom pro­ fesjonalizacji doświadczenie produkcyjne musiało ulec poszerzeniu i zmo­ dyfikowaniu. Nawet rzemieślnicy, jedyni, których pracę można było traktować w kategoriach zawodu, napotykali trudności we włączeniu się w nowy system organizacji pracy w brygadach mechanicznych, bez pogłębienia doświadczenia produkcyjnego. Można stwierdzić na podstawie badań, że udział dawnych rzemieśl­ ników w tworzeniu się wyspecjalizowanej grupy technicznej w zakresie obsługi maszyn rolniczych nie był duży. Nowa kategoria pracowników tworzyła się głównie z młodzieży, która po odbyciu kursów specjali­ stycznych (w okresie początkowym, a obecnie technikum mechanizacji rolnictwa) otrzymała status robotnika kwalifikowanego lub technika (por. tab. I I I ) . Przyczyn tego należy szukać w niskim poziomie technicznym, jaki cechował warsztaty rzemieślnicze przed rewolucją, a w związku z t y m trudności w opanowaniu nowych technik produkcyjnych, wymagających często dodatkowego szkolenia. Należy również wziąć pod uwagę pewien emocjonalny stosunek do wykonywanego dawniej zawodu i samego war­ sztatu pracy. Zgodnie ze statutem spółdzielni rolnej rzemieślnicy obo­ wiązani byli oddać swój warsztat spółdzielni jako swój wkład członkow­ ski. Wiele z warsztatów, szczególnie kuźnie, w dalszym ciągu pełniły swoje funkcje. Możliwość pracy we własnym warsztacie lub w warun­ kach zbliżonych do dotychczasowych była na pewno ważnym czynnikiem psychologicznym przy wyborze miejsca pracy. 10 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 �1 г05 Tab. III. Pracownicy Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej według Ogółem zatrudnion. Wiek Licz. 18- 25 26- 35 36- 45 46- 60 1 Analfa­ Półanal­ beta fabeta /о początkowe ( I - I V kl) Wykształc. podstawowe ( I - V I I klas.) wieku Wykształć, podstawo­ we + kurs i wykształcenia Wy­ kształć, średnie zawodów. M 15 100 К 7 100 M 100 К 31 30 M 54 100 к 72 100 M 98 100 2.04 к 84 100 4,76 Dane zawarte w tablicy zaeja b a d a ń ) . Wykształć, płci, ! _ i - — 26,67 71,42 — 100 d o t y c z ą 25% caiej 26,67 3,23 54,83 16,67 70,0 29,03 (w Wy­ kształć, średnie zawodo­ we 13,33 26,67 14,29 14.29 6,45 3,23 odsetkach) Wy­ kształć, wyższe 55 6,66 Я O o 5,56 > 9,26 61,11 18,51 5,56 15,27 73,61 5.56 2,78 2,78 19,39 31,97 65,31 7,14 2.04 2,04 1,02 1,02 2,38 55,95 1,19 1,19 1,02 4,76 B. Kopczyńska-Jaworska, Wieś Gramada, p r o b l e m a t y k a г > 3,33 — zbiorowości (por. > O > 3,23 3,33 6,67 Brak danych organi- �STRUKTURA Z A W O D O W A M I E S Z K A Ń C Ó W G R A M A D Y 147 O wiele więcej możliwości adaptacji mieli przedstawiciele tych dzia­ łów wytwórczości wiejskiej, w których mechanizacja nie likwidowała pewnych procesów produkcyjnych, lecz je ułatwiała, a asortyment w y ­ konywanych przedmiotów i usług nie uległ większym zmianom, jak np. w brygadach stolarskich czy murarskich. Jeżeli porównać liczbę osób zatrudnionych w rolniczej spółdzielni produkcyjnej w działach technicznych, to na 678 osób tylko 32 wykonują prace odpowiadające zakresowi czynności rzemieślniczych. Świadczy to 0 daleko posuniętym podziale pracy, zasadniczo odmiennym od ustalo­ nego w produkcji rzemieślniczej, w której wykonany produkt jest w y ­ nikiem pracy jednej osoby. Poza rzemiosłem związanym bezpośrednio z rolnictwem pozostaje jeszcze cała sfera działalności rzemieślniczej związana z zaspokajaniem potrzeb w zakresie gospodarstwa domowego, a więc odnoszący się do indywidualnego zapotrzebowania mieszkańców wsi na usługi i produk­ cję rzemieślniczą. Zbadanie stopnia, w- jakim rzemiosło odpowiada na zapotrzebowanie w tej dziedzinie, pozwoli ustalić, jaką rolę może ono spełnić w procesie urbanizacji, w procesie realizacji miejskich wzorów kulturowych. Zorganizowanie zarówno produkcji, jak i usług rzemieślniczych dla ludności Gramady w ramach Spółdzielni Rzemieślniczej (Zanajatczyjska Kooperacja Zankoop) nastąpiła w 1946 г., wcześniej niż dokonana została kolektywizacja wsi. Wydaje się więc, że w zorganizowaniu spółdzielni w tak szybkim czasie podstawową rolę odegrały tradycje działalności tego typu instytucji przed rewolucją. Dowodzi tego również pewne podobieństwo struktury organizacyjnej tych instytucji. Spółdzielnia Rze­ mieślnicza przekształcona następnie w roku 1954 na Wytwórczą Spół­ dzielnię Pracy (Trudowo Proizwoditielna Kooperacja TPK) do roku 1967 posiadała siedem działów. Analiza procesu powstawania i stanu zatrud­ nienia w poszczególnych specjalnościach daje obraz wzrostu potrzeb mieszkańców Gramady. Pierwszymi utworzonymi działami w 1946 r. były działy stolarski 1 krawiecki. W 1950 r. dział krawiectwa damskiego, w 1954 fryzjerstwa damskiego i męskiego, w 1956 szklarski. W następnych latach w po­ szczególnych działach dokonuje się dalsza specjalizacja. Spada natomiast liczba osób zatrudnionych w działach stolarskich. Konkurencja produk­ cji fabrycznej w stolarstwie meblowym lub dużych warsztatów zmecha­ nizowanych w bednarstwie jak również spadek zapotrzebowania na roboty kołodziejskie zmniejsza zakres robót ograniczając je do zadań głównie o charakterze usługowym. W t y m należy również widzieć przy­ czynę likwidacji działającego od 1900-1967 r. oddziału metalowego pro­ dukującego naczynia emaliowane i aluminiowe. Zorganizowanie k i l k u - �148 Rye. WANDA PAPROCKA 3. Świadectwo majsterskie wydane w 1930 r. przez Izbę Przemysłowo- - H a n d l o w ą w Russe Fot. N . NikoJow, 1968 dziesięciu stanowisk pracy w tym dziale miało zaktywizować lokalny rynek pracy i zabezpieczyć częściowo przed odpływem młodzieży do miasta i przemysłu. Jednak konkurencja większych zakładów przemy­ słowych tego typu zmusiła spółdzielnie do likwidacji oddziału. Organizacja jak i możliwości produkcyjne Spółdzielni nie pozwalają jej odegrać roli czynnika działającego hamująco na procesy migracyjne. Stać się ona może natomiast placówką dającą możliwości zatrudnienia dodatkowego przez prowadzenie w spółdzielniach powszechnie stosowa­ nej pracy chałupniczej. Taki zresztą charakter ma spółdzielnia kra­ wiecka założona w Toszeweach zatrudniająca około 80 kobiet. Skupia ona wyłącznie kobiety w wieku średnim lub starsze. W pojęciu kobiet młodych praca ta nie daje „konkretnego" zawodu, jakkolwiek wymaga od nich nabycia pewnych kwalifikacji. Dla kobiet starszych natomiast jest to najczęściej korzystna forma dyskontowania posiadanych umie­ jętności. Struktura zatrudnienia w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej (tab. I V ) wskazuje wyraźnie na niepełne wykorzystanie siły roboczej na wsi, czego podstawową przyczyną jest sezonowość pracy w gospodarstwie �STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY Tab. I V . Struktura zawodowa Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej 149 w Gramadzie 1 Rodzaj zawodu Stale Ogółem Mężczyzn Kobiet 1544 967 577 756 285 471 326 245 81 38 6 32 V. 32 27 33 33 j pracujący Rolnictwo Hodowla Dział przemysłowy D z i a ł uboczny i u s ł u g i Budownictwo i melioracje 22 22 109 109 161 158 3 zastępcy 4 •— specjaliści 11 2 4 8 2 •—• •— Doglądanie Transport dobytku i Główni roboczego samochodowy Traktorzyści Prezes 5 — — kombajnerzy Planiści — Prawnicy Personel buchalteryjny — 3 — 12 5 Magazynierzy 17 13 13 —• Personel 11 9 8 9 — 1295 764 537 104 73 31 623 358 265 568 333 235 biurowy Straż Czasowo pracujący Chorzy i inwalidzi Mężczyźni powyżej 59 1. K o b i e t y p o w y ż e j 54 1. I n n i czasowo p r a c u j ą c y 3 44 r o l n y m . Ilość osób czasowo zatrudnionych (w wieku produkcyjnym) wynosi blisko /з w stosunku do stałego zatrudnienia w spółdzielni. Przyczyną niepełnego wykorzystania siły roboczej w rolnictwie jest, poza sezonowością pracy w gospodarstwie rolnym, postępująca mecha­ nizacja rolnictwa. Oba te czynniki pogłębiają powszechnie występujące dysproporcje między liczbą osób wchodzącej w wiek produkcyjny a liczbą miejsc pracy w rolnictwie zwalnianych przez osoby starsze. Konsekwencją tego stanu rzeczy jest odpływ młodzieży do miasta i ośrodków przemysłowych. Znaczną rolę w t y m procesie odgrywa roz­ wój szkolnictwa w zakresie szkół średnich i zawodowych. Wyjazd ze wsi dla kontynuowania dalszej nauki jest najczęściej pierwszym kro­ kiem do stałej emigracji. Przy powszechnej opinii o korzystniejszych warunkach pracy w prze­ myśle w stosunku do rolnictwa i przy realnie istniejących różnicach х 44 p r a c o w n i c e z umową ną w między czasie spółdzielni Spółdzielnią nasilenia darstwie rolnym. robót krawieckiej Pracy polnych w Toszewcach Wytwórczej na w i o s n ę a Rolną i na obowiązane Spółdzielnią jesieni p r a c o w a ć są zgodnie Produkcyj­ w gospo­ �150 WANDA PAPROCKA R y e . 4. P r a c o w n i a s t o l a r s k a T P K Pot. N . Nikolow, 1968 45 płac zjawisko to nabiera cech pewnej prawidłowości . Rozmiary m i ­ gracji uzależnione są od stopnia nasilenia procesów industrializacji. W odniesieniu do Gramady sprzyja migracji znaczny wzrost inwe­ stycji przemysłowych na terenie okręgu widińskiego, głównie samego Tab. V. Liczba robotników zatrudnionych w przemyśle w latach 1939 i 1962 L i c z b a z a t r u d n i o n y c h robotn. Rodzaj przemysłu 1939 — Przemysł — P r z e m y s ł ceramiczny P r z e m y s ł tekstylny Przemysł Inne i obuwniczy spożywczy P r z e m y s ł chemiczny i kauczukowy działy Razem 4 5 P o r . "W. turno-bitowi Todorow, probierni 495 16-krotny 1443 368 3,5 1051 — 96 91 Przemysł krawiecki Przemysł skórzany wzrost 30 P r z e m y s ł opałowy i wydobycie rudy P r z e m y s ł maszynowy i obróbka metali P r z e m y s ł m a t e r i a ł ó w budowlanych drzewny 1962 na Migracjonite sełoto, 440 5 175 — — — — — — 736 276 1838 6,5 118 — 76 — — 1056 493 7806 procesy S o f i j a 1968, s. i niakoj 16-17. „ „ 15-krotny ikonomiczeski i kul- �151 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY Widina. Powiększyła się wielokrotnie liczba osób zatrudnionych w prze­ myśle (tab. V ) . Równocześnie zwiększyło się znacznie zatrudnienie w sektorze spół­ dzielczym. W samym Widinie czynnych jest 6 spółdzielni, w okręgu widińskim — 12. Poniższe zestawienie ilustruje stan zatrudnienia w poszczególnych spółdzielniach branżowych w Widinie w 1966 r. 46 4 7 Rodzaj spółdzielnij Ilość zatrudnion. Krawiecka 800 Stolarska | 150 Cukiernicza i 104 Konfekcyjna ; 145 Szewska j 161 Malarska j 72 i 1432 R a z e m W rzemiośle prywatnym zatrudnionych jest na terenie Widina 157 osób w 35 branżach . Uwzględniając podniesienie stanu zatrudnienia w przemyśle w la­ tach 1962-1968 do 8 tys. osób można przyjąć, że łącznie w wymienionych dziedzinach gospodarki narodowej zatrudnionych jest około 10 tys. osób. W stosunku do liczby ludności Widina, która wynosi 36 820 osób, w t y m w wieku produkcyjnym 23 177 o s ó b , ta ilość stanowisk pracy jest bar­ dzo duża. W w y n i k u zaawansowanych procesów industrializacji uległa zmianie struktura zawodowa ludności Widina. W stosunku procentowym przedstawia się to następująco: 44,3% stanowią robotnicy, 31,8% urzęd­ nicy, 9,4%» członkowie rolniczej spółdzielni produkcyjnej, 3,5% indy­ widualne gospodarstwa rolne, 39% rzemiosło spółdzielcze, 4,4% rzemiosło indywidualne, 0,6% kupcy prywatni, 0,8% wolne zawody, 1,3%. inne kategorie . 48 49 50 Wzrostowi możliwości zatrudnienia odpowiada znaczny wzrost liczby ludności w porównaniu do okresu przed rewolucją 1944 r. Liczba ludności Widina w latach 1939-1965 wynosiła: w roku 1934 — 18 465, w 1946 — 18 481, w roku 1956 — 23 932, w roku 1965 — 36 820 . 5l 4 9 Popów, 4 7 Wg Wytwórczej 4 8 Wg op. cit., (Okryżen danych 98. Sojuz na uzyskanych Miejskiego P r z e m y s ł u nost i s. danych uzyskanych w 1968 r . z O k r ę g o w e g o Z w i ą z k u S p ó ł d z i e l n i Trudowo Proizwoditelnite w i Rzemiosła 1968 r. z Miejskiej (Gradsko Naroden r. Por. Popów, Rady Sawet Narodowej Mestna Wydział Promyszlen- Zanajati). 4 9 B r o j na naselenieto, 5 0 D a n e te odnoszą 5 1 Broj naselenieto, na się s. do s. 18. 1962 12. Pracy Kooperacii). Widinski kraj, s. 84. �152 WANDA PAPROCKA R y e . 5. P r a c o w n i a b e d n a r s k a T P K Fot. M . Pokropek, 1968 W stosunku do 1934 r. liczba ludności wzrosła prawie dwukrotnie, przy czym główny przyrost przypada na lata nasilenia procesów indu­ strializacji. Wskazują na to dane statystyczne. Jeżeli przyjąć za 100°/o rozwój produkcji przemysłowej w Widmie w 1952 r. to w 1955 r. pro­ dukcja ta wzrasta do 124°/o, w 1958 r. do 187'%, w 1960 r. do 344%, w 1962 r. do 481%, a w 1964 r. do 625% . 52 5 2 Statisticzeski godisznik na okrág Widin 1964, Smoljan 1966, s. 45. �STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY 153 Biorąc pod uwagę znaczenie Widina jako rynku pracy należy rów­ nież uwzględnić możliwości zatrudnienia, szczególnie dla pracowników 0 niższych kwalifikacjach zawodowych, przy budowie samych obiektów przemysłowych. M . in. prowadzona od 1964 r. budowa fabryki chemicz­ nej, w której znajduje zatrudnienie 8 tys. osób, wymagała znacznych rezerw siły roboczej, podobnie jak i inne mniejsze obiekty przemysło­ we oraz rozwijające się znacznie budownictwo mieszkaniowe. Analiza procesów migracyjnych w Gramadzie dokonana na podsta­ wie ksiąg meldunkowych ludności wskazuje na dwa rodzaje emigracji: emigrację obejmującą całe rodziny związaną z likwidacją gospodarstwa domowego, przy czym czas wyjazdu poszczególnych osób może być róż­ ny, oraz emigracje indywidualne członków rodziny. Pierwszy rodzaj należałoby zaliczyć do emigracji stałej. W drugim przypadku mogą to być emigracje czasowe, jakkolwiek okres przebywania poza miejscem stałego zamieszkania według przedstawionych danych jest dłuższy niż zazwyczaj przyjęty w klasyfikacji emigracji czasowej. Dokonane zestawienia odnoszą się do migracji w latach 1958-1968 1 obejmują te rodziny i osoby, które w omawianym okresie nie reemigrowały. Dziesięcioletni okres przebywania poza wsią pozwala zaliczyć je do emigracji stałych (tab. V I i V I I ) . Nasilenie procesów migracyjnych następuje po dokonaniu pełnej ko­ lektywizacji wsi, t j . od około 1956-1957 r. Zamiana struktury organi­ zacji pracy w rolnictwie nie wymaga już angażowania całego zespołu rodzinnego, jak np. w gospodarstwie indywidualnym. Odejście z gospo­ darstwa jednego członka rodziny nie powodowało już zwiększenia ob­ ciążenia pracą pozostałych na gospodarstwie osób. Równocześnie indu­ strializacja stwarza szersze możliwości swobodnego wyboru miejsca pracy, szczególnie dla młodego pokolenia. Zamieszczone na tab. V I I dane charakteryzują m. in. skład wychodźców wg wieku i stosunku pokre­ wieństwa do g ł o w y . rodziny. Dane wskazują wyraźnie, że największa grupa migrujących to synowie i córki głowy domu w grupach wieku 18-25 lat i 26-35 lat. Głównym kierunkiem migracji jest Widin miasto okręgowe, zgodnie z ogólną prawidłowością w zakresie - terytorialnego zasięgu wędrówek . Spośród emigrujących największą grupę stanowią rolnicy. Brak po­ dania zawodu u wielu emigrantów nasuwa przypuszczenie, że jest to młodzież z ukończoną szkołą podstawową, która ze względu na wiek 53 54 6 3 K s i ę g i m e l d u n k o w e l u d n o ś c i G r a m a d y z a l a t a 1956-1969. '' P o r . T o d o r o w , op. cit.; M. P o h o s k i , Migracje ze wsi do miasta, W a r s z a w a 1963. D o t y c z y to t e n d e n c j i , o b s e r w o w a n y c h w b a d a n i a c h n a d m i g r a ­ c j a m i , do o s i e d l a n i a s i ę l u d n o ś c i w i e j s k i e j w p o b l i ż u m i e j s c o w o ś c i z k t ó r y c h p o ­ c h o d z ą , n a j c z ę ś c i e j w m i a s t a c h tego samego w o j e w ó d z t w a . s �Tab. VI. Migracje indywidualne Stosunek według -o w o -u o to A! Я N migracji, kierunku ' i-t O Ł) M 3 с я А! N U 3 С tš ю ем j со со 1 to СО с о 1 2 — 1 2 11 7 3 1959 28 1 13 10 — 1960 41 6 15 13 2 1 2 1961 29 3 10 10 1 5 1962 36 5 11 11 — — 5 2 3 1963 20 9 5 2 3 1 1 1964 25 3 10 7 1 2 — — 1965 33 1 10 13 3 2 1 3 1966 21 1 8 10 1 1 1967 43 2 22 12 5 2 1 18 7 1 2 29 8 Razem 362 32 i stosunku do głowy 15 17 7 134 115 25 1 rodziny Zawód migracji 1 25 61 zawodu Kierunek 1958 1968 wieku, Wiek rodziny •N 8 migracji, pokrewieństwa do g ł o w y Lata lat 13 1 i 1 11 Í 2 15} — 6 13 ! i 15 7 : 4 16! 9 1 и! 16! 6 8 ! 1 I 1 2 8 1 3 1 1 8 1 1 ! 22 ' 16 154| ! 2 16 7 26 7 122 ř V я <= Pi СО ¿ ! i ! 6 1 1 О) Iю о Т i to СО i со 1 , i 35 11 — l| 4 1 i! 6; ! — 1Í 3 19 1 1 as а \ ей ,£2 CD M TJ 3 — 14 16 5 1 12 1 7 2 14 3 7 1 > 10 1114 I i >c С cd Q и ее .fi T3 CU i N \O ; 3 14 9 2 1 2 * ¡ 14 11 4 51 2 11 2 v! 3 9 2 — 1 8 1 1 1 2 11 1 и 4 1 91 3 13 1 13 ¡ 2 1 14 2 26 1 2 5 — — — fi -o uf N U 3 17 14 1 1 2 1 Vej' 23 I 118 Si i? 13 21 ' :J ' i 25 1 2¡ 10 2 12 j I 10 14 ! 2 ¡ — 15 3 ! I 25 í в 2 43 1 1] 5 ! 1 "i 22 1 191 > 53 ! 3 !— ! » ¡10 13 5 4 8 i 8 5 9 8 6 6 7 9 5 5 10 5 7 пi 74 75 D > > TJ я о о я > �Tab. V I I . Migracje szego stale rodzin według lat migracji, kierunku wieku i stosunku do głowy pierw- rodziny U! Kierunek Ogółem N T3 O migracji Z W 1958 2 8 1959 9 43 — 33 2 10 I960 7 21 1 19 1 1961 5 22 — 10 12 1 1962 8 34 1 33 1963 2 17 — — 1964 5 28 1965 5 14 1966 1 6 — — — — — — — 1967 1 4 1968 4 19 49 216 2 11 6 17 11 9 2 — — 3 4 3 2 — — 2 1 1 1 3 1 3 — — 3 5 1 1 2 — — — — — — — 19 — — — 167 47 2 12 19 6 4 а и и >> ja а i to ¡4 6 a w ó 1 — i ~~ i - i i ! — i I i i i — 1 1 1 8 — _ i 3 ! с "о I О) ní о Я Я а 'ZŁ ¡4 а N 2 3 1 2 1 4 1 2 — — — 4 — 1 1 2 1 3 1 5 6 1 — — — 1 1 — — — 2 1 1 27 4 — — — — 1 — — — — — — 1 1 2 — 3 _ 1 — 1 — 7 3 1 1 — я d Я с a > •о 1 — — — poki-ewieństwa do g ł o w y r o d z i n y d ct) T3 a •3 •o Stosunek P i e r w s z a osoba m i g r u j ą c a z r o d z i n y Lata Razem migracji, emigranta N > £ о ci о 'g si > — 6 1 4 1 I 2 3 1 I 1 5 СП N > О 2 а 5 о я 3 1 > > о 1 4 34 и и5 7 3 1 ЬОт �156 WANDA PAPROCKA nie zdążyła nabyć kwalifikacji rolnika w indywidualnym gospodar­ stwie rolnym, jak również nie podejmowała dotąd pracy w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej. Znaczną grupę stanowią również uczniowie. W rubryce tej uwzględniono także studentów wyższych uczelni. Z analizy migracji stałych rodzin wynika, że pierwszymi osobami emigrującymi są przeważnie głowy rodzin w grupach wieku 25-35 lat i 36-45 lat. Podstawowym kierunkiem migracji, tak jak i przy migra­ cjach indywidualnych, jest Widin. Z reprezentowanych zawodów naj­ większą grupę stanowią rolnicy. Jak wykazały badania ruchów migracyjnych na terenie całej B u ł ­ garii prowadzone przez W. Todorowa, okręg widiński charakteryzuje się najsłabszym nasileniem procesów migracyjnych poza granice admi­ nistracyjne o k r ę g u . Odpływ ludności ze wsi w stosunku do zalud­ nienia wynosi 2-2,75%, a więc powyżej najniższego w obliczeniach To­ dorowa procentu migrujących ze wsi w skali całego k r a j u . Na terenie Gramady mamy do czynienia z jeszcze jednym rodzajem migracji zarobkowych — migracjami wahadłowymi, do których zalicza się codzienne dojazdy do pracy. Dość znaczna odległość Widina od Gra­ mady (32 km) powoduje, że grupa osób dojeżdżających do pracy jest niewielka. Wg oficjalnych danych liczy 51 osób o kwalifikacjach rze­ mieślniczych zatrudnionych w sektorze p a ń s t w o w y m . Są to murarze i tynkarze pracujący w Widinie przy budowie kombinatu chemicznego. Część z nich to rzemieślnicy, którzy przygotowanie zawodowe nabyli przed podjęciem pracy, część przeszła przeszkolenie na budowie. Zahamowanie procesów migracji ze wsi do miasta i przemysłu może nastąpić na drodze planowego rozmieszczenia inwestycji przemysłowych. Przykładem realizacji tych zadań jest uruchomienie na terenie Gra­ mady oddziału Fabryki Sprzętu Telekomunikacyjnego, której centrala znajduje się również na terenie okręgu widinskiego. Oddział posiada dwa działy: produkcyjny i montażowy. Na oddziale montażowym pra­ cuje 125 kobiet (średnia wieku 25 lat) i 33 uczennice, na drugim 90 bób, w tym 24 kobiety. Przygotowanie do pracy dawały 3-miesięczne kursy odbywane początkowo w centrali fabryki w Beogradczyku, obecnie na miejscu. Przewaga kobiet wśród zatrudnionych jest wynikiem obecnego profilu produkcyjnego fabryki opierającej swą działalność głównie na montażu i ulegnie zmianie w miarę rozbudowy działalności wytwórczej fabryki. Powstanie nowej kategorii pracowników o określonych kwalifikacjach 35 54 57 6 5 5 6 5 7 Todorow, op. cit., s. 27. T a m ż e , k a r t o g r a m 1, s. 25, s. 31. W g danych uzyskanych z Gromadzkiej Rady Narodowej (SONS) w 1968 r. �STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY R y c . 6. W a r s z t a t m e c h a n i c z n y 157 TKZS Fot. N . Nikołow, 1968 przyczynia się do dalszego różnicowania struktury zawodowej ludności Gramady. Jeżeli dokonać procentowego zestawienia ilości zatrudnionych miesz­ kańców Gramady przyjmując za 100% liczbę mieszkańców w wieku produkcyjnym, struktura zawodowa ludności wsi w chwili obecnej przed­ stawiać się będzie następująco : Jak wynika z tabeli V I I I procent osób pracujących poza rolnictwem czynnych zawodowo wynosi 20,8. Jeżeli ponadto wziąć pod uwagę, że 3 1 % zatrudnionych w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej (TKZS) pracuje w brygadach mechanicznych, grupa osób nie związanych bezpośrednio z produkcją rolną i hodowlaną lub związanych z nią pośrednio wynosi około 50%. Procent ten ulegnie podwyższeniu w planie 5-letnim (1970-1975), który przewiduje zwiększenie zatrudnienia w sektorze spółdzielczym o 30%, w przemyśle państwowym o 120% . Ten wzrost zatrudnienia w zawodach pozarolniczych, a w toku dalszych postępów wzrost od­ setka zatrudnionych w usługach kosztem zatrudnionych bezpośrednio 5 8 r>i) 5 8 Jw. Informacje uzyskane z W o j e w ó d z k i e j S a w e t P l a n ó w O t d e l ) w 1968 r . 5 9 Rady Narodowej (Okrńżen Naroden �158 WANDA Tab. Ogółem VIII. Struktura zawodowa mieszkańców Odsetek osób Ogółem osoby Rolnicza w w wieku produk. wieku Spółdzielnia PAPROCKA produk. mieszkańców wsi Gramada Ogółem Mężczyzn Kobiet 100 100 100 56,5 100 62,0 100 50,0 100 Produkcyjna 47,0 54,4 37,5 17,2 19,2 17,4 5,3 Spółdzielczość wiejska Gromadzka Rada Narodowa 8,0 1,38 0,64 1,8 6,6 1,2 0,8 0,5 Szkolnictwo S ł u ż b a zdrowia 2,58 0,49 1,4 0,3 4,2 0,64 0,7 (stale z a t r u d . ) Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna (sezonowo zatrud.) Spółdzielnia Pracy Wytwórczej Przemysł Usługi Stacja państwowy łącznościowe i kultura!. 3,35 9,7 1,8 0,7 0,5 Maszynowo-Traktorowa (międzyspółdzielcza) Inne miejsca pracy i niepracujący 3,80 6,4 15,10 10,2 0,8 21,6 w produkcji jest ważnym wskaźnikiem w analizie szeroko rozumianych procesów urbanizacyjnych. Obserwujemy więc wyraźny proces różnicowania się społeczno-za­ wodowego ludności, jak i wzrost zatrudnienia w działach pozarolniczych. Kierunek procesu różnicowania zawodowego jest dwojakiego rodzaju. Jeden związany z powstaniem rozwiniętej, wielopłaszczyznowej struk­ tury gospodarczej wsi, drugi z ogólnym nurtem industrializacji kraju. Rozwój produkcji przemysłowej na terenie wsi pociąga za sobą szereg konsekwencji. Proces industrializacji w tych warunkach pozba­ wiony jest szeregu ujemnych zjawisk. Zatrudnienie w przemyśle w przy­ padku migracji z terenów rolniczych niesie ze sobą szereg elementów dezorganizacji społecznej, m. in. związanych z przystosowaniem się do' miejskiego trybu życia, korzystanie z jego instytucji, urządzeń itp. W tym wypadku natomiast zasadniczy problem sprowadza się do spraw związanych wyłącznie z zawodem, sprawy kwalifikacji, zagadnienia k u l ­ tury pracy itp. Taki kierunek procesu industrializacji, jaki obserwujemy we wsi Gramada, przynieść musi również określone konsekwencje dla społecz­ ności wiejskiej. Dotąd wieś była w mniejszym lub większym stopniu identyfikowana z pojęciem Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej. W chwili obecnej problem ten staje się bardziej złożony. Tworzy się nowa kate­ goria robotników- kwalifikowanych, którzy spełniają zadania odpowiada­ jące wymogom pojęcia zawodu, których różni jednakże od robotnika �159 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY K y c . 7. O d d z i a ł m o n t a ż o w y F a b r y k i S p r z ę t u Telekomunikacyjnego Fot. N . Nikołow, 1968 zatrudnionego w fabryce, w ośrodku przemysłowym, ścisłe powiązanie ze środowiskiem wiejskim — pozostaje on bowiem w dalszym ciągu członkiem tej społeczności. * # Przedstawiony w pracy materiał pozwala na stwierdzenie pewnych zasadniczych czynników wpływających na kształtowanie się struktury zawodowej ludności wsi Gramada w poszczególnych okresach. 1. W warunkach gospodarki wielkorodzinnej proces polaryzacji za­ wodowej przebiegał bardzo powoli. Jedną z głównych przyczyn tego był znaczny stopień samowystarczalności rodzinnych wspólnot gospo­ darczych. Jakkolwiek wewnątrz rodziny istniał ściśle obowiązujący po­ dział pracy i znaczne zróżnicowanie zajęć członków rodzinnego zespołu produkcyjnego, nie prowadziło to do specjalizacji zawodowej w skali całej wsi. Pełnione bowiem czynności wykonywane były wyłącznie na rzecz rodziny, jak również zależne były od pozycji danej osoby w hie­ rarchii rodzinnej i wraz z nią mogły ulegać zmianie. Nie stwarzało to sprzyjających warunków do utrwalenia umiejętności zawodowych. 2. Wyraźny proces dyferencjacji zawodowej zaznacza się dopiero od momentu kształtowania się nowych warunków społeczno-gospodarczych. �160 WANDA PAPROCKA Rozwój gospodarki towarowo-pieniężnej, rozpad systemu wielkorodzinnego, indywidualizacja rodziny wymagały wykształcenia nowych form współpracy gospodarczej obejmujących całą społeczność wiejską. Zabez­ pieczenie wielu rodzajów potrzeb niesamodzielnej małej rodziny prze­ stało być realizowane w ramach zespołu krewnych, a stało się częścią wewnętrznej organizacji gospodarczej wsi. 3. Tworzenie się o S e ś l o n y c h kategorii zawodowych zostało przyśpie­ szone powołaniem do życia charakterystycznych dla stosunków bułgar­ skich organizacji zawodowych opartych na zasadach spółdzielczych, jak m. in. Stowarzyszenie Rzemieślnicze. Tego typu organizacje prowadziły do zabezpieczenia właściwego zaspokojenia potrzeb ludności w zakresie gospodarstwa domowego i rolnego. Równocześnie powstanie tych wy­ specjalizowanych zrzeszeń wchodzących w skład związków ogólnokra­ jowych było jednym z dowodów coraz wyraźniej zaznaczających się pro­ cesów dezintegracji tradycyjnej społeczności lokalnej. Tego typu związki łączyły bowiem zamkniętą dotąd społeczność wiejską z rynkiem pozalokalnym, rozszerzając zasięg gospodarczych i politycznych kontaktów mieszkańców wsi. 4. Zasadnicze zmiany w zakresie struktury zawodowej nastąpiły po rewolucji 1944 r. Kolektywizacja i wprowadzone w związku z nią nowe formy organizacji pracy, przy znacznym postępie w zakresie mecha­ nizacji rolnictwa, wymagały daleko posuniętego podziału pracy. Nastą- �161 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW G R A M A D Y pił proces profesjonalizacji niektórych czynności wchodzących dawniej w zakres wielokierunkowej gospodarki indywidualnej. Również znaczny w p ł y w na różnicowanie się struktury zawodowej wsi miały wiodące w makrostrukturze procesy urbanizacji i industrializacji. Dążenie do realizacji miejskich wzorów kulturowych wymagało zorganizowania sze­ regu form usług dla ludności wiejskiej, stwarzając podstawy dalszej specjalizacji zawodowej w t y m zakresie. Wpływ industrializacji zazna­ czył się nie tylko zwiększeniem nasilenia procesów migracji ze wsi do miast i ośrodków przemysłowych, ale przyczynił się głównie do powsta­ nia nowej grupy społecznej wśród mieszkańców wsi: chłopów robotników przemysłowych. Wanda Paprocka OCCUPATIONAL, STRUCTURE OF ON GRAMADA WITH SPECIAL EMPHASIS HANDICRAFT S u m m a r y T h e paper describes the process of differentiation of the occupational struc­ t u r e of G r a m a d a f r o m the e n d of the 19th c e n t u r y u p to now. T h e s t a r t i n g point of the s t u d y as they has been have played an a n a l y s i s of an important emergence role in and development the described of the c r a f t s a n d t h e i r r o l e i n t h e village's e c o n o m i c The present study transformations After the presented is of an integral part contemporary Turkish land of t h e family property had crafts, Organization system has been Gramada and local of the process. discussed. ethnographic survey been abolished, peasant a v e r y l o w l e v e l of p r o d u c t i v e f o r c e s ; t h e i r tools w e r e f e w farms at h o m e . a hand. B y skilled and production works, and The Only a few that time, about special works we smithery, can could required a proper workshop speak tailoring re­ and p r i m i ­ t i v e , a n d so w e r e t h e i r h o m e f u r n i s h i n g s , so that most of w h a t w a s needed be m a d e of community. in terms of (traditional professional clothing), and services wheelwright's coopering. c r a f t s d i d not p l a y a n y s i g n i f i c a n t r o l e as a f a c t o r the occupational the only structure opportunity of of the rural additional population income from by of d i f f e r e n t i a t i o n then, another of but they provided source than farming. T r a d e or e m m i g r a t i o n to the U S A c o u l d be the r e c o u r s e to only a s m a l l n u m b e r of people and d i d not really influence the social or e c o n o m i c s t r u c t u r e of the countryside. The pitalist of situation relations income complex The the need because and the and began in social to rural change after economy status. World brought T h e emergence W a r I . T h e development about of an extensive large farms of ca­ differentiation demanded more of tools a n d m a c h i n e r y , often i m p o r t e d f r o m W e s t e r n c o u n t r i e s . number for of services activities of of the n e c e s s i t y World W a r ) , as requiring skill in smithery joiners, carpenters, wheelwrights was increasing. a n d coopers of r e b u i l d i n g after t h e p e r i o d of w a r s (the B a l e a n w a r s well as because of changes in home furnishings. h i g h e s t f l o u r i s h of the crafts w a s r e c o r d e d b e t w e e n 1920 a n d 1930. A organization of the Also increased crafts reflected 11 — Etnografia Polska, t . X V , z. 1 its growing importance. On The nation-wide each level of �162 WANDA PAPHOCKA state administration, cooperative sponsored b y the C h a m b e r of organizations of craftsmen have I n d u s t r y a n d T r a d e , a n d by the been set up, Craftsmen Asso­ ciation. In Gramada such an organization was formed in 1923, i n c l u d i n g a l s o three other v i l l a g e s . I n 1936 it g a t h e r e d 54 m e m b e r s , a n d i n 1939 t h e r e w e r e 105 c r a f t s ­ m e n i n it. T h i s p r o f e s s i o n a l group h a s been t h e r e b y c l e a r l y d i s t i n g u i s h e d . D u r i n g this period l i k e i n the e a r l i e r one, the crafts have been the main non-farming t y p e of occupation. J o b e m m i g r a t i o n to F r a n c e a n d G e r m a n y , a n d i n n e r m i g r a t i o n of women to small number Gramada Grabov and Varna, of people a n d did not to the textile influence industry, concerned the a rather o c c u p a t i o n a l s t r u c t u r e of the population. Basic changes of that structure have o c c u r e d after brought about a s e p a r a t i o n the household, h a d e a r l i e r been p a r t s of the 1944. Collectivization has a n d thus some of the a c t i v i t i e s v e r s a t i l e i n d i v i d u a l w o r k of a peasant, which have now b e c o m e s e p a r a t e occupations. F o r e x a m p l e , there h a s e m e r g e d a group of s p e c i a l i s t s , working in category of auxiliary brigades, w o r k e r s consists for of the handling youth agricultural machinery. mainly, who can w i n The their new status of a q u a l i f i e d w o r k e r or of a t e c h n i c i a n i n s p e c i a l c o u r s e s . T h e c r a f t s m e n a r e o r g a n i z e d i n a C o o p e r a t i v e of P r o d u c t i v e W o r k , a n d t h e y s e r v e the needs of the f a r m , a n d of i n d i v i d u a l p e a s a n t s . T h e r e a r e c a r p e n t e r s , s h o e m a k e r s , t a i l o r s , l o c k s m i t h s , etc. T h e p r o c e s s of i n d u s t r i a l i z a t i o n h a s s t r o n g l y i n f l u e n c e d t h e o c c u p a t i o n a l s t r u c t u r e of G r a m a d a . I n o r d e r to p r e v e n t e m m i g r a t i o n to t h e u r b a n a r e a s , a section of a f a c t o r y of c o m m u ni cation i m p l e m e n t s h a s b e e n b u i l t i n G r a m a d a . I t n o w e m p l o y s 8 p e r c e n t of t h e v i l l a g e ' s l a b o r force, a n d it is e x p e c t e d to e m p l o y about 20 p e r cent i n the f i v e y e a r s p l a n . D u r i n g this p e r i o d e m p l o y m e n t i n the c o o p e r a t i v e sector w i l l a l s o i n c r e a s e . T h u s w e o b s e r v e a p r o c e s s of s o c i a l a n d o c c u p a t i o n a l d i f f e r e n t i a t i o n of t h e r u r a l p o p u l a t i o n , a n d a n i n c r e a s e of e m p l o y m e n t i n sections of e c o n o m y other t h a n a g r i c u l t u r e . T h e f o r m e r is c o n n e c t e d w i t h a n e m e r g e n c e of the d e v e l o p e d a n d c o m p l e x e c o n o m i c s t r u c t u r e of the r u r a l a r e a s , w h i l e t h e l a t t e r is r e l a t e d w i t h the g e n e r a l t r e n d of I n d u s t r i a ­ l i z a t i o n of the c o u n t r y . The of development consequences. negative several urban effects. elements life, problem This side its of of industrial production institutions, employment desorganization its facilities, based johs, b u t with A new must H i t h e r t o , the category different their village on connected etc. In also village have could our from involves protected rural with to been a number against however, work bears to the the whole conditions, consequences more many migration adjustment case, certain have fied w i t h the a g r i c u l t u r a l p r o d u c t i o n cooperative. complex. village occupational training, adaptation industrialization community. in the of i n d u s t r i a l i z a t i o n is t h u s Industrial social is r e d u c e d to type village's of T h e process for or less etc. the identi­ N o w the p r o b l e m becomes more of q u a l i f i e d w o r k e r s h a s b e e n f o r m e d , s k i l l e d i n t h e i r urban factory community w o r k e r s i n that t h e y as its l e g i t i m a t e members. a r e tightly related � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02979e65a99f445cc2735ebaf1eafe55.pdf 2bf009f4f0222a1840965626dfd5db8d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6433 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6006 Title A name given to the resource Recenzje/ ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.249-266 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Kabzińska, Iwona Szalbot, Maria Królewski, Jarosław Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Wojciech Olszewski, Tożsamość kulturowa Kresów w humanistycznym nurcie polskiej myśli etno­ logicznej do roku 1939. Studium z zakresu antropologii stosowanej, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2007, ss. 326 Publikacja Wojciecha Olszewskiego to przydatna pozycja traktująca o historii polskiej etnologii w okresie jej dynamicznego rozwoju, nacechowanego dużą samodzielnością. Dyscyplina była już uformowana, a w wieloetnicznej Polsce działy się procesy o zróżnicowanych wektorach rozwo­ jowych od nacjonalizmu państwowego po próby hamowania go, które wychodziły ze środowisk badawczych. Ten etap formowania się myśli naukowej w etnologii, uległ niesprawiedliwemu zapom­ nieniu po II wojnie światowej zarówno z powodu reorientacji ideowej i metodologicznej, jak też zauroczenia Bronisławem Malinowskim. W cieniu tych zjawisk znalazły się osiągnięcia polskich badaczy nie należących do szkoły funkcjonalistycznej. Ich dorobek niekiedy odkrywamy w obcych zasobach archiwalnych dzięki utrwalonej za granicą (w krajach ich działalności) pamięci o ich dokonaniach, jak to ma miejsce, np. z Eugeniu­ szem Frankowskim. Wojciech Olszewski zajął się jednak badaczami procesów zachodzących na terenie Polski, dokonania których i ich recepcja zostały drastycznie przerwane katastrofą II wojny. Przerwę w tradycji intelektualnej i naukowej pogłębił dodatkowo zwrot ustrojowy w czasach PRL. Tej wcześniejszej perspektywie i jej rozpoznaniu poświęcona jest recenzowana publikacja. W jej centrum znalazły się postacie Floriana Znanieckiego i Józefa Obrębskiego, których dokonania były już wcześniej omawiane w różnych publikacjach. Jeden z walorów rozprawy polega na tym, że przy okazji wydobywa ona z zapomnienia grupę badaczy, intelektualnie lub instytucjonalnie związanych z J. Obrębskim. Grupa ta skupiała się na studiowaniu stanu etnicznego i jego przemian na kresach Polski, głównie wschodnich. Proweniencja teoretyczna tych badaczy mieściła się w założeniach szkoły etno-socjologicznej F. Znanieckiego, stanowiła jednakjej polski nurt, wyrażony silniej niż za granicą, gdzie nie zdołał się on wyraźniej ukonstytuuować, mimo że obaj wspomniani uczeni tam też wykładali. Ambicją autora jest umieszczenie prac owego kręgu uczonych w tradycji historycznej polskiej etnologii, jak też wskazanie na ich ciągle inspirujące oddziaływanie. Tak sformułowany cel stanowi też zasadniczą tezę pracy. Założeniem publikacji jest przekonanie, że spora część etnologów międzywojnia pozostawiła dorobek nadal aktualny w sferze możliwości interpretacyjnych i dający się włączyć do dzisiejszych teorii etniczności. Zatem ich myśl jest żywa, choć wyrosła w innych warunkach i dla innych po­ trzeb. Teza ta nie musi być przekonująca dla wielu czytelników. Dobrze napisany Wstęp nie tylko uzasadnia podjęcie tematu, ale też ujawnia emocjonalne zaanga­ żowanie autora, dla którego wcześniejszy okres historii dyscypliny etnologicznej w Polsce stanowi jeden z głównych problemów w sferze jego zainteresowań badawczych. Rozdział II (w istocie pierw­ szy merytoryczny) jest dla rozprawy najważniejszy, analizuje bowiem podstawy myśli teoretycznej polskich badań nad tożsamością etniczną, rozpisane na poszczególnych autorów. Stanowi on rezul­ tat żmudnej rekonstrukcji hipotez i postulatów badawczych, które nie były wprost ujawniane przez większość spośród owych autorów. W rozdziale III zostały syntetycznie scharakteryzowane kon­ kretne studia nad mniejszościami obszarów pogranicznych. Zakończenie kontynuuje wątki podjęte wcześniej, zwłaszcza w aspekcie obecnej przydatności poszczególnych koncepcji i propozycji teore­ tycznych wysuwanych w latach 1920-1930. Książkę zamykają noty biograficzne o pięciu bada­ czach zaliczonych do nurtu tożsamościowego w etnologii międzywojennej. Bibliografia jest ostatnią częścią książki i należy tylko żałować, że zabrakło w niej indeksów. Osią opracowania jest wyodrębnienie nurtu podmiotowego w studiach nad etnicznością, to zna­ czy akcentującego świadomość nosicieli tożsamości etnicznej. Autor nazywa go humanistycznym, �250 RECENZJE podtrzymując nazwę nadaną przez F. Znanieckiego. Odróżniał się on od popularniejszego nurtu przedmiotowego, który analizował dystrybucję sztywnych, bo arbitralnie ustalanych przez uczonych, wskaźników czy elementów kultury, mających przesądzać o przynależności etnicznej ludności. Tendencja do obiektywizacji wyznaczników etniczności była podówczas powszechna i jest nadal popularna u wielu polskich badaczy, za granicą zaś rozpowszechniona zwłaszcza w kręgu dawnej nauki radzieckiej. Charakterystyczne, że towarzyszy ona z reguły politycznej walce o potencjał po­ szczególnych narodowości współzawodniczących ze sobą o wpływy lub dominację w ramach jednej struktury państwowej. Wynika to stąd, że „obiektywnymi wskaźnikami” można manipulować także na bazie materiału etnograficznego. Niedawno obserwowaliśmy takie zjawisko w ośrodkach naukowych Białorusi, Litwy czy Ukrainy, gdzie chodziło o minimalizację znaczenia tzw. żywiołu polskiego. Takie postępowanie może być spóźnioną odpowiedzią na zaangażowanie niektórych między­ wojennych ośrodków, które wspomagały administrację państwową w realizowaniu polskiej koncepcji narodowej, sprowadzającej się do rozszerzonego traktowania etnizmu i zmierzającej do absorbcji ludności o zakłóconej świadomości kulturowej. W. Olszewski zresztą wskazuje na polityczną usługowość części badań etnologicznych, która krępowała właściwe funkcje nauki. Takie działania, jak i ich przeciwieństwo, czyli właściwe rozpoznanie sytuacji, które dostarczałoby państwu narzędzi do sprawnej interwencji mogą być użyteczne w praktyce administracyjnej i noszą nazwę „antropologii stosowanej”, chociaż w Polsce międzywojennej była ona mało skuteczna. Nazwa ta znalazła się w podtytule recenzowanej publikacji przede wszystkim dlatego, że celem badaczy nurtu „humanistycznego” było rzeczowe rozpoznanie sytuacji etnicznej na kresach, aby móc uniknąć błędnych reakcji. Obejmowało ono zarówno charakterystykę cech tożsamościowych, ich uwikłania społeczne, jak też ustalenie liczebności poszczególnych grup. U przedstawicieli tego nurtu autor odnajduje też próby dokonania uściśleń statystycznych w dążeniu do znalezienia rzeczywistych proporcji demograficznych mniejszości w II RP, a polegających na reinterpretacji danych spisów po­ wszechnych. Z reguły uściślenia te polegały na zwiększeniu liczebności niepolskich grup kresowych. Szczególną konsekwencją w defalsyfikacji danych oficjalnych wykazywał się Leon Wasilewski. Podejście humanistyczne akcentuje zintemalizowane składniki tożsamości. Jest ono dziś kano­ nem badawczym, chociaż po I wojnie światowej rozwijało się ono nieśmiało i niekonsekwentnie, także poza Polską. Nie uzyskało też ono w owym czasie wyraźnej wykładni teoretycznej, co sprawi­ ło, że m.in. Obrębskiemu przypisywano sztywną i przedmiotową definicję grupy etnicznej. Nie było to nadużyciem, gdyż podmiotowe podejście nie ujawniło się jeszcze jako wyraźne założenie teore­ tyczne. Autor recenzowanej publikacji stawia sobie zadanie odtworzenia pierwocin podmiotowości wśród badaczy polskich pograniczy (s. 27). O powodzeniu tego zadania przesądza zatem to, czy czyni to z należytą ostrożnością i czy unika projekcji dzisiejszych metod postępowania i teorii. Zespół badaczy pograniczy II RP nie tworzył grupy o wspólnych założeniach badawczych, ani tym bardziej szkoły naukowej, mimo że jego centralną postacią była osoba J. Obrębskiego i niemal wszystkich łączył związek z Instytutem Badań Spraw Narodowościowych. Na dodatek nie wszyscy oni prowadzili badania terenowe. Ogranicza to pokusę przypisania Obrębskiemu roli sprawczej w rozwoju polskiej etnologii. Mimo, że funkcjonował on w pamięci profesjonalnej, to szersza wiedza 0 jego dokonaniach pojawiła się dopiero w pierwszej dekadzie XXI wieku wraz z publikacją wzno­ wionych jego prac wcześniejszych. Rozdział II stanowi skrupulatną i pożyteczną egzegezę poglądów Znanieckiego, Obrębskiego 1trzech innych badaczy na to czym jest grupa etniczna. Zmienia ona stereotypową interpretację tego pojęcia spotykaną w polskiej literaturze etnologicznej, która utrwaliła reistyczne pojmowanie tej grupy jako bytu społecznego, ograniczonego lokalnie i podrzędnego taksonomicznie wobec narodu etnicznego. Autor nie zajmuje się tym nieporozumieniem, przypuszczalnie dlatego, że musiałby pod­ dać krytyce żyjących autorów. Istotne jest to, że praca wykazuje pionierskość myśli Znanieckiego i Obrębskiego o etnizmie. W. Olszewski nie odwołuje się wprawdzie do uznanej za przełomową w tej dziedzinie publikacji Fredrika Bartha Ethnic boundaries z 1969 roku, ale dowodzi tego, że kilkadziesiąt lat wcześniej obaj polscy uczeni wprowadzili dwa elementy definicji grupy etnicznej, powszechnie potem przy­ pisywane Barthowi. Są to mianowicie warunek odbicia w świadomości członków grupy przekona­ �RECENZJE 251 nia o własnej odrębności (w recenzowanej pracy omówiony na s. 87) oraz warunek dostrzegania w sąsiedztwie przynajmniej jednej podobnej grupy, stanowiącej punkt odniesienia lub też opozycji (por. s. 89). Co ciekawe, Obrębski posługuje się popularnym dziś terminem „grupa wyobrażeniowa” (w znaczeniu „wyobrażona”), czyli istniejąca w przekonaniu społecznym i poza jakimkolwiek bytem konkretnym. Tymczasem określenie to zrobiło wielką karierę, gdy znalazło się w tytule pracy Benedicta Andersona, wydanej w 1983 roku. Umieszczenie etniczności w wyobrażeniach człowieka o sobie i sobie podobnych było bardzo istotną konstatacją teoretyczną. Wynikało z niej pośrednio, bo Obrębski tego nie sformułował, że grupa etniczna nie jest żadnym konkretem społecznym (poza sytuacjami konfliktowymi). Podobnie jest ze „świadomością etniczną”, który to termin powtarza się dziś często w druku i w wystąpieniach z katedry. Odnosi się on do dostrzeżonej w samoocenie odrębności, równorzędnej przekonaniu 0 tożsamości z pewnym zespołem ludzi, których zwyczajowe zachowania są akceptowane. To ostat­ nie jest obserwacją Obrębskiego, podobnie jak jego udane określenie, że jednostka pozostaje wobec owego zespołu w stanie „adekwatności kulturalnej” (dziś powiedzielibyśmy: kulturowej). Gdyby Obrębski był konsekwentny w swoim myśleniu o etniczności, musiałby wprost zakwestionować jej pochodzeniowe (biologiczne) źródła. Obrębski różni się zasadniczo od Bartha uznaniem grupy etnicznej za kategorię odmienną niż naród etniczny, hierarchicznie od niego niższą. Tym samym posiadałaby ona zawsze status mniej­ szości etnicznej. Gwoli ścisłości należy powiedzieć, że Obrębski na ten temat jasno nie wypowiadał się, ale takie stanowisko przypisano mu w późniejszym okresie. Nie jest to zgodne ze współcześnie dominującym rozumieniem tego terminu, zgodnie z którym grupy etniczne nie podlegają hierarchi­ zacji ze względu na ich liczebność, poziom rozwoju, stan otwartości lub zamkniętości oraz złożoności ich struktury. Jako grupy społeczne mogą one podlegać rangowaniu ze względu na miejsce zajmo­ wane w strukturze państwa, lecz w sensie etnicznym są równe etnosowi dominującemu. Dokonana w rozdziale II analiza poglądów pięciu etnologów stara się odtworzyć teoretyczne przesłanki leżące u podstaw ich założeń badawczych. Stwarzało to poważne trudności wskutek ich niekoherentności, a niekiedy wprost ich braku. Zastrzeżenie to nie dotyczy jedynie F. Znanieckiego. W analizie tej występują jednak pewne potknięcia, o czym wspomnę na koniec. Rozdział III jest odmienny od poprzedniego tym, że podsumowuje stan wiedzy w okresie mię­ dzywojennym na temat wszystkich pograniczy, podczas gdy przedstawiciele nurtu humanistycznego interesowali się głównie Kresami wschodnimi. Wspomniana odmienność wynika również z dwu innych przyczyn. Po pierwsze na pozostałych granicach etnolodzy nie prowadzili intensywniejszych badań terenowych, nie sformułowali zatem dla nich metodologicznych podstaw, które mogłyby być zweryfikowane w trakcie obserwacji. Po drugie, cel analiz na materiałach z granicy niemieckiej lub czeskiej miał służyć obronie polskich interesów politycznych o nacjonalistycznym zabarwieniu. Autor ograniczył się zatem do prezentacji ich tez merytorycznych, porządkując przy okazji stan wiedzy o sytuacji etnicznej na tym obszarze. Merytoryczne znaczenie publikacji mieści się moim zdaniem przede wszystkim w próbie od­ tworzenia założeń teoretycznych omawianych autorów, graniczącego z przypisaniem im takowych. Nie stawia ona sobie zadania przywrócenia polskiej etnologii postaci Józefa Obrębskiego, chociaż jest ona centralną w przedstawionej rozprawie. Obrębski doczekał się przypomnienia przede wszyst­ kim artykułami Anny Engelking publikowanymi w ciągu trzech lat poprzedzających wydanie książki Olszewskiego. Wniosły one wiele nowego do rozumienia dorobku Obrębskiego. Istota rozprawy polega na tym, że dwaj wybitni uczeni międzywojnia wraz z trzema innymi badaczami przedstawieni zostali jako inicjatorzy nowego i ożywczego kierunku interpretującego pro­ cesy etniczne w sposób wcześniej w nauce światowej nieuprawiany. Jednakże umieszczenie Alfonsa Krysińskiego, Stanisława T. Orsini-Rosenberga i Leona Wasilewskiego we wspólnocie teoretycznej z Obrębskim i Znanieckim może wywoływać zastrzeżenia, gdyż tym ostatnim nie udało się stworzyć własnej szkoły analizy etniczności. Ponadto, pozostała trójka badaczy różniła się między sobą zasadni­ czo, także w postawach politycznych, co musiało wyrazić się w ich ocenie zjawisk etnicznych. Nazwa kierunek humanistyczny, akcentując świadomość, pośrednio indywidualizuje tożsamość 1 odrębność etniczną. W literaturze anglojęzycznej został on odkryty znacznie później i dopiero �252 RECENZJE wówczas stał się popularny. Z kolei polscy jego twórcy oddziaływają wciąż na obecne pokolenia naszych badaczy swoimi publikacjami z lat 1930., ale bardzo często bez uzupełnień wniesionych przez ogólny rozwój wiedzy. W zakończeniu książki autor podejmuje interesującą dyskusję nad rolą państwa narodowego i jego relacji wobec nacjonalizmu. Zajmuje w niej wyraźne stanowisko optując na rzecz istnienia i rozwoju takich państw raczej niż federalizacji czy zacierania granic państwowych. Przedkłada on interesy „narodowowyzwoleńcze” ponad rozwiązania wieloetniczne. Jednocześnie wykładając swój pogląd gubi czasem - jak się wydaje - różnicę między państwem narodowym i obywatelskim. W zakończeniu znalazła się też sugestia, że tradycje polskiej myśli teoretycznej w studiach nad etnicznością mogą i powinny być wykorzystane współcześnie ze względu na ich aktualność. Opinia ta wydaje się zbyt optymistyczna nie tylko z powodu słabego usystematyzowania tej myśli, ale zwłaszcza ze względu na znaczne zaawansowanie światowych studiów empirycznych i teoretycz­ nych w ostatnich trzech dekadach. Przedstawiony został również pogląd, że tzw. „grupy buforowe” mogą być współcześnie analizowane zgodnie z interpretacją Obrębskiego. W istocie, ważne to zja­ wisko opisał Obrębski chyba jako pierwszy, co jednak nie oznacza, że wskazał użyteczne obecnie metody jego analizy i wykorzystania praktycznego. Na koniec też podniesiona została kwestia wyważenia aspiracji większości i mniejszości w pań­ stwie wieloetnicznym, szczególnie ważna dzisiaj na obszarach licznego występowania ludności na­ pływowej. Ich często sprzeczne postawy i nadmierna ustępliwość ze strony większości bywają szko­ dliwe dla zrównoważonego i właściwego funkcjonowania państwa. W tym kontekście autor podnosi fakt, że polscy „humanistyczni” badacze znacznie wcześniej ostrzegali przed naruszeniem harmonii społecznej w wyniku zbyt daleko posuniętej tolerancji wobec żądań mniejszości, chociaż Wasilewski był od takiej oceny daleki. Przestrogi te można uznać za wysoką zdolność przewidywania skutków takiej tolerancji, z projekcją na czasy współczesne. Natomiast aktualne wówczas ostre konflikty na tle etnicznym w Polsce bynajmniej o tolerancji nie świadczyły. Doszukiwanie się tu wzoru dla współ­ czesnego świata byłoby raczej nadużyciem. Wspominałem już o dwuznacznej interpretacji terminu „grupa etniczna” przypisywanej J. Obrębskiemu. Autor nie ułatwia uporania się z tym problemem, gdyż Obrębski posługiwał się trzema bliskoznacznymi - grupa etniczna, lud, naród. Pierwsze dwa z nich były dla niego często (choć nie zawsze) synonimiczne, co zresztą w pracy zostało podkreślone. Otóż jeśli autor zajął się bliżej poję­ ciem grupy etnicznej, to zaniedbał (lub nie udało mu się) prześledzenia niuansów towarzyszących słowu „lud”, co utrudnia rozwianie nieporozumień wokół aparatu terminologicznego Obrębskiego. Sam Obrębski winien jest brakowi jasności w rozumieniu jego spuścizny. Za przykład niech po­ służy zwrot „beznarodowa masa ludowa, czyli grupa etniczna” (cyt. za omówieniem W. Olszewskiego, na s. 97/98). Pojawia się w związku z tym pytanie: czy, lub w jakich warunkach, członkowie owej „masy ludowej” wyobrażają siebie jako zespół wyróżniający się specyfiką kulturową, co uzasadnia­ łoby nazwanie jej grupą etniczną. Jeśli zaś owa „masa” traci poczucie odrębności i aspiruje do zlania się z sąsiadami (jest to stan, jaki Obrębski przypisuje Poleszukom), to czy można nazywać ją jeszcze grupą etniczną, czy już bezetniczną ludnością. Taka ludność bez określonej tożsamości i uznania granic z otoczeniem nie może też być zwykłą grupą społeczną. Autor nie zaproponował czytelni­ kowi próby rozwikłania tego problemu, być może dlatego, że jego konsekwencją byłoby uznanie, iż Obrębski pozostawił niedopracowaną koncepcję grupy etnicznej, zaś sam Olszewski nie był dość odważny, by taką możliwość przyjąć. Na dodatek autor zdaje się przyjmować niejasne sformułowania międzywojennych badaczy etniczności, kiedy operuje we własnej analizie takimi określeniami, jak np. „grupy ludowe w sensie etnicznym” (s. 109). Pozostając w sferze terminologii należałoby wytknąć błąd, kiedy etnicznie mie­ szane związki małżeńskie nazywa się w książce „związkami rodowymi”, opatrując je objaśnieniem, że chodzi o endogamię (s. 94). Tej ostatniej jednak nie odnosimy do rodów (poza pewnymi społe­ czeństwami muzułmańskimi), lecz właśnie do tradycyjnych grup etnicznych. Innym przykładem braku rygoryzmu terminologicznego jest traktowanie Orawian jako jednej odrębnej grupy etnicznej, niezależnie od tego czy deklarują oni tożsamość polską, czy też słowacką. Olszewski odnosi tę sytuację do współczesności, czyli do stanu, gdy po obu stronach powstały �RECENZJE 253 stosunkowo klarowne, choć niekonsekwentne, postawy narodowe i Orawianie w większości już opo­ wiedzieli się po jednej z nich (s. 219). Autor niekiedy popada w reifikację bytów świadomościowych, jak np. „naród”, pisząc o nim „gru­ pa narodowa akceptuje”, „naród przyjmuje” aspirującą do niego zbiorowość, itp. (s. 96 i in.). Czyni to z pewnością dla potoczystości wykładu, ale odpowiednie zastrzeżenie należało gdzieś umieścić. Wątpliwości wzbudza również przyjęcie wizji Obrębskiego o stanie umysłowości Polaków za­ mieszkujących Polesie, rzekomo odczuwających zagrożenie wchłonięciem przez obce i odrzucane otoczenie Poleszuków (s. 100, 129). Wydaje się jednak, że postawa obronna nie dotyczyła więk­ szości Polaków. Wysyłani tam do pracy nauczyciele i funkcjonariusze państwowi (poza osadni­ kami wojskowymi) przyjęli z dobrą wiarą narzuconą im misję szerzenia kultury polskiej i przycią­ gania do narodu polskiego. Pełnili oni swoje funkcje zgodnie z syndromem Siłaczki, a przypadki utraty entuzjazmu i izolowania się kończyły się szybkim powrotem na tereny etnicznie polskie. Podkreślana przez Obrębskiego lojalność Poleszuków wobec państwa nie mogła wywoływać reak­ cji zagrożenia, co zresztą potwierdzają wspomnienia inteligencji z owych terenów. Misja inteli­ gencji wśród Poleszuków z założenia miała wywołać ich akces do polskości i żadna ze stron nie wykształciła na tym tle mazu. Zaskakuje także ujawniona w książce aprobata dla tezy, iż bunty chłopstwa ukraińskiego w cza­ sach II RP były „formą agresji innego państwa” (s. 109, za Orsinim-Rosenbergiem). Wydawałoby się, że historycy przekonująco uzasadnili pogląd, że to właśnie niezręczna i represyjna polityka władz państwowych sprzyjała recepcji rosyjskiej propagandy komunistycznej w pewnych środowis­ kach ukraińskich, a po części także białoruskich. Dopatrywanie się we własnych błędach manipulacji rosyjskich ciąży stale na naszym oglądzie relacji ze wschodnim sąsiadem. Wydaje się, że W. Olszewski myli kwestię kształtowania tożsamości etnicznej lub narodowej z objawami nacjonalizmu szowinistycznego, gdy krytykuje tych autorów, którzy obawiali się wy­ buchu takiego nacjonalizmu po upadku ZSRR. Jego przejawy uznaje on bowiem za dowód rewitali­ zacji tożsamości lub godne aprobaty tendencje narodowowyzwoleńcze. Krytyka ta sięga również zachodnich autorów (np. Dietera Lange-Weischego), którym bezzasadnie przypisuje „nostalgię” za czasami komunizmu (s. 278). Zbyt pochopne wydaje się utożsamianie nacjonalizmu z odradzaniem tożsamości i wynoszenie go do wartości pozytywnej, niezależnie od tego czy działa jako siła twórcza, czy też niszcząca, jak to było np. w Jugosławii. Niepotrzebnie też autor używa idealistycznej koncepcji F. Znanieckiego o zjednoczonej Europie jako tarczy ochronnej dla instytucji narodu (por. s. 279). Jeśli bowiem ktoś nawet uprawia krytykę państwa narodowego jako koncepcji politycznej, nie jest to równoważne odrzuceniu prawa do toż­ samości etnicznej lub narodowej. W wywodzie autorskim często występują niejasne fragmenty. Nie wiemy np. jak rozumieć zdanie o „braku zdolności do własnej, «twórczej» ekspansji kulturowej, nawet na jej tradycyjnych, histo­ rycznych kierunkach” w byłych państwach bloku komunistycznego, co przypisuje osłabieniu tożsa­ mości narodowych (s. 281). Domyślamy się, że autor nie podziela postaw ksenofobicznych ani ekspansjonistycznych, ale wyrażenie „własna twórcza ekspansja kulturalna” może brzmieć niepokojąco. Sławoj Szynkiewicz Jacek Schmidt, Nowe tożsamości w czasach transformacji europejskich. Imigranci z Polski w Niemczech, Wydawnictwo NEWS - Witold Nowak, Poznań 2009, ss. 197 Książka stanowi podsumowanie wieloletnich, systematycznych prac badawczych przeprowa­ dzonych przez Autora wśród imigrantów z Polski w Niemczech, określanych w pracy terminem „późni wysiedleńcy” (niem. Spataussiedler). Ukazano w niej różne oblicza migracji, jej mechanizmy, przyczyny i następstwa, procesy wrastania imigrantów w nowe środowisko i wybierane przez nich strategie adaptacyjne. Wiele miejsca poświęcono modelom tożsamości i procesom ich konstruowa­ nia w warunkach imigracyjnych. �254 RECENZJE Terminem Spataussiedler określane są w Niemczech osoby, które od połowy lat 1970. emigro­ wały z Polski i osiedlały się na terenie tego kraju. Autor zdaje sobie sprawę z kontrowersji, jakie określenie „późni wysiedleńcy” budzi po polskiej stronie granicy z Niemcami, a także z jego „nieprzystawalnoś[ci] do typu opisywanej [...] migracji, mającej charakter dobrowolnych przemiesz­ czeń ludnościowych [...]” (s. 6, przyp. 2). Nasuwa się pytanie o sens oraz merytoryczną zasadność świadomego stosowania w pracy naukowej terminu nieprzystającego do opisywanej rzeczywistości. Moim zdaniem, wystarczyłoby zasygnalizować terminologiczne rozbieżności występujące w języku polskim i niemieckim, pozostając przy neutralnych terminach: ‘imigranci’, ‘emigranci’, ‘migranci’. W podtytule książki badana grupa określona została mianem imigrantów, w tekście natomiast Autor posługuje się najczęściej kontrowersyjnym terminem „późni wysiedleńcy”, konsekwentnie - co trzeba przyznać - opatrując go cudzysłowem. Jacek Schmidt informuje, że interesująca go fala migracji ma charakter dobrowolny (s. 6, przyp. 2), w tej sytuacji, jak sądzę, trudno mówić o wysiedleniach. Kojarzą się one bowiem przede wszystkim z przymusem, odgórnymi nakazami, brakiem alternatywy. W przypadku członków badanej grupy decyzje o emigracji były podejmowane samodzielnie, najczęściej z przyczyn ekonomiczno-politycznych. Zawiera się w nich wprawdzie, dostrzeżony przez Autora, element przymusu (poczu­ cie braku perspektyw i niskiej jakości życia, negatywne oceny ustroju socjalistycznego), nie ma to jednak nic wspólnego z przymusem występującym w przypadkach wysiedleń, o których z reguły arbitralnie decydują inne osoby. Użycie terminu „późni wysiedleńcy” może sugerować, że Autor podjął próbę spojrzenia na imi­ grantów z Polski z perspektywy Niemców, sugestia ta jest jednak myląca. Najważniejsza jest per­ spektywa imigrantów. Na podstawie cytowanych w pracy materiałów biograficznych można wpraw­ dzie wnioskować o stosunku ludności niemieckiej do przybyszy z Polski, informacje na ten temat ukazują jednak wyłącznie punkt widzenia samych imigrantów, a nie członków grupy dominującej. Jacek Schmidt nie wyjaśnia, jaki jest stosunek przybyszy z Polski do niemieckiego nazewnictwa. Czy odgórna klasyfikacja: Spataussiedler ma dla nich jakiekolwiek znaczenie? Z cytowanych w książce wypowiedzi wynika, że członkowie badanej grupy uważają się przede wszystkim za imigrantów. Terminem „wysiedleńcy” posłużyły się jedynie dwie osoby. Jedna z nich użyła określenia polskiego (s. 138), druga, pochodząca z rodziny śląskiej o niemieckiej identyfika­ cji, zastosowała terminologię niemieckąAussiedler (s. 155, 156), nie Spataussiedler. Brak odniesień do kategorii „późnych wysiedleńców” w wypowiedziach rozmówców jest, moim zdaniem, kolej­ nym argumentem wskazującym na nietrafńe, w przypadku recenzowanej pracy, użycie tego terminu. Z materiałów zgromadzonych przez Autora wynika, że dla osób, które wyjechały z Polski i osiedliły się w Niemczech niezwykle ważne znaczenie, poza świadomością bycia imigrantem, ma przynależność do mniejszości. Fakt ten nierzadko staje się bodźcem do podjęcia starań o zniwelo­ wanie różnic między własną grupą odniesienia i większością, upodobnienie się do niej, a ściślej - do tej jej części, do której z różnych względów aspirują przedstawiciele mniejszości. Autor zwraca uwagę na asymetrię w relacjach między mniejszością i grupą dominującą. Podkreśla też, że „racjonalizacje o podłożu etnicznym, dokonywane przez «późnych wysiedleńców)) podczas budowania autowizerunku, noszą często znamiona reakcji na dominację zewnętrzną. Uzewnętrznia się to między innymi w [...] sztywnym rozdzielaniu przez nich sfer aktywności publicznej i prywatnej (tożsamość manifestowana us tożsamość odczuwana), postawie powstrzymywania się od aktywności na forum publicznym i funkcjonowaniu w sferach autonomicznych względem dominującego otoczenia społecznego, a wielokrotnie też w jego zakamuflowanej krytyce i trwaniu przy dawnych wzorach” (s. 146). Zjawiska te zostały bardzo dobrze ukazane w recenzowanej pracy. Badania terenowe stanowiące podstawę książki przeprowadzono na obszarze Nadrenii Północ­ nej - Westfalii. Informacje o objętych nimi miejscowościach oraz liczbie zamieszkujących je osób znajdują się w Tabeli 2 (s. 36), brak natomiast danych na temat liczby wywiadów/rozmów zrealizo­ wanych w poszczególnych ośrodkach. Autor przyznaje, że wnioski płynące z jego badań są „nieistotne statystycznie” (s. 38). Uwagę tę można odnieść generalnie do badań etnologicznych o charakterze jakościowym, także tych, jak w przypadku recenzowanej pracy, opartych na analizie materiałów biograficznych. O wiele waż­ �RECENZJE 255 niejsze byłoby, moim zdaniem, wyjaśnienie czy materiały źródłowe zgromadzone podczas badań pozwalają mówić o tzw. nasyceniu, tj. osiągnięciu stanu, w którym dalsze rozmowy nie przy­ noszą już istotnych danych na temat badanych zagadnień (o zjawisku tym pisali m.in. Antonina Kłoskowska i Daniel Bertaux). W przypadku recenzowanej pracy o częściowym „nasyceniu” można sądzić (pośrednio i z dużą ostrożnością) na podstawie informacji o tym, że satysfakcjonujące Autora materiały, „wystarcza­ ją c e ] do kompleksowej analizy i zabiegu tworzenia modeli” tożsamości regionalnej, pochodzą jedynie z rozmów z imigrantami ze Śląska. W narracjach imigrantów z Wielkopolski lub Mazur natomiast nie odnalazł on „tak spektakularnych i jednoznacznych opcji regionalnych, jak w materiale «śląskim»” (s. 146, przyp. 92). Nie wydaje mi się jednak, by mogło to stanowić przeszkodę w skon­ struowaniu odrębnego modelu tożsamości regionalnych uwzględniającego tę część rozmówców. Przybyszy z Polski mieszkających w Niemczech łączy m.in. kraj pochodzenia, funkcjonowanie przez część życia w warunkach PRL, status imigranta, konieczność adaptacji do nowej dla nich sytuacji i określenia własnego stosunku do Polski. Różnią ich osobiste doświadczenia, sytuacja rodzinna (w kraju pochodzenia i w nowym miejscu zamieszkania), wątki biograficzne i narracja 0 nich. Odmienne są też sposoby „konstruowania siebie” w nowym miejscu zamieszkania (ter­ min „konstruowanie siebie”, adekwatny do opisywanych sytuacji, został użyty przez Autora m.in. na s. 169 i 170). Na podstawie badań terenowych J. Schmidt stworzył sześć modeli tożsamości, w tym trzy modele dwuwariantowe. Ich egzemplifikacją są przedstawione w książce obszerne fragmenty biografii dzie­ więciu osób. Ukazują one znakomicie proces budowania nowych tożsamości w warunkach migracyj­ nych, konieczność pokonywania barier i przyjęcia określonych strategii adaptacji. Postawy cechujące osoby reprezentujące poszczególne typy tożsamości zostały określone przez Autora trafńymi termina­ mi: „neofita” (lub „neofita etniczny”), „frustrat” i „realista” (postawa ta dominuje w badanej grupie). Jacek Schmidt przyznaje, że prezentowane przez Niego „modele nie wyczerpują złożoności 1 różnorodności form autopercepcji imigrantów” (s. 168). Wynika to m.in. z celowego pominięcia w badaniach trzech grup: dzieci poniżej dziesiątego roku życia, które wyemigrowały do Niemiec wraz ze swymi rodzinami, osób, które „nie były skłonne do uzewnętrzniania swoich doświadczeń biograficznych” oraz „imigrantów zaangażowanych w działalność na forum polonijnym” (tamże). Nieobecność osób należących do drugiej z wymienionych grup nie wymaga wyjaśnień, nie wia­ domo natomiast dlaczego Autor nie uwzględnił pozostałych kategorii. Uważam, że choć dzieci poniżej dziesiątego roku życia nie podejmowały samodzielnych decyzji o emigracji, nie znaczy to, że nie przeżywały problemów związanych z adaptacją do nowego środowiska i określeniem własnej tożsamości w warunkach imigranckich (dotyczy to zwłaszcza dzieci starszych, ośmio-dziesięciolatków). Niektóre z nich byłyby zapewne zdolne (być może, z pomocą dorosłych) do narracji biogra­ ficznej oraz rozmów na temat własnej tożsamości i doświadczeń imigracyjnych. Zbyt pochopnie, według mnie, i bez podania przyczyn, Autor zrezygnował z rozmów z działa­ czami polonijnymi. Aktywność na tym polu nie świadczy o braku problemów z tożsamością etnicz­ ną (narodową i regionalną) w nowym miejscu zamieszkania. Niektóre osoby mogą mieć trudności z „konstruowaniem siebie”, choć nie manifestują tego na zewnątrz (wspomniana w książce sytuacja: tożsamość manifestowana v.s tożsamość odczuwana). Wielu członków tej grupy zadaje też sobie z pewnością, interesujące Autora, pytania: Co to znaczy być Europejczykiem/Europejką? Czym jest europejska tożsamość? Jacek Schmidt zwraca uwagę na małą aktywność społeczną większości imigrantów z Polski. Podkreśla też, że fakt ten odróżnia ich od innych grup mniejszościowych (s. 98-101). Wyjątek sta­ nowią działacze polonijni. Dlaczego więc zostali oni pominięci w badaniach? Ukazując różne oblicza migracji i przykłady tożsamości migrantów, Autor podkreśla, że decyzja o migracji nie jest nieodwracalna. Zauważa też, że wiele osób, bez względu na przyjęte wcześniej strategie adaptacyjne i motywy wyjazdu, decyduje się na reemigrację. Charakteryzują się one naj­ częściej silną tożsamością regionalną, poczuciem więzi z regionem pochodzenia. Za ogromnie ważny, a przy tym znakomicie napisany, uważam rozdział poświęcony tożsamościom europejskim. �256 RECENZJE W większości znanych mi prac dotyczących tego zjawiska tożsamość europejska jawi się jako kategoria niedookreślona, niejasna, albo też, jak można sądzić, niewymagająca zdefiniowania. Jest ona najczęściej postrzegana przez badaczy jako jedna z wielu identyfikacji składających się (lub mogących się składać) na tożsamość poszczególnych osób. Dla imigrantów z Polski do Niemiec, 0 których pisze J. Schmidt, bycie Europejczykiem/Europejką oznacza m.in. możliwość dokonywa­ nia wyborów z repertuaru różnych kultur, w tym także - odrzucenia treści uznanych przez poszcze­ gólne osoby za złe lub przestarzałe, pielęgnowanie różnorodności, umiejętność porozumiewania się z osobami reprezentującymi inne grupy kulturowe, brak uprzedzeń, unikanie wartościowania osób 1 kultur oraz wyznaczania niemożliwych do przekroczenia granic między nimi, poczucie wolności, łatwości przemieszczania się, wyrównywanie poziomów życia. Europejskość może oznaczać „wznie­ sienie się ponad wszelkie podziały, w tym także te natury etnicznej, przy równoczesnym dostrzega­ niu różnic, bez jakiejkolwiek stygmatyzacji - naznaczania społecznego. Różnorodność tożsamości, języków, stylów życia, czy miejsc jest [...] czymś naturalnym, stałym [...]” (s. 133). „Bycie Euro­ pejczykiem jest wyzwoleniem się z obowiązku zgłaszania jednej, jedynie słusznej przynależności narodowej. [...] Europejczyk to [...] [człowiek], który jest ponad narodami, łączy te narody, godzi je, a jednocześnie nie daje się przypisać, przyłączyć do jednej grupy” (s. 137-138). Zdaniem Autora, „tożsamość europejska nosi cechy społecznej konstrukcji, w której zawie­ szeniu ulega większość tradycyjnych wyznaczników tożsamości, «rozpisanych na poszczególne narody i państwa», a nieodzownym warunkiem jej budowania jest sytuacja, stan wielokulturowości i jej akceptacja” (s. 126). Tożsamości europejskie mogą też być formą wyzwania transkulturowego, nie stanowiąc przy tym konkurencji dla tożsamości narodowej, jak również przejawem kosmopolityzmu oraz próbą ucieczki od etniczności. Każda z tych sytuacji została w przekonujący sposób ukazana w pracy. Jacek Schmidt zaznaczył, że przedstawione przez niego warianty tożsamości europejskiej nie wyczerpują wszystkich możliwości. Istnieją bowiem np. tożsamości budowane „w pełnej autonomii od tożsamości narodowych lub na drodze ich selektywnej syntezy, która prowadzi do pojawienia się niezależnych identyfikacji, w żadnym miejscu niewpisujących się w model hierarchiczny. Poczucie tożsamości tych ludzi, jako forma identyfikacji ekskluzywnej, nie koresponduje też z modelem tożsamości skorelowanych. Opisany stan rzeczy rodzi potrzebę skonstruowania nowych modeli zjawiska tożsamości europejskich, wykraczających poza proste dychotomie, takie jak np. europejski-nieeuropejski, europejski (ponadnarodowy)-narodowy” (s. 144). Autor nie podjął jednak tej próby. Nie wyjaśnił też czy wśród objętych badaniami imigrantów znalazły się osoby reprezentujące tego rodzaju warianty tożsamości. Jeśli tak, dlaczego je pominięto? Bardzo dobrze ukazane zostały natomiast związki między Walencją kulturową i identyfikacją narodową. Przedstawiono również różne typy tożsamości regionalnych (o charakterze ekskluzyw­ nym i inkluzyjnym). Autor wskazuje na „zmieszanie istniejących struktur tożsamości” „w sytuacji zwiększonej liczby wyborów w warunkach imigracyjnych” (s. 169). Podkreśla przy tym, że struktury te „nie są odbudowywane na drodze biernych zapożyczeń od otoczenia przyjmującego lub o r to ­ doksyjnego odświeżania)) wzorów znanych z kraju pochodzenia w nowych warunkach” (tamże). Na podstawie recenzowanej pracy można m.in. mówić o wielości imigranckich życiorysów, dróg adaptacji do nowej rzeczywistości, opanowywania nowego kodu kulturowego, poszukiwania włas­ nego miejsca do życia, o wielości obrazów kraju pochodzenia i zróżnicowanym stosunku do niego. Jest w niej mowa o zjawisku zakorzeniania się i wykorzenienia, pojęciu ojczyzny, bagażu kulturo­ wym, poczuciu niepewności identyfikacyjnej, dystansie etnicznym, stereotypach etnicznych i regio­ nalnych, kompleksie imigranta, mechanizmach przechodzenia od dwukulturowości do transkulturowości, charakterze powiązań transnarodowych oraz roli imigrantów w łączeniu różnych kultur. Książka jest znaczącym głosem w dyskusji o zjawisku migracji i losach migrantów, konstruowaniu modeli ich tożsamości, konieczności dokonywania wyborów określonych strategii adaptacyjnych i odnalezienia się w sytuacji „obcego” w wielokulturowym społeczeństwie. W tytule pracy jest mowa o nowych tożsamościach i europejskich transformacjach. Użycie liczby mnogiej jest zabiegiem trafńym i jak najbardziej uzasadnionym, wskazuje bowiem na różne oblicza badanych zjawisk. �RECENZJE 257 Jacek Schmidt nie unika wątków autobiograficznych. Nie są one „literackimi ozdobnikami”, lecz stanowią ważną część tekstu. Pozwalają na zrozumienie wielu kwestii, np. relacji między Auto­ rem książki i członkami badanej przez Niego grupy. Ma ona duże znaczenie dla możliwości realiza­ cji badań i pozyskania znakomitych materiałów źródłowych. Na podkreślenie zasługują zastosowane w książce rozwiązania graficzne. Można je uznać za rodzaj cząstkowych podsumowań, ułatwiających lekturę i refleksję nad tekstem. Bardzo dobrym zabiegiem jest wyróżnienie wypowiedzi rozmówców przez dobór odpowiedniej kolorystyki stron i oddzielenie ich w ten sposób od komentarzy Autora. Niedosyt budzi rozdział poświęcony etniczności. Autor ograniczył się do wskazania kilku, dość przypadkowo, moim zdaniem, wybranych prac, więcej miejsca poświęcił natomiast tożsamości. Rozdział dotyczący badań nad tym zjawiskiem nosi tytuł: „Współczesne tożsamości jako obszar zainteresowań badawczych” (s. 41). Jest on zbyt szeroki w stosunku do zawartości tej części książki. Autor skoncentrował się na pracach o charakterze teoretycznym, ukazujących różne możliwości analizowania i klasyfikowania tego zjawiska, uwzględniających element narracyjności, wielowy­ miarowości, refleksyjności i temporalności, jak też relacje między tożsamością i migracją. Pominął natomiast prace etnologiczne oparte na wynikach badań terenowych. Zabrakło mi przede wszystkim choćby kilku wybranych prac dotyczących ludności śląskiej, jej tożsamości, życia na pograniczach kulturowych, refleksji nad historią regionu i jego mieszkańców. Jacek Schmidt twierdzi, że przyjęta przez niego „optyka [...] zasadza się na rozpoznawaniu właściwości obranej kategorii [tożsamości - I.K.] przez pryzmat badania empirycznego” (s. 41). Tym bardziej dziwi brak odwołań do prac opartych na tego typu badaniach. Wspomniane braki i odczucie niedosytu z nawiązką rekompensują rozdziały, w których Autor prezentuje efekty własnych badań terenowych. Uważam, że po recenzowaną pracę powinny sięgnąć nie tylko osoby zainteresowane sytuacją Polaków i ludności polskiego pochodzenia w Niemczech oraz zjawiskiem migracji. Można w niej również znaleźć mnóstwo inspiracji do badań nad tożsamością, pograniczem kulturowym, relacjami etnicznymi, wielokulturowością. Na koniec uwaga: Jacek Schmidt nie posługuje się terminem ‘pogranicze kulturowe’, jest ono jednak wyraźnie obecne na kartach Jego książki. Iwona Kabzińska Irena Bukowska-Floreńska, Rodzina na Górnym Śląsku, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2007, ss. 328 Recenzowana książka jest efektem wieloletnich i wieloaspektowych badań Ireny BukowskiejFloreńskiej nad rodziną górnośląską. W dorobku naukowym autorki, na który składają się prace m.in. na temat funkcji tradycji w społeczeństwie nowoczesnym, kulturowego uwarunkowania toż­ samości regionalnej i narodowej, funkcjonowania pogranicz kulturowych i etnicznych, degradacji środowiska kulturowego i społecznego, rodzina śląska - poczynając od pierwszych opublikowanych artykułów - zawsze zajmowała poczesne miejsce. Na omawianą pracę można spojrzeć nie tylko jak na osobiste dokonanie autorki, ale również jak na ważne osiągnięcie dla całego śląskiego ośrodka. W ustaleniu przedmiotu badań, sformułowaniu założeń i sprecyzowaniu pytań badawczych, po­ mocna autorce okazała się znajomość górnośląskich realiów. Wybrana za podmiot etnologicznoantropologicznego studium tytułowa górnośląska rodzina została potraktowana jako wartość dla jej członków, wartość społeczna oraz środowisko powstawania, kumulowania i transmisji tradycji i postaw określonych. Analizując śląską rodzinę w kategoriach systemu podlegającego zmiennym w czasie zewnętrznym oddziaływaniom społecznym-kulturowym I. Bukowska-Floreńska pokazuje, w jakim zakresie nadal stanowi ona środowisko przekazu wartości, decydujących o kulturowej spe­ cyfice rodzin i całych śląskich społeczności. Przyjęcie założenia, że centrum wyznawanego przez mieszkańców Górnego Śląska systemu wartości stanowi w pierwszym rzędzie człowiek i rodzina, �258 RECENZJE a w następnej kolejności: praca, religijność, przestrzeganie norm społeczno-obyczajowych oraz stan posiadania, stanowi fundament, na którym autorka starannie buduje strukturę swego popartego badaniami empirycznymi wnioskowania. Kierunek poszukiwań badawczych wytyczają pytania o relacje między systemem wartości a trady­ cją i funkcjami rodziny. Autorkę interesuje, czy przestrzeganie tradycji ma wpływ - z jednej strony na trwałość więzi rodzinnych, a z drugiej - ujmując zagadnienie szerzej - więzi lokalnych i regionalnych, przekładających się na zachowanie poczucia śląskiej tożsamości. Celem badawczym I. BukowskiejFloreńskiej jest więc ukazanie specyfiki „istoty ideowej systemu wartości śląskich rodzin” (s. 20) i wy­ kazanie, że fakt ten znajduje odzwierciedlenie w kulturowej odrębności mieszkańców Górnego Śląska. Zdobiąca okładkę książki pożółkła fotografia, na której utrwalono wizerunek śląskich nowożeń­ ców z początku ubiegłego stulecia, jak również słowa wybrane na motto pracy mówiące, że „Ludzie wykorzenieni, ogołoceni z pamięci, przywiązań, wartości przekazanych przez poprzednie pokolenia nie wiedzą po co żyją, i nie mają nic do przekazania swoim dzieciom” (Olczak-Ronikier 2001), sygnalizują przyjęte przez autorkę założenie, że poznawanie aktualnej postaci śląskiej rodziny nie ma sensu bez odwoływania się do historycznego podłoża, z którego wyrastają kolejne generacje. Na książkę składa się wprowadzenie, siedem rozdziałów oraz zakończenie. Wprowadzenie przy­ bliża tematykę pracy, nakreśla zasadnicze problemy badawcze i precyzuje cele naukowo-poznawcze. Etnologicznie ukierunkowane zainteresowanie tym często poruszanym - gdyż ważnym społecznie - zagadnieniem, autorka dodatkowo uzasadnia aktualną kondycją rodziny w sytuacji zaistniałego we współczesnej kulturze kryzysu wartości, który dotyka również śląskie społeczności. Pierwszy rozdział pracy przypomina klasyczny dorobek etnologii i dyscyplin pokrewnych w zakresie badań nad rodziną. Znajomość różnorodnej literatury przedmiotu, dotychczasowych do­ konań oraz inicjatyw badawczych daje autorce interdyscyplinarną wiedzę i stanowi zaplecze dla własnych badań i wniosków. W tym fragmencie I. Bukowska-Floreńska omawia specyfikę badaw­ czą poszczególnych polskich ośrodków zajmujących się studiami nad rodziną. Konstrukcja roz­ działu zakłada „schodzenie” od problematyki ogólnej do przywołania prac szczegółowych - po­ święconych już przede wszystkim rodzinie śląskiej. Autorka powraca do pojęcia wartości w różnych miejscach swej książki, jednak szczególnie dużo uwagi poświęca temu zagadnieniu w rozdziale drugim zatytułowanym „Rodzina jako war­ tość”. Lektura tego fragmentu pozwala przyjrzeć się procesowi kształtowania kolejnych generacji śląskich rodzin i poznać mechanizmy regulujące przekaz tradycyjnych wartości, norm i postaw, które współtworzą relacje między jej członkami oraz członkami lokalnych społeczności. Omawiając określony aspekt funkcjonowania górnośląskiej rodziny autorka dokonuje porównań, między tym, co było, a tym, co jest współcześnie i wykorzystuje ten schemat analizy również w dalszych rozdzia­ łach pracy. Z wielu stwierdzeń autorki przebija doskonała znajomość śląskiej mądrości życiowej, której ponadczasową wartość - co wykazały badania - doceniają nawet początkowo negujące jej przydatność - kolejne, młodsze pokolenia. Począwszy od tego rozdziału I. Bukowska-Floreńska w tekst naukowy wplata określenia, zwroty oraz przysłowia, w sposób świadczący o znajomości - również realiów językowych badanego terenu. Interesująca perspektywa spojrzenia na rodzinę śląską została zastosowana w trzecim rozdziale książki. Autorka zaprasza czytelnika, aby przyjrzał się specyfice rodzin zamieszkujących Górny Śląsk przez pryzmat przestrzeni - a dokładniej - sposobów jej oswajania, organizowania, wartościowa­ nia i symbolicznego naznaczania. Analizując różne składniki i typy przestrzeni „swojskiej”, a więc: domu rodzinnego, wsi, przestrzeni sacrum, podwórza, bramy oraz ulic, sklepów, ogródków działko­ wych, miejsc targowych, itd., nie ogranicza się wyłącznie do opisu warstwy materialnej badanego zjawiska. Zwraca uwagę na ich symbolikę i kulturowe znaczenie oraz przypomina tłem realizacji jakich zwyczajów były poszczególne miejsca. W czwartym rozdziale autorka dowodzi, jak istotną wartością dla Ślązaków była i nadal jest praca, której brak destabilizuje życie rodzinne i społeczne. W kojarzący się - przede wszystkim z ciężką pracą mężczyzn w kopalniach - śląski etos pracowitości wpisuje się również domowa krzą­ tanina i zapobiegliwość miejscowych kobiet. Pracy, jako wartości o szerokim wymiarze moralnym i społecznym, podporządkowana jest cała organizacja życia codziennego śląskich rodzin. �RECENZJE 259 Kolejny, piąty rozdział książki, omawia różne aspekty życia religijnego Ślązaków. Zestawione w jednym fragmencie opisy praktyk religijnych, zwyczajów, obrzędów oraz form świętowania rodzinnego i związanego z rokiem kościelnym, ukazują jak śląska religijność wpisuje się i warun­ kuje system wartości i mentalność mieszkańców Górnego Śląska. Formy uczestnictwa śląskiej rodziny w życiu społecznym i kulturalnym omawia szósty rozdział pracy. W tym fragmencie znajdujemy informacje na temat jej uczestnictwa w życiu społeczno-kultu­ ralnym parafii, realizowanych wzorów zachowań ludycznych, przejawiających się w uczestnictwie w życiu kulturalnym, okolicznościowych świętowaniach, czytelnictwie i aktywności twórczej. Siódmy rozdział stanowi klamrę logicznie spinającą empirycznie podbudowane rozważania I. Bukowskiej-Floreńskiej na temat tożsamości rodziny śląskiej. Autorka pokazuje, jakie znaczenie w kształtowaniu regionalnej i narodowej tożsamości Ślązaków mają warunki społeczno-polityczne oraz tradycje patriotyczne. Proces kształtowania się tożsamości śląskich rodzin ukazuje przez pryz­ mat relacji między „swoimi” a „obcymi” oraz omawia współczesne inicjatywy na rzecz zachowania specyfiki społeczno-kulturowej śląskiej tożsamości. W zakończeniu, będącym syntezą najważniej­ szych wniosków wypływających z poszczególnych rozdziałów, znajdujemy zestawienie cech trady­ cyjnej śląskiej rodziny. Kończąc opowieść o śląskiej rodzinie autorka pozostawia czytelnika z zasłu­ gującym na poddanie interdyscyplinarnej dyskusji stwierdzeniem, że „...wiele z doświadczeń tradycyjnej rodziny śląskiej jest nie tylko godne naśladowania, ale powinno wejść do kanonu systemu wartości procesu wychowania kolejnych polskich pokoleń” (s. 292). Książkę zamyka załączona w postaci aneksu oracja weselna, pozyskana od niedawno zmarłej informatorki ze Świerklan Dolnych, siedmiostronicowy, niezwykle przydatny w czasie lektury książki słowniczek gwarowy, w którym autorka wyjaśnia znaczenie ponad dwustu zastosowanych w tek­ ście, a używanych dawniej i dziś na Śląsku pojęć i zwrotów, obszerna bibliografia, będąca zestawie­ niem: głównie polskojęzycznych opracowań naukowych dotyczących rodziny i Śląska w ujęciu przedstawicieli różnych dyscyplin oraz wybranych prac autorki związanych z Górnym Śląskiem, a ponadto wykaz wykorzystanych wydawnictw bibliograficznych, materiałów źródłowych, kronik i ksiąg pamiątkowych. Walorem opracowania są zamieszczone w różnym miejscach pracy zdjęcia w większości pocho­ dzące z prywatnego archiwum autorki. Szczególnie pouczające są zestawienia przeważających liczeb­ nie w pracy reprodukcji dawnych czarno-białych fotografii ze zdjęciami kolorowymi, dokumentują­ cymi czasy współczesne, za pomocą których I. Bukowska-Floreńska wprost pokazuje, że życie na Śląsku na przestrzeni kilku dziesięcioleci nie zmieniło się tak bardzo, jak mogłoby się wydawać. Mimo iż książka powstała jako efekt bezpośrednich uczestniczących badań terenowych, a więc bazuje na rozmowach przeprowadzonych z wieloma mieszkańcami Górnego Śląska, w pracy brak cytatów wypowiedzi konkretnych informatorów. W przypisach autorka powołuje się jednak na ma­ teriały z badań, podając rok i miejsce ich pozyskania. Ze względu na dużą wartość dydaktyczną recenzowanej pozycji, do której niewątpliwie odwoływać będą się kolejne pokolenia badaczy - nie tylko śląskiej rodziny, w książce zabrakło jeszcze syntetycznego rozdziału skupiającego w jednym miejscu informacje o stwierdzonych przez autorkę zmianach, jakie zaszły w śląskiej rodzinie na przestrzeni kilku kolejnych pokoleń oraz odwracającego nieco zasadnicze założenie badawcze - zestawienia czynników przyczyniających się nie tyle do zachowania, co właśnie do zauważonej we wstępie, erozji tradycyjnych zachowań i wartości. Z podobnych względów szerzej potraktowany mógł zostać również problem społeczno-kulturowych skutków, jakie dla śląskiej rodziny miała nie­ dawna transformacja społeczno-gospodarcza w Polsce. Mając tak dobry dostęp do rodzin o długim lokalnym rodowodzie i dobrze zasymilowanych, wywodzących się z dawniejszych fal osadniczych, ale i żyjących obok nich rodzin napływowych, które osiedliły się na Górnym Śląsku w ciągu ostat­ niego półwiecza, niewiele uwagi poświęca autorka tym ostatnim. Być może był to zabieg celowy i I. Bukowska-Floreńska świadomie pozostawia - póki co - na boku szeroki problem stosunku tego typu rodzin do śląskości na kolejną publikację? Podsumowując, należy podkreślić, że I. Bukowskiej-Floreńskiej nie tylko udało się uzyskać i przystępnie zaprezentować szeroką wiedzę na temat śląskiego życia rodzinnego, ale i w interesujący sposób uporządkować wiadomości na ten temat. Praca jest ważna poznawczo, gdyż poprzez sposób �260 RECENZJE ujęcia dopowiada o rodzinie śląskiej to, czego do tej pory nie powiedziano lub nie ujęto z takiej perspektywy. Dostarcza szczegółowej wiedzy na temat realiów życia, stałości i przemian kultury śląskich rodzin na przestrzeni dwóch stuleci, ale - co trzeba podkreślić - fragmenty te nie są po­ zbawione trafnych wniosków o charakterze ogólnym. Sposób postawienia problemu oraz przyjęte założenia pozwoliły autorce na napisanie pracy świadczącej o zainteresowaniu tak empiryczną, jak teoretyczną stroną badanego zjawiska. Magdalena Szalbot Etniczność - o przemianach społeczeństw narodowych, red. Maria Szmeja, Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków 2008, ss. 478 Zjawisko etniczności to jeden z najciekawszych wątków badawczych dla socjologów, antro­ pologów i kulturoznawców ostatniego półwiecza. W epoce postępującej globalizacji, liberalizacji rynków międzynarodowych oraz nieustannej ruchliwości przestrzennej ludności ponowoczesnego świata, kwestie etniczne wciąż fascynują zarówno badaczy terenowych jak i teoretyków. Niezależnie od przekonań kulturowych i ideologicznych przyszłych odbiorców, książka pt. Etnicz­ ność - o przemianach społeczeństw narodowych pod redakcją Marii Szmeji jest niepodważalnym impulsem dla kolejnych dyskusji oraz rozważań na temat aktualnych badań nad szeroko rozumia­ nym pojęciem etniczności w skali Polski i świata. Publikacja ta, jest interesującym zbiorem, dedy­ kowanym jednemu z najbardziej znanych badaczy etniczności i wielokulturowości w Polsce, jakim jest Grzegorz Babiński. Wśród najważniejszych zainteresowań naukowych i badawczych jubilata, które ewoluowały na przestrzeni kilkunastu ostatnich lat, znajdują się dylematy tożsamościowe na poziomie etnicznym, religijnym i narodowym, a także metodologia nauk społecznych. To właśnie te nurty badawcze stały się podstawą dla wyodrębnienia głównych części omawianej publikacji. Wprowadzenie do książki, będące przyczynkiem do biografii Grzegorza Babińskiego, pomija niestety rzeczową prezentację struktury omawianych w dalszych częściach książki zagadnień. Książka podzielona została na pięć głównych części. Pierwsza dotyczy mniejszości kulturowych, poczynając od społeczeństw tradycyjnych do ponowoczesnych. Część tą rozpoczyna tekst Janusza Muchy, który przedstawia losy mniejszości kulturowych w dobie transformacji ustrojowej i kształtowania się de­ mokracji w Europie Środkowo-Wschodniej. Artykuł ten został osadzony teoretycznie i w swojej treści nawiązuje do wybitnych teorii socjo­ logicznych XX wieku, sformułowanych między innymi przez Roberta Dahla, Martin Lipseta, Louisa Wirtha i wielu innych. Ta wielowymiarowa analiza uświadamia czytelnikowi złożoność przemian zachodzących w wyniku procesu demokratyzacji, zarówno na płaszczyźnie polityczno-kulturowej, jak również społecznej, którym poddane zostały państwa Europy Środkowo-Wschodniej w dobie tworzenia się nowego, demokratycznego porządku społecznego. W kolejnym tekście pierwszej części, św. pamięci Andrzej Kapiszewski zaprezentował proble­ matykę narodu w odniesieniu do Zatoki Perskiej. W swojej analizie wykazuje, że polityka wobec obywateli oraz imigrantów w tym rejonie świata jest silnie determinowana zarówno przez władze państwowe, jak i przez mechanizmy umożliwiające naturalizację ludności. Poziom demokratyzacji oraz wpływ organizacji międzynarodowych, propagujących poszanowanie praw obywatelskich na całym świecie, determinują stopień otwartości społeczeństwa i państwa wobec imigrantów. Kolejne dwa teksty dotyczą genezy narodu ukraińskiego a także nowych wyzwań stojących przed nim w XXI wieku. Włodzimierz Pawluczuk koncentruje się na historycznym procesie kształtowania się narodu ukraińskiego w starożytności i średniowieczu, podkreślając przy tym rolę świadomego zakłamania historii, które jest wynikiem teorii tworzonych na rzecz określonych ideologii. Dariusz Wojakowski dokonuje analizy kilku wybranych aspektów relacji etnicznych pomiędzy polską a ukra­ ińską ludnością pogranicza w ostatnim dziesięcioleciu. Autor, odwołując się do publikacji Grzegorza Babińskiego z roku 1997, prezentującej relacje polsko-ukraińskie w trakcie transformacji systemo­ wej, wskazuje na nowe kierunki wspólnej polityki obu państw a także na znaczenie współczesnych �RECENZJE 261 wydarzeń łączących przedstawicieli obu narodowości (np. kryzys rosyjski z 1998 roku, Pomarań­ czowa Rewolucja z 2004 roku). Punktem wyjścia Wojakowskiego jest zdefiniowanie pojęcia „po­ granicza polsko-ukraińskiego” (s. 73), które według autora, w ostatnich latach nie jest już tylko determinowane przez geograficzne powiązania pomiędzy Ukraińcami a Polakami, ale także jest rezultatem „odnawiania się” (s. 74) polsko-ukraińskich stosunków w sferze świadomowościowej. Autor w sposób rzetelny przedstawia różnice w stanie badań nad problematyką polską-ukraińską, zestawiając m.in. wyniki badań socjologicznych przeprowadzonych przez Grzegorza Babińskiego z najnowszymi publikacjami i danymi. Kolejnym artykułem ujętym w pierwszej części książki są rozważania Ewy Nowickiej na temat znaczenia tradycji i nowoczesności we współczesnej Mongolii. Według autorki „Mongolia jest jednym z krajów, w których zderzenie tradycji i nowoczesności odbywa się w sposób wyjątkowo spektakularny i zarazem [...] bezkonfliktowy” (s. 85). Rewolucja, która dokonała się w tym pań­ stwie w ciągu ostatnich szesnastu lat, pokrzepiona demokratyzacją, nie spowodowała, według Nowickiej, zaniku wartości tradycyjnych wśród Mongołów. Artykuł zaprezentowany został w for­ mie raportu z wyników badań terenowych, których głównym problemem badawczym był wpływ systemu edukacji na wartości tradycyjne i nowoczesne wśród młodych Mongołów. Wnioski z badań pokazują, że stosunek do tradycji w społeczeństwie mongolskim wciąż ma charakter przede wszyst­ kim bezrefleksyjny. Podczas badań stwierdzono również, że w społeczeństwie mongolskim pier­ wiastki nowoczesności i wartości tradycyjnych przeplatają się nawzajem. Ostatnim artykułem w pierwszej sekcji książki, jest tekst odnoszący się do zbiorowości montre­ alskich Żydów. Marta Kijewska-Trembecka, przeanalizowała rozwój żydowskiej grupy etnicznej w Kanadzie na przestrzeni kilku ostatnich stuleci. Wnioski płynące z tego artykułu świadczą o dużo wyższym stopniu zamożności współczesnych, żydowskich mieszkańców Montrealu w porównaniu z przeciętną klasą średnią tego miasta. Według analiz autorki, przedstawiciele mniejszości żydow­ skiej są zdecydowanie lepiej wykształceni w porównaniu z resztą społeczeństwa, a „niemal 30% z nich należy do co najmniej jednej organizacji filantropijnej” (s. 112). Sukces montrealskich Żydów oprócz jawnego wymiaru finansowego widoczny jest również w ich bogatym życiu kultu­ ralnym, religijnym i społecznym, co, według autorki, jest najbardziej obiektywnym wskaźnikiem statusu i pozycji w społeczeństwie wypracowanej na przestrzeni wielu lat przez mniejszość żydow­ ską. Pierwsza część książki jest najobszerniejsza ze wszystkich, a jej tematyka w sposób najbardziej wiarygodny koresponduje z tytułem omawianej publikacji. Kolejny, wyodrębniony segment książki nosi tytuł „Tożsamość religijna a tożsamość etniczna”. Jego tematyka odnosi się przede wszystkim do religijnych wyznaczników etniczności. Część tą in­ auguruje tekst Ireny Borowik, będący poszukiwaniem modelu, mogącego opisać znaczenie tożsa­ mości i religii w odniesieniu do biografii. Autorka zauważa, że zarówno pojęcie tożsamości, religii jak i biografii to podstawowe, nieodzowne elementy współczesnych badań nad etnicznością, w związku z czym należy w sposób odpowiedni zaprezentować ich znaczenie podczas analiz socjolo­ gicznych. Tożsamość, według autorki, nie zawsze jest wynikiem uświadomionej odrębności kulturo­ wej, podobnie jak biografia wielokrotnie nie jest adekwatnym obrazem życia jednostki, aczkolwiek są to pojęcia znacznie bliższe człowiekowi niż religii. W kolejnym tekście ks. Roman Dzwonkowski prezentuje destrukcyjny wpływ działań władz państwowych ZSRS na Kościół katolicki na dawnych ziemiach wschodnich I i II Rzeczpospolitej. Autor przedstawia bilans strat poniesionych przez Kościół katolicki w czasie istnienia ZSRS. Opty­ mistycznym akcentem według ks. Dzwonkowskiego, jest wciąż relatywnie wysoki wyraz poczucia moralnego wśród tradycyjnych zbiorowości ludności katolickiej na ziemiach zachodnich obecnej Białorusi i Ukrainy. Wątek Kościoła katolickiego jest również tematem rozważań Katarzyny Sztop-Rutkowskiej, która wraz ze współpracownikami (Radosławem Poczykowskim i Beatą Borawską) opisuje zjawisko integra­ cji narodu polskiego po śmierci Jana Pawła II. Jest to analiza dyskursu medialnego, będąca pewnego rodzaju odzwierciedleniem reakcji Polaków jako narodu na śmierć papieża. Według autorki, „zjawisko tworzenia wspólnoty narodowej w kontekście śmierci Jana Pawła II wydaje się być raczej graniczne, zawieszone pomiędzy epoką romantyzmu a ponowoczesnością” (s. 155). Zdaniem Sztop-Rutkowskiej �262 RECENZJE jest to być może ostatni zryw romantyczny polskiego społeczeństwa po czasach Solidarności i walki z komunistycznym reżimem. Zryw ten jest jednak charakterystyczny dla fazy ponowoczesności, kiedy to integracja i więzi narodowe nie są tak często eksponowane, a wspólnota narodowa „nie jest już czymś oczywistym, niekwestionowanym i wyraźnie funkcjonującym w polskiej rzeczywistości” (s. 156). Autorzy artykułu podkreślają również znaczenie „nieładu aksjologicznego” (s. 156) pol­ skiego społeczeństwa, który objawia się tęsknotą za zjednoczoną wspólnotą narodową. Dużą rolę w kształtowaniu polskiej świadomości narodowej odgrywają również media, których obecność wpły­ wa na postawy obywateli i jest swoistym mechanizmem przypominającym narodowi o ważnych momentach w jego dziejach. Kult papieża - bohatera zbiorowego, umożliwia Polakom identyfikację z człowiekiem, który stał się symbolem narodowych cech i dał im poczucie wyjątkowości. W części drugiej znalazł się również tekst Ewy Michny, dotyczący relacji pomiędzy etnicznością, a religią wśród Rusinów Karpackich. Autorka, opierając się na analizie egzemplifikacyjnej pokazuje, że związek między religią, a etnicznością jest w dużej mierze zdeterminowany poprzez historyczną zmienność oraz przez różnice pomiędzy miejscem zamieszkiwania grup mniejszościowych, które w dość istotny sposób determinowały przynależność religijną. Niepodważalną rolę odgrywają również liderzy etniczni, którzy dostrzegają znaczenie religii w kształtowaniu świadomości etnicznej. Wnioski płynące z analizy autorki pokazują, że religią nie jest już wyznacznikiem jednoznacznie scalającym zbiorowość Rusinów Karpackich, gdyż zarówno Cerkiew greckokatolicka, jak i prawosławna nie może być dziś uważana za kościół narodowy tejże mniejszości. Autorka wskazuje na dynamiczny charakter przemian religijnych zachodzących w bada­ nej społeczności, podkreślając, że znaczenie religii postrzegane jest coraz rzadziej w sposób dogma­ tyczny na rzecz rozumienia jej jako pewnego rodzaju nośnika tradycji i historii kultury rusińskiej. Ostatnim artykułem tej części jest opracowanie Anny Reczyńskiej, która analizuje relacje po­ między francuskojęzycznymi a anglojęzycznymi wyznawcami Kościoła rzymskokatolickiego w Ka­ nadzie na początku XX wieku. Autorka wskazuje na językowe determinanty zróżnicowania wśród katolików w Kanadzie, które wpływały na poczynania duchowieństwa w pierwszych dwóch dekadach XX wieku. Problem szkół dwujęzycznych oraz rozbieżności w traktowaniu religii pomiędzy francu­ ską, a angielską częścią społeczeństwa kanadyjskiego, stał się osią niezgody, powodującą nasilenie się konfliktów pomiędzy obiema grupami językowymi. Trzecia część książki poświęcona została dylematom współczesnej wielokulturowości. Więk­ szość artykułów tu prezentowanych ma charakter teoretyczny, są one próbą wyjaśnienia znaczenia wielokulturowości dzisiejszego świata w kontekście najnowszych trendów w analizach etniczności, jako zjawiska ponadczasowego. W pierwszym artykule Janusz Majcherek zastanawia się nad mitem wielokulturowości, jako pewnego rodzaju ideału dzisiejszych społeczeństw. Według autora, większość miast i regionów dzisiej­ szej Polski, tudzież świata, namiętnie odkrywa i wielbi swoją przeszłość historyczną oraz wielokulturowość, która często jest elementem zamierzchłej przeszłości, sprawnie wykorzystywanej na „potrzeby teraźniejszości: budowania genealogii i tożsamości” (s. 193). Autor udowadnia, że mit homogeniczności kulturowej silnie propagowany w Polsce w czasach komunistycznych stracił rację bytu ze względu na swoją wysoką „ekskluzywność i konfliktogenność” (s. 200). Nie jest w stanie spełniać licznych potrzeb kulturowych, przez co traci znaczenie wraz z pojawieniem się mitologii wielokul­ turowości - „koherentnej i inkluzyjnej” (s. 200), która może zawierać w sobie inne mity kulturowe i nie powoduje konfliktu między nimi. Autor nadaje wielokulturowości znaczenie wartości „wyko­ rzystującej i zaspokajającej uniwersalne ludzkie potrzeby w dobrym celu” (s. 202). Nowy ład międzykulturowego współżycia, proponuje z kolei w swoim artykule Andrzej Sadow­ ski, który dowodzi, „że w społeczeństwie zróżnicowanym kulturowo, wyczerpały się możliwości dalszego żywiołowego kształtowania się stosunków międzynarodowych” (s. 203). Według autora konieczne jest wypracowanie odpowiednich mechanizmów współpracy, wspierających dialog mię­ dzykulturowy. Istotną rolę w kształtowaniu się nowego ładu kulturowego odgrywa instytucjonaliza­ cja struktur etniczno-kulturowych, które podtrzymują i scalają określone mniejszości, powodując zaniechanie działań na rzecz dialogu i integracji ogólnospołecznej. Według Andrzeja Sadowskiego, warunkiem niezbędnym dla zaistnienia dialogu międzykulturowego jest szerzenie się wartości demo­ �RECENZJE 263 kratycznych w społeczeństwie, zapewniających wolność i swobodę działania człowieka oraz moż­ liwość jego organizowania się. Kolejnym warunkiem podtrzymującym dialog powinny być: „nieakceptacja dyskryminacji społecznej, akceptacja partnerstwa kultur, relatywizmu kulturowego” (s. 214) oraz szeroko pojmowanego pluralizmu kulturowego w społeczeństwie. Ostatnim warun­ kiem sprzyjającym dialogowi międzykulturowemu jest, według autora, wyzbycie się stereotypów kulturowych, co jest pewnego rodzaju oczekiwaniem z każdej ze stron dialogu. „Czy etniczność można sobie dobrać?” (s. 218) Na to pytania w kolejnym artykule rozdziału trzeciego, próbuje odpowiedzieć Andrzej A. Zięba. Autor zastanawia się, czy etniczność można sobie przywdziać, przyswoić niezależnie od pochodzenia. Poprzez interesujące historyczne przykłady, Zięba pokazuje, że tego rodzaju praktyki wielokrotnie zdarzały się w przeszłości. Tzw. „kostium etniczny” (s. 232) pełni, według autora tekstu, również funkcje legitymizującą, która umożliwia sta­ ranie się o stanowiska społecznie doniosłe, a także może być płaszczem ochronnym w sytuacji nie­ ustannych prześladowań, bądź niemożności odnalezienia własnego miej sca w kulturze macierzystej. Ostatni z artykułów trzeciej części, przygotowany przez Victora Greene’a, przybliża czytelnikowi tematykę szeroko pojmowanych zależności pomiędzy muzyką, a ludzkimi zachowaniami w Ameryce w czasach społeczeństwa przemysłowego. Zmiany demograficzne, a także silny rozwój technologicz­ ny, doprowadziły według autora do specyficznych zmian w sektorze muzyki rozrywkowej, znanych od tamtych czasów jako Tin Pan Alley. Głównym celem tego skomercjalizowanego sektora muzycz­ nego było wyprodukowanie jak największej ilości popularnych, dobrze sprzedających się utworów muzycznych, niezależnie od ich walorów artystycznych. Spowodowało to, że z czasem coraz większa ilość elementów kultury imigrantów, była przemycana do kręgu muzyki popularnej, odpowiednio prze­ rabiana i wprowadzana na rynek. Typ muzyki nie wyrafinowanej, wpadającej w ucho, stał się wkrótce motorem napędowym amerykańskiego rynku muzycznego. Artykuł jest zbiorem ciekawych konsta­ tacji na temat tworzenia się jednego z podstawowych dziś elementów rzeczywistości społeczeństwa amerykańskiego, jakim jest przemysł muzyczny oraz wpływu mniejszości etnicznych na ten rynek. Część czwarta omawianej książki dotyczy migracji i oparta jest w większości na konkretnych, demograficznych przykładach ruchliwości społecznej. Pierwszy artykuł, opracowany przez Adama Walaszka, dotyczy pojęcia diaspory. Autor wskazuje, że obecnie termin ten „traktuje się bardziej inkluzywnie” (s. 261) niż kilka dekad temu, co jest użyteczne zarówno podczas analiz migracji, jak i samej etniczności. Walaszek prezentuje typologie diaspor, wyróżniając między innymi diaspory: ofiar, pracy, handlowe, imperialne, itp. Opisuje po­ szczególne z nich udowadniając, że dziś „demonstrowanie dumy etnicznej na zewnątrz stało się jednym z głównych celów diaspor” (s. 279). Kolejne teksty omawianej części prezentują specyficzne przykłady migracji. Dorota Praszałowicz omawia polskie migracje do Berlina na przełomie XIX i XX wieku. Autorka oprócz ekonomicznych podkreśla również polityczne przyczyny tych migracji, takie jak: przeświadczenie o łatwości inte­ gracji polskich imigrantów w społeczeństwie niemieckim, imigracyjny charakter Berlina (imigranci rozbudowywali przez lata to miasto), a także założenie, w myśl którego diaspora Polaków w Berlinie różniła się znacząco od innych np. we Francji, Austrii czy też Anglii. Hieronim Kubiak, przedstawia szkic biograficzny Eugeniusza Kusielewicza, zasłużonego dzia­ łacza Fundacji Kościuszkowskiej, który w latach 1970-1980. wspierał Instytut Badań Polonijnych, a także samego Grzegorza Babińskiego podczas jego pierwszych etapów naukowej kariery, umoż­ liwiając mu między innymi wyjazd zagraniczny do USA. Według autora omawianego szkicu bio­ graficznego, Eugeniusz Kusielewicz nie miał dylematów tożsamościowych, akceptował zarówno świadomość bycia Amerykaninem, jak i swoje polskie pochodzenie uważając, że ma również obo­ wiązki wobec Polski, miejsca życia jego rodziców. Mimo faktu, że artykuł ten porusza wątek emigra­ cyjny, z pewnością lekko zaburza prezentacje tematyki migracyjnej tej części książki, która odnosi się przede wszystkim do ruchliwości wertykalnej zbiorowości, a nie poszczególnych jednostek. Losy emigrantów i imigrantów w Szwajcarii oraz ich historyczną genezę przedstawia Halina Florkowska-Francić. Autorka zarysowuje historyczne źródła migracji. Zastanawia się nad przyczy­ nami masowych migracji w obrębie kraju szwajcarskiego. Za główne zajęcie emigrantów ze Szwaj­ carii w przedziale od XV do XVIII wieku, uważa przede wszystkim najemnictwo wojskowe. Kraj �264 RECENZJE ten charakteryzował się również bardzo wysokim odsetkiem bezrobotnych, co znacząco przyczyniła się do masowych migracji ekonomicznych. Kolejnym istotnym problemem pojawiającym się od XVI wieku, był fakt, że Szwajcaria stała „się krajem azylu dla protestantów z Włoch, Niderlandów, południowych Niemiec i z Francji” (s. 314-315), powodując z jednej strony „postawy solidarności i pomocy, z drugiej zaś nastroje ksenofobii” (s. 315). Masowa emigracja hugenotów do Szwajcarii, ze względu na ich wysoką wiedzę i umiejętności w zakresie techniki spowodowała wkrótce rozwój gospodarczy kraju, składającego się z coraz większej liczby cudzoziemców. Imigranci, zaczęli rów­ nież sprawowanie władzy politycznej w najbardziej liberalnych kantonach. Tak więc, do I wojny światowej, Szwajcaria była jednym z głównych miejsc emigracji ludności europejskiej, zaintere­ sowanej działaniami politycznymi, chęcią nauki na tamtejszych uniwersytetach oraz względami ekonomicznymi (16% ludności kraju stanowili cudzoziemcy). W czasie I wojny światowej odsetek migrantów znacznie się zmniejszył, co spowodowane było przede wszystkim mobilizacją sił w kra­ jach macierzystych cudzoziemców. W okresie międzywojennym oraz podczas II wojny światowej nastąpił kolejny odpływ imigrantów z państwa szwajcarskiego, spowodowany bardziej restrykcyjną polityką migracyjną. Po wojnie, do czasów dzisiejszych liczba cudzoziemców w Szwajcarii rosła, przysparzając wielu ustawodawczych problemów. W kolejnym artykule Janusz Pezda prezentuje trzy dokumenty pochodzących ze zbiorów biblio­ teki Czartoryskich w Krakowie, chcąc przybliżyć czytelnikowi relacje o „pierwszym dziesięcioleciu pobytu emigrantów polskich po powstaniu listopadowym w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północ­ nej” (s. 330). Prezentowany materiał to list Feliksa Gwinczynskiego do Adama Czartoryskiego a także dwa listy do Jana Juszkiewicza, pisane przez ks. Ludwika Jerzykowica. Zdaniem autora te dokumenty s ą ,jakby podsumowaniem losów Polaków w ciągu 10 lat po wylądowaniu na amerykań­ skiej ziemi” (s. 331). Pazda podkreśla również, że „wady narodowe doskwierały i naszym przodkom [...] gdyż kłótliwość, zapiekłe spory i osobiste animozje dominowały ponad dbałość o los wygnańców i wysiłki, których celem powinny być wspólne działania wszystkich emigrantów” (s. 331-332). Ostatni artykuł tej części, o szczególnie nurtującym tytule „Polska księżniczka w Stanach Zjedno­ czonych”, został opracowany przez Małgorzatę M. Wawrykiewicz. Główną bohaterką artykułu jest Elżbieta Sapieha, a całość tekstu oparta jest na analizie listów, które w czasie pobytów w Stanach Zjednoczonych pisała do bliskich w Polsce. Analiza autorki skupia się na trzech podstawowych wątkach przygotowanych na podstawie zgromadzonego materiału archiwalnego: a) subiektywnej oceny bohaterki na temat Stanów Zjednoczonych, b) jej życia, pracy, nauki i rozrywki oraz c) zary­ sowania stosunku Elżbiety Sapiehy do tworzącej się w Polsce w owych czasach Young Women’ Christian Association (YWCA), czyli organizacji „przygotowującej młodych ludzi do dorosłego życia” (s. 343), do której przekonała bohaterkę jej matka zabierając ją na jedno ze spotkań YMCA podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych. Z listów wyłania się obraz Stanów Zjednoczonych jako państwa o m.in. wspaniałej opiece lekarskiej, w którym rozwój wsi jest zdecydowanie na niższym poziomie niż w ojczyźnie; gdzie w prasie dominującymi tematami są sport i skandale, gdzie party­ cypacja w wyborach jest mocno przeżywana i analizowana. Autorka przedstawia bardzo ciekawą analizę materiałów zastanych, dzięki czemu, podobnie jak w poprzednim artykule, czytelnik może pokusić się o wyłonienie własnych wniosków i analizę dostarczonego materiału. Piąta, ostatnia część książki, nazwana „Meandry Pamięci Zbiorowej” jest zarazem najmniej obszerną ze wszystkich. Otwiera ją tekst Marcina Kuli, który traktuje o patriotyzmie w Polsce i na świecie, doszukując się pewnego rodzaju prognoz na podstawie analizy historii i zdarzeń współcze­ snych. Autor zastanawia się również nad szansami lansowanego obecnie w Polityce „Patriotyzmu Jutra” (s. 365), pokazując w jaki sposób zgrabnie wykorzystywać patriotyzm na własny użytek i jakie zagrożenia i rozczarowania może nieść takie działanie. Całość artykułu pisana w dość kry­ tycznym klimacie, w bardzo interesujący sposób prezentuje tematykę patriotyzmu, którego dziś oby­ watel Polski uczy się dzięki różnego rodzaju akcjom prokurowanym przez rząd i wspieranym przez media. Marcin Kula w sposób bardzo swobodny mówi również o „rekonfiguracji historii” (s. 374), czyli próbie radykalnego odcinania się od komunizmu i od dziedzictwa komunistycznego, co w praktyce oznacza, że aktywność patriotyczna Polaków, może być odzwierciedleniem ich wielkości i determinacji w walce z dawnym systemem. Autor przewiduje odbudowę polskiego patriotyzmu, �RECENZJE 265 nakierowanego „na to co własne” (s. 381). Wyraża również opinię, że w przyszłości ludzie nawet, jeśli będą coraz bardziej podobni do siebie, nie zatracą swoich wartości narodowych, które zawsze będą emanować podczas rywalizacji międzynarodowej - czy to sportowej, czy też innej. Kolejny tekst ostatniej sekcji książki został przygotowany przez Jana Lencznarowicza. Tematem tego artykułu są analogie pomiędzy konferencją jałtańską z roku 1945 a monachijską z 1938 roku, wpisujące się w mit „zdrady polskiego sojusznika przez mocarstwa zachodnie” (s. 384) oraz jego wpływ na migracyjną aktywność Polaków pod koniec drugiej wojny światowej i w kilka lat po jej zakończeniu. Autor ukazuje oba wydarzenia jako wstydliwe dla państw europejskich, z tą różnicą, że tylko jedno z nich zostało oficjalnie odrzucone (Monachium), drugie z „powodu oportunizmu, tchórzostwa, pomieszania pojęć politycznych i moralnych” (s. 386), mimo swojego negatywnego wydźwięku, według emigracyjnych narratorów było pomijane w dyskursie politycznym a także dyplomatycznym państw zachodnich. Ostatni artykuł tomu Etniczność - o przemianach społeczeństw narodowych to tekst przygoto­ wany przez redaktorkę książki, Marię Szmeję. Autorka próbuje odpowiedzieć na pytanie: co? jak? i dlaczego ludzie przywołują ze swojej przeszłości? Szmeja, w pierwszej części swojego tekstu, wskazuje na trudności metodologiczne zarówno jeśli chodzi o badania socjologiczne, jak i histo­ ryczne, a także interpretacje i selekcję materiałów zastanych, podkreślając, że „odtwarzając prze­ szłość zawsze mamy do czynienia z informacjami niepełnymi, przypadkowymi” (s. 401). W dalszej części tekstu autorka zastanawia się, dlaczego ludzie wspominają przeszłość, wskazując, że podsta­ wowymi determinantami ludzkiej retrospekcji są przede wszystkim: poczucie zakorzenienia w danej kulturze, przynależności do określonych grup i m.in. „posiadanie zacnych przodków” (s. 402). Prezentuje także analizę oraz wybrane zapisy dyskusji z forów internetowych dotyczących pa­ mięci historycznej wśród społeczności śląskiej. Według autorki anonimowość, którą umożliwiają nowe narzędzia technologiczne, jak np. Internet, pozwalają nawet nieśmiałym osobom na uczestnic­ two w bardzo emocjonujących dyskusjach. Główną tematyką analizowaną na podstawie dyskusji internetowych był spór o planowaną i częściowo budowaną obecnie metropolię Silesia*. Większość internautów według autorki zdroworozsądkowo podchodziła do tematyki tego sporu, nie odwołując się do poglądów polityków, czy też wypowiedzi uczonych. Zdecydowanie najliczniejsza grupa Internautów powoływała się na „bardziej doświadczonych życiowo członków grupy” (s. 407). Szcze­ gólnie poważnym problemem dla Internautów jest możliwość połączenia zwaśnionych ze sobą naj­ większych miast śląskich i zagłębiowskich, takich jak np. Katowice i Sosnowiec. Autorka prezentuje poglądy kilku grup dyskusyjnych, które, podczas rozmów internetowych, wykazują wyraźną odręb­ ność kulturową (np. w przypadku Katowic i Sosnowca) i gloryfikują cechy własnego regionu. Książka pt. Etniczność - o przemianach społeczeństw narodowych z pewnością jest godna pole­ cenia wszystkim czytelnikom zainteresowanym tematyką etniczności, migracji, w odniesieniu do przemian społeczeństw narodowych, a także dla osób zafascynowanych historią dawnych pokoleń. Dostarcza bardzo bogatego materiału dla przyszłych analiz i z pewnością dla wielu badaczy i czytel­ ników może być motywacją do dalszych dyskusji i rozważań a także sporów. W książce czytelnik spotyka się zarówno z analizami socjologicznymi, politologicznym, jak i historycznymi; zakres pre­ zentowanej tematyki obejmuje materiał zebrany w wielu krajach europejskich i Ameryce Północnej. Każda z pięciu części prezentuje dość odmienną tematykę badawczą. Z tego też powodu, powinny być one poprzedzone odpowiednim wstępem opisującym główne wątki w niej zawarte. Dobór mate­ riału prezentowanego w książce w małym stopniu odnosi się również do zmian zachodzących w epoce ponowoczesności, brakuje analiz związanych z wpływem postmodernizmu na wartości kul­ turowe i przejawy etniczności w nowoczesnych społeczeństwach. Nie mniej jednak książka z pew­ nością zainteresuje wielu badaczy prezentowanej w niej tematyki. Jarosław Królewski 1 Metropolia Silesia to projekt jednostki aglomeracyjnej łączącej 17 miast śląskich, współpracujących w ramach szeroko rozumianego rozwoju gospodarczego regionu a także jego promocji, poprzez realizację wspólnych planów inwestycyjnych (w dużej mierze opartych na środkach unijnych). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/554c6626ac14ac16bc5985e7ecc45387.pdf 864d8626b17648dd2c14ed61530663cd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6427 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource antropologia religii Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6000 Title A name given to the resource Apokalipsa nie według świętego Jana/ ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.157-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gawrysiak, Sylwia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 SYLWIA GAWRYSIAK Warszawa APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA Koniec świata może wydawać się tematem nie na czasie, wszak z rokiem 2000 minęła milenijna gorączka. Nie oznacza to jednak kresu fatalistycznych nastrojów. Apokalipsa jest bowiem jednym z kulturowych lejtmotywów, przykładem tematu, którym ludzie fascynują się niezależnie od momentu historycznego. Zaintereso­ wania te nie wynikają jedynie z odwiecznego dążenia człowieka, aby poznać przy­ szłość, lecz mają również prowadzić do lepszego zrozumienia teraźniejszości. Przedmiotem poniższych rozważań są apokaliptyczne scenariusze konstruowa­ ne przez moich rozmówców - mieszkańców Kurpiów. Pod pojęciem tym rozu­ miem mniej lub bardziej spójną opowieść dotyczącą końca świata, opartą o infor­ macje z różnych źródeł. Na kształt takiego scenariusza mają wpływ indywidualne doświadczenia danej osoby, które determinują nie tylko posiadane przez nią wia­ domości, lecz również sposób ich interpretacji. W artykule dokonuję dekonstrukcji przekazywanych mi scenariuszy. Odbywa się to na dwóch poziomach. Po pierwsze analizuję podstawy ich konstrukcji tzn. światopogląd rozmówców, po­ tencjalne źródła i historie wzorcowe oraz wizję czasu. Interesuję się więc tym, skąd moi rozmówcy czerpią wiedzę na temat końca świata oraz jak z niej korzy­ stają, aby stworzyć jego spójny obraz. Zajmuję się również tym, w jaki sposób interpretują teksty biblijne i przepowiednie w kontekście współczesnych wyda­ rzeń, a także jaki wpływ na ten sposób rozumienia mogą mieć media. Po drugie staram się usystematyzować wiadomości dotyczące poszczególnych wydarzeń wchodzących w skład apokaliptycznego scenariusza. Opisuję rozważa­ nia na temat daty, znaków i przebiegu apokalipsy. Skupiam się głównie na dwóch koncepcjach: końca świata jako wydarzenia nadprzyrodzonego oraz końca świata jako racjonalnej i logicznej konsekwencji ludzkich działań. Jednocześnie zwracam uwagę na zmienność i otwartość wiedzy apokaliptycznej. Jest ona nieustannie aktualizowana, a poszczególne elementy na nowo definiowa­ ne w coraz to innych kontekstach. Obok treści związanych z nauczaniem Kościoła Katolickiego oraz opowieści przekazywanych w danym środowisku z pokolenia na pokolenie, mogą w jej obręb być włączane nowe zjawiska społeczne i wydarze­ nia historyczne oraz wizje zaczerpnięte ze współczesnej kultury popularnej. W SERCU PUSZCZY ZIELONEJ - BADANIA Świat wierzeń apokaliptycznych odtwarzam na podstawie narracji zebranych podczas badań etnograficznych na Kurpiach. Głównym źródłem informacji wyko­ rzystanych w tym artykule są rozmowy z mieszkańcami Kadzidła i jego okolic. �158 SYLWIA GAWRYSIAK Moimi rozmówcami zostały osoby w podeszłym wieku, głównie kobiety. Starszych ludzi powszechnie uważano za ekspertów, od których można dowiedzieć się naj­ więcej. Spotkane przeze mnie osoby były wierzące i gorliwie praktykujące swoją wiarę. Duża część należała do kółek różańcowych lub innych temu podobnych organizacji. Wiele kobiet słuchało Radia Maryja, niektóre oglądały telewizję TRWAM. Nie oznaczało to jednak zamknięcia w kręgu informacji stricte kościel­ nych, wręcz przeciwnie. Wiele z tych osób znało na przykład treść przepowiedni Sybilli1, które jeszcze przed wojną stały się bardzo popularną wersją wizji apoka­ liptycznych. Ważną role pełniły też informacje zaczerpnięte z radia i telewizji. Jak już wspomniałam, w związku z zaangażowaniem religijnym moich roz­ mówców źródłem wiedzy i czynnikiem mającym znaczny wpływ na ich ogląd świata było nauczanie Kościoła. Swoją wiedzę opierali często na tym, co słyszeli w czasie mszy świętej. Kościół określał ich pojmowanie etyki i moralności. W dużym stopniu wpłynął też na sposób, w który postrzegali otaczającą rzeczywis­ tość. Mam tu na myśli na przykład wiarę w kreacyjną moc modlitwy, związaną z przekonaniem o wszechmocy Boga. Świadomość tych faktów odcisnęła swe piętno na postrzeganiu przyczynowości w świecie. Owa świadomość, jak i ogólna wiedza na temat końca świata stwarza pewne stałe dyspozycje do interpretowania określonych zjawisk w kategoriach religijnych (w tym apokaliptycznych), nada­ wania im na przykład etykiety boskiej kary czy przestrogi. Z instytucją Kościoła wiążą się publikacje religijne. Zdarza się, że niektóre z nich są odbierane jako alternatywa dla wiedzy propagowanej przez Kościół, niekiedy uznawane za równie autentyczne jak Pismo Święte. Literatura religijna zawierająca treści różnych objawień, staje się podstawą do krytyki przeprowadza­ nia niektórych obrzędów - a nawet prowadzi do prób narzucania innego zacho­ wania w czasie mszy świętej, niż to, które jest ogólnie przyjęte12. Na światopogląd ludzi wyraźny wpływ mają również media. „Środki przekazu mają kolosalne możliwości formującego lub deformującego wpływu na człowieka: nie tylko na pojedyncze decyzje czy chwilowe samopoczucie lub wiedzę, lecz na jego stan zdrowia, osobowość, relacje z innymi, aktywność, twórczość” (Rekłajtis 1 Sybilla to postać występująca w mitologii greckiej i rzymskiej, trudniąca się przepowiada­ niem przyszłości, która w wierzeniach ludowych zyskała zupełnie nowe znaczenie. Mitologiczna postać rzymskiej wieszczki sprzedającej księgi ze swoimi przepowiedniami królowi Tarkwiniuszowi Pysznemu została skontaminowana z biblijną królową Saby (nazywaną błędnie królową Sabą), przy­ bywającą do króla Salomona i dodatkowo obdarzoną imieniem Michalda. W wyniku tych przekształ­ ceń również w świadomości moich rozmówców funkcjonuje ona jako chrześcijańska święta o trojgu imion Sybilla-Saba-Michalda, stosowanych właściwie zamiennie. Dodatkowo mianem Sybilli określa się również zbiór jej proroctw na temat przyszłych losów świata. Zatem, w zależności od kontekstu, Sybillą może być nazywana zarówno osoba, jak i księga. Proroctwa Michaldy obejmują dzieje świa­ ta od czasów następujących w Izraelu po śmierci króla Salomona, poprzez zapowiedź przyjścia Mesjasza, postępującą mimo to degenerację ludzkości, po ostateczną wojnę i koniec świata. 2 Przykładem może być przedsoborowy, podkreślany w objawieniach prywatnych (np. w przeka­ zach z Oławy), nakaz przyjmowania komunii klęcząc: Pan Jezus prosi, że ci kapłani, którzy podają ciało moje na stojąco, będą za to odpowiadać. Będą później pokutować, będą chodzić i będą chcieli, żeby ktoś ukląkł i jemu dać tą komunię, ale nikt nie będzie ich widział (kobieta, ok. 70 1., Kadzidło). �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 159 1997, s. 28). I nie mam tu na myśli jedynie znacznych wpływów Radia Maryja, z którego słuchaczami spotykałam się dość często. Pamięć ludzka pełna jest doniesień medialnych. Rozmówcy często powoływali się na to, co czytali w gazetach lub widzieli w telewizji. Na przykład na pytanie o datę końca świata, jeden z nich odpowiedział: To ju ż i w gazecie pisali, że to ju ż wtedy, wtedy będzie (mężczyzna, ok. 65 1., Kuczyńskie). Według rozmówców sensa­ cyjne treści z mediów zastąpiły fascynujące opowieści, przekazywane sobie w cza­ sie długich wieczornych rozmów: Kiedyś telewizorów nie było, radiów nie było, to się ludzie schodzili (kobieta, ok. 80 1., Tatary). Zamiast słuchać opowiadań o stra­ chach, wystarczy obejrzeć któryś z serwisów informacyjnych. Zaspokaja to ludzką potrzebę niezwykłości. W czasie badań spotkałam jednak wielu ludzi, którzy funkcjonowali zarówno w rzeczywistości przedmedialnej, jak i tej zdominowanej przez nowoczesne środ­ ki przekazu, a teraz dążą „do jednolitego obrazu świata, paradoksalnie, poprzez łączenie elementów z różnych kontekstów” (Kirchner, Radkowska 1998, s. 58). Oznacza to, że pamięć dawnych opowieści pozostała i funkcjonują one razem z medialnymi przekazami. Nie doszło do zupełnej erozji starego światopoglądu. Mamy raczej do czynienia z ciągle trwającą modyfikacją. APOKALIPSA ZAKTUALIZOWANA - PROBLEM BADAWCZY Człowiek ma skłonność do wyznaczania granic. Nieograniczoność i niepoznawalność są atrybutami Boga. W ludzkim świecie „aby poznać istotę czegoś, na­ leży to coś ograniczyć, uwyraźnić granice, odróżniając od tego, czym nie jest” (Tokarska-Bakir 2000, s. 101). Nic więc dziwnego, że ludzie przy swojej skłon­ ności do porządkowania świata, stawiają sobie również pytania o kres ziemskiego życia i nadejście dies irae. „Lęk przed końcem świata, a zarazem oczekiwanie końca jako naturalnej konsekwencji upadku, wyznacza granice ludowej czasoprze­ strzeni” (Tokarska-Bakir 2000, s. 115). Również „życie religijnej wspólnoty na Kurpiach nie ograniczało się tylko do wymiaru doczesnego” (Ozorowski 2004, s. 163). Nie mogę jednak stwierdzić, że „koniec świata to ulubiony motyw” (Tokarska-Bakir 2000, s. 115) badanej przeze mnie społeczności. Główny nurt rozważań eschatologicznych dotyczył bowiem śmierci i życia pozagrobowego w ich jednostkowym wymiarze. Apokalipsa indywidualna i zbiorowa Należy pamiętać, że „z religijnego punktu widzenia istnieją dwa eschatony klu­ czowe: rzeczywistość, jaka czeka na każdą jednostkę po śmierci (...), oraz rze­ czywistość, jaka czeka na całą ludzkość na końcu czasów, w Dniu Ostatecznym” (Kaźmierczak 2006, s. 274). Zainteresowania eschatologii są więc dwojakiego ro­ dzaju. „Eschatologię ze względu na przedmiot (...) zwykło się dzielić na: 1. jednost­ kową, czyli indywidualną, która traktuje o losach pośmiertnych każdego człowieka; �160 SYLWIA GAWRYSIAK 2. powszechną - odnoszącą się do całej ludzkości, a potem do całego wszechświata” (Jankowski 2007, s. 15). W związku z tym wyróżnić można dwa rodzaje apokalipsy - indywidualną (prywatną, jednostkową) oraz uniwersalną (zbiorową). Apokalipsa prywatna jest zdarzeniem o jednostkowym wymiarze, sprawą indywidualną każ­ dego człowieka, wiąże się z jego śmiercią i późniejszymi losami duszy. Apokalipsa zbiorowa zaś dotyczy losów świata pojmowanego jako całość złożona z natury i ludzi. Zawiera w sobie wyobrażenie końca świata i Sądu Ostatecznego. Nie ozna­ cza to jednak, że nie wiąże się z indywidualnymi losami jednostki. Powyższe rozróżnienie nie jest oczywiście powszechnie rozpatrywane i arty­ kułowane przez rozmówców, jednak uwidacznia się w czasie rozmów na tematy eschatologiczne. Nie ulega wątpliwości, że „apokalipsa jednostkowa w postaci sądu szczegółowego stoi bliżej centrum egzystencji niż apokalipsa zbiorowa” (Kaźmierczak 2006, s. 276). Wiedza na jej temat jest bardziej rozpowszechniona, ludzie więcej o niej mówią, budzi ona prawdziwe emocje. Nie powinno to szcze­ gólnie dziwić, skoro w świadomości człowieka wierzącego funkcjonuje ona jako fakt nieunikniony i dotyczący jednostki bezpośrednio. Apokalipsa indywidualna staje się przedmiotem refleksji człowieka zdecydowanie częściej niż apokalipsa zbiorowa. A na temat tej ostatniej ludzie czerpią wiedzę z najróżniejszych źródeł i na podstawie uzyskanych z nich informacji konstruują swoje własne scenariu­ sze końca świata. Prawomocność apokaliptycznej wiedzy Wśród źródeł apokaliptycznej wiedzy znajdują się przede wszystkim Sybilla, przepowiednie, objawienia, Biblia, czasem pieśni, obrazy, sny. Są one uznawane za nośniki wiedzy danej przez Boga. Powszechne jest przekonanie, że wiedza na ten temat musi pochodzić od Boga, gdyż jedynie On zna tę Wielką Tajemnicę (kobieta, ok. 65 1., Kadzidło). Przekazywana jest ona człowiekowi tylko z Jego woli i to On decyduje, ile człowiek może się dowiedzieć. Poza tym są oczywiście spo­ soby pozyskiwania wiedzy sprzeczne z Bożą wolą, uznane za nieuprawnione. Na­ leżą do nich przede wszystkim wróżby i wywoływanie duchów, powszechnie uzna­ wane za grzech. Nie oznacza to jednak, że rozmówcy nigdy nie korzystali z tych możliwości. Co więcej, są osoby, które mimo deklaracji, że wróżby są grzechem, przyznają, iż coś musi w tym być, bo kiedyś im się sprawdziły. Jednocześnie jed­ nak rozmówcy nie potrafią określić, skąd wróżki czerpią wiedzę na temat przy­ szłości. Nie jest ona z pewnością Bożym darem, gdyż w takim wypadku byłaby uznana za prawomocną (tak jest, na przykład, w wypadku pobożnych osób mają­ cych dar jasnowidzenia). Nie oznacza to jednak, że pochodzi od diabła. Nie z tego powodu wróżby są grzechem. Są one nim raczej dlatego, że wróżąc człowiek uzur­ puje sobie prawo do wiedzy przynależnej tylko Bogu. Wynika to z hierarchii bytów, w której Bóg jest na pierwszym miejscu. Próba poznania przyszłości jest aktem przekraczającym ludzkie kompetencje, próbą postawienia się na miejscu Boga. Tak, jak tylko przez Boga mogło dokonać się zbawienie, tak też tylko Bóg ma określone prawa, wyłączność w decydowaniu o pewnych sprawach. �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 161 Zapomniane objawienie Janowe Najdziwniejsze, biorąc pod uwagę, że spotykałam się z osobami głęboko wie­ rzącymi było to, że prowadziłam z nimi rozmowy o apokalipsie bez Apokalipsy. Nikt z zapytanych przeze mnie rozmówców nie wspominał o Objawieniu Św. Jana. Funkcjonują w ich opowieściach, co prawda, pojedyncze motywy (trąby, pieczę­ cie), nie są jednak kojarzone z treścią Biblii, lecz wyrwane z kontekstu. Narracja, skierowana do siedmiu Kościołów wczesnochrześcijańskich, prezentująca wizję Boga zasiadającego na tronie oraz Baranka (czyli Jezusa) otwierającego tajemniczą księgę, opieczętowaną siedmioma pieczęciami, jest zupełnie nieznana. Otwieranie kolejnych pieczęci, podobnie jak następujące po nich dźwięki siedmiu trąb, mają swoje konsekwencje w postępującym na ziemi dziele zniszczenia, które swą kul­ minację ma w siedmiu ostatecznych plagach. Ta wizja, podobnie jak inne elementy Janowego Objawienia (bestie, niewiasta i smok), nie pojawiają się w opowieściach rozmówców na temat końca świata. Nieznajomość tych treści wynika z pewnością z niepełnej znajomości Pisma Świętego (dopiero w ostatnich czasach, między innymi w związku z pojawieniem się w Kadzidle Odnowy w Duchu Świętym, zaczęto kłaść większy nacisk na czy­ tanie Biblii), no i oczywiście ze stopnia trudności symbolicznej tekstu. W takiej sytuacji jednym z powszechniejszych źródeł wiedzy o czasach osta­ tecznych stała się Sybilla. Prawie każdy słyszał o jej istnieniu, wiele osób znało jej treść z opowieści lub lektury. Co dziwne jednak nie zaliczali jej do przepowiedni. Być może wynikało to z faktu, że funkcjonowała w wyobraźni jako książka, nawet jeżeli jej treść przekazywana była ustnie. Tymczasem przepowiednie („przy­ powieści” - jak mówią niektórzy rozmówcy) to dość nieostra kategoria bliżej niezidentyfikowanych i, co ważne, przekazywanych ustnie informacji na temat przyszłości. Przepowiadać w rozumieniu moich rozmówców często znaczy tyle co opowiadać. Przepowiednie nie dają więc wiedzy pewnej. Aby uwiarygodnić swoje słowa rozmówcy wolą mówić o tym, co sami lub ktoś czytał w jakiejś książce lub gazecie. „Jest bowiem tak, że historie ustne opierają się na słowie drukowanym i nim się uzasadniają. To, co zapisane, a później jeszcze wydrukowane, wydaje się być bardziej wiarygodne od tego, co usłyszane” (Kurowski 2003, s. 206). Świadomość eschatologiczna Fenomenolog Karol Tarnowski stwierdza, że istnieje „pewna wiedza, oparta przede wszystkim na rozmaitych środkach masowego przekazu, ale nie tylko na nich, wiedza o nieograniczonych możliwościach zła, o nieznającej żadnych zapór woli niszczenia” (Tarnowski 1995, s. 49). Ta wiedza, spotęgowana jeszcze przez kreowaną przez media wizję złego świata, powoduje kształtowanie się przekona­ nia o życiu w czasach ostatecznych. Tarnowski nazywa tę wiedzę świadomością eschatologiczną (tamże). Wiąże się z nią stała dyspozycja do interpretowania pew­ nych zdarzeń w kategoriach apokaliptycznych. Należą do nich przede wszystkim wojny i katastrofy, o których co chwila słyszy się w serwisach informacyjnych. �162 SYLWIA GAWRYSIAK Media, wychodzące z założenia, że zło jest bardziej atrakcyjne, przyczyniają się do kształtowania w ludzkiej świadomości wizji złego świata. W zetknięciu z bi­ blijną zapowiedzią pojawienia się Antychrysta i narastania zła, czy zapisanym np. w Sybilli stwierdzeniem o dewaluacji czasu ludzie zyskują wrażenie spełnia­ jącej się w historii apokalipsy. Z odnoszeniem „historii świeckiej do historii świętej, jako że dopiero w per­ spektywie tej ostatniej empiryczna rzeczywistość staje się zrozumiała” (Czaja 1999, s. 85) spotykałam się bardzo często. Dla wielu rozmówców zło i nieszczęścia, cały współczesny świat staje się mniej przerażający dopiero, gdy okazuje się on częścią Bożego planu. Niejednokrotnie wielkie katastrofy interpretowane są jako słuszne boskie napomnienie lub sprawiedliwa kara. Jednocześnie jednak, o czym pisała Joanna Tokarska-Bakir: „Czytelnik Sybilli dokonuje natychmiastowej aktualizacji tekstu: Świat przedstawiony miesza się nierozróżnialnie ze światem czytelnika, który się w nim rozpoznaje” (2000, s. 107). Treści przepowiedni stają się naprawdę jasne dopiero w momencie, gdy zaczynają się spełniać: No tak, tak mówią stare ludzie, a je kto tam te lasy pozamykał na kłódkę, ja k to może być w ogóle, nie mogę sobie wyobrazić tego, ja k czytali te książkę, żeby to lasy wszystkie na kłódkę pozamykać. I jest tak, pozamykane są (mężczyzna, ok. 65 1., Tatary). Z powyższymi procesami wiąże się zmiana w postrzeganiu apokalipsy. Jak pisał Daniel Wójcik: „Do niedawna koniec świata był interpretowany jako znaczące i ponadnaturalne wydarzenie, pociągające za sobą unicestwienie i odnowienie ziemi przez bóstwa lub boskie moce. (...) Wynalezienie, a w szczególności roz­ powszechnienie broni nuklearnej fundamentalnie zmieniło współczesne spekulacje apokaliptyczne, podsycając obawy przed globalnym unicestwieniem i wywołując powszechny pesymizm dotyczący przyszłości ludzkości” (Wójcik 1996, s. 297). Apokalipsa przestaje być już opisywana jako wydarzenie ponadnaturalne. Poja­ wia się przekonanie o ludzkiej samodestrukcji, o tym, że ludzie sami sobie mają zgotować ten los. Świadomość taka wiąże się zarówno z postępującą degradacją naturalnego środowiska, jak również z rozwojem techniki: Według tych obecnych wierzeń, ta technika, to mówią, że to siarczysty ogień będzie niszczył, te atomy to będzie siarczysty ogień, to zmiecie z powierzchni ziemi (kobieta, 80 1., Kadzidło). Broń nuklearna zajmuje w tych rozważaniach szczególne miejsce. Bardzo często jest wymieniana jako siewca apokaliptycznego zniszczenia. Skojarzenia te są oczy­ wiście potęgowane przez pojawianie się motywu broni atomowej w telewizji, filmach, propagandzie. Jest ona współczesnym przykładem niepojętej siły. „Od połowy lat czterdziestych wierzenia ludowe i wybrane tradycje religijne zaczęły rozważać pogląd, że wynalezienie broni nuklearnej stanowi spełnienie boskich przepowiedni. Perspektywa nuklearnego unicestwienia została bez problemu włą­ czona w różne systemy wierzeń apokaliptycznych i zmitologizowana jako znaczące wydarzenie, które jest nieuchronną częścią ustalonego planu odkupienia świata” (Wójcik 1996, s. 297). Potwierdzają to moi rozmówcy: Ale mówią, że teraz to koniec świata to tak, że ludzie sami sobie zrobią podobno koniec świata, bo to produkują te bomby i mogą rozpylić (mężczyzna, 65 1., Kuczyńskie). Nie mamy tu do czynienia jedynie z silnie podsycanym przez propagandę, ale jednak realnym, �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 163 zagrożeniem. Bronią atomową mogą władać ponadnaturalne siły: Wie pani, to sza­ tan wszystkim działa. Gdyby się ludzie więcej modlili, to może by tego szatana nie dopuścili do tej bomby (kobieta, ok. 70 1., Kadzidło). SYBILLA NAM MÓWI ŚWIĘTA - PRZEPOWIEDNIE APOKALIPTYCZNE Źródła, z których korzystali moi rozmówcy przy konstrukcji swoich opowieści, były przeróżne. Nie sposób ich wszystkich wymienić. Co więcej, trudno je nawet dokładnie zidentyfikować. Zdarzało się bowiem tak, że wiedza na temat końca świa­ ta pochodząca, według moich rozmówców, z bliżej nieokreślonych przepowiedni, tak naprawdę miała swoje źródło w Biblii. Z Ewangelii według św. Mateusza często czerpano opis Dnia Pańskiego, który przyjdzie jak złodziej (Mt 24, 43—44) oraz wizję Sądu Ostatecznego (Mt 25, 31-46), z Apokalipsy zaś motyw trąb i pieczęci (Ap 6, Ap 8). Do najczęściej przytaczanych źródeł wiedzy należą, jak już wspo­ minałam, proroctwa Sybilli. Bardzo ważne są również opowieści przekazywane moim rozmówcom przez starsze pokolenie. Wymieniany był również, fragment Tryptyku Rzymskiego, dotyczący fresku w Kaplicy Sykstyńskiej oraz opis dzieła Michała Anioła. Poza tym bardzo często mówiono o (nie zawsze uznanych przez Kościół) objawieniach prywatnych. Przykładem tych ostatnich może być przepowiednia ojca Pio, której kopię otrzymałam od jednej z rozmówczyń, a także po części pieśń maryjna „Ja Maryja was proszę ze łzami” (również kserokopia) oraz pieśń pogrzebowa „Posłuchajcie proszę was o straszliwym sądzie” (tekst przepisany ręcznie). Osoby, które mi je przekazały, raczej nie pamiętały dokładnie ich tekstu, ale dobrze orientowały się w tematyce, stąd nie bez powodu mnie do nich odsyłały. Znajomość treści tych tek­ stów daje wzór, wedle którego można chronologicznie i spójnie przedstawiać ostat­ nie dni. Wszystkie trzy teksty podkreślają bliskość końca czasów, opisują przebieg dies irae, a jednocześnie podają metody na uchronienie się przed bożym gniewem. Należy zaznaczyć, że rozmówcy dość swobodnie korzystali z całego zasobu wiedzy na temat apokalipsy. Przekazywane informacje nie ograniczały się do jed­ nego ze źródeł. Często okazywały się złożoną kompilacją różnych tekstów. Autorytet Sybilli Wśród przepowiedni apokaliptycznych szczególnym autorytetem cieszą się pro­ roctwa Sybilli. Księga, nazywana tak od imienia legendarnej autorki przepowiedni Sybillą (Sybilią), była ważnym i powszechnie znanym źródłem wiedzy. Swą popu­ larność zawdzięcza książkom, które krążyły po całej Polsce, a na Kurpiach poja­ wiły się jeszcze przed II wojną światową. Znaczna część moich rozmówców nie miała okazji ich przeczytać, znała je natomiast z opowieści. Ci, którzy czytali, twierdzili, że znane im publikacje, przeważnie niewielkich rozmiarów, były jedynie skróconymi jej wersjami. Dawne, pełniejsze wersje miały zaginąć w zawierusze wojennej. Sybilla funkcjonuje bowiem w wyobrażeniach jako stara, gruba książka. Jednocześnie, ze względu na treść, miała ona być bardzo droga: tyle co kosztowała dobra czy dwie krowy kiedyś tam przed wojną (mężczyzna, 69 1., Kuczyńskie). �164 SYLWIA GAWRYSIAK Rozmówcy znają historię jej powstania z opowieści, dlatego też trudno ustalić jednoznaczną wersję. Autorka, nazywana jest świętą Sybillą gdyż „zgodnie z logiką symbolicznych transformacji w kulturze ludowej uchodzi ona za chrześcijańską świętą” (Zowczak 2001b, s. 352-353). W niektórych przypadkach utożsamiana jest też z królową Saby (nazwa starożytnej krainy została uznana za jej imię i moi rozmówcy zwą ją królową Sabą). Wówczas władca, z którym rozmawiała, nazy­ wany jest Salomonem. Sybilla przybywa do króla, aby sprzedać mu swoje proroc­ two dotyczące dziejów ludzkości. Spotkałam kilka wariantów negocjacji pomiędzy Sybillą a królem. W zależności od wersji, ksiąg z przepowiedniami było dwanaście, a ocalało sześć, trzy bądź jedna, lub ksiąg było dziewięć i ocalały trzy. W każdej z opowieści Sybilla zażą­ dała wysokiej ceny za wszystkie księgi, a gdy król nie chciał ustąpić, paliła po jednej lub po trzy księgi, aż król za cenę początkową zdecydował się kupić pozo­ stałe. Tak czy inaczej proroctwa miały obejmować całość dziejów ludzkości, od początku do końca świata. Utrata znacznej ich części powoduje, że wiedza, jaką dysponujemy, jest niepełna, a pewna jej część zarezerwowana wyłącznie dla Boga. Poza tym pojawia się też pogląd, iż jak przystało na tajemną księgę, aby dobrze zrozumieć Sybillą należy ją czytać a rebours: To nie było napisane, że tak i tak ma być, tylko trzeba było odwrotnie rozumować (kobieta, ok. 65 1., Kadzidło). Co ważne, panuje przekonanie o tym, że Sybilla sprawdza się w teraźniejszości. Przykładem są tutaj wynalazki techniczne - żelazne ptaki, których realizacją są samoloty, czy piece na polach, czyli traktory. W obecnych czasach realizuje się również część proroctwa dotycząca kataklizmów: No to niby to wszystko się pełni, to co w Sybilii pisało. To się pełni. (...) Bo w tej Sybilli pisało, że takie straszne wody, szkodliwe będą, że naprawdę, te kataklizmy różne, no i tak się dzieje, tak jest (kobieta, ok. 65 1., Kuczyńskie). Nadrzędna rola Sybilli wiąże się również z przekonaniem, że inne przepowied­ nie są po prostu jej urywkami, które niektórzy pościągali z Sybilli (kobieta, ok. 60 1., Tatary). To na jej podstawie buduje się inne przekazy o charakterze proroczym, na przykład wspominaną przeze mnie pieśń „Ja Maryja was proszę ze łzami”: Ale mnie się wydaje, że Kościół tej pieśni nie układał, to ktoś jakiś starszy człowiek ułożył, który miał Sybilię czy czytał Sybilię (kobieta, 64 1., Kadzidło). Sybilla może więc sprawiać wrażenie jedynej księgi zawierającej prawdziwe proroctwa, konku­ rencyjnej nawet dla Biblii. Objawienia prywatne Kolejnym, niezwykle istotnym źródłem, z którego rozmówcy czerpali wiedzę na temat końca świata, są objawienia prywatne. Wiąże się z tym „tendencja do traktowania Maryi jako wieszczki” (Turner, Turner 1978, s. 209). Według Victora i Edith Turnerów, począwszy od La Salette, maryjne objawienia i związany z nimi ruch pielgrzymkowy nabierają takiego właśnie apokaliptycznego tonu: „(...) prze­ słania zawierają wezwanie do skruchy - i czasem groźbę, jeżeli ludzie nie odpo­ wiedzą. Groźbą jest albo lokalne nieszczęście (takie jak zniszczenie upraw ziem­ niaków i pszenicy przepowiedziane w La Salette) albo światowa katastrofa” (tamże, �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 165 s. 221). Wzrost ilości tego rodzaju zjawisk wiązał się z końcem tysiąclecia. Jak pisze Hubert Czachowski: „pod koniec XX wieku znacznie częściej pojawiały się w tek­ stach orędzi maryjnych wizje apokaliptyczne. Nasilenie takich tendencji wiązało się z ostatnimi latami kończącego się tysiąclecia” (2003, s. 17). Objawienia są ważnymi źródłami wiedzy. Wizjonerzy przez swój kontakt z sa­ crum zyskują wyjątkowy autorytet, stają się specjalistami w sprawach kontaktu ze świętością, sposobu życia i zachowania. Stają się też ekspertami od apokalipsy. Waga objawień prywatnych może wynikać również z ich aktualności, gdyż oprócz tych powszechnie znanych i uznanych przez Kościół, krąży wiele opowieści 0 wizjonerach, którzy mieli objawienia w latach 1990. i na początku XXI wieku. Poszukiwanie wzoru Apokaliptyczne scenariusze częściowo opierają się na szkielecie zaczerpnię­ tym z eschatologii katolickiej. Konstruowane są często na podstawie niezwiązanych z tą tematyką fragmentów Pisma Świętego. Mamy tutaj do czynienia z czymś w rodzaju biblijnych historii wzorcowych. Pierwszą z nich jest opowieść o Kainie i Ablu (Rdz 4, 1-16), gdyż bratobójstwo ma być jedną z oznak zbliżania się czasów ostatecznych. Według innej wersji przed końcem świata ma być siedem lat urodzaju, a po nich nastąpi siedem lat głodu. Wyraźne są tutaj analogie do Księgi Rodzaju, historii Józefa, syna Jakuba 1 snu faraona o kłosach i krowach, będącego zapowiedzią siedmiu lat urodzajnych i takiego samego okresu nieurodzaju (Rdz 41, 1-57). Do Starego Testamentu bardzo często ludzie nawiązują też wskazując na potop (Rdz 6-9), zwany przez nielicz­ nych pierwszym końcem świata. Choć ta historia powtórzyć się nie może, bo Bóg zawierając z Noem przymierze obiecał, że już nigdy nie będzie karał ludzi poto­ pem, to według moich rozmówców, kolejny koniec świata może mieć podobny przebieg. Grupa ludzi prawych przeżyje katastrofę i na nowo zaludni ziemię. Tylko oni dostrzegą znaki zbliżania się apokalipsy, reszta pozostanie niewzruszona. Pojawiła się też wątpliwość, czy ludzie, którzy dożyją dni ostatecznych będą musieli umrzeć, czy po prostu ulegną jakiejś cudownej przemianie. Wzorem stało się tutaj przemienienie Jezusa na górze Tabor (Mt 17, 1-8, Mk 9, 2-8, Łk 9, 28-36). Przemieniony Chrystus, j ego postać jaśniejąca niezwykłym blaskiem, została uzna­ na za wzorzec cielesności w niebiańskich warunkach, odpowiedź na pytanie, jak ludzie mogą wyglądać po zmartwychwstaniu. Innym przykładem, jaki był brany za wzór dni ostatecznych, jest moment śmierci Chrystusa i następujące wtedy trzę­ sienie ziemi, zaćmienie słońca oraz wychodzenie umarłych z grobów (Mt 27, 45-53, Łk 23, 44M6). Mówiąc o apokalipsie niektórzy wspominali również biblijny opis paruzji Chrystusa3, choć nie zawsze identyfikowali go z tekstem Ewangelii. 3 Np. Mt 24, 29-31: Zaraz też po ucisku owych dni słońce się zaćmi i księżyc nie da swego blasku; gwiazdy zaczną padać z nieba i moce niebios zostaną wstrząśnięte. Wówczas ukaże się na niebie znak Syna Człowieczego, i wtedy będą narzekać wszystkie narody ziemi; i ujrzą Syna Czło­ wieczego, przychodzącego na obłokach niebieskich z wielką mocą i chwałą. Pośle On swoich anio­ łów z trąbą o głosie potężnym, i zgromadzą Jego wybranych z czterech stron świata, od jednego krańca nieba aż do drugiego. �166 SYLWIA GAWRYSIAK JAK BĘDZIE DRUGI KONIEC ŚWIATA - ROZWAŻANIA NA TEMAT CZASU „W biblijnej chronologii świata historia ludzkości jest historią utraty i odzyska­ nia idealnej rzeczywistości” (Kowalski 1993, s. 107). W „ludowej” chronologii wygląda to trochę inaczej. Sytuacja upadku i odrodzenia się świata może następo­ wać wiele razy. Mamy tu do czynienia ze złożoną wizją czasu, zakładającą nastę­ powanie po sobie kolejnych światów, których istnienie oddzielone jest katastrofami. Każdy kataklizm oznacza oczyszczenie ziemi. Jest ono jednak tylko tymczasowe, bo zło przenika do nowego świata i prowadzi do jego upadku. Jednocześnie w następujących po sobie światach ludzie są coraz słabsi. W ten sposób mamy do czynienia z połączeniem dwóch koncepcji czasu: cyklicznej z linearną. Wizje czasu W moich rozmowach często pojawiało się stwierdzenie, że świata koniec nie będzie, tylko będzie koniec ludzi (kobieta, 84 1., Kadzidło), ziemi nikt nie zniszczy, ziemia była, jest i będzie (kobieta, 67 1., Kadzidło). Wiąże się to z przekonaniem, że „w wierzeniach ludowych dostrzec można połączenie dwóch koncepcji czasu: linearnej z cykliczną, według której kolejne «światy» bądź «narody» przemijają, ustępując miejsca następnym” (Zowczak 2001a, s. 129). Te zaś po jakimś czasie również upadają pod względem moralnym i giną. W tej sytuacji końców świata w historii ludzkości może być kilka, a kataklizmy końca świata mają funkcję nisz cząco-oczyszczającą. Bo w rzeczywistości świat jest dobry, tylko są ludzie na nim, są głupie i niedobre (kobieta, ok. 70 1., Kadzidło). Wymaga on więc jedynie oczyszczenia, tak samo jak dusze wymagają oczyszczenia w czyśćcu. Z podobnym pojmowaniem czasu spotkałam się u moich rozmówców. Cykliczność czasu przejawiała się w przekonaniu, że apokalipsa nie jest definitywnym kresem istnienia życia na ziemi, a jedynie przełomowym wydarzeniem, po którym nastąpi nowa era. Jak pisze Magdalena Zowczak „Według Biblii jest to kres czasu; wierzenia ludowe wskazują tu raczej kolejny początek” (Zowczak 2001a, s. 133). Panuje powszechne przekonanie, że koniec świata przeżyje garstka ludzi cnotliwych, którzy się zmieszczą pod klonowym listkiem (kobieta, 67 1., Kadzidło). Będzie ich tak mało, że jak jeden człowiek zobaczy ślady drugiego, to będzie je całował. I ta grupka zaludni od nowa ziemię tak jak Adam i Ewa, czy jak to się stało po potopie. Początkowo ludzie będą się szanować i żyć w zgodzie. Ale nadal będzie istniał diabeł. Drugich ludzi będzie kusił (mężczyzna, ok. 65 1., Tatary). Co w efekcie doprowadzi do kolejnego „końca świata”. Na tę cykliczną koncepcję czasu nakłada się druga - linearna. Dotyczy to zwłaszcza malejącej perspektywy światów (por. Zowczak 2001a, s. 129): Coraz młodsze pokolenie to ju ż coraz to gorsze (mężczyzna, ok. 65 1., Tatary). Przykła­ dem może tu być zmniejszający się wzrost człowieka, obrazujący „powszechne (...) wyobrażenie dziejów, według którego ludzie stopniowo się degenerują, «wyradzają»” (Zowczak 2000, s. 88). Objawia się to również w długości życia ludz­ kiego. Jak mówią rozmówcy: Kiedyś ludzie żyli i po 900 lat i 400 (kobieta, 64 1., �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 167 Kadzidło). Ludzkość teraz jest więc i pod tym względem ułomna. Skrócone ma być nie tylko ludzkie życie, ale również dni, noce i godziny. Pogarszanie się stanu człowieka, tak fizycznego, jak i moralnego, wiąże się z rozwojem techniki oraz coraz większym dobrobytem. Wszystko to jest według rozmówców działaniem diabła, który zarządza nowoczesnością. Nowinki technicz­ ne, ale i nowe obyczaje, są - zdaniem rozmówców - szatańskim pomysłem, stop­ niowo przedstawianym ludzkości i pogarszającym jej kondycję moralną. Ostatnia dawka takiej negatywnie pojmowanej „nowoczesności” oznaczać ma całkowity upadek ludzkości, a co za tym idzie koniec świata. Czas nieokreślony Panuje też przekonanie, że nikt prócz Boga nie może znać daty końca świata, bo boskiej mocy to nie znają prorocy (kobieta, ok. 501., Kadzidło). Nawet aniołom w niebie ta tajemnica nie została wyjawiona. Tym bardziej więc ludzie nie mogą znać tej daty. Mimo to spekulacje na jej temat ciągle trwają. Chociaż wiedza taka może być szkodliwa, bo gdyby to wiedział koniec świata, to jeden by się modlił, a drugi by to wszystko przekreślił (kobieta, 66 1., Kadzidło). Przede wszystkim ludzie żyją ze świadomością, że „bliskie jest Królestwo Niebieskie”. I nie zmienia tego fakt, że w każdym pokoleniu ju ż ludzie o tym mówili, że ju ż wtedy (kobieta, 71 1., Kadzidło). Wrażenie życia w czasach ostatecznych potęgowane jest przez zakorzenioną już w umysłach wizję złego świata. Kształtowana jest ona przez przekazy medialne: Te media to są tak ustawione, że nie pokazują nic dobrego. (...) My jesteśmy karmieni złem (kobieta, ok. 55 1., Kadzidło). Według rozmówców istnieje coraz więcej zła na świecie: zanika chrześcijaństwo, coraz mniej jest ludzi w kościele, nie chcą oni słu­ chać Boga, księża nie postępują tak, jak przystoi, dzieci nie szanują rodziców, syn zabija matkę, matka dziecko, panuje rozpusta i nierząd. Podkreślane są zwłaszcza ostatnie czynniki, jako analogiczne do wydarzeń w Sodomie i Gomorze, które Bóg za takie grzechy doszczętnie zniszczył. Obserwacje takie prowadzą do przekonania, że teraz to ju ż można mówić, że diabeł to ma większą moc niż Pan Jezus (kobieta, 64 1., Kadzidło). Bardzo rzadko spotykałam się z przeciwnym zdaniem. Przekonanie o zbliżającej się apokalipsie wiązało i wiąże się z próbami wska­ zania odpowiadających jej konkretnych momentów w dziejach. Takim sposobem określania czasu końca świata było wyznaczanie daty na podstawie dopełnienia się jakiegoś warunku, np.: jak góra z Hiszpanii do nas dotrze, to będzie koniec świata. Ciągle pojawiają się również próby wyznaczania konkretnych dat. Naj­ częściej wymieniana była niespełniona przepowiednia lokująca koniec świata w 2000 roku. Padały również lata 2012, 2017, 2030. Spośród tych dat rok 2012 był wymieniany najczęściej4. 4 Rozmówcy nie potrafili uzasadnić, dlaczego podają właśnie tę datę. Prawdopodobnie jest to echo, popularyzowanej między innymi przez Patricka Geryla, koncepcji, że koniec świata nastąpi wraz z końcem kalendarza Majów, czyli 21 grudnia 2012 roku. �168 SYLWIA GAWRYSIAK Nawet jeśli konkretna data się nie sprawdza, jak to miało miejsce z rokiem 2000, to znajduje się na to wytłumaczenie, ponieważ data końca świata tak na­ prawdę jest ruchoma. Zależy od ludzkiej kondycji, więc zgodnie z powtarzanym mi nieraz przez rozmówców powiedzeniem: „jak będzie poprawienie, to będzie przedłużenie, jak będzie pogorszenie, to będzie skrócenie”. Taki mechanizm mógł, według moich rozmówców, zadziałać w przypadku roku 2000. Wiele zależy więc od ludzkiego postępowania. Nawrócenie się ludzi może od­ dalić zagładę. Zadziwiająca jest moc przyznawana ludzkości, nadanie jej przez Boga nadnaturalnej władzy samodestrukcji. Wielkie znaczenie ma w tej kwestii modlitwa. Ludzie, którzy się modlą powstrzymują Boży gniew. Kiedy takich roz­ modlonych osób zabraknie, będzie koniec świata. Dlatego Matka Boska w swoich licznych objawieniach prosi o modlitwę, zwłaszcza o różaniec, którym ludzie mają przepraszać jej Syna za grzechy i tym samym załagodzić Jego słuszny gniew. Maryja jest postacią szczególną, ochraniającą ludzkość przed gniewem swego Syna. Jako matka wszystkich ludzi okazuje im swoją opiekę i czułość, a jednocześ­ nie jako istota bliska Synowi Bożemu, ma do niego większy dostęp i wiele może wyprosić. Stąd przekonanie o tym, że Maryja powstrzymuje nadejście dies irae. 0 cudownych interwencjach Maryi świadczyć może przytoczona mi opowieść: Wnuczka moja była w Medjugorie. I też tam ktoś tam szli, jakoś jechali do domu. 1 jakiś chłop dał chustkę zakrwawioną i mówił tym ludziom, ja k jechali w samo­ chodzie, że ja k będzie najbliższa rzeka, żeby tą chustę wrzucili do tej rzeki. No i oni przyobiecali, że tak zrobią. Ale mówi, tam ju ż tak niedaleko było tej rzeki i taka kobieta zatrzymała ich, w czarnym ubrana. No i że tam ją wzięli chyba w ten samo­ chód podwieźć ją i o tą chustę się upominała. A oni, że nie mają. Mówi, że macie tę chustę czerwoną. A oni nie chcieli je j dać. A ona wtenczas mówiła, że to mój był syn ijeśli wrzucicie tą chustkę do rzeki, to już koniec świata będzie. Że to je j syn był. To takjakby to Matka Boska była, a to je j Syn dał tą chusteczkę czerwoną. I mówi, że jakjuż wrzucicie, to koniec świata będzie. I tą chustę jej oddali. Jak oddali chustę, to ona wtenczas wysiadła z tego samochodu i poszła (kobieta, ok. 80 1., Tatary). Problematyka czasu w apokaliptycznych rozważaniach jest bardzo złożona - od ustaleń związanych z historią całej ludzkości po spekulacje dotyczące daty końca świata. Ta ostatnia kwestia jest ciągle otwarta. Tym bardziej, że Bóg zawsze ostrzega ludzi, dając im znaki i szansę na poprawę. DZIEŃ PAŃSKI NIE PRZYJDZIE JAK ZŁODZIEJ - ZNAKI Zapowiedzi końca czasów nie są kwestią nieokreślonej przyszłości. Z moich rozmów wynika, że można je spotkać już dziś i to niemalże na każdym kroku. Wiele rzeczy może zostać zinterpretowanych jako znak Bożego gniewu i zbliża­ jącej się apokalipsy. Jak pisze Augustyn Jankowski: „Ogólnym symptomem czasów ostatnich ma być rozpanoszenie się zła moralnego” (Jankowski 2007, s. 45), szczególnie zaś odcho­ dzenie ludzi od wiary. Według moich rozmówców ta grupa znaków już występuje. �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 169 Jednocześnie stanowią one słuszny powód Bożego gniewu i nie tylko oznaczają nadejście kary, lecz jeszcze je przyśpieszają. Kolejnym znakiem jest zachwianie odwiecznego porządku. Jego objawem jest na przykład nienawiść w rodzinie, czy wrogość w sąsiedztwie. Podobnym prze­ mieszaniem kategorii i naruszeniem porządku świata ma być fakt, że kobiety nie rozpozna od chłopa5 (kobieta, ok. 75 1., Kadzidło), bo podobnie się ubierają, za­ chowują. Takie samo zachwianie ma nastąpić w przypadku pór roku: I teraz pory roku mieszają się. I tam było napisane tak, że pójdą łudzie siano grabić, to będzie padał śnieg6 (mężczyzna, 69 1., Kuczyńskie). Kolejnym wydarzeniem wbrew naturze, które według moich rozmówców się nasiliło, jest umieranie dzieci i mło­ dych ludzi. Jako inny przykład może posłużyć przekonanie, że przed końcem świata słonko i księżyc wzejdzie z drugiej strony (kobieta, 64 1., Kadzidło). Inną grupę stanowią znaki dane ludziom ku przestrodze. Należą do nich wspom­ niane objawienia maryjne, w których Matka Boska prosi ludzi, żeby ludzie prze­ praszali Boga i ostrzega ludzkość przed bożym gniewem. W podobny sposób -ja k o Boskie napomnienie - przywołanie ludzi do porządku, interpretowane są najprzeróżniejsze choroby, katastrofy i klęski żywiołowe. Mimo iż rozmówcy doskonale znają mechanizmy ich powstawania, traktują je jako znaki od Boga. Dużo mówi się też o znakach, które ukażą się na niebie. Mają się na nim pojawić świetlisty krzyż lub słupy światła. Niektórzy wręcz twierdzą, że już mieli okazję je obserwować. Miało to, według moich rozmówców, miejsce w okolicach ważnych wydarzeń historycznych - przed drugą wojną światową były trzy słupy światła na wschodzie, dwa ukazały się w momencie zamachu na Word Trade Center. Pojawiały się również przykłady innych znaków na niebie: Bo widziałam takie ja k słonko się trzęsło, a później z tego słonka się zrobiła Matka Boża, głowa Matki Boskiej. Innym razem widziałam takie ogniste kułe leciały z nieba na ziemię, a później okropne pło­ mienie (kobieta, ok. 75 1., Kadzidło). Do tej kategorii znaków należą również zać­ mienie słońca i księżyca, latające obiekty, spadające gwiazdy, dziwny wygląd chmur. Zwiastunem końca świata może też być pojawienie się w historii świata jakiejś osoby: Jeden znak to jest nawet i nasz Ojciec Święty. I święta Faustyna (kobieta, ok. 75 1., Kadzidło). Wskazówki dotyczące dnia ostatecznego często wiążą się z osobą Ojca Świętego. Ludzie mówili więc, że jeszcze tylko ten papież i następny i będzie koniec świata. Innym razem znów, że koniec świata nastąpi dopiero po tym, jak będzie jeszcze drugi raz Polak papieżem. Mowa jest też o antypapieżu, który będzie dręczył ludzi przed końcem świata. NAWET WODA BĘDZIE SIĘ PALIŁA - SCENARIUSZE ZAGŁADY Scenariusze apokaliptyczne są wynikiem twórczego podejścia moich rozmów­ ców do różnych źródeł wiedzy i samodzielnego konstruowania przez nich ory­ ginalnych narracji oraz nadawania im nowych znaczeń. Powstają na podstawie 5 Przepowiednie Sybilli. 6 Przepowiednie Sybilli. �170 SYLWIA GAWRYSIAK wiedzy zaczerpniętej z opisywanych wcześniej przeze mnie źródeł, aktualizowa­ nej i na nowo interpretowanej, w kontekście współczesnych wydarzeń, osobistych przeżyć i przemyśleń. (Samo?) destrukcja Przyglądając się apokaliptycznym scenariuszom, a konkretnie fragmentom doty­ czącym samej zagłady można dostrzec dwie splatające się często ze sobą koncep­ cje. Jedna postrzega apokalipsę w kategoriach boskiego wydarzenia, dokonanego przez siły natury. Zgodnie z nią człowiek, oprócz swojej grzeszności, przez którą zasłużył sobie na karę, nie będzie miał żadnego wpływu na rozwój tych wydarzeń. Istnieje jednak, i w związku z rozwojem techniki jest coraz bardziej popularna, wersja o ludzkiej samodestrukcji. Wynika ona z uświadomienia sobie potęgi czło­ wieka, który dzięki swoim wynalazkom może zarówno tworzyć, jak i niszczyć. W tym wypadku katastrofa nadal ma się wydarzyć z Bożej woli, ale jednak jest naznaczona wolną wolą człowieka nie tylko na poziomie etycznego postępowa­ nia i przestrzegania zasad religii, lecz również na etapie tworzenia technologii, wykorzystywania ich do różnych celów oraz eksploatacji ziemi, która może się człowiekowi odpłacić zniszczeniem za zniszczenie. Najczęściej te dwie wersje splatają się i uzupełniają nawzajem. Jak już wcześniej pisałam treść przepowiedni jest na nowo interpretowana w kontekście współczesnych wydarzeń - spełnia się w teraźniejszości, uwiarygodnia i uaktualnia. Jednocześnie przepowiednie oferują kontekst do interpretowania współczesnych wydarzeń. Apokalipsa nadprzyrodzona Według tradycyjnej wizji koniec świata rozpatrywany jest jako nadnaturalne, cudowne wydarzenie. Boska wola pokieruje działaniem żywiołów, które unices­ twią ludzkość. Będzie to straszny dzień, że gwiazdy mają spadać, że ziemia się ma palić (kobieta, ok. 75 1., Kadzidło). Co więcej - nawet woda będzie się paliła (kobieta, ok. 70 1., Kadzidło). Nie będzie w ogóle świeciło słońce, będzie padał krwawy deszcz (kobieta, 64 1., Kadzidło). Gdy zapadną ciemności, zgodnie z prze­ powiednią ojca Pio, potrzebna będzie gromnica i poświęcone zapałki, gdyż jedy­ nie takie zapałki można będzie zapalić, a jedynym światłem, które nie zgaśnie będzie właśnie gromnica. Nastąpią trzęsienia ziemi, rozpęta się nawałnica, silne wiatry, gromy i gradobicia. Ludzie stracą dorobek życia, poumierają ze strachu, albo wpadną w szał, brat od brata zginie (kobieta, ok. 65 1., Kuczyńskie). Rozpętają się wojny. Będą leżały ludzie ja k snopki na polu (kobieta, ok. 65 1., Kuczyńskie). Apokalipsa zracjonalizowana Koniec świata rozpatrywany jest również jako realne zdarzenie wynikające z rzeczywistych zagrożeń, choć one również pojawiają się z Boskiej woli. Pan Bóg czy wojny da, czy choroby i zginą ludzie (mężczyzna, ok. 65 1., Tatary). Dzieci �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 171 się nie będą rodzić (kobieta, 64 1., Kadzidło), wzrośnie śmiertelność, pojawią się nieuleczalne choroby takie jak AIDS, to tak pomaleńku, pomaleńku, ale ludzie sami wyginą (kobieta, 64 1., Kadzidło). Zatem wytłumaczalne w sposób racjonalny wydarzenia również mogą zostać zaliczone do cudownych. Świat został odczaro­ wany, ale tylko pozornie. Współistnienie sprzecznych dla nas porządków (wiary i wiedzy, ponowoczesności i przednowoczesności) Tokarska-Bakir nazywa „podwójnością” lub „świadomością rozszczepioną” (por. Tokarska-Bakir 2000, s. 83-87). W takiej sytuacji „(...) artefakty kultury technologicznej zostają włą­ czone w obręb kultury tradycyjnej nie niszcząc jej” (Grębecka 2006, s. 56). Z Ameryki będą uciekać do Polski Według relacji moich rozmówców, w czasie ostatecznego unicestwienia naj­ bezpieczniej będzie w Polsce. W ogóle naszemu krajowi, w coraz gorszych cza­ sach dla świata, wróży się dobrobyt. Już teraz Polska nie jest tak doświadczana przez Boże kary i napomnienia. Rozmówcy podkreślają opiekę Matki Boskiej nad Polską, której jest przecież Królową. Według nich nasz kraj już teraz jest wyjąt­ kowy i taki ma być również pod koniec czasów. Wyjątkowa sytuacja Polski ma wynikać ze szczególnej religijności Polaków: W Polsce jest wierzących ludzi dzie­ więćdziesiąt procent jeszcze z końcówką. A w Niemczech dwadzieścia pięć procent jest ludzi wierzących. W innych krajach są niewierzące. Jedna ta Polska po prostu (kobieta, 72 1., Kadzidło). Będzie ciasno tu, w Kadzidle - zmartwychwstanie Zmartwychwstanie to wyjątkowo kłopotliwy fragment przedstawianego przez moich rozmówców scenariusza apokalipsy. Pojawiała się przede wszystkim wąt­ pliwość, czy powstanie z martwych w ogóle nastąpi. Argumentów, niestety sprzecznych, dostarczała sama Ewangelia. Z jednej strony za zmartwychwstaniem wszystkich przemawiało zmartwychwstanie Jezusa. Z drugiej jednak strony Pan Jezus ja k on przyszedł do tych uczniów, to też w Ewangelii mówi się, że były drzwi pozamykane i okna i Pan Jezus stanął po środku. No to jednak prawda, ciała chyba nie będzie (kobieta, ok. 80 1., Tatary). Kolejnym problemem było, czy wszyscy ludzie połączą się ze swoim ciałem, czy też może tylko dobrzy, którzy na to zasłużą, a ludzie z piekła nie zmartwych­ wstaną. Wiązało się to z pytaniem, czy zmartwychwstanie ma nastąpić przed czy też po Sądzie Ostatecznym, który podzieli ludzi na dobrych i złych, a co za tym idzie tych, którzy dostąpią i nie dostąpią zmartwychwstania. Przeważnie jednak uważano, że wszyscy powstaną z martwych. Kolejne wątpliwości dotyczyły tego, w jakim stanie Bóg każdemu odtworzy jego ciało. Panuje przekonanie, że Bóg nie pozwoli na życie przez całą wieczność z ułomnościami fizycznymi. Wszyscy powstaną więc w swej najlepszej postaci, nie będzie cierpienia, kalectwa, bólu. Bardzo mało osób uważało, że ciało będzie w takim wieku, w jakim dany człowiek umarł. Powszechny jest pogląd, że wiek �172 SYLWIA GAWRYSIAK i status wszystkich zostanie zrównany. Dodatkowo wiek wszystkich ludzi ma zys­ kać wymiar symboliczny - według niektórych będzie to bowiem wiek Pana Jezusa - 33 lata. Dowodów na tę młodość dostarcza przykład Matki Boskiej: No Matka Boża ja k zmarła, znaczy zasnęła, to miała chyba siedemdziesiąt dwa łata, a ukazuje się młodziutka (kobieta, ok. 75 1., Kadzidło). Wynika z tego, że „na tle całości zbawczego planu Boga powszechne zmartwychwstanie ciał nie jest powrotem do stanu rajskiego pierwszego Adama, lecz udoskonalonym stanem człowieczeństwa” (Jankowski 2007, s. 114). Gdy diabeł straci moc - Sąd Ostateczny Wizja Sądu Ostatecznego, pojawiająca się w scenariuszach apokaliptycznych, w znacznym stopniu opiera się na opisie z Ewangelii. Jezus zasiadający na tronie gromadzi wokół siebie wszystkie narody i jako sprawiedliwy sędzia oddziela ludzi dobrych od złych, stawiając jednych po swojej prawicy, a drugich po lewicy. Pierwszych błogosławi, drugich przeklina. Scenerię dla tych wydarzeń wyznacza tradycja: Tam jest powiedziane, że na dolinie Józefata wszyscy się zobaczą. To tak w takich różnych pieśniach przepowiadają, że to tam będzie ten sąd (kobieta, 80 1., Kadzidło). Jak pisze Zowczak „jest to miejsce początku i końca, miejsce narodzin Jezusa” (Zowczak 2001a, s. 132). Pan Bóg będzie wtedy sądził żywych i umarłych. Nie będzie można wtedy liczyć na Boże Miłosierdzie, nie będzie przebaczenia, tylko sprawiedliwość. Bóg będzie wtedy wyliczał każdemu jego grzechy. Na Sądzie Ostatecznym diabeł straci moc. Jednak obok tego dominującego nurtu, opartego na biblijnym przekazie prze­ biegu końca świata, pojawiają się wątpliwości: Jakoś trudno mi to wyobrazić, że to będzie sąd, że coś tam... Bo miłość Boga jest taka wielka. Tak samo ja myślę tak według siebie, ja k ja mam dzieci swoich. Nawet któryś by z nich i żle robił, prze­ cież ja bym nie mogła go skazać na jakieś tortury, bo to jest mój syn (kobieta, ok. 50 1., Tatary). Czy pokrewne temu stwierdzenia o apokatastazie: A może wszyst­ kich Pan Bóg wybawi (kobieta, ok. 65 1., Kadzidło). Nowe niebo i nowa ziemia - epilog Na koniec scenariusza pojawiają się bardzo lakoniczne stwierdzenia o losach ludzi po Sądzie Ostatecznym. Powstanie dla nich nowy świat, nowe niebo, nowa ziemia. Może być też tak, że „tradycyjny obraz apokaliptycznego zniszczenia nie musi oznaczać unicestwienia kosmosu materialnego i nowego aktu stworzenia” (Jankowski 2007, s. 176): Może tam na tych różnych planetach Pan Bóg osadzi znów pojedynczo (mężczyzna, 69 1., Kuczyńskie). Ma być „jako w niebie, tak i na ziemi” więc ludzie będą nadal pracować. Ta wersja przeczy zdecydowanie prezentowanej wcześniej cyklicznej wizji czasu, w której zniszczona ziemia miała być pozostawiona garstce ocalałych z katakliz­ mu ludzi, nie zaś stawać się mieszkaniem dla tych zmartwychwstałych. Dlatego też jest to wersja mało popularna, bo burząca spójność scenariusza. �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 173 PODSUMOWANIE Współczesność nie uwolniła się, jeśli nie od lęku, to przynajmniej od zaintere­ sowania apokalipsą. Choć koniec świata uznawany jest przez moich rozmówców za jedną z największych tajemnic wiary, starali się jednak odpowiedzieć na moje pytania. Aby udzielić mi informacji korzystali z najróżniejszych źródeł, tworzących bogaty system wiedzy. Czerpali z różnych porządków (religijnego, naukowego), nie widząc pomiędzy nimi sprzeczności - przeciwnie - uznając je komplementarne. Jest to zabieg charakterystyczny przy konstruowaniu wiedzy nie tylko eschato­ logicznej. Pojawiają się, z jednej strony, próby racjonalnego wyjaśniania nadnatu­ ralnych faktów, z drugiej zaś włączanie realnych zdarzeń w strefę sakralną. Z tych dwóch zabiegów zwłaszcza „pseudoracjonalizacja dokonywana w odniesieniu do sfery religijnej jest w gruncie rzeczy narzędziem, które ma ocalić spójność świata” (Kirchner, Radkowska 1998, s. 58). Proces ten jest nawet bardziej dynamiczny, gdyż niejako równolegle, tym samym tropem racjonalizacji wątku religijnego, podążają współcześni twórcy. Motyw apo­ kalipsy już dawno wykroczył poza ramy systemu religijnego. Poza klasycznie wią­ zanymi z nim źródłami wiedzy, takimi jak Biblia, objawienia prywatne, prze­ powiednie czy ludowe opowieści, pojawia się szereg artystycznych transformacji tego motywu. Apokalipsa nie jest już jedynie kwestią wiary, ale również przed­ miotem twórczości literackiej czy filmowej, która wyznacza pewne drogi interpre­ tacyjne. Te z kolei mogą być wtórnie włączane w system religijny. W wypadku prezentowanych przeze mnie badan, tego rodzaju wpływ kultury popularnej na wiedzę apokaliptyczną jest jednak właściwie niezauważalny. Wiąże się to z pewnością z wiekiem rozmówców, wśród których znajomość choćby współczesnego kina, coraz częściej sięgającego po wątek globalnej katastrofy, jest raczej znikoma. W prezentowanych scenariuszach apokaliptycznych brakuje odniesienia do artystycznych interpretacji motywu końca świata, zawierają za to własne refleksje i próby interpretacyjne dotyczące tego wątku. Należy pamiętać, że wiedza na temat apokalipsy ciągle ewoluuje i bardzo róż­ ne fakty mogą powodować jej uaktualnianie. Biorąc pod uwagę tę dynamikę, musimy być świadomi, że opis i interpretacja również wymagają aktualizacji. Wi­ zje apokaliptyczne są przykładem tematu, którym można się zajmować do końca świata, a może i dłużej. LITERATURA B i b l i a 2007, Pismo Święte: Stary i Nowy Testament w przekładzie z języków oryginalnych, red. M. Peter, M. Wolniewicz, Księgarnia Świętego Wojciecha, Poznań. C z a c h o w s k i H u b e r t 2003, Cuda, wizjonerzy i pielgrzymi, Oficyna Naukowa, Warszawa. C z a j a D a r i u s z 1999, Lekcje ciemności. Dwa spojrzenia na Apokalipsę, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 4, s. 80-86. G r ę b e c k a Z u z a n n a 2006, Słowo magiczne poddane technologii. Magia ludowa w praktykach postsowieckiej kultury popularnej, Nomos, Kraków. �174 SYLWIA GAWRYSIAK J a n k o w s k i A u g u s t y n 2007, Eschatologia Nowego Testamentu, Wydawnictwo WAM, Kraków. K a ź m i e r c z a k Z b i g n i e w 2006, Między eschatologiczną grozą a eschatologiczną rozrywką, [w:] Apokalipsa: symbolika, tradycja, egzegeza, t.l, red. K. Korotkich, J. Ławski, Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok, s. 273-282. K i r c h n e r A g n i e s z k a , R a d k o w s k a M a g d a l e n a 1998, Eklektyczny obraz świata (w kontekście tradycyjnej religijności), Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 1, s. 54-58. K o w a l s k i P a w e ł 1993, Raj utracony i odzyskany - wyobrażenie światów doskonałych, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 3-4, s. 107-109. K u r o w s k i K a r o l 2003, Apokalipsa ludowa, [w:] Podole i Wołyń, red. Ł. Smyrski, M. Zowczak, DiG, Warszawa, s. 205-219. O z o r o w s k i M i e c z y s ł a w 2004, Rozumienie prawd wiary w kulturze kurpiowskiej. Studium teologiczno-obrzędowe, [w:] Kultura religijna Kurpiowszczyzny, red. M. Ozorowski, Wydaw­ nictwo Wszechnicy Mazurskiej, Olecko, s. 23-172. R e k ł a j t i s E l ż b i e t a 1997, Człowiek w świecie mediów i techniki, [w\~\ Religia a mass media. Znaczenie środków społecznego przekazu w kulturze religijnej Polski, red. W. Zdaniewicz, Apostolicum, Ząbki, s. 28-37. T a r n o w s k i K a r o l 1995, Człowiek i transcendencja, Znak, Kraków. T u r n e r V i c t o r , T u r n e r E d i t h 1978, Image andpilgrimage in Christian culture. Anthropologicalperspectives, Columbia University Press, New York. T o k a r s k a - B a k i r J o a n n a 2000, Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnogra­ ficznych. Wielkie opowieści, Universitas, Kraków. W ó j c i k D a n i e l 1996, Embracing doomsday: faith, fatalism, and apocalyptic beliefs in the nuclear age, Western Folklore, vol. 55, no. 4, s. 297-330. Z o w c z a k M a g d a l e n a 2000, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludo­ wej, Funna, Wrocław. SYLWIA GAWRYSIAK APOCALYPSE NOT ACCORDING TO ST. JOHN Key words: apocalypse, eschatology, Doomsday, end of the world, prophecy, Marian revelation The main goal of this paper is presentation and interpretation of contemporary apocalyptic narratives which have been collected in the Polish Catholic community. Those narratives are called apocalyptic Scripts in the article. The author focuses on the multiple sources of apocalyptic knowledge based on yarious Systems (e.g. religious, scientific) and ways of its interpretation in the constantly changing context. On the one hand, apocalyptic beliefs are being modified and supplemented with current information from media. On the other - such information may obtain new meaning of perceived in the light of apocalyptic prophecies. The article analyzes also the way of thinking about the time as a separate category in the chosen community in terms of both linear and cyclic conceptions of time. It also deals with speculations about the datę and sings of forthcoming apocalypse. The author presents information about the Doomsday which characterize apocalypse in two different categories: as a miraculous event or a rational conseąuence of human actiyity (e.g. nuclear war). Finally, also beliefs concerning resurrection and Finał Judgment are presented in this article. S.G. Adres Autorki: Sylwia Gawrysiak e-mail: sylwia.gawrysiak@gmail.com � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/972f201ce2caf26d77fd620d09ed7bbd.pdf b7ea64d132b02747d439c699d9a2b5f6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6428 pol Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource teodycea ludowa religijność ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6001 Title A name given to the resource O teodycei ludowej / ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.175-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowski, Jakub Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAKUB JANKOWSKI Warszawa O TEODYCEI LUDOWEJ WOKÓŁ KOŚCIOŁA Podczas badań terenowych, prowadzonych w latach 2006-2007 przez grupę laboratoryjną1 Kamili Baranieckiej-Olszewskiej, zająłem się zagadnieniem ludz­ kiego nieszczęścia. Interesowało mnie przede wszystkim, czy i w jaki sposób mieszkańcy lokalnej społeczności interpretują napotkane na swej drodze przeciw­ ności losu. A także jaką rolę w owej interpretacji odgrywa wiara chrześcijańska. Moimi rozmówcami byli głównie mieszkańcy wsi Kadzidło. Głównym budynkiem tej blisko pięciotysięcznej miejscowości, i to zarówno ze względu na wielkość, jak i rolę odgrywającą w życiu mieszkańców, jest kościół parafialny (pod wezwaniem Świętego Ducha). Stoi on na wzniesieniu i widoczny jest z każdego niemal miej­ sca wsi. Dlatego też wyznaczał mi on kierunki podróży w poszukiwaniu rozmów­ ców. W odniesieniu do niego dzieliłem Kadzidło na poszczególne obszary, które potem kolejno odwiedzałem z dyktafonem. Podział wsi na obszary nie był elementem metody badawczej, a jedynie prak­ tycznym uporządkowaniem, które miało mi pomóc w przeprowadzeniu badań. W każdej, spośród czterech wyróżnionych przeze mnie części, spotykałem osoby o różnym stopniu zaangażowania religijnego. Ludzie wątpiący lub niewierzący stanowili niewielki odsetek moich rozmówców i, podobnie jak pozostali, nie byli przypisani do konkretnego obszaru. Podczas badań starałem się jak najbardziej zróżnicować grupę moich responden­ tów - pod względem wieku, wykształcenia, zawodu, jak też statusu materialnego. Zależało mi na tym, aby mieli oni różne zainteresowania i czerpali inspiracje (zwłaszcza podczas odpowiedzi na moje pytania) z różnych zakresów otaczającej ich rzeczywistości. Najogólniej wyrażone pytanie, jakie im stawiałem, brzmiało: dlaczego na świecie istnieje cierpienie (nieszczęście)? Podczas czterech wyjazdów terenowych przeprowadziłem ponad trzydzieści roz­ mów. Tylko w jednym przypadku moim respondentem okazała się osoba manifes­ tująca zwątpienie w boską moc. Przeważnie rozmówcy akcentowali swoje przy­ wiązanie do zasad wiary i silny związek ze wspomnianym kościołem w Kadzidle. 1 Wyjazdy odbyły się w ramach badań terenowych, prowadzonych i finansowanych przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Grupa badawcza, która składała się z uczestników laboratorium „Religijność współczesna: od obrzędu do performance”, była w „tere­ nie” czterokrotnie na przestrzeni półtora roku. �176 JAKUB JANKOWSKI Większość z nich brała udział w jego gruntownym remoncie, który - niczym w powieściach Franza Kafki - nigdy nie był wykonany zadowalająco. Udział ów był dla nich powodem do dumy, satysfakcji i uzasadnionego poczucia przy­ należności2 do parafii. NIESZCZĘŚCIE JAK BUMERANG Mieszkańcy wsi Kadzidło przyczynili się do odbudowy Domu Bożego3. Domu, w którym, wedle jednej z rozmówczyń, przepych jest wskazany choćby dlatego, że Pan Bóg nie może mieszkać we własnym domu gorzej niż człowiek. Jeśli by tak było, mógłby poczuć się urażony i stracić swoje zamiłowanie do Kurpiów - których tradycyjnie (zgodnie zresztą z ich własnym przekonaniem) przedsta­ wia się jako ludzi bogobojnych i poczciwych4. Można się tylko domyślać, z jaką intensywnością odcisnęłoby się piętno boskiego rozczarowania na społeczności dotąd tak wielce mu oddanej. Nieszczęście sprowadzone przez Boga byłoby o wiele gorsze od tego, które na co dzień może spotkać na swej drodze każdy z nas - zarówno ze względu na skalę, jak i natężenie. Zdaniem części moich rozmówców, objęłoby ono wielu ludzi na­ raz w mniej więcej tym samym czasie. Dotknięci zostaliby zarówno wierzący, jak i niewierni. Ludzie dotknięci zarazą, chorobą umysłową lub ginący w niespodzie­ wanych wypadkach zrozumieliby, czym jest wola boska i jakie są konsekwencje obrócenia jej przeciw samym sobie. Byłoby to nieporównywalne z dotychczaso­ wymi doświadczeniami człowieka. Obecne, codzienne nieszczęścia i pojedyncze ludzkie tragedie są (według najpopularniejszego spośród wyjaśnień podawanych przez rozmówców) boskimi przestrogami. Mają jedynie naprowadzić człowieka na myśl, że coś robi źle, wskazać mu konieczność poprawy oraz zadośćuczynienia. Przyjmując to rozróżnienie zgodnie z lokalną wykładnią starałem się - oprócz znalezienia przykładów poddających ją w wątpliwość - przyjrzeć się, w jaki sposób mówią o niej respondenci. Do kogo i na jakiej podstawie upodabniają tak działają­ cego Boga. W pamięci miałem również plastyczną sugestię Michaela Herzfelda, który pisze, że „istoty ludzkie potrzebują zawsze kogoś lub czegoś, co mogłyby 2 Gdy zdarzało mi się wychodzić poza Kadzidło, do okolicznych wsi, często natrafiałem na ludzi, którzy choć formalnie przynależeli do nowopowstałej parafii w miejscowości Lelis, w dalszym ciągu chodzili do kościoła kadzidlańskiego. Była to ich forma sprzeciwu wobec odseparowania ich od świątyni, którą odrestaurowali własnymi rękoma. 3 Kościół, jak opowiadali moi rozmówcy, miał nierówną podłogę i skromne wnętrze, ławy po­ kryte były grubą warstwą kurzu, a otoczenie zaniedbane. Degeneracja postępowała na przestrzeni lat, po śmierci owianego legendą proboszcza Mieczysława Mieszki. Ksiądz ten uchodzi w okolicy za budowniczego-wizjonera. Ks. Mieszko przepędził z okolic świątyni przekupniów, na miejscu straganów stawiając fontannę z ławkami, podupadłą świątynię odbudował (niemal w trzy dni) wy­ mieniając dach, drzwi, okna, malując ściany. Do życia powołał orkiestrę i Spółdzielnię Przemysłu Ludowego i Artystycznego „Kurpianka”. Po jego śmierci nastały jednak lata chude - 38 lat stagnacji, której kres położył dopiero obecny proboszcz. 4 Informacje na temat kurpiowskiej religijności znaleźć można np. w dziełach Oskara Kolberga, czy Adama Chętnika. �O TEODYCEI LUDOWEJ 177 obarczać winą i odpowiedzialnością tak, by nie brać na siebie winy za kondy­ cję naszego świata i móc wytłumaczyć małe i wielkie tragedie nas dotykające” (Herzfeld 2004, s. 279). Wydaje się, że kurpiowskiemu obrazowi Boga - na pierwszy rzut oka - najbli­ żej było do archetypu ojca. Osoby bliskiej, pełnej miłości i wyrozumiałej. Kogoś, kto widząc błąd człowieka, cierpliwie czeka, aż ten się poprawi. A gdy nie może się doczekać, zniecierpliwiony wymierza karę. Dobrym zobrazowaniem tej tezy jest często powtarzane przez moich rozmówców powiedzenie: bez Boga daleko do proga dojść. Wskazuje ono na ojcowską opiekuńczość Stwórcy, jego cierpliwość i wytrwałość w ochronie jednostki przed niebezpieczeństwami świata doczesnego. Podkreśla także, jak mały jest człowiek w starciu z rzeczywistością i jak niebez­ pieczne potrafi być nawet najbliższe otoczenie, jeśli nie ma w nim Boga. Obraz ten był przytaczany w wypowiedziach rozmówców, jako znakomity wy­ bieg od moich coraz bardziej niezręcznych pytań o cierpienie. Z czasem pozwalał na zbycie problematycznych kwestii lakonicznym stwierdzeniem: to dla naszego dobra. Stwierdzeniem, które sugerowało zarazem niepojętą moc, siłę i złożoność boskiego planu. Kategorię wyjaśnień, które dotyczyły niezrozumiałego, lecz za­ sadnego nieszczęścia, określiłem jako ‘kategorię cierpienia słusznego’. ZASADNOŚĆ CIERPIENIA Kategoria cierpienia słusznego była motywem przewodnim prawie wszystkich rozmów, jakie przeprowadziłem podczas swoich badań terenowych. Zakłada ona winę cierpiącego, którą ten musi odpokutować fizycznie lub psychicznie (by spłacić dług wobec miłościwego Boga) lub wystawienie na próbę jednostki, tak by ta udo­ wodniła siłę swej wiary. Człowiek z natury rzeczy jest istotą grzeszną i za swoje niegodne czyny winien Boga przepraszać. Jeśli tego nie robi, doświadcza cier­ pienia mającego wymiar kary. Jeśli zaś oddaje Stwórcy cześć, jego traumatyczne doświadczenia są efektem udzielonej mu przez Boga łaski próby - Pan sprawdza w ten sposób gorliwość jego wiary. Nie da się ukryć, że dla moich rozmówców cierpienie jest zasadniczo złe. Jego występowanie na świecie wydaje się przeważającej większości ludzi faktem trudno akceptowalnym i niepotrzebnym. Ze zrozumiałych względów budzi ono dezapro­ batę także samych chrześcijan. Ich problem polega na tym, że muszą dodatkowo, oprócz wyrażenia sprzeciwu wobec cierpienia, rozpatrzyć kwestię współistnienia boskiej (nieskończonej) dobroci i zła. Przyjmując tę pierwszą (dobroć) za nieza­ przeczalną, pozostaje im nadać cierpieniu takie cechy, które zdejmowałyby z Boga jakiekolwiek podejrzenia o „niegodziwość”. Przyczyną cierpienia nie może być zatem boska wola, lecz jedynie ludzkie działanie. To ono, niejako wymusza, na Stwórcy reakcję. Bóg musi ukarać człowieka - nie dlatego, że chce, ale dlatego, że człowiek sam go do tego zmusza swoimi czynami. Cierpienie w oczach moich rozmówców musi być zasadne - inaczej nie mieściłoby się w ich religijnym świato­ poglądzie, bo obciążałoby swoim występowaniem Boga. �178 JAKUB JANKOWSKI Łaska próby może być zatem rozpatrywana w kategorii cudu, daleko bardziej aniżeli w kategoriach cierpienia. Nieszczęście wyjaśniane w taki sposób staje się wówczas najwyższego rodzaju dowodem na istnienie Boga. Takie ujęcie zagadnie­ nia, do którego większość rozmówców prędzej, czy później w rozmowie dochodziła stało się dla mnie głównym impulsem do badań nad pojęciem ‘teodycei ludowej’. Podczas badań dość szybko doszedłem do wniosku, że niezależnie od tego, jak starałbym się ukierunkować rozmowę, w końcu i tak wpadałem na jakiś życiowy zakręt rozmówcy. To, że istnieje nieszczęście i, że dotyka ono każdego na jakimś etapie jego życia jest na tyle oczywiste, że nie poddawałem tego faktu żadnej refleksji. O wiele bardziej zastanowiło mnie to, że nawet, gdy nie prowokowałem swoich rozmówców do opowiadania o nieprzyjemnych wydarzeniach z ich życia, w rozmowie stopniowo zanurzali się we własnej krzywdzie. Zanim więc skupiłem się na samych technikach towarzyszących uzasadnieniu życiowych niepowodzeń, musiałem pochylić się nad problemem samoistnego ukierunkowywania rozmowy. Uznałem, że wynikało ono z palącej potrzeby rozmówcy wytłumaczenia się z zaistniałych zdarzeń przed samym sobą, a jednocześnie utwierdzenia się w prze­ konaniu, co do sensowności własnych wniosków. Także z chęci choćby częściowej rehabilitacji niegdysiejszych nieszczęśliwych kolei losu. Z pomocą przychodziły mi tu, po raz kolejny, konstatacje Michaela Herzfelda, który wskazuje na „istnienie pewnego zestawu idei na temat przyczynowości, pozwalających jednostce uniknąć bezpośredniej odpowiedzialności za skutki podejmowanych przez siebie działań (bądź też niepodejmowania żadnego działania)” (Herzfeld 2004, s. 280). Jak się wydaje, owe idee były dla moich rozmówców ważnym impulsem do podejmowa­ nia prób wyjaśniania. Ich pokusa, by w obecności obcego człowiekiem spróbować odkryć sens własnych nieszczęść, zdominowała dalszy przebieg moich badań. THEOS DIKE Teodycea to termin rozumiany we współczesnej nauce przede wszystkim jako koncepcja religijno-filozoficzna, której zadaniem jest wykazanie za pomocą rozu­ mu religijnego albo rozumu filozoficznego, że zło w świecie, w sferze biologicz­ nej i ludzkiej, nie znosi naturalnego, filozoficznego albo religijnego przekonania o istnieniu świętego, nieskończenie doskonałego i dobrego Boga. Zazwyczaj zwraca się uwagę na etymologię słowa od greckiego theós - bóg + dike - użycie, prawo, zastosowanie5. Usprawiedliwieniem użycia przeze mnie terminu „teodycea” niech będzie wyra­ żane przez moich rozmówców niezrozumienie zasad funkcjonowania otaczającego ich świata i próba wytłumaczenia sensowności pewnych, negatywnych w odczuciu rozmówców, zjawisk pod względem udziału w nich Boga. Staje się On, w pewnym sensie, zmuszony do zesłania cierpienia wskutek okrutnych poczynań człowieka - można by jakoś porównać, że Pan Bóg jakoś karze człowieka, ale człowiek musi 5 ( 2002). Definicja opracowana na podstawie Leksykonu teologii fundamentalnej ks. Mariana Ruseckiego �O TEODYCEI LUDOWEJ 179 sobie powiedzieć, że to jest doświadczenie jakieś raczej... to nie jest kara, ale za tyle, za taki piękny glob, jaki Pan Bóg dał, a za tyle zła, jakie my czynimy, ludzie, no to to w sumie razem musi być to cierpienie jakieś (mężczyzna, 70 1., Kadzidło). Z kolei ludowość teodycei nie jest de facto wyrazem mojego przekonania jakoby istniała jedna, uniwersalna metoda wyjaśniania sensu cierpienia wśród całej spo­ łeczności wiejskiej. Byłoby błędem powracanie do zdezaktualizowanych koncepcji kultury ludowej w Polsce, które niegdyś postulowały taki stan rzeczy. Bliższy jestem, w tym względzie, wizji kultury typu ludowego zgodnej z ideą Ludwika Stommy (2002). Unikam jednak zarówno wyrażenia „teodycea typu ludowego”, jak również „teodycea na sposób ludowy”. Pierwsze z nich ma w sobie element nienatu­ ralnej swojskości - jak, np. Wesele kurpiowskie6 - drugi: zakłada pewną przekładalność terminu „teodycea” na język gwarowy danej społeczności67. Mija się z celem wykazywanie, że to, co wyniknęło z moich rozmów jest właśnie teodyceą, tylko, że wyrażoną gwarą lub ubraną w stroje ludowe. Używając wyrażenia „teodycea ludo­ wa” mam zawsze w pamięci sformułowanie: „swoistego rodzaju” - tak, jak graffiti jest swoistego rodzaju sztuką, a piłka nożna swoistą religią, tak wyjaśnienia moich rozmówców dlaczego cierpienie ma sens, są swoistego rodzaju teodyceą ludową. Z punktu widzenia terminologicznego dookreślenie ludowy jest zatem zasadne, o ile pamiętamy, że nie ma ono charakteru uniwersalistycznego, a symboliczny8. Jednak jeśliby poprzestać na tym wyjaśnieniu, to zasadnym byłoby uznanie, że rów­ nie uprawnione jest użycie, po prostu, określenia: „swoistego rodzaju teodycea”. Jako ludowe zdefiniowałem to zjawisko ze względu na pewne cechy dystynktywne, które przypisywało się niegdyś kulturze ludowej. Były one kojarzone z tradycjonalizmem, a w znakomitej większości, znalazły swe odzwierciedlenie w świadomie kształtowanej kulturze typu ludowego. Cechy te są właściwe także innej kategorii -potoczności związanej z geertz’owską „myślą potoczną” (Geertz 2005, s. 81-100). „Myśl potoczna” - jest systemem kulturowym, który zakłada, że nadrzędną rolę w systemie myślowym ma zdrowy rozsądek. Zasady konstrukcji systemu my­ ślowego są w jakiś sposób logiczne, a zatem zdroworozsądkowe, zaś relacje kul­ turowe nie muszą być tożsame z wyobrażeniem społeczności. Istotne jest odtwo­ rzenie mechanizmów myślenia, nie zaś ich sens oceniany z pozycji badacza. Myśl potoczną cechuje: naturalność, praktyczność, niemetodyczność (brak logicznego, 6 Przed samym słowem „wesele” należałoby wstawić, w takiej sytuacji, wyrażenie: „nieprawda, że”. Wesele kurpiowskie to coroczna inscenizacja „dawnego obrzędu”, rodzaj przedstawienia folklo­ rystycznego, choć zdarzało się, że był podczas niego zawierany prawdziwy ślub. Lecz każdy z uczestników tego wydarzenia wie, że tak naprawdę, wszystko, co robi jest na pokaz, stanowi przedstawienie podlegające ściśle określonemu scenariuszowi. Brak tu nie tylko jakiejkolwiek spon­ taniczności, lecz także najprostszego, z semantycznego punktu widzenia, aspektu wesela, mianowi­ cie: weselenia się. Osoby przebrane w tradycyjne stroje ludowe odgrywają określone role uzyskując w zamian konkurencyjną cenę usług proboszcza i gratulacje od wójta gminy za promocję tejże. 7 Kojarzy się tym samym raczej z wyrażaniem jakości, zawartych w teorii filozoficznej, za pomocą znaków i uproszczeń tak, by były zrozumiałe dla zdefiniowanej grupy odbiorców. 8 Ludowy w rozumieniu związanym z tradycyjnością i swojskością- ludowy, jako powszechny, typowy, powtarzany i prosty. �180 JAKUB JANKOWSKI z punktu widzenia badacza europejskiego, związku przyczynowo-skutkowego), przezroczystość i dostępność (każdy uznawany w danej społeczności za dysponu­ jącego zdrowym rozsądkiem, może konstruować komunikat) - są to tzw. „cechy stylistyczne” (Geertz 2005, s. 92). Myśl potoczna, „podobnie jak Król Lear, Nowy Testament i mechanika kwantowa składa się z opisów rzekomo trafiających w sedno spraw” (tamże). Zdaniem Teresy Hołówki myślenie potoczne „unika jakiegokol­ wiek zaangażowania ontologicznego - pomija problem, czy istnienie bólu głowy, drzewa za oknem, podejrzliwości sąsiada i mentalnego obrazu płonącego miasta jest tym samym rodzajem istnienia, istnieniem różnego typu, czy istnieniem raz «realnym», a kiedy indziej «pozomym»” (1986, s. 30). Jednak koncepcja Clifforda Geertza służy badaniu kultury jako takiej. Jest zatem - w założeniu - stosowalna w szerokim kontekście antropologicznym. Jej zadaniem jest wytłumaczenie kultury nie w skali lokalnej, lecz przede wszystkim w jej wymiarze globalnym. Pomijając fakt, w jaki sposób radzi sobie ona z tym drugim zadaniem, należy podkreślić, że użycie określenia „potoczna” w kontekście samej teodycei nadawałoby jej zbyt uniwersalny charakter odbierając elementy lokalne właściwe samej Kurpiowszczyźnie, a mające swoją rację bytu w podtekście wyrażenia „ludowa”. DLACZEGO CZŁOWIEK MUSI CIERPIEĆ? W samym procesie badawczym zasadniczym problemem, jaki przedstawiałem pytanym przeze mnie osobom, była kwestia nieszczęścia w wymiarze ogólnoludz­ kim. Pytałem: Dlaczego właściwie człowiek musi cierpieć? Czy nie mógłby żyć bez cierpienia? A jeśli już muszą istnieć nieszczęścia, to dlaczego jednej osobie przytrafia się ich mniej a drugiej więcej? Moi rozmówcy znajdowali przeróżne odpowiedzi na te pytania. Przede wszyst­ kim wskazując: 1. złe uczynki człowieka, za które karą jest właśnie cierpienie - całe życie się nie modlą, a ja k jakaś choroba wypadnie, to wtedy i znajdą Matkę Boską, Pana Jezusa i wtedy się modlą i wtedy się modlą, a tak że z dobroci to on się nie nawróci, tylko ja k mu się jakaś choroba stanie, to on wtedy wie o Matce Boskiej, o Panu Bogu (kobieta, 70 1., Kadzidło); 2. docenienie zdrowia poprzez zaznanie cierpienia - żeby docenić szczęście, to trze­ ba być najpierw nieszczęśliwym, jeśli nie byłbyś szczęśliwy, to... znaczy nie, chcesz być szczęśliwy, to musisz doświadczyć trochę nieszczęścia, bo byś nie wiedział co to jest szczęście, a co to jest nieszczęście (mężczyzna, 35 1., Kadzidło); 3. cierpienie jako formę sprawdzenia siły wiary człowieka - j a kiedyś myślałam, że Bóg mnie karze (...), ale teraz to ja wiem, że Pan Bóg mnie nie ukarał, że Pan Bóg dał mi takiego męża może po to... żebym ja wiele rzeczy zrozumiała, bo ja też może bym tu za mocno fruwała, nie? takie... (...) za mało pokory we mnie było (kobieta, 45 1., Kadzidło); 4. krzyż w życiu - a ja k się przyjrzeć, to wszyscy mają, każdy ma jakiś tam swój krzyż naznaczony, jakieś nieszczęścia (mężczyzna, 70 1., Kadzidło). �O TEODYCEI LUDOWEJ 181 Dysponując już pewnym zbiorem założeń na temat ogólnej przyczyny cier­ pienia, starałem się wyjaśnić zasadność tychże w oparciu o konkretne przykłady wykluczające lub chociaż poddające w wątpliwość ustalone już wyjaśnienia, np. skoro cierpienie jest formą sprawdzenia wiary człowieka, to dlaczego cierpiał Jan Paweł II? Tu spotykałem się z sugestią, że było to celem usankcjonowania jego osiągnięć jako głowy Kościoła Rzymskokatolickiego - kościół i on dokonał dużo, a może to przez te cierpienia... może dzięki tym cierpieniom mu się udało... pojed­ nać tyle wiar, mamy prawosławnych razem, mamy wszystko... kto kiedyś słyszał... żeby tak było (mężczyzna, 60 1., Kadzidło). Dla innych rozmówców było to po­ twierdzeniem jego człowieczeństwa - dlaczego cierpiał, że mimo wszystko nie jesteśmy idealni, że ten ciąg grzechu w jakiś sposób się ciągnie, zresztą to jest kwestia nie tylko złego postępowania, to jest też jakieś pomyślenie, czasami nawet nieświadome i może to było oczyszczenie... też był człowiekiem, nikt nie jest dosko­ nały (mężczyzna, 60 1., Kadziło). Jako przyczynę wskazywano także potrzebę dania przykładu zwykłym ludziom - takiemu przeciętnemu śmiertelnikowi ja k my, to ja k papież miał i musiał też się z tym pogodzić, to... że wola Boża jest taka i no do końca, że musiał cierpieć i no do końca jeszcze cierpiał (mężczyzna, 60 1., Lipniki). Wyraziwszy wątpliwość, co do sensu dawania takiego przykładu, dowia­ dywałem się przeważnie, że każdy cierpi. Zatem, aby nie odwrócić się od wiary w ciężkich czasach, należy mieć w pamięci papieża. Rozmówcy odrzucali możli­ wość sprowadzania nieszczęść na ludzi z powodu „złej woli” Boga-je s t to trudne i na pewno, gdyby spotkało to mnie, byłoby mi trudniej wypowiedzieć się i wtedy być może nie potrafiłabym tak spokojnie wypowiedzieć tego, że... no... dlaczego to się dzieje, przy Jego mądrości i doskonałości (kobieta, 50 1., Lipniki). CIERPIENIE DZIECI Innym, bardzo trudnym zagadnieniem, była kwestia nieszczęścia spotykającego istoty, jak głosi Kościół, niewinne - dzieci. Temat ten był przeze mnie poruszany niechętnie, stanowił dość drastyczny przykład nieodgadnioności wyroków boskich. Podczas jednej z wizyt rozmówcy z bólem opowiadali o utracie swego czteroletnie­ go wnuczka - myśmy na przykład to doznali... 4 lata 3 miesiące i... na nowotwór... i ksiądz... przyprowadził mu biskupa, bo on nie widział biskupa i chciał zobaczyć i biskup przyszedł, zamiast go pocieszyć, to... zdenerwował go... a on wiedział sam, tylko on nie chciał nas martwić, prawda? (mężczyzna, 60 1., Lipniki). Przeważnie, dla moich rozmówców, choroba dziecka była przykładem winy rodziców, których grzechy miały być okupione cierpieniem ich dzieci (ale przecież jednocześnie tym większym bólem ich samych). Nie stanowiło to jednak zasady - niektórzy się rodzą i umierają od razu, niektórzy żyją 90 lat, niektórzy żyją 20, tutaj na to nie ma reguły no... ja myślę, że tak powinno być, nie może być wszystkim równo, ten świat by był bez sensu, gdyby wszystkim było po równo (mężczyzna, 35 1., Kadzidło). Bardzo ciekawym aspektem, wypowiadanych przez moich rozmówców sądów na temat przyczyn nieszczęścia, było pojęcie zadośćuczynienia. Nieszczęście miało niekiedy dla pytanych przeze mnie osób wyjątkowo oczywistą przyczynę: Bogu �182 JAKUB JANKOWSKI należało, po prostu, zadośćuczynić za czyny popełniane przez ludzi - za stan, do którego ludzie doprowadzili ten świat. Wedle dość powszechnego osądu nie może być tak, jak jest, dlatego, że jest niezgodnie z wolą boską - ludzie nie realizują boskiego planu zbawienia. Bóg zatem, w odpowiedzi na zbłądzenie człowieka, zsyła cierpienie i nieszczęścia. W tym względzie nie jest okrutny. Przeciwnie, próbuje On poprzez zesłanie nieszczęść odkupić świat, przybliżając tym samym ów rzeczywisty, pozbawiony cierpienia, który będzie dopiero po śmierci - każdy, kto chce się do niego dostać, musi wpierw na to zasłużyć - człowiek musi wejść w swoje sumienie i przyznać się do tego, przynajmniej przed Panem Bogiem, że będę niósł krzyż, a ty mi kiedyś po prostu, wymażesz, wymażesz moje grzechy... i wtedy człowiek jest szczęśliwy... nawet kiedy cierpi (kobieta, 50 1., Lipniki). Jeśli wstęp do Nieba nie prowadziłby przez cierpienie, byłoby za łatwo - tak się mówi... u nas, że jeżeli ktoś ma takie cierpienia, że Jezus go bardzo kocha, że tę osobę bardzo ukochał, nie wiem, a może na podobieństwo swoje, a może daje na taką próbę, też, żeby trwać przy nim i wtedy jest coś dla każdego (kobieta, 50 1., Kadzidło). Respondenci podkreślali także ryzyko zapomnienia o Bogu - jego chwale, mocy, dobroci i prawości - Na dowód tego, że Pan Bóg nas kocha rzeczywiście, to... chce, żebyśmy byli blisko niego, to musi wiedzieć, czy wytrwamy, czy się nadajemy (kobieta, 50 1., Kadzidło). ŹLE JEST PO PROSTU... Paradoksalnie mimo, że sam Bóg, jak i jego poczynania oraz „system graty­ fikacji” uważane były przez moich rozmówców za elementy idealnie ułożonego dobrego świata - co wynika chociażby z przemyślnie dobranych uzasadnień cier­ pienia - to odpowiedź na pytanie: „Jak Pan/i sądzi, czy na świecie jest dobrze?”, brzmiała przeważnie: nie. Źle, żle, żle... właśnie ten homoseksualizm... ta trefność, co się porobiło z ludźmi, co się porobiło z ludźmi? Ja myślę, że ta sytuacja u nas, to tak... to w naszym kraju... ta sytuacja, to ludzie niewierzący przecież... z czego to wynika? Czyżby rzeczywiście to zło chciało tak nas wykończyć i tak do końca zniszczyć i tak wszystko miesza, żeby... nie wiem, no nie jest dobrze, no nie jest dobrze (mężczyzna, 60 1., Kadzidło). Zdaniem innego rozmówcy, nieco poiryto­ wanego moim pytaniem, nie może być dobrze na tym świecie, taka jest natura tego świata, czy masz tu gdzieś dobrze, jeden zżera drugiego, kurwa, tak musi być po prostu (mężczyzna, 35 1., Kadzidło). Było to ostatnie pytanie, jakie zadawałem podczas rozmów. Odpowiedź na nie wydawała mi się szczególnego rodzaju paradoksem przyprawiając mnie począt­ kowo o zaskoczenie. Gdy już przyzwyczaiłem się do tej sprzeczności, postanowi­ łem poszukać przyczyn takiego stanu rzeczy. W ten sposób doszedłem do związku teodycei ludowej z myślą potoczną w wymiarze praktycznym. Zgodnie z przytaczaną już geertz’owską koncepcją „myślenia potocznego”, moi rozmówcy wplatają niezrozumiałe dlań zdarzenia ze swego życia w system myś­ lowy. Konstruują wytłumaczenie, które w ich mniemaniu ma wszelkie dane po temu, by być zdroworozsądkowym, choć, z punktu widzenia obserwatora zewnętrznego, �O TEODYCEI LUDOWEJ 183 przeważnie takim nie jest. W związku przyczynowo-skutkowym rozmówcy łączą elementy wykluczające się wzajemnie lub nie mające dla badacza większego sensu. Często przy tym nadają wolę materii nieożywionej, bądź odwołują się do trans­ cendencji. W przypadku prowadzonych przeze mnie badań tak rozwiązywany jest kluczowy dla chrześcijaństwa problem współistnienia we wszechświecie Opatrz­ ności Bożej i wolnej woli człowieka. Opatrzność Boża stanowi w oczach moich rozmówców fakt. Jej totalny charakter nie podlega wątpliwości - to ona decyduje, że na świecie jest dokładnie tak, jak jest. Z jej powodu dzieją się rzeczy dobre i rzeczy złe, ponieważ są zapisane w boskim planie. Jednocześnie rzeczy, których nie da się wytłumaczyć wynikającym z nich dobrem - np. zabójstwa, dewiacje seksualne księży, gwałty, czy zwykłe kradzieże - są jednak raczej wynikiem złej, acz wolnej, woli człowieka aniżeli Boga. Zatem zdaje się (odkładając na chwilę boską wszechwiedzę na bok), że Bóg, choć wszystko z góry zaplanował i wie jak będzie, mimo wszystko... nie wie jak będzie. A to dlatego, że w jakimś sensie człowiek może go zaskoczyć. Czy w takiej sytuacji Bóg jest niedoskonały, nie ma wszechwiedzy? - absolutnie ma! - odpowiadają moi rozmówcy. Ma, ponieważ on i tak z góry wie, co człowiek uczyni i godzi się na to, nawet, jeśli czyny te stoją w sprzeczności z Jego nakazami. Przedstawiony powyżej problem teodycei, jest wpisany w historię myśli chrześ­ cijańskiej niemal od początku jej istnienia. Na przełomie IV/V wieku n.e. zrodził się on, jako konsekwencja doktryny filozoficznej świętego Augustyna (który, nawia­ sem mówiąc, toczył spór o tę kwestię z uznanym za heretyka Pelagiuszem). Sprawy nie udało się rozwiązać Augustynowi, ani św. Tomaszowi, ani Pascalowi, ani też późniejszym wielkim filozofom. Z pewną ostrożnością można jednak oświadczyć, że społeczności kurpiowskiej ze wsi Kadzidło ta sztuka się jednak udała...9 DIABEŁ Z PUDEŁKA Do rozstrzygnięcia pozostaje jeszcze jedna kwestia - gdzie w tym wszystkim tkwi diabeł? Zdaniem moich rozmówców, ma on bezsprzecznie swój udział w życiu codziennym człowieka. Stara się nakłonić do zła poprzez podszepty - odwoływanie się do ludzkich instynktów, pragnień, nadziei, czy naiwności, nieustannie próbuje nagiąć ludzką wolną wolę. Jego instrumentarium jest niebotyczne, podobnie jak determinacja w dążeniu do osiągnięcia celu - ale zobaczcie... co się dzieje, dlaczego ten diabeł jest mocny... i on ma też swoich różnych, prawda? Większych, mniej­ szych, prawda? I on w zależności od świadomości przysyła, prawda, i te pokusy są prawda coraz większe, coraz, coraz (kobieta, 50 1., Lipniki). Jeśli to prawda, to słabość człowieka, wynikająca z grzechu pierworodnego, stanowi diabelski casus beli, który oczywiście stara się szatan skrzętnie wykorzystać przeciw ludzkości. To za jego sprawą na ziemi jest tyle zła i grzechu nieuzasadnionego - jest on 9 Oczywiście samo wyjaśnienie jest, jak wskazywałem za Geertz’em, logiczne i zasadne jedynie na poziomie lokalnej społeczności, która je skonstruowała. �184 JAKUB JANKOWSKI odpowiedzialny za każde nieszczęście, którego nie można wpleść w paradygmat „swojego krzyża”, jak również za te zdarzenia, których sprawcą jest ewidentnie człowiek lub są zbyt miałkie, by dotyczyć majestatu boskiego. Także na skutek jego działań rodzi się przytaczany często przez rozmówców rozkład moralny wśród księży. Cel poczynań diabła jest jasny - zbałamucić. Nie wiadomo, niestety, czym uzasadnić jego apostazję i pragnienie zaszczepienia tejże w człowieku. Pozostaje zatem zwrócić uwagę przede wszystkim na jego spryt, niespotykaną wręcz przebiegłość - to jest tak cwana bestia... inteligentna bestia, to się będzie wciskała, gdzie się tylko da i będzie się wciskała, tak, żeby wyczuć słabość (kobieta, 50 1., Lipniki). Przed ową cwanością chronić może jedynie silna wola i boska pomoc uzyskana wskutek gorliwej modlitwy. Diabeł czy szatan (jakby go nie nazwać) jest zasadniczą przyczyną występowania zła na świecie jako manipu­ lator wolnej woli człowieka. Istnieje ono, ponieważ Bóg dał człowiekowi prawo do samostanowienia o sobie dopuszczając także, by ten wyrządzał zło bliźniemu101. Oznaczałoby to, że Bóg pozostawia pewne pole działania dla szatana, by ten, niczym ambitny „copywriter”, mógł zaszczepiać człowiekowi coraz to ciekawsze nowinki. Taki system zależności należałoby uznać za co najmniej skomplikowany - jego złożoność wydaje się stanowić barierę nie do przebicia dla pytającego (o czym przekonałem się osobiście). Szatan, w jakimś sensie zostawał w tym momencie rozmowy swoistego rodzaju powiernikiem Boga. To przy jego współ­ udziale stawała się rzecz najważniejsza i niezbędna dla katolika - zyskiwał on swój życiowy krzyż. Brzmi to nieco paradoksalnie, ale w systemie stworzonym przez moich roz­ mówców całość współgrała w jak najlepszy sposób. Bóg z założenia wiedział o wszystkim, ponieważ dawno nakreślił swój plan. W planie były już przygotowane elementy składowe życiowego krzyża każdego rozmówcy. Jego wielkość i kształt nie były jednak do końca ustalone, gdyż zależały jeszcze od ustosunkowania się wobec działań diabła. Ten z kolei mógł skłonić jednostkę do czynienia zła wobec drugiego człowieka (a zarazem wobec siebie). Ulegając pokusom diabła człowiek wyrządzał zło, którego nie czynił Bóg, ale na które pozwalał w ramach wolności jednostki. Sam wyrządzający owo zło wystawiał się na ryzyko kary, a zatem także zwiększenia swojego krzyża. W tych zawiłościach Opatrzność Boża, nieznana człowiekowi, tworzy mieszankę z, w przekonaniu moich rozmówców, relatywnie wolną wolą, której dopełnieniem jest pomysłowe działanie szatana (diabła)11 - też dostałam, no, ale dlaczego to jest... mi w zasadzie ten kop to się przydał i wyszło mi zupełnie na dobre, on był, teraz wiem, że on był mi konieczny, konieczny! (...) 10 A wszystko, jak już wcześniej wspomniałem, zgodnie z planem, w którym role każdego czło­ wieka są teoretycznie rozpisane na całe jego życie. Człowiek, niczym na autodromie, może sobie wybrać kierunek jazdy (słuchając lub nie siedzącego obok diabła), ale to Bóg decyduje, kiedy osta­ tecznie wyłączyć mu prąd. 11 Rola diabła w schemacie boskiego planu jest trudna do wyrażenia ze względu na kłopoty sa­ mych rozmówców z określeniem jego zakresu działania. W rozmowach, co oczywiste, była ona bez­ względnie negatywna. Trudno jednak ocenić, jakie było jej konkretne miejsce w świecie. Łatwo zaś popaść w swoistego rodzaju dualizm manicheistyczny, o który jednak nie chodzi w całym wywodzie. �O TEODYCEI LUDOWEJ 185 gdyby Duch na mnie działał, no to ja bym sobie myślała: jaka ja jestem mądra, o kurcze, ja mam syna, ale się ustawiłam, nie? ja bym tak myślała, to JA byłoby. No i co by z tego wyszło?... niedużo (...) i byłam na etapie, że myślałam: Boże, dlaczego? No jesteś, przecież widzisz. Ja nie wiedziałam, ja w tym momencie nie wiedziałam, że on zrobił to celowo i myślę, że to właśnie tak działa Bóg, on widział te moje lata, to co się działo i widział, że ja sama nie poradzę sobie, a ja działałam po swojemu... (kobieta, 45 1., Kadzidło). PODSUMOWANIE U moich rozmówców istniała duża potrzeba wytłumaczenia napotkanych nie­ szczęść we własnym (lub dostrzeżonych w czyimś) życiu. Potrzeba ta wydaje się dotyczyć każdego człowieka, niezależnie od potencjału intelektualnego jednostki. Jej przyczynami są zarówno duże nieszczęścia, jak i drobne niepowodzenia życio­ we. Na skutek tych niepowodzeń człowiek zaczyna kontestować rzeczywistość roz­ ważając przy tym sensowność zaistniałych w jego życiu zdarzeń. Wówczas - zgod­ nie z tym, co przedstawiłem - rodzi się potrzeba uzasadnienia zaistniałego stanu rzeczy w kategoriach zdroworozsądkowych. Prowokuje ona tworzenie teodycei. Jednak tworzenie to nie jest ani celem, ani środkiem samym w sobie. Rozmówcy nie mają intencji usprawiedliwiać Boga, gdyż za nic go nie winią. Działanie to jest odpowiedzią człowieka na jego własną potrzebę zrozumienia otaczającej go rze­ czywistości. Celem jednostki jest nadanie sensu zaistniałym wydarzeniom i wy­ tłumaczenie sobie, za co lub w jakim celu miały one miejsce. Jednocześnie, choć nie jest to, jak sądzę, intencją moich rozmówców, tworzą oni teodyceę - na swój własny, nienaukowy, lokalny, „ludowy” sposób. Ten proces, nie jest efektem prze­ myślanych działań, a jedynie wynika z refleksji nad przyczynami nieszczęścia. Teodycea ludowa zawiera w sobie elementy myśli filozoficznej, które wyrażane są w nienaukowy sposób i w lokalnej skali. Towarzyszy im przemieszanie kate­ gorii, a także tworzenie wyjaśnień na własny użytek. Cechy te prowokują odwołanie do kategorii „myśli potocznej” Clifforda Geertz’a. Pojęcie to jest jednym z naj­ ważniejszych aspektów powyższej pracy. Nie jest wszakże jedyną inspiracją. Samo wykorzystanie terminu „teodycea” w analizie materiałów antropologicznych wy­ nika z inspiracji nowatorskim podejściem Michaela Herzfelda (2004). Mając już ustaloną kategorię interpretacyjną podjąłem próbę zrozumienia spo­ sobu, w jaki rozmówcy dochodzą do ostatecznych wniosków i jak, w związku z tym, nadają cierpieniu sens. Wskazałem też pewną dwoistość w rozumieniu nieszczęść stojących na drodze człowieka i sposobów ich wartościowania. Zgodnie z tym, co zauważyłem, moi rozmówcy nadawali cierpieniom sens, wskazując przede wszystkim na wyższą konieczność i mądrość Boga, jak również na krzyż życiowy, którego posiadaczem miał być każdy człowiek. Sens jego istnienia w ludzkim życiu był jasny: miał on być sprawdzianem dla człowieka i ewentualnym „paszportem” do Nieba. Jeśli cierpienia miały mniej metafizyczny wymiar lub gdy po prostu wynikały ze zła, ich sprawcą stawał się człowiek pobudzany przez �186 JAKUB JANKOWSKI diabła bądź po prostu sam szatan. Takie przewartościowanie uniemożliwiało oskar­ żenie Boga o „złośliwość”. Ostatecznie więc wskazałem, że cierpieniom, z którymi człowiek sobie nie radzi, potrzebuje on nadać sens. Czyni to w kategoriach religij­ nych, starając się pogodzić niejednokrotnie trudne do zestawienia ze sobą elemen­ ty światopoglądu chrześcijańskiego. Z pomocą przychodzi mu teodycea ludowa, która potwierdza, że cierpienie ma sens. LITERATURA G e e r t z C l i f f o r d 2005, Wiedza lokalna, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. H e r z f e l d M i c h a e l 2004, Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, Wy­ dawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. H o ł ó w k a T e r e s a 1986, Myślenie potoczne: Heterogeniczność zdrowego rozsądku, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. R a k J ó z e f , G r ę b e c k a - C w i e k Z u z a n n a 1998, Kara opatrzności jako cud, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 1, s. 51-54. R u s e c k i M a r i a n 2002, Leksykon teologii fundamentalnej, Wydawnictwo M, Lublin-Kraków. S t o m m a L u d w i k 2002, Antropologia kultury wsi polskiej X IX wieku, Wydawnictwo Dopierała, Łódź. JAKUB JANKOWSKI ON FOLK THEODICY Key words: Kurpie, religiosity, misfortune, local theodicy The article focuses on the issue of explanations of everyday misfortunes by members of a local community. Its goal is to show that a finał result of such explanations is creation of complex philosophical system strongly dependent on the idea of God. The author describes process, in which his interlocutors “justify” their misfortunes and sufferings. In that way they construct a local theodicy - a wide system of meanings and explanations that makes all unexpected situations valid in a broader religious context. Results of author’s research show that, above all, using paradigm of local theodicy helps his interlocutors defend God from accusations of being unjust. Such attitude serves them to build a kind of epistemological structure in which great and good God can exist simultaneously with yiolence, suffering and pain which are, in conseąuence, seen as a part of different order. What is wrong and bad thus, must have some kind of sense even if one cannot understand it himself. Without constructing this local form of theodicy, the interlocutors could not share Christian values and be a part of a community based on these values. Conducted research has shown that some aspects of inter­ locutors’ lives, would be very difficult to explain without a concept of local theodicy and if this idea did not exist, their faith would be seriously challenged. J.J. Adres Autora: Jakub Jankowski e-mail: Jakub.deg@gmail.com � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f739810269f7c6350b36057f28e8c2d8.pdf 90242c4890e81f60342f78c917ac77dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:387 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:348 Title A name given to the resource Kamieńczyk nad Bugiem, osada flisacka (koniec wieku XIX i pierwsza połowa XX w.) / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.364-366 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIA B I E R N A C K A KAMIEŃCZYK N A D BUGIEM OSADA FLISACKA (od końca wieku X I X do połowy X X w.) Praca została napisana w ramach prac Zakładu Etnografii w Łodzi, przygotowującego pod kierunkiem prof. K . Zawistowicz-Adamskiej tom Prac i Materiałów Etnograficznych, poświęcony problematyce zajęć pozarolniczych. Prace referowano i dyskutowano na zebraniach nauko­ wych Zakładów Etnografii w Łodzi i Warszawie. Podstawowe źródła pracy stanowią materiały terenowe Zakładu Etno­ graficznego U.Ł., zebrane w 1951 r. podczas badań terenowych, w których uczestniczyłam z ramienia tegoż Zakładu. Oprócz materiałów terenowych jako dalsze źródła pracy wyzyskano również wypisy z dokumentów historycznych, znajdujące się obecnie w prywatnym posiadaniu miesz­ kańców Kamieńczyka i Brańszczyka, dane statystyczne z Gminnej Rady Narodowej oraz literaturę historyczną. Badania terenowe miały charakter badań stacjonarnych. Uczestni­ czyło w nich 10 osób w ciągu 30 dni pracy. B y l i to studenci i asystenci Zakładu Etnografii U.Ł. oraz socjologowie studiujący pobocznie etno­ grafię. Zasadnicze badania przeprowadzono w Kamieńczyku, do wsi okolicznych robiono jedynie wypady celem uzyskania materiału porów­ nawczego. Podstawą badań były kwestionariusze dotyczące ogólnej charakte­ rystyki osady, gospodarki rolnej oraz flisu z uwzględnieniem jego wpły­ wu na życie gospodarcze i społeczne osady. Badaniami objęto około 100 osób, w t y m około 60 byłych flisaków, kilkunastu szewców, kilku rol­ ników, nauczycieli, księży, działaczy społecznych, pracowników GRN, spółdzielczych itp. W wyniku badań uzyskano 125 wywiadów, w t y m 110 wywiadów dotyczących samego Kamieńczyka oraz 15 wywiadów, ze wsi okolicznych. Materiał terenowy był opracowywany na miejscu, bezpośrednio po przeprowadzeniu rozmowy z informatorami. Osada Kamieńczyk nad Bugiem, pow. Wyszków, znana do wieku X V I I I pod nazwą Kamieńca Mazowieckiego, w wieku X I X i pierwszej połowie X X w. była osadą, w której podstawowym zajęciem zdecydo- �KAMIEŃCZYK, OSADA FLISACKA 365 wanej większości mężczyzn stał się spław drzewa wodą, czyli tzw. flis. Największe nasilenie udziału mieszkańców Kamieńczyka w spławie przypada na koniec wieku X I X i początek obecnego stulecia. Podstawowy wpływ na upowszechnienie wśród nich zajęcia flisackiego wywarło niewątpliwie bliskie sąsiedztwo ze spławnymi rzekami, Bugiem i Narwią oraz dużymi obszarami puszczańskimi. Niemniej zasadniczą rolę w t y m zakresie odegrał rozwój kapitalistycznych form eksploatacji lasów oraz specyfika struktury gospodarczej i społecznej osady. Kamieńczyk nad Bugiem był od dawna osadą rolniczą o ubogiej, piaszczystej ziemi, dużym rozdrobnieniu gospodarczym i z ludnością bez­ rolną, co zmuszało jego mieszkańców do stałego szukania dodatkowych źródeł dochodu. Niezwykła przedsiębiorczość, jaka cechowała dawniej i do dziś jeszcze cechuje ludzi kamieńczykowskich, spowodowała, że Kamieńczyk na przestrzeni omawianego okresu stał się nie tylko osadą flisacką, ale wyrósł na znaną wśród flisaków całej Polski osadę retmańską. Zadaniem pracy o Kamieńczyku było ukazanie roli flisu jako zajęcia podstawowego i masowego wśród jego mieszkańców w kształtowaniu się stosunków gospodarczych i społecznych osady. Praca posiada charak­ ter problemowej monografii osady, w t y m jednakże sensie, że w ogólnym procesie rozwojowym osady zagadnienie flisu wysunięte zostało na miejsce czołowe i potraktowane najpełniej. Uzasadnieniem takiego ujęcia pracy jest pełna reprezentatywność osady pod względem szerok ego upowszechnienia zajęcia flisackiego w omawianym okresie. Praca składa się z 3 części: I Ogólna charakterystyka osady, I I Flis i flisacy, I I I Flis a gospodarcze i społeczne przeobrażenia osady. W y ­ jaśniam, iż z pracy zostały świadomie wyeliminowane zagadnienia do­ tyczące techniki spławu z tego względu, że wejdą one do innego opra­ cowania, które obejmie organizację i technikę spławu drzewa w całym dorzeczu Wisły. W części pierwszej pracy omówiono położenie, wygląd zewnętrzny oraz bogatą przeszłość historyczną osady związaną z dziejami dawnego Kamieńca Mazowieckiego. Poza t y m przedstawiono zarys stosunków gospodarczych i społecznych, kładąc główny nacisk na charakterystykę struktury gospodarczej i zawodowej celem naświetlenia specyficznych warunków osady zmuszających ludność do szukania zarobków przy flisie. Część druga pracy uwzględnia przede wszystkim zagadnienia związane bezpośrednio z zajęciami flisackimi, a więc tradycje i rozwój flisu, przedmiot i tereny spławów, możliwości awansu w zawodzie flisackim oraz życie na tratwach. Część trzecia jest rozwiązaniem podstawowego problemu pracy, naświetla ona bowiem i wykazuje rolę i znaczenie flisu w kształtowaniu się stosunków gospodarczych i społecznych osady. Rola ta została ukazana na przykładzie zmian zaistniałych w Kamieńczyku ,- �366 MARIA BIERNACKA pod wpływem flisu w strukturze gospodarczej i zawodowej, w poziomie gospodarki rolnej, w warunkach bytu mieszkańców, w stosunkach rcdzinno-sąsiedzkich oraz w kształtowaniu się świadomości społecznej kamieńczykowian. Praca poparta obszernym materiałem terenowym wykazuje niezbicie, że na przestrzeni drugiej połowy X I X i pierwszej połowy X X stulecia kultura materialna i społeczna Kamieńczyka kształtowała się w zdecy­ dowanej zależności od podstawowych zajęć pozarolniczych jego miesz­ kańców, a szczególnie flisu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a50f5b74edb663dadc108a13360b6937.pdf dd9a0ca5bcd635417367daad8c186146 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:388 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:349 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.367-432 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N T K A PROF. DR BOŻENA STELMACHOWSKA W dniu 21 listopada 1955 r. zmar­ ła w Toruniu dr Bożena Stelmachow­ ska, etnograf oddany przede wszyst­ kim zagadnieniom zachodnich i pół­ nocno-zachodnich ziem kraju, od 1946 r. profesor etnografii Uniwer­ sytetu im. Mikołaja Kopernika. Spo­ śród szczupłego grona polskich et­ nografów, kształtujących swe zain­ teresowania naukowe na uniwersy­ tetach okresu międzywojennego, Zmarła należała do najstarszych wie­ kiem i najwcześniej związanych z dydaktyczną i naukową pracą pierwszych placówek etnograficz­ nych odrodzonej Polski. Urodzona 5 X I I 1889 r. w Wielkopolsce, lata studiów spędziła w Poznaniu, gdzie również pracowała od 1920 r. w cha­ rakterze asystenta przy pierwszej Ryc. 40. Prof. dr Bożena Stelmachowska z utworzonych w okresie międzywo­ jennym Katedrze Etnologii i Etnografii prof. J. S. Bystronia. Doktorat uzyskała w 1925 r. u prof. J. Kostrzewskiego na podstawie drukowanej w tymże roku pracy System trzech epok w prehistorii polskiej. W t y m samym czasie objęła kierownictwo działu etnografii w Instytucie Bał­ tyckim opracowując tam szeroki program badań etnograficznych Pomo­ rza (druk. 1931) i przeprowadzając własne, przeważnie na ankietach oparte prace terenowe. W latach 1934—1939 była kierownikiem Muzeum Miejskiego w Poznaniu. Ponadto w miesiącach letnich gromadziła z ra­ mienia Ministerstwa W. R. i O. P. w Szkole Morskiej w Gdyni zbiory etnograficzne z terenu Pomorza. Współpracowała również z Instytutem �368 KRONJKA Zachodnio-Słowiańskim przy Uniwersytecie Poznańskim, redagując wy­ dawane przez ten Instytut zeszyty „Archiwum Etnograficznego". Była współpracownikiem Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejęt­ ności. Wydany przez nią w tym czasie zespól prac poświęconych kultu­ rze ludowej, a specjalnie obrzędowości zachodnich ziem Polski (Stosunek Kaszub do Polski 1932, Rok obrzędowy na Pomorzu 1933, Podkoziolek 1933, Etnografia Pomorza i Prus Wschodnich 1937, Sztuka ludowa na Ka­ szubach 1937 i in.) stał się podstawą jej habilitacji na Uniwersytecie Warszawskim w 1939 r. W okresie wojny B. Stelmachowska, wysiedlona z Poznania przez okupanta, brała udział na terenie Warszawy zarówno w organizowanych potajemnie zespołowych pracach naukowych poświęconych ziemiom za­ chodnim Polski, jak i w wykładach tajnego Uniwersytetu Zachodniego. Po ukończeniu wojny w 1945 r. wykładała jako docent na Uniwersytecie Poznańskim, gdzie zorganizowała Zakład Etnografii Słowian Zachodnich. W 1946 r. została przeniesiona do Torunia, z nominacją na profesora nadzwyczajnego etnologii i etnografii. Współpracowała również z Insty­ tutem Zachodnim w Poznaniu, zaś w 1950 r. z Państwowym Instytutem Sztuki, a w latach 1954—1955 z Instytutem Historii K u l t u r y Materialnej Polskiej Akademii Nauk. B. Stelmachowska wykształciła spory zastęp uczniów, którzy brali udział w organizowanych przez nią przez szereg lat zespołowych etno­ graficznych badaniach terenowych Pomorza Gdańskiego i Zachodniego. Sama brała udział w pracach zespołowych Instytutu Zachodniego, opra­ cowując część etnograficzną w wydawnictwach poświęconych terenom Pomorza Zachodniego (1948) i Dolnego Śląska (1949). Żywo współdzia­ łała również z pomorskimi ośrodkami kulturalnymi, służąc pomocą w spra­ wach muzealnych.wygłaszając odczyty, współuczestnicząc w wielu akcjach kulturalnych itp. Etnografia polska straciła w Zmarłej nie tylko zamiłowanego pedagoga, autora szeregu rozpraw naukowych o szerokim zakresie tematycznym, lecz również społecznika dążącego do powiązania swej pracy naukowej z praktyką życia, aktualnymi wymaganiami kulturalnej i politycznej sytuacji naszych ziem zachodnich. Spuścizna naukowa B. Stelmachowskiej obejmuje nie tylko prace historyczne poświęcone najstarszym polskim i słowiańskim elementom kultury tych ziem (Z przeszłości Słowian północno-zachodnich 1930, Kultura kontynentalna i litoralna ludu 1946 i in.) czy próbom rekonstrukcji rozmieszczenia polskich grup etnicznych nej, obrzędowości czy sztuki ludowej (Zdobnictwo ludowe ziemi pyrzyckiej 1946, Ceramika Kaszubów 1951, Strój kaszubski [w druku] i in.). Znajduje w niej odbicie także żywa chęć oddziaływania na bieżące życie, ludności rdzennej Pomorza (1948) oraz opisom ludowej kultury tradycyj- �KRONIKA 369 a obserwacja procesów współczesnych prowadzi również i do uogólnień teoretycznych (Regionalizm etnograficzny na tle przykładów z współ­ czesnej tioórczości literackiej Polski zachodniej 1936, O styl i obyczaj rodzimy na Ziemiach Odzyskanych oraz Polska kultura ludowa czynni­ kiem, zespalającym Ziemie Odzyskane 1946, Na drodze do teorii sztuki ludowej 1948 i in.). Szereg prac pozostało również w rękopisie. Ich omówieniu oraz zreferowaniu wyników zespołowych prac terenowych na Pomorzu Zachodnim poświęci Redakcja „Etnografii Polskiej" specjailny artykół w najbliższym roczniku czasopisma. Anna Etnografia Polska 1 Kutrzeba-Pojnarowa 24 �DZIAŁ IV (ETNOGRAFII) INSTYTUTU HISTORII K U L T U R Y P O L S K I E J AKADEMII NAUK MATERIALNEJ Sprawozdanie Działu I V (za okres dwuletniej działalności) przedstawiane zo­ stało po raz pierwszy w Kwartalniku Historii Kultury Materialnej za rok 1956 . Tam wyjaśnione zostały powody i uzasadniona potrzeba powołania tej placówki do życia. Powody te występują w szczególnym świetle, jeśli się zważy, że Dział I V Etnografii I H K M nie powstał na bazie istniejącej już organizacji, lecz jest pla­ cówką nową, wyrosłą z najżywotniejszych potrzeb etnografii, i że o konieczności powołania do życia tej placówki zadecydowały najwyższe w ł a d z a organizujące naukę w Polsce: Polska Akademia Nauk. Dział I V I H K M reprezentuje w Polskiej Akademii Nauk n o w ą myśl etnogra­ ficzną. Wyrosła ona na gruncie przebudowy nauki polskiej i ma służyć nowym zadaniom i potrzebom realizowanym i zaspokajanym przez budowę nowego ustroju społecznego w Polsce. Toteż ustanowienie Działu Etnografii jako czwartego członu I H K M wynikało nie tylko z konieczności stworzenia w P A N reprezentacji etnogra­ ficznej, reprezentacji dyscypliny o wieloletniej tradycji i o pokaźnym dorobku ma­ teriałowym, lecz przede wszystkim z potrzeby stworzenia dla niej nowych, odpo­ wiednich w a r u n k ó w dalszego rozwoju. W procesie ideologicznego i metodologicznego dojrzewania poszczególnych nauk społecznych etnografia nie była jedną z pierwszych. Ten stan, jakkolwiek skompli­ kowany w swoich przyczynach, da się tłumaczyć przede wszystkim brakiem cen­ tralnej organizacji, która jednoczyłaby etnografów swoim programem i autoryte­ tem naukowym. Zagadnieniem tym i jego bolączkami sięgamy do stosunków m i ę ­ dzywojennych. W okresie tym bowiem etnografowie również byli bardzo słabo zorganizowani. Każdy z nich w zasadzie pracow ał w odosobnieniu, hołdując jed­ nemu z istniejących w etnografii kierunków lub rewidując go i uzupełniając we­ dług własnych koncepcji. Również i dobór problematyki i tematyki badawczej kształtował się po linii zainteresowań indywidualnych. Słuszność i celowość wy­ boru opierała się i była w praktyce usprawiedliwiona jedynie formatem reprezen­ towanego warsztatu naukowego. Przy takim ułożeniu się stosunków przewodzenie naukowe przypadło .katedrom uniwersyteckim. Ile było katedr (6), tyle było kie­ runków szkolących młodą kadrę i tyle też ośrodków dyspozycji myśli etnograficznej. 1 r Placówki takie, jak Polskie Towarzystwo Etnograficzne, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze czy też muzea, pod względem przewodzenia naukowego właściwie nie odgrywały większej roli. O wiele większą rolę w sensie kierowania rozwojem dy­ scypliny nas interesującej odegrały w tym czasie Komisja Etnograficzna P A U i reprezentacja etnograficzna w Instytucie Antropologicznym Towarzystwa Nau- -i- • ' D y n o w s k i , Zagadnienie historii kultury materialnej w dzisiejszej etno­ grafii polskiej i działalność Działu IV Instytutu Historii Kultury Materialnej, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 4: 1956, nr 2, s. 343-360. �KBONIKA 371 kowego Warszawskiego. Działalność tych placówek zaznaczyła się zwłaszcza w za­ kresie polityki wydawniczej i ustalania profilu publikowanych prac. Jakkolwiek wojna i okupacja całkowicie zburzyły przedstawiony w y ż e j stan rzeczy i jego podstawy, niemniej po 1945 r. w dziele odbudowy etnografii w y s t ą ­ pił szereg elementów dających się nawiązać do dawniejszych tradycji. Rzeczą n a j ­ ważniejszą jest nawrót do przewodzenia katedr w życiu etnograficznym i do sku­ piania całej uwagi na potrzebach lokalnych, występujących w poszczególnych ośrodkach uniwersyteckich. Wprawdzie bezpośrednio w latach powojennych troska o przysłowiowe „własne podwórko" posiadała obiektywne uzasadnienie, niemniej h a m o w a ł a ona w sposób najistotniejszy proces krystalizowania się koncepcji, które mogłyby skoordynować i zespolić prace poszczególnych ośrodków naukowych. Z a ­ hamowania te szczególnie ostro d a w a ł y się we znaki przy rewidowaniu stosunku do przeżytków i pozostałości dotychczasowych założeń metodologicznych. Nieujednolicona akcja przyswajania sobie marksistowskiej metody naukowej w pra­ cy badawczej oraz brak szerszej płaszczyzny porozumiewania się opóźniały przede wszystkim dokonanie z nowych pozycji metodologicznych przeglądu i .oceny do­ tychczasowego dorobku etnografii. Toteż jakkolwiek prace w tym zakresie prowa­ dzone były w katedrach niemal od 1946 r. i próby dyskusji nad osiągniętymi re­ zultatami podejmowano w różnych terminach, zwłaszcza na bazie organizacyjnej P T L -, nie dały one pełniejszych w y n i k ó w i nie utorowały drogi do powstania cen­ tralnego planu naukowo-badawczego ani też do jednolitej reprezentacji etnogra­ ficznej. Jest to niewątpliwie jeden z głównych powodów, dla którego zarówno w pra­ cach przedkongresowych, jak i na I Kongresie Nauki Polskiej etnografia nie po­ siadała wyraźniej zaznaczonego miejsca. W tych warunkach do rozwiązywania z a ­ gadnień postawionych przez I Kongtres Nauki Polskiej przed każdą z dyscyplin naukowych mogli etnografowie przystąpić tylko zrzeszając się w nowe formy organizacyjne, jak najbardziej reprezentatywne i odpowiadające aktualnym po­ trzebom dyscypliny. W oparciu o działający już od 24 V 1952 r. Podkomitet Historii Kultury Mate­ rialnej została w dniu 30 I 1953 r. powołana w e w n ę t r z n a Komisja Etnograficzna, której zadaniem było przestudiowanie wszystkich zagadnień najżywotniej obcho­ dzących etnografów i wypracowanie ogólnopolskich planów naukowo-badawczych oraz form organizacyjnych, w oparciu o które można byłoby przystąpić do budowa­ nia nowych dróg etnografii polskiej. Komisja Etnograficzna ukonstytuowała się w składzie następującym: przewod­ niczący — prof. dr Kazimierz Moszyński, jego dwóch zastępców: prof. dr Witold Dynowski i prof. dr Józef Gajek oraz członkowie: pirof. dr Kazimierz Dobrowolski, prof. dr Eugeniusz Frankowski, doc. dr Adolf Nasz i prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Zastępca przewodniczącego, prof. dr Dynowski, wszedł jednocześ­ nie jako stały delegat Komisji Etnograficznej do Komisji Organizacyjnej I H K M . Jakkolwiek w życiu etnograficznym brak centralnej komórki opiniującej, planującej i koordynującej wszystkie prace badawcze w zakresie etnografii dawał się bardzo dotkliwie odczuwać i w sposób wybitnie szkodliwy ciążył na rozwoju 2 Ocena dorobku polskiej etnografii i etnologii z punktu widzenia postępowej myśli społecznej (memoriał opracowany przez Konferencję etnografów), „Lud", R. 39: Kraków 1952, s. 626-629. Por. również sprawozdanie O. G . [O. Gajkowa], Konferencja etnografów w Krakowie 17-19 I I 1951, tamże s. 624-625, oraz A. K . [A. Kutrzeba-Pojnarowa]. Obrady etnografów, „Polska Sztuka Ludowa", R. 5: 1951, nr 1-2, s. 59. �KRONIKA 372 dyscypliny, niemniej Komisja Etnograficzna, która miała luką tą wypełnić, na wstąpię swojej działalności od razu napotkała zasadnicze trudności. Stan rzeczy bowiem, który narósł .od 1945 r., kazał się liczyć z koniecznością (przynajmniej na pierwszym etapie) wydzielenia spod kompetencji Komisji szeregu dziedzin rzeczowo jak najbardziej powiązanych z przedmiotem i kręgiem zaintere­ sowań etnografii. W ten sposób ze względu na istniejący już stan faktyczny wy­ dzielono spod kompetencji Komisji Etnograficznej działy sztuki ludowej i folkloru, zorganizowane w P I S i I B L . Otwarta pozostała również kwestia stosunku do działalności P T L , które po 1946 r. znacznie wzmogło s w ą aktywność. Niezbyt w y ­ raźnie można było ustalić stosunek Komisji do naukowo-badawczej działalności m u z e ó w etnograficznych. Jedynie współpraca z katedrami, to' znaczy z komórkami, które dotychczas kierowały życiem etnograficznym szkoląc młode kadry i prze­ wodząc pracom naukowo-badawczym, nie nastręczała żadnych trudności organiza­ cyjnych i stwarzała najmocniejszą i realną podstawę dla wszystkich nowych kon­ cepcji. Pierwszy etap prac Komisji Etnograficznej został zamknięty podsumowaniem i oceną dorobku naukowego etnografii polskiej. Dokonano tego w ramach działal­ ności Komisji Organizacyjnej Instytutu Historii Kultury Materialnej na posiedzeniu Rady Naukowej Komisji Organizacyjnej w grudniu 1952 r. (w referacie prof. K . Do­ browolskiego), łącznie z podsumowaniem i oceną dorobku naukowego archeologii polskiej i archeologii śródziemnomorskiej. Występowanie w Komisji Organizacyj­ nej I H K M obok siebie etnografii, archeologii Polski i archeologii śródziemnomor­ skiej nie było organizacyjną w y p a d k o w ą łączenia w naukach społecznych dziedzin sobie pokrewnych. Przeciwnie, jeszcze przed podjęciem prac przez K . O. I H K M związek tych dyscyplin posiadał już opracowane założenia teoretyczne i miał za sobą paroletnią próbą i doświadczenie współistnienia w ramach Studium H K M na wyższych uczelniach. O ile koncepcja połączenia studiów etnograficznych ze studiami archeologicznymi w jeden kierunek nauczania historii kultury materialnej na w y ż ­ szych uczelniach posiadała obok zwolenników również i przedstawicieli o poglądach odmiennych, to płaszczyzna organizacyjna K . O. I H K M w wielu wypadkach przy­ czyniła sią do zbliżenia dotychczas rozbieżnych zapatrywań. W trakcie montowania zrębów organizacyjnych przyszłego Instytutu Historii Kultury Materialnej w pierw­ szym rzędzie straciły s w ą wagą argumenty odnoszące sią do nazwy instytutu i ewentualnego jej w p ł y w u na zważenie problematyki badawczej etnografii do za­ kresu ludowej kultury materialnej lub na jej zubożenie przez preferowanie jednej kategorii badań nad innymi. 3 Od chwili podjęcia prac w K . O. I H K M sprawa reprezentacji etnograficznej i jej pozycji w przyszłym instytucie została postawiona jasno. W czteroczłonowej strukturze organizacyjnej nowej placówki naukowej jeden z członów zostaje w y ­ dzielony dla etnografii jako Dział I V Instytutu. W Dziale I V reprezentowana jest cała dyscyplina, bez jakichkolwiek z góry ustawionych ograniczeń. O kierunkach badań, doborze problematyki i tematyki badawczej, hierarchii potrzeb i kolejności podejmowania prac stanowi plan naukowo-badawczy opraco3 Por. K . M a j e w s k i , Historia kultury materialnej, „Kwartalnik Historii K u l ­ tury Materialnej", R. 1: 1953, nr 1-2, s. 3-27; J . K u l c z y c k i , Założenia teoretyczne historii kultury materialnej, tamże, R. 3: 1965, nr 3, s. 519-562; W. H o ł u b o w i e z, Uwagi o historii kultury materialnej jako nauce, tamże, s. 563-589; t e n ż e , Dyskusja na posiedzeniu plenarnym Wydziału I Nauk Społecznych Polskiej Akademii Nauk w dniu 2 lutego 1955 r. nad zagadnieniami teoretycznymi historii kultury material­ nej, tamże, s. 586-620. �KRONIKA 373 wany przez etnografów i zbudowany na podstawie krytycznie zanalizowanego do­ robku polskiej etnografii i na programie, którego założenia podstawowe zostały sformułowane we wnioskach I Kongresu Nauki Polskiej. A więc w I H K M nie nowa, lansowana z zewnątrz koncepcja miała torować drogę etnografii, lecz problematyka i tematyka własna, ujęta jak najszerzej i rozwijana w myśl założeń i osiągnięć me­ todologicznych nauki marksistowskiej w kierunku jak najściślejszego powiązania teorii z życiem i jego współczesnymi wymogami. Zjawiskiem charakterystycznym dla życia naukowego doby obecnej jest za­ cieranie się ścisłych granic między poszczególnymi naukami. Prowadzi się zna­ mienne dyskusje o przedmiocie tych nauk. Obecnie utrwala się koncepcja inte­ gralnego spojrzenia na poszczególne zagadnienia naukowe *. Jak najbardziej sprzy­ jają temu wypracowane przez naukę maksistowską podstawy teoretyczne dla całej nauki o społeczeństwie. Toteż nie przesądzając sprawy, w jakim kierunku rozwiną się studia historii kultury materialnej i w jakim zespole dyscyplin naukowych wypadnie je kontynuować w przyszłości 5, jedno jest pewne, że w żadnym z u k ł a ­ dów nie może zabraknąć etnografii. Składają się na to zarówno sam przedmiot etnografii, jak i jej dorobek do­ tychczasowy oraz stale prowadzone prace badawcze nad kulturą materialną i jej przeobrażeniami. W dorobku etnografii nie tylko został zebrany bardzo obfity materiał dotyczący kultury materialnej i jej rozwoju u różnych ludów, lecz co jest nie mniej ważne, że w podejmowanych opracowaniach tego materiału i w próbach ujęć syntetycznych bodaj że najwyraźniej zaznaczyły się poszczególne etapy for­ mowania się myśli badawczej wokół tematyki i problematyki kultury materialnej. W dorobku etnografii, jak w żadnej innej dziedzinie, dadzą się ustalić p o w i ą ­ zania prowadzące od zalążków zainteresowań „kunsztami technicznymi" do aktual­ nych celów poznawczych, do integralnego spojrzenia na problematykę i tematykę historii kultury materialnej. Tematyka i problematyka kultury materialnej w etnografii stanowią specjalne ogniwo nawiązujące do pozytywnych stron dorobku szkoły ewolucjonistycznej i właściwych dróg rozwoju myśli etnograficznej. Powrót tej tematyki na warsztat pracy n a u k o w c ó w może być podkreślony w rozwoju myśli etnograficznej jako osobny etap, w y m a g a j ą c y jeszcze specjalnych studiów i krytycznego spojrzenia. Wiąże się on niewątpliwie z doświadczeniami w zakresie studiów nad kulturą duchową' i społeczną, trudnościami, jakie przy tym w y s t ę p o w a ł y , i stwierdzeniem, że wytwory kultury materialnej oraz narzędzia pracy i umiejętności techniczne, jak również związane z . nimi nazewnictwo są najbardziej uchwytnymi elementami w procesie przemian kulturowych, na podsta­ wie których w pracach nad rekonstrukcją przeszłości można uzyskać możliwie najpełniejsze efekty. Dziedzina kultury materialnej na tym etapie rozwoju myśli etnograficznej staje się płaszczyzną, na której spotykają się studia etnograficzne ze studiami archeologicznymi i językoznawczymi. 4 Z przemówienia prof. K . Dobrowolskiego podsumowującego konferencję ro­ boczą Działu I V w 1955 r. Na obecnym etapie współpracy czterech dyscyplin złączonych w Instytucie daje się odczuć potrzeba dokooptowywanla specjalistów, przedstawicieli innych dys­ cyplin naukowych. W miarę jak będą dojrzewały wspólne cele badawcze, potrzeba ta będzie niewątpliwie stale wzrastała. Zagadnienie to szczególnie ostro rysuje się w pracach etnograficznych, wymagających jak najściślejszej współpracy z j ę ­ zykoznawcami, 5 �K R O N I K A 374 W tym świetle jest rzeczą zrozumiałą, że przy zakładaniu zrębów pod dużą koncepcję integralnego spojrzenia na problematykę historii materialnej nie mogło brakować etnografii. Niezależnie od racji przedstawionej w y ż e j istniały także i inne w a ż n e powody, żeby na bazie planowo organizowanych badań nad kulturą materialną podjąć próbę zjednoczenia działalności naukowej etnografów. Badania bowiem sposobu pro­ dukcji, łączącego w sobie siły produkcji i odpowiadające im stosunki produkcji, sposobu określającego rozwój wszystkich innych dziedzin życia społeczeństwa, cha­ rakter instytucji politycznych i poglądów, idei i teorii, kultury i zagadnień ś w i a ­ domości narodowej stanowiły najkrótszą i najpewniejszą drogę wiodącą do prze­ budowy metodologicznej etnografii polskiej. Bardziej zwarte skupienie się wokół zagadnień wyrastających z procesu zmian i przebudowy ludowej kultury mate­ rialnej w Polsce było nieodzowną koniecznością i warunkiem, których urzeczywist­ nienie zapewniało etnografii polskiej dalszy pomyślny rozwój. Włączając się na bazie prac Komisji Organizacyjnej do wspólnego dzieła bu­ dowy I H K M Komisja Etnograficzna jednocześnie zakłada fundamenty własnej re­ prezentacji w nowo powstającej placówce naukowej. Prowadzone w ciągu całego 1952 r. prace przygotowawcze zarówno w dziedzinie planowania i ustalania wy­ tycznych dla prac naukowo-badawczych, jak i w części zapewniającej tym pracom oparcie organizacyjne zostały w dniu 19 X I 1953 r. usankcjonowane aktem powo­ łania Instytutu Historii Kultury Materialnej. W czteroczłonowej strukturze organizacyjnej I H K M działalność wszystkich czterech działów została podporządkowana Radzie Naukowej i wspólnej Dyrekcji. W Radzie Naukowej Instytutu etnografię reprezentowali od 1953 r. następu­ jący profesorowie: Kazimierz Dobrowolski, Witold Dynowski, Józef Gajek, K a z i ­ mierz Moszyński i Adolf Nasz . Natomiast do Dyrekcji Instytutu z ramienia I V Działu (Etnografii) początkowo wszedł prof. K . Moszyński i jako jego stały zastępca prof. W. Dynowski. Prof. W. Dynowski od chwili powołania Instytutu kieruje również Działem I V . Praca naukowa w Dziale I V , podobnie jak i w trzech innych członach I H K M , zorganizowana jest w zakładach, pracowniach i zespołach. Nie jest bynajmniej dziełem przypadku, że zakłady, pracownie i zespoły etnograficzne I H K M usta­ nowione zostały w miastach uniwersyteckich. Pomijając bowiem całokształt korzyst­ nych warunków, ściśle związanych z siedzibami życia uniwersyteckiego, sprzyjają­ cych prowadzeniu prac badawczych (zorganizowane zespoły pracowników nauko­ wych, biblioteki, centralne zbiory muzealne, archiwa itp.), istniały poza tym w et­ nografii zupełnie specjalne powody, żeby jak najbardziej zacieśnić współpracę Działu I V z etnografią uprawianą przede wszystkim na wyższych uczelniach. Jak już zostało powiedziane, scalenie prac badawczych w zakresie etnografii mogło być podjęte tylko w oparciu o dotychczasową działalność katedr uniwersyteckich. Toteż z chwilą powołania I H K M prace zapoczątkowane w Komisji Etnograficznej nad nową organizacją interesującej nas dyscypliny od razu zostały przejęte przez sieć placówek Działu I V I H K M , czerpiących pomoc przy realizowaniu programu przebudowy myśli etnograficznej z autorytetu a doświadczenia naukowego katedr. 6 Dział I V rozpoczął swą działalność naukowo-organizacyjną w oparciu o trzy ośrodki uniwersyteckie: w Krakowie, Warszawie i Poznaniu. Kierownictwo prac zakładu krakowskiego I H K M P A N objął i prowadził w przeciągu pierwszych kilku 6 W 1957 r. skład Rady Naukowej, jeśli chodzi o udział w niej przedstawicieli etnografii, uległ znacznemu poszerzeniu. �KRONIKA 375 miesięcy prof. K . Moszyński. Zakład warszawski organizował się pod kierownic­ twem prof. W. Dynowskiego, poznański zaś pod kierownictwem prof. J . Gajka. W zakładzie krakowskim splatały się dwa równolegle uprawiane kierunki badaw­ cze, z których jeden pod kierownictwem prof. K . Dobrowolskiego odbiegał od ujęć dotychczasowych, rozszerzając zainteresowania etnograficzne także na problematykę kultury robotniczej oraz kształtowanie się współczesnej kultury socjalistycznej. Zmiany, jakie zaszły w Dziale I V od chwili powołałnia I H K M i doprowadziły do stanu rzeczy istniejącego obecnie, wyraziły się przede wszystkim ustanowieniem nowych pracowni i zawiązaniem nowych zespołów, przeniesieniem siedzib z a k ł a ­ d ó w oraz pewnymi przesunięciami personalnymi, przede wszystkim na stanowi­ skach kierowniczych. W okresie sprawozdawczym na miejsce ustępującego z Dyrekcji Instytutu prof. K. Moszyńskiego wszedł prof. W. Dynowski. W tym samym czasie Zakład Etno­ grafii I H K M w Poznaniu wraz z jego kierownikiem prof. J . Gajkiem został prze­ niesiony do Wrocławia. W zamian w Poznaniu ustanowiono pracownię etnogra­ ficzną pod kierownictwem dr Marii Frankowskiej. Również w tym czasie (od 1954 r.) zostały zawiązane zespoły etnograficzne I H K M w Łodzi i w Toruniu. Zespół w Ł o ­ dzi kierowany jest przez prof. Kazimierę Zawistowicz-Adamską, natomiast zespół w Toruniu przez prof. Marię Znamierowską-Pruferową. Pracownia poznańska i ze­ społy w Toruniu i Łodzi organizacyjnie związane są z zakładem warszawskim. Od 1954 r. zakładem krakowskim przestał kierować prof. K . Moszyński; kierownic­ two objął prof. Mieczysław Gładysz. Wycofując się z prac organizacyjnych zarówno prof. K . Moszyński, jak i prof. K . Dobrowolski pozostali nadal głównymi konsul­ tantami prac naukowych, prowadzonych zarówno w I V Dziale, jak i w zakładzie krakowskim. Również i w zakładzie warszawskim zaszły pewne przesunięcia; po­ cząwszy bowiem od 1954 r. faktyczne kierownictwo pracami tej placówki przejęła docent Anna Kutrzeba-Pojnarowa. Przy zakładaniu podstaw pod n o w ą organizację etnografii w Polsce jedną z głównych trosk Komisji Etnograficznej było zabezpieczenie realnie pomyślanych projektów i planów od strony budżetowej. Z zaopatrzenia budżetowego' i wypo­ sażenia I H K M w etaty pracowników naukowych i administracyjnych Dział I V otrzymał w e d ł u g . u s t a l o n e g o przez Dyrekcję klucza łącznie 23 etaty, w tym 5 eta­ tów samodzielnych pracowników naukowych i 18 etatów pomocniczych pracowni­ ków naukowych w stopniu adiunktów i asystentów. Niezależnie od puli etatów do dyspozycji Działu I V przyznane zostały sumy, z których zatrudniono na w a r u n ­ kach u m ó w zleconych i na warunkach zatrudnienia w niepełnym wymiarze godzin przeciętnie 15 osób w ciągu roku . Niezależnie od funduszu płac budżet Działu I V na rok 1953, jak i budżety w latach następnych uwzględniały także pozycje na pokrycie kosztów badań terenowych i w y d a t k ó w na zakup przyborów i pomocy naukowych. 7 Stworzenie stosunkowo szerokich i przede wszystkim stabilizowanych podstaw finansowych na potrzeby naukowe etnografii posiada zupełnie specjalną w y m o w ę . W dziejach etnografii polskiej jest to wydarzenie bez precedensu. Toteż w oparciu o te podstawy przy korzystnie rysujących się dalszych perspektywach Komisja Etnograficzna mogła przystąpić do opracowania roboczego planu badań naukowych na 1953 r. i planu na dalszą przyszłość. Rzecz prosta, że nie wszystkie wnioski, które się nasunęły przy sporządzaniu, tego rodzaju programu, mogły być wzięte w rachubę. Przy całej ich różnorodności, 7 Ten układ budżetu Działu uległ niewielkim zmianom w ciągu lat następnych. �376 KRONIKA wymagającej niejednakowego podejścia i bardzo różnych środków realizacji, wszystkie bez w y j ą t k u w s k a z y w a ł y na potrzebę scalenia w y s i ł k ó w naukowych etnografów i skupienia się przede wszystkim na pracach zmierzających do u s u n i ę ­ cia niedostatków w dotychczasowej inwentaryzacji materiałów etnograficznych. Przed Komisją Etnograficzną stanęło więc zadanie wypracowania takich podstaw naukowo-organizacyjnych, które nie tylko z a p e w n i ł y b y przy pomocy wszystkich realnych środków wydobycie z szybko zanikającego materiału terenowego nowych, brakujących treści dokumentacyjnych, lecz również na których można byłoby oprzeć nowe formy pracy naukowej, jednoczącej etnografów w torowaniu w ł a ś c i ­ wych dróg rozwojowych etnografii. Stan faktyczny w etnografii, wyrażający się w swych najsłabszych punktach skutkami rozbicia organizacyjnego działalności naukowej etnografów, nakładał na Komisję Etnograficzną również i dodatkowy obowiązek przeprowadzenia szerokiej dyskusji na temat przedmiotu, zakresu i metod badawczych etnografii. Pomijając bowiem sprawę uregulowania kompetencji przyszłej reprezentacji etnograficznej w tworzącym się Instytucie Historii Kultury Materialnej istniała także potrzeba wymiany zdań co do przedmiotu i zakresu interesującej nas dyscypliny, przede wszystkim w celu sprecyzowania szeregu pojęć i stwierdzenia przesunięć, które tu 'zaszły w związku z nowymi zadaniami stojącymi przed etnografią. Przy opracowywaniu planów naukowo-badawczych, podobnie jak i przy precy­ zowaniu zadań nowo powstającej placówki, Komisja Etnograficzna musiała się liczyć ze stanem faktycznym, narosłym w etnografii od 1945 r. Innymi słowy, licząc się z wydzieleniem spod kompetencji Komisji Etnograficznej szeregu dziedzin etno­ grafii i brakiem wyraźniej sprecyzowanego stosunku do działających już placówek etnograficznych, trzeba było stworzyć taki plan naukowo-badawczy, w którym obok problematyki naukowej musiała być także mocno zaznaczona koncepcja „otwartych drzwi" dla współpracy wszystkich etnografów. Po przeanalizowaniu mogących w e j ś ć w rachubę rozwiązań ustalono, że płaszczyzną, na której mogą i mają się połączyć wszyscy etnografowie, ma być praca nad Polskim Atlasem Etno­ graficznym. Polski Atlas Etnograficzny winien s i ę stać ogólnopolską pracą etnografów, rea­ lizowaną z 'założeniem stworzenia wielostronnie opracowanej bazy materiałowej, która ma uzupełnić luki istniejące i która ma służyć również jako pomoc w kształ­ towaniu się nowej tematyki, będącej odzwierciedleniem przemian, jakie dokonywają się w Polsce. Toteż prace nad P A E uznano za naczelne, podporządkowujące sobie wszystkie inne, zarówno pod względem obsady pracownikami naukowymi, jak i od strony budżetowej. Z myślą o jak najpełniejszej inwentaryzacji materiałów etnograficznych po­ stanowiono również, obok prac nad P A E albo w oparciu o materiał zdjęć atlaso­ wych, podjąć lub kontynuować dalej rozpoczęte przy innych okazjach tzw. badania stacjonarne. Materiały uzyskane przy stosowaniu tych form inwentaryzacji winny stać Się podstawą do opracowań wielodziałowych monografii regionalnych, mono­ grafii wsi reprezentacyjnych lub do monograficznego opracowania zagadnień szcze­ gółowych. Do ostatniej kategorii opracowań należałyby także efekty badań pro­ wadzonych nad kulturą ludności robotniczej. U c h w a ł y Komisji Etnograficznej zostały przekształcone w n o w ą organizację badań, zanim jeszcze powołano do życia I H K M . W pracach organizacyjnych nad P A E Komisja Etnograficzna w pełnym skła­ dzie brała jak najbardziej czynny udział. Na wspólnych zebraniach przeanalizo­ wano i omówiono dotychczasowe próby i sposoby kartowania zjawisk kulturowych �KRONIKA 377 w Polsce, poświęcając szczególną u w a g ę doświadczeniom organizacyjnym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które również przed kilku laty starało się bliżej podejść do zagadnień atlasowych i nawet poczyniło szereg prób terenowych. K o ­ misja Etnograficzna w s p ó l n y m w y s i ł k i e m ustaliła także wytyczne do wypracowa­ nia podstaw teoretycznych P A E , w y s u w a j ą c jednocześnie szereg projektów do planu i techniki prac atlasowych. W toku przygotowań Komisja ze swego składu wybrała prof. dra J . Gajka, powierzając mu kierownictwo całokształtem prac P A E . W roku następnym, gdy sprawy P A E objął przede wszystkim prowadzony przez prof. J . Gajka Zakład Etnografii w Poznaniu (przeniesiony następnie do Wrocławia), po chwilowym wycofaniu się z tych prac prof. K . Moszyńskiego, współdziałał z naczelnym redaktorem P A E Komitet Redakcyjny P A E , złożony z niektórych samodzielnych pracowników także innych (poza Poznaniem czy Wrocławiem) pla­ cówek etnograficznych . 8 W roku 1953 cały aparat, którym dysponowała Komisja Etnograficzna, został nastawiony na inwentaryzację materiałów etnograficznych na potrzeby P A E . Prace nad P A E , podjęte przez Komisję Etnograficzną, były pierwszą w dziejach etnografii polskiej imprezą zakrojoną na tak szeroką skalę. Mimo szeregu jeszcze niedociągnięć w y t y c z y ł y one kierunek badań atlasowych na lata następne. Już wtedy ustalono liczbę badań, ich rozmieszczenie oraz czas przeznaczony na pracę w jednej wsi. Przyznano również dziedzinie produkcji rolnej i hodowlanej (do­ piero w trzecim roku badań wprowadzane 'zostały także zagadnienia związane z budownictwem gospodarczym) pierwszeństwo przed innymi tematami z zakresu ludowej kultury materialnej. Podjęcie systematycznych studiów nad materialnymi warunkami bytu ludu polskiego pozwoliło głębiej i pełniej rozumieć klasową treść kultury ludowej. Rozpoczęcie tych studiów od badań nad rolnictwem ludowym umożliwiło etnografii włączenie się do badania polskiego procesu historycznego od strony najwłaściwszej. Podniesienie prac nad P A E do rzędu naczelnych poczynań Komisji Etnogra­ ficznej i Komisji Organizacyjnej I H K M miało także inny sens. Zmontowanie bo­ wiem zdjęć atlasowych na stosunkowo bardzo gęstej siatce punktów terenowych (332), równomiernie rozplanowanych na ziemiach Polski, stwarzało jednocześnie najbardziej w ł a ś c i w e oparcie dla kontynuowania bądź podjęcia innego typu i n ­ wentaryzacji materiałów etnograficznych (tzw. badania stacjonarne), niezbędnej dla opracowań monograficznych. W przeciwieństwie do zdjęć atlasowych, wymagających uruchomienia od razu odpowiednio dużych i stale narastających budżetów, inwentaryzacja materiałów etnograficznych dla opracowań monograficznych mogła być, w zależności od po­ stulowanych zadań, prowadzona bardzo różnymi środkami. Badania stacjonarne można w i ę c było rozpocząć w m a ł y m zakresie i nikłymi środkami, w miarę zaś potrzeb poszerzać je, stawiając sobie coraz to bardziej ambitnie zarysowane cele i bardziej rozbudowane zadania naukowe. Co w i ę c e j , przy inwentaryzacji prowa­ dzonej w oparciu o badania stacjonarne można było całą pracę rozłożyć na dłuższe etapy i przed jej ostatecznym ukończeniem, na przykład na tle projektowanej monografii wsi lub regionu, publikować materiały dla każdego tematu osobno. Toteż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m przy braku centralnej organizacji i ogólno­ polskiego planu naukowo-badawczego, zabezpieczającego odpowiednią i regularną pomoc finansową ze strony państwa, ten typ badań terenowych (prowadzonych 8 Skład Komitetu Redakcyjnego P A E podany został w drukowanym Sprawozdaniu z prac atlasowych Z. S t a s z c z a k ó w n y . poniżej �378 KRONIKA w małej skali) stał się niezmiernie popularny. Nawrót do tych tradycji w dobie powojennej był zjawiskiem całkiem naturalnym i uzasadnionym. Jednocześnie bowiem z odbudową życia naukowego dojrzewała również inicjatywa eksploracji terenowej. Badania o typie stacjonarnym podejmowano z pasją, lecz bardzo nikłymi środkami i prowadzono je od 1946 r., przede wszystkim w katedrach uniwersytec­ kich, muzeach etnograficznych, jak również w ramach działalności P T L . Komisja Etnograficzna rozpoczynając swą działalność jako czynnik c a ł k i e n nowy w dotychczasowym życiu etnograficznym, powołany do spełnienia konkret­ nych zadań przygotowawczych prowadzących do nowej organizacji etnografii w Polsce, nie tylko musiała się liczyć ze stanem rzeczy, który narósł od kilku lat, lecz co ważniejsze, przejmując będące już w toku terenowe prace badawcze musiała także od razu zapewnić im korzystniejsze warunki dalszego rozwoju. Opierając się głównie na działalności katedr, Komisja Etnograficzna przejęła przede wszystkim prace terenowe, które były zapoczątkowane w ośrodkach uni­ wersyteckich. W sporadycznych wypadkach sięgnięto także i do tych prac tereno­ wych, które były subwencjonowane i prowadzone poza pracowniami uniwersytec­ kimi. Przejmując pewien w k ł a d pracy naukowej Komisja Etnograficzna jednocześnie wprowadzała te prace do planu naukowego jako określony kierunek badań. Stano­ wisko zajęte przez Komisję w odniesieniu do opracowań monograficznych było całkiem odmienne niż przy organizowaniu prac atlasowych. W tym zakresie nie przeprowadzono bowiem bardziej skrupulatnej analizy i selekcji tematów i pro­ b l e m ó w badawczych i nie wprowadzono zasady kolejności opracowywania po­ szczególnych zagadnień według z góry ustalonej hierarchii potrzeb. Prace monograficzne rozpoczęto w 1954 r. w dwu Zakładach Etnograficznych PAN, w Krakowie i Warszawie (początkowo prowadził je również jako indywidualne roboty pracowników Zakład we Wrocławiu, gdzie jednak przeważyła ostatecznie tematyka Atlasu Etnograficznego), następnie w Pracowni i Zespołach Etnograficz­ nych w Łodzi, Poznaniu i Toruniu. B y ł y to: w ośrodku krakowskim prace doty­ czące monografii wsi Siołkowice w pow. opolskim, stanowiące fragment zamierzo­ nej monografii etnograficznej Górnego Śląska, następnie prace nad, gospodarką Podhala oraz wybrane zagadnienia z historii kultury wsi małopolskiej końca X I X i pierwszej połowy X X w. i kultury robotniczej; w ośrodku warszawskim prace nad monografią etnograficzną tzw. Zielonej Puszczy Kurpiowskiej na północnowschodnich krańcach historycznego Mazowsza; w Poznaniu prace nad monografią etnograficzną Wielkopolski; w Toruniu nad monografią Kujaw; w Łodzi wybrane zagadnienia dotyczące głównych i dodatkowych (pasterstwo, tkactwo, flis) zajęć ludności wiejskiej w Polsce w X I X i X X w. Prace te prowadzone początkowo niezależnie od obowiązkowych dla wszystkich placówek etnograficznych P A N tere­ nowych prac atlasowych (obejmujących obok stałych także pracowników sezono­ wych na umowach), od r. 1955 stały się zasadniczym i w y ł ą c z n y m tematem zajęć wszystkich, poza wrocławskim, Zakładów, Pracowni i Zespołów Etnograficznych I H K M P A N . Wyprzedziły też prace atlasowe, jeśli chodzi o udostępnienie ich wyników. Sprawozdania z założeń i dotychczasowego przebiegu prac monograficznych są w przeważnej mierze drukowane w bieżącym tomie „Etnografii Polskiej". Z fragmentami tych prac spotykamy się również na lamach innych wydawnictw periodycznych. Po ostatecznym w y k o ń c z e n i u prace te wypełnią szpalty kolejnych zeszytów Biblioteki Etnografii Polskiej. Pozwolą one na kontrolę i uzupełnienie w y n i k ó w uzyskiwanych również w równolegle prowadzonej akcji badań terenowych dla P A E oraz tak samo, jak i ten ostatni, staną się podbudową dla zamierzonej, zespołowo opracowanej syntezy historii polskiej kultury ludowej. �KRONIKA 379 K i l k a lat działalności Działu I V I H K M P A N przyniosło z jednej strony jako wynik pracy narastającą wiedzę o przedmiocie naszych najbliższych zainteresowań, kulturze polskiej wsi i kształtującej się kulturze robotniczej na konkretnych od­ cinkach terytorialnych, w ramach tematów i problemów szczegółowych, 'zamknię­ tych przede wszystkim w okresie czasowym ostatnich kilkudziesięciu lat. Z dru­ giej zaś strony przyczyniło się wydatnie do wzmożenia dyskusji problemowych, przerwało izolację, w jakiej trwały dotąd poszczególne ośrodki uniwersyteckie. Wyrazem tych procesów są odbywające się w ciągu ostatnich lat konferencje robo­ cze Instytutu, w których problematyka prac etnograficznych znalazła również jej należne miejsce. Poniżej omawiamy tylko najważniejsze: konferencję Atlasu Etno­ graficznego z czerwca 1955 r., konferencję sprawozdawczo-planującą Instytutu z marca 1956 r. i krakowską konferencję metodologiczną z referatem prof. K . Do­ browolskiego, odbytą w kwietniu 1956 r. W tych trzech naradach oprócz etnogra­ fów z Działu I V I K H M P A N wzięli udział zaproszeni goście, etnografowie z innych instytucji (uniwersytety, muzea, P a ń s t w o w y Instytut Sztuki) oraz przedstawiciele pokrewnych dyscyplin. Brała w nich również udział młodzież. Jedynie względy budżetowe nie pozwoliły na silniejsze, niż to miało miejsce, rozszerzenie konfe­ rencji. Poza omówionymi odbywały się jeszcze konferencje Działu (sprawozdawcze) oraz wewnętrzne konferencje środowiskowe, w których nierzadko uczestniczyli też specjaliści innych działów. Jeśli chodzi o współpracę w obrębie Instytutu Historii Kultury Materialnej, kontakty pomiędzy poszczególnymi reprezentowanymi w tym Instytucie dyscyplinami (archeologia polska, archeologia śródziemnomorska, historia polskiej kultury materialnej średniowiecznej i nowożytnej) opierały się w tym okresie przede wszystkim na współudziale we wspólnych konferencjach. Zarówno jednak ze strony etnografów, jak i ze strony pozostałych współpartnerów wysu­ wane są dalsze postulaty zacieśnienia współpracy naukowej. Do tej współpracy doprowadzić musi coraz wyraźniej zarysowująca się zgodność podstawowych zało­ żeń teoretycznych oraz w y m a g a ń w stosunku do warsztatu naukowego historyka, pracującego w oparciu o różnego typu źródła. W tym kierunku prowadzić musi również omówiona powyżej ogólna tendencja rozwojowa nauki polskiej i nauki światowej. Praca Działu I V w ramach Instytutu Historii Kultury Materialnej w zakresie ugruntowania podstaw metodologicznych etnografii i zacieśnienia jej związku z innymi naukami dała niewątpliwie wyniki pozytywne. Wypada z kolei zastanowić się nad dalszym losem etnografii w I H K M . T r a k ­ tując bardziej zwarte skupienie się wokół tematyki kultury materialnej jako etap przejściowy w pracach etnografów należałoby przystąpić do planowej likwidacji dotychczasowych, koniecznych zaniedbań, jeśli chodzi o bardziej posunięte prace w innych dziedzinach kultury ludowej. Niewątpliwie konieczne będzie zacieśnienie związków pomiędzy pracą etnografów w I H K M P A N a pracą historyków sztuki ludowej i folklorystów w P a ń s t w o w y m Instytucie Sztuki, P a ń s t w o w y m Instytucie Literackim czy pracami Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Szerokie zamierze­ nia prac etnograficznych podjętych w Dziale I V I H K M P A N , nie ograniczające się bynajmniej do zagadnień kultury materialnej, lecz obejmujące zarówno w pracach atlasowych, jak i w monograficznych pracach terenowych całość problematyki etnograficznej, związanej z wszystkimi działami kultury, narzucają konieczność przystąpienia już teraz do wzajemnego przeglądu dorobku tych wszystkich insty­ tucji oraz do konfrontacji planów i zamierzeń. Pozwoli to uniknąć dublowania prac oraz powinno doprowadzić do ich harmonijnego skoordynowania. Na tej właśnie zasadzie ułożyły się stosunki pomiędzy Działem I V I H K M P A N a kate­ drami etnografii na uniwersytetach oraz etnograficzną pracą muzealną. Nie prze- �380 KRONIKA sadzając konieczności utrzymania na stałe istniejących obecnie form organizacji pracy etnograficznej, trzeba podkreślić tutaj dość wyraźnie, że w warunkach dzisiejszej pracy etnografa, przy małej liczbie kadry zawodowej i jej nadmiernym przeciążeniu pracą oraz przy stale rozrastającym się zakresie etnograficznych prac naukowych największą troską, gdy chodzi o przyszłość, nie jest tworzenie nowych instytucji, lecz zapewnienie tym, które istnieją, jak najlepszych warunków dal­ szego rozwoju. Instytut Historii Kultury Materialnej stworzył właściwe ramy dla prac etnograficznych. Ich utrzymanie oraz utworzenie szerszej podstawy dla za­ trudnienia w pracach zespołowych także nowego, najmłodszego pokolenia etno­ grafów jest zadaniem chwili obecnej. Witold Dynowski P R A C E NAD P O L S K I M A T L A S E M E T N O G R A F I C Z N Y M W L A T A C H (z Zakładu Etnografii I H K M P A N we Wrocławiu) 1953-1955 Prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym (PAE), zorganizowane po wojnie przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, zostały w lipcu 1953 r. przejęte przez K o ­ mitet Organizacyjny Instytutu Historii Kultury Materialnej, a następnie przez I H K M - P A N Dział I V Etnografii. W tym celu utworzona została specjalna Pracownia Polskiego Atlasu Etnogra­ ficznego w Poznaniu, przeniesiona następnie jako Zakład Etnografii I H K M do Wrocławia. Kierownictwo Pracowni, a następnie Zakładu objął prof. dr Józef Gajek. Personel osobowy Zakładu stanowili: samodzielny pracownik naukowy doc. dr Adolf Nasz i asystenci mgr M. Tarko (w okresie Pracowni w Poznaniu), mgr Z. Malewska, mgr J . Pawłowska, mgr Z. Staszczakówna, mgr S. Siedlak. mgr J . Setkowicz. Działalność Zakładu Etnografii I H K M we Wrocławiu obejmuje następujące odcinki prac związanych z realizacją Polskiego Atlasu Etnograficznego: I. Prace redakcyjne, II. Organizowanie i kierowanie badaniami terenowymi, I I I . Prace nad oceną wartości w y n i k ó w badań terenowych, IV. Rozpisanie na karty w y n i k ó w badań terenowych oraz organizacja archi­ wum materiałów terenowych, V. Opracowywanie w y n i k ó w z badań terenowych w postaci kartogramów i tekstów wyjaśniających oraz dokumentujących kartogramy, VI. Szkolenie kadry pracowników. Ponadto poszczególni pracownicy prowadzili indywidualne prace badawcze. I. P r a c e r e d a k c y j n e . Nad pracami P A E objął w 1953 roku opiekę nau­ k o w ą Komitet Redakcyjny, w skład którego weszli początkowo: prof. dr W. Dynow­ ski, prof. dr J . Gajek oraz prof. dr K . Moszyński. Następnie Wydział I P A N pismem z 16 I I I 1955 r. zatwierdził następujący skład Komitetu Redakcyjnego P A E : redaktor naczelny — prof. dr J . Gajek; członkowie — prof. dr M. Gładysz, doc. dr J . Klimaszewska, doc. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa, doc. dr A. Nasz oraz prof. dr K . Zawistowicz-Adamska. Komitet Redakcyjny ustala zawartość Atlasu, kolejność podejmowanej tematyki, opracowuje i zatwierdza poszozególne kwestionariusze P A E oraz prowadzi prace ściśle redakcyjne związane z wydawnictwem poszczególnych zeszytów P A E . W okresie sprawozdawczym Komitet Redakcyjny P A E odbył 6 posiedzeń. Opra­ cowane i wydane zostały 3 pierwsze kwestionariusze P A E , �KRONIKA 381 Kwestionariusz nr 1, obowiązujący w czasie badań terenowych w roku 1953 z zakresu hodowli i rolnictwa, opracowany przez prof. prof. W. Dynowskiego, J . Gajka, K . Moszyńskiego i K . Zawistowicz-Adamską, obejmuje następujące za­ gadnienia: A. Ogólną charakterystykę wsi. B. Wykaz i charakterystykę informatorów. C. Zagadnienia szczegółowe, a mianowicie: I. radło, I I . socha, I I I . pług i płużyca, I V . orka, V. brony, V I . kopaczki, V I I . ro­ dzaje lnu, V I I I , sierp, I X . półkosek i kosa, X. młócenie 1 narzędzia do młócenia, X I . koń i wół, X I I . zawołania i odpędzania zwierząt. Kwestionariusz nr 2, na rok 1954, był podstawą dla kontynuowania w dalszym ciągu badań z 1953 r. w zakresie hodowli i rolnictwa oraz uzupełnienia braków i ugruntowania wiadomości z roku ubiegłego. Udział poszczególnych autorów przedstawiał się następująco: Część wstępna — J . Gajek. A. Ogólna charakterystyka wsi. B. charakterystyka informatorów — według projektu K . Zawistowicz-Adamskiej. C. Uzupełnienia d o kwestionariusza nr 1, opracowane przez Zakłady Etno­ grafii I H K M . D. I . Ugorowanie — opracował zespół pracowników Zakładu Etnografii I H K M w Krakowie; I I . Transport narzędzi rolniczych w pole — opracował zespół pracow­ ników Zakładu Etnografii w Warszawie; I I I . Uprawa prosa — J . Gajek; I V . Ber i jego uprawa — J . Gajek; V. Uprawa żyta, pszenicy i mieszanki obu tych zbóż — J . Gajek; V I . Sterty, stogi — A. Nasz; V I I . Brogi — A. Nasz; V I I I . Kopice, ostrwie, przeploty — A. Nasz; I X . U ż y t k o w a n i e owiec — opracował zespół pracowników Zakładu Etnografii I H K M w Krakowie. W czasie prac obowiązywały tylko niektóre punkty kwestionariusza (por. niżej). Dlatego kilka tematów znalazło się później po raz drugi w kwestionariuszu nr 3. Komitet Redakcyjny na posiedzeniu w dniach 25-26 V 1955 r. zatwierdził kwestionariusz nr 3, na rok 1955, obejmujący następujące zagadnienia: Część wstępna — J . Gajek. A. Charakterystyka wsi, B. charakterystyka informatorów — powtórzone za kwestionariuszem nr 2. C. I . Transport narzędzi w pole — A. Kutrzeba-Pojnarowa; I I . Uprawa psze­ nicy, żyta i mieszanki obu zbóż — J . Gajek; I I I . Sterty, stogi — A. Nasz; I V . Brogi — A. Nasz; V. Kopice, ostrwie, przeploty — A. Nasz; V I . Stodoły — A. Nasz; V I I . Spichrze — A. Nasz; V I I I . Komory — A. Nasz;; I X . Strychy — A. Nasz; X . Pomieszczenie na bydło, trzodę chlewną i ptactwo domowe — A. Nasz; X I . P i w ­ nice — A. Nasz. Niezależnie od prac związanych z kwestionariuszami Komitet Redakcyjny za­ twierdził sieć badań P A E , dokonał oceny kadry badawczej oraz oceny i krytyki w y n i k ó w badań terenowych. Ostatnie posiedzenie Komitetu Redakcyjnego z 3 X I 1955 r. poświęcone było w znacznej mierze sprawom wydawniczym, związanym z wydaniem pierwszych ze­ szytów Atlasu. II. O r g a n i z o w a n i e i k i e r o w a n i e b a d a n i a m i terenowymi. Podstawowym źródłem materiałów dla P A E są badania terenowe prowadzone przez wykwalifikowanych etnografów w oparciu o stałą sieć punktów P A E . �KRONIKA 382 Sieć taką uzyskano w ten sposób, że na mapie Polski 1:1 000 000, zawierającej podstawową siatkę P A E (mapa opracowana według projektu prof. dra J . Gajka, wydrukowana przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze), wykreślono kwadraty odpowiadające obszarowi 100 km , przez co uzyskano 336 punktów badawczych, które w roku 1953 rozdzielono w następującej iiości pomiędzy poszczególne ośrod­ ki: Toruń 51 punktów, Poznań 71, Warszawa 60, Łódź 30, Wrocław 30 oraz K r a k ó w 90 punktów. Pierwsze badania w oparciu o wymienioną siatkę P A E zostały przeprowadzone w czasie od 15 V I I do 15 I X 1953 r. Udział w nich wzięli: 1) z ośrodka toruńskiego: dr Wanda Brzeska, mgr Witold Domaszewicz, mgr Stefania Kędzior, prof. dr Bo­ żena Stelmachowska, mgr Hubert Wilczewski, 2) z ośrodka poznańskiego: mgr Sta­ nisław Błaszczyk, Janina Dydowicz, mgr Adam Glapa, Zenon Jankowski, Teresa Siudowska, mgr Zofia Staszczakówna, Maria Szenic, Zbigniew Toroński, 3) z ośrod­ ka warszawskiego: dr Tadeusz Dziekoński, mgr Władysław Kolago, Jacek Olędzki, Marian Pokropek, Adam Reszke, Zofia Szyfelbejn oraz zespół studentów Koła Naukowego Etnografów, 4) z ośrodka łódzkiego: mgr Jan Dekowski, dr Janina Krajewska, mgr Henryk Świątkowski, 5) z ośrodka wrocławskiego: mgr Halina Bittnerówna, mgr Leszek Itman, mgr Bolesław Garyga, mgr Stefan Łysik, 6) iz ośrodka krakowskiego: mgr Barbara Bazielich, Zbigniew Biały, Teresa K a r wicka, dr Jadwiga Klimaszewska, Stanisław Kowalski, Józef Niżnik, Barbara O l ­ szowy, Anna Zambrzycka. 2 Badacze terenowi pracujący na umowach prowadzili badania w oparciu o kwe­ stionariusz nr 1 przez 30 dni, otrzymując w przydziale przeciętnie po 10 punktów badawczych. Badania w jednym punkcie wraz z dojazdem trwały 3 dni, na Zie­ miach Odzyskanych 4 dni. W roku 1954 odbyły się następne badania terenowe prowadzone przez stałych pracowników Zakładów Etnografii I H K M oraz przy pomocy sezonowych badaczy pracujących na umowach. Punkty badawcze rozdzielono między poszczególne ośrodki: Toruń otrzymał 21, Poznań 32, Warszawa 62, Łódź 50, Wrocław 74, K r a ­ ków 72, prof. dr Bożena Stelmachowska 5 punktów. W badaniach wzięli udział: 1) z ośrodka toruńskiego: mgr Kalina Antonowiczowa, mgr Maria Fryczowa, mgr Alfons Klonowski, mgr Ryszard Kukier, mgr H a ­ lina Mikułowska, mgr Maria Polakiewicz, mgr Zygmunt Potrać, mgr Helena Przesławska, dr Maria Znamierowska-Prufferowa, mgr Jan Rompski, 2) z ośrodka poznańskiego: Janina Dydowicz, Małgorzata Frankowska, Eugeniusz Jaworski, B a r ­ bara Jeziorkowska, Hanna Lorkiewicz, Magdalena Meysner, Sabina Matuszew­ ska, Teresa Stasińska, mgr Tadeusz Wróblewski, 3) z ośrodka warszawskiego: H a ­ lina Błaszczyk, mgr Jerzy Damrosz, Anna Jankowska, mgr Konstanty Judenko, Kazimera Kozówna, dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Jacek Olędzki, Maria Piłatówna, Marian Pokropek, mgr Maria Szwengrub, mgr Zofia Szyfelbejn, Anna Szyfer, 4) z ośrodka łódzkiego: mgr Czesław Ciszkiewicz, mgr Bronisława Jaworska, mgr Teresa Kulesza, mgr Maria Misińska, mgr Henryk Świątkowski, 5) z ośrodka wrocławskiego: mgr Stanisław Błaszczyk, mgr Halina Bittnerówna, mgr Adam Glapa, mgr Bolesław Garyga, mgr Leszek Itman, mgr Stefan Łysik, mgr Jadwiga P a w ł o w s k a , mgr Stanisław Siedlak, mgr Zofia Staszczakówna, 6) z ośrodka k r a ­ kowskiego: mgr Stanisław Bronicz, Jerzy Bruś, Zbigniew Biały, Ludwik Dubiel, mgr Maria Gładyszowa, dr Jadwiga Klimaszewska, dr Anna Kowalska-Lewicka, mgr Maria Trawińska-Kwaśniewska, mgr Krzysztof Kwaśniewski, Olga Mulkiewicz, mgr Irena Nizińska, Barbara Olszowy, Bożena Paszkowska, Anna Z a m ­ brzycka. �KRONIKA 383 Badacze terenowi prowadzili tak, jak w roku ubiegłym badania terenowe przez 30 dni, otrzymując w przydziale przeciętnie po 10 wsi. U&dania prowadzono w opar­ ciu o kwestionariusz nr 2. Zawarte w nim uzupełnienia do kwestionariusza 1 w sumie byiy tak obszerne, że zajmowały większą część czasu, którym dysponował badacz. Kierownictwo P A E zmuszone więc było ograniczyć ilość nowych tematów. W czasie Dadań terenowych w roku 19Ó4 obowiązywały tylko 3 zagadnienia z części D kwestionariusza, mianowicie: ugorowanie, uprawa prosa i uprawa bru. Punkt zwrotny w bacianiach atlasowych stanowią trzecie kolejne badania, przeprowadzone w roku 1-JSO, W których po raz pierwszy udział wzięta stała kadra badawcza, podporządkowana oezpośrednio kierownictwu Zakładu Etnografii I H K M we Wrocławiu. Badacze terenowi przed rozpoczęciem pracy przeszli w Zakładzie trzydniowe szkolenie dotyczące p r o D x e m a o y K i zawartej w kwestionariuszu nr 3 oraz omówili metodę i technikę prowadzenia badań atlasowych, co niewątpliwie wpiynęło korzystnie na jakość w y n i k ó w badań. Badacze terenowi pracowali w terenie przez 90 dni, otrzymując w przydziale przeciętnie po 30 wsi. W badaniach prowadzonych w czasie od 1 V I I do 30 A l lyaa r. udział wzięli: pracownicy etatowi — mgr Maria Trawińska-Kwaśniewska, mgr Krzysztof K w a ś n i e w s k i , doc. dr Adolf Nasz, mgr Jadwiga Pawiowska, mgr Jan Setkowicz, mgr Zona Staszczak, mgr Zbigniew Toroński — oraz sezonowi (zatrud­ nieni na umowach zleconycn) — mgr Janusz Bohdanowicz, mgr Halina Gorczyńska, mgr Jerzy Grocholski, Bohdan Jałowiecki, mgr Sabina Matuszewska, mgr Magda­ lena Meres, mgr Magdalena Meysner, mgr Baroara Olszowy. W Zakładzie Etnografii I H K M we Wrocławiu opracowano mapy w skali 1 : 1 000 000, ilustrujące organizację badań terenowych w latach 1953, 19o4, 1955. Niezależnie od badań terenowych wszystkie Zakłady (Kraków, Warszawa, Wrocław) prowadziły poszukiwania etnogranczne w wydawnictwach już opubli­ kowanych oraz zbiorach archiwalnych. Materiały rozpisane według kwestiona­ riusza nr 1 zostały naaesiane do Wrociawia, z Zakładu w Krakowie — 1870 kart, z Zakładu w Warszawie — 583 karty, z Zakładu we Wrocławu — 1490 kart, po czym całość materiału posegregowano wediug tematów kwestionariusza nr 1 oraz ustalono sygnatury miejscowości. W oparciu o zebrany materiał sporządzono w Zakładzie w r o c ł a w s k i m kartoteki: 1; miejscowości w układzie alfabetycznym (poz. 673), 2) źródeł (autorów, archiwów, muzeów (poz. 477). Uporządkowany ma­ teriał został przekazany autorom opracowującym poszczególne tematy (por. niżej). III. P r a c e n a d o c e n ą wartości wyników badań tereno­ w y c h . Materiały badań terenowych z lat 1953 i 1954 zostały przesłane przez po­ szczególne ośrodki do Zakładu wrocławskiego, który w pracach tych spełniał rolę koordynującą. W oparciu o materiał terenowy P A E sporządzono kartoteki: a) miejs­ cowości stałej sieci P A E w układzie alfabetycznym i sygnaturowym, b) informa­ torów terenowych, c) badaczy terenowych. Po zewidencjonowaniu materiału tere­ nowego została przeprowadzona jego segregacja według kryterium tematycznego i sygnaturowego. Praca powyższa polegała na: a) posegregowaniu opisów z po­ szczególnych wsi według problemów kwestionariuszy nr 1 i 2; w ten sposób po­ wstało 336 teczek dla każdego z 15 opracowanych zagadnień w skali ogólnopolskiej, b) ustaleniu sygnatury każdej przebadanej wsi w oparciu o m a p ę 1 : 300 000 i mapę podkładową P A E oraz uzupełnieniu materiałów z roku 1953 nazwą wsi, gminy, powiatu i nazwiskiem badacza terenowego, c) przekazaniu materiału uporządkowa­ nego rzeczowo wraz z sygnaturami za pośrednictwem Zakładów autorom opracowu­ jącym poszczególne tematy. �384 K R O N I K A Autorzy poszczególnych tematów dokonali weryfikacji i oceny krytycznej otrzy­ manych materiałów. Wyniki tych badań stanowią zdecydowanie wartościowy i liczny materiał, jednakże przy szczegółowej analizie został ujawniony szereg niedociągnięć, które w y n i k a ł y bądź z braku dostatecznego przygotowania naukowego niektórych badaczy terenowych, bądź ich niesumienności. Niektóre braki powstały wskutek usterek samych kwestionariuszy. Materiały z 1954 r. dostatecznie u z u p e ł ­ niają i gruntują wyniki badań z 1953 r. IV. Rozpisanie na k a r t y w y n i k ó w badań terenowych oraz organizacja archiwum materiałów terenowych. Wyniki badań terenowych z lat 1953 i 1954 opracowywali badacze terenowi w poszczególnych ośrodkach we­ dług ogólnie przyjętych instrukcji. Stwierdzić należy, iż materiał terenowy opra­ cowywany był niejednolicie, co znacznie utrudniało jego segregację oraz możliwość wyzyskania w dalszych opracowaniach. Wyniki badań terenowych z 1955 r. są już opracowywane przez stałą kadrę ba­ dawczą we Wrocławiu na specjalnie do tego celu wydrukowanych kartach. Kartoteka materiałowa P A E (dla każdego zagadnienia z poszczególnych wsi) składa się z karty A i karty B. Karta A, tzw. zbiorcza karta materiałowa, zawiera dane odnoszące się do wsi badanej (nazwa wsi, gminy, powiatu, województwa), sygnaturę, nazwisko badacza terenowego, datę prowadzenia badań oraz opracowy­ wania materiału na czysto, datę kolacjonowania materiału z zapisem terenowym oraz materiał fotograficzny i rysunkowy odnoszący się do danego zagadnienia. Karta B, tzw. analityczna karta materiałowa, zawiera odpowiedzi na poszczególne pytania kwestionariusza. Jednolicie rozpisane wyniki badań terenowych na wy­ mienionych kartach wydatnie zwiększają porównywalność i operatywność mate­ riału terenowego. Badacze opracowują zapisy terenowe w Zakładzie; na opracowanie jednej wsi przeznacza się dwa dni pracy (14 godz.). Podkreślić należy, iż wyniki badań z lat ubiegłych nadsyłane były przez badaczy z dużym opóźnieniem, co odbijało się ujemnie na toku prac nad Atlasem. Obecnie przy stałej kadrze opracowującej ma­ teriały w Zakładzie wrocławskim tempo prac nad Atlasem znacznie się wzmogło. Opracowane materiały porządkowane są dla każdego zagadnienia w system kartotekowy w układzie sygnaturowym. Brudnopisy terenowe wraz z kwestionariu­ szem A i B przechowywane są zespołami ułożonymi według lat badań, a w obrębie lat układane sygnaturami. Dla materiałów fotograficznych Zakład prowadzi ar­ chiwum klisz, filmów i odbitek. V. O p r a c o w y w a n i e w y n i k ó w badań terenowych w postaci kartog r a m o w i tekstów wyjaśniających oraz dokumentujących kartogramy. Na po­ siedzeniu Komisji Etnograficznej I H K M P A N w Warszawie w dniach 21-23 X 1953 r. dokonało rozdziału tematów kwestionariusza nr 1. Zakład w Krakowie wybrał na­ stępujące zagadnienia: orkę, rodzaje lnu, zawołania i odpędzania zwierząt oraz materiały dotyczące konia i wołu. 'Zakład w Warszawie opracowuje: radło, sochę, pług i płużycę oraz bronę. Zakład we Wrocławiu opracowuje: kopaczki, sierp, k o s ę i półkosek oraz młócenie i narzędzia do młócenia. Kierownictwa wymienionych Zakładów zleciły wykonywanie opracowań t e m a t ó w poszczególnym osobom; w K r a ­ kowie opracowują: orkę —• Z. Biały pod kierunkiem dr J . Klimaszewskiej, rodzaje lnu — doc. dr J . Klimaszewska, zawołania i odpędzania zwierząt — mgr I . N i z i ń ska pod kierunkiem doc. dr A. Zaręby; w Warszawie opracowują: radło — E . J a ­ worski pod kierunkiem doc. dr A. Kutrzeba-Pojnarowej (od czerwca 1955 prace nad radłem przejął mgr S. Bronicz pod kierunkiem prof. dr K . Moszyńskiego), sochę — M. Pokropek, bronę — J . Olędzki pod kierunkiem doc. dr A. Kutrzeba- �KRÖNIKÄ 385 Pojnarowej, pług i p ł u ż y n ę — mgr Zofia Szyfelbejn pod kierunkiem prof. dr W. D y ­ no wskiego; we Wrocławiu opracowują: sierp, półkosek i kosę — doc. dr A. Nasz przy współpracy mgr J . P a w ł o w s k i e j i mgr J . Setkowicza, młócenie i narzędzia do młócenia — prof. dr J . Gajek przy współpracy mgr Z. Staszczakówny i mgr Z. Torońskiego, motyki i kopaczki rozpoczął opracowywać mgr S. Siedlak. Autorzy poszczególnych tematów dokonali opracowania materiału z punktu w i ­ dzenia systematyki i morfologii na specjalnych tablicach zbiorczych. Po dokonaniu oceny krytycznej i rozpisaniu materiału autorzy przystąpili do wykonania pierw­ szych kartogramów. Ogółem do wszystkich opracowywanych zagadnień wykonano dotąd ponad 140 kartogramów. W odniesieniu do poszczególnych tematów kartogramy przedstawiają się następująco: radło 7 map, socha 5, pług i płużyca 32, orka 9, brona 5, kopaczki 1, rodzaje lnu 2, sierp 14, półkosek i kosa 31, młocka i cepy 25, koń i wół 5, zawołania i odpędzania zwierząt 4. Ponadto autorowie poszczególnych tematów opracowali i zestawili materiał ilustracyjny do wymienionych zagadnień oraz dokonali opracowań tekstowych. Do zagadnień młocki i cepów oraz sierpa i kosy wykonano również kartogramy na podstawie materiałów z literatury, ar­ chiwów i muzeów w ilości 40 map. Zakład wrocławski prowadzi inwentarz oraz kartotekę rzeczową wykonanych kartogramów. W dniach 6-9 czerwca 1955 r. odbyła się we Wrocławiu konferencja podsumo­ wująca dotychczasowe wyniki pracy nad zagadnieniami ludowych narzędzi rolni­ czych. Konferencja czerwcowa składała się z dwu części: sprawozdawczej (robo­ czej) i naukowej. Zadaniem konferencji roboczej było przede wszystkim ujedno­ licenie metod i techniki pracy, które do tej pory były często w wielu wypadkach dowolne. Kierownictwo P A E nie zawsze bowiem mogło panować nad całością prac prowadzonych przez poszczególne Zakłady w różnych ośrodkach. Część naukowa konferencji z referatem prof. dra Józefa Gajka pt. Zadania i metody pracy Pol­ skiego Atlasu Etnograficznego miała na celu sprecyzowanie teoretycznych podstaw Atlasu oraz określenie jego zadania. Wyniki konferencji czerwcowej zostały opra­ cowane w formie protokołu, którego streszczenie drukowane jest poniżej. Przygotowywany obecnie do • druku zeszyt próbny Polskiego Atlasu Etnogra­ ficznego zawierać będzie kilka kartogramów przedstawionych na konferencji czerw­ cowej. VI. S z k o l e n i e kadry p r a c o w n i k ó w . Na szkolenie pracowników złożyły się całodzienne seminaria, szkolenie ideologiczne, lektoraty oraz samo­ dzielnie studiowana lektura. Ponadto każdy z pracowników Zakładu niezależnie od prac nad Atlasem kontynuował indywidualne prace naukowe. Przedmiotem rozważań na seminariach były przede wszystkim analiza i krytyka opracowywanych tematów kwestionariusza nr 1. W okresie sprawozdawczym od­ były się seminaria poświęcone następującym tematom; 1) kopaczki — ref. mgr S. Siedlak, 2) młócenia i narzędzia do młócenia — ref. prof. dr J . Gajek i mgr Z. Staszczakówna, 3) sierp i kosa — ref. doc. dr A. Nasz i mgr J . P a ­ włowska, 4) zasady i opis atlasu niemieckiego (Atlas der Schweizerischen Volks­ kunde) — ref. dr O. Gajkowa, 5) problematyka kwestionariusza nr 3 — ref. prof. dr J . Gajek i doc. dr A. Nasz. Ponadto pracownicy brali udział w szkoleniu ideologicznym zorganizowanym przez Zakładową Organizację Związkową, oraz w lektoracie języka rosyjskiego. Niezależnie od szkolenia raz w miesiącu, odbywają się narady robocze poświę­ cone przeglądowi bieżących prac Zakładu oraz planowaniu, Zofia Etnografia Polska 1 Staszczakówna 25 �K R O N I K A 386 KONFERENCJA POLSKIEGO ATLASU ETNOGRAFICZNEGO 1 W dniach 6-8 czerwca 1955 r. odbyła się we Wrocławiu w ramach prac Działu Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej konferencja poświęcona zało­ żeniom teoretycznym oraz dotychczasowej realizacji zadań Polskiego Atlasu Etno­ graficznego. Podstawą konferencji były: przegląd i ocena w y n i k ó w prac nad zagad­ nieniem narzędzi i technik rolniczych w gospodarce chłopskiej w Polsce końca X I X i I połowy X X w. opartych o badania terenowe przeprowadzone w 1953 r., referat sprawozdawczy mgr Z. Staszczakówny oraz referaty programowe i dysku­ syjne prof. J . Gajka, prof. K . Zawistowicz-Adamskiej, doc. J . Klimaszewskiej, doc. A. Kutrzeba-Pojnarowej, doc. A. Zaręby i mgr. W. Pomianowskiej. W konferencji wzięli udział: kierownictwo Działu Etnografii I H K M P A N , kie­ rownicy i pracownicy Zakładów Etnografii P A N w Krakowie, Warszawie i Wro­ cławiu oraz zaproszeni goście, wśród nich członek Prezydium P A N prof. K . Nitsch, członkowie Dyrekcji I H K M , samodzielni i pomocniczy współpracownicy P A N i uni­ wersytetów, etnografowie, językoznawcy, historycy, archeologowie, antropologowie, geografowie i in. Kierownik Działu prof. W. Dynowski otwierając konferencję podkreślił w a g ę i znaczenie prac związanych z przygotowywaniem Polskiego Atlasu Etnograficz­ nego dla badań nad przebiegiem polskiego procesu historycznego. Z kolei redaktor P A E prof. J . Gajek precyzując cele i zadania konferencji zwrócił u w a g ę na ko­ nieczność ujednolicenia metod i technik w dalszych pracach P A E . Pod tym wzglę­ dem konferencja winna stanowić punkt zwrotny w organizowaniu badań i opra­ cowywaniu materiałów do P A E . Materiał przedstawiony na konferencji nie wy­ szedł co prawda poza stadium wstępnego opracowywania, niemniej jednak de­ monstrowane wyniki prac stanowią pewien etap, którego ocena może być podstawą dla ustalenia wytycznych dalszej pracy. Obrady podzielono na dwie części. Pierwszą poświęcono zreferowaniu zagad­ nień wchodzących w skład kwestionariusza 1, dotyczących: radła, sochy, pługa i płużycy, bron, orki, lnu, kosy, sierpa i półkoska, cepów i młocki, motyk i ko­ paczek, konia i wołu, odpędzań i zawołań zwierząt; drugą, wspomnianym w y ż e j referatom. Omówione w dalszym ciągu sprawozdania z prac ilustrowane były bogatym materiałem map analitycznych i syntetycznych, wykonanych przez autorów po­ szczególnych opracowań. Mimo przyjęcia zasadniczo jednej mapy podkładowej projektu prof. J . Gajka w skali 1 : 000 000 mapy wykonane przez autorów związa­ nych z trzema różnymi zakładami etnograficznymi P A N odbiegały od siebie, z a ­ równo jeśli chodzi o rozwiązanie graficzne, jak przede wszystkim kryteria doboru zagadnień przeprowadzanych w obrębie poszczególnych tematów. Tylko do pewnych granic zagadnienia te wyznaczały konkretne pytania stawiane w kwestionariuszu badań. Toteż na toczącą się po każdym sprawozdaniu dyskusję złożyły się pytania, uwagi krytyczne i wnioski, dotyczące dalszych uzupełnień, związane przede wszyst­ kim z zagadnieniami: a) celu, jaki chciano osiągnąć przez badania terenowe nad danym tematem; b) wyboru szczegółowych tematów do mapowania; c) wiarygod­ ności mapowanych faktów, stwierdzanej przez kontrolę sposobu przeprowadzenia badań terenowych, szczegółową analizę w y n i k ó w badań i konfrontację zebranego materiału z wnioskami wysnutymi z innego typu źródeł; d) w n i o s k ó w dotyczących 1 Opracowano na podstawie protokołu obrad, sporządzonego przez Zakład Etnografii P A N we Wrocławiu. Por. również Z. S z y f e l b e j n , Z prac Polskiego Atlasu Etnograficznego. „Kwart. Hist. Kult. Mat.", R. 4: 1956 nr 2, s. 360-368. �K R O N I K A 387 prawidłowości procesu historycznego odtworzonego na przykładzie wybranych zagadnień. Ponadto w odniesieniu do niektórych sprawozdań podniesiono szereg kwestii szczegółowych. Uwzględniamy poniżej jedynie ważniejsze. Jako pierwsze omówiono materiały dotyczące narzędzi rolniczych do młocki i sprzętu zboża: cepy, sierpy, kosy i półkoski. Zagadnienia te były opracowywane przez Zakład Etnografii I H K M P A N we Wrocławiu. Liczne kartogramy przedsta­ wiały wyniki badań terenowych, poszukiwań archiwalnych oraz poszukiwań w lite­ raturze etnograficznej. Sposoby opracowania materiałów dotyczących młocki i cepów referowała mgr Z. Staszczakówna. Opracowane kartogramy obrazowały proces zanikania młocki zbóż chlebowych przy pomocy cepów, a wprowadzanie młockarni kierato­ wej i motorowej. Jako uzupełnienia do powyższego przedstawiono zasięg młócenia cepem innych roślin (proso, gryka, kukurydza, strączkowe). Specjalne kartogramy uwzględniały w y s t ę p o w a n i e różnych form bijaków, rozmieszczenie nazw ogniwa wiążącego bijak z dzierżakiem, rozmieszczenie typów nazw określających skórzane kapice i inne zagadnienia związane z nazewnictwem. Osobno zmapowano zasięgi trzech różnych typów cepów w Europie według D. Trotziga i typy wiązań cepów według K . Moszyńskiego. W uzupełnieniu prof. J . Gajek przedstawił problematykę n a u k o w ą wiążącą się z powyższym zagadnieniem, a wykraczającą poza dotychczasowe wyniki zawarte w pracach S. Liibkego, D. Trotziga, K . Moszyńskiego oraz F . Manninena. Zesta­ wione kartogramy prowadzą nas do następujących w y n i k ó w : w drugiej połowie X I X w. rozpoczął się proces wypierania narzędzi ręcznych, tj. cepów. Zastępują je młocarnie o napędzie kieratowym. Proces ten posuwał się z zachodu na wschód. Ten sam kierunek przybiera w X X w. wypieranie młocarni kieratowych przez motorowe. Przedstawione kartogramy dają obraz przestrzennego upowszechniania się nowoczesnych zdobyczy technicznych, a zarazem rzucają światło na powiązanie tego szczegółowego zjawiska z konkretnymi okresami historycznymi i zjawiskami ekonomicznymi (zabory, industrializacja, wielka i mała własność ziemska itp.). Starsze formy młocki występują najdłużej przy łuskaniu nasion lnu i konopi oraz okolicznościowo przy młóceniu zbóż na przednówku i dostarczają w obecnych badaniach materiał zbyt nikły, by się nadawał do kartograficznego przedstawienia. Na terenie środkowego Mazowsza zachowała się tradycja wydeptywania zboża przez bydło oraz ręcznego młócenia zbóż chlebowych przy pomocy kijanki. Kartogramy zestawiające wyniki badań nad zasięgami poszczególnych typów i odmian cepów są na ogół zgodne z opracowaniami w dawniejszej literaturze etnograficznej. Na skutek większej ilości materiału i lepszej jakości opisów wyniki te zostały jednak uzupełnione przez wyróżnienie w obrębie typu kapicowego dwóch odmian: starszej o kapicach skórzanych i młodszej, ze skórzanym uchwytem na bijaku i drewnianym kabłączkiem na dzierżaku. Ich rozpowszechnienie wiąże prof. Gajek z konkretnymi okresami historycznymi, pierwszy z procesem romanizacji terenów europejskich, drugi z przełomem X V I I I i X I X w. Na jeszcze wcześniejszy okres wspólnoty słowiańskiej wskazuje zasięg cepów gązewkowych, przedstawiony przez Trotziga, a w nowszych pracach węgierskich przez Kóvacs'a i Korompay'a. Interesująco przedstawiają się również opracowania zmierzające do uchwycenia drugo- i trzeciorzędnych cech narzędzi do młócenia oraz ujęcia zasobu leksykal­ nego związanego z cepem jako całością, z nazwami poszczególnych jego części i nazwami miejsca do młocki. Kartogramy obrazujące zasięgi typów i odmian cepów wskazują na w y s t ę p o ­ wanie na obszarze Polski cepów g ą z e w k o w y c h i kabłączkowych z przewierconym �388 K R O N I K A bijakiem. Nie ma ich na obszarze cepów kapicowych z dwiema kapicami skórza­ nymi. Na razie trudno jeszcze o interpretację tego ciekawego zjawiska. Zebrany przy pracy nad P A E materiał dotyczący okresu współczesnego sta­ nowi, zdaniem prof. Gajka, również p e w n ą wartość dla Ministerstwa Rolnictwa i rad narodowych. W dyskusji po referatach poruszono m. In. sprawę najwłaściwszego wyboru map do druku w Atlasie oraz wyboru zagadnień nadających się do odrębnych opracowań monograficznych. Doc. J . Klimaszewska zwróciła u w a g ę na konieczność zaznaczenia już w opracowaniach graficznych powiązań między opóźnieniem kultu­ rowym pewnych obszarów a strukturą gospodarczą wsi w różnych okresach. Pro­ ponowała wprowadzenie jak największej ilości drobnych map uzupełniających i wyjaśniających dodatkowe szczegóły analizy materiału, gdyż przemawiają one lepiej do czytelnika niż opis. Uwagi prof. M. Gładysza szły w kierunku wprowa­ dzenia ujęć ilościowych (na przykład stopień nasilenia występowania maszyn rol­ niczych na poszczególnych terenach w różnych okresach). Prof. Gładysz prze­ strzegał natomiast przed zbyt szczegółową analizą formalną. Obie uwagi w y w o ł a ł y polemikę z referentem, podkreślającym obiektywną trudność wprowadzenia już w tej chwili słusznego postulatu ujęć ilościowych i broniącego podziałów formal­ nych w wypadku oparcia się o tak istotne czynniki, jak kształt, wielkość, ciężar i funkcja narzędzia. Zagadnienie sierpów i kos referowała mgr J . P a w ł o w s k a z Wrocławia. Objaś­ niła ona kartogramy zestawiające użycie sierpów do sprzętu zbóż w 1945 oraz typy sierpów, ich rozmiary do 1953 r., jak też niewątpliwie najbardziej interesu­ jącą mapę, na której przedstawiono łącznie wszystkie powyższe zagadnienia. W uzu­ pełnieniu tych materiałów doc. dr A. Nasz wyjaśnił, że najbardziej koserwatywny kształt sierpów występuje na terenach środkowo-zachodnich ziem Polski. Jest to sierp elipsoidalny o gładkim ostrzu. Pełni on funkcję pomocniczą przy sprzęcie zbóż kosą. Sierp jest narzędziem, które pojawiło się w epoce neolitu. Do okresów współczesnych przetrwały formy z okresu lateńskiego i rzymskiego. Proces wy­ pierania sierpa przez kosę jako narzędzie żniwne postępował w X I X i X X w. z za­ chodu na wschód, przy czym najpóźniej została nim objęta południowo-wschodnia część kraju. Sporadyczne wypadki w y s t ę p o w a n i a kosy przy żniwach rejestrują też dawniejsze źródła pisane. Dane te odnoszą się jednak przeważnie do wielkiej w ł a s ­ ności. Spośród czynników przyczyniających się do przyśpieszenia procesu rozpo­ wszechniania się kosy w Polsce wysuwa się na czoło moment praktyczny: praca kosą jest szybsza i lżejsza. Dalsze uwagi doc. Nasza dotyczyły kartogramu przedstawiającego współzależ­ ność pomiędzy funkcją sierpa a jego formą. Stwierdzały one, że z sierpem służą­ cym do żęcia zbóż łączy się rozpiętość ostrza (duże wymiary) oraz jego elipsoidalny kształt. W miarę wycofywania z użycia sierpa jako narzędzia żniwnego następuje również i cofanie się jego charakterystycznych cech konstrukcyjnych. Ich regresja nie występuje jednak równocześnie. Kształt i wymiary sierpa wykazują dużv kon­ serwatyzm. W dyskusji mgr S. Bronicz zwrócił u w a g ę na konieczność odmiennego traktowa­ nia w kartogramach elementów kulturowych przyniesionych na ziemie zachodnie po 1945 r. Przestrzega przed zbyt daleko idącym generalizowaniem, jeżeli chodzi 0 ujęcie kartograficzne, co jego zdaniem uwidoczniło się na mapach ujmujących w y s t ę p o w a n i e sierpa jako narzędzia do sprzętu zbóż. Mgr J . P a w ł o w s k a referując w dalszym ciągu kartogramy przedstawiające w y s t ę p o w a n i e kosy jako narzędzia żniwnego i jej rozprzestrzenianie się w XDC 1 X X w. podkreśliła przesuwanie się użycia kosy z zachodu na wschód, co zgodne �KRONIKA 389 jest z wnioskami poprzednich map dotyczących cofania się sierpa. Inne kartogramy dotyczyły konstrukcji kosy i urządzeń pomocniczych stosowanych przy sprzęcie zbóż. Opracowano poza tym nazewnictwo. Analogiczne kartogramy sporządzano na podstawie literatury dla półkoska. Kartogramy były uzupełnione przez tablice i rysunki. W dyskusji, jaka się wywiązała, najwięcej uwagi poświęcono zagadnie­ niu określania czasu rozprzestrzenienia się kosy jako narzędzia żniwnego. Mgr S. Bronioz wskazał na dokument z X V I I I w. dotyczący trzech wsi na Opolszczyźnie, w którym wylicza się kosę, grot i sierp. Różnica między grotem a kosą polega na różnicy długości kosiska. Grot służył do żęcia zboża, kosa do trawy. Grot i sierp w y s t ę p o w a ł y równocześnie. Wyjaśnienie to może rzucić pewne światło na zagadnienie użycia kosy. Mgr S. Bronicz dodaje, że wbrew panującej powszechnie opinii nie należy przy tym przeceniać postępowej roli dworu; zdarzało się na przykład i znajduje to potwierdzenie w dokumentach, że chłopi szli do dworu żąć sierpami na życzenie właściciela, u siebie natomiast kosili zboże kosą. W dalszej dyskusji (mgr Z. Podwińska, mgr Z. Marciniak) zestawiono fakty występowania kosy jako narzędzia żniwnego już w X V I w., potwierdzone przez źródła ikonograficzne i pisane, z materiałem etnograficznym, wykazującym roz­ przestrzenianie się kosy jako narzędzia do sprzętu zbóż w gospodarstwach chłop­ skich w X I X i X X w. Wypowiedzi dyskutantów kwestionowały z jednej strony tezy oparte na współczesnym materiale, terenowym, z drugiej strony krytykowano zbyt ł a t w e uogólnianie przez historyków faktów jednostkowych wydobytych z materia­ ł ó w archiwalnych wcześniejszych epok (doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa). W dyskusji podkreślono różnice w zestawie narzędzi do sprzętu zbóż w gospodarstwie chłop­ skim i folwarcznym oraz różnice' między poszczególnymi terenami kraju (wypo­ wiedź doc. J . Klimaszewskiej o sprowadzaniu górali z kosami do żniw w Kielec­ kiem, uwagi prof. J . Gajka, doc. A. Kutrzeba-Pojnarowej, mgr A. Glapy) W podsumowaniu dyskusji doc. A. Nasz potwierdził, że m a s o w o ś ć zjawiska rozprzestrzeniania się kosy w X I X i X X w. została stwierdzona w badaniach tere­ nowych. Źródła archiwalne m ó w i ą również o tym, że kosy i sierpy były w ó w c z a s masowo produkowane. Mamy ponadto dowody na przewożenie tych narzędzi przez granice celne dawnych zaborów. Materiał przedstawiony w kartogramach znalazł swe potwierdzenie również w literaturze tego okresu. W dalszej części obrad mgr S. Siedlak omówił dwie mapy poświęcone opraco­ waniu w y n i k ó w z części materiału odnoszącego się do różnego typu kopaczek. Mapy powyższe odbiegały w swym opracowaniu od map wykonanych przez i n ­ nych pracowników wrocławskiego Zakładu, operując płaszczyznami barwnymi za­ miast punktów. Zmiany szły w kierunku zachowania czytelności mapy przy wprowadzeniu pewnych oszczędności pracy i czasu poświęconego na jej wykonanie. Fragmentaryczność przedstawienia nie pozwoliła rozwinąć się szerszej dyskusji. Z kolei doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa zagaiła omówienie materiałów opraco­ wywanych przez Zakład Etnografii I H K M P A N w Warszawie przy współudziale pracowników Zakładu uniwersyteckiego. Na prace te złożyły się kartogramy, r y ­ sunki i opisy do zagadnień: radła, sochy, brony oraz pługa i płużycy. Kwestionariusz do zagadnienia radła ustalony został przez prof. K . M o s z y ń ­ skiego. Celem jego jest: 1. wydobycie z terenu danych dotyczących tradycji o u ż y ­ waniu radła właściwego, tzn. używanego do orki, a nie do obradlania ziemnia­ ków; 2. uchwycenie zróżnicowania i rozmieszczenia różnych typów radła w Polsce; 3. zwrócenie uwagi na nowe dla etnografii polskiej typy radła śląskiego; 4. uchwy­ cenie w terenie przesunięć pomiędzy różnymi typami radeł (np. ustępowanie radła ramowego przed rylcowym dwurękojeściowym). �390 KRONIKA Materiał terenowy odnośnie do radła został opracowany przez E . Jaworskiego. Dalszym opracowaniem ma się zająć mgr S. Bronicz z Zakładu krakowskiego, ko­ rzystając z materiałów i konsultacji prof. K . Moszyńskiego. Przedstawione kartogramy uwzględniały: 1. proces zanikania radła na terenie Polski z podaniem jego przyczyn; 2. w y s t ę p o w a n i e różnych typów radła; 3. zmiany w zakresie funkcji radła; 4. nazwy radła i jego części oraz pracy nim wykony­ wanej. W dyskusji podkreślono potrzebę uwzględnienia w dalszej pracy nad tym za­ gadnieniem materiałów dotyczących radełka-obsypnika oraz wykorzystania mate­ riałów muzealnych. Oceniając dotychczasowe materiały P A E w tym zakresie dysku­ tanci wypowiedzieli się za koniecznością dokładniejszej weryfikacji materiałów te­ renowych, tym bardziej że — jak to podkreślił w swej wypowiedzi prof. Gajek — radło występuje w Polsce również na tych terenach, z których niektórzy badacze przywieźli wypowiedzi negatywne. Doc. Klimaszewska postawiła ponadto sprawę prowadzenia badań stacjonarnych w miejscowościach, gdzie utrzymała się w dużym stopniu dawna technika rolna (wieś Wola Filipowska w Krakowskiem, niektóre wsi okolic Olkusza, gdzie używa się radła do zaorywania odłogów i rżysk). Materiały do zagadnienia sochy opracował M. Pokropek. Skartowano nastę­ pujące zagadnienia: 1. znaczenie wyrazu socha; 2. zasięg w y s t ę p o w a n i a oraz lata zaniku sochy; 3. w granicach zasięgu w y s t ę p o w a n i a sochy zróżnicowanie językowe kilku wybranych części narzędzia; 4. zachodnią linię zasięgu w y s t ę p o w a n i a sochy na podstawie ostatnich badań terenowych na tle zasięgów ustalonych na podstawie dawniejszej literatury. W dyskusji (profesorowie Gajek, Dynowski i Gładysz oraz docenci: Nasz i" Kutrzeba-Pojnarowa) podkreślono staranność wykonania pracy. Pogłębienie te­ matu wymaga jednak jeszcze sięgnięcia do materiałów archeologicznych, pełnego wykorzystania literatury, jak również zacieśnienia siatki badań terenowych dla uchwycenia występujących jeszcze gdzieniegdzie (Kolbuszowskie, okolica nad Tanwią) ż y w y c h śladów niedawnego używania sochy dwupolicowej oraz w B i a ł o ­ stockiem sochy łopatkowej. Dyskutowano również sposoby nawiązania w P A E do materiałów z terenów pozapolskich, wobec tego że zasięg w y s t ę p o w a n i a sochy jako narzędzia do orki w m a ł y m jedynie stopniu mieści się w obrębie terenów Polski. W dalszym ciągu przedstawiono materiały do w y s t ę p o w a n i a b r o n w Polsce (opracowane przez J . Olędzkiego). Kartogram I przedstawiał w y s t ę p o w a n i e brony gałęziowej. Zasięg jej obejmuje tereny Polski środkowej i wschodniej. Punkty wy­ stępowania zagęszczają się na wschód od środkowego biegu Wisły. Autor usiłował uwzględnić na mapie zmienność funkcji tej brony, używanie jej do dziś dla za­ sypywania ziaren lekkich, ziaren ciężkich lub ( w jedynym wypadku) do rozbijania grud po orce. Kartogram I I przedstawiał czas zanikania w y s t ę p o w a n i a brony l a ­ skowej. Autor przeprowadził następującą periodyzację zagadnienia: lata 1860-1880, 1880-1900, 1900-1920, 1920-1950. Kartogram I I I przedstawiał daty pojawienia się brony beleczkowej. Kartogram I V w y k a z y w a ł podział Polski na tereny w y s t ę p o ­ wania typów brony beleczkowej, na zachodzie trapezowatej kraty z pałąkiem, na wschodzie prostokątnej. W dyskusji mgr A. Glapa zwrócił u w a g ę na w y s t ę p o w a n i e wzmianek dotyczą­ cych brony gałęziowej w tekście pieśni pałuckich. Dalsza dyskusja dotyczyła gra­ ficznego opracowania map, którym prof. Gajek zarzucił niedostosowanie się do wytycznych P A E . W drugim dniu obrad mgr Z. Szyfelbejn referowała ostatnie zagadnienie z grupy tematów opracowywanych w Warszawie, tj. p ł u g i i p ł u ż y c e. Po charaktery- �KRONIKA 391 styce materiału z badań terenowych P A E , odnoszącego się do tego zagadnienia (błędy natury metodologicznej popełniane przez badaczy w terenie oraz niedo­ ciągnięcia wykonania technicznego), przeszła do sprawy systematyki narzędzi płużnych, wyodrębniając jako pług narzędzie z jednodzielną odkładnicą i asy­ metrycznym lemieszem. Kartogramy odnosiły się do: 1. w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a na­ rzędzi ornych: pługów, soch i radeł w latach do 1890 i 1890-1914; 2. w y s t ę p o w a n i a różnych typów narzędzi płużnych, tj. pługów bezkoleśnych i koleśnych krótkogrządzielowych oraz długogrządzielowych (z uwzględnieniem wewnętrznej ewolucji w ramach każdego typu) na terenie Polski w okresie od 1870 do 1953 (autorka przeprowadziła ponadto periodyzację szczegółową, dzieląc powyższy okres na 9 podokresów); 3. omówiono również kartogramy odnoszące się do narzędzi oraz spo­ sobów służących do oczyszczania i konserwowania lemiesza i odkładnicy u pługów; 4, nazewnictwo poszczególnych części powyższych narzędzi; 5. dane z kartogramów szczegółowych dotyczące występowania różnych typów narzędzi płużnych w l a ­ tach 1870-1953, które zostały dodatkowo przedstawione na jednym syntetycznym kartogramie w układzie przyjmującym podział na 4 podokresy czasowe. W po­ dobny sposób przedstawiono na jednej tablicy w y s t ę p o w a n i e różnych typów pro­ dukcji narzędzi płużnych (kowalskie, fabryczne) w latach 1870-1953. W ożywionej dyskusji (profesorowie: Dynowski i Gajek oraz docenci: K l i m a ­ szewska, Marciniak i Kutrzeba-Pojnarowa) zarzucono referentce zbyt sumaryczne przedstawienie poszczególnych etapów pracy oraz nieczytelność map syntetyzują­ cych, przy równoczesnym podkreśleniu złożoności zagadnienia i słuszności po­ głębienia jego analizy przez referentkę przez nawiązanie do sytuacji ekonomicz­ nej epoki. Ponadto doc. A. Zaręba zwrócił u w a g ę na konieczność koordynacji prac między Polskim Atlasem Etnograficznym a Atlasem Językowym, operującym w szczegółach podobnym materiałem j ę z y k o w y m (np. nazwy części pługa) przy innej siatce badań terenowych. Z kolei omówiono tematy opracowywane w Zakładzie krakowskim. Mgr T. K a r wicka zreferowała wyniki badań dotyczących użycia i nazewnictwa lnu, opracowy­ wane przez dr A. K o w a l s k ą - L e w i c k ą i doc. dr J . Klimaszewską. L e n w ramach P A E potraktowany został jako zagadnienie marginesowe. Autorowi kwestionariusza prof. K . Moszyńskiemu chodziło jedynie o wyjaśnienie nazwy jednej z odmian lnu, słowień, nazwy starej, poświadczonej przez źródła historyczne. Mapy przedstawiały: uprawę lnu w Polsce, używanie lnu w lecznictwie, w y s t ę p o w a n i e nazw słowień i innych. W dyskusji doc. J . Klimaszewska podkreśliła słabe strony materiałów. Doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa stwierdziła konieczność wprowadzenia do kwestionariu­ szy wstępu informującego badacza terenowego o celu badań nad poszczególnymi tematami i wiążącej się z nimi podstawowej problematyce. Z kolei doc. J . Klimaszewska omówiła zagadnienia związane z o r k ą , a mia­ nowicie: 1. orkę w wąskie zagony; 2. przyczyny utrzymywania się tego typu orki w interpretacji informatorów; 3. orkę w lichy; 4. nazewnictwo związane z orką. Materiał terenowy do tego zagadnienia rozpisywał i porządkował mgr Z. Biały. Kwestionariusz niestety nie zaznaczał wyraźnie, czy badacze terenowi mają zagad­ nienie orki chwytać w trzech okresach, tj. w momencie wprowadzenia pewnej tech­ niki, w momencie jej największego rozpowszechnienia i w momencie zaniku, czy też tylko w jednym z nich. Badacze dawali materiał trudno porówny­ walny pod względem chronologicznym, wobec czego musiał być poddany nie­ zwykle troskliwej weryfikacji na podstawie analizy samej techniki, jak i krytyki pracy poszczególnych badaczy. Zdaniem referentki materiały etnograficzne dają nam podstawy do przedstawienia problemu orki w czasie. Punktem w y j ś c i o w y m �392 K R O N I K A uchwytnym w materiale terenowym mógłby być rok 1860. Nie we wszystkich wy­ padkach można uchwycić powstawanie wytworu, można jednak uchwycić daty i przyczyny jego zaniku. W dyskusji prof. J . Gajek zwrócił u w a g ę na ciekawe wyniki mapy obrazują­ cej Uchę. Ożywiona dyskusja (profesorowie W. Antoniewicz, M. Gładysz, K . Z a w i stowicz-Adamska oraz doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa) toczyła się wokół tego wyrazu, który zdaniem doc. A. Zaręby należało rzucić na tło prasłowiańskie. W dalszej części dyskusji omawiano mechanizm przemian kulturowych w technice uprawy ziemi i stwierdzoną przez dyskutantów współczesność w y s t ę p o w a n i a na niektó­ rych terenach różnych typów uprawy, w tym również tak archaicznych, jak orka w zagony. W dalszym ciągu omówienia tematów szczegółowych mgr Z. Toroński z Wro­ cławia przedstawił trzy kartogramy dotyczące w y s t ę p o w a n i a w o ł u . i k o n i a w gospodarce chłopskiej. Prof. J . Gajek jako kierownik pracy zaznaczył na w s t ę ­ pie, że przedstawione mapy obrazują jedynie fragment problemu wypierania wołu z prac rolniczych i transportu, procesów pierwszorzędnej wagi dla zagadnień etnogenetycznych. W I kartogramie omówiono wypieranie w o ł u przez konia na terenie Polski, w I I funkcje, jakie w ó ł pełnił w gospodarce, w I I I zmapowano problem najdłuż­ szego utrzymywania się roboczej funkcji wołów. Referent zwrócił u w a g ę na za­ chowawcze pod tym względem tereny, m. in. w dorzeczu środkowej Wisły oraz na Dolnym Śląsku, próbując zarazem tłumaczyć różne przyczyny zmian (nowe na­ rzędzia do prac rolnych, brak paszy, moda). W dyskusji poruszono następujące zagadnienia: 1. utrzymanie w o ł ó w przez ośrodki dworskie przy zachowaniu specjalnego typu gospodarki; spadek ten prze­ jęła obecnie część P a ń s t w o w y c h Gospodarstw Rolnych (prof. K . ZawistowiczAdamska, mgr S. Bronicz); 2. związek procesu zastępowania w o ł u przez konia w pracach rolnych ze zmianami, jakie zachodziły w tym czasie w narzędziach rol­ niczych, a co za tym idzie, w płodozmianie i systemie uprawy roli (mgr S. Bronicz), ze stabilizacją rynku mięsnego, jaka nastąpiła w końcu X I X w., oraz z wprowadze­ niem uprawy koniczyny zezwalającej na gospodarkę opasową (prof. J . Gajek); 3. możliwość opracowania na podstawie w y n i k ó w prac P A E mapy terenów zaco­ fanych pod względem technicznym (prof. J . Gajek) przy uwzględnieniu różnych przyczyn zacofania i konieczności porównania map P A E z mapami historycznymi, fizjograficznymi itd. Na zakończenie części pierwszej obrad mgr I. Nizińska z ośrodka krakowskiego zreferowała mapy do zagadnienia: z a w o ł a n i a i o d p ę d z a n i e zwierząt. Referentka scharakteryzowała zebrany materiał. Podkreśliła trudność, jaką na­ stręczał w czasie opracowania brak fonetycznego zapisu. Omówiła następnie 4 m a ­ py: 1. zawołanie cieląt — mapa dająca w obrębie Polski zasięg rozproszony, trudny do interpretacji; 2. zawołanie świń —• dające kilka zwartych zasięgów; 3. zawołania owiec; 4. odpędzanie kur. W uzupełnieniu uwag referentki doc. A. Zaręba dodał, że powyższe zagad­ nienie należy do specyficznych. Leży na pograniczu językoznawstwa i etnografii, a w ramach samego językoznawstwa winno być specjalnie stawiane. Należy go przenieść na tło słowiańskie i ogólnojęzykowe. Stąd dopiero mogłyby wypłynąć wnioski o dawności hodowli pewnych zwierząt na terenie Słowiańszczyzny. W dyskusji nad tym, w jakim stopniu zagadnienie to można by przerzucić do Atlasu J ę z y k o w e g o (prof. J . Gajek, doc. J . Klimaszewska), podkreślono, że nie na­ leży rezygnować z tych zagadnień ze względu na ich przydatność do wyjaśnienia �KRONIKA 393 etnogenezy. Doc. Zaręba zaznaczył, że lingwiści nie podejmą się opracowania tego zagadnienia, gdyż wchodzi ono w zakres językoznawstwa ogólnego. Nie można też dołączyć go do Atlasu językoznawczego, gdyż jest on bardziej zaawansowany niż P A E i odnosi się tylko do terenu Polski. Mgr Nizińska mówiła dalej o koniecz­ ności wykorzystania materiału z krajów ościennych (Bułgarii, Jugosławii, zach. Białorusi i zach. Ukrainy), będącego w posiadaniu prof. K . Moszyńskiego. Referaty ośrodka krakowskiego zakończyły pierwszą część konferencji, p o ś w i ę ­ coną szczegółowemu omówieniu opracowanych map. W drugiej części obrad po powitaniu nowo przybyłych gości przez prof. W. D y nowskiego prof. J . Gajek przedstawił zebranym dotychczasowy stan prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Mówił o technice gromadzenia, porządkowania, opracowywania materiałów terenowych, archiwalnych i innych. Podkreślił, że wydanie Polskiego Atlasu Etnograficznego pozwoli uchwycić dynamikę zmian kulturowych, co nie jest obojętne przy tworzeniu syntezy naukowej. Z kolei prof. M. Gładysz dokonał podsumowania dotychczasowych w y n i k ó w konferencji i scharakteryzował zasadniczy dorobek poszczególnych ośrodków opra­ cowujących zagadnienia do Atlasu. Mgr Z. Staszczakówna przedstawiła sprawozdanie z przebiegu prac nad Pol­ skim Atlasem Etnograficznym w okresie od 1945 roku, tj. od momentu podjęcia prac nad atlasem (zainicjowanych w okresie m i ę d z y w o j e n n y m przez prof. K . Mo­ szyńskiego — dop. red.) przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, a organizowanym obecnie przez I H K M P A N . Przybyli goście zwiedzili w y s t a w ę prac atlasowych rozmieszczoną w 7 salach. W dyskusji nad całością wystawionych prac prof. K . Nitsch podkreślił wzra­ stające znaczenie badań etnograficznych dla historii dzięki stosowaniu coraz dosko­ nalszych metod pracy. Zwrócił u w a g ę na słuszność opracowywania w pierwszym rzędzie materiałów terenowych uzyskanych drogą najnowszych badań; rozpoczyna­ nie poszukiwań od współczesnego stanu kultury jest jego zdaniem niezbędne. Do niedawna nie było to uznawane (np. historycy nie mieli zrozumienia dla realnej doniosłości materiałów etnograficznych). Zwrócił on uwagę, że obecna etnografia jest w stanie, dzięki odpowiednio przygotowanym kwestionariuszom, podjąć ba­ dania nad problemami dawniej pomijanymi lub badanymi tylko pobieżnie. P o r ó w ­ nując obecne kwestionariusze z kwestionariuszem dotyczącym cepów, a opubliko­ wanym swego czasu w „Ludzie" (prof. Nitsch ma tu niewątpliwie na myśli drobny przyczynek S. Udzieli o charakterze ankietowym, zgłoszony w „Ludzie", t. 7, s. 272 i nast), gdzie w kilkunastu punktach dotyczących cepów nie było pytania na te­ mat zasadniczych cech ich konstrukcji, stwierdził olbrzymi postęp w sposobie ich opracowywania, w y n i k ł y z oparcia się o szerszy materiał porównawczy. Sam zebrał sporą ilość materiałów również i do tego zagadnienia, zwłaszcza do ważnej jego zdaniem terminologii cepów. Zwrócił u w a g ę na pokrywanie się zasięgu hołobli i w i ą ­ zania typu gązewkowego. Następnie uczestnicy konferencji zwiedzili w y s t a w ę ilustrującą ,,zagadnienie techniki i dokumentacji przestrzennej P A E " . Prof. Gajek w osobnym referacie przedstawił kryteria, które podyktowały przyjętą gęstość punktów badawczych (332) oraz ich wybór i zasady roboczej mapy podkładowej, dla której punktem wyjścia były szczegółowe mapy 1 : 300 000. Podkreślił, że przedstawione technicznokartograficzne zasady zdały już swój praktyczny egzamin w ciągu prac nad Atla­ sem i b y ł y referowane nie tylko na konferencjach naszych w latach 1947-1955, ale także w kwietniu 1954 r. na sesji naukowej A N Z S R R i w kwietniu 1955 r. na sesji naukowej Deutsche Akademie der Wissenschaften w Berlinie. �394 KRONIKA W y s t a w ę uzupełniały kartoteki miejscowości, badaczy terenowych, materia­ łów archiwalnych i literatura. Zaprezentowano analogiczne atlasy etnograficzne obce oraz dotychczasowe polskie opracowania kartogramów językowych i etno­ graficznych prof. K . Nitscha i prof. K . Moszyńskiego, a także projekt makiet P A E . W trzecim dniu obrad prof. J . Gajek wygłosił referat pt. Zadania i metody pracy Polskiego Atlasu Etnograficznego -. Wychodząc od charakterystyki etno­ grafii jako części historii, badającej genezę i rozwój ludów, narodów i ich kultur, od określenia jej przedmiotu i celu (na pierwszym miejscu postawił zagadnienie etnogenezy narodów obok wykrywania ich cech specyficznych i tworzenia się swoi­ stej kultury narodowej socjalizmu), referent stanął na stanowisku, że prace etnograf iczno-kartograficzne nie stoją w sprzeczności z podstawowymi założe­ niami materializmu historycznego. Według prof. Gajka „muszą one jednak speł­ niać zasadniczy postulat, a mianowicie: 1) koncepcja Atlasu jako całości nie może być tylko zbiorem zasięgów różnych faktów kulturowych, lecz musi poprzez nie obrazować historię określonych narodów, a więc historię ich warunków bytu i kul­ tury; 2) Atlas nie może być zbiorem statystycznych i statycznych map, lecz musi: a) odtwarzać i rejestrować zmienność różnych zjawisk kultury, a tym samym i w a r u n k ó w bytowania narodu, b) bądź też zawierać takie elementy, które ułatwiają lekcję dokonanych w przeszłości przemian; 3) Atlas musi obejmować teraźniej­ szość i przeszłość; 4) musi on byś bodaj przekrojowym obrazem wszystkich dzie­ dzin życia ludzkiego w określonych czasach i określonej etnicznie przestrzeni". Z kolei referent omówił charakter źródeł etnograficznych oraz zadania i możli­ wości metody kartograficznej w etnografii i jej stosunku do metody typologicznej. Przedstawił typy kartogramów etnograficznych, wśród których wyróżnił kartogramy statystyczne i dynamiczne, oraz zagadnienie retrogresji jako „diachronologicznej lekcji kartogramów". Podkreślił trudności ujmowania zjawisk w kategoriach ilościowych. Omówił zakres rzeczowy Atlasu. Zakończył postulatem problemowego i kompleksowego ujmowania przedstawianych w Atlasie zjawisk oraz opisem tech­ nicznej strony dokumentacji i opracowań tekstowych Atlasu. Zagadnieniu kompleksowości w pracach P A E poświęcone zostały zamówione następne dłuższe głosy w dyskusji doc. J . Klimaszewskiej i doc. A KutrzebaPojnarowej. Zawierały one szereg uzupełnień szczegółowych dotyczących zasady współpracy różnych nauk w pracach nad P A E oraz pewne akcenty polemiczne w stosunku do założeń pracy atlasowej, wyboru i liczby punktów badań, przy­ gotowania i przeprowadzenia prac terenowych i wyciągania wniosków historycz­ nych. Prof. K. Zawistowicz-Adamska zreferowała Zagadnienie opracowań tekstowych PAE (drukowane w całości powyżej). Wreszcie doc. A. Zaręba przedstawił Zagadnienie geografii lingwistycznej w etnografii w świetle materiałów na temat zawołania i odpędzania zwierząt do­ mowych. Dyskusja toczyła się nad wszystkimi referatami łącznie, przy czym kolejność poszczególnych głosów dyskusji nie wynikała z kolejności zagadnień poruszonych w referatach, lecz była konsekwencją stopniowego włączania się w dyskusję przed­ stawicieli różnych reprezentowanych na konferencji dyscyplin naukowych. Dy2 J . G a j e k , Polski Atlas Etnograficzny, „Annales Univ. M. Curie-Skłodowska", Supl. I, Lublin 1947; t e n ż e , O Polskom Etnograficzeskom Atłasie, „Kratkije Soobszczenia Inst. Etn. A N SSSR", X X I I , Moskwa 1955, s. 54-59; t e n ż e , Uwagi do Polskiego Atlasu Etnograficznego, „Lud", t. 432; 1956, s. 889-903; t e n ż e , Pod­ stawowe tezy dotyczące przedmiotu i celu etnografii, „Lud", t. 42: 1956, s. 909-912. �KRONIKA 395 skusja w bardzo małym stopniu miała charakter polemiczny. Była natomiast de­ klaracją poglądów przedstawicieli różnych specjalności na zadania Polskiego Atlasu Etnograficznego, jego stosunek do innych atlasów historycznych i doty­ czących współczesności oraz na jego wartość dokumentarną i wymagania w a r ­ sztatu naukowego etnografa. Szereg głosów w dyskusji podkreślało konieczność współpracy z etnografią przedstawicieli tych dyscyplin naukowych, które z do­ świadczeń etnografii chcą korzystać w swojej pracy atlasowej. Dotyczyło to w pierwszym rzędzie językoznawców. Z ich też strony padło bodaj najwięcej pozy­ tywnych uwag na temat wagi pracy etnografów nad Atlasem. Jeśli chodzi o etnografów, do dyskusji zgłosili się listownie lub za pośrednic­ twem obecnych na konferencji kolegów także ci, którzy nie mogli przybyć na kon­ ferencję. Prof. K . Moszyński prosił o powtórzenie, że uważa za rzecz bardzo ważną natychmiastowe przebadanie tych zjawisk i w y t w o r ó w , które obecnie giną i za parę lat badanie ich będzie niemożliwe. Doc. A. Waligórski podkreślił konieczność nawiązania periodyzacji wyłaniającej się na podstawie badań terenowych do ogól­ nych zagadnień rozwoju kapitalizmu w Polsce. Dr D. Dobrowolska i mgr W. K w a ś niewicz nadesłali imieniem Zakładu Etnografii Ogólnej Uniwersytetu Jagielloń­ skiego, kierowanego przez prof. K . Dobrowolskiego, szereg uwag na piśmie do­ tyczących między innymi bliższych i dalszych celów Atlasu. Cele bliższe to wy­ pełnianie luk badawczych przedstawianych zjawisk kultury w zróżnicowaniu k l a ­ sowym i regionalnym. Atlas będzie z jednej strony podsumowaniem dorobku etno­ grafii polskiej, a z drugiej strony będzie stanowił punkt wyjścia do ustalenia kie­ runków i praw rozwoju kultury ludowej w Polsce w drodze dalszych badań konkretno-historycznych. Cele dalsze to wykorzystanie w przyszłości kartogramów Atlasu do odtworzenia rozwoju kultury w formacji feudalnej czy nawet w c z e ś ­ niejszej. Zwrócili również u w a g ę na pominięcie w planie prac nad Atlasem nie­ których zagadnień pozarolniczych, w szczególności związanych z rzemiosłem czy przemysłem domowym. Temat w i e d z a l u d o w a zdaje się być potraktowany zbyt separatystycznie. Ze strony j ę z y k o z n a w c ó w dyskusję rozpoczął prof. K . Nitsch. W referacie prof. Gajka uderzyło go historyczne ujęcie wskutek rozłożenia materiału na po­ szczególne okresy w czasie ostatnich stu lat, co pozwala na ujmowanie zagadnień w ruchu. W materiale lingwistycznym rzecz ma się inaczej. Mapy językoznawcze nie są tak ciekawe pod względem historycznym, jak etnograficzne, mimo że ma­ teriały sięgają również około stu lat w przeszłość. Nie można na nich przedstawić zjawisk historycznych w rozwoju z dwóch powodów, a to: 1. j ę z y k o w e wiadomości historyczne dotyczą bardzo niewielu obszarów i 2. fakty j ę z y k o w e zmieniają się wolniej od faktów kultury materialnej, a zmienność, jaka i tu niewątpliwie istnieje, jest inna od tej, z jaką mają do czynienia etnografowie. Polega ona mianowicie na mniejszym w p ł y w i e języka pisanego na gwarę oraz na w i ę k s z y m czy mniejszym wypieraniu gwary przez język ogólny. Jako przykład nierównomierności prze­ strzennej tego w p ł y w u profesor podał Mazowsze, okolice Ciechanowa, gdzie trudno dziś znaleźć osobę, która mówiłaby konsekwentną gwarą, oraz Sądeczyznę, gdzie do dziś dnia występuje dwujęzyczność; oprócz gwary używanej na codzień ist­ nieje znajomość języka ogólnego, co nie znaczy bynajmniej, żeby ludność, której dialekty są w zaniku, była postępowa. Na 50 mapach Małego Atlasu Gwar Polskich przygotowywanych obecnie do publikacji znajduje się równorzędnie potraktowany materiał zupełnie świeży, zebrany w ostatnich latach na podstawie pytań kwestio­ nariusza, jak również materiały z Atlasu Polskiego Podkarpacia (1933), materiały z Atlasu Sieradzkiego i Łęczyckiego prof. Z. Stiebera oraz materiały z różnych �39H KRONIKA publikacji etnograficznych z okresu ostatnich 70 lat. Przy każdym punkcie zazna­ czono w komentarzu pochodzenie źródła oraz czas jego występowania. Można tak postępować, bo na ogół cała różnica polega na tym, że dana forma gwarowa była dawniej częstsza niż dziś. Zanikanie pewnych form gwarowych jest społecznie cie­ kawe. Nic jednak nie przeszkadza, że na jednej mapie przedstawiony zostanie materiał gwarowy z różnych czasów, tym bardziej że dawnego materiału jest bardzo mało. Mowa nie zmienia się tak prędko, jak narzędzia produkcji. Atlas językowy ma wielkie znaczenie dlatego, iż na podstawie dzisiejszych zasięgów możemy badać przeszłość; jest to w ł a ś c i w a dialektologia historyczna; natomiast wyróżnienie dialektów historycznych na podstawie dokumentów pisanych, często uważane jedynie za dialektologię historyczną, stanowi tylko jej część. Na pod­ stawie obecnych zasięgów możemy na przykład w n i o s k o w a ć o olbrzymim w p ł y w i e Mazowsza na Lubelskie i Sandomierskie. Nawiązując do metody kartowania prof. Nitsch podkreślił, że w Małym Atlasie Gwar Polskich przyjęto na podstawie dy­ skusji przy wykonywaniu poszczególnych map, iż nie wszystko w pełni umieszcza się na mapie, lecz niektóre zbyt szczegółowe rzeczy, które zaciemniały obraz mapy, podaje się według określonych zasad w komentarzach. Na zakończenie prof. Nitsch podkreślił, że Atlas Językowy jest w tej chwili dla dialektologów rzeczą pod­ stawową. Mały Atlas Gwar Polskich, obejmujący sto kilkadziesiąt punktów, w po­ łączeniu z wynikami badań dialektologicznych prowadzonych na w i ę k s z y m od­ cinku przestrzennym przez pracownię warszawską prof. Doroszewskiego, stanowić będzie podstawę Wielkiego Atlasu Gwar Polskich. W dyskusji, jaka się następnie wywiązała, w y s u n ę ł o się na pierwszy plan zagadnienie odmienności spojrzenia etnografa i językoznawcy na zjawiska histo­ ryczne (prof. J . Czekanowski, prof. J . Gajek). Dalsze głosy w dyskusji podkreślały przede wszystkim potrzebę współpracy etnografów z językoznawcami. Prof. S. Bąk z Wrocławia w liście nadesłanym na konferencję zwrócił uwagę, iż przy współpracy językoznawców z etnografami za­ chodzi poważne niebezpieczeństwo, gdyż etnografom chodzi o samą rzecz, mniej na­ tomiast obchodzi ich już nazwa; często rezygnują z podania jej ścisłego brzmienia, z jej nierzadkich wariantów, a nawet z jej odmian słowotwórczych. Językoznawcy zaś nie lekceważąc samych przedmiotów kultury materialnej „polują za nazwami", w y ł a w i a j ą ich zmienność pod w z g l ę d e m g ł o s o w y m i słowotwórczym. Nieraz jednak nie znając dostatecznie faktów z dziedziny kultury materialnej mogą popełniać poważne nieścisłości i omyłki. Nad Atlasem Polski pracują i etnografowie, i j ę z y k o ­ znawcy. Wydaje się więc, że byłoby rzeczą pożyteczną, żeby w zakresie proble­ m ó w wspólnych (głównie chodzi o dział kultury materialnej) nastąpiło przed od­ daniem do druku ścisłe porozumienie i uzgodnienie poglądów. W podobny sposób zreferował swe stanowisko prof. W. Doroszewski, nawiązu­ jący w swej wypowiedzi do coraz częstszej współpracy między naukami. J ę z y k o ­ znawstwo bez stałego kontaktu z etnografią i etnografami nie w y k a ż e się pełnymi osiągnięciami w zakresie zagadnień dotyczących stosunku w y r a z ó w do desygnatów, stanowiących podstawową treść językoznawstwa. Treść i problematyka zagadnień jest w wielu wypadkach ta sama w obu dyscyplinach. O konkretnej pomocy ze strony etnografów (w tym przede wszystkim prof. K. Moszyńskiego) przy układaniu kwestionariusza do badań językowych mówiła mgr W. Pomianowska, referując zagadnienie kartogarfii językowej na podstawie map opracowanych przez Zakład Dialektologii w Warszawie. Referentka uważa, że współpraca etnografów z dialektologami mogłaby być kontynuowana również i podczas badań terenowych. Można by też korzystać wzajemnie z doświadczeń �KRONIKA 397 w zakresie kartografowania, chociaż nasuwa się tu wiele różnych problemów i trudności, od momentu zapisania wyrazu w terenie do momentu wprowadzenia go na mapę. Następny dyskutant, proi. K . Dejna, podkreślił doskonałą organizację pracy nad P A E , zastanawiając się, co z tych wielkich osiągnięć dałoby się przenieść do prac nad atlasami językowymi, tym bardziej że przedmiot badań jest trochę inny. Etnografowie badają zjawiska, które bezpośrednio wiążą s i ę z nadbudową. Zmiany w bazie i uzależnione od nich zmiany w nadbudowie znajdują odbicie tylko w za­ kresie słownictwa, inne zaś cechy języka nie zmieniają się tak szybko jak nad­ budowę. Jeżeli chodzi o rady, których etnografom mogą udzielić językoznawcy, uważa, że uwagi doc. Zaręby dotyczyły w niektórych wypadkach zagadnień nie­ typowych nawet dla językoznawstwa, a trudnych do przyjęcia dla P A E przez wpro­ wadzenie szeregu odcieni gramatycznych i fonetycznych. Z a najważniejsze dla P A E uważa dwie sprawy: formę zapisów w terenie i uwidocznienie ich w legen­ dzie. Zapisując nazwy przedmiotów za pomocą sposobów ortograficznych, badacze terenowi powinni utrwalać formy gwarowe przynajmniej zaznaczając w ogólnym zarysie ich właściwości dialektologiczne. Nie jest konieczne przeniesienie tych z a ­ pisów na mapę, ale będą one ułatwieniem i podstawą bezbłędnego umieszczenia haseł na mapie, w słowniku czy jakimś indeksie. Jeżeli etnograf unikał gwarowej formy nazwy i na poczekaniu zastąpił ją przez siebie zetymologizowaną postacią, może tak wyraz zniekształcić, że nikt nie zgadnie jego pochodzenia i znaczenia. Fonetyczne zapisywanie nazw, nawet prymitywnym systemem, może w wielu wy­ padkach być bardzo pożyteczne. Na mapie trzeba podać wyraz tylko w formie niegwarowej albo w formie ogólnopolskiej, trzeba usunąć mazurzenie, odnosowienie itd., nadając wyrazowi jak najmniej gwarową postać. Sprawa zapisu fonetycznego i trudności z tym związanych stała s i ę punktem centralnym dalszej dyskusji (prof. Gajek, prof. Zawistowicz-Adamska, doc. K l i ­ maszewska). Prof. Gajek podkreślił, że jest zwolennikiem zapisu fonetycznego w czasie badań terenowych. Uwzględnienie tego jest jednak niemożliwe do czasu utworzenia stałej kadry etnografów związanych z pracą nad P A E i przeszkolenia jej w zakresie dialektologii i fonetyki. Uchwycenie przestrzennego zróżnicowania wyrazów pod względem fonetycznym lub słowotwórczym otwiera duże możliwości dla interpretacji zasięgu formy i funkcji badanych zjawisk kulturowych. Formą i funkcja w y t w o r ó w nie zmieniają się równocześnie oraz nie zmieniają się r ó w n o ­ cześnie elementy fonetyczne i słowotwórcze. T a nierównoczesność stwarza bez­ spornie podstawę do dociekań na temat przemian i ich chronologizacji. Niewątpli­ wie pełna współpraca językoznawców z etnografami dałaby najlepsze rezultaty, gdyby można było ustalić sprawę stałej sieci badań P A E z siecią badań języko­ znawców, a dalej gdyby dało się stworzyć dwuosobowe ekipy terenowe oraz usta­ lić wspólny rzeczowy plan badań w poszczególnych latach. Wchodzą tu w grę momenty organizacyjne i budżetowe. Na razie musimy ograniczyć się do wyszko­ lenia kadry terenowej pod w z g l ę d e m językoznawczym tak, aby miała pełne zro­ zumienie i wyostrzoną czujność przy zapisywaniu słownika związanego z n a ­ zwami przedmiotów i czynności. Prof. Gajek zapewnia, że P A E postara się w przyszłości uwzględnić postulaty językoznawców, którym serdecznie dziękuje za ż y w y udział w konferencji. Z udziału tego wynika, że sprawa Polskiego Atlasu Etnograficznego jest bliższa językoznawstwu niż innym naukom. Uwagi języko­ z n a w c ó w wniosły ważny wkład do naszej pracy nad Atlasem. W dalszym ciągu dyskusji zabierali głos przedstawiciele innych specjalności. W imieniu historyków przemówił prof. A. Gieysztor stwierdzając, że dyskusja do- �398 K R O N I K A tychczasowa prowadzona wokół bardzo ważnych spraw P A E postawiła dotąd poza porządkiem dziennym sprawę między innymi rzeczowego zakresu kwestiona­ riusza. Opracowali go etnografowie nie komunikując się z przedstawicielami in­ nych dyscyplin poza językoznawcami, którzy służą im doradczo w sprawie zapi­ sów fonetycznych. Dezyderaty, jakie można dziś sformułować ze strony history­ ków, w dużej mierze mogą okazać się nierealne albo spóźnione wobec znacznego zaawansowania prac nad Atlasem. Wiąże się to z zagadnieniem celu, metody i materiału zamieszczonego w Polskim Atlasie Etnograficznym. Każdy historyk z uznaniem podejmie myśli zawarte w referacie prof. Gajka, które rzeczowo okre­ ślają bliższe zadania etnografii, związanie jej ze sprawą badania polskiego procesu historycznego, z problemami kształtowania się rozwoju narodowości i narodu polskiego, czyli z najwłaściwszym przedmiotem badań etnograficznych. Wśród dyscyplin naukowych, poza językoznawstwem, nauki historyczne będą miały tu najwięcej do powiedzenia. Po raz pierwszy w referacie prof. Gajka zostały o m ó ­ wione wytyczne gwarantujące, że etnografia dostarczy historykom materiałów dotyczących obiektywnych czynników powstawania i rozwoju narodowości i na­ rodu polskiego. Powstaje w związku z tym pytanie, jak do tego celu zmierza i czym jest w swej istocie P A E . Oglądając wystawione materiały i słuchając dy­ skusji prof. Gieysztor zastanawiał się, czy jest on wydawnictwem źródłowym, czy przewodnikiem po źródłach. Odpowiedział sobie na pierwsze pytanie negatywnie. Wysuwając określenie przewodnika po źródłach stawia dalsze dwa pytania: czy będzie to przewodnik po źródłach już zebranych, czy raczej zbiór w s k a z ó w e k do­ tyczących źródeł przeważnie jeszcze pozostałych w terenie, a nie zebranych, nie tylko z racji niedoskonałego aparatu, lecz przede wszystkim rzadkiej siatki zdjęcia terenowego. Sądzi, że nie można patrzeć na Polski Atlas Etnograficzny jak na wy­ dawnictwo źródłowe, gdyż ostateczna forma, bliska realizacji, jest tylko bardzo generalnym zdjęciem kartograficznym. W bardzo wielu wypadkach wzbudzi za­ interesowanie w odbiorcy stojącym niejednokrotnie daleko od przebiegu i metody zbierania materiału, lecz nie będzie w stanie go w pełni zaspokoić. Jeżeli zaś patrzeć na Atlas jako na przewodnik po materiałach źródłowych, tkwiących w kar­ totekach i w terenie, to pozostawałaby kwestia metodyczna ograniczenia zadań Atlasu i zdanie sobie sprawy, że nie obejmie on wszystkiego. Konieczne wydaje się zakończenie zdjęcia terenowego i wyczerpanie postawionych zagadnień w za­ kresie dziś uchwytnego materiału etnograficznego. Co do zagadnienia metody, to wydziela się tu wyraźnie sprawa sposobu zdjęcia terenowego. Trzeba stanąć na gruncie chronologii proponowanej przez prof. Gajka. Granice 1850-1953 (i ewentualnie lata następne) są realne i należy je zastosować nie tylko dlatego, że z poprzedniego okresu wiadomości są rozproszone i nie będą równoważyły się we w ł a ś c i w y m stosunku w dalszym ujęciu kartograficznym, ale dlatego, że zadaniem Atlasu jest zdjęcie terenowe polskiej kultury wiejskiej między połową wieku X I X a połową X X . W tym sformułowaniu tkwi w ł a ś c i w y stosunek historyczny do materiału etnograficznego bez sugerowania zadań zupełnie nie­ uchwytnych lub mało uchwytnych. Dyskutant sądzi, że podział w e w n ę t r z n y pro­ ponowany przez prof. Gajka w zakresie periodyzacji 1850-1953 mógłby ulec zmia­ nie. Nasuwa się na przykład wątpliwość, czy w materiale etnograficznym występuje granica około 1900 r. Nie wydaje się jasne, jakie zjawiska procesu historycznego w y s u n ę ł y tę granicę, czy mamy tu tylko do czynienia z mechaniczną próbą skró­ cenia odcinków. Daty proponowane w referacie nie mogą być stosowane dla ca­ łości ziem polskich bez poważnych odchyleń w związku z historią poszczególnych obszarów. �KRONIKA 399 Odnośnie do zakresu rzeczowego zdjęcia terenowego, prof. Gieysztor uważa, iż dobór tematów, na które ma odpowiedzieć kwestionariusz, wydaje się być do­ stateczny. Odpowiadają one kompleksowemu badaniu kultury ludowej. Zawarte są w nich jej główne cechy etniczne, językowe, gospodarcze, natury psychicznej i materialnej. Co do zakresu geograficznego, nasuwają się dwie uwagi. Pierwsza, że w y s t ą ­ pił brak odniesienia zjawisk występujących na obszarze naszych ziem do sąsia­ dów Polski. Prof. Gajek zapowiedział szersze powiązanie naszych prac z pracami sąsiadów. Zarówno dla młodej kadry biorącej udział w tym przedsięwzięciu nau­ kowym, jak i dla odbiorców Atlasu będzie niezbędne zastosowanie kartogramów pomocniczych, na których niektóre zjawiska polskie zostaną przerzucone na tło europejskie. Druga sprawa to zagadnienie podstawowej kanwy, która została wzięta do opracowania Atlasu. K a n w ą tą jest trzysta kilkadziesiąt punktów wiej­ skich na obszarze Polski, co napewno będzie w y w o ł y w a ł o dyskusję. Sprawę kwa­ dratów, na których umieszczano punkt badawczy, również należałoby jaśniej uza­ sadnić chociażby względami praktycznymi, które nie są mało ważne. Nasuwa się też pytanie, czy zdarza się zmiana w wyborze wsi podstawowej, a jeżeli tak, to dlaczego, i jak się uzyskuje porównywalność danych z nowo wybranej wsi z po­ przednimi. Dyskutant zwrócił ponadto u w a g ę na konieczność realizacji wniosku o wpro­ wadzenie do studium historii kultury materialnej elementów językoznawstwa i dialektologii dla studentów, którzy specjalizują się w etnografii (w dalszej dy­ skusji potwierdzili to również jako dawny postulat organizatorów Studium Historii Kultury Materialnej prof. K . Majewski i prof. J . Gajek). Uwagi prof. Gieysztora dotyczące ujęcia kartograficznego ograniczyły się nie tyle do samej metody, ile do wniosków, do których będzie skłonny czytelnik Atlasu. Tematy badań monograficznych, a wśród nich pewna przewaga problema­ tyki archaizmów w kulturze ludowej, nie powinny przesłaniać faktu, że Atlas to przewodnik po materiale etnograficznym wsi polskiej X I X i X X wieku. Stąd pod adresem redakcji postulat wprowadzenia takich zagadnień, najbardziej charak­ terystycznych dla dziejów wsi X I X i X X wieku, jak postępy w mechanizacji rol­ nictwa. Inne sprawy charakterystyczne dla okresu pouwłaszczeniowego, o dużym nasileniu walk społecznych, w pewnym chociaż stopniu powinny trafić do kwe­ stionariusza, jak na przykład sprawa przeciwieństwa w gospodarce między drobną a wielką własnością ziemską. Kartowanie na jednej płaszczyźnie materiałów bliżej nie rozwarstwionych klasowo może spowodować sugestie niehistoryczne. Czy słusznie zostały wyelimino­ wane sprawy związane z wielką własnością ziemską? Jeżeli z trudem da się z całokształtu sił wytwórczych i stosunków produkcyjnych ubiegłego stulecia wy­ eliminować miasto, to przeprowadzenie dalszej eliminacji wewnątrz kultury ma­ terialnej wsi jest przedsięwzięciem, które trzeba dopiero obronić. Co do sprawy wykorzystania materiałów tkwiących w archiwach naukowych i literaturze, należy stanąć na stanowisku prof. Gajka, że badany okres 1850-1955 nie tylko na pod­ stawie współczesnego zdjęcia terenowego, ale także przez wyczerpanie materiałów z dawniejszych zdjęć terenowych, dokonywanych w całym tym okresie. Natomiast zbędne i n i e w ł a ś c i w e wydaje się głębsze wchodzenie w źródła pisane i inne tego okresu, który należy pozostawić innym specjalistom, historykom X I X i X X w. Właściwa metoda pracy etnograficznej powinna dać w ł a ś c i w y efekt w postaci dokumentacji o charakterze etnograficznym. W tym samym sensie wypowiedzieli się językoznawcy. Współpraca nad Atlasem pomiędzy różnymi przedstawicielami �400 KRONIKA nauki jest niezmiernie ważna, a napewno rozwinie się na szerszą skalę w ramach prac monograficznych, które pobudzi do życia Polski Atlas Etnograficzny. Prof. Gajek podkreślił w odpowiedzi, że przegląd prac nad Atlasem nie pre­ tendował i nie pretenduje do pokazania w skończonej formie w y n i k ó w tych prac; jest przekrojem planu prac z końca maja 1955 r. opartych na badaniach terenowych z roku 1953. Stąd w y n i k ł y różnice w sposobie i stanie opracowania materiałów. Jeżeli chodzi o gęstość siatki badań, sądzi, że jest ona na ogół wy­ starczająca. Odpowiada metodzie reprezentacyjnej stosowanej w kartografii etno­ graficznej. Należałoby tylko tę sieć zagęścić: 1) w specjalnych terenach, 2) w pas­ mach rubieżnych, gdzie krzyżują się na przykład dwa typy czy odmiany karto­ wanych zjawisk. Jeżeli chodzi o zagadnienie mechanizacji dokonującej się w X I X wieku, duża ilość kartogramów dotyczących na przykład problematyki młocki, narzędzi ż n i w ­ nych, kośnych, narzędzi do orania rejestruje zachodzące przemiany, charakteryzu­ jące proces historyczny, wykrywa obszary opóźniające się i bardziej postępowe. Prof. Gajek przytacza przykładowo takie kartogramy, jak: 1) zanikanie używania w o ł ó w w pracach rolnych i w transporcie, 2) zmiany zasięgów w y s t ę p o w a n i a róż­ nych typów cepów w latach 1939-1953, 3) proces współczesnego zanikania m ł ó c e ­ nia cepami, 4) w y s t ę p o w a n i e młocarni motorowych, 5) rozszerzanie się ścinania zbóż kosą i wiele innych. Kwestionariusz i instrukcje do nich, a dalej prace kartograficzne kładą duży nacisk na: a) proces mechanizacji narzędzi rolniczych, b) przemiany zachodzące w narzędziach i technice, c) ale również na archaizmy, gdyż to otwiera nam drogę do retrogresywnej rekonstrukcji dawniejszych procesów etnogenetycznych. W identyczny sposób ustawia P. I. Kusznier problematykę Rosyjskiego Atlasu Etnograficznego. W dyskusji padły pytania i zarzuty na temat periodyzacji pro­ cesów kulturowych od połowy X I X w. Schematu wysuniętego w swoim referacie prof. Gajek nigdy nie uważał za podstawę prac atlasowych. Data 1900 r. jest na pewno sztuczna i mechaniczna. Referent jest przeciwny stosowaniu apriorycznego schematu. -Periodyzacja winna być rezultatem szczegółowych badań faktów, które zmieniały się w różnych stronach Polski w różnych okresach. W ścisłym związku z periodyzacją pozostaje sprawa przedstawienia w pracach P A E zagadnienia zmienności historycznej zjawisk. Padały tu głosy, że jest ona niedostatecznie jasno postawiona. „Jestem przekonany, podkreśla prof. Gajek, że tak w kwestionariuszu, jak w opracowanych kartogramach procesy przemian znajdują bardzo wyraźny wydźwięk. Już obecnie rysują się pewne wyniki, jeżeli chodzi na przykład o mechanizację i jej postęp na ziemiach polskich". W dyskusji poruszono sprawę badań nad kulturą społeczną i duchową. Prof. Gajek przypomniał, że w Atlasie: 1. położono g ł ó w n y nacisk na kulturę ma­ terialną, tj. na bazę, w której procesy przemian przebiegają na ogół szybciej, a uchwycony obraz reprezentuje stosunkowo młode formacje kulturowe; 2. prze­ widuje się w myśl zasady kompleksowości równoczesne prowadzenie badań nad kulturą materialną, społeczną i duchową; 3. proponowano również w przyszłości p e w n ą ilość zeszytów przeznaczyć wyłącznie na problemy z zakresu kultury du­ chowej i społecznej, jak np. muzyka, instrumenty muzyczne, tańce, literatura ludowa, pokrewieństwo, rodzina, magia; 4. ustalając kolejność tematyki badawczej wzięto również pod u w a g ę konieczność niezwłocznego badania tych dziedzin kul­ tury, które szybko i bezpowrotnie giną. W związku z tym należy rozpatrzyć pro­ pozycję prof. Moszyńskiego, aby w ciągu najbliższego okresu badań terenowych przeprowadzić inwentaryzację formalną tych właśnie zjawisk. Pociągnie to za sobą �K R O N I K A 4Ói p e w n ą powierzchowność, jeżeli chodzi o uchwycenie zmienności i kompleksowego traktowania zjawisk, ale jest konieczne. W dyskusji poruszono również w a ż n e zagadnienie traktowania przez P A E materiałów pochodzących spoza Polski, z zasięgów ogólnoeuropejskich. Prof. G a jek stwierdził, że na ten temat wypowiedział się już w rozprawie o P A E jak i w referatach wygłaszanych na terenie I H K M w latach 1953-1954. Oczywiście Polski Atlas Etnograficzny winien te postulaty uwzględnić. Dyskutant twierdzi dalej, że byłoby rzeczą bardzo pożądaną, jak wspomniał prof Gieysztor, by rozpa­ trzyć akcję porozumienia się z N R D i innymi krajami demokracji ludowych celem opracowania wspólnego planu badawczego do prac etnograficzno-kartograficznych. W rezultacie mogłoby to doprowadzić do stworzenia etnograficznego atlasu Europy środkowej. Jeżeli chodzi o zagadnienie rozwarstwienia kulturowego, to w P A E położono nacisk na rozwarstwienie wsi. Świadczą o tym kwestionariusze i kartogramy. Atlas stara się wyśledzić, jak przebiegał proces przemian w odniesieniu do na­ rzędzi i technik rolnych, jak przebiegała motoryzacja w zależności od wielkości go­ spodarki. Stara się każdorazowo uchwycić związek pomiędzy wartościami typolo­ gicznymi, formami zjawisk kulturowych a rozwarstwieniem kulturowym wsi. Jeżeli chodzi o wyczerpanie materiałów z literatury i muzeów, a co ważniejsze archiwów, ustalono, że literaturę i zbiory muzealne uwzględnia każdy autor te­ matu. Na koniec prof. Gajek podkreślił, że jest rzeczą oczywistą, iż o przydatności Atlasu do badań nad świadomością społeczną będzie można mówić dopiero wtedy, gdy powstanie znaczniejsza ilość skartowań i gdy Atlas uchwyci specyfikę bazy w różnych rejonach Polski i specyfikę rozwoju kultury Polski jako całości. W dalszym ciągu dyskusji prof. J . Czekanowski scharakteryzował Atlas jako zastosowanie metody reprezentacyjnej, przy której gęstość sieci zależy od budżetu. Przypomniał on swe prace referowane na pierwszym zjeździe filologów s ł o w i a ń ­ skich (1931), gdzie pokazał, jak przy zastosowaniu metody ilościowej do języka otrzymuje się periodyzację procesu różnicowania się dialektów słowiańskich. Nie można przychodzić do języka z periodyzacją z góry ustaloną. Nie wątpi on, że periodyzacji będzie poświęcony końcowy zeszyt Atlasu. Planował go wraz z prof. Nitschem we Lwowie jeszcze w roku 1917 w prezydium P T L . T a sprawa ma długą historię. I dopiero teraz dzięki energii prof. Gajka ruszyła z miejsca. Archeolog, prof. W. Antoniewicz, zwrócił u w a g ę na różne w typie opracowa­ nia kartograficzne, które nie są ściśle pracą atlasową, a mogą być określone nazwą prac inwentaryzatorskich. Opisuje się wybrane zagadnienie w jednym jakimś momencie, aby utrwalić rzeczy, które jeszcze żyją, a które łatwo się wyradzają albo w ogóle zanikają. Prof. Antoniewicz ma wrażenie, że to, o czym mówił prof. Moszyński, to konieczność szybkiego zdjęcia jak największej ilości faktów, które są nieodwracalnie z tych czy innych przyczyn skazane na zagładę. Drugim sposobem uchwycenia kartograficznie zjawiska jest opracowanie monografii nauko­ wych takich tematów, jak np. k o s a , s i e r p , p ó ł k o s k i , wychwytanie zjawisk przestrzennych po analizie zdjęcia etnograficznego, i to nie tylko na podstawie zdjęcia obecnego, ale po wejściu w literaturę i zasoby muzealne. Jest to chęć dania pełnego obrazu przestrzennego, wykazania, jak te zjawiska zachowują się obok siebie. Jeszcze inne opracowania kartograficzne mogą w y k a z y w a ć współzależność zjawisk. Z kolei prof. Antoniewicz zastanawiał się nad zadaniem Atlasu Historycz­ nego Polski, który stanowią Atlas Historyczny, Atlas Etnograficzny i Atlas Archeo­ logiczny. Atlas taki musi dać obraz przestrzenny rozwoju polskiego procesu histoEtnografia Polska I 26 �402 KRONIKA rycznego we wszystkich możliwych, dających się ująć kartograficznie zarysach. Nie wszystkie jednak nauki szczegółowe opracowujące taki Atlas mogą odzwier­ ciedlić swoje zagadnienia równocześnie i jednakowo. Na przykład archeologia musi zajmować się pełnią procesu historycznego, bo to jest specyfika tej nauki. Historiografia przedstawi różne zagadnienia, które w y p ł y w a j ą ze źródeł histo­ rycznych. Niedawno pojawiła się jeszcze nowa dyscyplina badawcza, która musi opracować również atlas historyczny — historia kultury materialnej. Winna ona badać wszystkie zjawiska sił wytwórczych formacji klasowych aż do X X w. włącznie. W ten sposób tworzy się zorganizowana wokoło Polskiego Atlasu Histo­ rycznego wielka praca kompleksowa. Obejmuje ona historię pierwotnej formacji społecznej, przedrodowej i rodowej wspólnoty pierwotnej, nowych zjawisk wczesnofeudalnych oraz następnych etapów feudalizmu i kapitalizmu. We wszystkich tych zakresach rozciąga się pole do pracy kolektywnej archeologów, historyków oraz etnografów. Musimy się zdecydować na to, że istnieje specyfika wszystkich gałęzi nauk historycznych i że badacz historii kultury materialnej nie może zastąpić ani etnografa, ani archeologa, choć niemniej wszyscy oni są w ł a ś c i w i e historykami kultury. Etnografowie winni zajmować się rozwojem pełnego procesu rozwoju wsi, ale w takich powiązaniach, o których mówił prof. Gieysztor. Na przyszły Atlas Historyczny Polski złoży się niewątpliwie kilka działów, trzeba w i ę c opra­ cować dokładnie zagadnienie wyboru tematyki oraz sposobu kartowania zjawisk. Polski Atlas Etnograficzny jest ogniwem wielkiej pracy kartograficznego przed­ stawienia polskiego procesu historycznego. W dalszym ciągu dyskutant podkreślił słuszność wypowiedzi doc. Klimaszew­ skiej, że mapy szczegółowe winny iść do monografii, a do Atlasu winny iść mapy zbiorcze, które dadzą obraz procesu zmienności zjawisk, zwłaszcza zależnych od klimatu, suchości gleby itd. Ale w tych wypadkach bez podkładów fizjograficznych nie będzie można odtwarzać dostatecznego obrazu tych uwarunkowań. Kończy uwagami na temat różnego sposobu wyrażania treści kartografowanych, mianowi­ cie przy pomocy specjalnych symboli, znaków, kolorów i kreskowań. I te sprawy wymagają o m ó w i e ń i ustaleń w skali ogólnej Polskiego Atlasu Historycznego. Z kolei prof. W. Doroszewski podkreślił, że po obecnej sesji trzeba zmierzać do tego, aby w obrębie Wydziału I P A N powstał w s p ó l n y organ, nie będący ani pra­ cownią, ani zakładem, ale komisją do spraw Polskiego Atlasu Historycznego, gdzie by historycy, historycy sztuki, archeolodzy, historycy kultury materialnej i etno­ grafowie mogli mieć równoczesny głos, a jako pomocniczy element językoznawcy, którzy mają swoje w ł a s n e cele, ale dla których cele etnografów są również ważne. W tym ogólnym Atlasie będzie historia rolnictwa i osadnictwa. Historia pługa i narzędzi płużnych od najdawniejszych czasów wejdzie do opracowań mono­ graficznych stanowiących ich komentację. Do dyskusji nad techniką kartograficzną P A E nawiązał również prof. Gajek, wypowiadając się na temat samej karty podkładowej, która zdaniem niektórych przedmówców powinna zawierać obraz zalesienia i elementy hipsometrii. Za słuszne uważa, żeby z kartogramami zawierającymi określoną problematykę zestawiać od­ powiednie kartogramy ilustrujące regionalizację Polski z punktu widzenia środo­ wiska geograficznego (np. kalendarz prac rolniczych zestawia regionalizację k l i ­ matu i procesów wegetacyjnych). Na koniec dyskutant wrócił do sprawy współpracy z językoznawcami, geogra­ fami, historykami, archeologami i antropologami, by stwierdzić, że poczyniono sze­ reg w y s i ł k ó w w celu zadzierzgnięcia wzajemnych stosunków, chociaż sprawa po­ suwa się opornie. Nawiązując do dyskusji dotyczącej sprawy doboru wsi, które �KRONIKA 403 weszły w skład stałej sieci P A E , stwierdził, że jako główne kryteria przy doborze przyjęto: 1. stworzenie stałej sieci badań celem ułatwienia pełnej porównywalności Atlasu; 2. stworzenie sieci równomiernie obejmującej cały obszar Polski; 3. jako zasadę przyjęto wybór jednej wsi w obrębie areału 20X20 km i, o ile to możliwe, tzw. w i e ś przeciętną, a na Ziemiach Odzyskanych wieś, w której mieszka bodaj pewna ilość ludności sprzed 1939 r. Jako ostatnia zabrała głos doc. J . Klimaszewska, tłumacząc przyczyny zmiany wybranych wsi. Uzasadniała również sprawę badania reliktów kulturowych, które można jeszcze obecnie w terenie uchwycić (np. technika orki radłem). Podsumowania obrad dokonał prof. M. Gładysz. Podkreślił on rzeczowość i oszczędność słowa w wypowiedziach dyskutantów. Jest to przywilejem wszystkich narad roboczych dysponujących konkretnym materiałem treściowym. Niewątpliwie jednym z osiągnięć tej konferencji jest zdecydowane stwierdzenie potrzeby współpracy etnografów z przedstawicielami innych dyscyplin, a przede wszystkim historyków, geografów, archeologów i językoznawców. Na płaszczyźnie prac atlasowych można się przekonać, jak w a ż n y m czynnikiem w rozwiązywaniu wielu trudnych problemów są takie wzajemne usługi. Właśnie etnografia ze swoim ogromnym zapleczem materiałowym jest najlepszym ogniwem mogącym powiązać większość nauk historycznych. Obecne prace prowadzono z rozmachem i nakładem wysiłku całego zespołu. Przyniosły one już poważne osiągnięcia. Nie uwalnia to jednak od ostrej korekty zarówno metody poszukiwań, jak też formułowania celów i wyboru tematów. Zwłaszcza do zastanowienia zmuszają dawniejsze wypowiedzi profesorów Anto­ niewicza i Moszyńskiego, a obecne Gieysztora, proponujące niezwłoczne opracowa­ nie tych materiałów, które mogą ulec zniszczeniu w najbliższych latach, a są szczególnie ważne przy rekonstruowaniu ogólnego obrazu kultury narodu polskiego. Większość wypowiedzi i referatów formułuje cele Polskiego Atlasu Etnogra­ ficznego w ten mniej więcej sposób: obecne badania, ich kartograficzne ujęcia są gruntownym rozeznaniem terenu na przestrzeni ostatnich 100 lat, dając obraz zróżnicowania oraz współwystępowania grup w y t w o r ó w kulturowych. Są one r ó w ­ nocześnie punktem wyjścia dla przyszłych, monograficznych opracowań zarówno całych regionów, jak też i istotnych problemów zdążających do wielkiej syntezy kultury nie tylko wsi, ale całego naszego narodu. Słuszne były głosy przypomina­ jące o konieczności rzutowania posiadanego materiału na szerokie tło porów­ nawcze, nie tylko europejskie, ale światowe. Wyłoniła się również potrzeba n a w i ą ­ zania kontaktów z reprezentantami pokrewnych nauk innych krajów, które przy­ stąpiły do badań typu atlasowego. Według zapowiedzi S. P. T o ł s t o w a już w 1955 roku miały być oddane do druku pierwsze zeszyty Atlasu Ziem Ruskich. Wybrane tematy opracowywane przez etnografów radzieckich zbliżone są do opracowywanych w P A E , a więc przede wszystkim w tym zakresie pożądana jest wymiana dyskusji i poglądów. 3 Kończąc, prof. Gładysz wyraża głęboką wdzięczność za wiele trafnych uwag, które zostały wypowiedziane w dyskusji, a przede wszystkim prof. K . Nitschowi za ciekawe spostrzeżenia na temat braku współzależności pomiędzy postępowością chłopa a zachowaniem gwary. Tego rodzaju zjawisko obserwujemy również w sto­ sunku do innych dziedzin kultury; tak na przykład u postępowej ludności, jaką są Ślązacy, zachowanie strojów, obrzędów i zwyczajów obok gwary jest wyni­ kiem poczucia narodowej godności chłopa i robotnika, a nie jego zacofania. To a „Woprosy Istorii", Moskwa 1954, nr U , s. 160-163. �404 K R O N I K A zagadnienie nie jest obojętne dla badań nad elementami świadomości narodowej i społecznej. Obrady zakończył kierownik Działu I V I H K M P A N prof. W. Dynowski pod­ kreślając znaczenie prac nad Atlasem, wykonanych w ciągu ostatnich dwu lat. Omówił on sprawę zbyt skromnego budżetu P A E i stwierdził, że dalszym zada­ niem jest troska o kadrę, która mogłaby podjąć dalsze, szeroko zakreślone zadania. Anna Kutrzeba-Pojnarowa i Zofia Szyfelbejn K O N F E R E N C J A S P R A W O Z D A W C Z O - P L A N U J Ą C A DZIAŁU I V E T N O G R A F I I INSTYTUTU HISTORII K U L T U R Y MATERIALNEJ PAN I C E N T R A L N E G O ZARZĄDU MUZEÓW I O C H R O N Y ZABYTKÓW Konferencja sprawozdawczo-planująca została zorganizowana w Warszawie w dniach 20-23 marca 1956 r. przez I H K M P A N w celu podsumowania w y n i k ó w prac prowadzonych w 1955 r. przez poszczególne ośrodki badawcze Instytutu. W Dziale Etnografii dotyczyła ona realizacji regionalnych monografii jednoi wielotematycznych oraz prac Polskiego Atlasu Etnograficznego. Sprawozdawczość i planowanie naukowe zadecydowały o zaszeregowaniu formalnym konferencji, nie były jednak jedynym czynnikiem powołującym ją do życia. Została ona poza tym pomyślana jako pewien etap koordynacji prac prowadzonych w dziedzinie etnografii przez Dział Etnografii I H K M P A N i muzealnictwo etnograficzne. Jest faktem bezspornym, że praca w dziedzinie etnografii prowadzona była i jest pod egidą różnych instytucji. Konsekwencje tego faktu znajdują swój w y ­ raz w planowaniu prac naukowych i osiąganych na tym polu efektach. P o w y ż s z y stan rzeczy nie został jednak wykształcony w okresie minionego dziesięciolecia, a korzeni przyczyn jego powstania i utrzymywania się nadal należy szukać w dziewiętnastowiecznej tradycji etnografii. Posiada on zarówno wady, jak i za­ lety, a planowanie, które by pomogło uniknąć zbytniego rozproszenia problematyki naukowej czy jej dublowania, jest sprawą niezmiernie trudną, wymagającą sta­ łych zabiegów koordynacyjnych. Za wspólny mianownik dla wszelkiego rodzaju prac prowadzonych w dzie­ dzinie etnografii przez I H K M , C Z M i OZ uznano sposób podejścia do podjętej problematyki badawczej. W pierwszym i drugim dniu obrad skupiono u w a g ę na sprawozdaniach z prac nad regionalnymi monografiami wielodziałowymi oraz na wynikach prac terenowych nad monograficznym ujęciem zagadnień szczegóło­ wych, w trzecim dniu nad Polskim Atlasem Etnograficznym. W ostatnim dziesięcioleciu podjęto szereg prac nad wielodziałowymi mono­ grafiami etnograficznymi. Zalicza się do nich m. in. wielodziałowa monografia Śląska (opracowuje ośrodek krakowski; referował kierownik krakowskiego Z a ­ kładu Etnografii P A N prof. M. Gładysz, przedstawiając obok założeń teoretycznych i historii tych prac wyniki badań terenowych przeprowadzanych przez zespół współpracowników P A N , uniwersytetu i m u z e ó w śląskich w latach 1954 i 1955 na terenie wsi Siołkowice Stare w północno-wschodniej części Opolszczyzny), Pod­ hala (tylko częściowo reprezentowana na konferencji referatem mgr A. Zambrzyckiej z Krakowa na temat wiejskiej wytwórczości rzemieślniczej), Wielko­ polski (referowała dr M. Frankowska z Poznania), K u j a w (opracowuje ośrodek toruński pod kierunkiem prof. M. Znamierowskiej-Priifferowej; wyniki badań terenowych budownictwa ludowego K u j a w referowała M. Fryczowa), Kurpiowsz­ czyzny (opracowuje ośrodek warszawski; po zagajeniu przez doc. A. Kutrzeba- �KRONIKA 405 Pojnarową referowali magistrzy Z. Szyfelbejn, M. Biernacka, J . Olędzki, M. Pokropek, L . M. Szwengrub, B. Zagórna, K . Judenko i A. Szyfer). Do monografii wielodziałowych zaliczono również prace prowadzone na mar­ ginesie dokonywania zakupów przez poszczególne muzea na podległym im tery­ torium. Referowały w i ę c kolejno swoje prace muzealne placówki z Bytomia (mgr L . Dubiel), Łodzi (prof. K . Zawistowicz-Adamska i mgr J . P. Dekowski), To­ runia (prof. M. Znamierowska-Priifferowa), Krakowa (w imieniu prof. T. Seweryna referował mgr L . Malicki), Przemyśla (mgr K . Wolski), Rzeszowa (doc. F . Kotula) i Warszawy (mgr W. Jeż-Jarecki). Do opracowań monograficznych tematów szczegółowych należy zaliczyć prace nad g ł ó w n y m i i dodatkowymi zajęciami ludności wiejskiej w X I X i X X w., refe­ rowane przez ośrodek łódzki (prof. K . Zawistowicz-Adamska, mgr B. K o p c z y ń s k a Jaworska, mgr M. Misińska) i prace ośrodka krakowskiego, jak: 1) badania roz­ woju narzędzi rolniczych we wsi małopolskiej w X I X i X X w. i ich roli w prze­ obrażeniach gospodarczych, społecznych i kulturowych (mgr W. Kwaśniewicz), 2) górnicy salinarni w Wieliczce i ich kultura w latach 1880-1939 (dr D. Dobro­ wolska), 3) wczasy robotnicze w Polsce Ludowej, kształtowanie s i ę kultury mas pracujących (dr D. Dobrowolska). Rozesłany przed konferencją komunikat Działu I V przewidywał n a s t ę p u ­ jącą linię dyskusji: 1) uzasadnienie celu prac monograficznych, 2) uzasadnienie układu i hierarchii wyboru tematów szczegółowych, 3) organizacja i technika prac terenowych, 4) współpraca ze specjalistami innych dziedzin, 5) porównanie i ocena w y n i k ó w pracy, wiadomości o specyfice rozwoju kultury ludowej poszczególnych ośrodków jako wkład do odtworzenia historii kultury ludowej Polski, 6) inne wnioski z dotychczasowych doświadczeń oraz 7) dalszy plan pracy. Rozstrzelenie tematyki konferencji i jej przeciążenie szczegółowymi sprawo­ zdaniami nie pozwoliło na przeprowadzenie dyskusji według wymienionych punk­ tów. Niemniej jednak każde ze sprawozdań zawierało elementy pozwalające na podsumowanie konferencji w myśl powyższych założeń. Szereg uwag na te te­ maty zawarty b y ł również w luźnych głosach dyskusji oraz w podsumowaniu w y n i k ó w poszczególnych etapów obrad, dokonywanych przez każdorazowych prze­ wodniczących (prof. W. Dynowski, prof. M. Gładysz, doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa, prof. K . Zawistowicz-Adamska, prof. Znamierowska-Prufferowa). Zawarły je r ó w ­ nież tezy do podsumowania konferencji opracowane przez komisję wnioskową. Ostatni dzień obrad poświęcono sprawom Polskiego Atlasu Etnograficznego, na które złożyło się sprawozdanie prof. J . Gajka z całości prac i indywidualne sprawozdania pracowników poświęcone przede wszystkim sprawie techniki badań terenowych (magistrzy: Z. Staszczakówna, J . Bohdanowicz, H . Gorczyńska, K . K w a ś ­ niewski, S. Matuszewska, M. Meysner, Z. Toroński i M. Trawińska-Kwaśniewska) oraz referowaniu w y n i k ó w prac nad dwoma tematami szczegółowymi: ugorowa­ nie (mgr M. T r a w i ń s k a - K w a ś n i e w s k a ) i brogi (mgr J . Pawłowska). Wnioski płynące ze sprawozdań i dyskusji nad nimi można podzielić na trzy zasadnicze grupy: a) organizacja pracy badawczej, b) teoria i metodyka etnografii, ze szczególnym uwzględnieniem etnograficznych badań terenowych, c) konkretne wy­ niki prac badawczych nad ustaleniem dróg i etapów przemian polskiej kultury ludowej w jej poszczególnych działach, zróżnicowaniu klasowym, zawodowym i te­ renowym na tle ogólnych przeobrażeń gospodarczych i społecznych. W zagajeniu konferencji prof. W. Dynowski podkreślił, że celem jej jest między innymi skoordynowanie prac z punktu widzenia organizacji i techniki badawczej. Jest rzeczą zrozumiałą, że dla konferencji, na której były reprezentowane różne �406 K R O N I K A piony organizacyjne, było to zagadnienie jak najbardziej żywotne i tym w a ż n i e j ­ sze, że zgodnie ze słowami zagajenia I H K M , muzealnictwo etnograficzne i uniwersy­ teckie katedry etnografii stanowią trzy piony, prowadzące wszelkie prace naukowe w dziedzinie etnografii, i że one to kształtują całą drogę rozwojową etnografii polskiej. Akcja sprawozdawcza objęła tylko działalność I H K M i C Z M , wykluczając na razie katedry uniwersyteckie. Ze sprawozdań wynika jednak wyraźnie, że proble­ matyka I H K M w y p ł y n ę ł a i oparła się w głównej mierze na pracy katedr i że I H K M podejmował prace, których katedry nie mogły ukończyć z braku funduszów, lub też je rozbudowywał. W większości w y p a d k ó w została zachowana ścisła więź między pracą katedry uniwersyteckiej a daną placówką I H K M . Przykładem tego były sprawozdania ośrodka łódzkiego, poznańskiego, krakowskiego, warszawskiego. Podział pracy między I H K M i uniwersytety przyspiesza niewątpliwie moment ukończenia prac nad syntezą kultury ludowej w Polsce. Przykładem może być praca ośrodka poznańskiego nad monografią Wielkopolski, gdzie pracownia I H K M prowadzi badania terenowe, a zakład uniwersytecki pracuje nad źródłami z X V I I I w. Innym przykładem może być praca ośrodka warszawskiego, w którym zakład I H K M opracowuje materiały do monografii Zielonej Puszczy Kurpiowskiej, a za­ kład uniwersytecki przystąpił do prac nad monografią sąsiedniej Puszczy Białej. Współpraca I H K M z uniwersytetami posiada również swój aspekt personalny. Zależnie od zainteresowań i kwalifikacji w pracach zakładów I H K M brali udział również pracownicy uniwersyteccy (zwłaszcza w Krakowie i Warszawie). Nie można pominąć milczeniem udziału w pracach I H K M studentów, którzy w czasie praktyk wakacyjnych prowadzili akcję penetracyjną na terenie Śląska, Wielko­ polski czy Kurpiowszczyzny. Współpraca katedr z I H K M posiada poza aspektem ściśle naukowym również i dydaktyczny. Nieco odmiennie rysuje się współpraca I H K M z muzealnictwem etnograficz­ nym. Na czoło zagadnienia wysuwa się sprawa miejsca, jakie w pracy muzeów zajmuje praca naukowa. Otóż jest faktem, że przez ostatnich 10 lat muzea nie posiadały prawa do prowadzenia pracy naukowej. Pracę tę prowadziły jedynie na marginesie dokonywanych w terenie zakupów. Z rozległego wachlarza prac etno­ grafa mogły prowadzić na bardzo niewielką skalę penetracyjne badania tere­ nowe. Ten stan wydaje się być absurdem, gdy uprzytomnimy sobie wymagania stawiane ekspozycji muzealnej. Formalne przyznanie muzealnictwu etnograficz­ nemu prawa do prowadzenia pracy naukowo-badawczej nie rozwiązuje oczywiście sytuacji. W parze z tym musi iść stworzenie muzealnictwu etnograficznemu, dzia­ łowi zasłużonemu w pracy nad syntezą polskiej kultury ludowej, w a r u n k ó w do prowadzenia prac badawczych. Zdaniem prof. M. Gładysza wzajemna współpraca I H K M i C Z M musi opierać się na wymianie usług. W wypadku wykorzystania przez I H K M części kredytów muzealnych na przeprowadzenie badań terenowych muzea winny otrzymać do swej dyspozycji opracowane wyniki tychże badań celem uwzględnienia ich w ekspozycji. Uwagi te odnoszą się do prac monograficznych i P A E . Tego rodzaju współpraca została już zapoczątkowana przez muzea bytomskie i ośrodek k r a ­ kowski I H K M . Postawienie na porządku dziennym sprawy współpracy I H K M z muzealnic­ twem etnograficznym nie jest oczywiście wystarczające do koordynacji prac etno­ graficznych w Polsce. Dyskusja jak i poszczególne sprawozdania w y k a z a ł y ko­ nieczność objęcia akcją koordynacyjną odpowiednich działów P a ń s t w o w e g o Insty­ tutu Sztuki i Instytutu Badań Literackich, jak też uwzględnienia szerokiej akcji popularyzatorskiej i wydawniczej prowadzonej przez P T L . �KRONIKA 407 Kompleksowość pracy jako jeden z zasadniczych w y m o g ó w metodologicznych doby obecnej czyni nadzwyczaj aktualną sprawę współpracy etnografów z przed­ stawicielami innych nauk. Została ona nawiązana w całym szeregu w y p a d k ó w przez poszczególne ośrodki (por. sprawozdanie ośrodka krakowskiego, poznańskiego, toruńskiego), brak jest jednak akcji centralnej ze strony I H K M . Za cenną inicja­ tywę należy uznać propozycję prowadzenia prac atlasowych przez zespoły mieszane etnograficzno-dialektologiczne. Słuszne jest też dążenie do koordynacji pracy między dziedzinami pokrewnymi, jak dialektologia, językoznawstwo, geografia, w tym sensie, by prowadzić pracę na jednym terenie, a nawet — jeżeli jest to możliwe ze w z g l ę d ó w merytorycznych — w tych samych wsiach. Biorąc pod u w a g ę fakt, że w planach naukowo-badawczych różnych placówek naukowych uwzględnione są tematy podobne, nasuwa się konieczność zorganizowa­ nia konferencji tematycznych, na których mogą być podsumowane ostateczne wy­ niki tych prac jak i ustalony sposób postępowania badawczego w analogicznych wypadkach. Za najbardziej zaawansowane i wymagające koordynacji uznano prace nad budownictwem i urządzeniem domu oraz rolnictwem. Konferencje takie m o g ł y ­ by być organizowane w skali nie tylko krajowej. Konferencja sprawozdawczo-planująca I H K M uwzględniała w pierwszym rzę­ dzie wyniki etnograficznych badań terenowych. Pozostawało to w zgodzie z w s t ę p ­ nym oświadczeniem prof. Dynowskiego, że „zwłaszcza obecnie badania terenowe... stanowią najbardziej samoistną i specyficzną domenę pracy etnografa". Wszelkie prace podjęte przez etnografów nad regionalnymi monografiami wielodziałowymi lub jednotematycznymi oraz P A E opierają się w głównej mierze na wynikach badań terenowych. Jest to podstawowa przyczyna, dla której w ostat­ nich latach zwrócono tak pilną u w a g ę na wymogi warsztatu pracy etnografa. Drugą przyczynę stanowi fakt, że w drodze do uzyskania syntezy kultury ludowej posługujemy się materiałem pochodzącym nie tylko z etnograficznych badań tere­ nowych. Poza nim wejdzie w g r ę materiał pochodzenia archiwalnego i inny. Po­ sługiwanie się kilkoma kategoriami materiału daje nam w efekcie bardziej pełny obraz badanego zjawiska, stwarza jednak konieczność znalezienia dla nich w s p ó l ­ nego mianownika, co może z kolei nastąpić po uprzednim krytycznym ustosunko­ waniu się do tego materiału. Jeżeli założymy, że weryfikację materiału zwanego potocznie historycznym poruczymy historykom, to pozostanie jeszcze sprawa kry­ tycznego ustosunkowania się do materiału zdobytego w terenie, specjalnie ważna i aktualna w momencie, gdy chcemy ocenić wzajemny ich stosunek do siebie i wartość dokumentarną materiałów uzyskanych z różnych źródeł. Trzecią przy­ czyną zaktualizowania się problematyki warsztatu pracy i postępowania badaw­ czego jest fakt, że tematyka podejmowana i rozpracowywana przez poszczególne ośrodki etnograficzne rozszerzyła się znacznie w stosunku do okresu m i ę d z y w o ­ jennego i pierwszych lat po wojnie. Rozszerzenie tematyki przy jednoczesnym po­ stulowaniu jak najszerszego stosowania nowych zasad metodologicznych, wymaga­ jących coraz to bardziej precyzyjnych i ścisłych metod pracy, wiąże się z koniecz­ nością rewizji warsztatu pracy niejednego z etnografów. Wobec szerokiego za­ kresu tematycznego etnografii na jedno z pierwszych miejsc wysuwa się ko­ nieczność ujednolicenia metody i techniki pracy terenowej. Zarówno w odniesieniu do monografii wielodziałowych, jak i jednotematycznych stosowano metodę badań penetracyjnych i stacjonarnych. Łączność obu tych metod wynikała ze wszystkich sprawozdań, szczególnie ze sprawozdań z mono­ grafii wsi Siołkowice na Opolszczyźnie. W tym ostatnim wypadku w i e ś uznana w drodze badań penetracyjnych za typowo rolniczą, po przeprowadzeniu badań stacjonarnych ukazała zupełnie inny profil produkcyjny. �408 KRONIKA Badania penetracyjne typu atlasowego we wszystkich wypadkach z wyjątkiem P A E były punktem w y j ś c i o w y m , w s t ę p e m do dalszych badań stacjonarnych i nie musiały być kontynuowane po rozpoczęciu tych ostatnich. Kontynuacja badań typu atlasowego była konieczna jedynie w wypadkach, gdy dla wyświetlenia za­ sięgów i zróżnicowania niektórych zjawisk kultury ludowej posługiwano się w dalszej pracy metodą etnograficzną (Wielkopolska, Kurpie). Obok tego sposobu badania kultury ludowej znalazł powszechne uznanie drugi, obrazowo mówiąc: „takie badanie wsi, by stała się ona kluczem dla całego regionu w jednym mo­ mencie historycznym" (por. sprawozdania ośrodka łódzkiego, krakowskiego, spra­ wozdanie z badań nad rolnictwem kurpiowskim). Biorąc pod uwagę, że na tere­ nach większych i bardziej zróżnicowanych nasuwa się konieczność badań stacjo­ narnych kilku wsi, proponowano badanie wsi o różnych profilach produkcyjnych (prace zespołów prof. Zawistowicz-Adamskiej i doc. Klimaszewskiej). Sprawa badań stacjonarnych okazała się aktualna również w odniesieniu do P A E . Postulowano pogłębienie badań w wyznaczonych siatką punktach P A E . zwiększenie czasu badań, przeprowadzenie we wsiach P A E badań stacjonarnych (organizowanych już niekoniecznie przez P A E , lecz np. przez muzea czy katedry uniwersyteckie), wyniki których byłyby oddane do dyspozycji P A E . Na marginesie dyskusji nad metodą badań stacjonarnych omówiono metodę monograficznego opracowywania zagród, uznanych za typowe, rezygnującą tym samym z badania wszystkich gospodarstw we wsi. Omówiono też posiłkowanie się metodą biograficzną z punktu widzenia potrzeby podkreślenia związku, jaki za­ chodzi między kolejami życia informatora a historią badanego zjawiska, przez co zwiększa się precyzję w konkretno-historycznym podejściu do badanego zja­ wiska. Pracownicy Polskiego Atlasu Etnograficznego poświęcili w swych sprawozda­ niach z pracy indywidualnej bodaj najwięcej miejsca sprawom techniki badań terenowych i opracowywania materiału terenowego. Jest to zupełnie zrozumiałe, jeżeli w e ź m i e się pod uwagę, że w pracy atlasowej sprawa porównywalności ma­ teriału jest pierwszorzędnej wagi, a to zależy niejednokrotnie od warsztatu pracy danego badacza. Dlatego poruszono takie sprawy, jak rolę obserwacji w badaniach terenowych, sprawę doboru faktów, badania terenów zróżnicowanych pod względem kulturowym i etnicznym ze szczególnym uwzględnieniem Ziem Zachodnich i inne. Technikę pracy terenowej poruszano każdorazowo w ścisłym związku z kwe­ stią traktowania materiału etnograficznego jako jednej z kategorii źródeł histo­ rycznych, materiału, który w dalszej drodze postępowania naukowego zostanie zużytkowany do rekonstrukcji rzeczywistości historycznej. W związku z techniką badań terenowych wysunięto jako jedną z najbardziej palących, sprawę współpracy z językoznawcami, a to nie tylko dla uzyskiwania każdorazowo materiału poprawnego pod względem zapisu fonetycznego, ale z po­ wodu wspólnych metodologicznych zagadnień dla językoznawstwa i etnografii. Prof. W. Doroszewski poruszył sprawę jedności badanej przez nas rzeczywistości, poszukiwania faktów typowych, morfologii, funkcji i struktury przedmiotu. O m ó ­ wiono poza tym stosunek nazwy do desygnatu i vice versa. Sprawozdania z prac nad wielodziałowymi monografiami regionalnymi i jednotematycznymi oraz nad P A E pokazały osiągnięcia etnografów w 1954 i 1955 r. w pracy nad syntezą kultury ludowej w Polsce. Prace nad monografią regionalną Śląska rozpoczęto od monografii wsi uzna­ nej w wyniku badań penetracyjnych za reprezentatywną dla terenów Śląska Opol- �KRONIKA 409 skiego. Wyniki badań, uzupełnione badaniami kontrolnymi i penetracyjnymi we wsiach sąsiednich, winny zdaniem referentów wskazać na ogólną prawidłowość rozwoju kultury ludowej w danym regionie. Odmiennie traktuje podjętą mono­ grafię ziemi kurpiowskiej ośrodek warszawski. Próbowano tam zastosować meto­ dę badań atlasowych, wyznaczając dla każdego z badanych zagadnień stałą siatkę punktów do badań atlasowych i stacjonarnych. Traktując prace nad monografią etnograficzną kultury ludowej terenów dawnej Puszczy Zielonej za punkt w y j ś ­ ciowy do dalszych badań na terenie północno-wschodniego Mazowsza pokuszono się, zgodnie ze słowami doc. A. Kutrzeba-Pojnarowej: „o śmielszy plan niż popularna dziś i poza Polską monografia wsi, o objęcie badaniami całego regionu, trochę w tradycyjnym ujęciu". Było to możliwe ze względu na fakt, że badane teryto­ rium jest bardziej niż inne tereny wyrównane, zarówno gdy chodzi o strukturę wsi, jak i poszczególne dziedziny kultury ludowej. Sprawozdanie Zakładu warszawskiego nie próbowało jeszcze syntetyzować w y n i k ó w badań w poszczególnych dziedzinach kultury ludowej, tak jak to zrobił prof. M. Gładysz w odniesieniu do Śląska. Zawierały one dopiero pierwsze robo­ cze wnioski i informowały o wynikach początkowych stadiów zbierania materiałów do poszczególnych dziedzin tematycznych. „Za najważniejszy cel monografii Wielkopolski prowadzonej przez pracownię poznańską — zgodnie ze słowami dr Frankowskiej — uznane zostało możliwie najpełniejsze zbadanie i zobrazowanie historycznego procesu rozwoju kultury ludu wielkopolskiego ze szczególnym uwzględnieniem przemian, jakie zaszły w ż y ­ ciu i kulturze chłopów tego obszaru w X I X wieku pod w p ł y w e m uwłaszczenia oraz jakie zachodzą w wyniku powstawania uspołecznionej gospodarki". Dla osiągnięcia tego celu Zakład poznański obrał drogę niestosowaną przez inne ośrodki. „Zanim zostanie sporządzona w ł a ś c i w a monografia obrazująca całokształt kultury ludu wielkopolskiego w historycznym jej rozwoju — mówiła dr Frankowska — wyko­ nywane będą jednocześnie dwa rodzaje prac monograficznych, a mianowicie: monograficzne opracowanie etnograficzne poszczególnych jednostek terytorialnych, w danym wypadku powiatów, oraz monograficzne opracowania tematyczne oma­ wiające szczegółowe problemy". Przy takim ujęciu nader istotne jest umiejętne zastosowanie metody etnograficznej, celem uchwycenia przemian zachodzących na terenie Wielkopolski w poszczególnych działach kultury. Sprawą pierwszoplanową staje się konieczność ustalenia granic regionu w całej ich historycznej zmienności, a co za tym idzie szczegółowe przebadanie pograniczy, jak np. pogranicza pomorskowielkopolskiego, na którym badania są najbardziej zaawansowane. Konieczność badania granic regionu poruszył również szeroko w swym sprawozdaniu doc. F . Kotula. Wszystkie sprawozdania wykazały głęboką troskę o historyczne traktowanie zjawisk. Jako jeden z głównych problemów w y s u n ę ł a się sprawa periodyzacji pol­ skiej kultury ludowej i zestawienie jej z ogólną periodyzacją historii kultury pol­ skiej. Biorąc pod u w a g ę trudności w skonstruowaniu jednolitego schematu periodyzacyjnego dla terenu całej Polski, kwestionowano wysuwanie daty uwłaszcze­ nia jako konkretnej daty przeobrażeń polskiej kultury ludowej w X I X w. W y ­ suwano zaś datę komasacji jako nader istotną dla przeobrażeń gospodarki wsi. Sprawozdania wykazały, że wysiłki etnografów skupiły s i ę przede wszystkim na badaniach nad rolnictwem i budownictwem. Poza opracowaniami rolnictwa, wchodzącymi w skład monografii wielodziałowych, należy podkreślić opracowanie narzędzi rolniczych i mechaniki ich przemian we wsi małopolskiej, podjęte przez zespół prof. K . Dobrowolskiego z Krakowa. �KRONIKA 410 Na osobne omówienie zasługuje sprawa zajęć pozarolniczych ludności wiej­ skiej rozpracowywana najdokładniej przez ośrodek łódzki (badania nad w s p ó ł ­ działaniem gospodarczym, flisem, tkactwem, gospodarką pasterską wysokogórską i nizinną, oddane obecnie do publikacji). Z innych zagadnień dużo uwagi poświęcono w monografiach wielodziałowych kulturze wnętrza, rybołówstwu, sztuce ludowej i folklorowi. Osobną pozycję sta­ nowią badania nad kulturą robotniczą, prowadzone przez ośrodek krakowski pod kierunkiem prof. K . Dobrowolskiego oraz rozpoczęte i projektowane nadal przez ośrodek łódzki pod kierunkiem prof. K . Zawistowicz-Adamskiej. Są to na razie opracowania pewnych zagadnień szczegółowych, nie pretendujące jeszcze pod w z g l ę d e m ilości prac do tego rozmachu, jaki cechuje monografie poświęcone k u l ­ turze wiejskiej różnych regionów. Szczególne miejsce w pionie badań terenowych zajmuje P A E . Z jednej strony stanowi on poważną i stale wzrastającą bazę materiałową do szczegółowszych, monograficznych studiów nad poszczególnymi zagadnieniami kultury ludowej, z dru­ giej jest imprezą umożliwiającą zjednoczenie się wszystkich etnografów w pracy nad jednym zagadnieniem specjalnym. Sprawozdania szczegółowe z prac nad monografiami jak i nad P A E nie dawały w zasadzie możliwości szczegółowej nad nimi dyskusji. Stąd jako postulaty na przyszłość w związku z syntetyzowaniem prac nad historią polskiej kultury ludowej w y s u n i ę t o wspomnianą wyżej konieczność organizowania konferencji tematycznych oraz zwiększenia kompleksowych badań prowadzonych przy współudziale fachow­ ców z innych dziedzin i nawet innych krajów. Tak powstał projekt zorganizowa­ nia konferencji międzynarodowej do badań nad Karpatami, wysunięty przez prof. R. Reinfussa. Organizowanie konferencji tematycznych, uzgadniających metody pracy i pod­ sumowujących wysiłki poszczególnych pracowników różnych ośrodków staje się coraz bardziej palące w związku z rosnącą w ramach etnografii specjalizacją pracowni­ ków, jeśli chodzi o zakres tematyczny ich prac. Jest to wyrazem nie tylko oso­ bistych zainteresowań, ale w pierwszym rzędzie pogłębienia się metod badawczych i rozszerzenia przedmiotu prac etnograficznych. Zakres przedmiotowy etnografii w świetle materiałów konferencji sprawozdawczo-planującej obejmuje przede wszystkim badania nad współczesnością i okresem ostatnich 100 lat. Dotyczy jednak również istoty przeżytku kulturowego i rekonstrukcji procesów minionych. Obejmuje prace historyczne nad społeczeń­ stwami nie zróżnicowanymi lub będącymi w stadium różnicowania poprzez zróżni­ cowane społeczeństwa formacji antagonistycznych aż do okresu w y r ó w n y w a n i a się sprzeczności kulturowych nie tylko w obrębie wsi. lecz również wsi i miasta, aż do tworzenia się współczesnej kultury narodowej. Zofia ETNOGRAFICZNA KONFERENCJA Szyfelbejn METODOLOGICZNA (Kraków, 23 I V 1956.) Właściwością każdej współczesnej dyscypliny naukowej jest zmienność jej zakresu i metod, stałe rozszerzanie i pogłębianie problemów ogólnych i szczegó­ łowych. Przemianom ulegać bowiem może badana przez niektóre nauki rzeczy­ wistość, zmianom ulegają' metody i techniki badawcze wszystkich nauk, wreszcie zmieniają się warunki społeczne (gospodarcze, polityczne, ustrojowe), które w mniej­ szym lub w i ę k s z y m stopniu w p ł y w a j ą na hierarchię zadań badawczych poszcze­ gólnych nauk. Nauki świeżo powstające, których problematyka leży na pograniczu �KRONIKA 411 zagadnień badanych przez istniejące już dyscypliny, muszą szczególnie dbać o wy­ znaczenie swego zakresu i zadań badawczych, o wypracowanie swoistych metod postępowania naukowego. W dziedzinie nauk społecznych toczyły się w ostatnich stuleciach długo­ trwałe spory o podstawy istnienia, o zakres badań i metody dwu nowych, powsta­ łych w X I X w. dyscyplin: etnografii i socjologii. Obie te nauki objęły nie badane dotąd odcinki i aspekty rzeczywistości społecznej, ale w wielu punktach ich za­ interesowania badawcze spotykały się z dziedzinami innych nauk, co w y w o ł a ł o za­ sadnicze nieporozumienia i dyskusje. O ile przedmiot socjologii i stosowane przez nią metody zostały w efekcie tych sporów w swych podstawowych przynajmniej r a ­ mach w nauce światowej ustalone, o tyle w etnografii po okresie pewnej stabili­ zacji pojawiły się nowe problemy zasadniczej natury, które nie uzykały jeszcze powszechnej zgody ze strony przedstawicieli tej nauki. Sytuacja ta znalazła swoje odbicie także w etnografii polskiej. Próby sprecy­ zowania i ujednolicenia spornych problemów były podejmowane w latach między­ wojennych przez J . S. Bystronia i S. Poniatowskiego bez trwalszych jednak rezultatów. Problemy te stały się znowu przedmiotem ożywionej dyskusji od roku 1945. Ważne w tej sprawie znaczenie miała konferencja zorganizowana w lutym 1951 r. przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w Krakowie oraz konferencja odbyta w grudniu 1952 r . pod auspicjami I Wydziału P A N w Warszawie, na której dokonano, w oparciu o referat prof. K . Dobrowolskiego, oceny dorobku i osiągnięć etnografii polskiej i przygotowano grunt dla przyszłej, zasadniczej konferencji metodologicznej. Następne dwie większe dyskusje, odbyte w czerwcu 1955 r. i w marcu 1956 r . dały możność, przy omawianiu postępów prac nad Polskim Atla­ sem Etnograficznym i opracowaniami monograficznymi, przedyskutowania także niektórych problemów ogólniejszej natury. W tej sytuacji, zwłaszcza w obliczu konieczności nowego przedyskutowania i sprecyzowania zadań badawczych stojących przed etnografią polską — a w szcze­ gólności przed I V Działem Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N — D y ­ rekcja I H K M wspólnie z kierownictwem I V Działu podjęły kroki w celu prze­ prowadzenia ogólnopolskiej konferencji, na której zostałyby rozpatrzone pod­ stawowe współczesne zagadnienia polskiej etnografii. Rzeczą szczególnie ważną było przygotowanie referatu, który nie tylko przedstawiłby te zagadnienia, ale równocześnie zaproponowałby w oparciu o dotychczasowy rozwój i dorobek etno­ grafii polskiej w sposób logiczny zadania na przyszłość. Opracowania tego referatu podjął się prof. K . Dobrowolski. Dnia 23 kwietnia 1956 r. przybyło do sali konferencyjnej w siedzibie Polskiej Akademii Nauk w Krakowie około 80 etnografów z całej Polski. Obecni byli kie­ rownicy i niektórzy pracownicy naukowi wszystkich placówek uniwersyteckich oraz PAN-nowskich. Reprezentowani byli też etnografowie pracujący w innych pla­ cówkach, jak na przykład w muzeum krakowskim. Przybyli też przedstawiciele pokrewnych dyscyplin: historii, socjologii i archeologii. Studenci ośrodka warszaw­ skiego zorganizowali specjalną wycieczkę na konferencję. Tezy referatu zostały uprzednio powielone i rozesłane, tak że uczestnicy dyskusji mieli w pewnym za­ kresie możność przygotowania się i przedstawienia swoich stanowisk. Zagajenia konferencji dokonał prof. A. Gieysztor, wicedyrektor I H K M P A N . Podkreślił on doniosłe znaczenie, jakie do tej konferencji przywiązuje zarówno 1 1 2 J . S. B y s t r o ń, Wstęp do ludoznawstwa polskiego, cz. I, wyd. I, L w ó w 1926; wyd. I I , Warszawa—Poznań 1939; t e n ż e , Kultura ludowa, Warszawa 1936. - S. P o n i a t o w s k i , Mahavrata, „Lud", t. 36, s. 107—134. �412 KRONIKA Dyrekcja I H K M , jak i etnograficzna kadra naukowa. Okres od 1952 r. przyniósł etnografii, podobnie jak archeologii, w ramach I H K M wyraźne postępy. W związku z poważnymi zadaniami, jakie stoją przed etnografią, stwierdził prof. Gieysztor, Dyrekcja I H K M zdaje sobie sprawę z konieczności rozbudowania etnograficznych placówek badawczych. Ponieważ konferencja ta ma podstawowe znaczenie dla w y ­ tyczenia tych zadań, dlatego od jej w y n i k ó w zależeć będą także podstawy organi­ zacyjne i rzeczowe odrębnego instytutu etnograficznego P A N . Następnie prof. K . Dobrowolski przystąpił do wygłoszenia referatu, będącego streszczeniem większej pracy pt. Drogi rozwoju etnografii polskiej, jej obecne za­ dania i związki z innymi naukami. Na wstępie referent zaznaczył, że podstawowym zagadnieniem zawartych w referacie rozważań jest zakres etnografii, a w związku z tym jej zadania badawcze. Druga grupa zagadnień, w y s u w a j ą c y c h się jako n a j ­ bardziej czołowe, decydujące o specyficznym charakterze etnografii, to teoria poznania aktualnej rzeczywistości etnograficznej oraz teoria rekonstrukcji histo­ rycznej w etnografii. Te dwa kompleksy zagadnień zostały przeanalizowane na tle całego dotychczasowego rozwoju polskiej etnografii, przy uwzględnieniu podstawowego dorobku etnografii obcej. Należy też zaznaczyć, że nie wszystkie rozdziały zawarte w rozdanym uczestnikom konferencji „Przeglądzie treści" zo­ stały przez referenta uwzględnione w jednakowym stopniu, a niektóre z nich nawet całkowicie pominięte ze względu na ograniczony czas wygłaszania referatu. Omawianie dotychczasowych d r ó g rozwojowych etnografii rozpoczął prof. Dobrowolski od ogólnych uwag na temat przedmiotu nauki. Stwierdziwszy, że przy definiowaniu przedmiotu zaznaczały się dwie zasadnicze postawy: realistyczno-praktyczna oraz dogmatyczna, referent opowiedział się za pierwszą. Opiera się ona na założeniu, że zakres i metody określonej nauki są relatywne, uzależ­ nione od stopnia rozwoju tej nauki, od jej powiązania z określonymi warunkami społecznymi. Każda nauka, jako zjawisko historycznie uwarunkowane, zmienia się w zależności od trzech podstawowych czynników: a) przez gromadzenie wiedzy i do­ skonalenie środków poznawczych, b) przez zmianę w a r u n k ó w społeczno-gospodar¬ czych, c) przez zmianę badanej rzeczywistości. Opierając się na takich założeniach, stwierdził prof. Dobrowolski, zawarte w referacie stwierdzenia nie mają charakteru tylko postulatywnego, są bowiem ujęciem i podsumowaniem aktualnego stanu rze­ czy, aktualnych tendencji rozwojowych etnografii polskiej. Omawiając rozwój etnografii światowej referent zwrócił u w a g ę na fakt, że w różnych krajach europejskich zainteresowania problematyką etnograficzną w cią­ gu X I X i X X w. kształtowały się w niejednolitych warunkach społeczno-gospodar¬ czych i politycznych. Inna była geneza społeczna i polityczna zainteresowania się kulturami ludowymi narodów europejskich, inne zaś były w pewnej mierze mo­ tywy kształtujące zainteresowania dla kultur tzw. ludów prymitywnych. Stąd w dalszej konsekwencji powstały powiązania etnografii ludów prymitywnych z ge­ ografią i antropologią, zaś etnografii narodów europejskich z historią i historią lite­ ratury, obu kierunków z językoznawstwem itd. Ostatnie dziesiątki lat przyniosły w etnografii różnych krajów szereg za­ sadniczych osiągnięć. Omawiając osiągnięcia entografii radzieckiej referent pod­ niósł jej „konkretnohistoryczną postawę w ujmowaniu rzeczywistości etnograficz­ nej". Wartościowe wyniki przyniosły także badania nad współczesną wsią kołcho­ zową oraz nad kulturą robotniczą. Znaczne osiągnięcia zdobyła etnografia radziecka również w badaniach nad problemami etnogenezy. Jeżeli chodzi o etnografię krajów kapitalistycznych, to mimo utrzymywania się w niej wielu różnych kierunków o różnych celach badawczych i różnych posta- �KRONIKA 413 wach politycznych, widzimy w niej coraz wyraźniejsze „umacnianie się koncepcji etnografii jako nauki historycznej". Coraz wyraźniej stawiane są też przez czoło­ wych etnografów postulaty objęcia badaniami etnograficznymi współczesnej, i to zarówno kultury wiejskiej, jak i miejskiej, w tym robotniczej. Jeżeli porównamy najważniejsze tendencje rozwojowe w etnografii krajów za­ chodnich z założeniami i problematyką etnografii radzieckiej, to — pominąwszy różnice filozoficzne i polityczne — dostrzeżemy bardzo wyraźnie pewne istotne podo­ bieństwa, jak na przykład postulat traktowania etnografii jako nauki historycznej, dążenie do całościowego ujmowania badanych faktów, włączanie w zakres badań etnograficznych współczesnej kultury wsi i jej przeobrażeń oraz kultury robotni­ czej, prowadzenie badań etnogenetycznych itd. Jeżeli chodzi o etnografię polską, zainteresowanie kulturą chłopską jako jedy­ nym przedmiotem etnografii było w X I X w. uwarunkowane zarówno przez ó w c z e ­ sny układ stosunków społeczno-gospodarczych, jak i przez nie dość jeszcze rozbu­ dowane podstawy teoretyczne i metodologiczne etnografii. Chłopstwo stanowiło w tym czasie największą część narodu polskiego i około połowy X I X w. było uznane za wyłącznego nosiciela kultury ludowej, było utożsamiane z ludem. T y m ­ czasem w drugiej połowie X I X w. struktura klasowa społeczeństwa polskiego ule­ gła zasadniczym przekształceniom, uległo zmianie także samo pojęcie ludu. Mimo to przedmiotem zainteresowań etnografii polskiej pozostała w zasadzie do X X w. tradycyjna kultura ludowa, taka jaka była przedmiotem zainteresowań etnografów w wieku dziewiętnastym. Niewątpliwą zasługą etnografii polskiej tego okresu po­ zostało zebranie ogromnej ilości materiałów źródłowych, dotyczących rzeczywistości aktualnej oraz czasów minionych. W okresie międzywojennym uzyskała etnografia polska dogodniejsze warunki rozwoju przez powstanie katedr etnografii na kilku uniwersytetach oraz dzięki roz­ wojowi różnych instytucji etnograficznych. Jednakże w pracach naukowych tego okresu zaznacza s i ę nieraz dążenie do systematyzacji nie uwzględniającej histo­ rycznego kontekstu badanych w y t w o r ó w , co dawało ujęcia pozaczasowe, tzw. prae­ sens ethnographicum. Nie znaczy to oczywiście, by nie istniało równocześnie pełne zrozumienie historycznego charakteru zjawisk etnograficznych. Osiągnięcia etno­ grafii polskiej doby międzywojennej zaznaczyły się w organizacji nauki, groma­ dzeniu źródeł drogą badań terenowych, w doskonaleniu metod i technik badaw­ czych także w licznych wielokrotnie cennych monografiach, w zarysach podręcz­ nikowych, w próbach szerszych syntez w rodzaju podstawowego dzieła K . Mo­ szyńskiego. Po omówieniu najważniejszych zagadnień przeszłości przeszedł prof. Dobro­ wolski w następnej części swego referatu do rozważań nad a k t u a l n y m i z a ­ d a n i a m i etnografii polskiej. Opierając się na jej stanie faktycznym, na dają­ cych się wyraźnie śledzić kierunkach i tendencjach rozwojowych referent stwier­ dził jako fakt bezsporny, że etnografia jest nauką historyczną. Zebrane przez etno­ grafów w X I X w. materiały należy traktować tak, jak źródła historyczne. Chro­ nologiczne nawarstwianie się opisów etnograficznych pociąga za sobą konieczność tworzenia normalnej konstrukcji historycznej. Rzeczywistość nam współczesna jest również ogniwem bardziej w czasie rozległych procesów historycznych i musi b y ć traktowana jako ich fragment, a w i ę c historycznie. Uznanie tego podstawowego faktu pociąga za sobą dalsze logiczne konsekwencje, zarówno jeśli chodzi o zakres i treść badań, jak i stasowane w trakcie tych badań metody. Wyłania się jednakże problem, czy uznawszy etnografię za naukę historyczną możemy ograniczyć zakres jej zainteresowań do rzeczywistości określanej jako �414 KRONIKA kultura tradycyjna, której kryterium ma być tradycja ustna. Prof. Dobrowolski przedstawił krótki zarys teorii kultury tradycyjnej, rozróżniając chłopskie kultury tradycyjne oraz kultury ludów pierwotnych. W odniesieniu do krajów europej­ skich kryterium transmisji ustnej jako kryterium delimitacyjne kultury chłopskiej nie da się ściśle utrzymać. Kontakty z kulturami opartymi na piśmie i zapożycze­ nia istniały tu od wieków. Treści tych dwu rodzajów kultur wykazują w niektórych wypadkach znaczne zbieżności. Całość kultury chłopskiej w jej historycznym roz­ woju musimy uznać za jeden z przedmiotów badawczych etnografii niezależnie od kryterium tradycji ustnej. W dalszym ciągu referent zwrócił u w a g ę na fakt, że kultura chłopska badana przez etnografów w X I X w. uległa w ustroju kapitalistycznym i w naszych cza­ sach zasadniczym, głębokim przeobrażeniom. Wraz z rozwojem przemysłu 1 no­ wych stosunków społecznych uległa zmianom gospodarka chłopska, chłopska kul­ tura materialna, społeczna i umysłowa, zmieniła się chłopska świadomość. Kultura wsi współczesnej kształtuje się w dużym stopniu w oparciu o mechaniczne środki transmisji, jest powiązana wieloma nićmi z życiem całego narodu. Cała kultura tej wsi, jej zwyczaje i obyczaje, jej nowa twórczość itd. muszą być również przedmio­ tem badań etnografii. Zadanie to nasi etnografowie podejmują coraz szerzej. W ustroju kapitalistycznym, a później w Polsce Ludowej z ludności wiejskiej wyszła podstawowa część nowej klasy społecznej, klasy robotniczej. Duża część tej ludności, zwłaszcza proletariatu wiejskiego, przeniosła się do nowych ośrodków miejskich i przemysłowych. W pewnych wypadkach wsie zmieniły swój dawny charakter zamieniając się w osady robotnicze. Ludność tu utrzymywała często stare więzy łączące ją ze wsią i tworzyła równocześnie nową w istocie rzeczy kul­ turę, o której wiemy wciąż jeszcze bardzo mało; prawie nikt jej nie badał. Z a ­ równo miniona kultura klasy robotniczej, jak i elementy tej kultury tworzące się w naszych czasach muszą być przedmiotem zainteresowań badawczych etnografii tak samo, jak miniona i współczesna kultura wsi. Dalszym, bardzo istotnym działem zainteresowań etnograficznych, są dzieje k u l ­ tury ludu pracującego w formacji feudalnej i kapitalistycznej. Prof. Dobrowolski podkreślił, że dla w ł a ś c i w e g o zrozumienia kultury chłopskiej oraz kultury robotni­ czej w X I X i X X w. konieczne jest sięgnięcie do poprzednich okresów historycz­ nych. W szukaniu genezy kultury ludu pracującego X I X i X X w. musi etnograf cofać się w przeszłość tak daleko, jak daleko sięgają źródła tak synchroniczne jak reliktowe, oświetlające w sposób istotny drogi rozwoju tej kultury. To w a ż n e za­ gadnienie było jednak dotychczas w znacznym stopniu zaniedbane i zadaniem naszym jest wypełnić istniejące luki przy współpracy z innymi dyscyplinami h i ­ storycznymi. Jako dalszy, piąty z kolei kierunek zainteresowań badawczych etnografii pol­ skiej omówił prof. Dobrowolski problem pochodzenia i kształtowania się odrębności etnicznych. Ugrupowania etniczne kształtowały się w drodze najróżnorodniejszych procesów, których przebadanie może rzucić wiele światła na rozumienie kultur różnych społeczności etnicznych. W naszych warunkach jest to problem kształ­ towania się polskich ugrupowań etnicznych, a następnie narodu polskiego. Wiąże się z tym zagadnienie swoistych cech etnicznych w kulturze, problem osobowości historycznej, treści świadomości narodowej i in. Nauka o społeczności etnicznej (etnosie) ze względu na bogactwo zawartych w niej problemów musi być domeną kilku dyscyplin historycznych, niemniej udział w niej etnografii jest szczególnie ważny. �KRONIKA 415 Osobny dział zainteresowań badawczych, przed którym stoją poważne zadania, to wkład etnografii polskiej do ogólnej teorii kultury i jej rozwoju. Wyniki grun­ townych badań nad różnymi wycinkami rzeczywistości etnograficznej pozwolą na wydobycie specyficznych prawidłowości i mechanizmów rozwojowych kultury polskiego ludu pracującego, które mogą stać się bardzo cennym elementem ogólnej teorii kultury. Ostatnie, osobne zagadnienie z dziedziny aktualnych zadań etnografii polskiej, które zreferował prof. Dobrowolski, stanowi związek naszej dyscypliny z potrze­ bami działalności praktycznej. W ustroju socjalistycznym zadanie poznania obiek­ tywnego stanu rzeczy i prawidłowości rozwojowych, a później naukowa kontrola działań, to szczególnie w a ż n e zadania nauki. Jeżeli chodzi o etnografię, winna ona podejmować takie zagadnienia, „które mają znaczenie dla planowania i przebudowy ustrojowej przez poznanie konkretnych w y c i n k ó w rzeczywistości aktualnej (np. poznanie istniejących ustrojów gruntowych, będących przedmiotem przebudowy [...] zapoznanie się z doświadczeniami agrotechnicznymi ludności chłopskiej itd.)". Ważnym problemem jest również przebadanie prawidłowości rozwojowych kultury chłopskiej. Dalszym istotnym zadaniem etnografii w ustroju socjalistycznym jest opracowanie tych zagadnień, które były dawniej pomijane lub tendencyjnie ujmo­ wane ze względów, klasowych, a zwłaszcza wydobycie wartościowych e l e m e n t ó w dla kultury narodowej. Omówiwszy ten podstawowy zrąb zadań etnografii polskiej w chwili obecnej, który wyznacza również jej zakres jako jednej z dyscyplin historycznych, prof. Do­ browolski stwierdził, iż nie można przedstawionego w referacie obrazu traktować jako zamknięty, obowiązujący w sztywny sposób schemat. Przez podejmowanie nowych zagadnień, leżących na pograniczu etnografii i innych dyscyplin, mogą badacze rozszerzać i zmieniać przyjęte dzisiaj ramy naszej dyscypliny. Jest to istotna cecha każdej ż y w e j , rozwijającej się nauki. Ze w z g l ę d u na ograniczony czas referent opuścił sprawę udziału etnografii pol­ skiej w badaniach innych społeczeństw. Jest to osobne, obszerne zagadnienie. Dalsza część referatu dotyczyła t e o r e t y c z n y c h i metodologicz­ nych podstaw etnografii. Skoro jedną z podstawowych dziedzin badaw­ czych naszej dyscypliny jest rzeczywistość współczesna, problematyka badania tej rzeczywistości urasta do spraw zasadniczej wagi. „Od sposobu bowiem zebrania materiałów, od wierności, prawdziwości, od wszechstronności oświetlenia, od zoba­ czenia już w terenie w ł a ś c i w y c h współzależności, zależy wartość poznania etnogra­ ficznego." Dlatego badacz terenowy obok wysokich kwalifikacji teoretycznych i technicznych powinien odznaczać się wysokimi kwalifikacjami moralnymi. Z a ­ chodzi bowiem zawsze niebezpieczeństwo ułatwiania sobie zadania przez powierz­ chowne obserwacje, a nawet przeistaczanie faktów. Badania terenowe mają dwa podstawowe zadania: badanie rzeczywistości w s p ó ł ­ czesnej oraz rekonstruowanie minionych procesów, minionej rzeczywistości. Pierw­ sze z tych zadań polega na badaniu żywej społeczności i jej kultury na tle śro­ dowiska geograficznego i w a r u n k ó w ustrojowych przy uwzględnieniu jej produk­ cji, z jej zachowaniem się, umysłowością itd. Zasadniczy postulat w badaniu żywej społeczności to tworzenie dynamicznego opisu, postępowanie zmierzające od reje­ stracji faktów do odtworzenia procesów i uchwycenia dynamiki rozwojowej. Rze­ czywistość aktualna jest ogniwem rozwojowym rozległego w czasie procesu histo­ rycznego. Stanowi ją żywa społeczność wraz ze s w ą kulturą w całej swojej dyna­ mice i bogactwie zjawisk dokonujących się na naszych oczach. Badanie tej żywej społeczności i jej kultury to właśnie podstawowa domena etnografii. Wymaga ono �416 KRONIKA od etnografa krzyżowania różnych metod (od obserwacji aż do eksperymentu, cha­ rakterystycznego dla nauk przyrodniczych) oraz historycznego, a zarazem socjo­ logicznego ujmowania badanej rzeczywistości. Jeżeli chodzi o rekonstrukcję rze­ czywistości minionej, wymaga ona stosowania przez etnografa różnych metod ba­ dawczych, postępowania zarówno retrogresywnego, jak i progresywnego, w ł a ś c i ­ wego historii. Bardzo ważną rolę w postępowaniu retrogresywnym odgrywają re­ likty zachowane we współcześnie badanej rzeczywistości, a oświetlające dawniejsze postacie kultury. To zagadnienie zostało przez referenta z braku czasu tylko ogól­ nie omówione. Ostatnim zagadnieniem poruszonym przez prof. Dobrowolskiego była specja­ lizacja i synteza w etnografii. Podobnie jak w innych naukach, tak i w etnografii istnieją tendencje do wyodrębniania się osobnych dyscyplin o w ę ż s z y m zakresie, jak np. folklorystyki. Niektóre działy etnografii stają się przedmiotem badań ze strony innych nauk, jak na przykład historii literatury, historii sztuki, muzykologii, hi­ storii techniki i in. Jednakże syntezę zjawisk, jakie spotykamy w ramach kultury mas pracujących badanych przez etnografię, może dać tylko etnografia. Dopiero całościowe, syntetyczne spojrzenie etnografa nadać może w ł a ś c i w e znaczenie po­ szczególnym elementom i działom tej kultury. Wysunięte przez prof. Dobrowolskiego tezy stały się następnie przedmiotem żywej, trwającej blisko 7 godzin dyskusji. Problemy poruszane w jej toku i zaj­ mowane stanowiska postaram się odtworzyć przez obszerne streszczenie poszcze­ gólnych wypowiedzi, grupując je wokół podstawowych zagadnień referatu. Dyskusja, a zwłaszcza wypowiedzi samodzielnych pracowników naukowych, koncentrowała się przeważnie na zagadnieniach zakresu i zadań badawczych etno­ grafii. W odniesieniu do nich zarysowały się dwa odmienne stanowiska: jedno opo­ wiadające się za w ę ż s z y m zakresem etnografii, w szczególności przeciwko włącza­ niu do jej problematyki badań nad kulturą klasy robotniczej, oraz stanowisko dru­ gie, reprezentowane (przy pewnych indywidualnych różnicach) przez większość uczestników dyskusji, przychylające się do tez referatu prof. Dobrowolskiego. Zasadniczą dyskusję nad zagadnieniem przedmiotu i zakresu etnografii rozpoczął prof. K . Moszyński, który zajął stanowisko najbardziej odmienne od referenta, pod­ nosząc, że jeśli chodzi o zakres etnografii, to tu pewne stwierdzenia przyjęte są od dawna w sposób solidny i niezachwiany. Przedmiotem etnografii, na ogół do nie­ dawna nie podlegającym poważniejszej dyskusji, są mianowicie kultury wszystkich ludów niecywilizowanych i kultury ludowe, przede wszystkim chłopskie, narodów cywilizowanych. Czy jest jakaś łączność, która tłumaczy nam, dlaczego wymieniamy kultury ludów niecywilizowanych obok kultury chłopskiej? Owszem, jest. „Kto­ kolwiek miał do czynienia z etnografią i s t o t n i e , ten wie, iloma tysiącznymi nićmi łączą się wszystkie działy kultury chłopskiej z kulturami pierwotnymi ist­ niejącymi na przestrzeni tysięcy lat, czy w e ź m i e m y uprawę roślin, czy wiedzę, czy magię, czy cokolwiek innego *". Następnie przeszedł prof. Moszyński do omówienia podłoża tendencji zmie­ rzających do rozszerzenia zakresu etnografii. Aby tę rzecz wyjaśnić, należy przy­ pomnieć niektóre sprawy związane z rozwojem socjologii. Nauce tej niektórzy re­ prezentujący ją uczeni wyznaczali swego czasu bardzo szeroki zakres. Po I wojnie światowej następuje kolosalna ekspansja socjologii. Wkracza ona m. in. na teren etnografii tak samo, jak na tereny innych nauk. Zainteresowanie socjologią jest zrozumiałe, gdyż rozwijający się kryzys światopoglądowy spowodował, że ludzkość * Wypowiedzi ujęte w cudzysłów przytoczone są na podstawie stenogramu dys­ kusji albo tekstów, dostarczonych przez Samych autorów wypowiedzi. �KRONIKA 417 coraz bardziej zaczyna się interesować tymi związkami, które zachodzą między róż­ nymi dziedzinami życia społecznego. Proces ten przechodzi z Zachodu do Polski. T a ekspansja socjologii powoduje m. in. takie karykaturalne fakty, jak na przykład zamieszczenie w 1930 r. przez „Zeitschrift für Völkerpsychologie und Soziologie" obok siebie artykułów o rodzeństwie jako środowisku wychowawczym dziecka, 0 narodowym krzepnięciu Ameryki oraz ... o wymianie zwierząt domowych między Azją i Afryką przed I I tysiącleciem przed n. e. W Polsce ukazał się w 1935 r. a r ­ tykuł w „Przeglądzie Socjologicznym", którego autor stwierdza, iż do badań nad prymitywnymi społeczeństwami i ich kulturą powołany jest przede wszystkim so­ cjolog, dalej religSolog, ergolog, wreszcie teoretyk kultury. Dla etnologa — jak p i ­ sze dosłownie — nie ma tu miejsca. „Zaczyna się zarysowywać — m ó w i prof. Moszyński — taka gradacja: socjolog to coś wyższego, etnolog — cos niższego, a etnograf to już prawie nic". W tym samym kierunku przebiegał także rozwój niektórych placówek uniwersy­ teckich. T a k na przykład prof. J . S. Bystroń został w 1919 r. profesorem etnologii 1 etnografii w Poznaniu; w 1925 r. przeniósł się do Krakowa, gdzie od 1930 r. jego katedra przyjęła n a z w ę socjologii i etnologii. W istocie zaś prof. Bystroń był po­ dówczas socjologizującym historykiem kultury. Ale po I I wojnie światowej socjologia, która dotychczas tak szeroko ekspando­ wała, znalazła się u nas w krytycznej sytuacji. Mianowicie za przykładem nauki radzieckiej została odrzucona razem ze s w ą nazwą. Pozostał jednak przedmiot jej zainteresowań i pozostali uczeni, którzy się nim zajmowali; w Krakowie Katedra Etnografii i Socjologii została przemianowana na Katedrę Etnografii Ogólnej. W ostatnim czasie widzimy odradzanie się socjologii, chociaż jej treść rozu­ miana jest inaczej niż poprzednio. Chaos co do zakresu poszczególnych dyscyplin doszedł do tego stopnia, że ostatnio w „Przeglądzie Kulturalnym" z 14 I V b. r. ukazał się artykuł dla problemów badania kultury ludowej na wsi nader istotny, który stwierdza, że Instytut Ekonomiki Rolnej marzy o współpracy z socjologami, a nie wspomina w ogóle o etnografach. I w tym samym czasie, gdy dają się sły­ szeć tego rodzaju wypowiedzi zdające się nie zauważać etnografii, „kiedy na nasze podwórko wkraczają ekonomiści i niewątpliwie w najbliższym czasie wkroczą so­ cjologowie, w tym samym czasie my chcemy wchodzić na cudze podwórka, na te­ ren, gdzie coraz intensywniejsze badania prowadzić będą ekonomiści, socjologowie czy historycy, to jest w dziedziny kształtowania się klasy robotników wielkomiej­ skich i ich kultury." Zdaniem przemówcy dla badania niezmiernie doniosłej historii kultury robot­ niczej absolutnie niezbędne jest utworzenie specjalnej dyscypliny, która by się tym problemem głęboko i wszechstronnie zajęła. „Jasne jest — kontynuował prof. Moszyński — że kolaboracja etnografii z socjologią czy ekonomią, czy w przy­ szłości z dyscypliną badającą historię kultury robotniczej jest jak najbardziej wska­ zana, ale tylko kolaboracja, współpraca". Ostatecznie można by potraktować pro­ ponowane przez referenta rozszerzenie zakresu etnografii tylko jako kwestię ta­ kiej czy innej nazwy, gdyby nie poważne trudności dydaktyczne. Etnografia jest nauką obejmującą ogromną ilość zagadnień różnorakich kultur ludowych i tysięcy kultur egzotycznych. Włączenie do tego wszystkiego zagadnień jej obcych (bo jeśli chodzi o całkowicie już wielkomiejską kulturę robotniczą, to jej kontakt z kulturą ludową jest zupełnie zerwany) byłoby nadmiernym obciążeniem studiujących. W konkluzji swojej wypowiedzi prof. Moszyński stwierdził, że podstawowym zadaniem etnografii jest dążenie do odtworzenia rozwoju kultur poszczególnych grup-etnicznych oraz całej kultury ludów zamieszkujących ziemię. W tym względzie Etnografia Polska I 27 �418 KRONIKA etnografia powinna współpracować z archeologią oraz w miarę możności z histo­ rykami opierającymi swe badania na źródłach historycznych. Podobne zastrzeżenia w stosunku do zawartej w referacie koncepcji przedmiotu etnografii w y s u n ą ł mgr Z. Biały. Jego zdaniem społeczna potrzeba badania proble­ matyki robotniczej nie przemawia za tym, aby badania te mieli prowadzić etno­ grafowie. Kształtowanie się klasy robotniczej jest zagadnieniem interesującym przede wszystkim historyka. Wymaga ono dokładnej znajomości genezy klasy ro­ botniczej, historii ruchu robotniczego, ustawodawstwa robotniczego i szeregu in­ nych zagadnień. Do współpracy z historykami powinni się na tym odcinku włączyć socjologowie. Etnograf jednak ze swoimi metodami nie jest u siebie, „gdy prze­ chodzi do badania problematyki robotniczej". Nie znaczy to, abyśmy byli prze­ ciwni współpracy na tym odcinku z w ł a ś c i w y m i specjalistami od tego przedmiotu. Etnograf doprowadza w zasadzie historię kultury substratu ludzkiego do momentu, kiedy wchodzi on w środowisko miejskie i wtedy przekazuje go socjologowi. Ten moment wyznacza również zasadnicze zróżniczkowanie technik badawczych. Te dwa wystąpienia polemizujące • z w y s u n i ę t y m w referacie zadaniem objęcia badaniami etnograficznymi kultury klasy robotniczej były najdalej idące. K i l k u dal­ szych uczestników dyskusji w y s u w a ł o tylko szczegółowe zastrzeżenia dotyczące pro­ blematyki robotniczej. Przechylając się w zasadzie do tez referatu prof. M. Gładysz w y s u n ą ł sprawę konieczności liczenia się z realnymi możliwościami badaw­ czymi. Prof. M. Znamierowska-Prufferowa stwierdziła zaś, że badania nad klasą robotniczą p o w i n n i ś m y podejmować wtedy, „kiedy zachodzi konieczność badania kuLtury tradycyjnej w środowisku proletariackim i przekształcanie się jej". N a ­ tomiast szersze badania nad klasą robotniczą są trudniejszym i skomplikowanym problemem, do którego podjęcia wielu etnografów nie dysponuje potrzebnymi środ­ kami. Pozostali uczestnicy dyskusji, którzy omawiali zagadnienie przedmiotu etnogra­ fii, a w szczególności objęcia badaniami etnograficznymi problematyki robotniczej, wypowiadali się mniej lub więcej wyraźnie za propozycjami zawartymi w referacie. W sposób ogólny opowiedział się za nimi prof. E . Frankowski, który wyraził r ó w ­ nocześnie uznanie dla sposobu przedstawienia całości zagadnień przez referenta. Za utrzymaniem szerokiej problematyki w etnografii, w tym również problema­ tyki robotniczej w myśl propozycji referatu, wypowiedziała się zdecydowanie doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa. Podkreśliła ona, że dzisiejsza dyskusja może być uważana za pewnego rodzaju podsumowanie, zamknięcie powojennych dyskusji i rozważań na temat zakresu i zadań etnografii. Obecnie powinien nastąpić okres „dyskusji szczegółowych z przedstawicielami poszczególnych dyscyplin, także tych, o których tu nie było mowy, jak na przykład nauk technicznych i przyrodniczych, pod kątem uzgodnienia konkretnych planów badawczych i konkretnej współpracy. Wydaje się, że to jest właściwa płaszczyzna, na której uzgodnimy i tę sprawę, która w dy­ skusji przedpołudniowej wyrosła chyba niesłusznie na zasadniczy spór delimitacyjny o szerszy czy węższy zakres etnografii". Ponieważ najpilniejszym zadaniem doby obecnej jest ustalenie szerokiego planu badawczego, wydaje się rzeczą słuszną „ w y ­ korzystanie w możliwie najszerszym zakresie dotychczasowych doświadczeń i osiąg­ nięć etnografii w ramach jej różnych kierunków badawczych i współpracy z róż­ nymi specjalnościami". Nie wolno rezygnować z prac badawczych prowadzonych „przez szereg lat w różnych ośrodkach etnograficznych, od zagadnień etnogenetycznych po zagadnienia współczesnej kultury socjalistycznej, od kultury materialnej po folklor, od drobnego opisu terenowego po nowe koncepcje w zakresie teorii kultury". „Różnorodność zainteresowań pogranicznych wyrosła z różnorodności kon­ cepcji i »szkół« okresu międzywojennego, z szerokiego stawiania zadań etnografii �KRONIKA 419 (czy etnologii) w drugiej połowie ubiegłego wieku, z jej przodującej w tym okresie loli, którą w okresie m i ę d z y w o j e n n y m próbowała przejąć socjologia... oraz z do­ świadczeń współpracy z innymi naukami". Doc. Pojnarowa podkreśliła również, że krakowski ośrodek socjologiczny był zawsze bardzo mocno związany z problematyką etnograficzną, czego wyrazem były choćby publikacje prof. K . Dobrowolskiego z 1937 i 1938 r., dotyczące przedmiotu i zadań etnografii. Poglądy zawarte w nich przetrwały u autora w zasadzie do dziś i znalazły swój wyraz w niektórych par­ tiach wygłoszonego na obecnej konferencji reieratu. Doc. Pojnarowa poparła program badań nad kulturą robotniczą nie zajmując się nią bliżej, zaś szczegółowo omówiła tę problematykę dr D. Dobrowolska. Opo­ nując przeciw twierdzeniom niektórych uczestników dyskusji utrzymujących, iż ba­ dania nad kulturą ludową społeczeństw cywilizowanych winny się ograniczyć do tradycyjnych elementów kultury stwierdziła, że „tego rodzaju studia dałyby nie­ pełne oświetlenie mechanizmu przemian kultury, czynników kształtujących te prze­ miany oraz ich funkcji społecznych. Dla zbudowania teorii rozwoju kultury ko­ nieczne jest badanie procesów określonej kultury w jej całokształcie, uwzględnianie zarówno e l e m e n t ó w zanikających — dawnych, jak i narastających — nowych". N a ­ stępnie słuszniejsze wydaje się „ujęcie omawianego działu etnografii jako historii kultury mas pracujących•'. Nie ulega wątpliwości, że z biegiem czasu, z zanikiem różnic klasowych „tak ujmowana dziedzina etnografii złączy się z innymi działami historii kultury". W nawiązaniu do tych założeń podniosła dr Dobrowolska, że etnografia po­ winna obejmować również badania nad kulturą robotniczą. Obecnie nikt się nią poza nielicznymi etnografami nie zajmuje. W studiach nad kulturą robotniczą za­ sadnicze znaczenie posiadają badania terenowe, będące domeną etnografów. W tym kierunku poszedł rozwój badań omawianego zagadnienia tak w krajach socjali­ stycznych, jak i kapitalistycznych. W Związku Radzieckim tego rodzaju badania zostały zapoczątkowane jeszcze w latach dwudziestych, a ostatnio rozwinięte. W krajach demokracji ludowej najwcześniej i najpełniej podjęto je w Czechosło­ wacji zarówno przez A k a d e m i ę Nauk, jak i przez ośrodki uniwersyteckie. Niektóre z tych badań sięgają X I X w. i opierają się na materiałach archiwalnych. W N R D na zjeździe etnografów w Berlinie w kwietniu 1952 r. badania nad kulturą robot­ niczą zaliczono do głównych zadań etnografii. W mniejszym zakresie rozwijają się te badania na Węgrzech, głównie w dziedzinie folkloru. Ciekawe badania nad folklorem robotniczym zostały przeprowadzone także w Anglii. Pokaźna ilość prac etnograficznych o problematyce robotniczej ogłoszono w Niemczech przed wojną, zwłaszcza gdy chodzi o robotników powiązanych ze wsią. W nauce niemieckiej ten­ dencja do rozszerzenia zakresu etnografii również na środowisko miejskie zaznacza się już na przełomie X I X i X X w. Dążność do badania kultury robotniczej na za­ chodzie Europy przejawia się ostatnio zwłaszcza coraz wyraźniej w kołach etno­ grafów reprezentujących poglądy marksistowskie lub zbliżonych do nich, aczkol­ wiek nie brak tu również uczonych o innych poglądach. Zdaniem prof. Zawistowicz-Adamskiej w sporze dotyczącym problematyki robot­ niczej słuszność leży pośrodku przeciwnych twierdzeń. Klasa robotnicza jest przed¬ miotem naszego badania, ale z określonego punktu widzenia. Etnografa interesuje to, co jest w polskiej społeczności specyficzne. Badania nad klasą robotniczą musi prowadzić socjolog, etnograf i historyk. We Francji na przykład zwrócono u w a g ę na konieczność badań nie tylko nad tym, jak Paryż oddziaływuje na prowincję, ale jak prowincja działa ze swej strony na kulturę Paryża. U nas taki problem przedstawia chociażby Łódź. I nie ulega żadnej wątpliwości, że ten odcinek badań należy do etnografii. Badając miasto interesuje nas to środowisko, z którego robotnicy wy- �420 KRONIKA szli oraz to, co stało się z tym zasobem kulturowym, który ci ludzie przynieśli ze sobą do miasta. Z tego względu interesują nas też odrębności kulturowe rzemieślni­ ków w miasteczkach oraz dawna kultura drobnej szlachty (wsie zaściankowe). Prof. R. Reinfuss podniósł z uznaniem fakt, że referent nie dał jakiegoś bar­ dzo zasadniczego uściślenia zakresu badań etnografii. Przez referat przewija się koncepcja etnografii jako historii kultury mas pracujących, co jednak nie może w pełni odpowiadać zamiarom i celom badawczym etnografa. Pojęcie klasy społecz­ nej nie jest pojęciem ścisłym, grupującym adekwatnie jednostki tej samej kate­ gorii. W Polsce w okresie feudaliżmu feudałem był zarówno magnat, budujący re­ nesansowe pałace, jak i drobny szlachetka, który swym stylem życia niewiele się różnił od chłopa. Dzisiaj na „masy pracujące" składa się zarówno przybyły nie­ dawno ze wsi zamiatacz ulic, jak i mechanik z fabryki sprzętu precyzyjnego. Pierw­ szy z nich tkwi może głęboko w tradycyjnej kulturze ludowej, drugi z nich może się z nią w ogóle nie styka. Gdybyśmy więc na tej zasadzie wyróżniali przedmiot etnografii, moglibyśmy się gubić. Etnografia jest historią pewnej części naszej k u l ­ tury. Jakiej części? W obrębie różnych klas społecznych istnieją warstwy różnie postawione pod względem ekonomicznym, mające w związku z tym różne możliwości rozwoju także w zakresie kultury. „Naszym przedmiotem jest w i ę c historia kultury klas i warstw nieelitarnych, które nie idą w awangardzie rozwoju kultury narodo­ wej". Jeśli przyjmiemy takie założenie, znajdzie się tu nie tylko miejsce dla kultury chłopa, kultury rzemieślnika z małego miasteczka, ale nawet, w odniesieniu do cza­ sów feudalnych, kultury niższych warstw szlacheckich, które nieraz nie tak daleko odbiegały swym poziomem od chłopstwa. W pewnych wypadkach wchodzić tu b ę ­ dzie także kultura drobnego kleru, który m. in. przyczyniał się do utrzymywania się swoistej magii ludowej. Badając kulturę ludową badamy ją jako całość i z tą świadomością, że przybywają do niej stale nowe elementy kulturowe, także obce. Gdy uwarunkowana określoną sytuacją klasową kultura ludowa przestanie być czymś ż y w y m , wtedy etnografia będzie badać ją jeszcze jako zjawisko przeszłości tak, jak dziś na przykład bada się kulturę starożytnego Egiptu. Do niektórych problemów związanych z problematyką robotniczą nawiązał doc. S. Nowakowski, socjolog, będący gościem konferencji. Nawiązując do uwag prof. Moszyńskiego przyznał on, że w okresie międzywojennym socjologowie zbyt wiele zajmowali się ogólnymi problemami. Dzisiejsza jednak socjologia kładzie bardzo duży nacisk na badania terenowe. Takie badania prowadzone są m. in. w War­ szawie i Łodzi, przy czym podejmowany jest szereg zagadnień z zakresu proble­ matyki kulturowej, będących przedmiotem zainteresowań etnografów. Współpraca między etnografią a socjologią jest konieczna, dlatego należałoby zainicjować dysku­ sje między socjologami, etnografami oraz przedstawicielami innych dyscyplin zainte­ resowanych tego typu badaniami. „Aby być dobrym socjologiem, należy zapoznać się z etnografią, gdyż bez niej niełatwo zrozumieć wiele dzisiejszych procesów". Na bardziej ogólne zagadnienia zakresu i zadań etnogfafii położył nacisk prof. J . Gajek. Uczestnicy dyskusji przy określaniu zakresu etnografii brali pod u w a g ę pochodzenie materiału. Zdaniem m ó w c y trudno jest oznaczyć granice etnografii na podstawie dokonania jakiegoś podziału klasowego. „Nie materiał kultury chłop­ skiej, szlacheckiej itd. może stanowić o obliczu etnografii, ale jej [etnografii] cel". W badaniach etnograficznych chodzi o wydobycie specyficznych cech narodowych, plemiennych itd. Chodzi też o wydobycie cech wyodrębniających jedne zespoły ludzkie od innych. I ten specyficzny cel etnografii stanowi dlatego o jej specyfice i odrębności jako samodzielnej nauki. „Wydobycie tego, co łączy klasy i regiony tkwiące w granicach jednego narodu w p e w n ą całość, to w ł a ś n i e stanowi jakąś najrealniejszą podstawę i możliwość nakreślenia granic etnografii". �m KRONIKA 421 Następnie prof. Gajek wysunął zastrzeżenia odnośnie do zbyt silnego akcento­ wania roli potrzeby społecznej jako wyznacznika zainteresowań i metod etnografii, gdyż prowadzić może ono do eklektyzmu teoriopoznawczego. Również kilku dalszych uczestników dyskusji poruszyło bardziej ogólne zagad­ nienia zakresu. Prof. Zawistowicz-Adamska stwierdziła, że przyjmuje w zasadzie wynikające z referatu ujęcie etnografii jako historii pewnego odcinka kultury, a równocześnie teorii kultury. Jakie wobec tego działy kultury są badane przez etnografię i jaki jest kąt spojrzenia etnografa? Z referatu wynika, że „etnografia jest nauką historyczną, a nasz kąt spojrzenia jest również socjologiczny". Na przy­ kładzie zagadnienia reliktu widzimy, że jeśli z jednej strony interesuje nas geneza pewnego reliktu, a więc przyjmujemy historyczny kąt widzenia, to interesuje nas również jego funkcja, jego rola w życiu społecznym, a to jest spojrzenie socjolo­ giczne. Zdaniem prof. J . Pazdura różnice nawet skrajnych stanowisk, reprezentowanych na tej konferencji, wyrażają się nie w zasadach, ale we wnioskach szczegółowych. Zarówno prof. Dobrowolski, jak i prof. Moszyński wykraczają poza w ą s k o pojętą etnografię. Zdaniem m ó w c y etnografia nie jest nauką, której groziłby kres istnie­ nia ze względu na zamarcie przedmiotu jej badań. Na wsi przyroda nawet przy największym postępie technicznym wywierać będzie zawsze silny w p ł y w na k u l ­ turę wiejskiego społeczeństwa. To powiązanie kultury z przyrodą stanowi specyfikę etnografii i przedłuży jej istnienie jako żywej nauki. Jeżeli rozszerzamy badania etnograficzne na całe ludy. badając ich pochodzenie, rozwój kultury itd., musimy ogarniać także całą ich przeszłość. To dotyczy również etnografii narodu polskiego. „Przyznam się, że na przykład nie bardzo mogę sobie wyobrazić muzeum etnogra­ ficzne, które chciałoby przedstawić całokształt tych zagadnień przy pomocy ekspo­ natów materialnych. Byłby to ogrom rzeozy oraz zagadnień". Wśród dyskutujących zagadnienie przedmiotu etnografii byli również przedsta­ wiciele młodszych pracowników naukowych. Mgr W. Kwaśniewicz wypowiedział się stanowczo za kontynuowaniem dotychczasowych kierunków badań etnograficz­ nych bez ograniczenia podjętych tematów. Prowadzone dotychczas przez etnografię polską badania opierają się faktycznie na sześciu podstawowych kierunkach tema­ tycznych, które wymienione zostały w referacie. Dlatego wypowiedzi, które usiłują sprowadzić etnografię do jakiegoś poszczególnego kierunku, wydają mu się nie­ zrozumiałe. Mówca zakwestionował w szczególności stanowisko prof. Gajka, które przy położeniu nacisku na cel badań sprowadza się do uznania za przedmiot etno­ grafii zagadnień etnogenetycznych. Odnośnie do problematyki robotniczej mgr Kwaśniewicz stwierdził, że „z teo­ retycznego punktu widzenia badanie kultury klasy robotniczej jest prostą konsek­ wencją tego, że etnograf bada kulturę ludową, kulturę mas ludowych, a nie ulega wątpliwości, że robotnicy są jak najbardziej istotnym elementem tych mas". Etno­ grafowie, którzy od dawna prowadzili badania w tym kierunku przystosowali do nich w wysokim stopniu swój aparat poznawczy. Jeżeli dzisiaj nikogo nie dziwi, że etnograf dla dokładnego zagłębienia różnych problemów prowadzi studia z z a ­ kresu historii gospodarczej, agronomii, demografii, geografii i innych nauk i nie jest to żadnym „karygodnym" wykraczaniem poza opłotki etnografii, tak samo nie powinno nikogo niepokoić, że dla badania kultury robotniczej etnograf musi się za­ poznać z historią klasy robotniczej, problemami urbanistyki itp. Postępową rolę, jaką odegrała etnografia polska w tworzeniu teoretycznej pod­ budowy dążeń wyzwoleńczych narodu polskiego, przypomniał mgr W. Bieńkowski. Etnografia zwróciła się wtedy zarówno do badania przeszłości narodu polskiego, jak �K R O N I K A 422 i do badania współczesnej kultury ludu wiejskiego. Wpłynęła przez to zapładniająco na inne dyscypliny naukowe, jak archeologię i historię. Mgr E . Pietraszek z w r ó ­ cił u w a g ę na fakt, że w ustroju kapitalistycznym etnografia podzieliła do pewnego stopnia losy rewolucji burżuazyjnej, ograniczając się z biegiem czasu do badania problemów najmniej drażliwych społecznie. Interesujący problem o dużym znaczeniu dla przedmiotu dyskusji poruszyła mgr D. Myrcik, mianowicie sprawę miejsca etnografii w ogólnym systemie nauk. Oparła się ona na przeprowadzonej przez B. M. Kiedrowa ogólnej klasyfikacji n a u k . Tradycyjna klasyfikacja nauk, oparta na wymogach podziału logicznego, jest dziś nie do utrzymania. Na przykład żądanie ścisłego wyłączenia się zakresów traci rację bytu w konfrontacji z dialektyką zjawisk. Ważne znaczenie uzyskują zagadnienia leżące na pograniczu poszczególnych dyscyplin. Nowa klasyfikacja winna polegać na umiejscowieniu poszczególnych nauk w ogólnym szeregu istnie­ jących między nimi powiązań i na wskazywaniu terenów przejściowych. Jeżeli chodzi o klasyfikację przeprowadzoną przez Kiedrowa, to ustawia ona etnografię w dziale nauk społecznych, które traktowane są przez niego jako nauki historyczne. Najbliższe powiązania posiada etnografia z historią, archeologią oraz geografią go­ spodarczą, a dalej z grupą nauk o bazie i nadbudowie. 3 Druga grupa zagadnień, która skupiła u w a g ę wielu uczestników dyskusji, to aktualne potrzeby i plany badawcze. W poszczególnych wypowiedziach wiązane były one często z problemami przedmiotu i zakresu etnografii. Niektórzy dyskutanci ł ą ­ czyli z nimi sprawy metod i technik badawczych. Na potrzebę wypracowania odpowiednich dla etnografów technik badań te­ renowych zwrócił szczególną u w a g ę prof. Frankowski. Jak wyraził się on barwnie, idący w teren bez należytego przygotowania badacz zachowuje się tak, jak postać z rosyjskiego przysłowia: „Smotrit w knigu, a widit figu". Przedstawione w refe­ racie możliwości oczyszczenie reliktów z późniejszych naleciałości budzą zastrzeże­ nia. Zagadnienie to będzie w y m a g a ł o bardzo dokładnego przepracowania. Zastrzeże­ nia w y w o ł u j e również możliwość wykorzystywania w badaniach etnograficznych metody statystycznej. Szczególnego przepracowania wymaga także metoda retrogresywna, która daje niewątpliwie cenne wyniki. Specyficzne trudności w y w o ł u j ą badania sztuki ludowej. Prof. Moszyński uznał za specyficzne metody etnografii metody terenowe, które sprowadzają się do autopsji i wywiadu. Jeżeli chodzi o metody opracowań, to na pierwsze miejsce wysuwa się od dawna metoda porównawcza. Pogląd ten został wy­ rażony na marginesie wypowiedzi o przedmiocie etnografii. Potrzebę zorganizowania pracy naukowej jako planowej i kompleksowej pod­ kreśliła doc. Kutrzeba-Pojnarowa. Praca ta powinna być planowana „nie tylko w ramach katedr czy innych instytucji, jak to miało miejsce do niedawna", lecz opierać się winna na „dążeniu do ustalenia planu generalnego, i to także w sto­ sunku do takichże planów innych specjalności". Należy przy tym wykorzystać wszystkie dotychczasowe osiągnięcia i próby badawcze, podejmowane przez różne kierunki etnografii.Metody etnograficzne winny być ujednolicone przy jednoczes­ nym przeprowadzeniu specjalizacji w poszczególnych działach etnografii. Nie należy przy tym zaniedbywać podejmowania zagadnień leżących na pograniczach trady­ cyjnych zakresów nauk. 3 B. M. K i e d r o w, O klassifikacji s. 49—68. nauk, „Woprosy Fiłosofii", R. 1955 nr 2, �KRONIKA 423 Jeżeli chodzi o najbliższe zadania, doc. Pojnarowa w y s u n ę ł a na czołowe miejsce sprawę nowego podręcznika etnografii Polski. Powinien on być ujęty w myśl przed­ stawionych w referacie postulatów w zakresie odtworzenia historii kultury mas pra­ cujących w X I X i X X w. Sprawa podręcznika nie weszła jeszcze w stadium dy­ skusji szczegółowych w I V Dziale I H K M , ale źródła potrzebne do jego opracowa­ nia stale rosną tak przez prace nad Atlasem, jak przez ukazywanie się nowych monografii. W poszczególnych ośrodkach uniwersyteckich powstają równocześnie pierwsze próby syntezy. Płaszczyzna współpracy etnografów z historykami w c z e ś ­ niejszych okresów ukazałaby się wyraźniej, gdyby referent przedstawił wypraco­ wane przez siebie zasady rekonstrukcji historycznej i teorię reliktu. Prof. Gładysz uznał za jedną z najpilniejszych potrzeb etnografii jak najszybsze wypełnienie luk materiałowych dla X I X i X X w., które należy przeprowadzać po dokonaniu krytycznej oceny i uporządkowaniu zebranych dotąd materiałów. „Dru­ gim naszym obowiązkiem jest dać jak najbardziej wnikliwy i sumienny obraz współczesności. Ale do badań tej współczesności powinny być wypracowane nowe metody, a to powinno być zadaniem jednej z najbliższych konferencji". Wyraził też żal, że bardziej szczegółowa dyskusja nad wieloma poruszonymi w referacie zagad­ nieniami jest niemożliwa ze względu na brak czasu. Konieczność przeprowadzenia dyskusji między etnografami a socjologami i przedstawicielami innych dyscyplin odnośnie do współpracy w badaniach proble­ m ó w interesujących wspólnie te nauki poruszył doc. Nowakowski. W obecnej chwili, gdy wysuwany jest szeroki program rozwoju badań terenowych, dyskusja taka jest bardzo potrzebna. Konieczność kontynuowania i rozszerzania badań nad kulturą ro­ botniczą omówiła dr Dobrowolska, określając je jako integralną część badań nad dziejami kultury mas pracujących w Polsce. Prof Zawistowicz-Adamska m ó w i ł a o bardzo istotnym znaczeniu specjalizacji w poszczególnych działach etnografii, jak w zagadnieniach artystycznych, k u l ­ tury społecznej i in. Badania, jakie ma podjąć nasza nauka, winny być prowadzone kompleksowo, przez specjalistów z różnych dziedzin, gdyż ogólnie wykształconemu etnografowi zawsze będą się pewne zagadnienia wyślizgiwać. Powinni być także soc­ jologowie zaznajomieni dobrze z problemami etnografii, tak samo jak muzykolodzy, historycy, poloniści i inni. Z dyscyplinami pogranicznymi winni się etnografowie zapoznawać stosownie do swych zainteresowań. Problem ż y w e j i zamarłej rzeczywistości historycznej poruszył prof. T. Seweryn. Jego zdaniem referent omówił głównie tę pierwszą, ale nie należy zapominać, że rzeczywistość zamarła jest dla nas również bardzo ważna. Do tej zamarłej czy zamierającej rzeczywistości należy szereg bardzo ciekawych w y n a l a z k ó w chłopskich, jak i wiele w y t w o r ó w kultury materialnej. W 181f> r. chłop z powiatu bialskiego, Bożek, skonstruował samochód poruszany parą, inny chłop robił w 1867 r. próby z szybowcem własnej konstrukcji. Z drugiej strony ogromna dziedzina kultury l u ­ dowej, a mianowicie sztuka ludowa, pozostaje mimo wszelkie przemiany nadal żywa. Jej elementy, pochodzące z ubiegłych wieków, mogą wejść do sztuki socja­ listycznej i wchodzą rzeczywiście. Dla dobra naszej kultury narodowej i jedna, i druga rzeczywistość historyczna musi być przedmiotem dokładnych badań. Niektórzy uczestnicy dyskusji poruszyli zagadnienie badań nad współczesnością i powiązania ich z potrzebami praktyki. Zdaniem mgr Pietraszka bardzo korzystnym i potrzebnym przedsięwzięciem byłoby podjęcie w jak najkrótszym czasie zespo­ lonych badań nad przeobrażeniami współczesnej wsi i kształtowaniem się nowych ośrodków skupiających klasę robotniczą. Udział w nich powinni brać socjologowie, etnografowie, ekonomiści, historycy i przedstawiciele innych zainteresowanych dy- �424 K R O N I K A scyplin. Badania te dałyby obraz naszej rzeczywistości, a równocześnie przyniosłyby cenne wskazania praktyczne. „Jest pewnym paradoksem fakt, że etnografia należąca w ramach P A N do Instytutu Historii Kultury Materialnej ma powiązania z prak­ tyką głównie na odcinku zdobnictwa, muzykologii itp." Podczas gdy u nas wysu­ wane są wątpliwości, czy etnografowie mogą prowadzić badania nad ośrodkami miejskimi i klasą robotniczą, to na przykład w Stanach Zjednoczonych od wielu lat zacieśnia się w badaniu tych problemów współpraca etnografów, socjologów, psychologów, ekonomistów i in. Publikacje podające wyniki tych badań stwier­ dzają, że były one nader owocne. Również mgr A. Matejko w y s u n ą ł twierdzenie, że potrzeby życia praktycznego wskazują na konieczność rozszerzenia zakresu badań etnograficznych. Na przykład budownictwo mieszkaniowe nasuwa szereg zagadnień, które mogłyby być wdzięcz­ nym przedmiotem dla badań etnografa. Podobnie sprawa ożywienia życia kultural­ nego w małych miasteczkach mogłaby otrzymać ze strony etnografów wydatną po­ moc. Etnografia jest w ogóle jedną z tych dyscyplin, których związek z bieżącym życiem, z praktyką budownictwa socjalistycznego zarysowuje się szczególnie jasno i wyraźnie. Mgr Kmiecik podkreślił w swej wypowiedzi korzyści, jakie odniósł w swej dotychczasowej współpracy z etnografami na odcinku organizowania pracy ludo­ wych zespołów artystycznych. Etnografowie nie zawsze jednak dysponują odpo­ wiednią znajomością poszczególnych regionów i dlatego zdarza się, że do repertuaru pomyślanego jako regionalny dostają się elementy obce. Bardzo wiele pożytku przy­ niosłoby gromadzenie przez etnografów współczesnej samorodnej twórczości chłop­ skiej. O korzyściach współpracy przedstawicieli etnografii oraz ekonomiki rolnej i agronomii m ó w i ł mgr P. Kaleciak. Etnograf przy tej współpracy odnosi n i e w ą t ­ pliwą korzyść, zdobywając fachowe spojrzenie na zagadnienia gospodarki chłopskiej. Zaś wykrycie czynników faworyzujących lub hamujących postęp gospodarczy na określonym terenie, którego może dokonać etnograf, oddaje znaczne usługi agrono­ mom i ekonomistom w poznaniu specyfiki danego terenu. Etnograf, jako lepiej za­ znajomiony z kulturą chłopską, posługujący się w badaniach terenowych skrupu­ latnie wypracowanymi metodami, łatwiej wykrywa specyficzne warunki regionalne niż kierujący się ogólnymi wzorami agronom czy ekonomista. O m ^ w i a n ł była także sprawa szczegółowych metod w etnografii, którą poruszali głównie młodzi pracownicy naukowi i studenci. Mgr Kwaśniewicz zaznaczył, że metoda porównawcza nie może być uznana w etnografii za wyłączną, gdyż w od­ niesieniu do problematyki X I X i X X w., dominującej dziś w naszych badaniach, znajduje ona ograniczone zastosowanie. Dlatego obecnie należy postulować „nie tylko aplikowanie w tych czy innych badaniach metody porównawczej, ale też przystosowanie do pracy badawczej etnografa założeń analizy krytycznej źródeł, wypracowanych przez historię". Zagadnienie to omówiła szerzej T. Dobrowolska. W literaturze etnograficznej brakuje opracowań przedstawiających zasady postę­ powania krytycznego wobec źródeł etnograficznych. Zasady te znajdziemy w me­ todologii historycznej. Uwzględniając całą specyfikę etnografii można przyjąć, że zasady historycznej krytyki źródeł nadają się w pełni do zastosowania w naszej dyscyplinie. Źródła zastane, którymi posługuje się etnograf, nie różnią się w za­ sadzie od źródeł badanych przez historyka i w pełni podlegają krytyce heury­ stycznej. Inaczej przedstawia się sprawa ze źródłami w y w o ł a n y m i przez badacza, gdzie szereg czynności analityczno-krytycznych musi etnograf w y k o n a ć już w trak- �KRONIKA 425 cie powstawania źródła. Ma on przy tym dużą możność konfrontowania otrzyma­ nych przez siebie źródeł z rzeczywistością, do której się odnoszą, na drodze bez­ pośredniego stykania się z nią, to znaczy na drodze praktyki, tak istotnej jako kry­ terium prawdziwości. Zagadnienie to poruszyła również I . Cywińska, dając przykłady bardzo niedo­ kładnych przekazów dawniejszej literatury etnograficznej. Dowolność stosowanych w niej określeń (dawniej, kiedyś, w tej okolicy itp.) zmusza badającego do prze­ prowadzania krytyki, opartej o zasady krytyki historycznej. B. Jałowiecki omówił możliwość zastosowania w badaniach historyczno-terenowych metody progresywnej. Badając budownictwo ludowe w Tyńcu napotkał on szereg domów, budowanych w pewnych odstępach czasu po sobie i nie naruszonych zasadniczo przez późniejsze przebudowy. Pozwoliło to na uniknięcie żmudnego cofania się wstecz metodą retrogresywną. Zależność doboru materiałów źródłowych od podjętych tematów badawczych omawiał M. Pokropek. Do gruntownych badań na przykład nad budownictwem potrzebne są szerokie studia także w dziedzinie historii osadnictwa, historii gospo­ darczej, geografii, ekonomiki, lingwistyki i in. Przeciwko temu nie należy prote­ stować, gdyż domena etnografa sięga wszędzie tam, gdzie znajduje on potrzebne dla podjętych badań źródła. Aby postulat integralnego opracowania problemu mógł być urzeczywistniony, należy prowadzić badania w w ą s k i m zakresie i dopiero w oparciu o wyniki całego szeregu tych badań budować wiedzę o kulturze ludowej. Należałoby jeszcze wymienić kilka bardziej szczegółowych problemów meto­ dologicznych, poruszonych w dyskusji. Prof. Moszyński zakwestionował słuszność używania terminu „etnos" jako bardzo niejasnego i niezgrabnego, odrzucając go zupełnie i oświadczając się za utrzymaniem używanego u nas od dość już dawna terminu „grupa etniczna". W tej sprawie wypowiedział się także prof. Gajek stwierdzając, że terminy „grupa etniczna" czy „grupa etnograficzna" również budzą u niego wątpliwości i nie mają ustalonego zakresu, wobec czego jakieś szczególne dyskryminowanie terminu „etnos" nie jest słuszne. Prof. Moszyński zwrócił także uwagę, że tytuł jednego z rozdziałów referatu „Rekonstrukcja aktualnej rzeczywi­ stości" jest sam przez się niezrozumiały. Dyskutowany był również termin „masy pracujące". Niektórzy uczestnicy dyskusji (najwyraźniej prof. Reinfuss) opowiedzieli się za sformułowaniem „historia kultury warstw nieelitarnych", inni podkreślali małą precyzję pojęcia „masy pracujące" (prof. Gajek). Przechodząc do zagadnień związanych z uniwersyteckim studium etnografii, o których wspominali przede wszystkim asystenci i studenci tego studium, należy w y m i e n i ć na pierwszym miejscu wypowiedź mgr Z. Szyfelbejn. Jej zdaniem szerokie dyskutowanie zakresu etnografii „nie zmieni oczywistego faktu, że stoimy wobec znacznego rozszerzenia przedmiotu badań etnograficznych w stosunku do okresu międzywojennego. Odbija się to zarówno w pracy naukowo-badawczej, jak i w dzia­ łalności naukowo-dydaktycznej". Wiązanie pracy naukowej z dydaktyką jest w ośrodkach uniwersyteckich konieczne, ale związane z szeregiem trudności. Wy­ kłady kursowe, obejmujące stosownie do obowiązującego programu wszystkie kon­ tynenty i wszystkie epoki historycznego rozwoju ludzkości, bardzo poważnie utrud­ niają specjalizację. Solidne przygotowanie się do w y k ł a d ó w i ćwiczeń, zwłaszcza przez pomocniczych pracowników naukowych, jest praktycznie niewykonalne. Ogrom zagadnień zmusza do spłycania ich, a na tym cierpi i praca badawcza, i dydak­ tyczna. Szerokie pojmowanie przedmiotu etnografii „musi wpłynąć na zawężenie specjalizacji poszczególnych pracowników i musi im dać prawo do tej specjali­ zacji". Konsekwencją dzisiejszej konferencji winna być także reforma programu �426 KRONIKA uniwersyteckiego. Wiele luk istnieje w etnografii ludów prymitywnych, có nie po­ zwala na stworzenie syntezy historycznej ich rozwoju. „Wyniki badań historycznoetnograficznych prowadzą do wniosku, że specyfika rozwoju poszczególnych ludów w okresie wspólnoty pierwotnej »wzrasta« w momencie zwiększania się naszej wiedzy o nich". W. związku z tym pierwszoplanowym zadaniem są badania historyczno-monograficzne nad poszczególnymi zagadnieniami, co znowu zależy od prze­ prowadzenia specjalizacji — także na sekcjach uniwersyteckich historii kultury materialnej. Sprawę zdobycia przez studentów etnografii dobrego przygotowania do oadan terenowych poruszyła A. Bonikowska. W zorganizowanych przez Koło Naukowe przy Zakładzie Etnografii UW badaniach terenowych w ubiegłym roku okazało się, że „jedną z najbardziej dotkliwych trudności dla niedoświadczonego etnografa jest sprawa właściwego rozumienia ustosunkowania się wsi do prowadzących badania" oraz sprawa „rozdźwięku między pracą umysłową a fizyczną, który w tym wypadku nabiera swoistego sensu". Brak porozumienia z informatorem w p ł y w a - na młodego badacza deprymująco. Trudności te mogłyby przełamać częste badania terenowe, ale w czasie trwania studiów jest tych badań bardzo mało; odbywa się je zaledwie 2—3 razy, gdyż na większą ilość brak jest środków. Odbija się to źle również na pracach magisterskich. Wszystko to przemawia za wydatnym zwiększeniem badań terenowych w czasie studiów. Za ulepszeniami w programie studiów wypowiedziała się również B. Ogrodzka Po czterech latach studiów absolwenci etnografii są „etnografami ogólnymi". Mają po trosze wiadomości z każdej dziedziny; brak im umiejętności zorganizowania sobie warsztatu do pracy nad zagadnieniem wycinkowym. Wskutek tego absolwenci nie zawsze potrafią sobie „wyrobić spojrzenia na wybrane zagadnienie na bazie w s p ó ł ­ czesnych wymogów". Konieczne jest rozszerzenie tematyki zajęć także z dyscyplin pomocniczych, jak statystyka, ekonomia rolna i in. Zagadnienia te były poruszane jeszcze przez paru innych dyskutantów, przy czym przypomniana została inicjatywa w y k ł a d o w c ó w i studentów krakowskich wprowadzenia tak potrzebnego dla etno­ grafa historii społeczno-gospodarczej Polski na tle dziejów społeczno-gospodar¬ czych Europy. Z innych zagadnień, które były przedmiotem referatu, omawiany b y ł stan etno­ grafii poza granicami Polski. Prof. Frankowski stwierdził, że w etnografii radziec­ kiej najlepiej rozwinęły się badania etnogenetyczne, zaś wiele innych zagadnień, zwłaszcza teoretycznych, rozwija się jeszcze słabo. Na wyższy od radzieckiego po­ ziom naszego muzealnictwa etnograficznego zwróciła u w a g ę prof. Prufferowa. Pod­ kreśliła ona również wszechstronność i historyczne ujmowanie problemów przez etnografię skandynawską, zwłaszcza przez Erixona. Badania etnograficzne nad pro­ blematyką robotniczą w niektórych krajach omawiała dr Dobrowolska. Ważny postulat natury organizacyjnej w y s u n ą ł mgr Biały, mianowicie organi­ zowanie stałych, corocznych zjazdów młodych etnografów. Gdy w poszczególnych ośrodkach istnieją różne kierunki badań i różne możliwości rozwoju, a nawet wy­ twarzają się pewne tendencje zaściankowe, zjazdy te mogłyby odegrać ważną rolę jako baza dla wymiany myśli i doświadczeń oraz wzajemnego zbliżenia. Jak podkreślili niektórzy uczestnicy dyskusji, referat prof. Dobrowolskiego obej­ m o w a ł tak szeroki wachlarz zagadnień, że siłą rzeczy nie wszystkie z nich były w jednakim stopniu przedmiotem dyskusji, niektóre były poruszane zupełnie mar­ ginalnie, inne całkiem opuszczono. Jeżeli chodzi o bardziej szczegółowe uwagi i dy­ gresje, to te zostały w niniejszym sprawozdaniu ze względu na brak miejsca po­ minięte. W całej dyskusji wzięło udział 27 uczestników konferencji. �KRONIKA 427 W zakończeniu dyskusji prof. Dobrowolski wygłosił dłuższe przemówienie, w którym ustosunkował się do wypowiedzi dyskutantów oraz rozwinął niektóre ze sformułowań zawartych w referacie **. Na wstępie wyraził podziękowanie za konstruktywne uwagi krytyczne zaznaczając, że ze swej strony dążył do jak n a j ­ rzetelniejszego w y w i ą z a n i a s i ę z przyjętego obowiązku opracawnia referatu. W y ­ powiedź jego jest uporządkowana rzeczowo według problemów poruszonych w re­ feracie. „Już w Dwóch studiach nad powstaniem kultury ludowej w Karpatach Za­ chodnich — mówił prof. Dobrowolski —• wypowiedziałem pogląd, że należy dążyć do integralnego, wszechstronnego oświetlenia ... badanej rzeczywistości. To inte­ gralne oświetlenie jest chyba celem najgłębszym uczonego bez względu na to, z jaką dyscypliną społeczną jest związany, bo podział na dyscypliny jest raczej podziałem formalnym, w y n i k ł y m z takich czy innych konieczności, gdy rzeczywistość badana jest czymś niezależnym, bogatym w swych powiązaniach, czymś, co wymaga często wychylania się poza własną dyscyplinę". Przechodząc następnie do szczegółowych zagadnień zatrzymał się prof. Dobro­ wolski nad sprawą ujmowania przedmiotu i zakresu nauk. Wymienione na początku referatu dwie tendencje w ujmowaniu przedmiotu i zakresu poszczególnych dy­ scyplin: dogmatyczna i realistyczno-praktyczna, pojawiały się w nauce zawsze. „Byli uczeni, którzy nie pozwalali wychylać się poza pewne przegródki delimitacyjne w odniesieniu do konkretnej dyscypliny; ale te koncepcje umierały, bo życie stale niesie nowe zjawiska i w związku z tym nauka musiała się odświeżyć". Tenden­ cje do przesadnie ścisłego, dogmatycznego wyznaczania granic poszczególnych dy­ scyplin w y w o ł y w a ł y niepotrzebne, bezprzedmiotowe spory i nieporozumienia. „Nie da się w naukach społecznych wyodrębnić jakiejś dyscypliny w sposób bezwzględ­ nie precyzyjny, bo kultura jest splotem tak głęboko powiązanych zjawisk, że nie można ich wykrajać nie naruszając istoty tej rzeczywistości. Dlatego w y s u n ą ł e m koncepcję realistyczno-praktyczna. Można ją nazwać inaczej dynamiczno-praktyczną, wychodzi bowiem z założenia, że dyscypliny naukowe mają zmienne, ruch­ liwe granice". „Realistyczne spojrzenie oznacza, że dana nauka musi uwzględniać ogólne warunki rozwojowe, w jakich się znajduje, i poziom innych nauk. Etnografia nie może żyć i istnieć bez kontaktu z innymi dyscyplinami historycznymi i dyscy­ plinami dotyczącymi w ogóle człowieka. Poza tym nie ulega żadnej wątpliwości, że potrzeby społeczne wyznaczają naukom słuszne postulaty [...] Bo jeśli życie chcemy doskonalić na różnych odcinkach, musimy je poznać, a przez poznanie naukowe dać potężne narzędzie do świadomego budowania nowej rzeczywistości". Na gruncie powyższych w y w o d ó w zajął się prof. Dobrowolski zagadnieniem zakresu etnografii. Nawiązując do uwag w dyskusji przypomniał, że cele i metody każdej nauki zależą od jej przedmiotu. Dlatego stwierdzenie, że zakres etnografii winien być określony przez jej cele, nie przyczynia się do rozwiązania tego zagad­ nienia. Poza tym referent pojmuje zakres etnografii szerzej niż zakres nauki o etnosie, która dopiero krystalizuje się, a' którą wymienił jako jeden z sześciu działów etnografii. Jeżeli chodzi o Sam termin „etnos", to może on budzić pewne w ą t p l i ­ wości, ale termin „grupa etniczna" nie jest bardziej precyzyjny od niego. Pojęcie grupy jako pojęcie socjologiczne ma ściśle określone znaczenie, zakładające istnie­ nie więzi. Jeżeli chodzi o odrębności etniczne, to „dotyczą one nie tylko mas pra- ** Wypowiedź prof. Dobrowolskiego przytoczona jest w obszernych fragmen­ tach, zawierała bowiem rozszerzenie niektórych myśli wypowiedzianych w referacie oraz stanowiła w pewnym stopniu podsumowanie w y n i k ó w dyskusji. �428 K R O N I K A cujących, ale i klas posiadających, jak i tych wszystkich ugrupowań, które znajdują się między klasami panującymi a wyzyskiwanymi. Wszystkie te kategorie społeczne wchodzą oczywiście w zakres badań nad społecznością etniczną". W tym względzie referent zgadza się z opiniami wyrażonymi w dyskusji. Z kolei prof. Dobrowolski wyjaśnił, że problem historii kultury mas pracują­ cych był w referacie traktowany również jako jedno z zadań badawczych, a nie jako wyłączny przedmiot etnografii. Proponowany w dyskusji termin „warstwy nieelitarne" zawiera również znaczne trudności delimitacyjne, podobnie jak termin „masy pracujące". Nawiązując do uwag prof. Pazdura referent stwierdził, iż nie ulega w ą t ­ pliwości, że pojmowana według dawnych założeń kultura ludowa wygasa i etno­ grafia w niedługim czasie utraciłaby swój dawny przedmiot badawczy. W zakończeniu tych uwag prof. Dobrowolski przypomniał, że w referacie swym starał się skodyfikować stan faktyczny, jaki już istniał w etnografii polskiej, to znaczy uporządkować działy już objęte przez etnografię względnie takie, w których etnografia stawia dopiero pierwsze kroki. Zakres tematyki etnograficznej jest fak­ tycznie szerszy niż proponowany przez niektórych uczestników dyskusji, a fakt ten jest nieodwracalny. Prof. Dobrowolski przypomniał dalej, że w napisanej w 1937 r. pracy o głównych zadaniach etnografii polskiej proponował, aby każda generacja tworzyła obraz otaczającej ją rzeczywistości i aby w badaniach etnograficznych ł ą ­ czony był historyczny i socjologiczny kąt widzenia. Te postulaty zwyciężają obecnie. Na tym tle propozycja doc. Nowakowskiego dotycząca zorganizowania wspólnych dyskusji etnografów, historyków i socjologów jest bardzo słuszna i pilna. Przechodząc do badań nad kulturą robotniczą prof. Dobrowolski przypomniał, że kierowany przez niego zakład zajmował się pewnymi jej problemami, przede wszystkim społecznymi, jeszcze przed rokiem 1939, podejmując badania socjograficzne w oparciu o drukowany kwestionariusz. Problematyka kultury robotniczej wyrosła z podobnych w a r u n k ó w społecznych, z jakich wyrosła problematyka kultury chłopskiej. W ustroju feudalnym problem kultury chłopskiej nie istniał. To, że szlachta przyjmowała chłopską w i e d z ę rolniczą, nie równało się uznaniu dla k u l ­ tury chłopstwa, którym szlachta gardziła. „Wiedza chłopska była potrzebna, gdy chodziło o eksploatację chłopa, ale to nie oznaczało uznania wartości kultury pol­ skiego chłopa". Zainteresowanie się chłopem i jego kulturą przyszło z Rewolucją Francuską i upadkiem państwa polskiego, z w a l k ą o przebudowę ustroju i nie­ podległość narodu, podjętą przez postępowe i patriotyczne elementy. A jeśli przyszła fala zainteresowania kulturą robotniczą, to znowu na tle walki. Książka Engelsa Die Lage der arbeiten Klasse in England, wydana przez niego w 1845 r., była pro­ testem przeciwko sytuacji społecznej, jaka istniała w Anglii. Wyrosła z buntu czło­ wieka, który miał zdolność do przeżywania tego, co nazywamy oburzeniem mo­ ralnym. Uważam, że w procesie praktyki społecznej, wiodącej do buntu przeciw krzywdom społecznym oburzenie moralne jest szczególnie ważne. Engels nie był etnografem, ale tocząc w a l k ę o wyrwanie klasy robotniczej z dotychczasowych w a r u n k ó w i o danie robotnikowi lepszych możliwości życia, uchwycił świetnie szereg zagadnień związanych z kulturą materialną robotników Anglii. Wielu najszlachetniejszych ludzi w Europie w X I X i X X w. kierowało wzrok nie tylko na same ideologiczne i polityczne strony życia robotników, ale zwracało swą u w a g ę na ich sytuację kulturalną. T u tkwi źródło zainteresowań kulturą robotniczą. Ponieważ ruchy polityczne i społeczne łączyły się przede wszystkim z problematyką emancypacji ekonomicznej i politycznej, wobec tego kierunek marksistowski może stosunkowo słabo uwzględniał zagadnienie kultury robotniczej. Ale z pomocą przy- �KRONIKA 429 szyli m. in. historycy, a przede wszystkim etnografowie. Ma to starą tradycję. Etnografia powinna być dumna, że jest tą nauką, która zwróciła u w a g ę na lud wsi i jego kulturę; tak samo może być dumna, że skierowała się do zagadnień kultury klasy robotniczej". „Przyjście do w ł a d z y klasy robotniczej w Związku Radzieckim, potem po­ wstanie państw demokracji ludowej zmieniły zupełnie warunki naukowego badania kultury klasy robotniczej. Historycy zajęli się przede wszystkim dziejami kształto­ wania się klasy robotniczej, jej strukturą, jej położeniem materialnym i rozwo­ jem robotniczych ruchów społecznych. Zagadnienia te podejmowali historycy mark­ siści i niemarksiści w związku z badaniami nad klasą robotniczą. Powstały jednak ogromne luki badawcze. Nie jest przypadkiem, że tylko niewielu etnografów i socjografów interesowało się klasą robotniczą i jej kulturą. Problematyka ta nie leżała w interesie klas panujących. Z tego musimy sobie zdać sprawę. A przecież zagad­ nienie przejścia od kultury chłopskiej do robotniczej ma niezwykły urok badawczy. L u k i badawcze zawinione przez przeszłość musimy wypełnić". „Wysuwane przez niektórych uczestników dyskusji wątpliwości w związku z pro­ blematyką robotniczą w etnografii powinny zastać, jak myślę, rozproszone. Etno­ grafii nie grozi zagubienie s i ę przy podejmowaniu badań nad kulturą robotniczą. Metody stosowane w badaniach nad kulturą wsi dają się doskonale stosować do studiów nad kulturą robotniczą. Oczywiście, że do badań nad kulturą klasy robot­ niczej trzeba się specjalnie przygotować, ale obawa przed jakimś zagubieniem się jest całkowicie nie uzasadniona [...] Tak samo nie uzasadnione są obawy, że etno­ graf musiałby przygotować się specjalnie, to znaczy poznać historię klasy robotni­ czej, specyficzne warunki życia robotniczego itp. [•••] Uważam, że obowiązkiem k a ż ­ dego uczonego-humanisty jest zapoznanie się z historią klasy robotniczej [...] Oczy­ wiście w badaniach naukowych trzeba te zagadnienia pogłębić i myślę, że w ł a ś c i w i e pojęta specjalizacja rozstrzyga to zagadnienie [...] Należy natomiast odrzucić pro­ pozycję, aby badania nad kulturą robotniczą przejęła socjologia [...] Socjolog intere­ suje się wytworami kultury materialnej bądź od strony społecznych podłoży roz­ woju zjawisk kulturowych, bądź od strony ich funkcji społecznych [...] Ale socjo­ log nie zajmuje się ubiorem jako takim, pożywieniem, mieszkaniem, narzędziami sa­ mymi dla siebie. T e zagadnienia stanowią domenę pracy przede wszystkim etno­ grafa". „Gdyby chodziło o problem rozgraniczenia zadań badawczych między etnografię, historię i socjologię w związku z problematyką klasy robotniczej, to sprawa jest dość prosta (oczywiście ścisłej delimitacji przeprowadzić nie można). Mianowicie za­ gadnienie kształtowania się klasy robotniczej, położenia klasy robotniczej, zagad­ nienie organizacji robotniczych i ruchów społecznych byłoby domeną historii i w tym kierunku rozwój nauki wyraźnie idzie. Socjolog opracowałby zagadnienia struktury klasy robotniczej, problem więzi, asymilacji, akomodacji robotników w nowych środowiskach itp. zagadnienia. Pozostaje natomiast duża dziedzina stanowiąca wielką lukę badawczą — dziedzina kultury materialnej, życia rodzinnego, obyczaju robotniczego, folkloru robotniczego, tradycji, nawet magii [...] Kto ma badać te za­ gadnienia? Socjolog się nimi zwykle nie zajmuje, historyk też nie poświęca im spec­ jalnej uwagi. Jest to problematyka niewątpliwie etnograficzna. I teraz budzi się pytanie: Jeśli w Związku Radzieckim etnografia ma bardzo cenne osiągnięcia w tej dziedzinie, przede wszystkim w zakresie folkloru robotniczego, jeśli na łamach »Woprosów Fiłosofii« spotykamy artykuł o współpracy etnografów z historykami na tym m. in. polu, jeśli w krajach demokracji ludowej, zwłaszcza w Czechosło­ wacji, budzi się ż y w i o ł o w y ruch etnograficzny do poznania kultury robotniczej, �43« KRONIKA jeśli ruch ten manifestuje się nawet w krajach kapitalistycznych (W. E . Peuckert w przeglądzie dorobku etnografii światowej 1953 daje systematyczny obraz zagad­ nień robotniczych, jakimi etnografia zajmowała się w ciągu ostatnich 20 lat...), jeśli w kapitalistycznej Ameryce, w Anglii, we Włoszech, we Francji w y s t ę p u j e zrozu­ mienie dla badań nad folklorem robotniczym, to my w Polsce Ludowej, my etnogra­ fowie, mamy uchylać się od tego zadania? Wydaje mi się, że ta sprawa jest prze­ sądzona, bo istnieją już tradycje w zakresie badań nad kulturą klasy robotniczej, a nowe prądy mają to do siebie, że zwyciężają to, co stare". Następnie prof. Dobrowolski przeszedł do omówienia powiązań między socjo­ logią a etnografią. „Z wielkim uznaniem i zaciekawieniem śledzimy zjawisko [...] narastania wielkiej przyjaźni między socjologią i etnografią. Dał temu początek jeszcze Morgan. Morgan bowiem z wynilsów w ł a s n y c h badań terenowych skonstru­ ował zasadniczą koncepcję ewolucji, którą przejął do swego Systemu socjologicznego Engels. To była pierwsza przyjaźń między etnografią a socjologią. Takich przy­ kładów [...] było bardzo wiele. Przecież cała szkoła durkheimowska korzystała z do­ świadczeń etnografii, co w i ę c e j , kierowała swych uczonych do tematów etnogra­ ficznych. Najbardziej klasycznym powiązaniem etnografii i socjologii jest jednak kierunek funkcjonalny Bronisława Malinowskiego, [który ...] jest połączeniem soc­ jologii i etnografii, połączeniem francuskiej szkoły socjologicznej z etnografią". M a ­ linowski, jak go niedawno określono, był genialnym meteorem, sprawcą najwięk­ szego fermentu w etnografii X X wieku. Do uczonych, wiążących w swoich bada­ niach obie te dyscypliny, należał Radcliff-Brown, Thurnwald, obecnie Warner, wy­ bitny amerykański etnograf i socjolog. „Nie ulega wątpliwości, że »małżeństwa« etnograficzno-socjologiczne są zjawiskiem bardzo trwałym i korzystnym. Bo roz­ wój etnografii idzie po linii przyswojenia sobie historyczno-socjologicznego kąta w i ­ dzenia. Wiano, wniesione przez etnografię, było niezmiernie cenne. T k w i ono przede wszystkim w metodach badań terenowych, wypracowanych głównie przez Malinow­ skiego i jego uczniów". W dalszym ciągu swej wypowiedzi przeszedł prof. Dobrowolski do bardziej szczegółowych kwestii, wysuniętych w toku dyskusji. Jeżeli chodzi o możliwości dojścia do pierwotnego stanu reliktów, to w pewnych wypadkach (np. odnośnie do ustrojów gruntowych) osiągnięte wyniki można uznać za pewne, gdy w innych wy­ padkach (np. przy instytucjach społecznych) napotykamy poważne trudności. Moż­ liwość stosowania metody statystycznej w etnografii jest problemem skomplikowa­ nym i obszernym. W granicach jednak możliwości powinniśmy dążyć do statystycz­ nego ujmowania zjawisk (np. dane Zakładu Ubezpieczeń umożliwiają dokładne zorientowanie się, jak w badanej wsi wygląda problem zabudowań, z czego są zbu­ dowane, czym pokryte itp.). Ważne znaczenie przedstawia, zdaniem referenta, poruszony przez prof. Mo­ szyńskiego problem nawiązania danych etnograficznych do archeologii. „Należy pod­ nieść jednak, że między epokami oświetlonymi tylko przez źródła archeologiczne ist­ nieje wiele w i e k ó w bytu historycznego, którego znajomość zawdzięczamy przede wszystkim tekstom pisanym. Badania nad dziejami kultury chłopskiej świadczą, że kultura ta przechodziła wiele faz rozwojowych tak zasadniczo różnych, o których mało jeszcze wiemy, gdyż są to zagadnienia słabo jeszcze przepracowane [...] Zdaje mi się, że zespół archaiczny elementów kulturowych, o którym tu była mowa, jest stosunkowo nieliczny. W nawiązaniach danych etnograficznych p o w i n n i ś m y przede wszystkim kierować naszą u w a g ę na średniowiecze, zwłaszcza na X I V i X V w., Z tej bowiem epoki pochodzi bardzo dużo reliktów kultury ludowej X I X i X X w." �KRONIKA 431 Zamknięcia konferencji dokonał prof. W. Dynowski, kierownik I V działu I n ­ stytutu Historii Kultury Materialnej P A N , stwierdzając, że zasadnicze podsumo­ wanie dyskusji i w y n i k ó w konferencji zawarte było już w k o ń c o w y m wystąpieniu prof. Dobrowolskiego. W dobie obecnej — mówi prof. Dynowski — „jesteśmy ś w i a d ­ kami charakterystycznego rozszerzania się zainteresowań etnografii". Zjawisko to, uznane już w etnografii światowej, w y w o ł u j e u nas jeszcze dyskusje spowodowane przez specyfikę naszych stosunków, m. in. problem stosunku etnografii do socjo­ logii, który dla pewnej części etnografów jest niejasny. Dyskusja toczyła się dokoła dwóch zasadniczych kwestii: 1) stwierdzenia obecnego stanu rzeczy i 2) szukania nowych dróg postępowania. Wykazała ona, że konferencja nasza była bardzo po­ trzebna. Wypowiedzi najmłodszych adeptów etnografii, mówiących o swych k ł o p o ­ tach i próbach ich przezwyciężenia, świadczą o tym, że „możemy liczyć na młodą kadrę i należy życzyć sobie, abyśmy mogli w pełni ułatwić młodym pracę". W za­ kończeniu prof Dynowski złożył opdziękowanie autorowi referatu oraz uczestnikom konferencji i wyraził przekonanie, że tematyka obecnej konferencji będzie jeszcze w poszczególnych środowiskach przedmiotem dalszych ż y w y c h dyskusji, które do­ prowadziłyby do opracowania podstaw metodologicznych i organizacyjnych, n a j ­ bardziej odpowiadających współczesnym potrzebom etnografii polskiej. Edward Pietraszek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/609e8b558022a9ad69d7fe8c368da475.pdf 275ba656c2261865dadb4fe6688ba844 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:476 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:432 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5, s.5-13 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ����������� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb18aac2390aca36c957ea497ae4e087.pdf 6ac5945e89dc8c6617c26d622168f620 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:381 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:342 Title A name given to the resource Z działalności Zespołu Etnograficznego IHKM PAN w Toruniu / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1, s.344-347 Creator An entity primarily responsible for making the resource Znamierowska-Pruefferowa, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KUJAWY Prace pod kierunkiem MARIA M. Znamierowskiej-Priifferowej ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Z DZIAŁALNOŚCI ZESPOŁU ETNOGRAFICZNEGO W TORUNIU 1HKM PAN Głównym zamierzeniem badawczym toruńskiego Zespołu Etnograficz­ nego Instytutu Historii K u l t u r y Materialnej Polskiej Akademii Nauk jest opracowanie monografii etnograficznej terenu Kujaw. Prace nad tą monografią podjęto na razie na jednym odcinku tematycznym, ludowego budownictwa. Założenia teoretyczne monografii wypracowywano już w okresie poprzedzającym powstanie Zespołu, a więc przed rokiem 1954 względnie, jeżeli włączyć do historii współpracy ośrodka toruńskiego z I H K M P A N wcześniejszy okres prac zespołowych nad Polskim Atla­ sem Etnograficznym podjętych przez Komisję Organizacyjną I H K M , planowano: Historia b a d a ń . Opracowywanie budownictwa ludowego na Kujawach wynikło z prac rozpoczętych przez Oddział toruński Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Działu Etnograficznego Muzeum w To­ runiu. W 1948 r. rozpoczęto gromadzenie materiałów do kultury ludo­ wej Kujaw w celu opracowania monografii tego terenu. Na wybór terenu badań niewątpliwie wpłynęła bliskość Kujaw od Torunia, pozwalająca na dużą oszczędność w zakresie kosztów podróży. Dzięki zasiłkom Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz współ­ pracy z Działem Etnograficznym Muzeum w Toruniu już do 1954 r. zebrano materiały do rybołówstwa, hodowli zwierząt, pszczelnictwa, uprawy roślin, przygotowywania i przechowywania pokarmu, niektórych rzemiosł i plastyki ludowej oraz stroju. Ten ostatni temat opracowany przez H . Mikułowską, opublikowany z inicjatywy i przy zasiłku Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, był przedmiotem pracy magisterskiej. Zebrano też i opracowano, również jako pracę magisterską, materiały dotyczące kujawskich obrzędów weselnych. Prace te wykonane były przy katedrze etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. W ra­ mach prac innych katedr opracowano mapę pralasu Kujaw. Rozpoczęte �PRACK ZESPOŁU ETNOGRAFICZNEGO W TORUNIU 345 i kontynuowane jest do chwili obecnej opracowywanie bibliografii etno­ graficznej i historycznej Kujaw. Zgromadzono też pewne materiały do ludowej twórczości ustnej. Dodać należy,. iż Oddział toruński Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego od początku swego istnienia usiłował koordynować prace etnograficzne tego ośrodka. I obecnie, gdy rozpoczęte już przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze badania terenowe przejął Zespół Etnograficz­ ny Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk w Toruniu, dążymy nadal do tego, aby wysiłki dotyczące badania Kujaw skupić w jednej komórce koordynującej pracę różnych ośrodków nau­ kowych. Od szeregu lat odbywają się w Toruniu posiedzenia naukowe o charakterze seminariów, skupiające nie tylko małą grupkę etnografów, lecz również przedstawicieli historii, a w latach ubiegłych także socjologii. Celem dyskusji jest właściwe postawienie p r o b l e m u b a d a ń mają­ cych doprowadzić do odtworzenia historii kultury ludowej terenu Kujaw na szeroko zakreślonym tle środowiska naturalnego i środowiska kultu­ ralnego z uwzględnieniem historii badanego terenu i przemian zacho­ dzących aż do chwili obecnej. Ośrodek toruński pragnie, aby badania dotyczące Kujaw objęły cało­ kształt kultury ludowej łącznie z folklorem, muzyką i tańcem ludowym. Wprowadzeniem do tych zagadnień będzie omówienie w oddzielnym wyczerpującym artykule materiałów archeologicznych z tego terenu oraz przygotowanie pracy pt. Historyczne podłoże kształtowania się kul­ tury ludowej Kujaw, uzupełnionej rozprawą szczegółową o osadnictwie holenderskim na Kujawach. Przeprowadzane obecnie z ramienia I H K M P A N prace w zakresie budownictwa Kujaw są jednym z pierwszych etapów realizacji naszych zamierzeń opartym o systematyczne badania terenowe całych Kujaw na jednym na razie odcinku tematycznym. Z a k r e s t e r e n o w y podjętych prac obejmuje Kujawy w ich tradycyjnym zasięgu geograficznym i historycznym. Jest to obszar w du­ żej części żyznych, chociaż błotnistych, ziem nadnoteckich i nadwiślań­ skich otoczonych pierwotnie z południa i z północy pasem lasów, sto­ pniowo ustępujących przed karczunkiem i osadnictwem. Podobnie ustępu­ je przed osadnictwem osuszony szmat bagien (Bachorza) we wschodniej części omawianego terytorium. Trudno dziś mówić już o wykreśleniu na tych terenach granicy zwartego regionu geograficznego. Teren ten nie jest również jednolity, jeśli chodzi o historyczne granice administra­ cyjne ziem, kasztelanii, następnie województw inowrocławskiego i brzes­ kiego w wieku X V po X V I I I . W okresie zaborów przecina ziemie te gra­ nica polityczna niemiecko-rosyjska. W chwili obecnej obejmują Kujawy południową część województwa �MARIA 34t; ZNAM1EROWSKA-PRUFFEROWA bydgoskiego, powiaty: włocławski, aleksandrowski i inowrocławski, częś­ ciowo również bydgoski, kolski i mogileński. W granicach tych powiatów rozpoczęto współczesne badania terenowe. Wyniki badań pozwolą na określenie, o ile i dla jakiego okresu czasu (jeśli chodzi o ostatnich lat kilkadziesiąt) można mówić o etnograficznym wyodrębnieniu się regionu, który zarówno w świadomości jego mieszkańców, jak i w literaturze etnograficznej, nosi nazwę Kujaw. S t u d i a p o r ó w n a w c z e na sąsiednich terenach historycznego Mazowsza, Wielkopolski i Pomorza pozwolą na ugruntowanie wysuniętych wniosków, dotyczących ostatnich dziesiątków lat, a prace a r c h i ­ w a l n e i b i b l i o t e c z n e będą stanowić podbudowę dla wniosków historycznych, dotyczących genezy opisywanych współcześnie zjawisk. Rozbudowanie prac nad monografią jest jednak możliwe tylko w wy­ padku rozszerzenia etnograficznej placówki toruńskiej I H K M PAN, która w chwili obecnej opiera się jedynie o prace zlecone Kierownika Zespołu. Jeśli chodzi o inne prace prowadzone w t y m samym Zespole, wspom­ nieć można o zebraniu przez autorkę materiałów dotyczących merków rybackich na półwyspie Hel. Obejmują one znaki zanotowane w terenie oraz zapiski oparte o wywiady i zespołowe konferencje z rybakami. Autorka postawiła sobie za zadanie odczytanie funkcji społecznej r y ­ backich znaków własnościowych i przedstawienie ich rozwoju w perspek­ tywie historycznej. Problem ten nabiera specjalnej wagi w nawiązaniu do wykopanych w Gdańsku merków wczesnośredniowiecznych. J u ż obecnie można stwierdzić, że zebrany materiał etnograficzny rzuca świa­ tło na zagadnienie ciągłości rodów rybackich na półwyspie Helu, na ich migracje itd. Organizacja pracy terenowej dla Polskiego Atlasu Etnograficznego oraz opracowanie kwestionariusza do badań terenowych nad rybo­ łówstwem morskim i śródlądowym uzupełniają listę działalności Zespołu Etnograficznego I H K M P A N w Toruniu do końca roku 1955. 3HaMepoBCKa-lIpio(j)(j)epoiîa MapHH H3 A E f l T E J I b l l O C T M 3 T H O r P A < D M H E C K O F O KOJIJIEKTHBA B TOPYHE 9Tiiorpa(j)HMeCKHft B Topyne c 1954 nos KOJIJICKTHB P.YKOBOSCTBOM HuCTHTVTa npoij). m. McTopiiii MaTepiiajibHOH r . r p o B e j i n o s r o T O B K y 3THorpa(|)HHeCKHX MaTepiianoB n o B o n p o c y lłaposiioii (HaiHuan BesemiH KyjibTypH c 1948 KyHB. HaCTb STHX r . ) HJieHaMH T o p y n C K o r o KyjitTypbi 3HaMepoBCKoń-IIpH)(j)(j)epoBoii pa6oT CMJII (jwjinajia nosroTOBneHa IIojibCKoro KQK \ i T p y > K G H H K a M i i 9 T H o r p a c { ) H H e C K o r o O T s e j i a Mysen naHHH8H periioHaJitHOft yme OömeciBa B TopyHp. paHbuie Haposo- �PRACE ZESPOŁU ETNOGRAFICZNEGO W TORUNIU 347 3 a c up a u o i n Liii cpoi; i, rpy/iaM TopyacKoro aTiiorpacjiimecKoro KOJUiewTHBa M. H . M. K . npiiHaAJiewaT npeiiMyinecTBeHHo I I O J I G B L I P i i c c j i e . i O B a u i i H no iiapojrHOMy ao^HecTBy Kynn. rnasuLiii namioi nojionteir GLKT :s;i;ecb na nayiieuHe (paitTopon p y K O B O f l H i n i i x iiopeMeiiiiMii i! n o A O H i u u i i H K p e c T b H i i :m n o c n e / i n n e C T O a e T n B J I H H I I H P O T H X nepcMen na Gojiee api-miiie Tpa^nnHw j i e c T i i o r o KpeeTbmiCKoro a o j p i e e T B a . rio.neBbie paGoTu ne.incb M. OpbPionoii u oxuaTn.in 23 ,iepennii AjieKcauapo"c K o r o , BjioiLiiaBCKoro H HiioBpounaBCKoro y o a ^ o n . B C B H S J H c H a y i e m i e M Monpoca ^o.MiieHiiocTM pbiGa'ibiix |>O,IOB na u o J i y o c T p o i i c Xejib u nx iiepeceneiiiccKoro p H w e n u n . P . y n o n o ^ i i T e j i e M K O J I J I C K T H B a o s H O B p e M e t i H o Óbi.n co5pan M a T e p i i a . i i ; / l O K y w e n T a u u H : m a i ; o n . n i m i o t i c o ' C c T H o m i o c T H . T . I I . „ M e p u o n " . Maria Znamierowska-Priifferowa ETHNOGRAPHIC CENTRE A T TORUŃ Summary The work on the ethnographic monograph of the K u j a w y region was started by the Toruń Section of the Polish Ethnographic Society in 1948. I n addition to it, the Ethnographic Section of the Museum at Toruń assembled a collection of objects of material culture. In 1954 the research was taken over by the Ethnographic Sec­ tion of the Institute of the History of Material Culture of the Polish Academy of Sciences. I n the first stage a survey of rural housing in its historical aspect during the past century was made by M. Fryczowa. The survey covered 23 villages in the districts of Aleksandrów, Włocławek and Inowrocław. Besides, much factual data on the fishing associations on the Hel Peninsula were collected by M. Znamierowska-Priifferowa. The results' throw light on such problems as the occupational continuity in fishermen families on the Hel Peninsula and their migrations. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b219b1942efe91f650d1bc8e96f4792.pdf efef0c91bc9da7affd9d5f31ed301596 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5236 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource komunikacja społeczna Podhale antropologia komunikacji dyskurs lokalny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4860 Title A name given to the resource Dyskurs lokalny o sprawach publicznych - przykład Podhala / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.101-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 A N N A MALEWSKA-SZAŁYGIN Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA Polityka jest jednym z najczęstszych tematów potocznych rozmów. O polityce rozmawiają ludzie, którzy się pierwszy raz spotkali, sąsiedzi, przyjaciele, rodziny. Rozmowami o polityce wypełnia się czas w podróży, czas oczekiwania, niekiedy czas pracy. Takie rozmowy często towarzyszą rodzinnym spotkaniom, biesiadom, słowem są jednym z najpopularniejszych sposobów współbycia ludzi ze sobą. Nie są zarezerwowane dla czasu świątecznego, nie wymagają specjalnej prze¬ strzeni, toczą się w różnych miejscach i czasie łącząc na chwilę ludzi bliskich sobie lub obcych. Tego typu rozmowy, zwykle związane z tym, co Piotr Kędziorek nazwał chłopskim zrzędzeniem (Kędziorek 1996) uczyniłam przedmiotem moich badań prowadzonych od 1999 do 2005 r. we wsiach powiatu podhalańskiego i na miejskim targowisku w Nowym Targu.W badaniach uczestniczyli studenci Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Zważywszy, że rozmowy, jakkolwiek mocno osadzone w kontekście zacho¬ wań, mają charakter werbalny zdecydowałam się na narzędzie analizy adekwatne zarówno do badania języka, jak też kultury, jakim jest pojęcie dyskurs (MalewskaSzałygin 2004). Odwołując się do podziału dyskursu publicznego zaproponowa­ nego przez autorów książki Rytualny chaos. Studium dyskursu politycznego (1997) uznałam wiejskie rozmowy za rodzaj potocznego dyskursu o polityce. Warto przy tym dodać, że dyskursu marginalizowanego. Ta marginalizacja i brak zainteresowania może okazać się groźna w sytuacji, gdy ludzie słabo wykształ¬ ceni, mieszkający na wsi, stanowią znaczny procent wyborców. Rozmówcy w dużym stopniu podzielali pewne wyobrażenia, które, za Durkheimem, można nazwać zbiorowymi. Arjun Appadurai nazywa je obrazami, rozu­ miejąc pod tym określeniem kontekstowe i nieustannie modyfikowane konstrukty myślowe (2005, s. 52), efekty działania wyobraźni rozumianej jako proces spo¬ łeczny (s. 49). Mimo wielu elementów wspólnych dla wypowiedzi wszystkich rozmówców trzeba podkreślić wyraźne różnice pomiędzy ludźmi starszymi (60, 70 czasem 80 lat), a tymi w średnim wieku (30, 40, 50 lat). Poglądy pierwszych były bardziej spójne, bardziej „magiczne" - oni częściej mówili o sile wyższej, wyrażane były przy użyciu bardziej tradycyjnych sformułowań i zwykle wypo­ wiedziane gwarą. Ludzie młodsi - czynni zawodowo: rolnicy, chłopo-robotnicy, rzemieślnicy, drobni przedsiębiorcy, targowi sprzedawcy, mniej chętnie uogólniali �102 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN i teoretyzowali. Zwykle to, co mówili obrazowali przykładami konkretnych sytuacji, a często drobiazgowymi wyliczeniami, używali określeń stanowiących odpryski wiedzy szkolnej i dyskursu medialnego, rzadziej mówili gwarą, jeśli nie liczyć przeklinania polityków. Z osobami młodszymi niż trzydzieści lat właś¬ ciwie nie udało nam się porozmawiać. Młodzi ludzie na wsi zgodnie twierdzili, że o polityce nie mają pojęcia i w ogóle ich to nie interesuje. Przyjęcie perspektywy dyskursywnej zakłada skupienie się na pojęciach, porównaniach i innych środkach językowych, których analiza i interpretacja pozwala ujawnić wyobrażenia nie tyle ukryte poza słowami, ile, jak twierdzi Clifford Geertz, przez nie wyrażane, kształtowane i tworzone. Przystępując do badań w 1999 r. nie znałam jeszcze określeń i wyrażeń charakterystycznych dla lokalnych rozmów o polityce. Rozpoczynając je, musiałam wyjść od pojęć, jakimi w debacie na ten temat posługuje się filozofia polityki, politologia, historia myśli politycznej. Naukowe rozważania, toczące się pośród nieustannych zmian defi¬ nicji i koncepcji, ogniskują się wokół terminów takich jak państwo, władza, poli¬ tyka, demokracja, wolność, reprezentacja, partie polityczne i one właśnie stano¬ wiły punkt wyjścia do rozmów prowadzonych pod sklepem, w wiejskich domach i obejściach (w latach 1999-2000) oraz na targowisku w Nowym Targu (w latach 2001-2004). Rozmowy - nagrane, a potem zamienione w tekst pisany, były pogrupowane według ścieżek tematycznych wyznaczonych przez pojęcia, które rozważaliśmy. Jednym z takich tropów było pojęcie państwa. 1 Podhalańskie rozważania na temat państwa nieodmiennie zaczynają się od konstatacji, że państwo musi istnieć, jest bowiem jedną z fundamentalnych kate¬ gorii porządku świata. Jego istnienie jest podstawą tożsamości. Warto tu zazna¬ czyć, że właściwie wszyscy nasi rozmówcy mieli za sobą doświadczenie pracy za granicą: większość z nich pracowała w USA, wielu w Niemczech, Włoszech czy w Austrii. Zwykle za granicą pracują też ich krewni, a w wielu przypad¬ kach jest to tradycją kilkupokoleniową. Masowe migracje, zgodnie z tezą Arjuna Appadurai (2005) powinny osłabiać ideę państwa narodowego. Tymczasem górale wydawali się do tej idei bardzo przywiązani. Opowiadając np. o pracy w USA, dzielili ludzi, z którymi pracowali na kategorie narodowe, przypisując im bardzo wyraziste cechy, w ich mniemaniu typowe dla tych narodów. Państwo narodowe funkcjonuje nadal jako podstawowa kategoria porządkującą i ustana¬ wiającą ład w lokalnych wyobrażeniach o świecie i jego różnorodności. 2 Dlatego pierwszą wymienianą cechą charakteryzująca państwo jest jego wy¬ miar terytorialny, a przede wszystkim granice. Są one ważne, można się o nie zasadnie spierać: dawniej nie było państwa, były plemiona, ale też była granica [... ] Państwo to jest moim zdaniem wspólnota w granicach - tłumaczył młodym 1 Ciekawe są rozważania Arjuna Appadurai o ideach, będących elementami oświeceniowego światopoglądu, który obecnie stracił spójność i stał się „luźno ustrukturyzowanym politycznym synopticonem" pojęć, które można wykorzystywać w różnych politycznych sytuacjach i które ulegają zaskakującym redefinicjom w czasie „globalnych wędrówek słów" (2005, s. 56). Określenia górale używam w najszerszym znaczeniu - mieszkańców całego powiatu Nowy Targ, który był terenem naszych badań. 2 �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 103 badaczkom starszy rolnik. Wagę istnienia granic widać wyraźnie w jednym z naj­ bardziej poetyckich objaśnień pojęcia państwo, jakie zgromadziliśmy. Przedstawił je pięćdziesięcioletni gazda, wykorzystując często stosowany zabieg opisywania spraw odległych i skomplikowanych poprzez sprowadzenie ich do rzeczywistości swojskiej: Pani widzi tu ten ogródek zagrodzony? Co to jest? Łobszar z grani­ cami! I tak prosto, najkrócej o państwie można powiedzieć. Wyraźne granice są istotne również dla poczucia wspólnoty pomiędzy obywatelami państwa, co ren­ cista, były pracownik kombinatu „Podhale", objaśniał nam obrazowo: Jest Pani wierząca? Tak? No to: co to jest kościół? Kościół to wspólnota, parafialna, nie?! To państwo tyz takjest: wszyscy ludzie w obrębie tych granic co mieszkają. Nie?! Państwo postrzegane jest jako wyraźnie ograniczone terytorium, zamieszkiwane przez ludzi tworzących wspólnotę. Tu dochodzimy do idei suwerenności. Jest ona bardzo istotna dla naszych rozmówców, którzy, nie posługując się tym słowem, odwołują się do niej, gdy z mocą podkreślają, że państwo musi być samorządne i samowystarczalne, czyli niezależne politycznie i gospodarczo. Wszelka ingerencja kojarzy im się z zależ¬ nością gospodarczą PRL od Związku Radzieckiego albo z okupacją niemiecką i kontyngentami. Dlatego państwo musi mieć swoje zasady, swoje łobszary, swoje granice. Każdy swojego pilnuje i to od wieków tak jest, swojego się patrzy. [...] Ty jesteś w tym państwie, tu masz siedzieć i o to państwo dbać! - niezwykle emocjonalnie podkreślali dwaj rolnicy w średnim wieku. Dlaczego tak jest? Dla­ czego państwa nie powinny się łączyć w większe całości jak np. Unia Europej¬ ska? Odpowiedź jest prosta - narusza to utrwalony porządek międzynarodowy i do niczego dobrego nie prowadzi: jeśli granice będą otwarte i będzie jedno, to będzie jeden bajzel. To przekonanie wyrażali zwykle ludzie starsi, zawsze z wiel¬ kim zaangażowaniem emocjonalnym: państwo swoje ograniczenia daje, a jakby państwa nie było, tylko jedna Europa cała, to by był jeden burdel. Po wejściu Polski w struktury Unii Europejskiej, po wypłacie dopłat i ułatwieniu migracji do pracy w krajach U.E., takie wypowiedzi były coraz rzadsze. Suwerenne państwo często było porównywane do gospodarstwa chłopskiego, czyli mówiąc po góralsku - gazdówki. Wyobrażenia o rzeczywistości odległej, o makroskali państwa czy świata, są konstruowane poprzez rozszerzanie wiedzy o rzeczywistości dobrze znanej człowiekowi z mikroskali codziennego życia. Odległe zjawiska są objaśniane przez porównanie do bliskich realiów rodziny lub pracy. Państwo jest zatem jak gospodarstwo: ma ściśle wytyczony obszar - o te granice można toczyć wojny, tak jak można się latami procesować z sąsiadami o miedzę. Na terytorium państwa zamieszkuje wspólnota narodowa, bardzo często porównywana do wspólnoty rodzinnej. Naród, podobnie jak rodzina, jest wspólno¬ tą zhierarchizowaną: składa się na nią władza i społeczeństwo. W gospodarstwie władzę sprawuje gospodarz, na bacówce - baca, a w rodzinie zwykle ojciec, choć kobiety, z którymi rozmawialiśmy czasem twierdziły, że matka. Opisując wzór dobrej władzy państwowej nasi rozmówcy mówili: władza powinna być jak dobry gazda, żeby ludziom nie brakowało ani chałupy, ani chleba. Na pierw¬ szym miejscu chleba! [... ] Władza to powinna być taka kierownica, to tak samo �104 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN jak na przykład gospodarz na wsi [...] Jak mówi góralskie przysłowie „jak nie ma gazdy, głupi kazdy" [...] Powinno być jak na bacówce, jak ni ma bacy - nic z tego. Porównanie państwa do gospodarstwa ukazuje wiele aspektów wyobrażeń o państwie. Jakkolwiek jest ono zaczerpnięte z dyskursu lokalnego i jest środ¬ kiem stylistycznym często stosowanym przez naszych rozmówców, zamierzam je wykorzystać jako narzędzie analizy budując wokół niego interpretację lokalnych wyobrażeń o państwie. Przyjęcie figury gospodarstwa wiejskiego jako modelu ułatwia interpretację wiejskiego dyskursu: po pierwsze, ujawnia lokalne wyobra¬ żenia o władzy, po drugie, mówi wiele o miejscu społeczeństwa w tym układzie, po trzecie, objaśnia relację między władzą a społeczeństwem. Trzymając się tej metafory można opisać zadania władzy - dotyczą one przede wszystkim spraw gospodarczych. Od tego jak udolnie gazda gospodarzy na swo¬ jej gazdówce zależy byt całej rodziny. Jeśli trwoni pieniądze, nie umie dobrze zaplanować działań gospodarskich, rodzina żyje w biedzie. Inaczej, gdy gospo¬ darz jest zaradny, ma głowę do tego, jest pracowity i zapobiegliwy, wówczas wszyscy cieszą się wypracowanym dostatkiem. Podobnie jest z władzą, której naczelnym zadaniem jest takie zarządzanie państwowym gospodarstwem, żeby zapewnić ludziom dobrobyt. Jeśli ludzie władzy działają na rzecz dobra wspól¬ nego, a nie tylko prywatnej korzyści, kraj jest bogaty, ludzie mają pracę i warun¬ ki ekonomiczne do tego, by się dorobić. W opinii naszych rozmówców, dobrym gospodarzem jest władza w USA czy w Niemczech, złym władza w Polsce , którą charakteryzuje prywata, działanie dla własnej korzyści, zaniedbywanie pań¬ stwowego gospodarstwa, a zwłaszcza mieszkańców wsi. 3 Tak jak gospodarz jest zobowiązany dbać o bezpieczeństwo rodziny i dobytku, tak władza powinna dbać o bezpieczeństwo obywateli i o majątek narodowy. Rzeczywistość opisywana przez naszych rozmówców od roku 1989 była zdetermi¬ nowana przez niewywiązywanie się władzy z tych podstawowych zadań. Staty¬ stycznie udokumentowany wzrost przestępczości, a przede wszystkim upowszech¬ nianie informacji o przestępstwach przez media, stworzyły w oczach górali obraz szalejącej przemocy. Często porównywali lata dziewięćdziesiąte z czasami PRL twierdząc, że nastąpiło zupełne załamanie społecznego poczucia bezpieczeństwa. Państwową dbałość o majątek narodowy oceniali równie negatywnie. Prywa¬ tyzacja, opisywana jako wyprzedaż mienia wypracowanego przez całe społe¬ czeństwo przez pięćdziesiąt powojennych lat, niesłychanie ich oburzała. Wyjątko¬ wo emocjonalnie mówili o upadku kombinatu obuwniczego „Podhale" w Nowym Targu. W ich oczach fabryki, huty, kopalnie stanowiły część majątku, który był własnością narodu w takim samym stopniu, jak pola, inwentarz, budynki gospo¬ darcze są własnością rodziny. Gospodarz (ojciec) nimi zarządza, ale nie są one jego indywidualną własnością, nawet, jeśli są na niego prawnie zapisane. Jeśli je sprzedaje, działa na szkodę rodziny - okrada ją. Przenosząc te zasady na skalę makro nasi rozmówcy z ogromnym rozżaleniem mówili o kradzieży dobra spo¬ łecznego przez ludzi władzy i o wyprzedaży, którą interpretowali albo w katego3 Należy tu przypomnieć, że nasze materiały gromadzone były w latach 1999-2004. �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 105 riach paserstwa, albo wręcz zdrady narodowej: oni obcym interesom służą! Nie o Polskę dbają! Jak można - pytała retorycznie pięćdziesięcioletnia rencistka - sprzedać fabrykę czy dom towarowy jednemu człowiekowi, jak to było budowane przez cały naród? To przecież nie jest jednej osoby, to przecież nie jest władzy. Teraz to nie wiadomo komu sprzedają, a to było całego narodu! Czem tu mają rządzić, jak wszystko sprzedali! O takim postrzeganiu majątku narodowego pisał w odniesieniu do dwudziestolecia międzywojennego Józef Chałasiński: „Jest to przeniesienie na życie wielkiej nowoczesnej społeczności narodowo-państwowej tej samej zasady, która w dawnych społecznościach wiejskich odwiecznie obowią¬ zywała: że ziemia ze swoimi bogactwami i życiodajną siłą jest podstawą bytu całej grupy, a nie terenem indywidualistycznej eksploatacji" (Chałasiński 1938, s. 162). Porównania „gospodarskie" niosą jeszcze inne przesłanie. Są zdecydowanie przeciwstawne idei władzy kolektywnej. Gazda czy baca uosabiają władzę jedno¬ osobową, odpowiedzialną i stanowczą: to musi być stanowczy człowiek, żeby mógł coś zrobić! Tak jak gazda jest stanowczy. [...] To tak jak pasterz idzie owce paść, to som takie, co sie dobrze pasom i takie, co uciekajom. Dla tych to pasterz musi być ostry, musi je kochać i gonić. Kara musi być! Dyscyplina! Żeby sie bali pasterza! W tych słowach teoretyczne rozważania, czym jest władza zostały od¬ niesione do specyfiki polskiej, a polskie społeczeństwo porównano do stada nie¬ sfornych owiec. Wielokrotnie spotykaliśmy się z poglądem, że Polacy są społe¬ czeństwem zwaśnionym i trudnym do rządzenia, a przez to wymagającym szczególnie silnej ręki. Zapewne to założenie było podstawą twierdzenia, że podstawową cechą dobrej władzy w Polsce jest, żeby umiała rygor trzymać. Czterdziestoletni elektryk uściślał ten pogląd: Dla Polaków to rząd silnej ręki najlepszy. Wtórował mu siedemdziesięcioletni rolnik: No jesce się taki nie uro­ dził, abo nie dorósł taki, co by to chycił w łapy i to tak twardo na 100%. Polsce potrzebna straśnie twarda władza! Bardziej wykształceni rozmówcy mówili o potrzebie zmiany uprawnień polskiego prezydenta. Uważali, że silna władza prezydencka, na wzór amerykańskiej, byłaby w Polsce formą optymalną. Ame¬ rykański dobrobyt przytaczali jako koronny argument na rzecz tej tezy. Kontynuując rozważania w ramach modelu gospodarskiego łatwo ulec wra¬ żeniu, że poprzez to porównanie władza została sprowadzona do zrozumiałej rzeczywistości, straciła więc odium obcości. Tak nie jest. Oczywiście, opisywa¬ nie władzy jako gospodarza, ojca czy bacy pozwala oswoić j ą na tyle, by można było o niej mówić, należy jednak podkreślić, że władza jest uważana za sferę odległą, obcą, groźną. Widać to najlepiej w często pojawiających się opisach przemiany zwykłego człowieka w człowieka władzy: Targowi sprzedawcy mieli jasny obraz takiej transformacji: Nie ma człowieka, który idzie do władzy, żeby zachował swoje cechy. Traci wtedy swoją tożsamość, traci honor, wiele, wiele traci. Idzie tak jak koń z klapkami na oczach, on rządzi i wszystko. Nie ma czło¬ wieka u władzy, żeby coś nie przeskrobał. Władza zmienia ludzi. Wstępując do tego środowiska nawet porządny człowiek przechodzi przemianę i nabiera nega¬ tywnych cech: staje się kimś „wyższym", obytym, bogatym i zaczyna się intere¬ sować wyłącznie własnym dobrobytem. Należy do sfery, na którą, jak twierdzili �106 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN wszyscy nasi rozmówcy, zwykły człowiek nie ma żadnego wpływu. Ta przemia¬ na pokazuje, że pomimo prób oswajania jej za pomocą gazdowskich porównań władza pozostaje sferą odmienną ontologicznie. Ta obcość ma wiele wymiarów. Podstawowym wymiarem jest przepaść społeczna - władza i polityka są pań¬ ską sprawą. Pisał o tym w latach trzydziestych Józef Chałasiński: „zespół spo¬ łecznych wartości, które historycznie należą do panów, to polityka i zarządzanie [... ] Na historii politycznej chłopa w Polsce niepodległej zaważyły również dwa przeciwstawne wzory: chłopa do roboty i pana do rządzenia. Dla znacznej części chłopów polityka wciąż jeszcze jest sprawą pańską i stąd ich bierność polityczna. [... ] Dla wielu zaś, politycznie aktywnych, polityka była tym, czym wykształ¬ cenie - drogą do zostania panem" (Chałasiński 1938, s. 99) Mimo napływu chłop¬ skich posłów do polityki, polityka nie przestała być domeną szlachetczyzny. „Polityka robiła się wprawdzie przy udziale chłopskich delegatów, ale poza war¬ stwą chłopską i bez jej udziału jako całości" (tamże, s. 100). Obecnie dawna stanowa przepaść opisywana jest w kategoriach wykształcenia, zamożności, oby¬ cia. Nasi słabiej wykształceni rozmówcy, używając słowa władza, zaskakująco szeroko zakreślali jego pole semantyczne: to ci tam we Warszawie, [...] no to ci bogaci, no. Jakkolwiek te objaśnienia są nieprecyzyjne i niejasne władza kojarzy się z wyższą sferą: władza to te wszystkie, co som na stanowiskach, a my to ino pionki. My tu daleko od Warszawy, to tak musimy robić jak uni każą [...] władza to zawse musi być wyzsa jako my bidni ludzie. To ci, co na stanowisku. O jak ksiądz! On tyz jest na stanowisku. No to juz jest wyzso, bo on sie na to kształci. No tacy [ludzie władzy - A.M.Sz.] oni tez sie na to kształcili żeby cosi wiedzieli jak trzeba rządzić. [...] to musi być ktoś, kto głowę ma na to, co się orientuje w tej polityce, w tem wszystkiem. Bo my to nie, my som za głupie na takie coś. Tam musą być ludzie wykształcone i mądrzejsze, nie takie jak my, co tam dozo gadać. Władza to ludzie przygotowani do wyższych zadań, człowiek nie obyty, nie wykształcony, nie ma po co tam iść. Inny ważny wyznacznik władzy, także związany z pańską sferą, to zamoż¬ ność. Ludzie władzy są bogaci: Warszawa ma lepiej, bo przy żłobie jest, nie!? To zdanie sugeruje, że władza „promieniuje" pieniędzmi. Kto jest bliżej władzy, ma większe szanse zarobić. Sądzę, że czasownik 'promieniować' prowadzi nas do ważnego aspektu wyobrażeń o władzy. Władza ma swoje centrum - miejsca, gdzie jej atrybuty: stanowiska, pieniądze, są najbardziej skondensowane. Z tego ośrodka rozchodzą się koncentrycznymi kręgami, rozmywającymi się w miarę oddalania. Na wieś splendory władzy centralnej nie docierają. Władza, jak każda obca rzeczywistość, fascynuje. Opowieści na temat życia polityków zawierają elementy marzeń naszych rozmówców: bankiety, drogie sa¬ mochody, posiadłości i do tego lekka, nie fizyczna praca. Jednak obcość to nie tylko fascinosum, ale i tremendum (Benedyktowicz 2000). Władza jest groźna - ustanawia prawo wyzyskujące zwykłych ludzi. Pięćdziesięcioletni stolarz ujmował to słowami: oni się tam zbierajo, codziennie siedzo tam no i radzo, ażeby kogoś upieprzyć. No i zawsze tego robotnika, tego rolnika upieprzo! Siebie przecież nie upieprzo! Działalność władzy jest zatem świadomie wroga i obli- �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 107 czona na wyzysk bezbronnych wobec niej ludzi. Politycy mają moc szkodzenia innym, moc, która nie jest dostępna prostemu narodowi, tym bidnym ludziom. Jest to moc wroga, mroczna i tajemna. Przekonanie o fałszu i obłudzie władzy osłaniającej pięknymi słowami swoje prawdziwe oblicze jest istotnym elementem wyobrażeń. Władza nie mówi prawdy, zataja j ą przed zwykłymi ludźmi po to, by ich izolować od wpływu na decyzje. Kłamstwo okrywa poczynania władzy, czyni je bezkarnymi. Fałsz władzy poniża ludzi, którzy uważają się za odsuniętych - niegodnych uczestniczenia we współ¬ decydowaniu o sprawach państwa. Pozwolę sobie zacytować wyjątkowo kwieci¬ stą wypowiedź siedemdziesięcioletniej, niepiśmiennej gaździny: A żeby ślak ich wszystkich trafił! Po co to fałszystwo?! My proste, biedne ludzie, skoły nie mamy, a w ten telewizor teraz troszkę popatrzymy i to widzimy, że tam chamstwo, cygań¬ stwo jest! Bedom sie kochać, kiedy bedom chcieć. Fałszywe takie! Cymu jeden drugiemu tak dokuca?! Cymu ich tam taka kupa?! W Ameryce to ich jest dzie­ sięciu, a nie dziewięciuset dziewięćdziesiąt dziewięć. Uni uceni!!! A dać im łopate niech idom rowy kopać! W państwie bieda, nauczycielom mało pensji nie płacom, pielęgniarkom tyz, a łoni majom! Łoni majom! Jeno siedzo i sie obyczajo! Po co ten fałsz?! [...] A cygaństwo jak sie widzi to az śkoda patseć na to. Ja to w swoim głupim rozumie rozumiem i jak widze posła to bym tak napluła w ocy. Jakoś to oni skromniej powinni! A nie, żeby im brzuchy rozsły a my ze karkami zgiętymi!! Zakłamanie, nieustanne swary, wreszcie pycha i pogarda uzu¬ pełniają obraz „ciemnej strony mocy". Wracając do modelu gospodarskiego warto rozważyć powinności władzy, której zadaniem jest organizowanie gospodarki tak, aby ludzie mogli pracując w kraju dorobić się, aby małe przedsiębiorstwa mogły działać i zatrudniając pracowników zmniejszać bezrobocie. Tymczasem jest inaczej - ludzie władzy zamiast gospodarką zajmują się polityką. Jest to zajęcie niegodne. Z rozmów toczonych wokół pojęcia polityka wynika, że jest to gadanie po próżnicy - dywa¬ gowanie na tematy polityczne, rozwlekłe, niekonkretne, słowem - marnowanie czasu na gadanie, które „nie przekłada się" na czyny: Polityka to jest głupstwo dla takich wolnych ludzi co nie muszą robić, to łoni politykują, a jak już ktoś pracuje to ni ma casu - twierdził pięćdziesięcioletni góral z wykształceniem zawodowym, politykować to można godzinę, dwie, a resztę to trzeba pracować. Dla naszych rozmówców polityka to nie-praca, rodzaj pańskiego próżniac¬ twa. Gdy pytaliśmy wprost: czy polityka to praca? - wszyscy mieli wątpliwości: to nie jest normalna praca. W rozmowach okazywało się, że jest to niemoralne, aczkolwiek bardzo dochodowe zajęcie: polityka to kurestwo. Kilkakrotnie usły¬ szeliśmy (z męskich ust oczywiście), że polityka to dziwka lub polityka to pro¬ stytutka. Porównania te mają podkreślać fakt, że polityka jest antytezą działania dla dobra społecznego, jest dobrze opłacanym pozorowaniem „miłości" wobec społeczeństwa. Politycy to ludzie bardzo podejrzanej konduity: oni aferują miliardami. Nasi rozmówcy czasem porównywali politykę do gry, mówiąc: to jezd gra! Gra o fotel, o pieniądze! Zwłaszcza o pieniądze! [...] Politycy to politykujo, rozmawiajo i myslo jak drugiego wypieprzyć! Ta gra przypomina nieco �108 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN szulerskiego pokera, w którym każdy z graczy usiłuje wykiwać pozostałych. Oczywiście prostytucji, malwersacjom i hazardowi musi towarzyszyć alkohol. Pijaństwo polityków bulwersowało zwłaszcza nasze rozmówczynie. Inaczej oce­ niali to mężczyźni. Oni do polityki stosowali zasady, które obowiązują ich sa­ mych: wódke niech pijo, ino po robocie! Każdy potrzebuje, ino nie w pracy! Pytani czy istnieje jakiś wzór pozytywnej władzy, nie opartej na wyzysku, nasi rozmówcy byli zgodni: Jan Paweł I I i ewangeliczna idea władzy jako służby: władza nie powinna być władzom, tylko po prostu służyć, tak jak papież, nasz Ojciec Święty. On jest autorytetem, oni powinni się od niego uczyć. On niby rzą­ dzi całym światem, ale służy. Władza sprawowana zgodnie z chrześcijańską ideą służby bliźniemu możliwa jest tylko przy wsparciu ponadludzkiej mocy. W przy¬ padku Jana Pawła I I chodziło o siłę duchową, którą nasi rozmówcy uważali za tak wielką, że zdolną przemieniać ludzi i narody: on był tą iskrą potrzebną w narodzie, żeby się ludzie obudzili, żeby uwierzyli po prostu w to, że pewne rzeczy są możliwe. Ludzie stali się dużo odważniejsi, takiej otuchy nabrali, bo w ten cas był jesce taki ustrój komunistyczny i to tak różnie było, po prostu my tacy byli zniewoleni, że nic nie wolno było mówić, nic tego [...] i po prostu ludzie takiej otuchy nabrali. Ta moc duchowa pochodziła z innej, ponadziemskiej rze­ czywistości, przez którą władza została papieżowi nadana. Tę tezę potwierdza opowieść, którą słyszeliśmy wielokrotnie: takie zdarzenie było, że jak było koro¬ nacjo tej Matki Boskiej Ludźmierskiej w 1963, to te figurę jak podnosili, to jakoś im się pochyliła i berło jej wypadło z rąk i on to chwycił, żeby nie upadło na ziemię. Chwycił to berło! I zaraz śmiali się z niego księża i biskupi, śmiali się z niego, że wróży mu się jakaś władza i potem było właśnie ta władzo! Opisy¬ wane zdarzenie nasi rozmówcy interpretowali jako znak z nieba, rodzaj objawie¬ nia woli bożej, element planu bożego wcześniej wiadomy i zakomunikowany wybranym (góralom oczywiście). Odwołując się do sakralnego pochodzenia wła­ dzy, o którym pisał zarówno Eliade, Roux jak i inni autorzy, sądzę, że można pokusić się o przeciwstawienie władzy pochodzenia boskiego i władzy państwo¬ wej. Władza z boskiego nadania, którą Bóg ustanawia i wzmacnia swą siłą, po­ zwala wybrańcowi przemieniać duchowo całe narody. Dlatego ten rodzaj władzy stanowi niedościgły wzór dla władzy ludzkiej - grzeszącej prywatą, nepotyzmem i innymi ludzkimi przywarami. Jan Paweł I I w oczach górali ma wszelkie cechy „bożego pomazańca", wybranego przez Boga pośrednika pomiędzy światem ludzi i sferą sacrum. Tak ujęty pozytywny wzór władzy zakłada również ontologiczną odmienność tej sfery, źródłem władzy jest jednak w tym przypadku moc boża - a więc „jasna strona mocy". Przywołując ponownie model gazdówki, należy stwierdzić, że na wspólnotę gospodarczą prócz gospodarzy - ojca i matki, składają się członkowie rodziny: dzieci, starzy rodzice, najmowani do pomocy robotnicy sezonowi. W makroskali państwa ich ekwiwalentem będzie społeczeństwo. Nasi rozmówcy bardzo rzadko używali słów społeczeństwo lub obywatele. Najczęściej mówili o sobie: prosty naród albo bidne, proste ludzie, przy czym te kategorie przeciwstawiali ludziom władzy, politykom. Istotą przeciwstawienia był brak wykształcenia i pieniędzy �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 109 umożliwiających, ich zdaniem, udział we współrządzeniu. Komu brak wiedzy i bogactwa nie ma co marzyć o wpływie na sprawy państwa. Wolne wybory niczego nie zmieniają, są raczej rytuałem, którego należy dopełnić, bez specjal¬ nej wiary, że to coś zmieni. Mimo przekonania, że nie mają wpływu na cokol¬ wiek, nasi rozmówcy uważają, że w wyborach należy uczestniczyć. Argument, jakim wspierają to przekonanie jest nieco magiczny: bo może to coś zmieni, nigdy nie wiadomo! Aby nie na gorsze! Wyborcze zaklinanie przychylności wła¬ dzy nie zmienia ich przekonania, że władza jest sfera odległą, obcą, na którą nie mają żadnego wpływu. Niestety relacja jest jednokierunkowa, władza poprzez politykę podatkową, składki na ZUS i inne świadczenia fiskalne ma ogromną moc zrujnowania drobnych przedsiębiorców, powiększania bezrobocia i zmusza¬ nia naszych rozmówców do emigracji zarobkowej. Prosty naród albo ci, co robiom ogniskowali swój autoportret wokół dwóch wyznaczników: niskiego wykształcenia i fizycznej pracy, wyraźnie przeciw¬ stawiając fizyczną robotę pańskiej pracy biurowej. Zaskakujące, jak wciąż aktualnie brzmią słowa, w których Józef Chałasiński charakteryzował sytuację międzywojenną: „Z przeciwstawnością wzorów chłopa i pana wiąże się trady¬ cyjna postawa [...] polegająca na tym, że wszystkie wartości nie wiążące się z pracą fizyczną, są pańskie" (1938, s. 74). W przeciwieństwie do pana chłop jest do roboty. Nie on nadaje sens robocie, ale robota jemu. Racją istnienia chłopa jest robota (1983, s. 72). O współczesnej aktualności przeciwstawienia pańskie - chłopskie nich zaświadczą dwie wypowiedzi zanotowane w 2001 r.: Jak starzy ludzie gadajo, to jedynie za Austryje to był dobrobyt. Tak starzy ludzie gadali, że wtenczas było dobrze, ale rządowi było źle, bo chłopom było dobrze, robotnikom było dobrze, a panom było źle, bo oni chcieli rządzić. A dziś jest odwrotnie. Teraz to dopiero są pany! Teraz jest ich pełno po rządach! Pełno wszędzie! A wadzą się jak! Jak chłopu jest źle to im wtenczas dobrze! [...] Mówił mi brat, że dawniej tak było, że chłopy tego pana piłą przerzynali. I teraz proszę panią też tak będzie, że i piłą będą przerzynać! - mówił, mając na myśli polityków, sześćdziesięcioletni szewc, były pracownik „Podhala". Praca, tak wyraźnie różnicująca warstwy społeczne, okazała się także bardzo istotną kategorią w relacji państwo - obywatel. Model gazdowski dobrze to tłumaczy: w gospodarstwie również praca jest relacją organizująca cały układ. Nasi rozmówcy zgodnie wygłaszali peany na temat wartości pracy i jej konstruk¬ tywnego znaczenia dla człowieka.: na to się człowiek urodził, żeby pracował! Jak człowiek pracuje to i inteligencje mo! Praca kształci człowieka. Kształci! No on mo ten obowiązek i żyje normalnym życiem [... ] Praca uszlachetnia człowieka, jak on będzie miał zajęcie, będzie miał i satysfakcję. Pytani przez nas czy praca w gumiarni kombinatu przemysłu skórzanego „Podhale" była rzeczywiście takim szczęściem odpowiadali, że każda robota jest błogosławieństwem: bo jak ludzie gadają: chleb i praca ludzi wzbogaca, a jak nie ma pracy to ni ma chleba, ni ma nicego! To jest na pierwsym początku! Robota nikogo nie podli! Robota to jest dla cłowieka zdrowie i wszystko! Jak jest robota to są pieniądze i ciesy wszysko. W rozmowach na temat demokracji mówili z sarkazmem: teraz to jest �110 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN taka wolność, że i od roboty człowiek został uwolniony. Bezrobocie jest głównym powodem narzekań i najcięższym argumentem w negatywnej ocenie przemian politycznych i gospodarczych, jakie dokonały się po 1989 r. Praca jest podsta¬ wową kategorią lokalnego dyskursu, wokół niej wszystko się skupia, jest kluczo¬ wa nie tylko dla zrozumienia relacji państwo - obywatele, ale w ogóle obrazu świata naszych rozmówców. Podobne były konstatacje Anny Zadrożyńskej od¬ noszące się do dawnej kultury ludowej: „miała więc praca w modelu kultury tradycyjnej szczególne znaczenie. Stwarzała konieczność współdziałania wielu ludzi, dawała możliwość satysfakcji psychicznej, mogła przynosić prestiż spo¬ łeczny, była tworzeniem nowych treści i dóbr. Stanowiła «węzeł» o charakterze społeczno-ekonomiczno-psychiczno-kulturowym" (1983, s. 49). Scharakteryzowawszy obie strony układu gospodarskiego można powiedzieć, że łączy je rodzaj niepisanej, zwyczajowej ugody. Gospodarz zarządza możliwie jak najlepiej, a pozostali członkowie rodziny i pracownicy najemni pracują jak najlepiej na wspólny dostatek. Tak wygląda wersja idealna. Niestety, można uro¬ dzić się lub nająć do pracy w rodzinie lenia, utracjusza czy pijaka. Wówczas, pomimo wszelkich starań i ciężkiej pracy, nie uda się wypracować dobrobytu. Jest w tym pewien fatalizm, siła wyższa, która przeczy kategorii ugody, ale też nie jest to umowa spisywana świadomie i racjonalnie pomiędzy stronami. Zwy¬ czajowa ugoda, jak wszelkie prawo niepisane, jest rodzajem relacji koniecznej, zewnętrznej, przymusowej. Przenosząc rozważania na skalę państwa, sprawa jest objaśniana analogicznie. Ludzi i władzę łączy rodzaj niepisanej ugody, podobnie nieuchronnej. Nie jest to umowa społeczna w rozumieniu Locka czy Rousseau, raczej ugoda pomiędzy suwerenem a ludem, jaką opisywał Hobbes - ugoda, za¬ wierana także pomiędzy ludem podbitym, a jego władcą. Na mocy tej relacji władza powinna zapewniać ludziom bezpieczeństwo w zamian za daniny. Nasi rozmówcy rozszerzali jednak powinności władzy o nowy obowiązek - zapew¬ nienia pracy. Uważali, że współcześnie jest to powinność równie istotna i ko¬ nieczna jak bezpieczeństwo: ich obowiązkiem jest ludziom pracę zapewnić! To jest tak na całym świecie i to jest wpisane w konstytucji. Ale kto ją da? Widzi Pani co się teraz robi! [...] Państwo się nie wywiązuje! A na papierze i według konstytucji należy ci się! Proszę bardzo! No, ale niech Pani idzie! Ciekawe czy Pani dadzą pracę?! Oceniając działanie państwa i poczynania ludzi władzy jeden z naszych rozmówców odwołał się do analogii gospodarskiej, u nas wła¬ dza to jak ojciec, co patrzy ino, żeby się napić, a na dzieciaki, żeby miały co do gęby włożyć, to już nie patrzy! Politycy są oskarżani przede wszystkim o działa¬ nie dla własnej korzyści: każdo kuro ku sobie grzebie, każde grabie ku sobie grabiom [... ] oni chcą sami pojeść na nas nie patrzą, na wieś, na tych robotni¬ ków, chłopów w ogóle nie patrzą. Relacja pomiędzy władzą a społeczeństwem wymusza wzajemność. Ekwiwa¬ lentem pracy na gazdówce są podatki i inne świadczenia, które obywatele winni są państwu: jak to się mówi co cysarza to cysarzowi, a co boskie - Bogu. No podatki się płaci, bo się płaci. To na wspomożenie państwa idzie, na polityków. „Kleptokracja" państwa, prawo władzy do pobierania świadczeń, jest oczywistą �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 111 dla wszystkich konsekwencją ugody. Tym, co razi naszych rozmówców jest roz­ buchany fiskalizm, który nazywają wyzyskiem. Na przypomnienie hasła o zielo­ nym świetle dla rozwoju przedsiębiorczości prychają tylko i przytaczają argu­ menty o nieustannym podnoszeniu opłat takich jak ZUS czy VAT, które czynią działalność małej firmy coraz mniej opłacalną. Państwowe ciężary fiskalne okreś­ lają po swojemu - są to zusy francowate albo zusy-śmusy. Jako przedsiębiorcy są dobrze zorientowani w cyfrach i narzekają na fiskalizm przytaczając konkretne sumy: w tej chwili prywatny jak robi [chodzi o firmę jednoosobową] to 600 i coś złotych tego ZUS-u musi zapłacić, a oni planują podnieść ZUS do 120% średniej krajowej! Średnia krajowa jest w granicach 1080 zł, to ZUS będzie 1300 zł mie­ sięcznie. No, niech Pani tyle zarobi tu na targu! Ipodatki opłaci, i rodzinę utrzy­ ma! Nie ma mowy! Irytację budzi sama wysokość średniej krajowej. Kto tyle zarabia? - pytają nasi rozmówcy, podczas gdy normalni ludzie robią za 1000 zł i to uważa, że dużo zarobił. Często górale porównują polski fiskalizm z ame¬ rykańskim, dobrze im znanym z wielopokoleniowych już kontaktów. W USA, jak twierdzą, prowadzenie działalności gospodarczej nie wymaga wielu formal¬ ności, a przede wszystkim nie jest tak obciążone opłatami na rzecz państwa: u nas w Polsce inaczej niż w Ameryce, wszystko ovatowane i to jak! Kto widział takie rzeczy! Wszyscy z Polski uciekają! A my u siebie mamy roboty dość! Tylko żeby państwo ludziom nie przeszkadzało! Tych ciężarów tyle nie nakładać! Gdy pracuje się u gospodarza, który wyzyskuje robotników, jedynym ratun¬ kiem jest wymówienie umowy. W skali państwa emigracja jest najskuteczniejszym i najpowszechniej stosowanym sposobem na to, żeby w dzisiejszych czasach pra¬ cą fizyczną zarobić na życie. Siedemdziesięcioletnia gaździna informowała nas z dumą: ja mam dwie klasy - pisać i cytać to nie umim, ale żem zrobiła w Ameryce obywatelstwo i wszystkie dzieci żem wypchała i wszystkich wnuków. Ja sześcioro dzieci miała i wszystko żem wypchała, bo co tu biedaki mieli robić! Scharakteryzowany tu model wyobrażeń na temat państwa jest pochwałą sil¬ nej władzy skoncentrowanej w jednym ośrodku, skupiającej się na zarządzaniu gospodarką. Ten model właściwie zupełnie pomija to, co jest istotą polityki: wyłanianie przedstawicieli, którzy będą reprezentować grupę, negocjowanie celów, uczestnictwo różnych opcji w podejmowaniu decyzji . Również elemen¬ ty, które wykraczają poza ramy modelu - ontologiczna obcość władzy, jej fascinosum i tremendum, „ciemna i jasna strona mocy" - stanowią bardzo tradycyjny sposób opisu. Jest to zaskakująca konstatacja, mieszkańcy Podhala nie stanowią bowiem izolowanej grupy, żyjącej życiem tradycyjnej wsi, znanej z modelowych ujęć kultury ludowej. Podhale jest regionem, w którym migracje zarobkowe są wyjątkowo dawne, a współczesne migracje szczególnie masowe. Dlaczego za¬ tem w podhalańskich rozmowach o państwie nie pojawiają się idee fundamental¬ ne dla współczesnych liberalnych demokracji ? Czy rzeczywiście wyobrażenia 4 5 4 Podstawowa dla antropologii politycznej definicja polityki brzmi następująco: „The pro­ cesses involved in determining and implementing public goals and [...] the differential achievement and use of power by the members of the group concerned with these goals" (Political... 1979, s. 6). �112 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN ujawniające się w lokalnych rozmowach o polityce wywodzą się z chłopskiej kultury tradycyjnej? Aby na to pytanie odpowiedzieć warto przywołać opinie etnologów i socjolo­ gów o wyobrażeniach ludu na temat państwa, charakterystycznych dla przełom wieków X I X i X X . Jan Stanisław Bystroń tak opisywał postawę chłopów wobec spraw państwa, wyniesioną z okresu pańszczyźnianego: „uzależniono włościan od woli i kaprysu pańskiego i wytworzono tę tak charakterystyczną bierność pańszczyźnianego chłopa, który z rezygnacją pracował na pańskiej roli i z rezyg¬ nacją pił w pańskiej knajpie" (1947, s. 199). W swoim opracowaniu zamieszczo¬ nym w zbiorze Etnografia Polska. Przemiany kultury ludowej (1976) Edward Pietraszek twierdził, że w drugiej połowie X I X w. państwo jawiło się chłopom przede wszystkim jako poborca podatków i rekruta. Franciszek Bujak pisał, że około 1880 r. chłopi byli przekonani, że Galicja pozostaje pod władzą miło¬ ściwego cesarza, który dba o dobro swoich poddanych i chciałby ulżyć ich biedzie. Uniemożliwiają to wrogo nastawieni do ludu panowie, którzy, siedząc na urzędach, wymyślają coraz to cięższe dla chłopa prawa i powinności, a naj¬ chętniej powróciliby do pańszczyzny. Podtrzymywaniu międzystanowej wro¬ gości, aktywnie umacnianej przez austriackich urzędników, służyli także powra¬ cający do wsi żołnierze, którzy, będąc dla wsi znaczącym autorytetem w zakresie politycznym, „stawali się nauczycielami lojalizmu i serwilizmu zaborczego" (Bystroń 1947, s. 331). Zawiązanie sejmu krajowego dla Galicji wymuszało ko­ nieczność działań oświatowych, zmieniania postaw i wyobrażeń. Działalność tego rodzaju, zapoczątkowana przez galicyjskich ludowców, przynosiła efekty niewspółmierne do włożonej w nią pracy, a wieś długo nie umiała skorzystać z „wywalczonego przez mieszczaństwo prawa wyborczego" (Bystroń 1947, s. 431). O sejmach wiedziano, że gdzieś tam daleko w mieście radzą nad spra­ wami, w których prosty człowiek się nie orientuje. Kłócą się przy tym, a gdy coś uzgodnią, to są to nowe podatki i ograniczenia. Dlatego też chłopi nie intereso¬ wali się wyborami, pozostawali obojętni, a jeśli w nich uczestniczyli głosowali „jak przykazał dziedzic, proboszcz, czy też ktoś z urzędników powiatowych" (Bystroń 1947, s. 432). Uważano, że „państwo to [...] sprawa «pańska», a nie chłopska" (Wilkin 1987, s. 214), chłop bowiem do polityki jest niezdatny z racji braku wykształcenia, a także dlatego, że chłopski poseł i tak nie przebije się z problemami wsi w sejmie zdominowanym przez panów, którzy mają wspólne interesy, przeciwstawne wobec chłopskich. Wyobrażenia na temat państwa zmieniły się nieco w dwudziestoleciu mię¬ dzywojennym. Powszechne prawo wyborcze i możliwość realnego udziału w życiu politycznym Polski aktywizowały ugrupowania chłopskie, prowadzące intensywną działalność edukacyjną. Jednakże oddźwięk tej pracy terenowej musiał być niesatysfakcjonujący skoro Józef Chałasiński twierdził, że „napływ chłopskich posłów do parlamentu nie zmniejszał przepaści między warstwami, 5 Pojęcie demokracja było w naszych rozmowach objaśniane w sposób zaskakujący. Zainte¬ resowanych odsyłam do mojego tekstu ( Malewska-Szałygin 2005, s. 7-18). �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 113 nie powodował też, że sprawy wsi były z całą mocą stawiane na forum parla­ mentu: chłopski poseł na równi z innymi [...] lekceważył wieś, patrzył na jej sprawy pańskimi oczami, jako na sprawy mało ważne" (1938, s. 100). Florian Znaniecki szeroko i wnikliwie opisywał ludowe wyobrażenia o państwie na po­ czątku X X w.: „nieograniczona władza przypisywana państwu oraz tajemnica, jaką w wyobraźni chłopa otoczeni są przywódcy, sprawia, że często chłop wiąże z nimi najbardziej niedorzeczne nadzieje lub daje dostęp najbardziej czasem absurdalnym obawom. Nawet, jeśli bowiem przywódcy kierują się motywami zrozumiałymi dla chłopa, działają prócz tego w nieograniczonym kręgu niezna¬ nych mu motywów i planów, dokładnie tak jak Pan Bóg. Przeto w państwie, jakim go widzi chłop, istnieje sprzeczne wewnętrznie połączenie nieosobowej metodyczności, zawartej w zwyczajowych czynnościach, z prawie kapryśną zmiennością. Reprezentując nadprzyrodzony porządek, państwo jest również źródłem nieograniczonych możliwości" (Thomas, Znaniecki 1976, s. 133). Ta znakomita charakterystyka ukazuje wszechpotężnego molocha, który jest równie obcy i niepojęty jak byty, które w myśleniu tradycyjnym określano mianem sa¬ kralnych. Jawią się one jako przerastające znany porządek, a więc jako element chaosu. Fascynują i przerażają zarazem. We współczesnych wypowiedziach słychać echa dawnych przekonań. Rozwa­ żając tezę o kontynuacji tradycyjnych wyobrażeń należy przyjrzeć się czasom PRL. Czy ówczesne relacje państwo - obywatel zmieniły, czy utrwaliły wcześniejsze przekonania? Aby odpowiedzieć na to pytanie muszę sięgnąć do opracowań socjologicznych, które podkreślają, że u podstaw ówczesnego sytemu politycz¬ nego leżało zakłamanie, generujące szereg instytucji pozornych: państwo „ludo¬ we", demokrację socjalistyczną, wybory zwane kontraktowymi, wreszcie pozorną niezależność polityczną państwa i pozorną politykę. Według Mirosławy Marody, w czasach PRL „obszar spraw należących do polityki lub z polityką związanych lub mających znaczenie polityczne [... ] obejmuje wszystkie zasadnicze dziedziny życia społecznego z wyjątkiem... polityki właśnie" (1991 s. 133). Słowa i działa¬ nia w dziedzinie gospodarki, kultury, życia społecznego mogły „godzić w sojusze" i mieć konsekwencje polityczne. W tym samym czasie wszelkie decyzje doty¬ czące spraw państwa były podejmowane w zamkniętej przestrzeni debat partyj¬ nych, po czym obwieszczano je społeczeństwu. Jak pisał Vaclav Havel: „wszelkie życie polityczne, w tradycyjnym znaczeniu, zostało uśmiercone" (1988, s. 64). Jeśli przez udział w polityce rozumieć udział w podejmowaniu decyzji - społe¬ czeństwo było od niej odsunięte. Kreowanie fikcji istnienia demokratycznych instytucji władzy wzmacniało, zdaniem Hanny Swidy-Ziemby, polaryzację na „my"-społeczeństwo i „oni" - władza. Państwo jawiło się wówczas jako pozo¬ stające poza zasięgiem obywatela. „Polityka jako świat obcy i odrębny od świata społecznego, choć jednocześnie przenikający go w każdym jego najdrobniejszym szczególe; polityka jako domena władzy, której jednakże nie można ufać; poli¬ tyka jako sfera przymusu, któremu społeczeństwo ulega, ale do pewnych tylko granic [...]. Jest to obszar specyficznego sacrum (sacrum negatywnego), którego oddziaływanie promieniuje na wszystkich, lecz którego granice przekraczane �114 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN są niechętnie i tylko w sytuacjach wyższej konieczności (Marody 1991, s. 138). Taką sytuacją kontaktu z władzą były wybory traktowane, według wyników ba¬ dań Marody i Nowaka, jako rytuał: „dla ludzi w nim uczestniczących stanowił bezpieczną, choć często nużącą formę kontaktów zwykłych śmiertelników z sa¬ crum, od którego na co dzień należało trzymać się z daleka" (Marody 1991 s.140). Ówczesne postawy społeczne wynikały z przekonania o potędze państwa i władzy. O sile wrogiej społeczeństwu i trudnej do przezwyciężenia, wobec której obywatel jest bezradny, będąc nieznaczącym trybikiem w wielkiej pań¬ stwowej maszynie. Jeżeli nie będzie się przeciwstawiał - Lewiatan pozwoli mu żyć, jeśli zechce się buntować i domagać wpływu na sprawy państwa - zostanie zniszczony. Hanna Swida-Ziemba w pracy Człowiek wewnętrznie zniewolony pisze o jeszcze innym, istotnym dla moich rozważań, aspekcie ówczesnej władzy: „Aparat był więc przedstawiany jako prawomocny reprezentant społeczeństwa oraz spadkobierca idei rewolucyjnych, a zarazem jako «pan feudalny» - właści¬ ciel poddanych, którzy winni mu są wdzięczność i posłuszeństwo" (1998, s. 295). Inne, znaczące dla tego wywodu cechy rzeczywistości PRL to polityzacja go¬ spodarki i postrzeganie polityki przez pryzmat gospodarki, które „uniemożliwiło artykulację interesów politycznych w klasycznym tego słowa znaczeniu" (Marody 1991 s. 146). W efekcie żądania i postulaty społeczne miały zwykle charakter gospodarczy, a nie polityczny. Łączyły się z nadzieją na lepsze życie, „które zostanie zbudowane przez władzę dla społeczeństwa" (Marody 1991, s. 149). Przytoczone tu fragmenty prac, charakteryzujące stosunek społeczeństwa do państwa, władzy i polityki w PRL, wydają mi się przekonującym argumentem na rzecz tezy o kontynuacji tradycyjnego modelu wyobrażeń. Powojenna relacja państwo-obywatele utrwalała opisywane przez Znanieckiego wyobrażenia o wła¬ dzy jako sile wyższej, na którą zwykły człowiek nie ma wpływu, a która kształ¬ tuje jego życie, odsuwając go od współuczestnictwa w decyzjach. Czy jednak współcześnie tak tradycyjne nastawienie można tłumaczyć jedynie kontynuacją? Sądzę, że nie do końca. Mam wrażenie, że w obliczu ogromnych przemian model postrzegania państwa i władzy zakorzeniony w kulturze tradycyjnej został zagrożony nieadekwatnością. Zmiany, o których mowa, mają zasięg globalny. Appadurai sprowadza je do upo¬ wszechnienia migracji i nowych technologii komunikacyjnych, uważając, że współczesna rzeczywistość społeczno-kulturowa jest w znacznej mierze pochodną tych dwóch czynników. Z punktu widzenia badań na Podhalu, jeszcze ważniejsze wydają się zmiany, które stały się udziałem państw post-socjalistycznych: prawno¬ -ustrojowe przekształcenia wynikające z wdrażania zasad i praktyk liberalnej demokracji w skali państwa oraz samorządności w skali lokalnej. Życie politycz¬ ne i publiczne po 1989 r. zostało zasadniczo zmodyfikowane - dyskurs medialny został zróżnicowany, powstały partie polityczne konkurujące ze sobą, zwiększyła się możliwość wyboru pomiędzy różnymi opcjami. Wszystkie te nowości przy¬ szły do Polski z zewnątrz i dlatego przez naszych rozmówców są postrzegane jako zagrożenie dla utrwalonych wyobrażeń i dla jednorodności dyskursu wła¬ dzy. W odpowiedzi tradycyjne przekonania uległy wyostrzeniu. Emocjonalność, �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 115 z jaką są wyrażane sugeruje, że nastapiło wzmocnienie, będące próbą ratowania znajomego ładu zaatakowanego przez nowe procesy polityczne, gospodarcze, społeczne i kulturowe, na tyle niejasne, że jawiące się jako chaos - trudny do zrozumienia i słabo przewidywalny. Reakcją na chaotyczną rzeczywistość i niepewność jutra jest wzmocnienie znanego porządku, potrzeba „normalności". LITERATURA A p p a d u r a i A r j u n 2005, Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, Kraków. B e n e d y k t o w i c z Z b i g n i e w 2000, Portrety „obcego", Kraków. B y s t r o ń J a n S t a n i s ł a w 1947, Kultura ludowa, Warszawa. C h a ł a s i ń s k i J ó z e f 1938, Młode pokolenie chłopów. Procesy i zagadnienia kształtowania się warstwy chłopskiej, t. 1, Warszawa. H a v e l V a c ł a v 1988, Siła bezsilnych, [w:] Thriller i inne eseje, Warszawa, s. 182n. K ę d z i o r e k P i o t r 1996, Chłopskie zrzędzenie, Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, nr 1-2, s. 114-123. M a l e w s k a - S z a ł y g i n A n n a 2004, Tradycja stosowania pojęcia dyskurs i jego przydat­ ność w antropologii współczesności, Etnografia Polska, t. X L V I I I , z. 1-2, s. 81-97. - 2005, Pojęcia badawcze i wyniki badań. Góralskie rozumienie pojęcia 'demokracja', [w:] Rozmowy z góralami o polityce, Anna Malewska-Szałygin (red.), Warszawa, Trio, s. 7-18. M a r o d y M i r o s ł a w a 1991, Polityka, [w:] Co nam zostało z tych lat? Społeczeństwo polskie u progu zmiany systemowej, Mirosława Marody (red.), Londyn, s. 132-153. P i e t r a s z e k E d w a r d 1976, Władza i autorytety w społeczności wiejskiej, [w:] Etnografia Polska. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Warszawa, Wrocław, s. 521-533. Political... 1979, Political Anthropology, Marc Swartz, Victor Turner, Arthur Tuden (eds.), Nev. York: Publishing Company, ss. 309. R o u x J e a n P a u l 1998, Król. Mity i symbole, tłum. Katarzyna Marczewska Warszawa. Rytualny chaos... 1997, Rytualny chaos. Studium dyskursu politycznego, Marek Czyżewski, Sergiusz Kowalski, Andrzej Piotrowski (red.), Kraków. S w i d a - Z i e m b a H a n n a 1998, Człowiek wewnętrznie zniewolony, Warszawa. T h o m a s W i l l i a m I . , Z n a n i e c k i F l o r i a n 1976, Chłop polski w Ameryce i Europie. Dezorganizacja i reorganizacja w Polsce, t. 4, tłum Irena Wyrzykowska, Warszawa. W i l k i n J e r z y 1987, Reakcje chłopów na politykę rolną państwa w ujęciu historycznym, [w:] Rzeczywistość polska i sposoby radzenia sobie z nią, Mirosława Marody, Antoni Sułek (red.), Warszawa, s. 205-225. Z a d r o ż y ń s k a A n n a 1983, Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kultu¬ rach tradycyjnej i współczesnej, Warszawa. ANNA MALEWSKA-SZALYGIN LOCAL DISCOURSE ON PUBLIC MATTERS. THE CASE OF PODHALE Summary The article deals with local connotations of the term "state", such as were revealed in conver­ sations with peasants in villages near the town of Nowy Targ (southern Poland, at the foot of the Tatra mountains) as well as at the market place in the same town. The local highlanders' images �116 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN of the state, authority, power and politics resemble, to some extent, those described by ethnologists and sociologists as belonging to traditional folk culture. Taking such concurrence into considera­ tion we can raise a question: how their present views are the continuation of the older ones? A short review of the results of sociological studies on the relationships between the socialist state (i.e. before 1989) and its citizens allows the author to perceive this as continuation, at least to some extent. Nevertheless it is not a completely exhaustive answer. People's attachment to traditional image of nation-state and its responsibilities, expressed in an emotional way, seems to get reinforced in the face o f far-reaching technological, social and cultural changes. Due to the global character of the latter, the villagers, as Arjun Appadurai put it, pose a threat to the idea of the nation-state. A l l post-socialist countries have been affected by deep political and economic transformations. I n common people's perception the changes often seem incomprehensible and unpredictable. That is why they breed anxiety which reinforces attachment to the old, well-known order familiarized through generations. As well as the old images of state and authority. Translated by Anna Adres Autorki: Dr Anna Malewska-Szałygin Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U W ul. Żurawia 4, 00-503 Warszawa anmalsz@wp.pl Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61f267cc3b5af759a1698021c9f894fe.pdf 92d9e52b626c94985f72ed9278d89ccb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5242 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource czas - wartościowanie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4866 Title A name given to the resource Etnograficzne 'qui' pro quo' , czyli kłopoty z czasem / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.213-219 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 HUBERT CZACHOWSKI Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Priifferowej w Toruniu ETNOGRAFICZNE QUIPRO QUO, CZYLI KŁOPOTY Z CZASEM W roku 1897 Paul Gauguin namalował słynny obraz „Skąd przybywamy, kim jesteśmy, dokąd zmierzamy", a blisko sto lat później filozof Charles Taylor (2001, s. 94), próbując zanalizować zjawisko budowania tożsamości współczesnego człowieka, napisał: „aby mieć jakieś wyobrażenie tego, kim jesteśmy, musimy mieć wyobrażenie tego, jak stawaliśmy się i dokąd zmierzamy". Sądzę, że można te słowa potraktować dużo szerzej. Mogą być one np. punktem wyjścia dla próby refleksji nad tożsamością środowiska. Mam tu na myśli tożsamość etnologów usytuowaną w polskiej rzeczywistości. Nie mam jednak zamiaru poddawać ana¬ lizie całościowej tożsamości etnologów. Temat ten wydaje się bardzo szeroki i prawie niemożliwy do objęcia, aczkolwiek - ważny. Chciałbym natomiast zająć się wyłącznie analizą jednego elementu, odgry¬ wającego istotną rolę w budowaniu wspomnianej tożsamości, a mianowicie poczuciem czasu. To właśnie na ten temat wypowiadali się Gauguin i Taylor. Sądzę, że ta kwestia doskonale wpisuje się w zestaw zagadnień podstawowych dla budowania tożsamości, a określonych przez Anthony'ego Giddensa jako py­ tania egzystencjalne. Z kwestią odpowiedniego poczucia czasu łączy się podsta­ wowa cecha tożsamości, a mianowicie jej zdolność do podtrzymywania ciągłości określonej narracji (Giddens 2002, s. 77). Zauważmy więc, że gdy narracja zo¬ staje przerwana, także w zakresie temporalnym, tożsamość ulega zaburzeniu. Budowanie tożsamości środowiskowej łączy się z tworzeniem ciągłości włas¬ nej narracji, będącej historią własnego środowiska . Mnie jednak przede wszyst¬ kim interesuje konstruowanie narracji poprzez różne rodzaje wypowiedzi etnolo¬ gów, które pozwalają nasze środowisko postrzegać na zewnątrz. Mam tu na myśli wszelkie formy wypowiedzi etnologicznych, zarówno stricte naukowe (artykuły i książki), jaki i popularne „teksty" pisane lub przybierające formy wystaw czy działań edukacyjnych prowadzonych przez muzea etnograficzne. Jest to o tyle istotne, że właśnie obraz etnologii, jaki dociera do szerokiego społeczeństwa bezpośrednio wpływa na to, jak odbierani są etnologowie. A to właśnie muzealne narracje etnograficzne są najczęściej główną formą kontaktu etnologii ze społeczeństwem, które nie czyta przecież naukowych rozpraw. To właśnie etnolodzy pracujący w muzeach często mają pierwszy i bezpośredni 1 1 Takimi pisanymi próbami są wystąpienia, które mówią o historii polskiej etnologii. Najnow­ szymi przykładami są teksty Michała Buchowskiego (1995) i Waldemara Kuligowskiego (2004). �214 HUBERT CZACHOWSKI wpływ na kształtowanie opinii społecznej o naszej dziedzinie, ponieważ część ich działań jest nastawiona na szeroki odbiór. Ważne są tutaj także ich częste kontakty z mass mediami. Obecnie coraz więcej młodych etnologów znajduje zatrudnienie w muzeach i coraz częściej przyjdzie im zmagać się z przedstawio¬ nym poniżej problemem. Warto więc naświetlić kwestie, które pokutują od cza¬ sów ancien regime, ale występują też obecnie, trochę siłą rozpędu, a trochę z braku refleksji i jasnego postawienia sprawy ze strony samych etnologów. Z kolei nikt inny, jak tylko pracownicy instytutów i katedr etnologiczno-antropologicznych mogą poprzez swoją praktykę edukacji akademickiej nauczyć mło¬ dych adeptów etnologii postrzegania jej we właściwym świetle. W zewnętrznym obrazie naszej dyscypliny ciągle krąży widmo etnologa/etno¬ grafa jako „bodyguarda" - „ochroniarza" ludowej kultury. Postrzegana przez ludzi spoza dyscypliny tożsamość etnologów to ciągle tożsamość „ludofilów". Trudno więc się dziwić, że etnologowie nieobecni są w dyskursie społecznym, na co zwracała uwagę długa dyskusja w „op. cicie" . Zjawiska, które generują znaczną część problemów w etnograficznej/etnologicznej edukacji powstają - jak sądzę - z nieodpowiedniego budowania narracji etnologicznych. Chodzi m.in. o brak refleksji nad kategorią czasu i efekty tego w muzealnej praktyce. Ma to także swoje negatywne skutki w pracy badawczej, czysto naukowej. Aspekt ten jest bardzo ważny w pracy etnologów-muzealników, ale nieobcy również pracownikom akademickim. Oczywiście, nie wszystkie dzia¬ łania edukacyjne prowadzone przez etnologów „skażone" są tym problemem. Jest wiele przykładów działań dowodzących dużego namysłu nad przygotowany¬ mi propozycjami edukacyjnymi i popularyzującymi wiedzę o różnych kulturach. Zacznę od przypomnienia konstatacji Czesława Robotyckiego, ogromnie waż¬ nej i bardzo dobrze oddającej sens (lub raczej bezsens) zjawiska, polegającego na tym, że etnografowie często produkują swój własny przedmiot badań (Robotycki 1993, s. 24-25). Myśl ta - wyrażona głównie w kontekście tzw. mecenatu nad sztuką ludową i folklorem - dobrze obrazuje także szerszy aspekt pracy etnologa . Uwaga Robotyckiego, poczyniona na początku lat dziewięćdziesiątych X X wieku, dotyczyła w dużej mierze kontekstu PRL-u, gdzie tego typu działania, zwłaszcza w muzeach, zdominowały sporą część etnograficznych poczynań. Przetrwały one jednak zmiany transformacji ustrojowej. To błędne koło etnograficzne („produko¬ wanie" zanikającej ludowej kultury i potem jej opisywanie, badanie i gromadze¬ nie) jest ciągle silnie „rozpanoszone" w naszej rzeczywistości, a wynika ono właś¬ nie - moim zdaniem - z niedostrzegania zmiany czasu i dowolnego, a może przede wszystkim bezrefleksyjnego, przenoszenia elementów jednej kultury do innej. 2 3 Wiele tych zjawisk omawiano już wielokrotnie, rzadko jednak stawiając przy¬ słowiową kropkę nad i. Jednym z podstawowych problemów jest stosowanie tzw. 2 Wspomniana dyskusja, nieraz kontrowersyjna, ujawniła szerokie spectrum zapatrywań na tę kwestię wśród etnologów. Sam zresztą mam tutaj szereg wątpliwości. Problemy, które omawiam występują nie tylko podczas badania kultury polskiej, ale także - zawsze we właściwym kontekście - pojawiają się podczas badań innych kultur, także poza¬ europejskich. 3 �ETNOGRAFICZNE QUIPRO QUO, CZYLI KŁOPOTY Z CZASEM 215 4 praesens etnographicum (patrz np.: Burszta 1992, s. 188-211; Kroh 2000 , s. 123-126, 186; Kowalski 2003). Ta nieprawdziwa wizja czasu ciągle pokutuje w przeróżnych pracach o ludowej kulturze, zwłaszcza popularnych. Zdaję sobie sprawę, że nieraz trudno uciec od tej perspektywy, tak bardzo jest ona wpisana w sam nasz język. Nie zwalnia nas to jednak z konieczności umiejscawiania w czasie konkretnych ludzkich zachowań. Problem ten obserwujemy m.in. podczas działań popularyzacyjnych w skan¬ senach. Ciągle, niestety, zasadne jest pytanie, dlaczego pokazuje się w realiach skansenu zjawiska z zupełnie innej przestrzeni kulturowej? Najprostszym przy­ kładem jest „wmontowywanie" w zagrody, dajmy na to z X I X wieku, współczes­ nych rzeźbiarzy, robiących aniołki, postacie świętych, koniki, ptaszki, czy też ustawianie przy dawnej kuźni współczesnych kowali z ich wyrobami (krzyże, świeczniki, ramy do obrazów, itp.) Pomijam to, że zazwyczaj taki twórca jest we współczesnym ubraniu, z zegarkiem i telefonem komórkowym u boku, ale najważ­ niejszy jest fakt, że to, co on wyrabia (nomen-omen!) jest całkowicie odmienne od kanonów estetycznych ludzi zamieszkujących w przeszłości daną zagrodę. Nie wspominam już nawet o odmienności całego systemu wiedzy i mentalności. Wystarczy bez emocji zestawić dawne rzeźby ludowe (czy np. wyroby kowal­ skie) ze współczesnymi, żeby jasno zobaczyć różnice między nimi. Lokując te współczesne dzieła na tle XIX-wiecznej zagrody sugeruje się przecież, chociażby implicite, że jest pomiędzy nimi nie tyle nawet dość łatwe kulturowe połączenie, ale wręcz ustanawia się w ten sposób tożsamość pomiędzy wieloma odmiennymi światami. Nawet jeżeli widz jest w stanie na gorąco sobie tę różnicę uzmysłowić (chociażby poprzez widok dżinsów i adidasów rzeźbiarza), to i tak zostaje mu potem w świadomości lub w podświadomości obraz jedności. W tym wypadku bezbronne są zwłaszcza dzieci, do których często taka oferta edukacyjna jest skierowana. No właśnie, czy to jest edukacja? Oczywiście nie znaczy to, że nie dostrzegam w takich działaniach prób podniesienia atrakcyjności ekspozycji dla widza, jednak powinno to odbywać się w zgodzie z historyczną wiedzą. Znam także przykłady skrajne, gdy pod wpływem komercyjnego zapotrzebo¬ wania na tzw. imprezy (sama nazwa powinna u etnologa wywołać dreszcze!) łączy się artefakty z jeszcze bardziej odległych światów. Wśród XIX-wiecznych chat, pełnych np. drukowanych obrazów z epoki, przechadzają się średniowieczni mieszczanie. Na tym samym tle ustawia się stragany ze współczesną ekologicz¬ ną, zdrową żywnością, sugerując, jakoby chłopi przed wiekami byli ekologami i na dodatek bardzo dbali o swoją dietę, zdrowo się odżywiając. Gdy taką „wie¬ dzą" i skojarzeniami popisuje się „lud", jest to nawet ciekawe i może stanowić problem badawczy. Ale gdy za tym stoi etnologiczne (ludoznawcze, że tak po¬ wiem) wykształcenie, robi się raczej smutno i zasadne stają się pytania: Dokąd to wszystko zmierza? Czy naprawdę jest wszystko jedno? 4 W książce Kroha znajdziemy mnóstwo świetnych przykładów mylenia czasów w etnografii i wynikających z tego konsekwencji. Książka ta słusznie zyskała popularność, ale za mało wyciąga się z niej wniosków. �216 HUBERT CZACHOWSKI W tej „zabawnej" pomysłowości nie ustępują etnologom archeologowie. Modne stały się - skądinąd godne pochwały - archeologiczne festyny . Ale gdy widzę w chacie pochodzącej sprzed 2000 lat (oczywiście jest to jej dwudziestowieczna rekonstrukcja) beskidzkiego górala w regionalnym stroju, wyrabiającego fujarki, to wydaje mi się, że jednak wszystko powinno mieć swoje granice. Pozornie wszyscy są zadowoleni. Jest rozrywka i pieniądze. Można i tak. Ale czy na pewno wśród egipskich piramid mamy pokazywać jak kowboje łapali na lasso bizony? Czy konieczne jest budowanie igloo, żeby pokazać Trobriandczyka z muszlami? Może w ten sposób podniesiemy atrakcyjność naszej pracy, może więcej pienię¬ dzy zdobędziemy, ale czy ktoś się zastanawia, jakie pustki w umysłach można w ten sposób poczynić? Chyba, że ktoś przekona mnie, iż nawet w edukacji obowiązuje choroba postmodernizmu w postaci skrajnej, ze skłonnością do mie¬ szania czasów, zestawiania nieprzystających elementów i dowolnej cytatomanii . 5 6 Jest jeszcze inny ważny i „odwieczny" problem etnograficzny, mianowicie rozmaite konkursy na sztukę ludową. Są one właśnie wynikiem myślenia o etno¬ grafii (zwłaszcza muzealnej) jako „opiekunce" i „reanimatorce" zagrożonych wyginięciem elementów ludowej kultury. Przeglądałem rozmaite regulaminy konkursów etnograficznych od rzeźby, malarstwa do haftu, pisanek i wieńców dożynkowych. Przebija z nich nielogiczna i nierozstrzygalna dychotomia. Otóż, wytwory konkursowe mają być tradycyjne i oryginalne jednocześnie, a takie po¬ dejście znowu kompletnie ignoruje kategorię czasu. Pomijam już, że trudno okre¬ ślić jednoznacznie, co jest jeszcze tradycją, a co już nią nie jest, ale - moim zdaniem - nie istnieją logiczne kryteria etnograficzne, pozwalające rozstrzygnąć ową dychotomię. Głównym problemem w konstruowaniu takiej narracji etno¬ graficznej jest właśnie „wyrywanie" z kontekstu kulturowego pewnych elementów przeszłości i dowolne przenoszenie ich w teraźniejszość. Często sprowadzało się to (i sprowadza nadal) chociażby do próby zachowania „tradycyjnej" formy i wpro¬ wadzenia nowej tematyki. Ale dlaczego forma miałaby być niezmienna, a na treść można wpływać? Dlaczego dopuszcza się możliwość przekształcania jednego kulturowego artefaktu, a innego nie? Zapomina się - widać - o banalnej etnologicznej prawdzie, że każdy element kultury musi być funkcjonalny dla niej samej, a nie dla kultury zewnętrznej (w tym wypadku etnologa-instruktora). Współczes¬ ne wytwory sztuki ludowej muszą być funkcjonalne i „kompatybilne" z pozosta¬ łymi elementami kultury ich twórcy. Sam udział etnografa/etnologa w takim kon¬ kursie jest gorszącą próbą przekonania społeczeństwa o swojej „nadwiedzy" dotyczącej tego, jak inni ludzie powinni myśleć, zachowywać się i co robić. Mało tego, sam niejednokrotnie byłem świadkiem jak w sytuacji konkursowej rozmaici etnografowie posługiwali się stereotypowym („ludowym") rozumieniem terminu tradycja jako „rzeczy" istniejącej od zawsze i niezmiennej. Mamy więc 5 Ciekawą - także pod omawianym względem - charakterystykę archeologicznych festynów przedstawił Łukasz Dominiak (2004). Oczywiście, czym innym jest postmodernizm jako współczesna praktyka kulturowa albo działalność artystyczna, gdzie tego typu cechy mogą dawać całkiem nieraz interesujące rezultaty. Tak np. dzieje się w filmie czy literaturze. 6 �ETNOGRAFICZNE QUIPRO QUO, CZYLI KŁOPOTY Z CZASEM 217 i bezpośrednie odwołanie do mitycznych początków in illo tempore! Często to właśnie etnolog w takiej sytuacji wykazuje cechy myślenia typu ludowego. Oczywiście, gdyby ogłaszano konkursy na rekonstrukcje obiektów znanych z przeszłości, można by powołać jury, które w sposób kompetentny oceniłoby powstałe przedmioty. Jednak gdy chcemy, żeby to jednocześnie było „żywe kul¬ turowe zjawisko", to jakie należy wprowadzić kryteria? Gdzie zaczyna się i koń­ czy możliwość zmiany tradycji? Czy mamy kierować się estetycznym kanonem kultury ludowej, czy dziewiętnastowiecznego realizmu, współczesnej estetyki popkultury, czy też - dajmy na to - konceptualizmu? Przecież wśród nas samych różne panują poglądy, opinie i poczucie piękna. W budowaniu narracji etnograficznych nie powinno chodzić o to, żeby przeno¬ sić pewne, arbitralnie wybrane działania z przeszłości w teraźniejszość, ani o to, żeby kreować przyszłość. To w muzeach - na wystawach i w publikacjach - moż¬ na poznać tradycyjną ludową kulturę, a nie na współczesnej wsi. Gdyby była ona ciągle aktualna w terenie, nie trzeba by jej zamykać w muzealnych pomieszcze¬ niach. Po to istnieją etnologiczne muzea, żeby tam móc „spotkać się" i poznać inną kulturę, także dawną kulturę polskiej wsi. Po to istnieje edukacja w muzeach, żeby przekazywać wiedzę o innych (w tym i dawnych) kulturach. Nikomu nic z tego nie przyjdzie, że na siłę będziemy próbowali wmontować elementy prze¬ szłości w teraźniejszość. Oczywiście, można dzisiaj wykorzystywać dawne sym¬ bole, znaki, zwyczaje w różnych działaniach związanych np. z regionalizmem, ale niech to regionaliści, działacze i animatorzy kultury o tym decydują, na swój sposób wykorzystując te elementy, które uważają za obecnie dla nich ważne i funkcjonalne. A etnolog z przyjemnością się temu przyjrzy, wykona dokumen­ tację i podda analizie. Nie do końca ma rację Piotr Kowalski (2003), kiedy pisze, że dzisiejszy rozwój „przemysłu ludowego" jest ważny jako produkcja artefak­ tów do muzeów. W etnograficznych kolekcjach muzealnych powinny znajdować się artefakty będące odzwierciedleniem jakiejś określonej kultury, a nie tylko „ludowopodobne" przedmioty przypominające obiekty z przeszłości. To, że jakiś element znany z tradycyjnej kultury ludowej występuje i dzisiaj jest na pewno zjawiskiem ciekawym dla współczesnego etnologa, bardziej ze względu na sposób współistnienia z elementami kultury współczesnej, niż tylko na swoją reliktowość. To, że jakiś element kultury przetrwał i dopasował się do współczesności nie znaczy automatycznie, że jest on lepszy, ważniejszy, niż jakiś artefakt dużo młodszy. Oczywiście, tworzenie ciągów genetycznych, czy porów¬ nywanie zjawisk i kultur w nauce, bądź w edukacji jest możliwe także i dzisiaj, ale trzeba to jasno określić, sprecyzować i nazwać, by nie wprowadzać dezinformacji. Niedocenianie kategorii czasu pojawia się w etnografii także w innych spra¬ wach. Problemem jest - moim zdaniem - pokazywanie np. mapy Polski w grani¬ cach po 1945 roku, gdy mówi się o tradycyjnej ludowej kulturze, która najczęś­ ciej osadzana jest historycznie na przełomie X I X i X X wieku lub do czasów I I wojny światowej. Pomija się zatem całe regiony na wschód od tej granicy, co prawda wieloetniczne, ale przecież - po pierwsze, także z dużym procentem ludności polskiej, po drugie - bardzo mocno wpływające na historię polskiej �218 HUBERT CZACHOWSKI etnografii i w ogóle myślenia o etniczności (także polskiej) i o kulturze ludo¬ wej. Gdy mówi się o tradycyjnej, ludowej polskiej kulturze (lub w Polsce!) np. X I X wieku, nie ma sensu na mapie pokazywać okolic Szczecina lub Wrocławia, a nie pokazywać Wilna i Lwowa. Dla pełnej panoramy tradycyjnej kultury ludo¬ wej (zarówno w Polsce, jak i polskiej) konieczne jest uzupełnienie wielu luk. Dzieje się tak np. w różnego typu publikacjach, w tym - w encyklopediach, gdy pokazuje się zróżnicowanie etnograficzne Polski na mapach po 1945 roku, nakładając na nie podziały wcześniejsze, które w tym czasie przestawały być obowiązujące. Są to jeszcze pozostałości po polityce komunistycznego monopolu na prawdę historyczną (i każdą inną), ale czas najwyższy przywrócić właściwą perspektywę kulturze ludowej także w jej historycznym aspekcie. Ze wspomnianą tu praktyką spotykamy się np. w książce, będącej w zamierze¬ niu podręcznikiem do edukacji regionalnej (Błachowski 2003). Przedstawiono tam Polskę w granicach powojennych (po 1945 roku) i na to naniesiono nazwy woje¬ wództw Rzeczypospolitej szlacheckiej, np. z województwem bełskim; zaznaczono nawet miasto będące stolicą województwa, umieszczono je jednak tuż za obecną granicą. Podpis pod całą mapą brzmi: Województwa Polski od XVI do 1772 roku, bez śladu informacji, że Polska wyglądała wtedy inaczej. Jest tak, mimo że w książ¬ ce opisywane i pokazywane są w dużej liczbie artefakty z X I X wieku, a nawet wcześniejsze. Na dodatek próba ułożenia na jednej mapie kilku podziałów admini¬ stracyjnych i etnograficznych z różnych czasów sama w sobie jest karkołomna. Wydawane atlasy kultury ludowej w Polsce także pomijają czasy historyczne i na mapie powojennej pokazują występowanie danego zjawiska np. przed I I woj¬ ną światową. Na szczęście jest tam prawie zawsze podana informacja o czasie zbierania danych, ale w zasadzie taka mapa powinna być pełna, powinna też ukazywać granice zgodne z historyczną rzeczywistością (w określonym czasie). Takie prezentowanie materiału może jednak dezorientować czytelnika, a poza tym pozbawia go właściwego historycznego kontekstu. Bardzo dobrze rozwiązano tę kwestię w niektórych podręcznikach do historii, przedstawiając, przy omawianiu konkretnego okresu, ówczesne granice histo¬ ryczne i nakładając na nie kontur dzisiejszej Polski. Interesujący mnie problem dostrzegam słuchając Polskiego Radia, z wielce skądinąd zasłużoną Redakcją Kultury Ludowej. I tam bowiem pojawiają się po¬ dobne kłopoty. Zdarza się, że współcześnie redaktor udaje się na wieś, szuka najstarszej osoby i pyta, oczytany w „tradycyjnej kulturze ludowej, w jej dzie¬ więtnastowiecznej wersji", o dawne obyczaje, np. weselne. Wszystko to brzmi po kolbergowsku i nadawana jest temu taka aura. Ale przysłuchajmy się, o jakiej rzeczywistości mówią współcześni informatorzy. Wspominają oni np. lata pięć¬ dziesiąte X X wieku, albo relacjonują to, co wyczytali w książkach, często nawet etnologicznych. Sam spotkałem się z sytuacją, gdy pytałem około 40-letniego 7 7 W żadnym wypadku nie deprecjonuję tu osiągnięć Oskara Kolberga, które uważam za wiel¬ kie. Mam tylko na myśli odwołania do jego dzieła traktowanego jako wzór dla badań terenowych prowadzonych na początku X X I wieku. �ETNOGRAFICZNE QUIPRO QUO, CZYLI KŁOPOTY Z CZASEM 219 mężczyznę, chodzącego na Kujawach z kozą w czasie zapustów, czy słyszał kiedyś o zwyczaju zabawy zwanej podkoziołkiem. Usłyszałem: [...] w naszej wsi tego nie było, chociaż Kolberg pisze o tym, ale u nas już nie było. Drugie albo kolejne życie tekstów etnologicznych, to w ogóle osobny problem do badania. Nie twierdzę bynajmniej, że badanie zwyczajów z lat pięćdziesiątych czy sześćdziesiątych (jak i zupełnie współczesnych) nie może być ciekawe, ale trzeba wyraźnie zaznaczyć tę granicę czasową, a nie sugerować, być może nieświadomie, że dotykamy świata odwiecznego i niezmiennego. Tego typu sugestie to wyraz tęsknoty samych etnologów za mityczną kulturą ludową. Podtrzymujemy kliszę i cieszymy się, że jest, zamiast j ą badać. Odkryłem niedawno, że praktyki pyta¬ nia, w trakcie badań terenowych, osób najstarszych ciągle są podejmowane, np. podczas pisania prac magisterskich, a wnioski formułowane na podstawie takich wywiadów także osadzane są w czasie mitycznym. Jednym z wielu przykładów może być praca o roli kobiety w tradycyjnej rodzinie rybackiej (najstarsza informatorka urodzona była w roku 1920, a kilka w 1939) (por. Pluto-Prądzyńska 2004). Informacje zebrane w ten sposób pochodzą z lat pięćdziesiątych i sześć­ dziesiątych X X w., ale wnioski zawarte w tekście osadzone są tak naprawdę bezczasowo, skryte za niejasnym terminem „tradycyjna rodzina". Niejasne są także postulaty zawarte we wspomnianej książce do edukacji regionalnej, gdzie w koń¬ cowym rozdziale zachęca się, by współcześnie młodzież podejmowała etnogra¬ ficzne badania terenowe i pytała informatorów o ludowe stroje, rozmieszczenie w izbie ław i skrzyń, konstrukcje dachów, pielęgnację zębów i uszu, sprzęty do prania itd. Jakich odpowiedzi możemy się na współczesnej wsi spodziewać? Nie trzeba mieć chyba wielkiej wyobraźni, żeby odpowiedzieć na to pytanie. Ignorowanie czasu to nic innego, jak tylko bezrefleksyjnie powtarzane przeko¬ nanie o niezmienności ludowej kultury, co prowadzi do wielokrotnie już opisywa¬ nego zjawiska jej mityzacji i stereotypizacji. Spróbujmy więc przywrócić sens naszym działaniom, w tym i edukacji. Jeżeli mówimy o X I X wieku, pokazujmy rzeczy, przedmioty, ikonografię i mapy z epoki. Jeżeli mówimy o okresie po 1945 roku, pokazujmy świat odpowiadający tej rzeczywistości. Mieszanie róż¬ nych rzeczywistości historycznych jest nadużyciem, produkującym niebezpieczne stereotypy o ludowej kulturze, o etnologii i reprezentantach tej dyscypliny. LITERATURA B ł a c h o w s k i A l e k s a n d e r 2003, Etnografia. Ścieżka edukacji regionalnej, PTL - Oddział Toruń, Z G STL, Lublin, Toruń. B u c h o w s k i M i c h a ł 1995, Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce, [ w : ] Etnologia polska pomiędzy ludoznawstwem a antropologią, Aleksander Posern-Zieliński (red.), Prace Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, nr 6, Poznań, s. 37-59. B u r s z t a W o j c i e c h J. 1992, Kultura - ludowość - postfolkoryzm, [w:] tegoż, Wymiary antropologicznego badania kultury, U A M , Poznań, s. 188-211. D o m i n i a k Ł u k a s z M . 2004, Zabawa w przeszłość. Festyn archeologiczny jako forma karnawału, [w:] Karnawalizacja. Tendencje ludyczne w kulturze współczesnej, Jan Grad, Henryk Mamzer (red.), Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznań, s. 81-86. �220 HUBERT CZACHOWSKI Funkcje społeczne... 1979, Funkcje społeczne etnologii, Zbigniew Jasiewicz (red.), PAN, Poznań. G i d d e n s A n t h o n y 2002, Nowoczesność i tożsamość. „Ja" i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. K o w a l s k i P i o t r 2003, O wielbicielach folkloru - z dystansem i niepokojem, www.koncept. biz.pl/konferencja/archiwuma3.htm; także, [w:] Tradycja z przeszłością. Zadania współ­ czesnej etnologii. Teoria i praktyka w zachowaniu ludowego dziedzictwa kulturowego dla zjednoczonej Europy, Towarzystwo Naukowe Sandomierskie, Sandomierz, s. 27-44. K r o h A n t o n i 1999, Sklep potrzeb kulturalnych, Prószyński i S-ka, Warszawa. K u l i g o w s k i W a l d e m a r 2004, Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie?, Lud, t. 88, s. 143-167. P l u t o - P r ą d z y ń s k a G a b r i e l a 2004, Uwagi na temat roli kobiety w tradycyjnej rodzinie rybackiej Półwyspu Helskiego, Nasze Pomorze, nr 6, s. 155-163. R o b o t y c k i C z e s ł a w 1993, Etnografia wobec samej siebie, Prace Etnograficzne, z. 32, Uniwersytet Jagielloński, Kraków, s. 23-34. T a y l o r C h a r l e s 1999, Źródła podmiotowości. Narodziny tożsamości nowoczesnej, Wydaw¬ nictwo Naukowe PWN, Warszawa. HUBERT CZACHOWSKI ETHNOGRAPHIC QUI PRO QUO OR THE PROBLEMS W I T H TIME Summary This article discusses the problem of ethnographical narratives' constructions in accordance to historical time they refer to. The issue of non-historical treatment of the research objects arise both in works of academic staff and workers of ethnographic museums. Ethnological community in Poland still has, described already by authors such as Wojciech Burszta, Antoni Kroh or Piotr Kowalski, the problem with time in the constructions of ethnological descriptions - a phenomenon of praesens etnographicum. The difficulties in dealing with time appear also in educational works conducted mostly in ethnographic museums, where it is being treated rather freely. It causes flexible diffusion of particular elements of one culture into another over time. It often occurs during socalled folk festivities, where old traditional artifacts are presented right next to contemporary artists, their activities and products. The author believes it's allowed to educate through such forms of entertainment, but it's also unacceptable to misinform people or create false realities and contexts. The category of time is being treated confusingly also in works which present traditional folk culture (from the X I X / X X century, or before the I I World War) on the maps o f contemporary Poland. Such practice leads to not-considering the territories that used to constitute significant parts of former Poland. Author emphasizes that they were indeed multi-ethnic, but included the considerable percentage of Poles. A t the same time they had an extremely strong influence on the development of Polish ethnography and on the reflection on ethnic issues and folk culture. Author concludes that mixing historical realities leads to the misuse and abuse of time as well as to the appearance of dangerous stereotypes of folk culture, ethnology and ethnologists themselves. Translated by Jarosław Adres Autora: Dr Hubert Czachowski Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prufferowej Wały Gen. Sikorskiego 19, 87-100 Toruń e-mail: hubertcz@poczta.onet.pl Derlicki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6174a201db97be0c15efc5bf39b83709.pdf f25e4fc61cc9e1fbb4f2ea7abadaff1e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5240 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource PRL - pamięć pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4864 Title A name given to the resource Pamięć, nostalgia i zazdrość o "dawne, dobre czasy" / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.177-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa PAMIĘĆ, NOSTALGIA I ZAZDROŚĆ O „DAWNE, DOBRE CZASY" NARRACJE I RÓŻNE RODZAJE PAMIĘCI Są takie teksty etnologiczne, do których chętnie wracam, za każdym razem odkrywając coś nowego, poruszającego, inspirującego. Jednym z nich jest artykuł Katarzyny Kaniowskiej „«Memoria» i «postpamięć» a antropologiczne badanie wspólnoty" (Kaniowska 2004). „Memoria" to, według cytowanych przez K. Kaniowską badaczy (J.G. Droysena i O.G. Oexle), „przypomnienie, wspomnienie, ale także świadectwo, trwała pa­ miątka przeszłości" (tamże, s. 13). Dla świętego Augustyna memoria to „stan świadomości". Nie jest ona - jak zauważa Kaniowska - jedynie pamięcią, tym, co pamiętane, „ale też (a może przede wszystkim) tym, co z pamięci, z pamięta¬ nego wynika" (tamże, s. 14). Zdaniem K. Kaniowskiej, memoria może być także rozumiana jako samo-wiedza, stan ducha i umysłu, wspomnienie przeszłości oraz rodzaj introwersji (tamże, s. 17). „[...] wyraża się [ona] w narracji podmiotu 0 sobie, o doświadczeniu przeszłości, a przez to określa teraźniejszą wiedzę 1 samowiedzę podmiotu" (tamże, s. 19). Termin 'postpamięć' został wprowadzony do antropologii przez Marianne Hirsch. „Postpamięć to pamięć drugiego pokolenia, które nie przeżywszy rze¬ czywistości ujętej pamięcią, skazane jest na określanie własnej tożsamości na podstawie niewłasnego doświadczenia przeszłości. Postpamięć to także wiedza o przeszłości, ale budowana na empatycznym odtwarzaniu czyjegoś doświad¬ czenia [...] Postpamięć jest więc w jakimś sensie «przedłużeniem» pamięci świad¬ ków i uczestników minionej rzeczywistości, ale kształtującym tegoczesne czyjeś myślenie i wiedzę o sobie i o świecie" (tamże, s. 20). „Postpamięć to pielęgno¬ wanie zapamiętanego doświadczenia przez dzieci czy spadkobierców doświad¬ czających. [...] Postpamięć staje się narracją o narracji [...]" (tamże, s. 21). Pamięć jest fundamentem, na którym opiera się wspólnota. Decyduje o jej prze­ trwaniu, o identyfikacji z określoną grupą, trwałości więzi wspólnotowych. „Pa¬ mięć, kumulując dawne nasze doświadczenie, staje się też wiedzą o nim, a zatem doświadczenie i wiedza konstytuują naszą tożsamość. Brak pamięci oznacza utra¬ tę tożsamości. Nie pamiętając bylibyśmy nikim" (Kaniowska 2004, s. 15) . 1 1 W humanistycznej refleksji nad związkami między pamięcią i tożsamością warto, jak sądzę, odwołać się do książki Jana Pawła I I , zatytułowanej właśnie Pamięć i tożsamość (Jan Paweł I I 2005). Może być ona również pomocna w rozważaniach nad europejską tożsamością, wykorze­ nieniem i wieloma innymi współczesnymi zjawiskami społeczno-kulturowymi. �178 IWONA KABZIŃSKA Katarzyna Kaniowska koncentruje się na związkach między pamięcią (indy¬ widualną i grupową) a wspólnotą, wskazuje jednak również na możliwość wyko¬ rzystania kategorii pamięci w antropologicznych badaniach nad tożsamością, dziedzictwem kulturowym, samowiedzą, świadomością kulturową i społeczną, a także narracjami jako „przedstawieniami pamięci" i treściami wyobrażeń, które są „niezbywalnym elementem" narracji (tamże, s. 25). „Pamięć stanowi wartość poznawczą", „jest źródłem wiedzy antropologicznej". Pojawia się jednak pytanie: „jak z wartości tej korzystać?" (tamże, s. 19). Kolejne pytanie dotyczy naukowej wartości pamięci i metod, jakimi możemy się posługiwać przy bada¬ niu jej funkcji i treści. Pytanie o wartość naukową pamięci „jest [zarazem] pyta¬ niem o wartość naukową źródeł, z jakich nasza dyscyplina korzysta" (tamże). Kiedy po raz pierwszy przeczytałam cytowany tu tekst K. Kaniowskiej, pomyślałam, że etnografowie, etnologowie/ antropolodzy kultury w swoich badaniach niemal „od zawsze" odwoływali się do ludzkiej pamięci jako źródła wiedzy o interesujących ich faktach i zjawiskach kulturowych, nie postrzegali jej jednak tak, jak czynią to współcześni badacze. Przywołałam także osobiste doświadczenia, wskazujące na zmianę sposobu myślenia o pamięci. W czasach studenckich wyjeżdżałam na badania terenowe (Ciechanowiec, Myszyniec, Ryn), stanowiące element obowiązkowych praktyk i międzyuczel¬ nianych obozów. Uczyliśmy się, jak prowadzić wywiady z mieszkańcami bada¬ nych miejscowości - naszymi informatorami. Nie mówiło się jeszcze wówczas 0 rozmówcach i rozmowach, ani też o narratorach i narracjach. W przypadku moich badań wywiady dotyczyły m.in. obrzędów rodzinnych i dorocznych, zwy¬ czajów związanych z cyklem agrarnym, budownictwa wiejskiego, pożywienia, funkcjonowania rozmaitych instytucji. Niezbędne było spojrzenie na te obszary kultury z perspektywy historycznej i prześledzenie mechanizmów zmian. Korzy¬ stałam z zasobów pamięci moich informatorów, koncentrowałam się jednak przede wszystkim na treści przekazywanych przez nich informacji, wypowiada¬ nych słowach. Nie zastanawiałam się nad samą pamięcią jako kategorią etnologicznej/antropologicznej wiedzy, a przecież to właśnie ona pozwalała infor¬ matorom odpowiadać na zadawane przeze mnie pytania, na odtwarzanie tego, co minione, ożywianie przeszłości, choćby tylko na czas wywiadu. Mam wrażenie, że pamięć osób uczestniczących w badaniach traktowałam instrumentalnie. Nie było to jednak z pewnością działanie świadome, ani zamierzone. Pamięć po prostu istniała, jako coś oczywistego, nie wymagającego refleksji. Jednocześnie, paradoksalnie, byłam świadoma związanych z nią ograniczeń. Wiedziałam, że możemy poznać jedynie tę część rzeczywistości, a raczej jej subiektywnego obrazu, która została „zapisana" w pamięci informatorów i którą odtwarzali podczas wywiadów. Ich pamięć tworzyła niewidzialne ramy, w których obrębie mogli się poruszać zarówno informatorzy, jak i badacze. Po skończeniu studiów rozpoczęłam pracę w Zakładzie Etnografii (później - Etnologii) Instytutu Historii Kultury Materialnej (obecnie Instytut Archeologii 1 Etnologii) Polskiej Akademii Nauk. Współpracujący z Zakładem prof. Witold Dynowski zaproponował mi udział w pracach istniejącej już od kilkunastu lat �PAMIĘĆ, NOSTALGIA I ZAZDROŚĆ O „DAWNE, DOBRE CZASY" 179 i kierowanej przez niego ekspedycji, której członkowie prowadzili badania etnologiczne na terenie Mongolii. Uczestnictwo w pracach ekspedycji pozwoliło mi m. in. na zebranie materiałów dotyczących zachowań ludycznych pasterzy mongolskich (gier, zabaw, rozmaitych rodzajów sportu i rozrywki). Możliwe stało się wyjaśnienie roli tego typu zacho­ wań w kulturze badanej grupy, ukazanie ich miejsca w obrzędowym kontekście, wyjaśnienie pełnionych przez nie funkcji, odtworzenie znaczenia symbolicznokomunikacyjnego oraz związków z magią, wróżbiarstwem, obrzędami przejścia, zmianami cyklu kalendarzowego. Na podstawie badań terenowych można było również mówić o zmianach zachodzących w interesującej mnie sferze mon­ golskiej kultury od czasów, do których sięgała pamięć informatorów do współ­ czesności. W swoich badaniach odwoływałam się także do źródeł pisanych, do materiałów porównawczych i szerokiego kontekstu kulturowego, prawdziwą skarbnicą wiedzy była jednak pamięć osób, z którymi prowadziłam wywiady. Dostępne mi publikacje informowały najczęściej jedynie o regułach gier i zawo¬ dów, sposobach ich organizacji oraz kontekście czasowo-sytuacyjnym. Na wiele pytań mogłam odpowiedzieć wyłącznie dzięki przeprowadzonym wywiadom. Prowadząc badania na terenie Mongolii, podobnie jak w czasach studenckich praktyk, koncentrowałam się przede wszystkim na treści wypowiedzi informato¬ rów, którzy odpowiadali na zadawane przeze mnie pytania. Analizowałam ich słowa, interpretowałam je, próbując zrozumieć rzeczywistość kulturową, o której mówili. Nie zastanawiałam się zbytnio nad samą kategorią pamięci, a przecież to właśnie ona była kluczem do wiedzy. To dzięki niej mogłam podjąć próbę uzupełnienia znanych mi źródeł i zrozumieć sens wielu zachowań, określić ich funkcje pozaludyczne, sposoby interpretacji wyników różnego rodzaju współzawodnictw, poznać wierzenia mówiące o ich genezie. Mogłam jednak odtworzyć tylko tę część przeszłości, do której sięgała pamięć moich informatorów, a raczej poznać tylko to, o czym mówili, wracając pamięcią do minionych lat. Głębsza refleksja nad pamięcią jako źródłem wiedzy i kategorią badawczą pojawiła się podczas badań, jakie prowadziłam w zachodnich i centralnych rejo¬ nach Białorusi w latach 1992-1998. Zasadniczym celem prac było ukazanie zmian sytuacji Polaków mieszkających na tych terenach, ich historii (zapamięta¬ nej, doświadczonej i przeżywanej przez moich rozmówców - już nie informato¬ rów), a także określenie wyznaczników ich identyfikacji (etnicznej, narodowej, kulturowej) i szerokiego kontekstu (historycznego, politycznego, społecznego i kulturowego), w jakim kształtowała się tożsamość badanej grupy. Interesowały mnie również postawy wobec zmian, zarówno tych, jakie nastąpiły po upadku ZSRR, jak i wcześniejszych (powstanie I I Rzeczypospolitej i okres między¬ wojenny, I I wojna światowa, włączenie Północno-Wschodnich Kresów I I RP do Związku Radzieckiego) zachowanych w pamięci starszego pokolenia. W trakcie badań terenowych bardzo wyraźnie zdałam sobie sprawę ze zna¬ czenia nie tylko słów i treści poszczególnych wypowiedzi, ale właśnie pamięci. Sprzyjała temu badana przeze mnie problematyka. Rozmowom o przeszłości czę¬ sto towarzyszyły silne emocje, wywołane powrotem do minionych doświadczeń �180 IWONA KABZIŃSKA (dobrych i złych, radosnych i takich, które mimo upływu lat ciągle okazują się bolesne) i ich ponownym przeżywaniem. Źródłem tych emocji była pamięć i zapisane w niej doświadczenia. Wiedziałam, oczywiście, że pamięć może „fał¬ szować" rzeczywistość, że niekoniecznie musiało być tak, jak o tym opowiadali rozmówcy, jak i to, że po latach wiele wydarzeń odchodzi w nie-pamięć, zaczyna przypominać wyblakłe fotografie, na których trudno odróżnić rysy postaci, kształ¬ ty przedmiotów, tło. Nie miało to jednak większego znaczenia dla moich prac. Badania, jakie prowadziłam na Białorusi, przypadły na czasy tzw. boomu biograficznego, wywołanego zmianami zapoczątkowanymi przez pieriestrojkę, „rewolucją" 1989 roku w krajach Europy Środkowej, upadkiem muru berlińskie¬ go i rozpadem ZSRR. „Boomowi biograficznemu" sprzyjało poczucie wolności, świadomość dokonujących się zmian, końca pewnej epoki i początku nowego etapu, z którym wiązano duże nadzieje. W państwach dawnego „bloku wschod¬ niego", często po raz pierwszy, podjęto publiczną dyskusję o przeszłości, z udzia¬ łem mediów, polityków, badaczy i dużej części społeczeństwa. Towarzyszyły jej oceny i refleksja nad historią poszczególnych krajów, nad tym, jak było naprawdę. Pojawiły się również pytania o przyszłość. Przejawem „boomu biograficznego" były m. in. liczne uroczystości o charak¬ terze patriotyczno-historycznym, lawinowo rosnąca liczba publikacji rozmaitych wspomnień, zainteresowanie materiałami biograficznymi. W Związku Radziec¬ kim „we wczesnym okresie głasnosti toczyła się ostra kampania przeciwko wy¬ mazywaniu z pamięci totalitarnej przeszłości oraz przeciwko tzw. «mankurtyzacji» człowieka. Jak głosi stara legenda kazachska, dawno temu istniało plemię okrutnych wojowników, którzy brutalnie torturowali jeńców pasem zro¬ bionym ze skóry wielbłąda zmieniając ich w mankurtów - «szczęśliwych nie­ wolników^ ludzi bez pamięci. Mankurt [...] stał się metaforą homo sovieticusa [...]" (Boym 2002, s. 271). Cytowana autorka pisze także o wspólnym dla Europy Środkowo-Wschod¬ niej fenomenie kontrpamięci (zjawisko to występowało przede wszystkim w śro¬ dowiskach opozycyjnej inteligencji lat 1960-1980). Była to "pamięć werbalna, przekazywana między bliskimi przyjaciółmi i członkami rodziny", a zarazem - „konkurencyjna wizja przeszłości [... ] [którą] rzadko omawiało się otwarcie, była komunikowana raczej nie wprost, przez żarty oraz aluzje. [... ] Kontrpamięć nie była zwykłym zbiorem alternatywnych faktów oraz tekstów, ale raczej alter¬ natywnym sposobem czytania przy użyciu dwuznaczności, ironii, aluzji, prywat¬ nej intonacji, która przeciwstawiała się oficjalnemu, biurokratycznemu i po¬ litycznemu dyskursowi. [... ] Kontrpamięć opiera się na idei «wewnętrznej wolności», niezależnej od polityki państwowej, którą można było utrzymać na¬ wet w więzieniu" (Boym 2002, s. 281-283) . 2 2 Boym cytuje słowa Milana Kundery: „«Walka człowieka z władzą jest walką pamięci z zapomnieniem»". Stały się one „dewizą powojennego pokolenia intelektualistów i pisarzy dysydenckich w całej Europie Wschodniej, poczynając od lat sześćdziesiątych i na późnych osiemdziesiątych kończąc" (Boym 2002, s. 282). �PAMIĘĆ, NOSTALGIA I ZAZDROŚĆ O „DAWNE, DOBRE CZASY" 181 Zjawisko kontrpamięci miało jednak wąski zasięg i odbiór społeczny. Bardzo szybko też krytyczna refleksja nad historią przestała budzić powszechne zainte¬ resowanie. Kontrpamięć stała się natomiast obiektem rywalizacji różnych ugru¬ powań politycznych. Jak stwierdził Tony Jude: „«Istniało zbyt wiele pamięci, zbyt wiele rodzajów przeszłości, do której ludzie mogli się odwoływać, używa¬ nej najczęściej jako broń przeciwko komuś innemu»" (Boym 2002, s. 284-285). Kontrpamięć jest kolejną - obok memorii i postpamięci - kategorią, którą, jak sądzę, należy wziąć pod uwagę w etnologicznych/antropologicznych bada¬ niach nad pamięcią i narracją. Interesująca kategorią jest również pamięć aksjologiczna. „To, co nazywamy pamięcią aksjologiczną jest odciśniętym w wyobraźni zbiorowej zapisem kanonu wartości będących rodzajem duchowej konstytucji wspólnoty - kanonu ubranego najczęściej w kostium historycznych wypadków. [... ] Korzystając z wydarzeń wziętych z historii pamięć aksjologiczna przechowuje je jako symbole wartości podzielanych przez członków wspólnoty. [... ] pamięć ta, jakkolwiek odwołuje się do konkretnych faktów i osób - mówi nam raczej o moralnej tożsamości narodu, niż o jego historii - w każdym razie, gdy o przeszłości chcemy mówić w sposób, który zadowoliłby zawodowych historyków. [...]" (Karłowicz b.r.w., s. 35). W czasach Związku Radzieckiego jedną ze strategii umożliwiających przetrwa¬ nie było zachowanie milczenia, „milczącej pamięci", „zapomnienie" o przeszłości. W okresie burzliwych przemian końca X X wieku ludzka pamięć (i zapisane w niej doświadczenia) stała się natomiast bezcennym źródłem wiedzy. Odegrała ona rów¬ nież (i odgrywa nadal) ważną rolę w procesie rekonstrukcji lub budowania naro¬ dowej tożsamości, kreowania obrazu historii i tworzenia wspólnoty doświadczeń (Dubas 2004; Kaniowska 2003; Kabzińska 1998, 1999, 1999a, 2005, s. 155-162). Historyczne zmiany, które przyczyniły się do uwolnienia pamięci zachęcały do rozwoju badań opartych na analizie materiałów biograficznych, w tym również różnego typu narracji. Rosła popularność tzw. metody biograficznej i charakte¬ rystycznej dla niej techniki wywiadu narracyjnego. Tego typu wywiadem posłu¬ żyłam się również w swoich badaniach (szerzej patrz: Kabzińska 1999, 2003). Konstruowaniu autobiografii, także wówczas, gdy odbywa się to na prośbę badacza albo np. instytucji organizującej konkurs na „historie życia", towarzyszą emocje, a pamięć bywa wybiórcza. Brak też najczęściej dystansu. Przykładem mogą być autobiografie zgromadzone podczas realizacji projektu badawczego „Historie życia na Łotwie - 1996". Na podstawie zebranych materiałów można mówić o niezwykłym krytycyzmie wobec wszystkiego, co wiąże się z okresem władzy radzieckiej przy jednoczesnym niedostrzeganiu pozytywnych stron ży¬ cia. Pomijane są zarazem niektóre fakty, uważane dziś przez wielu mieszkańców Estonii za wstydliwe, m.in. współpraca z Rosjanami i przynależność do partii (Bela-Krumina 2003, s. 12). Artykuł, którego autorką jest Baiba Bela-Krumina opublikowany został w 16 tomie serii „Pro ethnologia", wydawanej w Tartu przez Estońskie Muzeum Narodowe. Tom ten poświęcony jest badaniom nad życiem codziennym mieszkań¬ ców Estonii w okresie socjalizmu i w czasach postradzieckich. W poszczególnych �182 IWONA KABZIŃSKA artykułach zaprezentowane zostały wyniki badań opartych głównie na analizie materiałów biograficznych. Informują one m.in. o sposobach doświadczania zmian przez autorów opowieści o życiu, a także np. o stosunkach etnicznych, konfrontacji różnych ideologii i wzorów zachowań, jak również o strategiach, które umożliwiły ludziom przetrwanie w radzieckiej rzeczywistości. Znamienne są różnice w sposobach doświadczania socjalistycznej przeszłości przez osoby reprezentujące mniejszości narodowe i ludność rosyjską. Z biegiem lat zainteresowanie minionymi czasami malało, nie nastąpiły istotne zmiany instytucjonalne, a stosunek do przeszłości, sposób jej doświadczania i pa¬ mięć o niej, podzieliły poszczególne społeczeństwa (szerzej patrz: Boym 2002; Ugreśić 2002). Jak twierdzi Terje Anepaio, można mówić o podziale na młodych, optymistycznych zwycięzców, zorientowanych na przyszłość, oraz starszą gene¬ rację, zawiedzioną i rozczarowaną. Można też mówić o tych, którzy pamiętają o przeszłości i pragną, by pamięć o niej została zachowana oraz tych, którzy trak¬ tują historię obojętnie (Anepaio 2002, s. 56). Wiele starszych osób zauważyło, że sytuacja, kiedy ludzi zmuszano do milczenia została szybko zastąpiona przez brak zainteresowania ich losami i wspomnieniami. Osoby te zamykają się we własnym kręgu, czują się niezrozumiane, odtrącone przez znaczną część społeczeństwa (tamże, s. 57, 59). Moim zdaniem, o tego typu podziałach można mówić również we współczesnej Polsce. Obserwujemy jednocześnie „próby amputowania pa¬ mięci" oraz chęć „uwolnienia się od narodowych tradycji" (Kostro, Ujazdowski b.r.w., s. 44-45). Cytowani autorzy twierdzą, że przyczyną tego zjawiska jest m.in. troska o polityczną poprawność i dobre stosunki z innymi narodami (tamże). Wśród tych, którzy odrzucają przeszłość i nie doceniają znaczenia pamięci nie znajdziemy z pewnością etnologów/antropologów kultury, m.in. tych, którzy w swoich pracach korzystają z różnego typu źródeł biograficznych. W Polsce 0 konieczności wykorzystania tego rodzaju źródeł pisał m.in. Leszek Dzięgiel. Wskazał on na biografie jako nieocenione źródło wiedzy o nie tak jeszcze od¬ ległej przeszłości, jaką były czasy PRL. Podkreślił też, że badania etnologiczne, oparte na źródłach biograficznych, wywołanych lub/i zgromadzonych przez ba¬ daczy, a także na analizie materiałów prasowych i publikowanych pamiętników, pozwalają na opis PRL-owskiej rzeczywistości i sposobów jej doświadcza¬ nia. Umożliwiają przedstawienie realiów życia codziennego i różnych strategii przetrwania. Na ich podstawie można również scharakteryzować mentalność „człowieka ery «realnego socjalizmu»", odtworzyć mitologię tego okresu, roz¬ maite „sytuacje kulturowe", wreszcie - oddać „nastrój obyczajowy" (Dzięgiel 1996, s. 12-13). Podobne badania powinny być, zdaniem autora, przeprowadzone w innych byłych krajach socjalistycznych dla ukazania podobieństw i różnic między nimi (tamże, s. 13, 16; patrz też Hann 1994). Leszek Dzięgiel pisał także o dokumentacyjnej roli badań nad życiem codzien¬ nym w czasach PRL oraz doświadczeniami socjalizmu w Polsce i w innych kra¬ jach „bloku wschodniego". Zwracał również uwagę na konieczność zachowania pamięci o czasach, które, niezależnie od tego, jak są dziś postrzegane, oceniane 1 jak zostały zapamiętane, stanowią część naszej historii. Uwzględnienie tej części �PAMIĘĆ, NOSTALGIA I ZAZDROŚĆ O „DAWNE, DOBRE CZASY" 183 przeszłości i pamięci o niej pozwala też zrozumieć wiele współcześnie występu¬ jących zachowań (na kwestię tę zwraca m.in. uwagę Drozd-Piasecka 2002). Historia, wiedza o niej, a przede wszystkim jej doświadczanie, przeżywanie i wspominanie, jest, podobnie jak pamięć, czynnikiem sprzyjającym budowaniu wspólnoty. Sposób widzenia historii i jej doświadczenia może jednak również pro¬ wadzić do głębokich podziałów społecznych. Odwołam się tu do przykładu Litwy. 23 sierpnia 1987 roku, w czterdziestą ósmą rocznicę podpisania paktu Ribbentrop - Mołotow, w centrum Wilna spotkało się kilkaset (ok. 800) osób, by po latach zaprotestować przeciwko ustaleniom tego paktu i jego tragicznym skutkom dla Litwy. Kolejny wiec odbył się 23 sierpnia 1988 roku. Uczestniczyło w nim już 150-200 tys. (Senn 2002, s. 27, 38, 130). Jednocześnie rozpoczęła się dyskusja nad litewską historią, okresem niepod¬ ległości (lata 1918-1940). Mówiono o historii narodu i zagubieniu prawdy. Padło pytanie: Gdzie jest prawdziwa Litwa? Czy prawdziwą Litwą jest ta z okresu niepodległości, czy ta z czasów ZSRR? (Senn 2002, s. 23-24, 27-36). Od tego pytania zaczęły się poważne zmiany w spojrzeniu na litewską historię. Zaczęto j ą postrzegać nie tylko jako zapis przeszłości, ale jako bardzo ważny element wspólnoty i wyznacznik kondycji narodu. Za prawdziwą uznano historię Litwy opisaną przez Adolfasa Sapokę w książce wydanej w 1936 roku przez Litewskie Ministerstwo Edukacji (tamże, s. 42). Konieczne stało się jednak uzupełnienie zapisu litewskich dziejów o późniejsze lata, wypełnienie białych plam, spojrze¬ nie na nowo na przeszłość Litwy i rozliczenie się z nią. O historii Litwy dysku¬ towali nie tylko intelektualiści, członkowie litewskiej opozycji, ale także inni ludzie, którzy wyszli na ulicę. Mówiono również o konieczności zachowania litewskiej kultury i ojczystego języka, protestując przeciwko dwujęzyczności, widząc w niej krok prowadzący do asymilacji etnicznej. Pojawiło się pytanie o suwerenność państwa. Wskazywano na sprzeczności między zapisami w ra¬ dzieckiej Konstytucji i rzeczywistością (szerzej patrz: Senn 2002, s. 28-54). W dyskusjach o przeszłości wiele uwagi poświęcono stosunkom litewsko-radzieckim. Duża część starszego pokolenia Litwinów do dziś postrzega Rosjan jako okupantów. Nie zapomniano też o masowych deportacjach ludności litew¬ skiej, jakie miały miejsce w latach 1941, 1948 i 1949. Są one określane mianem genocydu. Wprawdzie po kilkunastu latach część deportowanych wróciła do do¬ mów, warunkiem powrotu było jednak zachowanie milczenia na temat doświad¬ czeń z zesłania (tamże, s. 24-27). Alfred Erich Senn był świadkiem sierpniowej demonstracji w 1988 roku. Po wyjściu z parku, w którym odbywał się wiec, zauważył grupę Polaków rozma¬ wiających o swoich doświadczeniach historii i powojennych zmian (Senn 2002, s. 34-35). Chcieli oni, jak sądzę, zwrócić uwagę na stosunek władz radzieckich do polskiej mniejszości, przypomnieć o prześladowaniach, deportacjach i ekspatriacji. Chcieli też zaznaczyć, że i oni są obywatelami Litewskiej Socjalistycznej Repu¬ bliki Radzieckiej i pragną, by ich doświadczenia nie zostały zapomniane. Istnienie polskiej i litewskiej historii, różnic w sposobie widzenia i przeżywania przeszłości, jak też mówienia o niej, stanowi jednak istotną przeszkodą w budowaniu dobrych �184 IWONA KABZIŃSKA relacji polsko-litewskich. Polska mniejszość narodowa (bardziej niż rosyjska) jest też do dziś, jak twierdzi Senn, „piętą achillesową" dla Litwinów (tamże, s. 246) . W latach 1996-2000 Międzynarodowe Stowarzyszenie Oceniania Osiągnięć Edukacyjnych przeprowadziło badania dotyczące postaw obywatelskich mło¬ dzieży. Badaniami objęto 28 państw, w tym - Litwę. Drogą losową wybrano tu 3494 uczniów ze szkół litewskich (144), rosyjskich (19) lub polskich (6). Jedno z pytań brzmiało: Co mi najbardziej pomaga czuć się obywatelem Litwy? Wśród możliwych odpowiedzi - obok języka państwowego, religii, demokratycznego państwa, świąt narodowych oraz wysokiego standardu życiowego - autorzy badań umieścili sławną przeszłość historyczną. Z badań wynika, że ma ona znaczenie dla ponad 50% uczniów szkół litewskich, nieco ponad 20% uczniów szkół rosyj­ skich i ok. 40% uczniów szkół polskich (Zaleskiene 2005, s. 116, 122). Szkoda, że w projekcie badań nie uwzględniono możliwości umotywowania określonych wyborów, komentowania wypowiedzi. Nie wiadomo też, w jaki sposób ucznio¬ wie reprezentujący różne narodowości, chodzący do szkół z różnymi językami nauczania, postrzegają „sławną przeszłość historyczną Litwy". Czy mówiąc o niej opierają się na wiedzy wyniesionej ze szkolnych podręczników (przy czym należy pamiętać, że we wszystkich szkołach obowiązuje ten sam program na¬ uczania), czy też korzystają z innych źródeł, np. wspomnień rodziców i dziad¬ ków? Czy w przypadku uczniów, podobnie jak osób starszych, można mówić o litewskim, polskim i rosyjskim obrazie Litwy i jej historycznej przeszłości? 3 TĘSKNOTA Z A SOCJALIZMEM/KOMUNIZMEM W 2002 roku ukazała się praca zbiorowa zatytułowana Nostalgia. Eseje o tęsk­ nocie za komunizmem. Autorzy poszczególnych tekstów pochodzą z krajów „blo­ ku wschodniego". Łączy ich nie tylko wspólnota doświadczeń, ale też refleksja nad zjawiskiem nostalgii za socjalizmem, które występuje w wielu krajach postko¬ munistycznych, i nad pamięcią, która tę nostalgię rodzi, daje na nią przyzwolenie, podsyca ją. Można zapytać, za czym tak naprawdę tęsknią ci, którzy z rozrzew¬ nieniem wspominają minioną epokę. Czy pragną powrotu socjalistycznego ustroju ze wszystkimi jego blaskami i cieniami, czy też tylko niektórych jego elementów (a jeśli tak, to których)? Pojawia się też pytanie czy rzeczywistość, do której tęsk¬ nią istniała naprawdę, czy należałoby raczej mówić o jej wyobrażeniach? Na terenach byłej Niemieckiej Republiki Demokratycznej „sentymentalny zwrot ku czasom NRD" określany został mianem ostalgii. Odczuwają j ą przede wszystkim ci, którzy uważają się za ofiary zmian zapoczątkowanych w 1989 roku i pesymistycznie spoglądają w przyszłość. Jak wynika z badań przeprowadzo¬ nych w 1998 roku przez pracowników Uniwersytetu w Pasawie, grupa ta obej¬ muje 33% mieszkańców wschodnich landów (Trenkner 2002, s. 23). Ostalgia 3 Szerzej o sytuacji Polaków na Litwie patrz np.: Bobryk 2005; Kurcz 2005; Żołędowski 2003 i in. �PAMIĘĆ, NOSTALGIA I ZAZDROŚĆ O „DAWNE, DOBRE CZASY" 185 stała się jednocześnie towarem, na którym można dobrze zarobić. Świadczy o tym np. spektakularna popularność zespołów grających muzykę z różnych lat socjalistycznej epoki (szerzej patrz: Brussig 2002). Od 15 lipca 2006 r. w Berlinie czynne jest Muzeum NRD. „Na powierzchni 400 m kw. można oglądać eksponaty ukazujące warunki pracy, mieszkania, kulturę, modę i sposoby spędzania wolnego czasu [...]. Odtworzono np. typowe mieszkanie w bloku z tapetami, wykładziną podłogową i meblami [...]" (PAP 2006). Ze względu na dobro zwiedzających, zrezygnowano natomiast z zainstalowania maszyny, która miałaby wytwarzać „charakterystyczne dla NRD zapachy, m.in. środków dezynfekujących" (tamże). Również w innych krajach byłego „bloku wschodniego" nostalgia za socjalizmem została doskonale spożytkowana przez marketing (patrz np. Sauter 2002, s. 84). Thomas Brussig przestrzega mieszkańców wschodnich landów przed stawia¬ niem znaku równości między prawdą o NRD i wspomnieniami o niej, jak również przed „ocenianiem NRD z perspektywy [... ] wspomnień". Może to bowiem rodzić przekonanie, że życie w tym kraju było rajem (Brussig 2002, s. 38). Obywatelom z zachodnich landów Brussig wyjaśnia natomiast: „«Jeśli mieszkańcy byłej NRD chętnie wspominają, nie oznacza to wcale, że chcą powrotu NRD. Czynią to, co każdy chętnie robi: po prostu sobie wspominają»" (tamże). Czy rzeczywiście zjawisko ostalgii można sprowadzić jedynie do zwyczajnego wspominania socjali­ stycznej przeszłości, oderwanego od pragnienia powrotu „starego porządku"? Dla wielu obywateli wschodnich landów Niemiec charakterystyczne jest prze¬ milczanie własnych zasług dla systemu, fabrykowanie bohaterskich życiorysów, ale też usprawiedliwianie własnej bierności i trudne do wyjaśnienia zapomnienie o negatywnych zjawiskach z nie tak bardzo jeszcze odległej przeszłości. Funk¬ cjonuje mit wspaniałych czasów NRD-owskiej rzeczywistości, w której „nie wszystko było takie złe" (Trenkner 2002, s. 23, 25-26). Cytowany autor wskazuje na ogromny wpływ socjalistycznej propagandy na kształt pamięci mieszkańców byłej NRD, skrywającej przed obywatelami wszystko to, co mogłoby zaszkodzić pozytywnemu wizerunkowi kraju (tamże). O roli propagandy sukcesu i „ścisłej reglamentacji informacji" w tworzeniu iluzji wspaniałej socjalistycznej rzeczy¬ wistości pisze też Jurij Andruchowycz (na przykładzie Ukrainy). W obrazie tej rzeczywistości nie było „kroniki kryminalnej, trupów z odcięta głową na śmiet¬ niku, uduszonych niemowląt, orgii narkomanów [...] oznak końca świata". Nie istniały problemy z „elektrycznością, gazem, windami". Były tanie książki, nie¬ zawodna zazwyczaj komunikacja, gorąca woda w kranach i wieczorne audycje telewizyjne (Andruchowycz 2002, s. 68). Autor podkreśla, że pamięć jest „przyczyną nostalgii [... ] Przy czym pamięć niedokładna, niepełna, niedoskonała, zwyrodniała, prawdę mówiąc, nie tylko sama pamięć, ile jej przekłamania. Są usprawiedliwione nie tylko nawarstwie¬ niami czasu, nie tylko samym oddaleniem od tego, co wówczas tam się zdarzyło, ile niezawodnym funkcjonowaniem jakichś duchowych selekcji, umiejętnie coś utrwalających i tak samo sprawnie zacierających coś innego" (Andruchowycz 2002, s. 61). Pojawia się jednocześnie pytanie, „w którym miejscu myli się [... ] pamięć snująca fantazje o utraconym raju"? (tamże, s. 62). �186 IWONA KABZIŃSKA Władze państw, powstałych po rozpadzie Jugosławii ukuły termin jugonostalgia. Należy on do „nowego, wojennego języka. [...] Termin jugonostalgik służy do politycznej i moralnej dyskwalifikacji, jugonostalgik to człowiek podej­ rzany, «wróg narodu», «zdrajca», osoba opłakująca upadek Jugosławii (czyli upa­ dek komunizmu, a komunizm to «serbo-bolszewizm», wróg demokracji) (Ugreśić 2002, s. 261). Mamy tu do czynienia z zupełnie inną sytuacją niż ta, o której pisze Brussig. Analizując informacje podane przez tego autora i te, które znajdziemy w artykule Ugreśić, dostrzegamy natomiast, jak ważna jest perspektywa, z której patrzymy na zjawisko nostalgii (nie tylko ostalgii i jugonostalgii) oraz sposób, w jaki reagują na nie władze. Ważne są także społeczne rozmiary zjawiska. Na przykładzie byłej Jugosławii i krajów, które powstały po rozpadzie tego państwa widać też, w jaki sposób pamięć zbiorowa może stać się przedmiotem manipulacji. Dubravka Ugreśić zwraca uwagę, na „proces konfiskowania jugo¬ słowiańskiej pamięci zbiorowej i zastępowania jej pamięcią narodową. [... ] W procesie tym niektórzy szczęśliwcy zdobyli prawo do odzyskania «dobytku» zabranego im przed ponad pięćdziesięciu laty. Ów gest wspaniałomyślności zależał od ogólnej polityki kształtowania się każdego z byłych państw jugosło¬ wiańskich z osobna, od polityki kreowania własnego narodowego wizerunku. Na przykład w Chorwacji prawo do odzyskania swojej skonfiskowanej pamięci mają ci, co przegrali w I I wojnie światowej, postarzali emigranci polityczni, ustasze, kolaboranci reżimu Pavelicia, ten i ów strażnik z chorwackich obozów koncen­ tracyjnych czy minister w faszystowskim rządzie [...] dostali [oni] szansę zreha­ bilitowania własnej przeszłości [...] Dlaczego [jednak] właśnie ci, a nie inni [...] Po prostu dlatego, że posłużyli nowej władzy jako mile widziane żywe elementy potrzebne do konstruowania pamięci narodowej" (Ugreśić 2002, s. 257-258). Cytowana autorka zwraca jednocześnie uwagę, że pamięć „można [... ] wy¬ mazać i na nowo zapisywać, można j ą dekonstruować, konstruować i rekonstruo¬ wać, konfiskować i zwracać, uznać za politycznie poprawną bądź nie. Walka polityczna to walka na terytorium pamięci zbiorowej" (Ugreśić 2002, s. 257; por. Boym 2002, s. 286-288; Karłowicz b.r.w.; Kostro, Ujazdowski b.r.w.). Wróćmy jednak do tęsknoty za socjalistycznymi czasami. Jej źródłem może być chęć powrotu do okresu młodości, albo/i przekonanie o panującym wówczas dobrobycie. O wiele ważniejsze wydaje się jednak „poczucie bezpieczeństwa [... ] spokoju, ładu, porządku prawnego. Życie bez kataklizmów, poddające się ścisłej regulacji, spokojne przemieszczanie się nakreślonymi i jedynymi możliwymi szlakami: żłobek, przedszkole, szkoła, wojsko, uczelnia, fabryka, emerytura, po¬ grzeb na koszt związków zawodowych [...]" (Andruchowycz 2002, s. 68) i dające ludziom poczucie komfortu przekonanie, że „byt podlega planowaniu" (tamże). Nostalgia za socjalizmem występuje wprawdzie we wszystkich byłych kra¬ jach tego systemu, różny jest jednak jej stopień. Na Litwie np., jak twierdzi Marius Ivaśkevicius, najbardziej antysowiecko nastawiona część społeczeństwa wręcz żyje w ciągłym strachu przed nostalgią za sowieckimi czasami, usiłując nawet „zakazać innym tęsknoty do młodych lat" (Ivaśkevicius 2002, a. 43). Wiele osób tęskni jednak za stabilizacją i państwem opiekuńczym (tamże, s. 47-48). Są �PAMIĘĆ, NOSTALGIA I ZAZDROŚĆ O „DAWNE, DOBRE CZASY" 187 one także przekonane, że w czasach ZSRR „ludzie bardziej ze sobą obcowali" (tamże, s. 45). Zdaniem cytowanego autora, owo „bliskie obcowanie" wynikało nie z jakiś szczególnych cech ludzkiego charakteru, lecz z warunków mieszka¬ niowych, a także z wolniejszego niż obecnie tempa życia. Ivaśkevicius podkreśla, że nostalgia za socjalizmem nie dotyczy całego okre¬ su sowieckiego. „Kto wie czy na Litwie ktokolwiek kiedykolwiek zwierzy się z nostalgii za okresem sprzed chruszczowowskiej odwilży. Dla Litwy okres rzą¬ dów Stalina był chyba straszniejszy od którejkolwiek z wojen. To najczarniejszy okres z życia narodu i nie sądzę, by był przyjemny nawet dla tych, którzy wów¬ czas egzekwowali wolę Stalina. Ówczesna Litwa przypomina dzisiejszą Cze¬ czenię, tyle że z powierzchni ziemi starto góry, a w głowach walczących jest nieco mniej fanatyzmu, bo i religia, i temperament są inne" (Ivaśkevicius 2002, s. 51-52). Przykładem nostalgii za minionym okresem jest, zdaniem autora, duże zainteresowanie Litwinów filmami radzieckimi wyświetlanymi na rosyjskojęzycznych kanałach telewizyjnych (tamże, s. 53). Tęsknota pewnej grupy mieszkańców Litwy do czasów socjalistycznych może wynikać z faktu, że w okresie istnienia Kraju Rad Litwini, podobnie jak Łotysze i Estończycy, byli uważani za obywateli pierwszej kategorii, reprezentantów Zachodu. Po upadku ZSRR natomiast stali się „wschodem Europy, kontynentu, gdzie ciągle jeszcze musimy wyjaśniać kim jesteśmy i skąd" (tamże, s. 48). Czy po wejściu Litwy i innych państw nadbałtyckich do Unii Europejskiej sytuacja uległa istotnej zmianie? Wzrosła zapewne pozycja tych krajów w oczach miesz¬ kańców republik post-radzieckich, które nie są członkami UE. Jednocześnie jednak wśród państw obecnej Unii mocno rysuje się podział na „starych" i „no¬ wych" jej członków, utrzymuje się też polityczno-historyczno-kulturowy podział na Wschód i Zachód. Zgodnie z tym podziałem, Litwa, podobnie jak Łotwa i Estonia, wciąż przynależy do Europy Wschodniej. Jak twierdzi Letas Palmaitis, dwie trzecie Litwinów „chciałoby znów znaleźć się w przestrzeni rosyjskiej, gdy Rosja będzie w Unii Europejskiej". W Brukseli jest wielu prorosyjskich Litwinów, którzy będą popierać przyjęcie Rosji do Unii, nawet jeśli byłoby to niekorzystne dla państwa litewskiego, gdyby Litwa miała się „rozpłynąć" w gospodarce potężniejszego sąsiada, przyjąć jego oświatę, „wpuścić jego instytucje" (Palmaitis 2004, s. 1) Nostalgia za socjalizmem odczuwalna jest w Czechach. Nie znaczy to jednak, że wszyscy Czesi chcą powrotu dawnego ustroju. Według badań ankietowych, trzy czwarte ankietowanych jest temu przeciwne, a około 50% uważa obec­ ny system za gorszy od poprzedniego (drugie tyle - za lepszy) (Zak 2002, s. 150, 172). Wielu Czechów, podobnie jak znaczna część Słowaków , tęskni za socjalistycznym państwem opiekuńczym. Połowa mieszkańców Słowacji jest 4 4 W wyborach parlamentarnych, jakie odbyły się na Słowacji 17 czerwca 2006 roku, zwycię­ żyła opozycyjna partia socjaldemokratyczna, która obiecywała m.in. „przywrócenie niższych sta­ wek VAT na żywność, leki i usługi, a także spowolnienie procesu prywatyzacji przedsiębiorstw". Partia ta poszła do wyborów pod hasłem „solidarności społecznej". Komentarz PAP na ten temat opatrzony został tytułem: „Słowaccy wyborcy: chcemy państwa opiekuńczego" (PAP/DD 2006). �188 IWONA KABZIŃSKA sfrustrowana coraz bardziej brutalną walką o przetrwanie, osamotnieniem, ubo¬ żeniem i brakiem zainteresowania władz problemami zwyczajnych ludzi. Tak naprawdę jednak, jak podkreśla Martin Simecka, ludzie tęsknią „za wrażeniem, że tamto ograniczone przez poprzedni ustrój życie miało większy sens niż dzisiaj, kiedy nie dławią go już żadne granice" (Simecka 2002, s. 144). Ludzie tęsknią, ponieważ socjalizm wydawał im się przewidywalny. „Każdy wiedział gdzie znajdzie lekarza, albo zatrudnienie, co ma zrobić, żeby otrzymać mieszka¬ nie, ile następnego dnia zapłaci za chleb. Realny socjalizm wychodził z założe¬ nia, że jeśli da ludziom trochę komfortu i poczucia pewności wybaczą mu to, że ich poniża. Na Słowacji w wielkim stopniu mu się to udało, ponieważ Słowacy byli niezbyt wymagający i bez wątpienia można powiedzieć, że nigdy przedtem nie mieli się lepiej niż właśnie w czasach realnego socjalizmu" (tamże, s. 137). Również większość Polaków uważa, że w latach siedemdziesiątych „żyło im się najlepiej, choć z materialną prawdą nie ma to nic wspólnego" (Smoleński 2002, s. 119). „Porównując tamtą [socjalistyczną] rzeczywistość z dniem dzisiej­ szym trzeba [natomiast] przyznać jedno: wówczas z całą pewnością mieliśmy piękniejsze marzenia" (tamże, s. 120). Zdecydowanie więcej było też, jak mi się wydaje, nadziei na pozytywne zmiany. O tęsknocie części społeczeństwa polskiego za państwem opiekuńczym i glory¬ fikacji okresu rządów Edwarda Gierka pisze Mirosława Drozd-Piasecka (2002). Podaje ona m.in. wyniki rankingów OBOP, z których wynika, że akceptacja dla czasów rządów Gierka „rośnie wraz z wiekiem [ankietowanych], przy czym jest ona największa w grupie 40-49 lat (69% przy 15% negatywnych), czyli w pokole¬ niu, które w latach 70-tych wchodziło w swoją dorosłość, kończyło szkoły, zakła¬ dało rodziny i jakoś wkomponowuje Gierka w to doświadczenie. Jest ona najwyż¬ sza tam, gdzie gorsze wykształcenie i sytuacja materialna respondentów. Podobnie z miejscem zamieszkania. Im mniejsze miasto, tym cieplejsza pamięć" (DrozdPiasecka 2002, s. 14-15). Autorka podkreśla, że „dla współczesnych Polaków pa¬ mięć o dekadzie Gierka i o nim samym jest funkcją tego, jak żyją i jak przeżywają Polskę współczesną. Ich świadomość rzeczywiście określa byt" (tamże, s. 15). Podsumowując wyniki badań przeprowadzonych we wsi Dziekanowice, leżą¬ cej między Gnieznem a Poznaniem (gmina Łubowo), Michał Buchowski stwier¬ dził, że w badanej miejscowości „językiem komunikacji społecznej jest [... ] język narzekania. Wyraża go skrótowo powtarzana formuła, iż «za komuny było lepiej». [...] Samo hasło «za komuny było lepiej» nie ma swego prostego przeło­ żenia na poglądy je wygłaszających. Funkcjonuje ono raczej na zasadzie mitu, który «opisuje nie to, co się stało, lecz co się dzieje» (Geertz 1995, s. 3). Wielu wyrazicieli tej frazy tęskni wprawdzie za «dawnymi dobrymi czasami», lecz nie jest to identyfikacja polityczna, albowiem polityka dla większości ludzi jest czymś obcym. To między innymi dyskurs społecznego biadolenia, wspierany przez niektóre mass-media, wpływa na kształtowanie się takiego obrazu sytua¬ cji" (Buchowski 1996, s. 121; patrz też Kabzińska 2005a). Jak twierdzi estoński pisarz Peeter Sauter, „nostalgii nie budzi rzeczywistość życia w komunizmie, ale banalność ludzkich zachowań" (Sauter 2002, s. 84-85). �PAMIĘĆ, NOSTALGIA I ZAZDROŚĆ O „DAWNE, DOBRE CZASY" 189 Nie budzi jej historia idei komunistycznej, widok czerwonej flagi, ani zdjęcia z pochodów. Wyobraźnię porusza spotkanie z przedmiotami codziennego użytku, które kojarzą się z czasami młodości, wspomnienia przyjaciół, zabaw i sympatycz­ nych przygód. Ludzie tęsknią więc nie za komunizmem, ale za tym, co z tamtych czasów zapamiętali jako dobre, radosne (dotyczy to często życia prywatnego) (tamże). Za socjalizmem tęsknią przede wszystkim ci, którzy nie potrafią się odnaleźć w nowym systemie, przywykli do życia w „więziennej celi", ludzie, dla których kajdany stały się częścią tożsamości (tamże, s. 79-81; por. uwagi Jerzego Surdykowskiego na temat mentalności niewolniczej utrwalonej przez komunizm, przytoczone przez M . Drozd-Piasecką; Drozd-Piasecka 2002, s. 8-10). Inaczej zda się wyglądać sytuacja w Rumunii. Simona Popescu uważa, że za socjalizmem tęskni dziś niewielu mieszkańców tego kraju. Należałoby raczej mówić o tęsknocie za młodością (Popescu 2002, s. 104). Autorka zwraca uwagę na zmianę znaczenia słowa 'nostalgia'. „Oznacza [ono] zdolność przypominania sobie, nostalgia za komunizmem wiąże się [natomiast] z zapominaniem. Im więk­ sza amnezja, tym większa nostalgia" (tamże) . Przykładem amnezji jest przeko¬ nanie, że w czasach socjalistycznych ludziom żyło się lepiej. Ci, którzy tak mówią, wymazują z pamięci lata osiemdziesiąte, przenoszą natomiast na cały okres socja¬ lizmu pamięć o czasach od połowy lat sześćdziesiątych do połowy lat siedem¬ dziesiątych, kiedy Rumunia „relatywnie otworzyła się na świat". „Ludzie tęsknią za jednym dziesięcioleciem, a nie za komunizmem" (tamże, s. 98; por. uwagi Ivaśkieviciusa 2002, s. 51-52, dotyczące Litwy). 5 Popescu podkreśla, że nostalgia jest związana z „poczuciem nieodwracalnej utraty raju, jako że może istnieć tylko dzięki odruchowi retrospektywnej idyllizacji. Wszyscy jesteśmy tak zaprogramowani, by tęsknić za swoim dzieciństwem, niezależnie od tego, jakie ono było" (tamże, s. 107-108). Można też mówić o różnych obliczach nostalgii (tamże, s. 98-99; patrz też Boym 2002, s. 277). Nawet ci, którzy tęsknią za przywilejami, jakie mieli w czasach socjalistycznych różnią się między sobą. Jedni bowiem tęsknią za przywilejami drobnymi, inni - za znacznymi (Popescu 2002, s. 98-99). Popescu cytuje słowa Andrei Plesu, który w 1991 roku napisał o demonie nostalgii jako „^ogólnoludzkim instynkcie powrotu do przeszłości, jakakolwiek by ona była, jako do cennego dziedzictwa^" (cyt. za: Popescu 2002, s. 100). Plesu doszedł do następującego wniosku: „«przedtem nie było lepiej, to pewne. Czasem zastanawiam się jednak, czy my - wszyscy razem i każdy z osobna - nie byliśmy lepsi niż teraz» [...] W tym tkwi sedno typowej nostalgii, nostalgii za Idealnym Ja. Kiedy wszystko było złe, my byliśmy lepsi!" (tamże). Zdaniem D. Ugreśić, „to, co wywołuje nostalgię [...] jest tak samo złożone jak topografia naszej pamięci. Mechanizmy nostalgii są nieprzewidywalne i trud¬ ne do odczytania. [... ] Nostalgia nie podlega kontroli, jest wywrotową formą aktywności naszego mózgu. Wiąże się ze skrawkami rzeczywistości, zapachami, dotykiem, dźwiękiem, melodią, barwą. Sprzyja jej nieobecność [... ] Strategią 5 Por. uwagi na temat NRD. �190 IWONA KABZIŃSKA jej działania jest podstęp, grymaśność, wywrotowość, zaskoczenie, zdziwienie i szok. Nostalgia nie zna hierarchii wartości, «materii», z którą ma do czynienia nie dzieli na dobrą i złą, akceptowalną i nie, ważną i nieważną, mądrą i głupią, co więcej, nierzadko jakieś «głupstwo» staje się jej faworytem. Polem jej dzia¬ łania są podświadomość, chemia mózgu i praca serca, jej mechanizmy często przypominają zjawisko, które w neurologii nazywa się zjawiskiem «bólów fantomowych»" (Ugreśić 2002, s. 260-261). Należy podkreślić, że fenomen nostalgii nie dotyczy jedynie tęsknoty za socja¬ lizmem. Według Chantal Mouffe, z londyńskiego University of Westminster, obec¬ nie coraz częściej ludzie, którzy czują się przegrani i zagrożeni, którzy nie mogą się odnaleźć we współczesnym świecie rządzonym przez reguły globalizacji i neoliberalizm (są to przede wszystkim ludzie prości i biedni) „nie chcą już budo¬ wać lepszego, nowego świata. Chcą powrotu dobrego, starego świata" (Pochwa¬ ła... 2006, s. 7). Mouffe zwraca też uwagę na rosnące poczucie zagrożenia wśród ludzi młodych, „którzy nie widzą dla siebie miejsca w tym systemie" (tamże). Lęk przed przyszłością i brak akceptacji obecnej rzeczywistości sprawia, że przeszłość z opowieści rodziców i/lub dziadków, z filmów socjalistycznych, uka¬ zywana przez media, a czasem i ta zachowana we własnych wspomnieniach z dzie¬ ciństwa, jawi się jako kusząca, choć nie pozbawiona skaz, alternatywa. Niewiele osób wierzy jednak zapewne w możliwość powrotu „dawnych, dobrych czasów", co jeszcze bardziej pogłębia lęki i frustracje. Dominująca nostalgia jest - jak sądzę - nie tylko przejawem krytycznego stosunku do współczesności i pragnienia ra¬ dykalnych zmian, ale też świadectwem bezradności i wielkim wołaniem o pomoc. Zdaniem Svetlany Boym, „nostalgia stała się mechanizmem obronnym prze¬ ciwko przyspieszonemu rytmowi zmian oraz ekonomicznej terapii szokowej" (Boym 2002, s. 288). „[...] Odradza się [zazwyczaj] jako system obronny w cza­ sach przyspieszonego rytmu życia oraz historycznych wstrząsów. [...] Na pierw¬ szy rzut oka jest tęsknotą za miejscem, lecz w rzeczywistości jest pragnieniem innego czasu - czasu naszego dzieciństwa, wolniejszego rytmu naszych marzeń. W szerszym znaczeniu nostalgia oznacza bunt przeciwko nowoczesnej koncep¬ cji czasu, czasu historii i postępu. [...] Nostalgia [...] nie jest po prostu chorobą jednostki, lecz symptomem naszych czasów, rodzajem historycznej emocji. [... ] Nostalgia nie jest zwykłą ekspresją lokalnej tęsknoty, lecz rezultatem nowego rozumienia czasu i przestrzeni, które umożliwiło podział na «lokalne» oraz «uniwersalne»" (Boym 2002, s. 274-275). „JAK JA PANI ZAZDROSZCZĘ..." Znajomy trzydziestolatek powiedział mi kiedyś: Jak ja Pani zazdroszczę! Pani młodość przypadła na dobre czasy. Nie było problemu ze znalezieniem pracy, można ją było zmienić, jeśli człowiek miał na to ochotę, można też było planować swoje życie, a teraz - każdy się boi, że za chwilę straci pracę, i ten wykształ­ cony, ze znajomością języków, i ten, który nie ma specjalnych kwalifikacji. Boi �PAMIĘĆ, NOSTALGIA I ZAZDROŚĆ O „DAWNE, DOBRE CZASY" 191 się, bo nie wie jak sobie da radę, jak przeżyje, jak utrzyma rodzinę, jaka bę­ dzie przyszłość dzieci... Jutro jest wielką niewiadomą. Nie ma nadziei na zmia¬ ny na lepsze. Dziewczyna, która po skończeniu studiów przez kilkanaście miesięcy nie mogła znaleźć pracy, powiedziała: Zazdrościłam wszystkim, którzy mieli pracę. Czułam też ukłucie zazdrości, kiedy rodzice opowiadali o latach swojej młodości. O tym, że ludzie nie mieli takich problemów z pracą, jak teraz. Byli spokojni o pracę i o swoją przyszłość. To były dobre czasy... Studentka, którą spytałam, jak sądzi, dlaczego wiele osób tęskni za socjaliz¬ mem, odpowiedziała: Bo wtedy ludzie byli bardziej solidarni, pomagali sobie, nie było takiego egoizmu jak teraz. I dodała: Chciałabym żyć w tamtych czasach, a nie tak jak teraz. Ludzie nie liczą się ze sobą, traktują jak przedmioty. Dlatego tak łatwo kogoś zabić, skrzywdzić, zabija się przecież przedmiot, nie człowieka. Ludzie nie szanują drugiego człowieka, ani jego własności. Z kilkoma młodymi osobami (20-30 lat), przy różnych okazjach, rozmawia¬ łam m.in. o niekorzystnych zmianach zachodzących w polskich szkołach, bruta¬ lizacji życia, wzroście agresji, pogarszających się gwałtownie relacjach między uczniami, jak również między uczniami i nauczycielami. Moi młodzi rozmówcy porównywali ten ponury obraz z nie tak jeszcze odległymi latami, kiedy sami chodzili do szkoły. Przywoływali też opowieści rodziców i dziadków. Wynik tego porównania był jednoznaczny: kiedyś było lepiej, spokojniej, rodzice nie musieli drżeć o swoje dzieci, w ogóle wszystko było inne, dobre. Te „dobre czasy" jednak nie wrócą. Pozostaje żal, tęsknota, czasem zazdrość. W wypowiedziach młodych osób, z którymi rozmawiałam, oprócz własnych wspomnień, wyraźnie obecna jest kategoria postpamięci - pamięci drugiego, a nawet trzeciego pokolenia, „wiedzy o przeszłości budowanej na empatycznym odtwarzaniu czyjegoś doświadczenia" (Kaniowska 2004, s. 21). Jest to z pewnoś¬ cią pamięć poddana obróbce, przetworzona, ważne są jednak jej skutki, w tym również ta szczególna zazdrość o życie w o wiele lepszych czasach . 6 7 6 Obraz świata, o którym rozmawiałam z młodymi ludźmi nie był wyłącznie mroczny, wskazy­ waliśmy bowiem również na wiele pozytywnych zjawisk. W tym miejscu piszę jedynie o niektórych problemach, rodzących lęk, tęsknotę, nawet zazdrość, połączoną z pragnieniem życia w dawnych, dobrych czasach (a ściślej w czasach, o których myślimy w sposób pozytywny, które wydają nam się dobre, co do wspaniałości których jesteśmy przekonani). Kiedy słucham lub czytam o tym, co dzieje się dziś w polskich szkołach, z sentymentem myślę o szkole, do której chodziłam. W porównaniu z obecną, tamta, socjalistyczna szkoła wydaje się o wiele bardziej sympatyczna, bezpieczna. Może po prostu do takiej trafiłam, a o wielu rze¬ czach zwyczajnie nie wiedziałam, albo też - dzięki nauczycielom - nie odczułam zbyt dotkliwie działania systemu? Może wiele faktów zatarło się w pamięci, a może po prostu miałam szczꜬ cie? Mogę też z pewnością mówić o szczęściu, kiedy wspominam socjalistyczną służbą zdrowia. Trafiałam na świetnych lekarzy, korzystałam z naprawdę bezpłatnej opieki szpitalnej, nie musia¬ łam miesiącami czekać na operację, ani podstawowe badania. W przypadku służby zdrowia pamięć przywołuje jednak również niezbyt miłe wspomnienia. Z rosnącą nostalgią wspominam natomiast wakacje. Nie zarabiałam dużo, a jednak mogłam zapewnić córkom wspaniały wypo¬ czynek przez całe dwa letnie miesiące. Dziś mogę o tym tylko pomarzyć... 7 �192 IWONA KABZIŃSKA Znam różne osoby, które tęsknią za minionymi latami. Chciałyby jednak, by wróciło jedynie to, co - ich zdaniem - było dobre. Takim dobrem jest przede wszystkim brak bezrobocia. Jakoś nikt nie mówi o tzw. ukrytym bezrobociu, o blokadzie etatów... Czyżby osoby, z którymi rozmawiałam nie wiedziały o tym, a może zapomniały? Innym dobrem jest państwo opiekuńcze (nawet jeśli było złudzeniem). Ludzie mówią też i mocno wierzą w to, że rozmaite towary były tanie i każdy mógł sobie pozwolić na więcej niż obecnie, a nawet kartkowe zaku­ py nie wydają się - z perspektywy lat - przykrym, upokarzającym doświadcze¬ niem. Jak to się stało, że z pamięci uleciały wielogodzinne kolejki po większość podstawowych produktów, puste półki, „społeczne listy" sporządzane przed skle¬ pami meblowymi i z artykułami gospodarstwa domowego, talony na samochody, a przede wszystkim kwestie ideologiczne, relacje między władzą i obywatelami, ówczesne podziały na „nas" i „ich"? Pamiętam starszą panią, która - patrząc na moją pierworodną córkę leżącą w dziecinnym wózku - powiedziała z westchnieniem: Szczęśliwe dziecko, nie wie co to kartki, kolejki po mięso, rosnące ceny cukru... Zapamiętałam też dwie kilkuletnie dziewczynki, sporo starsze od moich córek, które bawiły się w sklep, sprzedając i kupując kartkowe towary. Dziecięca zabawa wydała mi się przygnę¬ biająca. Pomyślałam: Nie tak powinno wyglądać dzieciństwo, ani rzeczywistość odtwarzana przez bawiące się dzieci. Tak samo myślę dziś, obserwując zabawy dzieci, patrząc na ich zabawki, ale to już inny problem. Każdy kto przynajmniej część swego życia przeżył w socjalistycznym pań¬ stwie ma własne wspomnienia, spojrzenie na te czasy i narrację o nich. Każdy ma swoją prawdę . Czy jednak rzeczywiście jest czego zazdrościć ludziom, których młodość przypadła na początki socjalizmu w Polsce, na okres rządów Władysława Gomółki i Edwarda Gierka, stan wojenny i dekadę lat osiemdziesiątych X X wie­ ku? Może zazdrość, podobnie jak pamięć, bywa/jest wybiórcza? Popularne hasło głoszono w czasach rządów E. Gierka mówiło o Polsce ro¬ snącej w siłę i ludziach, którzy mają szansę na dostatnie życie. Dla wielu osób ów materialny dostatek był z pewnością szczytem marzeń. O innych sprawach odważyli się mówić (i marzyć) nieliczni. Z wiadomym skutkiem. 8 JESZCZE JEDNO SPOJRZENIE N A NOSTALGIĘ Na zakończenie chciałabym ponownie odwołać się do znakomitego, moim zdaniem, tekstu Svetlany Boym. Autorka wskazuje na związek między „wybu¬ chami nostalgii" i okresami, następującymi po rozmaitych rewolucyjnych prze¬ łomach. Podkreśla również, że nostalgia może być związana nie tylko z tęsknotą za dawnym porządkiem, ale też z niezrealizowanymi marzeniami i „zdezaktuali¬ zowanymi wizjami przyszłości" (Boym 2002, s. 267). Przedmiotem uwagi Boym 8 O istnieniu wielu prawd, wyrażających się np. w sposobach odczytania/intepretacji tego samego wydarzenia, znakomicie pisze Wiliam McKinley Runyan (1992). �PAMIĘĆ, NOSTALGIA I ZAZDROŚĆ O „DAWNE, DOBRE CZASY" 193 jest historia nostalgii, postrzeganej „jako choroba, która rozwija się ze schorze¬ nia uleczalnego w stan nieuleczalny [...]" (tamże). Historię tę można przedsta¬ wiać, ukazując sielankowe sceny „romantycznego nacjonalizmu", „urbanistyczne ruiny nowoczesności, poetyckie krajobrazy świadomości, aż po przestrzeń cyber¬ netyczną i kosmiczną" (Boym 2002, s. 267-277). Godne uwagi wydaje się wyróżnienie dwóch typów nostalgii: pokrzepiającej i refleksyjnej. Nostalgia pokrzepiająca „próbuje dokonać ponadhistorycznej rekonstrukcji utraconego domu, [... ] postrzega siebie jako prawdę i tradycję, [... ] chroni za pomocą prawdy absolutnej, [... ] ma centralne znaczenie dla naj¬ nowszych ruchów religijnych i narodowych" (Boym 2002, s. 277). Nostalgia refleksyjna natomiast „[...] opóźnia powrót do domu: z zadumą, ironią i despe¬ racją, [... ] uwydatnia ambiwalencję ludzkiej tęsknoty i zakorzenienia i nie lęka się sprzeczności charakteryzujących nowoczesność, [... ] poddaje w wątpliwość prawdę absolutną, [... ] nie podąża śladem żadnej konkretnej fabuły, lecz bada możliwości zamieszkiwania wielu miejsc jednocześnie oraz podsuwa obraz róż¬ nych stref czasowych, uwielbia szczegóły, a nie symbole" (tamże). Typologia ta pozwala na rozróżnienie pamięci narodu („opartej na jednowątkowej fabule tożsamości narodowej") i pamięci społecznej (składającej się „ze zbiorowych ram, określających pamięć jednostkową, lecz nie definiujących jej ostatecznie") (tamże). Sądzę, że takie spojrzenie na nostalgię może być ciekawe dla etnologa/ antropologa kultury, badającego relacje między pamięcią, tożsamością, nostal¬ gią, a także narracją, oraz ich związki z szerokim kontekstem społeczno-kulturowym i historycznym. LITERATURA A n d r u c h o w y c z J u r i j 2002, Romans z uniwersum, [w:] Nostalgia. Eseje o tęsknocie za komunizmem, Filip Modrzejewski, Monika Sznajderman (red.), Wydawnictwo Czarne, Wołowiec, s. 61-78. A n e p a i o T e r j e 2002, Reception of the topic of repressions in the Estonia society, Pro ethnologia, vol. 14, Tartu, s. 47-65. B e l a - K r u m i n a B a i b a 2003, Relationship between personal and social: Strategies of every­ day life in the process of radical social changes, Pro ethnologia, vol. 16, Tartu, s. 9-19. B o b r y k A d a m 2005, Odrodzenie narodowe Polaków w Republice Litewskiej 1987-1997, Dom Wydawniczy Duet, Toruń. B o y m S v e t l a n a 2002, Nostalgia i postkomunistyczna pamięć, [w:] Nostalgia..., s. 270-301. B r u s s i g T h o m a s 2002, Odczuwamy nostalgię, bo jesteśmy ludźmi, [w:] Nostalgia..., s. 28-39. B u c h o w s k i M i c h a ł 1996, Jedna wieś, niejedna pieśń: postawy wobec zmian na wsi wiel¬ kopolskiej, [w:] Oblicza zmiany. Etnologia a współczesne transformacje społeczno-kulturowe, Michał Buchowski (red.), Wydawnictwo „ECO", Międzychód, s. 102-128. D r o z d - P i a s e c k a M i r o s ł a w a 2002, Postkomunizm. Ideowe i społeczne płaszczyzny dia¬ logu, Etnografia Polska, t. 46, z. 1-2, s. 5-28. D u b a s A g a t a 2004, Religia jako źródło pamięci narodu, [w:] Narody i nacjonalizm wFede¬ racji Rosyjskiej, Paweł Timofiejuk, Andrzej Wierzbicki, Eugeniusz Zieliński (red.), Dom Wydawniczy ELIPSA, Warszawa, s. 63-86. �194 IWONA KABZIŃSKA D z i ę g i e l L e s z e k 1996, Życie codzienne i historia najnowsza - nowe pole badań dla etno¬ loga, Etnografia Polska, t. 40, z. 1-2, s. 11-18. G e e r t z C l i f f o r d 1995, After the fact: two countries, four decades, one anthropologist, Mass, Harvard University Press, Cambridge. H a n n C h r i s 1994, After communism: Reflections on East European anthropology on the 'transition', Social anthropology, vol. 2, nr 2, s. 229-249. I v a s k e v i c i u s M a r i u s 2002, Gdy wyłapią białe amury, [w:] Nostalgia..., s. 42-60. J a n P a w e ł I I 2005, Pamięć i tożsamość. Rozmowy na przełomie tysiącleci, Wydawnictwo Znak, Kraków. K a b z i ń s k a I w o n a 1998, Świat doświadczony i przeżywany oraz problem autoidentyfikacji. Analiza wspomnień i relacji autobiograficznych mieszkańców Nalibok (Białoruś), Studia Polonijne, t. 19, s. 53-88. - 1999, O słowach, emocjach i polskiej krzywdzie, Etnografia Polska, t. 43, z. 1-2, s. 81-100. - 1999a, Wśród „kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na Białorusi, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa. - 2003, Metoda biograficzna i jej zastosowanie w badaniach etnologicznych, [w:] Czas zmiany, czas trwania, Jolanta Kowalska i in. (red.), Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 56, Warszawa, s. 39-61. - 2005, Doświadczanie transformacji, [w:] Regiony, granice, rubieże. Tom w darze dla Prof. Mariana Pokropka, Lech Mróz, Magdalena Zowczak (red.), DiG, Warszawa, s. 139-166. - 2005a, „Kultura narzekania", „globalny średniak", „narodowa nerwica" i inne elementy wizerunku współczesnych Polaków (na podstawie wybranych artykułów prasowych). Zarys problemu, Etnografia Polska, t. 49, z. 1-2, s. 89-124. K a n i o w s k a K a t a r z y n a 2003, Antropologia i problem pamięci, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, nr 3-4, s. 57-66. - 2004, „Memoria" i „postpamięć" a antropologiczne badanie wspólnoty, [w:] Codzienne i niecodzienne. O wspólnotowości w realiach dzisiejszej Łodzi, Łódzkie Studia Etno­ graficzne, t. 43, Łódź, s. 9-28. K a r ł o w i c z D a n i e l b.r.w., Pamięć aksjologiczna a historia, [w:] Pamięć i odpowiedzial¬ ność, Robert Kostro, Tomasz Merta (red.), Ośrodek Myśli Politycznej, Centrum Konser¬ watywne, Kraków - Wrocław, s. 31-41. K o s t r o R o b e r t , K a z i m i e r z M i c h a ł U j a z d o w s k i , b.r.w., Odzyskać pamięć, [w:] Pamięć i odpowiedzialność, Robert Kostro, Tomasz Merta (red.), Ośrodek Myśli Politycz¬ nej, Centrum Konserwatywne, Kraków - Wrocław, s. 43-53. K u r c z Z b i g n i e w 2005, Mniejszość polska na Wileńszczyźnie. Studium socjologiczne, Wy¬ dawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. M c K i n l e y R y n y a n W i l l i a m 1992, Historie życia apsychobiografia. Badania, teorie, metody, tłum. Jacek Kasprzewski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. Nostalgia... 2002, Nostalgia. Eseje o tęsknocie za komunizmem, Filip Modrzejewski, Monika Sznajderman (red.), Wydawnictwo Czarne, Wołowiec. P a l m a i t a s L e t a s 2004, Od Litwy zależy los Europy, Kurier Wileński, 21 lipca, s. 1,8. P A P 2006, Muzeum NRD, Metro, 17 lipca, s. 5. P A P / DD 2006, Słowaccy wyborcy: chcemy państwa opiekuńczego, Metropol, 19 czerwca, s. 05. P o c h w a ł a . . . 2006, Pochwała namiętnej różnicy, Niezbędnik inteligenta. Dodatek do tygodnika Polityka, nr 25, 24 czerwca, s. 3-8. P o p e s c u S i m o n a 2002, A l l that Nostalgia, [w:] Nostalgia..., s. 93-111. S a u t e r P e e t e r 2002, Czy Lenin żyje?, [w:] Nostalgia..., s. 79-92. S e n n A l f r e d E r i c h 2002, Lithuania awakening, Mokslo ir enciklopediju leidybos institu¬ tes, University of California Press, Berkeley - Los Angeles. �PAMIĘĆ, NOSTALGIA I ZAZDROŚĆ O „DAWNE, DOBRE CZASY" 195 Ś i m e ć k a M a r t i n 2002, 110 konarów. Realny socjalizm i płynące zeń nauki, [w:] Nostal­ gia..., s. 130-149. S m o l e ń s k i P a w e ł 2002, Za komuny było lepiej czyli o kłopotach wspólnej podróży nad morze, [w:] Nostalgia..., s. 114-129. U g r e s i ć D u b r a v k a 2002, Konfiskata pamięci, [w:] Nostalgia..., s. 242-267. T r e n k n e r J o a c h i m 2002, „Był kiedyś taki kraj...", [w:] Nostalgia..., s. 15-27. Z a l e s k i e n e I r e n a 2005, Aktywność obywatelska młodzieży litewskiej, [w:] Wymiary współczesnej edukacji na Litwie. Wybrane aspekty, Alicja Szerląg (red.), Oficyna Wydaw¬ nicza „Impuls", Kraków, s. 107-127. Ż a k V a c l a v 2002, Nostalgia: gry polityczne czy trzeźwość?, [w:] Nostalgia..., s. 150-173. Ż o ł ę d o w s k i C e z a r y 2003, Białorusini i Litwini w Polsce, Polacy na Białorusi i Litwie. Uwarunkowania współczesnych stosunków między większością i mniejszościami narodo¬ wymi, Instytut Polityki Społecznej Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. IWONA KABZINSKA MEMORY, NOSTALGIA A N D E N V Y OF "GOOD, OLD TIMES" Summary The notion of memory, perceived as an important cognitive category and basic concept in anthropological studies, has recently found its central place in the area of interest of ethnologists and anthropologists. They emphasize the importance of memory for the stability of communities, for cultural transmission as well as for preserving cultural heritage and cultural identity of groups. Worth mentioning is the analysis of the relationship between memory and narratives. Different kinds of memory have been distinguished here: memoria, post-memory, counter-memory, axiological memory, etc. According to the author's opinion the participants of the "discourse on memory" in social sciences seem not to remember that, for researchers dealing with cultural studies, memory has always been considered a source of knowledge. However, it was treated in an instrumental way, its existence didn't require any deeper reflection. It was the content of tradition (both oral and written) that mattered. Particular parts of reality, which couldn't be reached by informant's memory and/or simply forgotten were pointed out as limitations not allowing to experience them. At the turn of the 1980s and 1990s the period of essential economic and social transfor­ mations began in Central and Eastern Europe (the Berlin Wall was pulled down, Soviet Union and the Eastern bloc collapsed). The transformations seem to continue till now. They are accom¬ panied by the biographical boom and reflection not only on history o f particular states and nations but also on narratives concerning that history. Need of "filling in the missing pages" of history was often emphasized. Silence was broken concerning dramatic experiences of groups and individuals, before and during the I I W W as well as in communist times. Not everybody wants to remember the past and doesn't aim at acquiring true knowledge about it. Moreover, different ways o f perceiving the same historical events may cause divisions and conflicts. The example mentioned here is the case of Lithuanians and Poles living in the Republic o f Lithuania. In all post-communist countries the first, euphoric period after the change of the system was followed by the phenomenon of nostalgia for the former socialist time. It is opposed to the present time and is presented as the happy days of welfare state when there was no unemployment and "the ordinary man" was paid salary sufficient to buy more cheap goods than now. Another feature of that imagined past are good interpersonal relationships. �196 IWONA KABZIŃSKA However, the phenomenon of nostalgia is not limited to the countries belonging once to the Soviet bloc. Chantal Mouffe points out that it can be noticed in many different countries among those social groups that can't cope with the new reality. Many young people (20-30 years) interviewed by the author say that they would like to live in "good socialist times". First of all because of: lack of unemployment, social security, cheap goods, general predictability, hope for better future. Question arises, whether all the negative aspects of quite recent past were forgotten or the young people simply kept in their memory only what was important for them? What are the mechanisms determining the subject of a narrative and what remains in the memory of both the narrator and the listeners? Translated by Anna Adres Autorki: Doc. dr hab. Iwona Kabzińska, prof. U M K Instytut Archeologii i Etnologii PAN al. Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: red_etno@iaepan.edu.pl; iwona@iaepan.edu.pl Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1659b184c2773f58ea22d42e91bfb43d.pdf 6f3459c8d7848357c28a7796cc600657 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5241 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource Nowoosadnicy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4865 Title A name given to the resource Nowoosadnictwo w Lucimiu, czyli historia pewnego eksperymentu artystyczno-społecznego./ ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.197-211 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwiatkowska, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 OLGA KWIATKOWSKA Katedra Etnologii, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU ARTYSTYCZNO - SPOŁECZNEGO. CZĘŚĆ I I 1 WSTĘP Od końca lat siedemdziesiątych do połowy lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku we wsi Lucim funkcjonowała grupa artystów związanych z Toruniem i Bydgoszczą . Ich obecność i działalność we wsi analizuję przez pryzmat kate­ gorii nowoosadnictwa. Terminem tym określa się zjawisko migracji z miasta na wieś w poszukiwaniu miejsca, w którym będzie możliwa realizacja alternatyw­ nego - w stosunku do dominujących wzorców - stylu życia. W tej perspektywie artyści jawią się jako nowoosadnicy - czyli ludzie, którzy dokonali świadomego wyboru miejsca swojego osiedlenia, zgodnego z wyznawanymi wartościami oraz podzielaną wizją świata i kondycji człowieka (więcej patrz: Kwiatkowska 2005). Jak zaznaczałam analiza zjawiska nowoosadnictwa wymaga, oprócz koncentra¬ cji na samych nowoosadnikach i ich działalności, skierowania uwagi także na środowisko lokalne. Jest to konieczne ze względu na fakt, że również ono bierze udział w tym procesie. Warto więc w tym kontekście próbować odpowiedzieć na pytania, w jaki sposób lokalna społeczność postrzega nowoosadników, jak inter¬ pretuje ich działania i jak widzi wzajemne relacje. Takie ujęcie problemu pozwoli przyjrzeć się zjawisku nowoosadnictwa z innej, nie mniej ważnej perspektywy, dopełnić jego obraz i uwzględnić jego polifoniczność (tamże, s. 148-150). 2 3 W pierwszej części artykułu została przedstawiona próba odtworzenia historii nowoosadnictwa w Lucimiu na podstawie utrwalonej w materiałach pisanych perspektywy artystów. Powstała ona na bazie analizy tekstów ich autorstwa oraz komentatorów ich działań, pisanych w latach, kiedy grupa funkcjonowała w Lucimiu. Obecnie prezentowana część jest próbą dopełnienia tej historii poprzez prezentację perspektywy środowiska lokalnego. Jest poszukiwaniem 1 Prezentowany tutaj artykuł stanowi drugą część tekstu, który ukazał się w ubiegłorocznym tomie „Etnografii Polskiej" (Kwiatkowska 2005). Obie części są fragmentem większej całości, realizowanej w ramach tematów badawczych Katedry Etnologii U M K w Toruniu. Wieś wchodzi w skład gminy Koronowo leżącej w granicach obecnego województwa ku¬ jawsko-pomorskiego. Bogdan i Witold Chmielewscy, Wiesław Smużny, Andrzej Maziec i Stanisław Wasilewski (dwaj ostatni wycofali się z działalności w Lucimiu w 1983 roku). 2 3 �198 OLGA KWIATKOWSKA odpowiedzi na pytanie, jakie miejsce w swoim życiu mieszkańcy Lucimia przy­ pisali artystom i ich działaniom oraz wykreowanemu, rozsławionemu w świecie zewnętrznym, wizerunkowi ich własnej wsi. Ta część powstała na bazie „pene­ trowania" pamięci wybranych osób mieszkających w Lucimiu w trakcie wywia­ dów - rozmów przeprowadzonych przeze mnie w ramach badań terenowych w 2003 i 2004 roku. W połowie lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku Hanna Szewczyk, omawia­ jąc z Aleksandrem Jackowskim i Ewą Korulską przypadek lucimski, powiedziała: „[n]ajbardziej interesuje mnie, jakie ślady tych teraz już zaniechanych działań odnajdziemy w kulturze Lucimia za 20 czy 30 lat, gdy dzieci, z którymi przede wszystkim współpracują członkowie Grupy, zdążą się zestarzeć" (Szewczyk i inni 1985, s. 46). Zdanie to stanowiło dla mnie jedną z inspiracji do podjęcia badań w Lucimiu. Idąc wyznaczonym przez nie tropem, ale zawężając jego zakres, można zapytać, jakie ślady obecności artystów znajdziemy w pamięci członków społeczności lucimskiej? PAMIĘĆ I NARRACJA Współcześnie w humanistyce i naukach społecznych wiele miejsca poświęca się zagadnieniu pamięci (patrz: Kaniowska 2003, s. 57) . Według francuskiego historyka Pierre'a Nory przeżywamy w ogóle „[n]a całym świecie [...] nadejście czasu pamięci" (2001, s. 37). Ma się to objawiać w erupcji najrozmaitszych form działań różnych grup społecznych i jednostek zogniskowanych wokół kwestii związanych z ich prawdziwą i/lub wyimaginowaną przeszłością. Proces ten na¬ rasta od ponad ćwierćwiecza i polega przede wszystkim na kształtowania nowe¬ go stosunku do przeszłości. Przez długi czas w ramach historii jako dziedziny wiedzy dążono do formułowania jednej wersji dziejów, zdając sobie oczywiście sprawę z istnienia wielu odmiennych pamięci (tamże, s. 41). „Era pamięci" (tam¬ że, s. 39), która „zapanowała" na poziomie życia społecznego w dużej mierze przyczyniła się do tego, że aktualnie różnorodne pamięci zbiorowe, szczególnie te dotychczas marginalizowane w dominującym nurcie, stały się również przed¬ miotem zainteresowania wielu historyków. Zajmują się oni ich rekonstrukcją oraz artykulacją w obszarze swojej dyscypliny, a także życia społecznego. 4 Intensywna obecność i działalność artystów jako grupy w Lucimiu należy w tej chwili do przeszłości. Kluczową kategorią, jaka się pojawia przy próbie od-tworzenia historii nowoosadnictwa w tej wsi z perspektywy środowiska lokalnego jest właśnie pamięć. W związku z tym, że ma ona strukturę narracyjną, a „rozpatrywać i badać pamięć to badać narracje o przeszłości" (Kaniowska 2003, s. 62) druga istotna kategoria, którą można w tym kontekście zastosować, to narracja. 4 Spektakularnym przykładem tego zainteresowania w ramach antropologii kulturowej są dwa zeszyty „Polskiej Sztuki Ludowej. Konteksty" z 2003 roku (nr 1-2, 3-4) poświęcone w całości kwestiom pamięci. �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 199 Przedmiotem mojego zainteresowania jest to, czy artyści i ich działalność jest pamiętana przez członków społeczności Lucimia, a jeśli tak, to jakie miejsce w ich pamięci te minione wydarzenia zajmują oraz, jaki obraz nowoosadnictwa wyłania się z ich wspomnień. Moja uwaga koncentruje się więc na ich narracjach dotyczą¬ cych określonego tematu. Jest tak, ponieważ to właśnie w formie narracji pamięć interesujących mnie minionych wydarzeń została mi udostępniona w trakcie wy¬ wiadów. Jeśli przyjąć dodatkowo, że „[n]arracja jest sposobem rozumienia świa¬ ta przez ludzi" (Trzebiński 2002, 17), to analizując je można szukać odpowiedzi, jak obecności artystów w ich wiosce była rozumiana przez mieszkańców Lucimia. W tym kontekście, przedstawioną przeze mnie dotychczas historię nowoosadnictwa w Lucimiu z perspektywy artystów (Kwiatkowska 2005) można również widzieć jako odtworzenie jednej z narracji na ten temat, narracji samych nowoosadników dotyczącej ich własnej obecności i działalności we wsi. Przyjmuję, że relacja między nowoosadnikami a społecznością lokalną Lucimia miała charakter kontaktu międzykulturowego (tamże 2005, s. 149) i w związku z tym zakładam, że narracje obydwu tych środowisk, odnoszące się do interesujących mnie kwestii, mogą być odmienne. Oprócz tego, że różnica pomiędzy nimi może wynikać z fak¬ tu, że zostały sformułowane z perspektywy odrębnych grup kulturowych, łączy się ona również z tym, że różny jest czas i medium ich artykulacji. W pierwszym wypadku narracja była utrwalana w piśmie prawie na bieżąco, w trakcie rozgry¬ wania się zjawiska, a więc podlegała regułom piśmienności. Zyskała w ten sposób charakter ustabilizowany, zastygły i bardzo spójny. Narracje środowiska lokalnego natomiast były mi dostępne w formie oralnej z wszystkimi jej konsekwencjami i czynione z odległej perspektywy czasowej w stosunku od wydarzeń. Dodatko¬ wo, jako że przy analizie nowoosadnictwa wykorzystuję odwołującą się do kon¬ cepcji Pierre'a Bourdieu propozycję Michała Buchowskiego (1996, s. 15-22), postulującą widzenie konkretnej społeczność wioskowej jako takiej, w ramach, której istnieją zróżnicowane klasy społeczne rozporządzające odmiennymi for¬ mami kapitału ekonomicznego, społecznego, symbolicznego i kulturowego, za¬ kładam, że w ramach lokalnego środowiska lucimskiego może funkcjonować wiele różnych pamięci, a zatem i narracji na temat nowoosadnictwa. Pamięć jako taka jest przede wszystkim zogniskowana wokół przeszłości, jej podstawowe funkcje to przechowywanie, organizowanie, przywoływanie i wy¬ woływanie tego, co minęło. Wielu badaczy analizujących fenomen pamięci zwra¬ ca jednak uwagę, że nie odnosi się ona wyłącznie do przeszłości, ale że pozostaje również w silnej relacji z teraźniejszością i przyszłością. Warto w tym kontekście przywołać dwa terminy stosowane przez Paula Ricoeura (1995, s. 23), a miano¬ wicie przestrzeń doświadczenia i horyzont oczekiwań (patrz także: Mamzer 2003, s. 145). Pierwszy z nich odnosi się do obszaru przeszłości jednostki. To do niego przede wszystkim przypisana jest pamięć Ja. Jednocześnie stanowi 5 5 Terminy te Ricoeur (2005 s. 23) zaczerpnął z prac Reinera Kosellecka. W swoich rozważa¬ niach odnosi się i do poziomu jednostki, i do poziomu zbiorowości, nie zawsze jednak wiadomo, o którym z nich mówi w danym momencie. W moim tekście wykorzystuję jego uwagi dotyczące egzystencji jednostki. �200 OLGA KWIATKOWSKA on punkt odniesienia dla tego, co mieści się już w horyzoncie oczekiwań, a więc pragnień, obaw, przewidywań, projektów, marzeń Ja, tego wszystkiego, co skie­ rowane jest ku przyszłości. Pomiędzy tymi obszarami istnieje polaryzacja, a jedno­ cześnie zachodzi przepływ, który jest możliwy dzięki pośrednictwu żywej teraź­ niejszości. Teraźniejszość, w tym przypadku, nie jest rozumiana wyłącznie jako punkt pomiędzy czymś przedtem i czymś potem, ale stanowi „dialektyczną me­ diację pomiędzy przestrzenią doświadczenia i horyzontem oczekiwań w tej mie­ rze, w jakiej jest wypełniona niedawną przeszłością a nadciągającą przyszłością" (Ricoeur 1995, s. 24). Powyższe powiązania jasno pokazują uwikłanie pamięci w przeszłość, teraźniejszość i przyszłość jednostki. Jednocześnie pomiędzy tymi trzema elementami czasowego wymiaru egzystencji ludzkiej ma miejsce odwrot¬ ny ruch. Jednostka interpretuje wydarzenia z przeszłość poprzez pryzmat jej „tu i teraz" oraz poprzez wizje jej przyszłości. Co prawda, przeszłość ma charakter zamknięty, nie podlega więc zmianie, to co się wydarzyło nie może się odstać, ale „sens tego, co się zdarzyło, nie jest ustalony raz na zawsze" (Ricouer 1995, s. 35). W zależności od tego, jaka jest obecna sytuacja jednostki i jej cele, inter­ pretacja i ocena przeszłości może się zmieniać. Z tej perspektywy określany jest sens przeszłości (Heidegger, za: Kaniowska 2003, s. 61; patrz też Rosner 2003, s. 20-22). Jednocześnie należy mieć na uwadze fakt, że pamięć ze swej natury jest „selektywna, wybiórcza, obciążona wartościowaniem, przysłonięta rozmai¬ tymi normatywnymi schematami" (Kaniowska 2003, s. 60), dlatego staje się rów¬ nież obszarem przekłamań i różnorakich kreacji Ja. Dzięki strukturze narracyjnej pamięci następuje synteza tego, co różne i odręb¬ ne, pojawia się „dysharmonijna harmonia pomiędzy momentem zdarzenia a mo¬ mentem rozpoznania, uzgadniania nieciągłość wspomnień zakrzepłych w opowie¬ dziane epizody z ciągłością pamięci, która znajduje wyraz w spójności opowiadanej historii" (Ricouer 1995 s. 29). Przeszłe wydarzenia są widziane i werbalizowane w logicznym porządku przyczynowo-skutkowym tak, by były zrozumiałe dla nar¬ ratora. W ten sposób pamięć nadaje sens przeszłości i pozwala jednostce postrze¬ gać to, co się je wydarzyło w związku z jej teraźniejszą i przyszłą biografią. Wielu badaczy podkreśla, że kwestie dotyczące pamięci i narracji odgrywają bardzo istotną rolę w procesie kształtowania i funkcjonowania tożsamości jednostek . Podstawową techniką badawczą, jaką stosowałam w Lucimiu, był wywiad pogłębiony, od czasu do czasu „przeplatany" techniką wywiadu projekcyjnego (na ten temat patrz: Olechnicki 2003, s. 171). Było to przede wszystkim możliwe od momentu, kiedy część rozmówców udostępniła mi fotografie związane z wy¬ darzeniami kreowanymi przez artystów i mogłam się posługiwać ich kopiami w trakcie kolejnych rozmów. Fotografie mogą stymulować pamięć . Prezentacja zdjęć minionych wydarzeń wywoływała i ogniskowała pewne wątki narracyjne, czasami ożywiała te, które wydawały się już zamierać. 6 7 8 6 Przy czym nie chodzi tutaj o narracyjną strukturę ograniczoną wyłącznie do obszaru pamięci. Chodzi tu przede wszystkim o narracyjną koncepcję tożsamości jednostki ludzkiej (więcej patrz: Rosner 2003; Giddens 2002). Nie koncentruję się tu na - skądinąd ogromnie ciekawym - wątku relacji pomiędzy foto¬ grafią i pamięcią. Więcej na ten temat patrz np. Bartuszek 2005; Olechnicki 2003. 7 8 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 201 Kończąc ogólne rozważania na temat pamięci i narracji warto zaznaczyć, że moja relacja na temat narracji mieszkańców Lucimia dotyczących nowoosadników ma również postać narracji. Przy czym jej celem nie jest ustalanie obiek¬ tywnych faktów, nie stanowi ona poszukiwania odpowiedzi, jak było naprawdę, jest natomiast interpretacją w postaci autorskiej narracji. I to interpretacją kolej¬ nego stopnia, ponieważ interpretuje interpretacje minionych wydarzeń wyrażone przez samych członków środowiska lokalnego. Jak trafnie zauważa Katarzyna Kaniowska (2003, s. 59) „[o]dkrycie przeszłości oznacza jedynie odkrycie za¬ słon interpretacji, z którymi - jako faktycznymi źródłami - stykają się rekonstruktorzy i narratorzy tego wszystkiego, co «mówi nam» o przeszłym świecie". NARRACJE LUCIMSKIE Oczywiście pamięć lucimian o nowoosadnictwie „rozgrywającym się" w ich wsi można analizować z różnych punktów widzenia i pod wieloma kątami. Kaniowska, rozważając zagadnienie pamięci w obszarze antropologii kulturo¬ wej, wyróżniła trzy podstawowe sposoby jej rozumienia: jako źródło wiedzy, jako przedmiot wiedzy oraz jako narzędzie poznania (2003, s. 58-64). Przedmiot mojego zainteresowania z jednej strony, koresponduje z pierwszym sposobem ujmowania pamięci. Zgodnie z nowymi paradygmatami nie dążyłam do pozna¬ nia jakiegoś „prawdziwego" przebiegu zdarzeń, ale skupiłam się na interpreta¬ cjach wybranych członków społeczności na ten temat. Z drugiej strony, istotny był dla mnie także ostatni ze sposobów rozumienia pamięci wyróżniony przez badaczkę, ponieważ interesowały mnie podobieństwa i różnice w rozumieniu i konceptualizowaniu przeszłej obecności artystów we wsi. Próbowałam też usta¬ lić, jakie czynniki determinują taki stan rzeczy. Spektrum postaw wobec moich propozycji rozmowy na temat działalności artystów w Lucimiu było zróżnicowane. Część indagowanych w ogóle odma¬ wiała dialogu i tu pojawiły się dwa typy uzasadnień. Po pierwsze, deklarowano brak wiedzy, czy raczej brak pamięci zbyt odległych wydarzeń, po drugie, okazy¬ wano brak zainteresowania proponowanym tematem. Jednocześnie część z tych osób wskazywała na ludzi w Lucimiu, do których powinnam się udać, jako że posiadają oni odpowiednie kompetencje i na pewno zdecydują się na wywiad . Na tej podstawie można wyróżnić dwie grupy. Większa z nich nie była zaintere¬ sowana formowaniem, a na pewno udostępnianiem mi narracji na temat arty¬ stów. Mniejsza zaś, którą można nazwać grupą aktywistów, z perspektywy człon¬ ków pierwszej, dysponowała odpowiednią wiedzą na interesujący mnie temat . Można powiedzieć, że mamy tu do czynienia ze zjawiskiem przyznawania przez jedną grupę innej grupie monopolu na wyrażanie pamięci zbiorowej. I to właśnie ten jej rodzaj jest postrzegany jako wart udostępniania osobom z zewnątrz. Same 9 10 9 Robiła tak również część osób, które decydowały się na rozmowę ze mną. Zjawisko o podobnym charakterze, choć występujące w odmiennym kontekście, bo zwią¬ zanym z kreowania lokalnej historii Wojnicza, opisywał Czesław Robotycki (1998, s. 55). 1 0 �202 OLGA KWIATKOWSKA reakcje na przeprowadzenie wywiadów są o tyle ważne, że wyrażenie zgody lub odmowa same w sobie mają już charakter znaczący i w pewien sposób wskazują na rodzaj stosunku do przeszłej obecności artystów oraz stopień przywiązywania do niej wagi w kontekście własnej biografii i społeczności. Część z tych osób, które wyraziły zgodę na przeprowadzenie wywiadu, nie zgadzała się na jego rejestrację. Najczęściej miało to miejsce w przypadku, kiedy ocena działalności artystów i jej konsekwencji dla wsi była negatywna. Osoby te decydowały się na zwerbalizowanie i udostępnienie mi swojej narracji, ale chciały by miała ona charakter ulotny. Kolejną grupę stanowili ludzie, którzy reagowali pozytywnie na propozycję rozmowy, zgadzając się również na jej nagrywanie. Często budowali oni bardzo długie, obfite i barwne narracje, ale i na tym pozio¬ mie pojawiały się kolejne różnice w postawach. Prowadząc wywiady miałam udział w budowaniu narracji poszczególnych rozmówców. Już samo zognisko¬ wanie uwagi na artystach zakreślało pożądany przeze mnie jej zakres tematycz¬ ny. Również pytania, które zadawałam sugerowały pewne tropy. I tu część roz¬ mówców ignorowała proponowane przeze mnie „reguły gry". W konsekwencji ich narracje „odpływały" od proponowanych przeze mnie wątków, krążąc wokół różnych istotnych i - co znaczące - ważniejszych dla narratorów problemów. Część rozmówców jednak dzieliła się ze mną opowieściami rzeczywiście zorga¬ nizowanymi wokół postaci artystów oraz ich działalności i , mimo że tu również pojawiały się wątki poboczne, to nigdy nie były one dominujące. O treści oraz długości opowieści decydowały przede wszystkim stopień zaangażowania roz¬ mówcy w realizację działań animowanych przez artystów oraz - związana z tym w dużej mierze - ilość kontaktów z twórcami. Na to zaś wpływało kilka mogą¬ cych się krzyżować i nakładać na siebie czynników. Po pierwsze, poczucie kom¬ petencji i obowiązku wypływające z pełnionych funkcji w lokalnej społeczności, w tym również w oficjalnej strukturze władzy. Ogromną role odgrywa tutaj po¬ strzeganie działalności artystów przez pryzmat kategorii sztuki i szerzej - kultur y , tę zaś traktuje się jako wartość samą w sobie, nie wymagającą uzasadnienia. Władza ma obowiązek dbać o nią i stwarzać warunki umożliwiające mieszkań¬ com dostęp do niej. Po drugie, umiejętność i potrzeba odbioru sensów zawartych w realizacjach artystów i walorów estetycznych, wiążąca się z kapitałem kul¬ turowym poszczególnych członków społeczności. Po trzecie, pewien typ wraż¬ liwości na wypowiedź artystyczną, nie wynikający z kapitału kulturowego, ale z indywidualnych cech charakteru. 11 12 WĄTKI W tym miejscu chciałabym się skupić na prezentacji i analizie dwóch wybra¬ nych, ale szczególnie istotnych wątków tematycznych, które przewijały się w narracjach moich rozmówców, a mianowicie na motywie obecności artystów 1 1 1 2 Chodzi tu o wąskie, wartościujące rozumienie kultury. Mam tu na myśli lokalną, oficjalną strukturę władzy. �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 203 w Lucimiu oraz motywie ich działań artystycznych. Oczywiście wątki te łączą się ze sobą. Można powiedzieć, że prezentacja pierwszego stanowi wprowa¬ dzenie do następnego. Jak już wspomniałam, duży wpływ na pojawienie się tych, a nie innych treści w narracjach miały zadawane przeze mnie w trakcie wywiadów pytania. OBECNOŚĆ. AKCJA L U C I M , GRUPA DZIAŁANIA CZY GRUPA 111? Stopień znajomości imion i nazwisk artystów wśród moich rozmówców był zróżnicowany. Część z nich doskonale się w tej materii orientowała, potrafiła wymienić wszystkich, łącznie z postaciami dwóch fotografików, którzy zaprze¬ stali działalności w Lucimiu na początku lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Zdarzały się jednak osoby, które miały problemy z wyliczeniem wszystkich arty¬ stów, czasem deklarowały przy tym, że znają ich z widzenia i nawet jeśli nie pamiętają ich imion i nazwisk, to każdego z nich rozpoznają. Jeśli chodzi o okreś¬ lenia zbiorowe, to najczęściej przewijała się nazwa Akcja Lucim oraz Grupa Działania , nie stosowano natomiast prawie wcale określenia Grupa 111 . Duża część rozmówców określała twórców po prostu mianem artystów. Niektórzy wspominali, że na początku, kiedy ci pojawili się w Lucimiu, określano ich mia¬ nem 'studenci', mówiono studenci przyjechali ( X A ) . Słaba orientacja w ewo¬ luowaniu nazwy grupy oraz jej przyczynach może świadczyć o nieistotności tych kwestii dla lokalnego środowiska. 13 14 15 16 Pamięć o pierwszym spotkaniu z artystami w większości przypadków jest „roz­ myta". Od czasu pojawienia się ich we wsi upłynęło prawie 30 lat. Pytani o tę kwestię zazwyczaj zamykali sprawę krótkim: nie pamiętam. Tylko niektórzy byli w stanie lub próbowali to ustalić i wskazywali, że miało to miejsce na zebraniu . Pierwszą reakcją na pojawienie się artystów w Lucimiu była ciekawość. Towarzy¬ szyła ona również pierwszym akcjom twórców. Świetnie obrazują to słowa jednej z zaangażowanych we współpracę lucimianek: ludzie mówili miedzy sobą „oj, po co oni tu przyjechali, a co tu będą robić ", no bo to dla wszystkich była nowość, bo jeżeli takie coś [wcześniej] się [tutaj] nie działo " (XB); czy słowa innej, równie zaangażowanej, osoby: [o]ni działali, my żeśmy wszyscy chodzili, bo to było cie­ kawe, nie, dla ludzi [...], każdy na płotach, na wszystkim ludzi [było] pełno (XC). 11 1 1 3 8 Nazwa rocznych działań artystycznych realizowanych we wsi w 1911 roku. Inicjowały one twórczą obecność artystów w Lucimiu. Nazwa, pod którą artyści funkcjonowali w latach 1918-1981. Nazwa przyjęta przez artystów w roku 1989. W skład grupy nie wchodzili już Wasilewski i Maziec. Imiona i nazwiska autorów cytowanych tu wypowiedzi zostały zastąpione symbolami: X A , X B , XC, X D , XE, XF, XG, X H , X I itd. Chodzi o specjalnie zwołane zebranie wiejskie, na którym artyści zaprezentowali koncep¬ cje „Akcji Lucim". Wszystkie cytowane wypowiedzi pochodzą z przeprowadzonych przeze mnie wywiadów rejestrowanych na kasetach magnetofonowych. 1 4 1 5 1 6 1 1 1 8 �204 OLGA KWIATKOWSKA Zupełnie inną perspektywę ma osoba, której uczestnictwo w działaniach przy­ pada na okres, kiedy artyści byli już zadomowieni w Lucimiu: nie pamiętam kiedy się zetknąłem z [artystami], to było dla mnie [...] coś zupełnie naturalnego, jakby część życia Lucimia, [...] to [nie] było dla mnie nic nadzwyczajnego, tylko [...] takie święto [...], które było po prostu w kalendarzu, miało tak być, to było normalne dla mnie, ja przychodziłem po prostu na [ich] działania [...], byłem odbiorcą działań i nawet nie zastanawiałem się, że to jest coś niespotykanego, to znaczy wiedziałem, że to jest niespotykane gdzie indziej, że to jest tylko tu w Lucimiu u nas, ale z drugiej strony, to było już tutaj naturalne (XD). Odmienność wyglądu artystów (brody, u niektórych długie włosy, odzież), która mogła budzić w małej społeczności zainteresowanie, z dzisiejszej perspek­ tywy nie jest podkreślana. Prawdopodobnie łączy się to z oswojeniem obecności twórców poprzez te wszystkie minione lata. Dużą rolę w tej kwestii mogła rów¬ nież odegrać sama kategoria Artysty, do której postacie twórców były przypisa­ ne. Zaklasyfikowanie nowej osoby do odpowiedniej kategorii pozwala ludziom uzasadnić jej odmienność i przejść nad nią do porządku dziennego. Wykrystali­ zowana pod koniec X I X wieku w kulturze nowożytnej i egzystująca do dzisiaj, również na poziomie świadomości potocznej, figura Artysty jako kogoś odmien¬ nego, oryginalnego, wyrastającego ponad przeciętność, także spełnia taką rolę. W tej perspektywie artysta nie tylko może, lecz nawet powinien być inny. Powód, dla którego artyści wybrali na swoją działalność Lucim nie jest dla wszystkich jasny. Większość twierdzi, że nie wie, jakie były tego przyczyny, niektórzy próbują to uzasadniać tym, że Lucim się artystom po prostu spodobał. Osoby, które miały bliższe kontakty z twórcami wskazują, że decydującą rolę odegrał tu zakup domu na Kadzionce przez braci Chmielewskich. Uzasadnienia postępującego z czasem spadku zainteresowania działalnością artystów i uczestnictwa w inspirowanych przez nich projektach są różne. Od wskazania na zwiększenie się repertuaru dostępnej rozrywki m.in. przez pojawie¬ nie się video i większej liczby programów telewizyjnych, poprzez zmniejszenie się atrakcyjność propozycji twórców, czy zmianę w postawie ludzi w stosunku do aktywności na płaszczyźnie społecznej w ogóle i wycofanie się ich w obszar życia prywatnego po odejście pokolenia, które wykazywało dużą aktywność. Trzeba wziąć pod uwagę, że działalność artystów jako grupy rozpoczęła się pod koniec lat siedemdziesiątych i trwała do połowy lat dziewięćdziesiątych. W tym czasie miała miejsce zmiana ustroju państwa i wiele związanych z nią przekształ­ ceń ekonomiczno-gospodarczych oraz społecznych, których konsekwencje miesz­ kańcy Lucimia odczuwają do dzisiaj. Jedną z najbardziej dotkliwych jest wysoki stopień bezrobocia. W latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku zwolnionych z pracy zostało wielu dwuzawodowców pracujących w pobliskim Koronowie 19 20 1 9 Artyści, nawiązując do tradycji, tworzyli autorskie scenariusze poszczególnych świąt zwią­ zanych z kalendarzem liturgicznym i życiem rolników. Nazwa jednej z części Lucimia. Bracia Chmielewscy w 1976 roku kupili tam zrujnowaną zagrodę wiejską z poł. X I X wieku. Warto podkreślić, że Kadzionka leży w granicach wsi, ale jest położone na jej uboczu. 2 0 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 205 czy Bydgoszczy. Zatrudnienie straciła też duża część mieszkańców w wyniku likwidacji miejscowego PGR-u (Duthweiler 1996). To jeszcze bardziej pogłębiło i tak już istniejący podział pomiędzy rolnikami indywidualnymi i pracownikami dawnego PGR-u. Odwołując się do koncepcji Pierra Bourdieu można powiedzieć, że habitusy mieszkańców Lucimia, ukształtowane w okresie PRL-u, nie spraw¬ dziły się w nowych warunkach; ludzie zaczęli dotkliwie doświadczać dysonansu pomiędzy ich dotychczasowymi sposobami radzenia sobie w świecie, a nową sytuacją (Bourdieu, Wacquant 2001, s. 100-131). W swoich narracjach rozmówcy wyraźnie dzielą czasy na dawne i obecne. Przypisują im też odmienny charakter i jakość. W trakcie rozmów jest to podkreślane za pomocą sformułowań: zmieniły się czasy (XA), ludzie się zmienili (XE), ludzie są teraz inni (XB), wtedy ludzie byli jacyś inni (XD). W tym kontekście pojawia się również nostalgia za mi¬ nionym oraz idealizowanie czasu przeszłego, szczególnie jeśli pokrywa się on z okresem młodości rozmówców . Przez pryzmat tego podziału jest też widziana działalność artystów. Masowe uczestnictwo w animowanym przez nich życiu kulturalno-społecznym wsi jest sytuowane raczej w „dawnych czasach" oraz na przełomie „nowego" i „starego", kiedy nadzieje, że zmiany będą korzystne były duże a ich negatywne konsekwencje nie były jeszcze znane. 21 W narracjach moich rozmówców poruszany był także wątek braku wspól¬ nych działań wszystkich artystów z mieszkańcami Lucimia w chwili obecnej. Ograniczano się raczej do stwierdzania faktu wycofania się poszczególnych artys¬ tów z aktywności we wsi. Niektórzy pamiętają, że najpierw zniknęli Stanisław Wasilewski i Andrzej Maziec. Warto podkreślić, że tym postaciom w ogóle po¬ święca się w opowieściach niewiele uwagi, prawdopodobnie ze względu na bar¬ dzo duży upływu czasu (ponad dwadzieścia lat) od momentu ich wycofania się z aktywności w Lucimiu. Potem zniknął Witold Chmielewski. Wielu podaje jako powód jego wyjazd do Warszawy, gdzie ma cały czas pracować przy Małych Ojczyznach . Wycofał się również z organizowania i uczestnictwa w masowych imprezach wioskowych Bogdan Chmielewski, choć jest on najczęstszym bywal¬ cem Lucimia, ponieważ sporo czasu spędza w domu na Kadzionce. Niektórzy z rozmówców orientują się, że w przestrzeni Lucimia są przez niego obecnie realizowane kameralne wydarzenia artystyczne. Niewielka część, najbardziej za¬ interesowanych, jest zapraszana do wzięcia w nich udziału. W narracjach moich rozmówców, należących do grupy lokalnych aktywistów, przy omawianiu wątku wycofywania się poszczególnych twórców wyczuwalny jest żal. Jednocześnie, w tym kontekście, mocno się podkreśla i bardzo ceni obecność i zaangażowanie Wiesława Smużnego w niektóre z wioskowych imprez. Jest ona postrzegana w kategoriach wierności wsi i grupie. 22 2 1 Warto zwrócić uwagę, że takie bezwarunkowe pozytywne waloryzowanie przeszłości jest jedną z typowych cech myślenia w ramach kultury typu ludowego (patrz Robotycki 1992, s. 22-23). Chodzi o ogólnopolski program-konkurs Fundacji Kultury „Małe Ojczyzny - tradycja dla przyszłości". Witold Chmielewski był w latach 1993-1991 jego dyrektorem; siedziba programu znajdowała się w Toruniu. 2 2 �206 OLGA KWIATKOWSKA PROJEKTY ARTYSTYCZNE W pamięć większości moich starszych rozmówców najbardziej wryły się nie¬ które z realizacji prezentowanych podczas pierwszego spektakularnego działania artystów „Akcja Lucim" oraz pierwsze realizacje związane ze świętami. Wynika to najprawdopodobniej z faktu, że nigdy wcześniej tego rodzaju przedsięwzięcia nie miały miejsca w Lucimiu. To było coś kompletnie nowego, nie dającego się z niczym znanym porównać. W mechanizmach pamięci ogromną rolę odgrywa przecież prawo kontrastu, zapamiętuje się to, co niezwykłe. I tak na przykład, niektóre osoby przywoływały instalację z luster jako tę, która wywarła na nich bardzo duże wrażenie: mi utkwił[a] [w pamięci] wystaw[a] luster, [...] przez tę naszą główną drogę między innymi były [poustawiane] lustra różn[ych] format[ów], wielkości, mniejsze, większe, [o różnorodnych] kształt[ach] (XE). 0 trwałości wspomnienia pierwszego Świętego Wieczoru również wydaje się decydować niezwykłość zapamiętanych wrażeń. Był on organizowany z dala od centrum wsi, w opuszczonym gospodarstwie, do którego trzeba było iść w ciem¬ nościach, w ostry mróz, aż na tzw. Egipt . Tam kawał drogi [jest, dochodzimy] a tam krowy ryczą, świnie kwiczą, pani, moja córa z jeszcze jedną szukali, gdzie tu są te świnie, no tyle się naśmialiśmy, a oni mieli to nagrane, w ciemnościach ryczą, no [a] nigdzie ich nie ma, tych krów (XA). Jako zabawną ciekawostkę, wybijającą się oryginalnością na tle innych wydarzeń, dość często przywoływano też w opowieściach wątek „palenia świni" w trakcie tzw. Popiołów. Organizowano je na rozpoczęcie postu. Artyści zrobili sztuczną świnię i potem w tą świnię tam naładowali i alkohol i kiełbasy i wszystko to [...] [zostało] spalone (XF). Kolejne akcje oswoiły już mieszkańców z obecnością artystów i ich realiza¬ cjami. Poza tym, jako że artyści z czasem zaangażowali się przede wszystkim w animowanie świąt związanych z kalendarzem liturgicznym i życiem rolników, ich działania wpisały się w charakterystyczną dla nich powtarzalność czasową 1 treściową. W związku z tym, w pamięci wielu rozmówców nie funkcjonują one jako wyodrębnione wydarzenia, ale raczej jako swoiste, rokrocznie się powta¬ rzające ciągi. W ich narracjach poszczególne „Święte Wieczory", „Jany", Dożynki - bo te święta właśnie najczęściej były przywoływane - zlewają się ze sobą. W narracjach o projektach artystycznych ponownie daje o sobie znać po¬ dział na tych, którzy należeli raczej do widzów wydarzeń i tych, którzy włączyli się w ich przygotowania. Pierwsi ograniczają się do przywołania nazw poszcze¬ gólnych imprez, przy czym często łączą ze sobą autorskie nazwy nadawane przez artystów i powszechnie używane nazwy świąt, a ich opisy samych wydarzeń są najczęściej dość skromne. Natomiast o wiele mniej liczna grupa aktywistów 23 24 25 2 3 „Święty Wieczór" to „zadomowiona" wśród mieszkańców nazwa, nadana przez artystów spotkaniu, które było związane z Bożym Narodzeniem. Zwyczajowa nazwa jednej z części Lucimia. „Jany" to prawdopodobnie skrócona wersja nazwy „Święty Jan - Wianki" nadanej przez twórców Nocy Świętojańskiej. Preferowana przez artystów nazwa „Święto plonów" nie wyparło powszechnej nazwy Dożynki. 2 4 2 5 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 207 o wiele więcej pamięta, wykazuje dużą znajomość projektów i nie tylko zna ich nazwy, ale również posługuje się nimi w swoich narracjach. Można na przykład usłyszeć: na Świętym Wieczorze dostałam siew ( X B ) . Opowiadają o przebiegu poszczególnych świąt, niektórzy omawiają je z detalami, jeszcze inni dołączają do tego komentarze dotyczące symboliki, którą w trakcie działań przedstawiali im artyści. Pewne miejsce w narracjach zajmują też wątki dotyczące przygoto¬ wania imprez. Wydarzenia pamięta się przez pryzmat czynności, które się w ich trakcie wykonywało. W przypadku kobiet mowa jest o przygotowywaniu, czysz¬ czeniu, a szczególnie dekorowaniu miejsc, w których imprezy się odbywały oraz o przygotowywaniu poczęstunku, pieczeniu ciast - to był obszar kobiecej krząta¬ niny przed i w trakcie imprez. Można mówić tu o czymś w rodzaju repetycji kobiecej krzątaniny domowej, ale tym razem w przestrzeni publicznej. W przy¬ padku mężczyzn mowa jest głównie o czynnościach, które wymagały siły lub znajomości obsługi sprzętu np. nagłaśniającego oraz o organizowaniu transportu np. na Kadzionkę, kiedy się tam odbywały „Jany". W opowieściach osób z tej grupy jest też akcentowana i negatywnie oceniana bierność oraz brak zaangażo¬ wania w działania kulturalno-społeczne na rzecz wsi innych mieszkańców. Szczególne miejsce w opowieściach niektórych kobiet zajmują kwestie doty¬ czące tworzenia różnego rodzaju dekoracji roślinnych. W ramach tego wspomina się również aranżowane przez Wiesława Smużnego akcje związane z sianiem kwiatów i warzyw . Ich efektem były żywe dekoracje roślinne, najczęściej ze słoneczników, w przestrzeni wsi. Jedna z lucimianek uczestnicząca w tych pro¬ jektach, kończąc swoją obszerną wypowiedź pełną uwag o kolorach i kształtach kwiatów, podkreśliła z przekonaniem i nieskrywanym zachwytem: to było coś pięknego (XB). Akcje siania kwiatów korespondowały z lokalnymi praktykami uprawiania ogródków oraz ich estetycznymi waloryzacjami. Prawdopodobnie ze względu na to, idea artysty mogła się zbiec z wiedzą i wrażliwością niektórych mieszkańców, a właściwie mieszkanek wsi, bo przecież ogród kwiatowy jest ich domeną. Zadbany, wypełniony ładnymi kwiatami jest traktowany jako wizytówka właścicieli. „Wątki roślinne" są przez rozmówczynie zazwyczaj kończone uwagą, że niestety praca związana z upiększaniem Lucimia nie była szanowana, bo jej efekty, bardzo szybko były niszczone przez miejscową młodzież. Jak tylko słoneczniki posiane w przestrzeni publicznej dorastały, były zrywane lub łamane. Uprawiana i upowszechniana m.in. w Lucimiu przez Wiesława Smużnego Magia liczb znalazła swoje odbicie w sposobie postrzegania rzeczywistości 26 21 28 2 6 Określenie siew jest terminem stosowanym przez Wiesława Smużnego w działaniach zwią¬ zanych z programowym, czyli podlegającym ustalonym przez artystę regułom, sianiem kwiatów i warzyw. Pierwszy raz tego typu działanie było realizowane w Lucimiu w ramach projektu „Akcja Lucim" [pt. „Siew-Plony (Uprawy programowane)]. Więcej na temat założeń patrz: Chmielewski i inni 1911-1918, s. 49 i 15. Patrz przypis 26. Nazwa jednego z działań Wiesława Smutnego, realizowanego w Lucimiu w ramach pro¬ jektu „Akcja Lucim" ( Więcej na temat założeń patrz: Chmielewski i inni 1911-1918, s. 15). Jest stosowana przez niektórych lucimian w stosunku do różnych działań artysty, w których pojawiają się liczby. 2 1 2 8 �208 OLGA KWIATKOWSKA przez niektórych mieszkańców wsi. Dobrym tego przykładem mogą być nastę­ pujące słowa jednej z lucimianek: [Wiesław Smużny] w tym roku przywiózł mi słoneczników, przywiózł mi tych słoneczników 21, przepraszam 25 na to 25-lecie i tyle przez drogę poniszczył, że tylko się zostało 11. Ale 11! Pani sobie wyobraża! Jak ja mu to powiem, że 11 się przyjęło! (XB). Liczba roślin nie jest tu już trak­ towana neutralnie, jest znacząca. Autorka wypowiedzi wie, że ta informacja będzie ważna dla artysty, a przez to staje się ważna również dla niej. Obecność i działania artystów stały się dla kilku kobiet z Lucimia inspiracją do założenie zespołu, który zaczął występować na animowanych przez artystów imprezach. Grupa miała specjalne stroje. Śpiewała układane przez siebie piosenki najczęściej do melodii znanych szlagierów , deklamowała lub czytała wiersze własnego autorstwa oraz przedstawiała powszechnie znane skecze. Duża część utworów była specjalnie układana na okoliczność danego święta. Ich treść doty¬ czyła uroczystości, Lucimia, poszczególnych jego mieszkańców, członków Grupy Działania, nawiązywała do bieżących wydarzeń . Za ilustrację tej twórczości niech posłuży fragment utworu jednej z członkiń zespołu, która się wręcz wy¬ specjalizowała w układaniu tekstów okolicznościowych wierszy i piosenek: [... ] razu pewnego, przed kilku laty, nikt nie pamięta dokładnie daty, zjawiła się Grupa Działania i do kultury ludzi nakłania, i do kultury, i do tradycji, mamy już kilka tych kompozycji, jak święta nocka, wianki na wodzie, także dożynki w pięknym pochodzie, jest doborowa także orkiestra, to gra Pan Zygmunt - to wnuk Sylwe­ stra, ludzie piosenki chętnie śpiewają i taki zespół w Lucimiu mają, są też przyjezd­ ne te domowiny, pół serca bliźniemu, pół dla rodziny i tak nam tylko tu dodać trzeba, że jak potrzeba to tylko nieba [...] więc się radujmy, ludzie kochane, że w tej epoce nam żyć jest dane, nikt nie ma o tym jeszcze pojęcia co tu do dania i co do wzięcia, będą w historii o tym wspominać, że tu działała Akcja Lucimia . Członki¬ nie zespołu widzą swoją aktywność jako własny wkład w wzbogacenie animowa¬ nych przez artystów działań. Występowały po to, by było weselej i ciekawiej. 29 30 31 32 33 Działania artystów, ich idea i symbolika, nie zawsze były dla mieszkańców wsi czytelne. Tak o tym mówi jedna z lucimianek: bo to początkowo nawet tro­ chę niezrozumiałe [to] było, jak[a] [jest tego] symbolik[a], więc musieli niektóre fakty tłumaczyć, co to oznacza co tamto, co jeszcze inne, [tak żeby było] bardziej przemawiające. [... ] początkowo nawet sam język, którym oni się posługiwali to był taki obcy nie przemawiający do wszystkich, więc nazwy czy coś takiego próbo¬ wali właśnie jakoś tłumaczyć na taki powszechny język (XE). Inna stwierdziła: 2 9 Mowa o 2003 roku. Chodzi o 25-lecie Grupy Działania. Oprócz melodii popularnych utworów często naśladowano również ich budowę (układ zwrotek itp.). Teksty piosenek i wierszy okolicznościowych, które powstawały w Lucimiu w trakcie dzia¬ łalności artystów, same w sobie stanowią ciekawy przykład folkloru i zasługują na osobną analizę. Więcej na ten temat będzie można przeczytać w mojej pracy doktorskiej. Cytat pochodzi z utworu pt. Ballada o Lucimiu. Jako przykład lokalnej twórczości specjal¬ nie został wybrany ten właśnie fragment, ponieważ świetnie koresponduje on z tematem pamięci. 3 0 3 1 3 2 3 3 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 209 [c]hociaż my jesteśmy tyle lat z nimi związani,ale [...] niektóre sprawy, jak się widzi no to niewiadomo co to ma znaczyć (XB). Pojawił się również głos kwe¬ stionujący możność, a nawet w ogóle potrzebę, tłumaczenia działań artystycz¬ nych: no jak odbierać, tłumaczyli, tłumaczone było w miarę możliwości, [ale] tłumaczyć sztukę [...], to są często rzeczy niewytłumaczalne i często nie dające się tak opisać, ponieważ aktywność twórców w Lucimiu należy do tego rodzaju działań artystycznych, które wymyka[ją] się jakimś takim określeniom po prostu znanym ogólnie, to było [... ] poszukiwanie czegoś czego wcześniej nie było, czyli to co właściwie jest głównym zadaniem sztuki, [... ] czyli zrobienie czegoś czego wcześniej nie było, czegoś, czego by nie było nigdy gdyby nie ci twórcy (XD). Niektórzy z moich rozmówców zwracali również uwagę na różnice w sposo¬ bie prezentacji, komentowania działań pomiędzy artystami: Witold [Chmielew­ ski] talent miał do rozmawiania, do takiego komentowania tych rzeczy [chodzi o działania artystyczne], bo tu, jego brat, Bogdan [Chmielewski], pan Bogdan to już tak raczej w mówieniu taki bardziej oszczędny [jest] [...], już taki może charakter ma, a pan Smużny znów dużo komentuje (XF); Pan Smużny to się tak bardziej zachwyca, tak poszukuje różnych rzeczy, [zwraca uwagę na] niuanse [...], to też trochę śmieszn[e] [jest], trochę bawi (XD); ze zwykłej rzeczy [...] umie zrobić prawie bajkową [...] rzecz (XG). Oceny roli działań artystycznych dla mieszkańców Lucimia rozciągają się po¬ między dość powszechnymi lakonicznymi stwierdzeniami typu: ważne, że coś się działo, nie było nudno (XH); zawsze urozmaicenie jakieś było (XI), a rozbudowa­ nymi komentarzami takimi jak: [twórczość Grupy] była urozmaicenie[m] tego ży¬ cia, życie staje się bogatsze po prostu dzięki takim działaniom niekonwencjonal¬ nym, niepowtarzalnym, życie staje się niepowtarzalne bardziej może, jest o czym mówić (XD), czy: ja, gdyby nie ta akcja Lucim, to ja nie wiem, czy w ogóle by mnie cokolwiek interesowało, czy bym kiedyś wszedł do muzeum, czy do galerii jakiejś, jakiejkolwiek, bo po prostu dzięki temu troszeczkę tego zainteresowania załapałem tego typu sztuką, oprócz kina teatru ewentualnie, jest coś innego, coś więcej (XG). KONKLUZJA Artyści w trakcie swojej działalności w Lucimiu animowali nie tylko projekty artystyczne, ale również angażowali się w projekty społeczne . W związku z tym, ich obecność na wsi oraz realizacje artystyczne są widziane także przez pryzmat efektów ich działań na tym polu . 34 35 3 4 W tym kontekście projekty artystyczne definiuję jako działania koncentrujące się na wy¬ miarze symbolicznym, natomiast przez projekty społeczne rozumiem te, które dotyczyły obszaru kultury techniczno-użytkowej (według terminologii Jerzego Kmity). Chodzi o program odnowy wsi Lucim realizowany przez międzynarodowy zespół badaczy współpracujących z Instytutem Socjologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, który wchodził w skład większego projektu rewitalizacji obszarów rustykalnych Europy (więcej patrz: Kaleta 1996). W jego ramach propagowano ideę rolnictwa ekologicznego i agroturystyki, 3 5 �210 OLGA KWIATKOWSKA Analiza narracji lucimskich wskazuje funkcjonowanie zróżnicowanych inter¬ pretacji obecności artystów i podejmowanych przez nich działań w Lucimiu. Pojawia się tu polifonia głosów. Spektrum mieści się pomiędzy obojętnością a zaangażowaniem, pomiędzy zdystansowaniem się do zjawiska a dumą z niego, pomiędzy ludycznym odbiorem treści działań a głębszą refleksją na temat sztuki. Różnice w narracjach na temat artystów i ich działalności, ale także - co równie ważne - odmowa, czy brak chęci ich artykułowania związane są z wewnętrz¬ nym, dotyczącym wielu poziomów, zróżnicowaniem środowiska lokalnego Lucimia. Łączą się one z zajmowanym przez jednostki miejscem w hierarchii społecznej, z pełnieniem (lub nie) funkcji w oficjalnej strukturze instytucjonalnej, z poziomem wykształcenia, ale również z cechami osobowościowymi. Jedno¬ cześnie, wielość narracji jest manifestacją zróżnicowania lokalnej społeczności. Pokazuje to dosadnie, że należy unikać pułapki mitu homogenicznego Innego, który jest ciągle jeszcze żywy w antropologii społeczno-kulturowej, a którego konsekwencją jest postrzeganie środowiska wioskowego jako jednowymiaro¬ wego i jednorodnego (Herzfeld 2004, s. 41-42). Najintensywniejsze działania artystów w Lucimiu miały miejsce w dobie pro¬ sperity wsi polskiej, jak jest oceniany koniec lat siedemdziesiątych przez miesz¬ kańców Lucimia. Wspomnienie tamtych czasów pozostaje w ogromnym kontraś¬ cie z obecną sytuacją pomorskiej wioski. W tym kontekście pamięć przeszłych wydarzeń związanych z artystami przyjmuje postać bądź pamięci nostalgicznej, bądź pamięci rozczarowanej . W pierwszym przypadku na pierwszym planie obecna jest idealizacja przeszłości. Pozwala ona jednostkom „oderwać się" od niepewności dnia dzisiejszego i czerpać ze wspomnień poczucie bezpieczeństwa. W drugim przypadku uwaga jest skupiona przede wszystkim na tym, że działa¬ nia społeczne animowane przez artystów, w których realizację zaangażowało się wielu mieszkańców wsi, nie przyniosły spodziewanych efektów. Lucimianie pro¬ jektowali swoją przyszłość. Niektóre projekty nie udały się, a nawet nastąpiły nieprzewidziane, negatywne ich konsekwencje i pojawiło się coś, co Ricoeur (1995, s. 36) określa mianem cmentarzyska obietnic. 36 Warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden aspekt, który z pewnością miał wpływ na kształt i treść narracji moich rozmówców, a mianowicie na fakt, że moja oso¬ ba była łączona z postaciami artystów i ich światem. Tak jak oni przybywałam z zewnątrz, tak jak oni pracuję na Uniwersytecie, mówię podobnym do nich językiem itp. Świadectwem tego było zadawane od czasu do czasu pytanie: a pani też artystka? Dlatego moja postać została usytuowana zgodnie z wiedzą związaną z ich przestrzenią doświadczenia, a to wpływało na to, co i jak mi mówiono, w jakim świetle starano się przedstawić minione wydarzenia oraz jakich tematów unikano. Narracja w zależności od tego komu jest prezentowana w Lucmiu miała też powstać telechata - nowoczesny ośrodek informacyjno-telekomunikacyjny. Świadomie zrezygnowałam z rozwijania tutaj tych obszernych wątków. Będzie można na ten temat przeczytać w mojej pracy doktorskiej. Ten rodzaj pamięci pojawia się przede wszystkim w kontekście projektów społecznych, a szczególnie w odniesieniu do koncepcji i konsekwencji budowy telechaty. 3 6 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 211 podlega pewnym modyfikacjom, dlatego też trzeba wziąć pod uwagę, że nar¬ racje na ten sam temat funkcjonujące wśród mieszkańców Lucimia mogą i przy¬ bierają - jak przypuszczam - inny kształt . 37 LITERATURA B a r t u s z e k J o a n n a 2005, Między reprezentacją a „martwympapierem". Znaczenie chłop­ skiej fotografii rodzinnej, Wydawnictwo Neriton, Warszawa. B o u r d i e u P i e r r e , W a c q u a n t L o i c J.D. 2001, Habitus, illusio i racjonalność, [w:] tychże, Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, Oficyna Naukowa, Warszawa, s. 100-131. B u c h o w s k i M i c h a ł 1996, Klasa i kultura w okresie transformacji: antropologiczne stu­ dium przypadku społeczności lokalnej w Wielkopolsce, Les travaux du Centre Marc Bloch, Berlin. C h m i e l e w s k i B o g d a n i inni 1977-1978, Akcja Lucim, Socjalistyczny Związek Studen­ tów Polskich, Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, Lucim. C h m i e l e w s k i W i t o l d 1987, Grupa Działania, [w:] Sztuka młodych 1975-1980, Młodzie¬ żowa Agencja Wydawnicza, Warszawa, s. 270-275. D u t h w e i l e r H e l m u t h 1996, Lucim - środowisko przyrodnicze i społeczność lokalna, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obszarów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiejska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, s. 39-62. G i d d e n s A n t h o n y 2002, Nowoczesność i tożsamość. „Ja" i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, tłum. Anna Szulżycka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. Herzfeld M i c h a l e 2002, Pierwsza orientacja: Antropologia jako praktykowanie teorii, [w:] tenże, Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, Wydawnictwo UJ, Kraków, s. 19-44. J a c k o w s k i A l e k s a n d e r , K o r u l s k a E w a , S z e w c z y k H a n n a 1985, O Lucimskim eksperymencie, Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 44-48. K a l e t a A n d r z e j 1996, Lucim - środowisko przyrodnicze i społeczność lokalna, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obszarów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiej¬ ska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wro¬ cław, s. 39-62. K a n i o w s k a K a t a r z y n a 2003, Antropologia i problem pamięci, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 3-4 s. 57-65. Kwiatkowska O l g a 2005, Nowoosadnictwo w Lucimiu, czyli historia pewnego ekspery­ mentu artystyczno-społecznego. Część I , Etnografia Polska, t. X L I X , z. 1-2, s. 147-167. M a m z e r H a n n a 2002, Tożsamość w podróży. Wielokulturowość a kształtowanie tożsamości jednostki, Wydawnictwo Naukowe, Poznań. N o r a P i e r z e 2001, Czas pamięci, Res Publica Nowa, nr 7 (154), s. 37-43. O l e c h n i c k i K r z y s z t o f 2003, Antropologia obrazu. Fotografia jako metoda, przedmiot i medium nauk społecznych, Oficyna Naukowa, Warszawa. P o d e m s k i K r z y s z t o f 2005, Socjologia podróży, Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznań. R i c o e u r P a u l 1995, Pamięć - zapomnienie - historia, tłum. Jacek Migasiński, [w:] Tożsa­ mość w czasach zmiany. Rozmowy w Castel Gandolfo, Krzysztof Michalski (red.), Znak, Kraków, Fundacja im. Stefana Batorego, Warszawa, s. 22-43. Robotycki C z e s ł a w 1992, Etnografia wobec kultury współczesnej, Wydawnictwo UJ, Kraków. 3 7 Kilka razy doświadczyłam sytuacji, w której pojawienie się w trakcie wywiadu innego mieszkańca Lucimia i jego włączenie się do rozmowy zmieniało jej charakter. �212 OLGA KWIATKOWSKA - 1998, Historia - folklor - tradycja a kwestia „małej ojczyzny", [w:] tegoż, Nie wszystko jest oczywiste, Wydawnictwo UJ, Kraków, s. 42-61. R o s n e r K a t a r z y n a 2003, Narracja a tożsamość jednostki ludzkiej. A. MacIntyre, Ch. Taylor, A. Giddens, D. Carr, [w:] tejże, Narracja, tożsamość i czas, Universitas, Kraków, s. 17-51. S z a c k i J e r z y 2001, Historia i mitologia, ResPublicaNowa, nr 7 (154), s. 53-57. T r z e b i ń s k i J e r z y 2001, Narracyjne konstruowanie rzeczywistości, [w:] Narracja jako spo­ sób rozumienia świata, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, s. 17-38. OLGA KWIATKOWSKA "NEW SETTLEMENT" I N THE V I L L A G E OF L U C I M . THE HISTORY OF A PARTICULAR SOCIAL A N D ARTISTIC EXPERIMENT (PART I I ) Summary The presentation and analysis of a social and cultural phenomenon: "new settlement", i.e. a migration from the city to the country in search for fulfilling of an alternative life style, in relation to the predominant patterns, should focus not only on the "new settlers" and their activities but also on the local community. This article is the second part of the work. The author presents and analyzes the case of "new settlement" in the village o f Lucim, an artistic and social experiment undertaken by a group of city artists who moved into that village in the second half of the 20 century. In the first part of the article, published in the last issue of "Etnografia Polska", the author reconstructed the history of the "new settlement" seen from the perspective of the "new settlers". In this part mentioned history is analyzed as viewed by the villagers (local community). The author is trying to answer the questions about the way the members of the village community perceive the "newsettlers", how they interpreted the activity of "new-settlers" and how they saw the relationship between their community and the group of artists. Nowadays the presence and activity of the artists in Lucim belongs to the past, therefore the memory is the basic category applied in the analysis. Since memory has a narrative structure and "examining and investigating the memory is to research narrations about the past" (Kaniowska, 2003: 62), the narration is the second essential category applied here. The author presents and analyzes the narrations of selected inhabitants from Lucim about the "new settlement" in their village. The analysis of these narrations indicates a variety of interpretations of the presence and activity of the artists in Lucim. There is a polyphony of voices that emerges and its spectrum is situated between the indifference and engagement, between the distance to the phenomenon and the pride coming from its existence, between the popular perception of the artistic activity and a far-reaching reflection about art. th O.K. Adres Autorki: Mgr Olga Kwiatkowska Katedra Etnologii U M K Szosa Bydgoska 44/48, 87-100 Toruń e-mail: etno-olga@o2.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4294a1e41a86e6b862d2a16d630707cb.pdf 38e2251c29ecb43d77540f4c8460a224 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5244 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4868 Title A name given to the resource "Niekochani zmarli" / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.243-265 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr, Urszula Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 URSZULA LEHR Pracownia Etnologii IAE PAN, Kraków „NIEKOCHANI Z M A R L I " Ukształtowany schemat zachowań, symboli i znaków tworzących złożony sys­ tem kulturowy uzewnętrzniany poprzez obrzędy, zwyczaje i rytuały spełniał określone zadania, zarówno w niewielkich wspólnotach lokalnych (wieś), jak i aglomeracjach miejskich. Determinował on - w zależności od czasu (historycz­ nego), miejsca (geograficznego), sytuacji ekonomicznej oraz poziomu świado¬ mości jednostek otoczenie i model świata, pozwalając na utrzymanie homeostazy. Życie ludzkie dzielone na etapy warunkowane biologicznie wiązało się z okre­ sami społecznie akcentowanymi i akceptowanymi. Jednym z najistotniejszych i zarazem krytycznych momentów w egzystencji człowieka była śmierć, pod¬ legająca szczególnej uwadze. Zarówno ceremonia pogrzebowa, jak i postawy wobec tych, którzy odeszli stanowiły określony wzór społeczno-kulturowych od¬ niesień, odzwierciedlający równocześnie status nieboszczyka. W niniejszym artykule koncentruję się na relacji żywi-martwi przedstawionej na tle obrzędu pogrzebowego i wierzeń związanych z momentem ostatecznym. Do tego rodzaju rozważań skłoniło mnie funkcjonujące powszechnie powiedze¬ nie, iż de mortuis nil nisi bonum , wyrażające jednoznacznie brzmiący kanon. Maksyma ta nakazuje wręcz przedstawianie zmarłych w pozytywnym świetle a zatem milczenie w przypadku braku podstaw do przychylnej ich oceny. Oskar Kolberg, pisząc na temat religijności mieszkańców wsi zasiedlających południo¬ wo-wschodnie tereny Polski, odnotował wyraźnie obowiązującą tam zasadę, iż „nie godzi się nic złego mówić o umarłych", szczególnie zaś wieczorem (1967, s. 44) . Uchybienie jej pociągało za sobą konieczność wypowiedzenia formuły wstawienniczej w rodzaju „wieczne odpoczywanie racz mu dać Panie, a świa¬ tłość wiekuista niechaj mu świeci na wieki wieków" lub „Panie, świeć nad ich duszą" czy „Panie, odpuść im grzechy" (Kolberg 1967, s. 44). Stanowiła ona jakgdyby magiczne zabezpieczenie osoby, która poprzez niepochlebne wyraża¬ nie się o zmarłym mogłaby przywołać jego duszę. 1 2 1 Słowa te przypisywane są Solonowi (ok. 635-560 p.n.e.) ateńskiemu mężowi stanu, poecie, jednemu z siedmiu mędrców lub Chilonowi (Kopaliński 1985, s. 1087). Wieczór uważany był przez mieszkańców wsi za święty (Kolberg 1967, s. 44). Można go również interpretować jako wprowadzający w noc, a więc ciemność, będącą porą działania sił nieczystych. Przykładów dostarczają liczne zakazy zabraniające wykonywania pewnych czynności po zachodzie słońca: pracy w polu, sprzedaży, pożyczania itp., (Słownik... 1996, s. 151-153). 2 �244 URSZULA LEHR Kolejnym przykładem jest treść przemówień wygłaszanych na pogrzebach osób znanych w życiu społecznym, politycznym czy kulturalnym lub cenionych w różnych środowiskach zawodowych i kręgach towarzyskich. Podkreślają one zasługi oraz cnoty i zalety zmarłego, przemilczana zaś jest prawda o ewentualnych niedoskonałościach natury ludzkiej. Różni się od nich tzw. odpraszanie praktyko¬ wane kiedyś powszechnie w małych społecznościach lokalnych, zawierające pełną charakterystykę osobowości nieboszczyka. Wiejski odpraszacz „chwalił zmarłego za jego dobre czyny, podnosił zasługi jego dla rodziny czy całej społeczności, szczególnie podkreślał pracowitość i gospodarność. Ale wykazywał wady i winy sprawiedliwie. Jednako sądził biednych i bogatych" (Kotula 1970, s. 43). W obliczu śmierci każdy staje się kimś wyjątkowym, zasługującym na życz¬ liwe słowo i pamięć. Poświadczają to również sformułowania zawarte we współ­ czesnych klepsydrach będących publiczną manifestacją silnych związków emo¬ cjonalnych z tym, który był „najukochańszym, najdroższym" i pozostawił „nieutulonych w żalu i rozpaczy". Zamieszczane coraz częściej w nich sentencje lub wiersze są ekspresją ogromu cierpienia po jego stracie. Bywają także ostatnią szansą wyrażenia spóźnionych przeprosin (Nekrolog... 1997, s. 8). Ostentacja treści nekrologów jest niewątpliwie odpowiedzią na wzrastającą we współczesnym społeczeństwie anonimowość, indywidualizm życia, a nawet alienację. Zastąpiły one uzewnętrznianą dawniej reakcję na „depresyjny proces żałoby", jaką był płacz i lament oraz zrytualizowane zachowania z nim związane (Nola 2006, s. 89) . Śmierć bliskiej osoby jest przeżyciem traumatycznym ale czy kres życia jest jedyną przesłanką, skłaniającą do przedstawiania jej jako wzoru cnót i nie¬ dościgłego ideału? Co zatem - niezależnie od autentycznego wyrażania bólu oraz lęku przed zmarłym (Fischer 1921, s. 6) - motywuje ludzi do osądów i postaw, przeobrażających się wraz z jego odejściem z dotychczasowych niekiedy nie¬ pochlebnych opinii w okazywaną mu cześć i życzliwość? Fakty historyczne, przekazy ludowe, rejestrowane w różnych kulturach przypadki wskazują, że nie była to prawidłowość niezmienna. Zachodziły zatem jakieś okoliczności prowo¬ kujące ludzi do odmiennych zachowań. W związku z tym istotną kwestią, także w aspekcie omawianego zagadnienia, jest poznanie działań niekonwencjonal¬ nych, odzwierciedlających niekiedy wręcz pogardę wobec szczątków zmarłego, przedstawianych w literaturze przedmiotu, nie tylko polskiej. 3 LĘK I PAMIĘĆ WYZNACZNIKAMI POSTAW WOBEC ZMARŁYCH Prezentację ambiwalentnych postaw wobec zmarłego otwierają praktyki afirmujące, które - podobnie jak dyskredytujące - wywodzą się z tego samego źródła. Ich podłożem była wiara w istnienie świata pozagrobowego oraz wierzenia 3 Tomasz Gajda, prezentując ginące zwyczaje pogrzebowe z terenu Kielecczyzny, wspomina, iż lament jako uzewnętrznienie bólu po bliskiej osobie był zwyczajowo przyjęty, ale nie zawsze tożsamy z autentycznym cierpieniem; „w niektórych rodzinach był to tylko pozorny żal i rozpacz" (Gajda 1986, s. 41). �„NIEKOCHANI ZMARLI" 245 0 posiadaniu przez człowieka duszy, która po śmierci opuszcza ciało. W każdym prawie społeczeństwie występuje przeświadczenie o kontynuacji egzystencji ludzkiej po śmierci w różnie interpretowanej formie niematerialnej (Firth 1965, s. 197). Stanowi ono element składowy religii, wierzeń różnych kultur, spro¬ wadzający się do rozmaitego rodzaju przejawów kontaktu zmarłych z żywymi (pośrednich, bezpośrednich, w snach i w życiu codziennym). Są oni także personifikowani i pojmowani jako „realnie i potencjalnie lub rzeczywiście obecni w naszym życiu" (Przemijanie... 2001, s. 48). W takim ujęciu szacunek lub jego brak okazywany wobec ciała - ziemskiego „mieszkania" duszy, rzutuje nie tylko na jej los w zaświatach, ale też na żywych w przypadku niespełnienia przewi¬ dzianych tradycją celebracji. Przyjęty w różnych religiach modus procedendi podczas ceremonii funeralnych i postfuneralnych jest tego wyraźnym odzwierciedleniem. Determinuje on postawy wobec zmarłego przejawiające się w staranności wykonywanych czyn¬ ności towarzyszących ostatnim godzinom umierającego, ceremoniach rytualnych związanych z przygotowaniem ciała do pochówku, obrzędzie pogrzebu i czasie żałoby. Ponadto, jak zauważa Krystyna Turek, „czas śmierci" zdominowany jest przez „tzw. liturgię polecenia" (1999, s. 140), a więc stosowne w takich okolicz¬ nościach modlitwy, pieśni w intencji zmarłego, dusz opuszczonych i cierpiących w czyśćcu, które mają charakter błagalny i wstawienniczy (Turek 1993). Postawy takie były i są nadal widoczne, zwłaszcza w społecznościach lokalnych. Zachowania uzewnętrzniające dbałość o ciało zmarłego i okazywaną mu cześć wynikają z zawartych w religii katolickiej wyższych form eschatologicznych, na które składają się - oprócz wiary w świat pozagrobowy - grzech naruszający nakazy etyczne religii oraz kara lub nagroda w życiu przyszłym w zależności od postępowania na ziemi (Łowmiański 1979, s. 29). Praktykowany powszechnie zwyczaj pojednania z umierającym, wzajemnego wybaczania krzywd, stanowi, jak to zauważa Andrzej Brencz, formę ekspiacji. Jej celem jest „przywrócenie równowagi w świadomości ludzi i zatarcie różnic, które stanowiłyby ewentualną przeszkodę w wędrówce duszy na tamten świat" (1987, s. 221-222). Odzwier¬ ciedlają je natomiast, sygnalizowane wcześniej, wiejskie oracje, będące „trwałymi wykładnikami tożsamości małej wspólnoty" (Sulima 2001, s. 19), stanowiące ceremonię oficjalnego pożegnania w miejscu wiecznego spoczynku. Rola mówcy pogrzebowego, tzw. odpraszacza - funkcję tę sprawował na wsi szanowany 1 starszy gospodarz - sprowadzała się m.in. do przeproszenia, w imieniu zmarłego, zgromadzonych za doznane z jego strony krzywdy (Marcinek 1947, s. 189-199). Przypominał on również, iż ci, którzy mogliby żywić urazę, pretensje do nie¬ boszczyka, winni o nich zapomnieć, ponieważ „nie wypada ich podtrzymywać wobec człowieka spoczywającego w grobie" (Kuchowicz 1975, s. 267). Wyrażano to gestem poprzez położenie dłoni na trumnie i słowem, mówiąc: „wybaczcie sąsiedzie [...] siostro, stryku, kumie" (Kotula 1970, s. 43). W społeczności wiejskiej śmierć rozumiana i przyjmowana jako naturalny kres ziemskiej wędrówki nie budziła takich obaw, jak wiara w obecność ducha �246 URSZULA LEHR 4 5 (duszy) (MA.9a) zmarłego w okresie między zgonem a pogrzebem (czas zawieszenia pomiędzy światem ziemskim a pozaziemskim) oraz jego cykliczne powroty w określonych dniach roku. Mieszkańcy wsi byli przekonani (starsi do dzisiaj w to wierzą), że po zgonie „«dusza wychodzi z człowieka i unosi się nad człowiekiem i patrzy jak otoczenie reaguje na śmierć»" (Lehr 2000, s. 327). Pochówek był więc ceremonią rytualną przeprowadzaną z niezwykłą pieczoło¬ witością na każdym jej etapie, począwszy od ablucji poprzez różnorodne czyn¬ ności i zabiegi, w tym magiczne, dotyczące zarówno ciała, jak i rzeczy, z którymi miało styczność, aż po złożenie trumny do grobu. Starano się nie pominąć niczego, co mogłoby, jak wierzono, sprowokować ducha do niepokojenia żywych. Pamię¬ tano o zaopatrzeniu go w przedmioty, których używał (laska, kapelusz, okulary) lub był z nimi emocjonalnie związany (np. fajka, skrzypce). Przede wszystkim dbano o wyposażenie zmarłego w rekwizyty magiczno-religijne, mające w mnie¬ maniu mieszkańców wsi ułatwić pobyt w zaświatach (różaniec, obrazki z wize¬ runkami świętych, a także zioła ) (Lehr 1995, s. 33-34). Śmierć bliskiej osoby dezorganizuje na pewien czas życie narzucając określony sposób jego przeżywa¬ nia. Obecność zmarłego wymusza wprowadzenie nowego podziału przestrzeni w domu (miejsce wydzielone dla nieboszczyka) (Lehr 1995, s. 34-35) oraz do¬ konania pewnych zmian w postaci odwrócenia funkcji użytkowej niektórych przedmiotów (zatrzymanie zegara, zasłonięcie lustra) (Lehr 1995, s. 31), otwarcie okna (Simonides 1988, s. 131). Nowa sytuacja wymaga także podjęcia zabiegów mających na celu zabezpieczenie ludzi (zamykanie oczu zmarłemu, palenie rzeczy po nim) i ochronę inwentarza żywego (budzenie, przekładanie łańcuchów) (Lehr 2000, s. 328, 330). Istotne są również praktyki o charakterze wykluczającym zmarłego z kręgu rodziny i spośród żyjących podczas wyprowadzania go z domu (przewracanie krzeseł - zakłócenie porządku znanego nieboszczykowi a tym samym jego duszy, trzykrotne opuszczanie trumny na każdym progu - symbo¬ liczne pożegnanie) (MA.9a, MA.10, MA.11). Działania tego rodzaju sprowadza¬ jące się do ostatecznego zerwania więzów fizycznych, w konsekwencji mają rów¬ nież na celu umożliwienie odejścia duszy i zamknięcie jej drogi powrotu w czasie dla niej nieprzewidzianym. O jej obecności, zwłaszcza w okresie przejściowym między zgonem a pogrzebem, świadczą liczne zakazy odnoszące się do niewy¬ konywania pewnych czynności (np. zamiatania, aby nie uderzyć obecnej jeszcze w domu duszy) (Turek 1993, s. 33). Podobne zakazy wiązały się z czasem cyklicz6 4 Określenie traktowane przez mieszkańców wsi wymiennie z pojęciem duch, chociaż niektórzy spośród nich uważają, iż staje się nim pokutująca dusza człowieka, który zmarł śmiercią nagłą. W celu uproszczenia zapisu przy powoływaniu się na materiał terenowy podaję w nawiasie wyłącznie, obok określenia rodzaju źródła, skrót (MA) - Materiały Archiwalne, liczbę porząd­ kową odpowiadającą określonemu informatorowi, wsi, oraz numerowi inwentarza. Szczegółowe wyjaśnienia znajdują się po wykazie literatury. Jeszcze do niedawna w jednej ze wsi podhalańskich wkładano zmarłym wiązkę bylicy (Arte­ misia vulgaris L.) notabene określanej mianem świętojańskie ziele lub matka zielna (RadwańskaParyska 1991, s. 41) lub dzwonki polne z rodziny Campanula (święcone w dniu Matki Boskiej Zielnej) (Radwańska-Paryska 1992, s. 27-28). Rośliny te, jak wierzono na Podhalu, miały chronić zmarłego przed złymi duchami i zabezpieczać przed ogniem piekielnym (Lehr 2000, s. 340-341). 5 6 �„NIEKOCHANI ZMARLI" 247 7 nego pojawiania się dusz wśród żywych (Dzień Zaduszny czy Wielki Tydzień ). Szczególna troska o ciało, wynikająca z wiary w istnienie duszy, determinowała więc w pewnym sensie także zachowania wobec zmarłego. Louis-Vincent Thomas podkreśla, że „w społeczeństwach tradycyjnych, gdzie prawo zwyczajowe zbiega się z wierzeniami religijnymi, istotne jest jak najlepsze dopełnienie obrzędów pogrzebowych", od których „zależy bezpieczeństwo ży­ wych: jeśli zmarły nie jest w spoczynku [...] pozostaje zagrożeniem dla zbioro­ wości" (1991, s. 120). Przekonania tego rodzaju, ukształtowane przez wierzenia ludowe i religijne, uzewnętrznia strach przed szkodliwą działalnością duchów, przede wszystkim osób zmarłych śmiercią tragiczną. Egzemplifikacją są np. po¬ stawy ludzi wobec nieznanych zmarłych, chowanych poza terenem cmentarza. Mogiły takie, spotykane jeszcze w X V I I I , rzadziej w X I X wieku, tworzyły rodzaj kurhanów z kamieni, gałęzi nawet słomy. Przechodzący obok takiego grobu wi¬ nien był - poza odmówieniem modlitwy za zmarłych - położyć na nim cokol­ wiek. Był to rodzaj ofiary składanej duchom „ludzi zamordowanych, uduszo¬ nych, utopionych, samobójców itp.", której „żądają od każdego człowieka, a na tych, którzy o ofierze zapomną, mszczą się nieraz bardzo srogo" (Jakimowicz 1916, s. 24). Pewną analogię stanowić mogą miejsca katastrof i tragedii (lotni¬ czych, budowlanych, zamachów terrorystycznych czy zabójstw). Chociaż nie będące uświęconą przestrzenią pochówku, są „oznakowane" przez umieszczenie krzyża, niekiedy zdjęcia lub informacji, składane tam kwiaty i zapalane znicze w rocznicę zdarzenia. Interpretacja takich zachowań zdaje się być kontynuacją wierzeń w istnienie duszy człowieka, któremu nie było dane na skutek nagłego zgonu oczyścić jej z ewentualnych win i grzechów a w związku z tym może ona błąkać się po śmierci. Najczęściej przebywa tam, gdzie człowiek zginął. Oznacze¬ nie miejsca tragicznego odejścia skłania wiernych do modlitewnego wstawienia się za nią, budzi refleksję, przede wszystkim upamiętnia ofiarę oraz zdarzenie. Pamięć o zmarłym jest wyrazem szacunku, ale może być reliktową postacią „zjednywania i przejednywania" dusz, wynikającą z dążności do zabezpieczenia się przed ewentualną ich ingerencją (Jastrzębowski 1916, s. 97). „ZMARLI NIECZYŚCI" W WIERZENIACH LUDOWYCH Zgromadzone przeze mnie materiały empiryczne, stanowiące reprezentatyw¬ ny fragment ludowych wyobrażeń związanych z zagadnieniem śmierci, oraz lite¬ ratura przedmiotu wskazują, że w szczególnych okolicznościach istniały odstęp¬ stwa od normy nakazującej zarówno poszanowanie szczątków ludzkich, jak 7 Był to np. zakaz przędzenia i tarcia lnu, szycia, wylewania wody na pole czy np. nakaz dmu¬ chania na ławę przed zajęciem na niej miejsca (Kwaśniewicz 1998, s. 121; Kowalska-Lewicka 1994, s. 27). Wiara w obecność dusz w tym właśnie dniu, związana raczej z miejscami, w których za życia przebywali, niż z grobem, na co zwraca uwagę Anna Kowalska-Lewicka, sprawiła, iż traktując je jako byty materializujące się, a więc mające takie same potrzeby jak ludzie, dbano o pozostawienie im posiłku także w Wielkim Tygodniu (Kowalska-Lewicka 1994, s. 26-27). We �248 URSZULA LEHR i związanej z nimi pamięci o zmarłych. Można nawet zaryzykować twierdzenie, iż były one usankcjonowane w tradycyjnym środowisku wiejskim. Wiązały się bowiem z synkretyzmem magiczno-religijnym formującym ludzką świadomość, którą charakteryzowała koegzystencja osobliwego pojmowania rzeczywistości z racjonalnym poglądem na świat. Dopuszczalne zatem było w takich przy¬ padkach odstąpienie od przyjętych zasad bez obawy o konsekwencje społeczne i religijne tego rodzaju poczynań. W kulturze ludowej można także odnotować szereg zachowań i postaw nie¬ konwencjonalnych wiążących się nawet z profanacją ciał zmarłych. Podstawą tego rodzaju praktyk była wiara w istoty świata nadzmysłowego. Zgodnie z taki¬ mi wyobrażeniami rodowód niektórych bytów wywodzono od dusz ludzkich. Generalnie ze zmarłymi, których niezwykły zgon lub rodzaj profesji, jaką zaj¬ mowali się za życia, względnie jaką im przypisywano, szczególne znamiona na ciele ale również długowieczność, wiązał się nietypowy rytuał pogrzebowy a także miejsce pochówku. Znakiem określającym inny niż przyjęty przez tradycję sposób postępowania ze zmarłym był przede wszystkim rodzaj śmierci: nagły, najczęściej samobójczy, lub występowanie nietypowych zjawisk w przyrodzie (np. gwałtowne i ulewne deszcze, wyładowania atmosferyczne skierowane w określone miejsce) sygnalizujących rzekomo obecność ukrytych zwłok. Za¬ kłócały one naturalny porządek rzeczy oraz równowagę, jaka winna w - przeko¬ naniu mieszkańców wsi - panować w środowisku naturalnym. Przeciwstawiając się entropii, podejmowano zatem odpowiednie i zróżnicowane czynności przy¬ wracające ład, zdeterminowane wszakże rodzajem śmierci człowieka. Wśród przyjętych umownie „niekochanych zmarłych" (nieakceptowanych w środowisku lokalnym z różnych względów) wyróżniam dwie krańcowo od¬ mienne kategorie „nieczystych zmarłych", jak ich określa Piotr Kowalski (1998, s. 311). Pierwszą nazwałam „niepożądanymi", drugą „niegodnymi". „Niepo¬ żądani" zakłócali harmonię życia ze względu na niedopełnienie stosownych obrzędów. Dokonanie określonych rytuałów przywracało ład. „Niegodni" nie zasługiwali na nie, a nawet dopuszczano się wobec nich aktów profanacji. W mniemaniu mieszkańców wsi, znakiem wskazującym na nieprawidłowości, które zaistniały w życiu danej osoby, mogące rzutować na pośmiertne losy jej duszy, był trudny zgon: jak ktoś coś ma na sumieniu to nie może skonać (MA.11). Na ogół przypisywano go pewnym rodzajom wykroczeń, pomijając element racjonalny, czyli destrukcyjne działanie choroby. W związku z tym przede wszyst¬ kim konający, niezależnie od wypowiedzenia swoich grzechów w obecności kapłana, aktu skruchy i uzyskanego rozgrzeszenia, przepraszał tych, których skrzywdził słowem lub czynem, nawet jeśli uważano, że w swoim życiu postępo¬ wał zgodnie z normami etycznymi. Zdarzało się także, że sam umierający musiał wykonać odpowiednie czynności wobec rzekomo materializujących się dowowsiach karpackich przygotowywano dla nich kaszę (Sądeckie) kładziono na stole wodę i świecę lub pozostawiano miednicę i ręcznik (Podhale) (Kowalska-Lewicka 1994, s. 26). Podobne zacho¬ wania, żywotne jeszcze po I I wojnie światowej, odnotowano np. w niektórych wsiach kaszub¬ skich (Perszon 1999, s. 298). �249 „NIEKOCHANI ZMARLI" 8 dów winy (np. strutych lub poronionych dzieci) . Uzyskanie przebaczenia było istotne dla spokoju duszy. Nawet gdy chowano do niego urazę to w obliczu powagi śmierci wymazywano z pamięci doznane krzywdy. Podobnie czyniono wtedy, gdy nie można już było nawiązać kontaktu z konającym lub gdy ktoś umierał nagle. Ten symboliczno-werbalny akt pozwalał na spokojne odejście, pozostawiając członków rodziny z poczuciem dopełnienia obowiązujących w ta¬ kiej sytuacji czynności . Były to zachowania stosowane wobec „zwykłych" członków społeczności wiejskiej, a procedura tego rodzaju, wynikająca z kano¬ nów wiary, ma miejsce również i dzisiaj. W przypadku jej pominięcia z różnych względów (śmierć osoby samotnej, odejście od Kościoła) wierzono, iż konse¬ kwencje obciążonego grzechami sumienia zmarłego przenoszone są na „tamten świat". Także rodzaj śmierci, przede wszystkim zgon gwałtowany, w tym na sku¬ tek samobójstwa, ale też poniesiony z czyjejś ręki, był przyczyną, dla której dusza zmarłego nie mogła zaznać spokoju wiecznego i dręczyła żywych . Śmierć nienaturalna uruchamiała siły nieczyste powodujące przeistaczanie się pokutu¬ jących dusz w antropomorfizowane postacie świata nadzmysłowego (porońce, niechrzczeńce, utopce). Niekiedy była to tylko forma zjawisk audialnych (bezprzyczynowe odgłosy szurania, człapania, skrzypienia, stukania), wizualnych (zjawiska świetlne, jak np. przemieszczające się światełka, zwane błędnymi ogni¬ kami) określana ogólnym terminem strachy, duchy (Lehr 1988b, s. 29-30). 9 10 Niepokojące fenomeny zakłócające harmonię życia nie były jeszcze dosta¬ tecznym pretekstem do podejmowania działań powszechnie nieakceptowanych. Przede wszystkim starano się pomóc duszom poprzez odprawiane w ich intencji msze święte, które zapewnia im tradycja corocznych „wypominków" w okresie Święta Zmarłych oraz spełnienie próśb i życzeń (w przypadku nawiązania kon¬ taktu z takim duchem) . Dusza człowieka zmarłego tragicznie narażona była na wieczne potępienie. Zgodnie z takim rozumowaniem, wynikającym z tradycyjnego etosu, wierzono, że starała się ona zostać zauważoną przez żyjących. Jedynie za ich pośrednic¬ twem mogła uzyskać spokój wieczny, który gwarantował równocześnie ustanie 11 8 W nowosądeckiem (Obidza) opowiadano, że jedna taka we wsi zgubiła siedem dzieci. Jak umierała to nie mogła umrzeć, bo te dzieci latały koło niej. Musiała uszyć siedem sukienek, po­ święcić je i ochrzcić i narzucać na każde dziecko i wtedy juś spokojnie umarła (MA.1). Jak wierzono, ciążące na konającym przewinienia nie pozwalały mu odejść z tego świata: konał całe dwa dni, później prosił o tą osobę, z którą nie był pogodzony, żeby przyszedł i jak się zobaczą to on już spokojnie skona. Przeprasza, prosi o wybaczenie. Wystarczą dwa, trzy słowa (MA.9b). Przekonania o pojawianiu się duchów zmarłych rozwijają się w X - X I wieku, a Kościół nie umiejscawia ich w kategorii zabobonu czy przeżytku pogaństwa, ale wręcz sprzyja ich roz¬ powszechnianiu (Le Goff, Truong 2006, s. 108). Wierzono, że zwrócenie się do pokutującego ducha słowami „czego żądasz" oraz spełnienie jego prośby sprawi, iż winy zostaną zmazane a on spokojnie odejdzie. Często pośredniczyły w tym osoby uznane w społeczności wiejskiej za predestynowane do tego rodzaju zadań. W jednej ze wsi Beskidu Śląskiego był to niezwykle pobożny starszy mężczyzna (spełniający także funkcję płanetnika - człowieka umiejącego odganiać chmury burzowe i gradowe) (MA.6). 9 10 11 �250 URSZULA LEHR zjawisk jej przypisywanych. W celu przywrócenia równowagi należało dokonać swoistego rodzaju rozpoznania okoliczności śmierci, powiązania przyczyny ze skutkiem i dokonania stosownych zabiegów. Przekazywane z pokolenia na po¬ kolenie wierzenia w świat nadzmysłowy dostarczały gotowego i sprawdzonego scenariusza postępowania. Tak więc z porońcem (nienarodzonym dzieckiem lub zabitym po urodzeniu) wiązano niezwyczajne, ulewne deszcze, gradobicia lub wyładowania atmosferyczne. W przekonaniu mieszkańców wsi ich celem było odsłonięcie zwłok niemowlęcia ukrytych pod korzeniami drzewa (najczęściej nad brzegiem rzeki), także zakopanych w ziemi, będących dowodem dokonanej zbrodni, i złamania zasad Dekalogu: te deszcze to kara boża, żeby wypłukać i pokazać ten grzech (MA.4b) . Istotną wskazówkę dawały również pioruny biją¬ ce w jedno miejsce . Aby zapobiec powtórzeniu się tego rodzaju kataklizmu, kończącego się często wystąpieniem rzeki z koryta, chrzczono wydobyte szczątki dziecka a następnie chowano je na cmentarzu . Zazwyczaj było to miejsce pod murem cmentarnym, gdzie znajdowały się groby nieletnich zmarłych śmiercią naturalną. Podobne zachowania obowiązywały w przypadku niechrzczeńców , 12 13 14 15 12 Można przypuszczać, iż wierzenia tego rodzaju powstały na tle zdarzających się przypad¬ ków dzieciobójstwa, w których chodziło o celowe zatajenie narodzin dziecka (zazwyczaj nie¬ ślubnego). Inną przyczyną mogła być utrzymująca się stosunkowo długo powszechna niewiedza o dopuszczeniu przez Kościół dokonania chrztu „z wody" w przypadku niemożności dotarcia do osoby duchownej. Potwierdza to jedna z wypowiedzi: dawniej nie było takiej świadomości, że samemu można ochrzcić dziecko (MA.9b). Zasady dokonania ceremonii chrztu w sytuacji szcze­ gólnej (śmierć noworodka) regulowały wskazania Soboru laterańskiego IV (1215 r.), zezwalające na spełnienie tego rytuału przez rodziców lub obcych, aby tym samym umożliwić zbawienie duszy dziecka (Delimata 2004, s. 71-74) oraz pochowanie go na cmentarzu. Dzieci nieochrzczone natomiast grzebano w różnych miejscach: pod miedzą, w ogrodzie, albo gdzieś na polu (MA.5), koło potoku (MA.1), w chlewie (Majchrzak 1978, s. 26), w pobliżu krzyży i kapliczek przydroż­ nych (Bogucka 1994, s. 57). Jak opowiadali mieszkańcy wsi Obidza: zawse jak takie dziecko jest gdzie pochowane to bijom piorumy i desce lejom, żeby go wyrzuciło i aby woda spłukała. Tak bije w dziecko nieokrzczone, zakopane, małe. Biło kiedyś i nikt nie wierzył. Przyszła powódź, była pod korzeniem ale go nie wyrzuciło. Drugi raz przyszła i jeszcze nie wyniosło, pioruny biły i nic. Trzeci dzień pioruny wywróciły gruszkę i dziecko się pokazało i ustało (MA.1). Podobnie w Beskidzie Śląskim czy na Podhalu twierdzono wręcz, że zdarzały się takie przypadki, ze choć kany zagrzebała, to zlywki były, silny dysc i potela az wymyło i potem zgadywali cyje to było, wtedy się ludzie osatali. Do lasu wyniosła, przy potocku zagrzebała, cęsto się zdarzało tak ze potem woła, mówili. Jakeś seł kany to płakało kany, choć ka (MA.12). Śmierć dziecka nie była zbyt ważnym wydarzeniem ponieważ, co podkreśla Anna Kowalska-Lewicka, „społeczność wiejska nie ponosiła żadnego uszczerbku [...] nie zdążyło wejść w grupę obywateli". Stąd też jego pogrzeb odbywał się bez szczególnej ceremonii, a nawet modłów a kiedyś i bez obecności księdza, podobnie jak nie odprawiano mszy żałobnej (1994, s. 23). Przypomnieć należy, iż średniowieczny rytuał pogrzebowy nie przewidywał chowania dzieci nieochrzczonych w poświęconej ziemi, co wyraźnie określał zakaz zawarty w księgach liturgicznych (Labbuda 1983, s. 230). Podobne zakazy znane były w innych krajach. Np. w Serbii nie wnoszono do cerkwi dzieci zmarłych przed chrztem, ani nie chowano ich na wspólnym cmen¬ tarzu. Dodać należy, że za „nieczyste" uważano także kobiety zmarłe w ciąży lub w połogu, których nie wolno było grzebać w miastach i przy kościołach (Szwajcaria XVII w.) ani wnosić ich do niego (Norwegia - średniowiecze) (Bystroń 1916, s. 42). 13 1 4 1 5 �251 „NIEKOCHANI ZMARLI" a więc dzieci, których nie zdążono ochrzcić przed nieoczekiwanym zgonem. Dusze ich dawały o sobie znać pozostawiając rzekomo jako znak obecności np. odciśnięte ślady stóp, słyszano też płacz niemowlęcia. I w takich przy¬ padkach postępowano podobnie jak z porońcem. Miejsce, z którego dochodził płacz chrzczono, kropiąc święconą wodą. Nie znając płci pokutującego ducha nadawano mu zarówno imię żeńskie, jak i męskie . Wierzono, że ten swoisty akt oczyszczający (zmazujący grzech pierworodny) wyzwoli zarówno porońca, jak i niechrzczeńca od tułania się ich dusz w świecie żyjących, w którym nie powinny znajdować się, zwłaszcza że los, jaki je spotkał nie był zależny od nich. Uważano, że w takich przypadkach dzieci niekrzczone i stracone na pokute sły nie na zatracenie (MA.4b). „Dowodem" skuteczności podjętych kroków mia¬ ło być ustąpienie niepożądanych zjawisk. Nadanie imienia było więc aktem porządkującym zaistniały chaos; po dokonaniu obrzędu sytuowało duszę zmar¬ łego dziecka w gronie innych ochrzczonych. Pamięć o nim stawała się pamięcią zbiorową wyrażaną na mszach w intencji nieznanych zmarłych, ani dobrą, ani złą. W przekonaniu mieszkańców wsi była jednak wystarczająca dla zacho¬ wania odzyskanego przez duszę - dzięki rytuałowi chrztu - właściwego stanu. Można tu więc mówić o wyrażanym szacunku dla szczątków ludzkich jednak bez emocjonalnych podtekstów. 16 Zbliżone działania o charakterze magicznym podejmowano wobec samobój¬ ców - topielców oraz brzemiennych matek, które targnęły się na swoje życie znajdując śmierć w wodzie. Dusze nienarodzonych dzieci, jak wierzono, oraz zmarłych na skutek utonięcia, przechodziły metamorfozę zamieniając się w ro¬ dzaj wodnego demona tzw. utopca. Niepoświęcenie miejsca, w którym zginął samobójca powodowało, iż wciągał on swoje ofiary topiąc je, aby w ten sposób wyzwolić się od pokuty. Demoniczność tej postaci nie zmienia faktu, że topielca uważano również za pokutującą duszę (m.in. przybierał postać małego dziecka), którą należy uwolnić, stosując znane w takich przypadkach procedury (m.in. poznać jego żądanie przez zadanie stosownego pytania, poświęcenie miejsca, w którym utonął człowiek). Stanowiły one rodzaj zadośćuczynienia dla pokutu¬ jącej duszy, chociaż nie spełniały wymogów obrządku pogrzebowego. 17 Niechęć do zmarłych śmiercią nienaturalną znajdowała wyraz w szczegól¬ nym, odmiennym traktowaniu jego ciała jako „kary" dokonywanej na zwłokach. Zdaje się to być odległym echem działań podejmowanych w ubiegłych wiekach na terenie Europy zachodniej i środkowej, które warto w tym miejscu przywołać. Potwierdzają one pogardę dla szczątków ludzkich, motywowaną przekrocze¬ niem obowiązujących kanonów wiary. Aspekt chrześcijański jest wtórnie przy¬ jętym elementem (traktowanie samobójcy jako zbrodniarza), jaki nałożył się na tego rodzaju praktyki, znane już w starożytności i określane mianem „oślego 16 Słowa tej formuły brzmiały następująco: jageś synek to Józek, jageś dziewczynka toś Anna, w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego i przestawało płakać, bo żądało tego (MA.4a). Istocie tej poświęciłam osobny artykuł oparty na własnych materiałach terenowych z Be¬ skidu Śląskiego oraz na bogatym materiale folklorystycznym (Lehr 1988a, s. 330-348). 1 7 �252 URSZULA LEHR 18 pogrzebu" . Zostały one prawnie nakazane, jak wskazują na to źródła historyczne, rejestrujące takie przypadki od średniowiecza do X V I I I wieku. Dotyczyły czy¬ nów samobójczych, z którymi wiązał się odrębny rytuał pogrzebowy jako forma dodatkowej kary wykonywanej na trupie. Polegał on na tym, że ciało zmarłego wyrzucano przez okno lub przeciągano przez podkop pod progiem, a następnie składano je na skórze krowiej (niekiedy na plecionce z chróstu czy na wozie służącym do wywożenia gnoju lub padliny), którą kat wlókł na miejsce pochówku zazwyczaj poza strefę zamieszkałą (Koranyi 1932, s. 44-45). Zdarzało się, że przed pogrzebaniem ciała wieszano je na szubienicy głową w dół, a nawet - jak to miało miejsce w wielu krajach europejskich - przebijano kołkiem serce samobójcy . W wierzeniach ludowych śmierć samobójcza, najczęściej dokonywana przez powieszenie, powodowała, pomijając niezwykłe zjawiska atmosferyczne „infor¬ mujące" o zaistniałym fakcie (silnie wiejący wiatr) , że miejsce to było nawie¬ dzane przez jego ducha. W takim przypadku również modlitwy oraz msze święte odprawiane w intencji zbawienia duszy mogły wyzwolić od wiecznej tułaczki i straszenia żywych. Człowiekowi takiemu do niedawna nie należał się tradycyjny pochówek. Jeszcze w latach 70. X X wieku na Orawie zwłoki powieszonego w domu „wynoszono popod podwalinę" i tam wkładano do stojącej trumny „bez obrzędu o charakterze religijnym" (Jostowa 1983, s. 116). Tego, który powiesił się w zabudowaniach gospodarczych, np. w stodole, pozostawiano tam, umiesz¬ czając zwłoki w przyniesionej i postawionej na klepisku trumnie. Ceremonia pogrzebowa odbywała się pod osłoną nocy w obecności członków rodziny. Zda¬ rzało się, że trupa wieziono korytem potoku „aby woda zatarła ślady i upiór nie mógł wrócić do domu" (Jostowa 1983, s. 117) . W Beskidzie Śląskim gdzie, jak zaznacza Longin Malicki, samobójstwa należały do rzadkości, w przeciwień¬ stwie do Beskidu Sądeckiego czy nawet Podhala, powieszonych w lesie chowa¬ no na miejscu zdarzenia. Innych, jak głosi podanie istebniańskie, „wywożono 19 20 21 18 Według Karola Koranyi'ego, nazwę tę przejął Kościół z Pisma Świętego. Prorok Jere¬ miasz w swej przepowiedni związanej z upadkiem państwa Judei oznajmia królowi, iż „oślim pogrzebany zostanie pogrzebem, wleczony i wyrzucony daleko poza bramy Jerozolimy" (1932, s. 46). Około V I I w. p.n.e zwyczaj ten był rozpowszechniony na Bliskim Wschodzie (w Judei jednej z prowincji rzymskich, prawdopodobnie też na terenie Babilonii) skąd przeniknął na Zachód, gdzie od IX w. utrwalał go Kościół, traktując w ten sposób osoby, które znalazły się poza społecznością chrześcijańską (ekskomunikowani przestępcy) a później także i samobójcy, którym odmawiano tradycyjnego pochówku. W ten sposób chowano również wyklętych Żydów w Polsce w XVIII wieku (Koranyi 1932, s. 46-47). Wiązało się to z wierzeniem, że zmarły po śmierci stanie się upiorem. Zwyczaj ten zniesiono np. w Anglii w XIX wieku (1824 r.), zezwalając na chowanie samobójców na cmentarzu ale bez obrzędów religijnych i w określonych godzinach wieczorno-nocnych (między dziewiątą wieczór a północą). Celem zniechęcenia do targnięcia się na własne życie wprowadzono przepis o konfiska¬ cie dóbr materialnych samobójcy (Kary... 1997, s. 18). Miały go wywoływać diabły ciągnące „do piekła duszę człowieka powieszonego" (Kolberg 1963, s. 217). Analogiczne zdaje się być z praktykowanym w dawnych wiekach zwyczajem spławiania rzeką zamkniętego w beczce ciała samobójcy. Sposób ten miał uniemożliwić powrót zmarłego śmiercią nienaturalną (Koranyi 1932, s. 45). 1 9 2 0 21 �253 „NIEKOCHANI ZMARLI" dawniej na saniach klynczarach na górę Gańczorkę, gdzie zwłoki porzucano, zostawiając na pożarcie wilkom" (Malicki 1947, s. 120). Grzebanie ciała w ziemi niepoświęconej , poza murem cmentarnym, najczꜬ ciej jednak w miejscu, w którym człowiek targnął się na swoje życie, „na mie¬ dzach, [...] przy drodze pod krzyżem" (Kolberg 1967, s. 103), względnie na gra¬ nicy wsi - obszarze ziemi niczyjej, było aktem symbolicznego wykluczenia i wyrazem nieakceptowania popełnionego czynu: „ «wzgarde robili, jak się kto obwiesił»" (Kowalska-Lewicka 1985, s. 71). Wynikało to również z waloryzacji przestrzeni, jaką jest cmentarz - miejsce wiecznego spoczynku, skupiające „siły magiczno-religijne" (Bystroń 1980, s. 232). Niedopuszczanie do pochówku samobójców było jednak, jak uważa A. Kowalska-Lewicka, opierając się na wynikach własnych badań terenowych, zachowaniem narzuconym przez kler i przyswojonym przez mieszkańców wsi. Strach przed zmarłymi w nienaturalny sposób przejawiał się m.in. i w tym, że samobójców zmarłych w obrębie domu podrzucano sąsiadom (1985, s. 71-73); wóz lub sanie, na których ich wieziono pozostawiano a ksiądz nie uczestniczył w ceremonii pogrzebowej . W przy¬ padku grzebania na tzw. cmentarzu „wisieluchów" (Beskid Sądecki) (KowalskaLewicka 1985, s. 72) lub w miejscu zbiorowych pochówków, jadąc na cmen¬ tarz omijano drogę, wioząc zwłoki „granicami" (Ciszewski 1886, s. 242) . Za¬ chowania i postawy wobec zmarłych były więc nie tylko przejawem potępienia czynu, ale wiązały się z równoczesnym znieważeniem ciała nieboszczyka, którego dusza, nie poddana rytualnemu obrzędowi wykluczenia, miała błąkać się do dnia sądu ostatecznego. Na niektórych terenach opowiadając o samobójcy czyniono znak krzyża świętego (Kolberg 1967, s. 103). 22 23 24 25 Miejsce pochówku symbolizowało również pozostawanie duszy pomiędzy dwoma światami: żywych i umarłych; nie należąc już do tych pierwszych, rów¬ nocześnie nie miała prawa zaistnieć w gronie tych drugich. Przerwanie życia z własnej woli było argumentem, dla którego ciało nie mogło być zwrócone po¬ święconej ziemi, jaką stanowiła wydzielona przestrzeń sacrum - cmentarz. Zale¬ cenie grzebania wisielców w lasach, na rozstajnych drogach czy na nieużytkach, 2 2 Zwyczaj ten w dawnych wiekach obejmował także morderców. Wspomnienia mieszcza¬ nina krakowskiego (zawarte w kronice z lat 1575-1595), opisujące czasy dżumy, zawierają przy¬ padki uśmiercania konających przez grabarzy celem wzbogacenia się. Osądzeni i skazani za taki czyn na śmierć chowani byli na cmentarzu Mariackim, co budziło wyraźny protest mieszkańców, ponieważ nie byli godni takiego pochówku (Kracik 1991, s. 73-74). Świadectwem takich zachowań jest przypadkowo odnalezione we wsi Piekielnik na Pod¬ halu miejsce pogrzebania samobójczyni, pochodzące sprzed I wojny światowej. Tamże w latach 1965-1970 przy wykopywaniu torfu odkryto dobrze zachowane zwłoki kobiety i karę (dwukołowy wózek) (Jostowa 1983, s. 117). Chowano za ogrodzeniem cmentarza, za płotem, jak to się mówi, w niepoświęconej ziemi. Nie było księdza ani ludzi tylko rodzina chowała (MA.9b). Omijanie drogi użytkowej, wybieranie wyjątkowo krętej tzw. „drogi zmarłych", znane w średniowieczu w wielu krajach Europy, było jednoznacznym wyrazem lęku przed nieboszczy¬ kiem. Stosowano także inne zabiegi mające również na celu odpędzenie towarzyszącej im duszy (przekraczanie strumienia, przechodzenie przez ogień itp.) (Nola 2006, s. 247). 2 3 2 4 2 5 �254 URSZULA LEHR wiążące się z obawą sprowadzenia przez ich pokutujące dusze gradu na pola uprawne, wynikało - jak sugeruje Stanisław Bylina - z przekształconych wie¬ rzeń pierwotnych o związku zmarłych ze zjawiskami atmosferycznymi (1992, s. 29). Dotyczyło ono także tych, którzy zajmowali się magią, a nawet topielców . Ten oczywisty w przekonaniu mieszkańców wsi związek przyczynowoskutkowy miał miejsce w przypadku uchybienia temu nakazowi. Mechanizm jego funkcjonowania ilustruje incydent, jaki miał miejsce na Podhalu w 1841 roku. Klęska nieurodzaju, wzrastający głód po długiej i ostrej zimie, spowodowały, że ludność podhalańska (zamieszkująca tereny graniczące ze Spiszem: Bukowinę, Brzegi i inne wioski) uznała te wydarzenia za karę Bożą. Taki wniosek wysnuto z opowieści wędrownej żebraczki o powieszonym mężczyźnie, którego pocho¬ wano na cmentarzu w Jurgowie (Spisz). W podjętej przez górali pierwszej próbie sprofanowania zwłok skutecznie przeszkodził proboszcz miejscowej parafii. Mieszkańcy wsi nie poprzestali na tym. Podejrzewając duchownego o niedopilnowanie przyjętych zasad pochówku, doprowadzili ostatecznie do spalenia szczątków zmarłego na stosie (Adamczyk 1967, s. 168-171). 26 Bardziej pomyślny finał miało zdarzenie opisane przez księdza Józefa Stolar¬ czyka (proboszcz zakopiański w latach 1848-1890), któremu dzięki autoryte¬ towi i sile perswazji udało się uchronić przed wykopaniem ciało samobójcy, po¬ chowanego na obrzeżach cmentarza. Dodać należy, iż zmarłego (dwukrotnego wójta) szanowano, lubiano i uważano za porządnego człowieka, ale samobójcza śmierć (przez zastrzelenie się) przesunęła go do grupy zmarłych „niegodnych", których szczątki mogły podlegać znieważaniu. Proboszcz ten odnotowuje w swej kronice (pod datą 6 września 1864 r.): „wiele bardzo pracy mię kosztowało, nim mogłem tego nieszczęśliwego trupa od wykopania obronić", ponieważ „całą zimę i stąd grożące nieszczęście lud przypisuje temu, iż ów wspomniany Wojciech Walczak przy cmentarzu zaraz był pochowany" (Stolarczyk 1915, s. 12). Zmiany w zakresie świadomości, postępujące znacznie wolniej niż cywili¬ zacyjne, poświadczają spotykaną jeszcze w okresie międzywojennym niechęć do chowania zmarłych w naturalny sposób obok samobójcy. Tę swoistego rodza¬ j u fobię ilustruje przykład pochodzący z jednej ze wsi podhalańskich. Posze¬ rzenie terenu cmentarza spowodowało, że pozostające dotychczas poza murem groby „niegodnych" znalazły się w jego nowych granicach. Parafianie odmawiali grzebania swoich bliskich w tej części cmentarza. Zmienili swoje stanowisko dopiero po publicznym oświadczeniu miejscowego proboszcza, w którym wy2 6 Pochowanie zmarłego czarownika (mieszkańca Łapsz) na cmentarzu spowodowało w prze¬ konaniu górali długotrwałe i ulewne deszcze uniemożliwiające jesienne prace polowe (wykopki). W związku z tym wydobyto jego zwłoki i spalono: carownik był a skrepnoł i pochowali go na poświeconej ziemi i loło, loło, a zbiórki były, no to wykopali i spalili i rozpogodziło się (MA.8). W związku z postacią topielca, jak podaje Kazimierz Moszyński, na Rusi, w okresie suszy, wy¬ dobywano trupa z ziemi i wrzucano go do wody. Zwłoki traktowano jako ofiarę spełnianą pod¬ czas zabiegu magicznego określanego „karmieniem" żywiołów (1967, s. 509). W podaniach z terenu Beskidu Śląskiego zachowały się informacje o okupie, który zastąpił ofiarę z człowieka (Lehr 1984, s. 237). �255 „NIEKOCHANI ZMARLI" raził on zdecydowaną wolę bycia pochowanym wśród nieakceptowanych, zmar¬ łych śmiercią nienaturalną. Zróżnicowanie ceremonii pogrzebowej było bardziej widoczne we wsiach gdzie istniały wyłącznie cmentarze wyznaniowe. Księża nie tylko odmawiali rodzinie miejsca na nim ale i kościelnego pogrzebu. Duchowny uczestniczył wyłącznie w ceremonii złożenia ciała do ziemi, w grobie usytuowanym przy ogrodzeniu (Pilch 1996, s. 266). Przypadki takie miały miejsce na przełomie wie¬ ków (XIX i X X ) i jeszcze w okresie międzywojennym na terenie Śląska Cie¬ szyńskiego. Obecnie dopuszczalne jest nie tylko grzebanie samobójców na cmen¬ tarzu, ale również wprowadzenie trumny do kościoła, z tym, że nie ustawia się jej przed ołtarzem, ale „pod dzwonami" (na środku kościoła). Jest to wynikiem większej tolerancji i złagodzenia restrykcyjnych przepisów kościelnych doty¬ czących chowania zmarłych śmiercią samobójczą, interpretowaną obecnie jako skutek choroby, a nie podszept diabła, w co dawniej powszechnie wierzono. Argumentem przemawiającym na korzyść zmarłego w taki sposób, zezwalającym na pogrzebanie go na cmentarzu, jest okazywane przez niego „w ciągu życia [... ] przywiązanie do wiary i Kościoła" (Obrzędy... 1978, s. 26-27) . 27 28 Wierzono zwłaszcza, że również krzywoprzysięzcy umierali śmiercią nagłą i niewytłumaczalną, określaną jako „śmierć z przysięgi" . Nie chowano ich na cmentarzu, ponieważ taki człowiek „niegodzien leżeć ani na święconej ziemi", a nawet „nie modlił się ta za nim wiera nik" (Suleja 1912, s. 414). W przekazie z Podhala (pocz. X X w.) odnotowano, iż pogrzebanego nawet na własnym grun¬ cie ziemia nie chciała przyjąć wyrzucając trupa, trzykrotnie zakopywanego. Dopiero postawienie w tym miejscu kaplicy oraz ofiarowanie tego terenu pod budowę kościoła zapobiegło nadprzyrodzonym zjawiskom uważanym za inge¬ rencję boską (Suleja 1912, s. 414). Akty bezczeszczenia szczątków zmarłych podejmowano wobec osób podej¬ rzewanych o zajmowanie się czarami, magią lub uważanych za strzygonie (upio¬ ry). Na niektórych terenach łączono postać rzekomej czarownicy i czarownika 29 2 7 Zdarzało się również, że podobne kłopoty z pogrzebem kościelnym miały niekiedy rodziny działaczy organizacji robotniczych, zwłaszcza gdy zmarłemu członkowi towarzyszyli koledzy „ze sztandarem w kolorze czerwonym". W zależności od poglądów politycznych proboszcza, nie wpuszczano pocztu sztandarowego do kościoła (Pilch 1996, s. 266). Samobójca, który przed targnięciem się na własne życie „dawał zgorszenie" traktowany jest jako jawny grzesznik. Dekret Kongregacji Nauki Wiary z dnia 20 września 1973 roku reguluje kwestie wydawania zezwoleń na pogrzeb katolicki. Wedle prawa kanonicznego ksiądz może od¬ mówić pogrzebu ateistom, schizmatykom osobom żyjącym w konkubinacie „lub w innych cudzołożnych związkach" także tym, którzy „wybrali spalenie swojego ciała z motywów przeciw¬ nych wierze chrześcijańskiej" (Memento, 1998, s. 4). Zmiana stanowiska może nastąpić wówczas, gdy potwierdzone zostaną przez wiarygodnych świadków „znaki pokuty". Należą do nich: „wzbu¬ dzenie zewnętrzne aktu żalu, np. przez bicie się w piersi, ucałowanie krzyża, przeproszenie za zgorszenie itp." (Obrzędy... 1978, s. 27). „Lezał na starej miedzy bez dusy - carny jak wągiel, ubranie na nim i całe ciało jego zdarte, jakoby dzióbami i pazdorami halnych sempów i orłów abo wołów rogami sprute" (Suleja 1912, s. 411). 2 8 2 9 �256 URSZULA LEHR z jego pośmiertnym wcieleniem, jakim był upiór (Kaszuby). Zdarzające się przy¬ padki grzebania zmarłych w letargu stały się prawdopodobną podstawą dla tego rodzaju sądów. Także inne fizyczne symptomy widoczne u zmarłego przed pochówkiem, jak np. „żywy, czerwony odcień lica, niedomknięte oczy, zmiana pozycji w trumnie, brak tężenia zwłok" (Kukier 1968, s. 272) czy wręcz zauwa¬ żalne anomalie u noworodka (rodził się z zębami, miał zrośnięte brwi (Lehr 1985, s. 99) stanowiły przesłankę do podjęcia w sytuacjach krytycznych (niepokojenie żywych, klęski elementarne, epidemie) aktów profanacji. Ludzi „dotkniętych" siłą nieczystą obawiano się za życia; nietolerowano ich także po śmierci. Zdarzało się, iż ksiądz odmawiał wyprowadzenia zwłok rzekomej czarownicy z domu, jak to rejestruje podanie z okolic Żywca. Oponował również przeciwko urządzeniu pogrzebu (Broda 1980, s. 11). Wydarzenia tego rodzaju należą do przeszłości, nie na tyle jednak odległej aby całkowicie zatarła się o nich pamięć. Zajmowanie się czarami, magią, uzna¬ ne przez ojców Kościoła za grzech ciężki, karano w ubiegłych wiekach śmiercią na stosie . Płomienie były w tym przypadku symbolem ognia piekielnego, wiecznego potępienia ale też ceremonią puryfikacyjną , uwalniającą w ten spo¬ sób świat żywych od istot grzesznych. Nienaturalne w takim przypadku okolicz¬ ności zgonu były przejawem nie tylko braku akceptacji skazanego w świecie żywych, ale i umarłych poprzez odmówienie mu zwyczajowo przyjętej ceremonii pogrzebowej. Można w tym miejscu przypomnieć rozważania Anny Grossman, komentującej układ szczątków ludzkich znalezionych w zespole grobowym na jednym ze stanowisk archeologicznych w Gąsawie (woj. kujawsko-pomorskie). Przypuszcza ona, iż znajdujący się tam okaleczony szkielet kobiety (czego doko¬ nano przed pochówkiem) mógł należeć do osoby, której obawiano się także po śmierci. Pozbawienie stóp i dłoni miało wyraz symboliczny i mogło, według autorki, być zastosowane wobec szamanki, czarownicy, zielarki (Grossman 2000, s. 77-85). Jakkolwiek źródła etnograficzne nie donoszą o takim traktowaniu zwłok domniemanych czarownic, to zarejestrowane w materiałach źródłowych przekazy informują o incydentach pośmiertnego okaleczania zwłok ludzi podejrzanych o to, że byli strzygoniami, upiorami. Zachowane w pamięci mieszkańców wsi proce¬ dury dotyczące traktowania podejrzewanych o tego rodzaju metamorficzne prze¬ kształcenie po śmierci (w tym owczarzy posiadających wiedzę magiczną) wskazu¬ ją, iż dochodziło do bezczeszczenia ich zwłok. Przypisywano im bowiem rzekome 30 31 3 0 Ostatni proces czarownic na ziemiach polskich miał miejsce w 1775 r. w Doruchowie (wie¬ luńskie) w związku z wydaniem ustawy zakazującej sądom zajmowania się sprawami o czary. Zdarzały się jednak samosądy. Jak podaje Bohdan Baranowski, po drugim rozbiorze Polski (po 1793 r.) doszło w zaborze pruskim do spalenia dwóch rzekomych czarownic (1981, s. 33). Cywi­ lizacja dotarła prawie do każdego kraju, co nie zmienia faktu, że pod koniec XX wieku np. miesz¬ kańcy niektórych części Afryki południowej kamienują lub palą na stosie, względnie rzucają krokodylom na pożarcie, osoby podejrzane o czary powodujące suszę, pomór bydła, powódź, po uprzednim poddaniu ich osądowi starszyzny (Sezon... 1995, s. 9) Znaczenie płomieni w polskiej kulturze ludowej jest ambiwalentne; wiąże się m.in. z ży­ ciem i śmiercią, posiadaniem mocy oczyszczającej i niszczącej (Słownik... 1996, s. 304). 31 �257 „NIEKOCHANI ZMARLI" 32 gnębienie i napastowanie ludzi: duszenie , gryzienie (Lehr 1984, s. 231; Kowalska-Lewicka 1985, s. 73; Chronografia... 1987, s. 235), wywoływanie śmiertelnej choroby (Kukier 1968, s. 276). Podejrzanych zmarłych wykopywano z grobów, obcinano im głowy (Renik 1985, s. 85; Kolczyński 2000, s. 186) i kończyny, które przemieszczano lub wiązano (MA.3), względnie kładziono zwłoki na brzu¬ chu (MA.7). W trudniejszych przypadkach - jak to miało miejsce w 1719 r. we wsi Ujsoły w żywieckiem - gdy nie poskutkowało nawet odcięcie zmarłemu głowy, ponieważ „z głową uciętą chodził", po kolejnym wykopaniu zwłok „na granice wywieźli i tam ręce nogi poobcinawszy, na stos drew włożono i tak spalo­ no" (Chronografia... 1987, s. 521). Wierzenia w świat nadzmysłowy kierujące ludz¬ kimi zachowaniami doprowadziły w ten sposób w 1721 r. we wsi Rycerka (Beskid Żywiecki) do profanacji zwłok starego ojca. Źle traktowany za życia przez człon¬ ków rodziny rzekomo straszył ich po śmierci. Komentarz autora sprowadza się do tego, iż jakkolwiek nie zaprzecza on niepokojącym zjawiskom, wywoływanym rzekomo przez ducha zmarłego, to nie pochwala dokonanego czynu (okaleczenia i spalenia). Uważa, iż „tego czynić nie trzeba było, tylko za dusze Pana Boga prosić i ratować, a za grzech ich żałować"(Chronografia... 1987, s. 538). 33 W podobny sposób traktowano zwłoki ludzi długowiecznych, chociaż w lite¬ raturze polskiej wzmianki na ten temat są znikome. W pewnej wsi na południu Polski w okresie międzywojennym duch zmarłej, stuletniej kobiety, nie mogąc zaznać spokoju, rzekomo nękał i krzywdził ludzi. Aby temu zapobiec nieboszczkę „przewracano [...] w trumnie i wsypywano kawałki tłuczonego szkła" (Wieś Dobra... 1938, s. 45). Jakkolwiek nie zarejestrowano uzasadnienia takiego zacho¬ wania wobec zmarłych osób długowiecznych to można przypuszczać, że osiągnię¬ cie w sposób naturalny wieku dłuższego niż przeciętny mogło wydawać się nie¬ możliwe bez ingerencji sił nadprzyrodzonych. Wyjaśnienia można doszukiwać się również w umownie przyjętej granicy życia ludzkiego, uważanej przez miesz¬ kańców wsi za naturalną, stanowiącą punkt odniesienia, zmieniającą się jednak wraz z przeobrażeniami społeczno-ekonomicznymi i postępem medycyny. W tym miejscu, jako informację nawiązującą do związku przyczynowo-skut¬ kowego zachodzącego między długością życia a traktowaniem zmarłego, można przywołać wierzenia z innego kręgu kulturowego i wyznaniowego. Wśród Buriatów - szamanistów istniało przekonanie, że „«jeżeli człowiek żył długo, to było złym znakiem. Mówiono, że śmierć go nie chce»", a „długie życie jest grze¬ chem" (Kabzińska-Stawarz 1992, s. 137). Także wśród dawnych ludów tureckich uważano pewien wiek (80 lat) za krytyczny dla żyjących członków rodziny, ży¬ cząc człowiekowi staremu, aby go nie dożył, względnie stosując usankcjonowane 3 2 Tak na przykład w opisie dziejów wsi żywieckich, tamtejszy wójt Andrzej Komoniecki zapisał pod datą 1679 informację o nagłym zgonie 19 mieszkańców dwóch rodzin zamieszkałych w Rajczy, który przypisano nie szerzącej się wówczas dżumie, ale kobiecie podejrzanej o to, iż była strzygą (Chronografia... 1987, s. 235). W XIX wieku w niektórych wsiach karpackich zamieszkałych przez Rusinów wierzenia w upiory były tak silne, iż trudno byłoby znaleźć nienaruszony grób. Prawie każdy zmarły miał odłączoną od korpusu głowę lub wbity do niej kołek (Kolczyński 2000, s. 186). 3 3 �258 URSZULA LEHR zwyczajem zabójstwo. Zmarły w wieku 81 lat podlegał szczególnemu obrzędowi funeralnemu mającemu uchronić żywych. Zwłoki wywożono przed wschodem słońca, układano głową skierowaną ku północy, czaszkę przebijano kołem, do lewej ręki wkładano czarny kamień i zaopatrywano w specjalne modlitwy lamistyczne umieszczane na karku. Odchodząc z miejsca pochówku strzelano w stronę gdzie leżał zmarły (Tryjarski 1991, s. 222-223). ASPEKTY PROFANACJI CIAŁA Stosunek do człowieka zmarłego w niecodziennych okolicznościach wskazuje na pewną prawidłowość niezależną od kultury, wyznania a nawet czasu. Odma¬ wianie mu ceremonii pogrzebowej czy dokonywanie aktu bezczeszczenia jego szczątków było wyrazem lęku przed nim, przejawem okazywanej mu wzgardy, próbą symbolicznego unicestwienia, mogło być także ostrzeżeniem. Miało więc znaczenie rytualne, kulturowe i społeczne. W średniowieczu i w czasach późniejszych nie tylko samobójców nie chowano na cmentarzu . Dotyczyło to zwłaszcza różnego rodzaju skazańców, a nawet komediantów i prostytutek. W „czarnej Afryce", jak pisze L.V. Thomas, do ka¬ tegorii zmarłych „niegodnych", którzy nie zasłużyli na tradycyjny pochówek, „należeli, obok szamanów, także kazirodcy, kobiety bezpłodne lub osoby, które sprofanowały tajemnice inicjacji" (1991, s. 113). W Europie umieszczano w tej grupie także wyklętych. Zwłoki palono lub porzucano (Aries 1989, s. 54, 56). W cywilizacji przedegipskiej znane były przypadki rozczłonkowywania zwłok (aby zmarły nie nawiedzał żywych). Cyganie rozbijali w tym samym celu mały palec nieboszczyka, do którego przywiązywali czerwoną nitkę, a wśród niektórych plemion afrykańskich wykłuwano zmarłemu oczy i rozbijano pisz¬ czele (Thomas 1991, s. 112). Nietypowy ceremoniał praktykowali Tuwińczycy wobec ludzi „chciwych, zachłannych" i „pożądliwych". Ich zwłoki pozostawiano na ziemi na 49 dni. Nietknięte przez zwierzęta i ptaki spalano uznając, że jest to najlepszy sposób na zmuszenie duszy do opuszczenia ciała i uchronienie się przed jej szkodliwym oddziaływaniem na otoczenie (Tryjarski 1991, s. 223). Sprofanowane części ciała (palec, pas skóry, genitalia) czy wydzieliny (uryna) służyły celom magicznym (Zaremska 1986, s. 100). Zajmowali się tym przede wszystkim kaci, mający bezpośredni dostęp do ciał skazanych, na których wykonywali wyroki. Wykorzystywanie do praktyk czarnoksięskich kości trupa (niekoniecznie samobójcy) , których zazwyczaj dostarczał grabarz, było nie 34 35 3 4 W uzupełnieniu należy dodać, że np. Kościół we Francji nie zajmował tak radykalnego stanowiska uznając, iż „Bóg nie karze dwukrotnie za tę samą zbrodnię", zezwalając na chowanie ich ciał w ziemi poświęconej. Restrykcji takich domagało się, jak zauważa Philippe Aries, społe¬ czeństwo wieków średnich i czasów nowożytnych, usuwając nawet sądownie samobójców z cmen¬ tarza (Bretania pocz. XX w.) (1989, s. 56, 54). Na przykład świeczka zrobiona z palca zmarłego Żyda lub małego dziecka miała przynosić szczęście złodziejom (Burszta 1967, s. 192). 3 5 �„NIEKOCHANI ZMARLI" 259 tak rzadkim zjawiskiem jeszcze w okresie międzywojennym, o czym świadczą przekazy ludzi starszych z terenu Podhala i nowosądeckiego. Zakopywano je najczęściej pod progiem . Przypadki bezczeszczenia trupa w celu dania upustu emocjom: nienawiści, zemście, zmierzające w konsekwencji do totalnego unicestwienia, zdarzają się również obecnie w określonych środowiskach i okolicznościach, mimo nega¬ tywnej oceny takich zachowań, nieakceptowanych społecznie. Jako przykład L.-V. Thomas podaje niszczenie twarzy w porachunkach gangsterskich zmierza¬ jące nie tylko do utrudnienia identyfikacji ofiary ale pozbawienia jej tożsamości. Taki trup „jest już niczym, na zawsze został wymazany z listy ludzi" (1991, s. 113). Na marginesie dodam, iż znane są w kręgach przestępczych przykłady okaleczeń trupa po dokonanej egzekucji, spełniające funkcję ostrzegawczą oraz informującą, jakiego rodzaju wykroczenia dotyczył wykonany na danej osobie wyrok. W latach 90. X X wieku w jednej ze wsi podhalańskich odnaleziono zwłoki zamordowanego mężczyzny (członka gangu samochodowego) z odciętymi pal¬ cami. Pozbawienie dłoni oznaczało, iż zamordowany dopuścił się kradzieży wspólnych pieniędzy względnie prowadził interes na własny rachunek, nie rozli¬ czając się z grupą przestępczą, której był członkiem. 36 Podobną w swej wymowie kwestią w związku z traktowaniem ciała zmarłego pozostają sytuacje ekstremalne, jakimi były np. zarazy i wojny. Podczas pandemii zmarli grzebani byli najczęściej w wydzielonych miejscach, w mogiłach zbioro¬ wych, bez przyjętych ceremonii pogrzebowych z uwagi na ryzyko zarażenia. Roz¬ miary zjawiska narzucały specyficzny charakter pochówku, wynikający z koniecz¬ ności, ale nie będący w sprzeczności z podejmowanymi próbami okazania szacunku zmarłym. Podobny los spotykał poległych w bitwach i wojnach. Inaczej natomiast postępowano wobec jeńców, których zabicie nie zawsze było dostateczną satysfak¬ cją. W celu okazania pogardy wrogowi nie tylko pozbawiano go obrzędu pogrze¬ bowego, ale profanowano ciało okaleczając zwłoki, czego liczne przykłady dostar¬ czają nie tylko mity, ale i fakty historyczne (Thomas 1991, s. 112-113). Najwyż¬ szym przejawem znieważenia ciała ludzkiego jest potraktowanie go jako surowiec do wyrobu różnorodnych produktów służących celom użytkowym (np. nawozu z utylizowanych spalonych kości, materacy z ludzkich włosów, pergaminu z gar¬ bowanej ludzkiej skóry czy mydła z tłuszczu zamordowanych), co miało miejsce w okupowanej Polsce w połowie X X wieku (Nałkowska 1968, s. 7-17, 64, 65). 37 Przypomniane tu przekazy oraz fakty potwierdzają, iż zmarli, zwłaszcza w sposób nienaturalny, uważani dawniej za „istoty nieczyste" - „niepożądane" i „niegodne", mogli być traktowany w sposób niekonwencjonalny. Dopuszczały to również okoliczności szczególne a sytuacje krańcowe sprzyjały aktom kalania 3 6 Sprowadzać miały chorobę na osobę przekraczającą próg a w konsekwencji śmierć (MA.2). Dokładnie na terenie zajętego przez Niemców Gdańska, gdzie mieścił się Instytut Ana­ tomii prowadzony przez profesora Spannera oraz współpracujących z nim: dr Wohlmanna i pre­ paratora von Begrena. Tam zwożono ciała zamordowanych w obozach koncentracyjnych, straco­ nych w więzieniach, a nawet psychicznie chorych, poddając je „przetworzeniu". Niepotrzebne części palono (Nałkowska 1968, s. 11-13). 3 7 �260 URSZULA LEHR ciał. Wydarzenia końca X X wieku i początku X X I w. wskazują na kontynuację zachowań, polegających na wykorzystywaniu zwłok ludzkich do „twórczej obrób­ ki". Mam tu na uwadze ruchomą ekspozycję dr Guntera von Hagensa zatytu­ łowaną „Body worlds" (Świat ciała lub Cielesne światy) wystawianą w różnych krajach od 1996 r. Prezentuje ona plastyfikaty (spreparowane ludzkie ciała) zatrzymane w ruchu, pozbawione częściowo lub całkowicie skóry, z otwartą czaszką lub wnętrzem (ukazującym układy szkieletowy, nerwowy, oddechowy, pokarmowy, krwionośny) oraz poszczególne organy ludzkie (serce, płuca, mózg) i płody z widocznymi objawami patologicznymi (ZI.3) . Obiekty, wedle autora, są „dziełami sztuki" propagującymi, również w sposób budzący kontrowersje „anatomiczność" , a intencją ekspozycji jest „demokratyzacja medycyny" (Zl.3). Przeciwko wykorzystywaniu ciała ludzkiego do celów wystawienniczych protestowały prawie wszystkie osoby (z wyjątkiem młodych) indagowane w son¬ dzie ulicznej przeprowadzonej w Sieniawie Żarskiej (pow. lubuski), miejscowości, w której dr G. von Hagens planował założenie Zakładu „twórczej obróbki zwłok" . Pomijam tu względy etyczne, wyznaniowe i estetyczne odzwierciedlają¬ ce postawę autora wobec ludzkiego ciała oraz jego działalność wiążącą się z tak „wysublimowaną" ars macabre. Interesujący w związku z podjętym przeze mnie tematem zdaje się być sposób pozyskiwania „obiektów". W większości są to zwłoki więźniów, bezdomnych, zmarłych na gruźlicę, kupowane na Wschodzie (np. w Rosji, Kirgizji) za kilkanaście euro oraz osób (pozostających w mniej38 39 40 41 42 43 44 3 8 Właściwe nazwisko Liebchen, ur. w 1945 r. w Skalmierzycach (pow.ostrowski) niemiecki lekarz, patomorfolog i anatom, wynalazca nowatorskiej metody preparowania czyli plastyfikacji (plastynacji) ludzkich zwłok (1977 r.), utworzył firmę BIODUR Products (1980 r.) zajmującą się masową produkcją medycznych pomocy naukowych w oparciu o plastynację, powołał własny Insty­ tut Plastfikacji w Heidelbergu (1993 r.), wykłada na Uniwersytecie Medycznym Dalian w Chinach (od 1995 r.), od 1999 r. kieruje Instytutem Plastynacji Państwowego Uniwersytetu Medycznego w Biszkeku w Kirgistanie. Znajduje się tam największa produkcja plastynatów na świecie (ZI.1, ŻI.8) Do wiosny 2006 r. obejrzało ją 16-17 milionów osób na całym świecie. W latach 1997-2006 ekspozycja była wystawiana w Japonii. Niemczech, Austrii, Szwajcarii, Belgii, Anglii, Korei Płd., Singapurze, Tajwanie, USA, Kanadzie, w niektórych krajach kilkakrotnie (ZI.2; ZI.6) Więcej informacji na temat techniki plastynacji zob. ZI.4. Zob. artykuł Jana Cieciucha zawierający bardziej szczegółowe relacje z wystawy wraz z komentarzem autora (ZI.3) Od takiej formy naukowego upowszechniania anatomii odcięło się Polskie Towarzystwo Anatomiczne, (podobnie jak niemieckie Anatomische Gesellschaft), również przedstawiciele Pol­ skiego Związku Artystów Plastyków i przedstawiciele Kościoła polskiego (ZI.10) (także nie¬ mieckiego) (ZI.5, ZI.9). Argumentem zasadniczym, mającym przekonać polskie władze lokalne oraz ułatwić do¬ prowadzenie do sfinalizowania planowanego przedsięwzięcia, było duże bezrobocie w tej miejsco¬ wości (ZI.5; ZI.10). Podobne uzasadnienie - mimo protestów mieszkańców niemieckiego Guben - znalazło oddźwięk wśród władz miejscowych, które sprzedały dr G. von Hagensowi stary ra¬ tusz z przeznaczeniem na fabrykę plastynacji zwłok (ZI.9). W latach 90.XX wieku na terenie Polski zatrudniał on nielegalnie ludzi do polerowania kości kolanowych (ZI.6). „Z Kirgizji miał otrzymać 30 tys. kg ludzkiego mięsa, to jest 488 nieboszczyków, 44 części ciała i 10 płodów", jak wynika z oficjalnych dokumentów (ZI.6). Pomijając kwestię traktowania ciała ludzkiego jako towaru, sposób ich pozyskiwania nie zawsze był legalny, o czym świadczy proces, jaki miał miejsce w Nowosybirsku (ZI.6). 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 �261 „NIEKOCHANI ZMARLI" szości), które w zamian za określoną kwotę podpisały deklarację o przekazaniu dr G. von Hagensowi swojego ciała po śmierci. Pozbawianie człowieka ceremonii pogrzebowej było i jest sprzeczne nie tylko z tradycją i kulturą polską, ale wyznaniem, prawem , zasadami etyczny¬ mi. Przypadki profanacji ciała, o których pisałam, motywowane przesądami, lokalnymi wierzeniami, tłumaczone mogą być generalnie - patrząc na to z per­ spektywy czasu - jako zabobon wynikający z lęku przed zmarłym. W przypadku wystawy dr G. von Hagensa, poza motywacją samego autora, jego postępowanie ze zwłokami nie znajduje uzasadnienia kulturowego i społecznego. Bezczesz¬ czenie ciał, zwłaszcza tych, w których obronie nikt nie stanie, a którym w imię „sztuki" czy nauki nadaje się status eksponatu, nie wydaje się dostatecznym argumentem . „Obiekty" dr G. von Hagensa, okaleczane, aby nadać im wyraz artystyczny, pozostają sprofanowanymi ludzkimi szczątkami, którym odebrano tożsamość, odmówiono pochówku i wystawiono na widok publiczny. Są przy­ kładem kontynuacji zachowań niekonwencjonalnych, exemplum współczesnych „niekochanych zmarłych". 45 46 Warto jednak w tym miejscu zwrócić uwagę na zróżnicowane reakcje zwie¬ dzających wystawę np. w Niemczech (od podziwu do potępienia) i argumenty niektórych z nich wskazujące na akceptację działalności dr G von Hagensa oraz wynikające z niej deklaracje przekazania po śmierci swojego ciała. Najczęściej spotykaną motywacją potencjalnych „obiektów" była perspektywa wiecznego istnienia, a więc niedopuszczenia do rozkładu ciała, bycia podziwianym przez innych, służenia celom badawczym (ZI.6) oraz aspekt finansowy . Wypowiedzi takie wskazują na tendencję zmierzającą w kierunku przewartościowania po¬ glądów względem losów pośmiertnych własnej powłoki cielesnej, którą dobro¬ wolnie i z rozmysłem zamierza się powierzyć „artystycznej" obróbce. Ideą wio¬ dącą zdaje się być iluzja nieśmiertelności , za którą dodatkowo otrzymuje się 47 48 49 4 5 Prawo polskie w tej kwestii reguluje art.262 kodeksu karnego, wyrażający w sposób jed­ noznaczny zakaz znieważania zwłok ludzkich, prochów lub miejsca pochówku (ŹI.5), dotyczy to również preparowania ciała ludzkiego dla celów wystawienniczych, nawet za zgodą zmarłych lub bliskich (ŹI.7) Od najdawniejszych czasów wykorzystywano ciało ludzkie do celów badawczych (nauki medyczne) (Leociak 2005). Preparowanie zwłok zdeterminowane było religią, wierzeniami (mumifikacja - np., Starożytny Egipt, Nowa Gwinea). Niektóre z nich znalazły miejsce w salach muzealnych (np. British Museum) lub w udostępnionych do zwiedzania podziemiach klasztor­ nych (Kraków) i katakumbach (Wigry). Ludzkie szczątki traktowane jako relikwie znajdują się w kościołach a kości i czaszki w osuariach (ŹI.4). Ciała tych zmarłych (poza służącymi do badań naukowych) pozostały jednak nienaruszone. Pisze na ten temat dziennikarz Bolesław A. Uryn, który odwiedził wystawę w Monachium (ŹI.4). Władze polskie nie wyraziły zgody na zorganizowanie wystawy w Poznaniu i w Warsza­ wie argumentując to determinantami kulturowymi (ŹI.2, ŹI.7). Nie zawsze okazywał się on być dostatecznym argumentem. Propozycja skierowana do rosyjskiego koszykarza Aleksandra Sizonienki z Petersburga, cierpiącego na gigantyzm, została przez niego odrzucona, mimo iż potrzebuje on pieniędzy na leczenie (ŹI.6). Osiągnięcia współczesnej medycyny pozwalają na praktykowaną w USA hibernację osób, które stać nie tylko na zabieg krioniki, ale i opiekę nad zamrożonym ciałem do czasu, gdy zostanie 4 6 4 7 4 8 4 9 �262 URSZULA LEHR pieniądze. Zatem akt, który dawniej oznaczał znieważenie (okaleczenie, pozba¬ wienie ceremonii pogrzebowej) oraz wymazanie z pamięci, dla pewnych osób nabiera wręcz przeciwstawnego znaczenia. Należy jednak przypomnieć, że nikt nie pytał o przyzwolenie większości tych, których ciała służą dzisiaj jako ekspo¬ naty. Nie zasięgnięto również opinii rodziny. Zostali pozbawieni ludzkiej god111ności, stali się towarem, „materiałem sztuki" (ZI.3), „nieśmiertelnymi" być może mimo własnej woli. Zwrócenie uwagi na działalność dr G. von Hagensa, na marginesie rozważań o traktowaniu zmarłych, było celowe z kilku powodów. Przede wszystkim jest ona ingerencją w pośmiertne losy ciał ludzi z marginesu społecznego, co nie powinno mieć miejsca, narusza dotychczasowe tabu kulturowe, być może zaini¬ cjowała również nowe treści światopoglądowe. Pociąga to za sobą wkraczanie w inny, nie całkiem bezpieczny, wymiar człowieczeństwa, bardziej materialny niż duchowy, chociaż zbieżny z ideą starożytnych i odwiecznym dążeniem czło¬ wieka do nieśmiertelności. Wiążą się one jednak z egzystencją człowieka pojmo¬ waną w kategoriach fizycznych - przetrwanie ciała w postaci plastynatu, a nie duchowych. Czy jest to wystarczająca argumentacja dla człowieka X X I wieku? Jaki będzie status zmarłego i jego miejsce w kulturowym obrazie ludzkości, o ile praktyki tego rodzaju uzyskają społeczną akceptację? LITERATURA A d a m c z y k M i e c z y s ł a w 1967, Z dziejów ciemnoty i zabobonu na Podhalu, Wierchy, R. 35, s. 168-171. A r i e s P h i l i p p e 1989, Człowiek i śmierć, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. B a r a n o w s k i B o h d a n 1981, W kręgu upiorów i wilkołaków, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź. B o g u c k a M a r i a 1994, Staropolskie obyczaje wXV1-XV11 wieku, Państwowy Instytut Wy¬ dawniczy, Warszawa. B r e n c z A n d r z e j 1987, Polska obrzędowość pogrzebowa jako obrzęd przejścia, Lud, t. 71, s. 215-229. B r i a n I n n e s 1999, Granice śmierci, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa. B r o d a Jan 1980, O czarownicach, utopcach i nocnicach, Beskidzkie Towarzystwo SpołecznoKulturalne, Bielsko-Biała. B u r s z t a J ó z e f 1967, Zwyczaje i obrzędy pogrzebowe, [w:] Józef Burszta (red.), Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 177-195. B y l i n a S t a n i s ł a w 1992, Człowiek i zaświaty. Wizje kar pośmiertnych w Polsce średnio­ wiecznej, Wydawca: Upowszechnianie Nauki - Oświata „UN-O" sp. z o.o., Warszawa. wynalezione skuteczne lekarstwo na śmiertelną chorobę, na jaką cierpi pacjent (Brian 1999, s. 35-137). Pozostają oni jednak w zawieszeniu przy braku stuprocentowej pewności przywróce¬ nia ich organizmu do życia, podobnie jak „nieśmiertelni" dr G. von Hagensa, których trwałość niekoniecznie może być tak długa jak mumii egipskich. Różnica polega jednak na tym, że ci pierwsi nie umarli i teoretycznie mogą być ożywieni (na razie nie ma stuprocentowej pewności), ci drudzy takiej szansy nie mają. Ponadto w przypadku nieudanego eksperymentu rozmrożenia hibernowani zostaną pochowani wedle obowiązującego ceremoniału, „eksponaty" zostaną po jakimś czasie złożone w magazynie, w przypadku oznak psucia gdzieś pogrzebane. �„NIEKOCHANI ZMARLI" 263 B y s t r o ń Jan S t a n i s ł a w 1916, Słowiańskie obrzędy rodzinne. Obrzędy związane z naro­ dzeniem dziecka, G. Gebethner i Spółka, Kraków. - 1980, Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, Ludwik Stomma [wybrał i opracował], PIW, Warszawa. Chronografia... 1987, Chronografia albo Dziejopis Żywiecki..., (wydali w ramach Pracowni Wydawnictw Źródłowych Instytutu Historyczno-Prawnego Uniwersytetu Jagiellońskiego Stanisław Grodziski, Irena Dwornicka), Towarzystwo Miłośników Ziemi Żywieckiej, Żywiec. C i s z e w s k i S t a n i s ł a w 1886, Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w pow. Olkuskim, Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. 10, s. 187-336. D e l i m a t a M a ł g o r z a t a 2004, Dziecko w Polsce średniowiecznej, Wydawnictwo Poznań­ skie sp. z o.o., Poznań. F i r t h R a y m o n d 1965, Społeczności ludzkie. Wstęp do antropologii społecznej, PWN, War¬ szawa. F i s c h e r A d a m 1921, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, t. 3, Wydawnictwa Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Lwów. Gajda Tomasz 1986, Zanikające zwyczaje i wierzenia związane ze śmiercią, Polska Sztuka Ludowa, R. 40, nr 1-2, s. 39-44. G r o s s m a n A n n a 2000, Kim była kobieta z zespołu grobowego na stanowisku 6 w Gąsawie, woj. Kujawsko-pomorskie? [w:] Czarownice. Funeralia Lednickie 2, Jacek Wrzesiński (red.), „AKME" Zdzisław Wiśniewki - Wrocław, Muzeum Ślężańskie im. S. Dunajew¬ skiego w Sobótce, Wrocław - Sobótka, s. 77-85. J a k i m o w i c z R [ o m a n ] 1916, Mogiły ludzi zmarłych gwałtowną śmiercią, Wisła, t. 20, z. 1, s. 24-29. J a s t r z ę b o w s k i S z c z ę s n y 1916, Pamięć o zmarłych, Wisła, t. 20, z. 1, s. 97-108. J o s t o w a Wanda 1983, Zwyczaje pogrzebowe ludności polskiej Orawy, Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie, t. 8, Wydawnictwo Literackie, Kraków, s. 105-118. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I w o n a 1992, Nic w przyrodzie nie ginie, Etnografia Polska, t. 36, z. 1, s. 135-159. K a r y dla s a m o b ó j c ó w 1997, (Mikołaj Szymański) Magazyn Gazety Wyborczej, nr 50 (198), s. 18. K o l b e r g O s k a r 1963, Dzieła wszystkie. Mazowsze, t. 24, cz. 1, Polskie Towarzystwo Ludo¬ znawcze, Wrocław. - 1967, Dzieła wszystkie. Tarnowskie - Rzeszowskie, t. 48, Polskie Towarzystwo Ludo¬ znawcze, Wrocław. K o l c z y ń s k i J a r o s ł a w 2000, Ofiara z człowieka, Etnografia Polska, t. 49, z. 1-2, s. 173-191. K o p a l i ń s k i W ł a d y s ł a w 1985, Słownik mitów i tradycji kultury, Państwowy Instytut Wy¬ dawniczy, Warszawa. K o r a n y i K a r o l 1932, O pochodzeniu zwyczaju tzw. „oślego pogrzebu", Lud, seria 2, t. 11, s. 44-47. K o t u l a F r a n c i s z e k 1970, Hej, leluja, czyli o wygasających starodawnych pieśniach ko¬ lędniczych w Rzeszowskiem, LSW,Warszawa. K o w a l s k a - L e w i c k a A n n a 1985, Wierzenia i zwyczaje związane ze śmiercią, [w:] Anna Kowalska-Lewicka (red.), Studia z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego, Zakład Na¬ rodowy im. Ossolińskich, Wrocław, s. 53-89. - 1994, Zmarli są wśród nas. O obcowaniu zmarłych z żyjącymi, Rocznik Muzeum Etno¬ graficznego, t. 11, Kraków. K o w a l s k i P i o t r 1998, Leksykon. Znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa - Wrocław. K r a c i k Jan 1991, Pokonać czarną śmierć. Staropolskie postawy wobec zarazy, Wydawnic¬ two M, Kraków. �264 URSZULA LEHR K u c h o w i c z Z b i g n i e w 1975, Obyczaje staropolskie XVII-XVIII wieku, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź. K u k i e r R y s z a r d 1968, Kaszubi bytowscy. Zarys monografii etnograficznej, Wydawnictwo Morskie, Gdynia. K w a ś n i e w i c z K r y s t y n a 1998, Zwyczaje doroczne polskich górali karpackich, Woje­ wódzki Ośrodek Kultury w Bielsku Białej, Bielsko-Biała. L a b b u d a A n d r z e j 1983, Liturgia pogrzebu w Polsce do wydania Rytuału Piotrkowskiego (1631). Studium historyczno-liturgiczne, Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa. Le G o f f Jacques, T r u o n g N i c o l a s 2006, Historia ciała w średniowieczu, Czytelnik, Warszawa. L e h r U r s z u l a 1984, Wierzenia w istoty nadzmysłowe, Etnografia Polska, t. 28, z. 1, s. 223-250. - 1985, Wierzenia demonologiczne [w:] Anna Kowalska-Lewicka (red.), Studia z kultury Beskidu Sądeckiego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, s. 91-116. - 1988a, Demon wodny czyli rzecz o utopcu, Zaranie Śląskie, R. 51, nr 3-4/88, s. 330-348. - 1988b, Demonological Symbols Associated with Human Behaviour in Polish Carpa­ thians, Ethnologia Polona, vol. 14, pp. 23-32. - 1995, Magia czasu śmierci, Zeszyty Interwencji Kryzysowej, Zygmunt Pucko (red.), nr 5/1995, Wojewódzki Ośrodek Interwencji Kryzysowej, Kraków, s. 25-38. - 2000, Obrzędowość rodzinna, [w:] Danuta Tylkowa (red.), Podhale. Tradycja we współ­ czesnej kulturze wsi, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 55, Instytut Archeologii i Etno¬ logii PAN, Kraków, s. 305-347. L e o c i a k Jacek 2005, Spotkanie z trupem: sekcja zwłok, Konteksty, R. 59, nr1 (268), s. 88-101. Ł o w m i a ń s k i H e n r y k 1979, Religia Słowian ijej upadek (w. VI-XII), PIW, Warszawa. M a j c h r z a k J ó z e f 1978, Kodeks Mikołaja z Koźla i zawarte w nim elementy folklorystyczno-muzyczne, Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka, R. 33, nr 1, s. 19-32. M a l i c k i L o n g i n 1947, Materiały do kultury społecznej Górali Śląskich, Prace i Materiały Etnograficzne, t. 4, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Lublin s. 77-127. Memento 1998, Memento. Miesięcznik funeralny, R. 2, nr 5(17). M a r c i n e k Jan 1947, Funkcja odpraszacza, Prace i Materiały Etnograficzne, t. 6, s. 187-199. M o s z y ń s k i K a z i m i e r z 1967, Kultura ludowa Słowian, t. 2, Książka i Wiedza, Warszawa. N a ł k o w s k a Z o f i a 1967, Medaliony, Czytelnik, Warszawa. N e k r o l o g . . . 1997, Nekrolog naszych czasów, Katarzyna Montgomery, Gazeta Wyborcza, 16 maja. N o l a d i A l f o n s o M. 2006, Tryumf śmierci. Antropologia żałoby, Universitas, Kraków. Obrzędy... 1978, Obrzędy pogrzebu: dostosowanie do zwyczajów diecezji polskich, Księgarnia Św.[iętego] Jacka, Katowice 1978. P a r y s k a - R a d w a ń s k a Zofia 1991, Zielnik Brata Cypriana z Czerwonego Klasztoru, Polish Botanical Studies, Guidebook Series, no. 5, Polish Academy of Sciences, W. Szafer Institute of Botany, Kraków. - 1992, Słownik gwarowy góralskich nazw roślin z Tatr i Podtatrza, Tatry i Podtatrze, nr 1, Tatrzański Park Narodowy, Zakopane. P e r s z o n Jan ks. 1999, Na brzegu życia i śmierci. Zwyczaje, obrzędy oraz wierzenia pogrzebo¬ we i zaduszkowe na Kaszubach, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubel¬ skiego, Źródła i monografie nr 181, Wyd. Diecezji Pelplińskiej „Bernardinum", Pelplin. P i l c h J ó z e f 1995, Umarł człowiek..., Kalendarz Cieszyński 1996r, Cieszyn, s. 264-266. Przemijanie... 2001, Przemijanie w kulturach. Obyczaje żałobne, pocieszenie i wsparcie, Colin M. Parkers, Pitt Laungani, Bill Young (red.), ASTRUM, Wrocław. R e n i k K r z y s z t o f 1985, Powracanie zmarłych w świetle ludowej wyobraźni, Przegląd Po¬ wszechny, nr 4/764/85, (Miesięcznik poświęcony sprawom religijnym, kulturalnym i spo¬ łecznym), Warszawa, s. 76-91. �265 „NIEKOCHANI ZMARLI" Sezon... 1995, Sezon polowań na czarownice, (REUTER, AFP, Wojciech Jagielski) Gazeta Wyborcza, 29 czerwca. S i m o n i d e s D o r o t a 1988, Od kolebki do pogrzebu. Śląskie wierzenia, zwyczaje i obrzędy rodzinne w XIX w., Instytut Śląski, Opole. Słownik... 1996, Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 1, Jerzy Bartmiński (red.), Wy­ dawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, t. 1, Lublin. S t o l a r c z y k J ó z e f ks. 1915, Kronika Parafii Zakopiańskiej 1848-1890, A. Wrzosek [red. i wstęp], W.L. Anczyc i Sp., Kraków. S u l e j a A n d r z e j 1912, Śmierć z przysięgi, Ziemia, t. 3, s. 411-414. S u l i m a R o c h 2001, Glosy tradycji, Wydawnictwo DiG, Warszawa. T h o m a s L o u i s - V i n c e n t 1991, Trup. Od biologii do antropologii, Wydawnictwo Łódz­ kie, Łódź. T u r e k K r y s t y n a 1993, Ludowe zwyczaje, obrzędy i pieśni pogrzebowe na Górnym Śląsku, Uniwersytet Śląski, Katowice. - 1999, Religijność ludowa czasu śmierci (na przykładzie społeczności lokalnych Górnego Śląska), [w:] Teresa Smolińska (red.), Folklorystyczne i antropologiczne opisanie świata. Księga Ofiarowana Profesor Dorocie Simonides, Uniwersytet Śląski, Opole, s. 136-142. T r y j a r s k i E d w a r d 1991, Zwyczaje pogrzebowe ludów tureckich na tle ich wierzeń, PWN, Warszawa. Wieś... 1938, Wieś Dobra w pow. Limanowskim. Wybór materiałów zebranych przez uczestni­ ków V instruktorskiego żeńskiego obozu krajoznawczego w Dobrej, Kraków. W ó j c i c k i K a z i m i e r z W ł a d y s ł a w 1965, Fantastyczne postacie ludowe, Kłosy, t. 1, s. 284. Z a r e m s k a H a n n a 1986, Niegodne rzemiosło. Kat w społeczeństwie Polski XIV-XVI w., Pań¬ stwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. Materialy archiwalne (MA.) (MA.1) - Beskid Sądecki (Obidza), inf. ur. 1922, nr inw. 1512/76, Archiwum Pracowni Etno¬ logii Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (MA.2) - Beskid Sądecki (Łącko), inf. ur. 1898, nr inw. 15775/78, APE IAE PAN ( M A . 3 ) - Beskid Śląski (Brenna), inf. ur.1906, nr inw.1586/78, APE IAE PAN (MA.4a) - Beskid Śląski (Istebna), inf. ur.1903, nr inw. 1556/77, APE IAE PAN (MA.4b) - Beskid Śląski (Istebna), inf. ur.1894, nr inw. 1556/77, APE IAE PAN ( M A . 5 ) - Beskid Śląski (Istebna), inf. ur.1925, nr inw. 1563/77, APE IAE PAN ( M A . 6 ) - Beskid Śląski (Koniaków), inf. ur. 1934, nr inw. 1828/2004, APE IAE PAN ( M A . 7 ) - Beskid Żywiecki (Sól), inf. ur. 1935, nr inw. 1717/87, APE IAE PAN ( M A . 8 ) - Podhale (Brzegi), inf. ur. 1903, nr inw. 1760/92, APE IAE PAN (MA.9a) - Podhale (Brzegi), inf. ur. 1934, nr inw. 1761/92, APE IAE PAN (MA.9b) - Podhale (Brzegi), inf. ur. 1949, nr inw. 1761/92, APE IAE PAN ( M A . 1 0 ) - Podhale (Bustryk), inf. ur.1924, nr inw. 1763/92, APE IAE PAN ( M A . 1 1 ) - Podhale (Brzegi), inf. ur. 1952, nr inw. 1780/93, APE IAE PAN ( M A . 1 2 ) - Podhale (ząb), inf ur. 1928, nr inw. 1787/93, APE IAE PAN 50 Źródła internetowe (ZI.) (ZI.1) (ZI.2) 5 0 - Gunter von Hagens (http:://pl.wikipedia.org/wiki/Gunter_von_Hagens) - Body Worlds. From Wikipeda (http://pl.wikipedia.org/wiki/Body_Worlds) Wszystkie materiały pochodzą z tego samego źródła, w związku z tym dalej podaję jego formę skrótową - APE IAE PAN �266 URSZULA LEHR (ZI.3) - Wystawa trupów (J. Cieciuch) (http://www.tygodnik.com.pl) (ZI.4) - Körperwelten. Profesor Günter von Horror i jego wystawa trupów (B.A. Uryn) (http://www.racjonalista.pl) (ZI.5) - Skandalista dzieli wieś (http://wiadomosci.wp.pl) (ZI.6) - Kolekcjoner ciał (M. Dercz) (http://www.ozon.pl) (ZI.7) - Kim jest doktor śmierć? (http://www.aspektpolski.pl) (ZI.8) - Gunther von Hagens. Dr Gunter von Hagens: A Life in Science (http://www.koerperwelten.de/en/pages/gunther_von_hagens.asp (ZI.9) - Niemcy: część mieszkańców przeciwko inwestycji Hagensa (http://www.pulsbiznesu/pl (ZI.10) - Lekcja anatomii (http://serwisy.gazeta.pl) URSZULA LEHR THE NOT-LOVED DEPARTED Summary The subject of the article concerns the issues of the relationships between the living and the dead presented in the context of funeral rites and beliefs concerning "the ultimate moment". The discussed rites and beliefs concern mainly those of the dead who died unnatural death. The author distinguishes two categories of the "not-loved departed' whom she calls "the undesired" and "unworthy". She gives examples of unconventional attitudes and behaviour taken from folk tales and literature. At the end of her consideration she discusses the case of "body worlds"- the expo¬ sition of "plastinates" by dr Gunter von Hagens. Translated by Anna Kuczyńska Adres Autorki: Dr Urszula Lehr Pracownia Etnologii Instytut Archeologii i Etnologii PAN ul. Sławkowska 17, 31-016 Kraków e-mail: Lehr@archeo.pan.krakow.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/23b7cb9184c65f28cbf4dc31908b6d46.pdf c3b2156ba9188d8679978fa5501515fd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5245 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource etnologia - metody badania terenowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4869 Title A name given to the resource Rezygnacja z "etnologicznego paradygmatu badań terenowych"? / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.267-270 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L E M I K A „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 REZYGNACJA Z „ETNOLOGICZNEGO PARADYGMATU BADAŃ TERENOWYCH"? ETNOLOGIA JAKO „NAUKA O CHARAKTERZE SPEKULATYWNYCH ROZWAŻAŃ"? Akademia Podlaska w Siedlcach od kilku lat organizuje Międzynarodowe Konferencje Stu¬ denckich Kół Naukowych. Biorą w nich udział studenci i młodzi pracownicy nauki, reprezentujący różne dyscypliny humanistyki, a także rozmaite ośrodki krajowe i zagraniczne (przede wszystkim placówki działające na Białorusi i Ukrainie). Referaty przedstawiane przez młodych badaczy mają różny poziom. Wiele z nich wskazuje na duży potencjał intelektualny, ciekawe pomysły badawcze, umiejętność dostrzegania ważnych problemów i szukania ich rozwiązań. Młodzi autorzy nie obawiają się krytyki interesujących ich zjawisk, dotykających często dużych grup społeczeństwa, wskazywania patologii, napiętnowa¬ nia zła. Mnóstwo uwag krytycznych padło np. - jak najbardziej słusznie - pod adresem polskiego systemu oświaty. Wskazywano też na trudności w realizowaniu nowatorskich rozwiązań architek¬ tonicznych, dehumanizację różnych sfer życia i in. Uwagi krytyczne mają najczęściej uzasadnienie. Widać jednocześnie, jak wielka jest potrzeba dokonania niezbędnych zmian. Badacze (nie tylko młodzi) mogą jedynie określić źródła proble¬ mów, postawić diagnozę i wskazać możliwości wyjścia z sytuacji, na tym jednak przeważnie kończą się ich możliwości naprawiania świata. Reszta zależy od urzędników różnego szczebla, przepisów, polityki, wiedzy, wyobraźni i dobrej woli tzw. decydentów, gry sił i interesów. Nie ze wszystkimi wypowiedziami krytycznymi można się jednak zgodzić. Podczas piątej Międzynarodowej Konferencji Studenckich Kół Naukowych, wśród wielu wystąpień, znalazł się referat Kingi Czerwińskiej i Sylwii Żwak, zatytułowany „Etnologia wobec współczesności. Z problematyki dydaktyczno-badawczej ośrodka cieszyńskiego" . Autorki wspomniały o (nie¬ kwestionowanych) osiągnięciach reprezentowanego przez nie Ośrodka w rozwoju etnologicznych badań terenowych, o udziale cieszyńskich etnologów w badaniach pogranicza kulturowego i w programach edukacji regionalnej, jak też o współpracy z placówkami zajmującymi się ratowa¬ niem i upowszechnianiem dziedzictwa kulturowego. Podkreśliły również, że cieszyńscy badacze kładą nacisk na badania terenowe i organizację obozów, w których uczestniczą studenci odbywa¬ jący przewidziane programem studiów praktyki. Obozy studenckie organizowane są przede wszyst¬ kim na terenach Śląska Cieszyńskiego i Zaolzia, ale też na Górnym i Dolnym Śląsku, w Mało¬ polsce, na Podlasiu, Sądecczyźnie i in. 1 Autorki stwierdziły, że „inne placówki uniwersyteckie rezygnują z tej formy zajęć, tłumacząc się brakiem środków finansowych" (s. 78). Według nich, „taką tendencję zauważa się w ogóle we współczesnej etnologii" (tamże). O ile wiem, w żadnym z polskich ośrodków uniwersyteckich, w których prowadzone są studia etnologiczne, nie wycofano się z praktyk terenowych. Nie są one, być może, organizowa¬ ne na taką skalę, jak to miało miejsce kilka czy kilkanaście lat temu (trzeba jednak pamiętać, że liczba studentów była wówczas znacznie mniejsza niż obecnie, a nakłady na naukę relatywnie wysokie) nie można jednak głosić odejścia od tego sposobu przekazywania wiedzy i nabywania 1 Tekst opublikowano w pracy zbiorowej pt. Młodzież akademicka wobec wyzwań współczesności, Ryszard Droba, Adam Bobryk, Barbara Stelingowska (red.), Wydawnictwo Akademii Podlaskiej, Siedlce 2006, s. 73-79. �268 IWONA KABZIŃSKA doświadczeń. Informację tę można łatwo zweryfikować, rozmawiając z pracownikami instytutów i katedr etnologii/antropologii kulturowej. Sformułowane przez K. Czerwińską i S. Żwak twierdzenie nie odnosi się jedynie do rezyg­ nacji z organizowania studenckich obozów i praktyk przez rodzime ośrodki uniwersyteckie, lecz dotyczy „współczesnej etnologii". Należy więc wnioskować o powszechnym odrzuceniu wspom­ nianego paradygmatu. Do takiego wniosku niezbicie prowadzi dalszy ciąg wypowiedzi Autorek, obawiających się o przyszłość dyscypliny, która - ich zdaniem - rezygnując z paradygmatu badań terenowych, „z nauki empirycznej zamienia się w naukę o charakterze spekulatywnych, logicznych rozważań, prowadzonych jedynie w akademickich kręgach" (s. 78). Moim zdaniem, nie ma podstaw do formułowania takich twierdzeń i ich upowszechniania. Jest to przede wszystkim opinia nieprawdziwa i szkodliwa dla wizerunku dyscypliny. Szkoda, że Autorki nie zadały sobie trudu, by przejrzeć współczesną literaturę etnologiczną, choćby tylko polską, zanim zdecydują się na publiczne wygłoszenie niczym nie popartego twierdzenia. Śledząc literaturę etnologiczną/antropologiczną, uczestnicząc w konferencjach, opiniując roz¬ maite projekty badawcze, recenzując prace doktorskie i habilitacyjne, czy wreszcie mając liczne kontakty naukowe, mogę powiedzieć o niesłabnącym zainteresowaniu badaniami terenowymi. Znakomitym przykładem jest Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, w którym od wielu lat prowadzone są systematyczne badania, obejmujące m.in. wybrane obszary Polski, byłego Związku Radzieckiego i Bałkanów. Studenci krakowscy prowadzą badania terenowe w Rumunii. Łódzcy studenci od lat odbywają praktyki badawcze na południu Polski i w Polsce centralnej; jeżdżą także na Suwalszczyznę i wybrane obszary zachodniego Pomorza . Na podstawie badań terenowych powstają oryginalne, ogromnie ciekawe, prace magisterskie i licencjackie. Od siedmiu lat współpracuję z Katedrą Etnologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toru¬ niu. Wielu tamtejszych studentów realizuje badania terenowe samodzielnie, starając się o róż¬ nego typu stypendia krajowe i zagraniczne, pracując, by zarobić na wyjazd w teren. Zdarza się, że ich „sponsorami" są rodzice, krewni. W programie studiów, podobnie jak w wielu innych ośrodkach, są przedmioty, które pozwalają na przygotowanie się do badań. Rezultaty prac przedstawiane są podczas ćwiczeń (np. z etnologii Polski, etnologii Europy, metodyki badań terenowych), na seminariach licencjackich i magister¬ skich. Takie spotkania stwarzają znakomitą okazję do dzielenia się doświadczeniami i dyskusji o problemach, jakie pojawiają się w trakcie badań. Ważna jest również konfrontacja wiedzy wy¬ niesionej ze studiów z praktyką i refleksja nad nią. Wielu studentów zdobywa doświadczenia na własną rękę, poszukując literatury, nawiązując kontakty, wybierając interesujące ich tematy i tereny, na których chcieliby przeprowadzić bada¬ nia, starając się o dofinansowanie. Powstają oryginalne, nowatorskie prace, świadczące o trwa¬ łości i atrakcyjności „etnologicznego paradygmatu badań terenowych", a także o możliwości jego realizowania, niezależnie od obozów studenckich. Najlepszą praktyką okazuje się samo¬ dzielny wyjazd w teren, często odległy, nieodkryty jeszcze przez etnologów, jednym słowem - rzucenie na głęboką wodę. Znakomitym przykładem jest praca magisterska Joanny Turkiewicz poświęcona Saami z Pół¬ wyspu Kolskiego, ich histrorii (w skali makro- i mikro-), sytuacji współczesnej, stosunkom etnicz¬ nym, wewnętrznym podziałom grupy, saamskiej tożsamości, kulturze, odradzaniu się szamanizmu. Młoda badaczka trzykrotnie wyjeżdżała na badania terenowe, a zgromadzone przez nią samo¬ dzielnie materiały stały się nie tylko podstawą pierwszej w polskiej literaturze etnologicznej pracy poświęconej tej grupie, lecz także zainteresowały badaczy zagranicznych (m.in. niemieckich). Daniel Klawczyński jako pierwszy z polskich etnologów przeprowadził badania terenowe w Norylsku - „zamkniętym" mieście na Dalekiej Północy Rosji, ukazując historię tego nie¬ zwykłego miasta i typy sylwetek jego mieszkańców, pochodzących z różnych obszarów byłego Związku Radzieckiego. Omówił też przyczyny dokonanego przez nich wyboru miejsca pracy 2 2 Za tę informację dziękuję Pani mgr Indze Kuźmie z Instytutu Etnologii i Antropologii Kul¬ turowej UŁ. �POLEMIKA 269 i osiedlenia, oceny miasta i własnych decyzji, sposoby radzenia sobie w ekstremalnie trudnych warunkach (surowy klimat, przemysł ciężki, niewyobrażalne zanieczyszczenie środowiska). W Katedrze Etnologii U M K powstała też świetna praca na temat współczesnych przemian w byłych radzieckich republikach Azji Środkowej, mechanizmów zmian i ich efektów, stosun­ ków społecznych i etnicznych. Autorka tej pracy, Joanna Książek, scharakteryzowała radziecką politykę narodowościową i jej następstwa dla mieszkańców republik środkowoazjatyckich, prze¬ prowadziła też analizę porównawczą badanych terenów, Praca oparta została na literaturze przed¬ miotu i wynikach obserwacji poczynionych przez młodą badaczkę. Praca magisterska Patrycji Michny dotyczy współczesnej Buriacji, stosunków etnicznych, zmian systemowych i ich następstw. I w tym przypadku przedstawione zostały wyniki samodziel¬ nie przeprowadzonych badań terenowych. Efektem badań terenowych jest też praca licencjacka Joanny Gil dotycząca kultu Tarasa Szew­ czenki na Ukrainie, rozwijającego się po 1991 roku, jego przyczyn, przejawów i znaczenia dla ukraińskiej tożsamości. Bardzo dobrym przykładem pracy magisterskiej, która powstała dzięki pobytowi w Niem­ czech (częściowo w ramach stypendium, częściowo prywatnie) jest tekst Alicji Chajewskiej na temat sytuacji kobiet muzułmańskich w tym kraju, uwzględniający perspektywę osób należących do tej grupy. Autorka pracy wykorzystała własne obserwacje, literaturę przedmiotu, materiały prasowe i wiedzę wyniesioną z seminariów, w których brała udział. Powstały też znakomite prace oparte na wynikach badań terenowych przeprowadzonych w miejscu zamieszkania i jego okolicach, we własnym regionie (np. na Kaszubach). Jedna z moich magistrantek, Anita Żołnieruk, wielokrotnie jeździła do Warszawy, by w swojej pracy, na pod­ stawie wyników badań terenowych, przedstawić obraz miasta widzianego przez jego mieszkań­ ców - tych, którzy mieszkają tu od lat i nowo przybyłych, ukazać podziały na centrum i peryferie oraz ich wyznaczniki, klasyfikację i waloryzację przestrzeni stolicy oraz jej odbicie w świa¬ domości warszawiaków. Renata Czopek na kilkanaście dni pojechała do Paryża, by wcielić się w postać współczesnego flaneura, spojrzeć na miasto „Jego oczami", doświadczyć tego, o czym czytała w licznych publikacjach poświęconych tej postaci - literaturze pięknej, pracach nauko¬ wych i rozmaitych opracowaniach. Dobrą okazją do napisania pracy magisterskiej moźe być wyjazd „za chlebem" za granicę. Zajęcia zarobkowe można z powodzeniem połączyć z obserwacjami lokalnej społeczności, śro¬ dowiska imigrantów, w tym np. - najnowszej fali Polaków szukających swego miejsca poza gra¬ nicami rodzimego kraju. Można obserwować proces zderzenia różnych kultur, relacje etniczne. Znajomość języków obcych (a dla większości studentów jest to norma) pozwala na swobodne prowadzenie rozmów i pogłębione wywiady, lekturę różnego typu publikacji, śledzenie prasy, przysłuchiwanie się dialogom przechodniów, sąsiadów, pasażerów metra. W ten sposób można zgromadzić przynajmniej część materiałów do naukowych badań. Studenci, którzy zbierali materiały do swoich prac podczas pobytu za granicą kontaktowali się ze m n ą regularnie przez Internet. Dzięki temu przestrzenna odległość między nami nie miała najmniejszego wpływu na postęp pracy. Spotykałam się też z młodymi badaczami podczas ich krótkich pobytów w Toruniu lub w Warszawie. Wymienione tu - jedynie przykładowo - prace świadczą niezbicie o tym, że etnologia nie staje się „nauką o charakterze spekulatywnych [...] rozważań, prowadzonych jedynie w akade¬ mickich kręgach", jak twierdzą K. Czerwińska i S. Żwak. Wspomniałam tu jedynie o kilku pracach, spośród tych, które powstały pod moim kierun¬ kiem. Każdy z pracowników Katedry, prowadzących seminarium magisterskie lub licencjac¬ kie, mógłby wskazać kolejne przykłady. Również w innych ośrodkach powstają liczne prace (nie tylko) studenckie oparte na wynikach badań terenowych, prowadzonych w Polsce i/lub za granicą. Badania terenowe prowadzone są także w placówkach pozauniwersyteckich. Doskonałym przykładem może być Zakład Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, którego pracow¬ nicy od lat realizują badania m.in. na wybranych obszarach polskich Karpat, w Wielkopolsce, na �270 IWONA KABZIŃSKA Mazowszu, w Niemczech, na terenach byłego Związku Radzieckiego (Litwa, Łotwa, Białoruś, Mołdawia, Ukraina, Syberia), w Chinach, Indiach, Mongolii, Tybecie, Nepalu i in. Badania terenowe są podstawą licznych prac interdyscyplinarnych. Ze znakomitym skutkiem prowadzą je socjologowie, językoznawcy, pedagodzy. Dotyczy to nie tylko nauki polskiej. Najnowszym przykładem dużego zainteresowania badaniami terenowymi mogą być referaty przedstawione podczas Międzynarodowej Letniej Szkoły Etnologicznej, zorganizowanej przez Zakład Etnologii IAE PAN w Kazimierzu Dolnym (1-7 października 2006). Innym przykładem może być seminarium poświęcone wkładowi ośrodka wrocławskiego w rozwój etnologii polskiej (Wrocław, 25 października 2006) oraz konferencja naukowa „Etnologia i antropologia kulturowa w Polsce. Stan i perspektywy", zorganizowana przez Komitet Nauk Etnologicznych (Wrocław, 26-27 października 2006). Nie ma więc podstaw do głoszenia twierdzeń o odejściu od etnologicznego paradygmatu badań terenowych, a zarazem przedstawiania nieprawdziwego i nie¬ korzystnego obrazu dyscypliny (nie tylko rodzimej). Iwona Kabzińska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/003004dac17f4807f9bfa4fe5d8c89fe.pdf 2a285d684cd1bacf0f5e1e0f9e7746d1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1723 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1595 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.273-282 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X L V I : 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 KOMUNIKACJA MIĘDZYKULTUROWA WE WSPÓŁCZESNEJ DIASPORZE. MIĘDZY ODTWARZANIEM „MAŁEJ OJCZYZNY", DOPASOWANIEM DO OBCEJ KULTURY I TOŻSAMOŚCIĄ PONADNARODOWĄ KONFERENCJA NIEMIECKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, M O N A C H I U M , PAŹDZIERNIK 2000 Wciąż mało wiemy o niemieckiej etnologii, a ostatnio pojawiło się w niej wiele ciekawych inicjatyw. Ważnym forum dialogów naukowych jest Niemieckie Towarzystwo Ludoznawcze - Deutsche Gesellschaft für Volkskunde (DGV) - z kilkoma specjalistycznymi komisjami. Prawdopodobnie najmłodszą z nich jest komisja ds. komunikacji międzykulturowej (Kommission für Interkulturelle Kommunikation), która zorganizowała już czwartą konferencję. Jej dzia­ łalność wiąże się w dużym stopniu z edycją serii Miinchener Beitrage zur Interkulturellen Kom­ munikation (11 tomów). Konferencja „Komunikacja międzykulturowa we współczesnej diasporze", zorganizowana w dniach 6-8 października 2000 roku w Monachium, zgromadziła znanych badaczy niemieckich oraz kilka osób z zagranicy. Zaprezentowano na niej 16 referatów, zgrupowanych w 4 sekcjach. W pierwszym dniu, oprócz oficjalnych wystąpień dziekana wydziału nauk o kulturze Uni­ wersytetu im. L . Maksymliana oraz głównego organizatora - prof. Aloisa Moosmüllera (autora książki o amerykańskich i niemieckich firmach w Japonii), pojawiły się trzy referaty. Mery­ torycznego wprowadzenia dokonała Waltraud Kokot (Hamburg) - współredaktorka pracy Ethnologie Europas. Grenzen. Konflikte. Identitaten (Reimer Verlag 1996) i badaczka potomków pontyjskich repatriantów w Salonikach. Następnie Ulrike Krasberg (Frankfurt nad Menem) przed­ stawiła niektóre aspekty funkcjonowania diasporycznych środowisk w warunkach globalizacji, wychodząc od sytuacji w północnomarokańskim mieście Nador. Pod względem faktogra­ ficznym interesujący był referat na temat życia ekskluzywnej grupy niemieckich menadżerów w Ankarze. Wygłosił go autor unikatowej książki o komunikacji międzykulturowej w miejscu pracy (zakłady B M W ) - Asker Kartari. Następnego dnia odbyły się dwie sekcje: „Niemcy w diasporze - Diaspora w Niemczech" (dopołudniowa) oraz „Tożsamość kulturowa w kontekście ponadnarodowym" (po południu). Pierwszym referentem był Ullrich Kockel (Bristol), który zaprezentował referat na temat tożsa­ mości lokalnej niemieckich skupisk na Wyspach Brytyjskich („Heimat gibťs im Englischen nicht"). Nawiązywało do tego wystąpienie Larsa Kabla (Limerick), „High walls und barking voices", poświęcone stereotypowi niemieckich imigrantów w wiejskich rejonach zachodniej Irlandii. Interesujący okazał się referat Klausa i Juliany Roth, reprezentujących środowisko gospodarzy, o pracownikach z Niemiec delegowanych służbowo do Moskwy. Ukazano w nim zarówno trudności w zakresie komunikacji międzykulturowej, odtwarzanie na obczyźnie małej ojczyzny, jak i próby dostosowania się grupy do nowej sytuacji, głównie na przykładzie warun­ ków mieszkaniowych, pracy, realizacji potrzeb estetycznych i towarzyskich. W kolejnym wystą­ pieniu niżej podpisany skoncentrował się na barierach komunikacji międzykulturowej, odwołu­ jąc się do przykładu zróżnicowanego, zamkniętego i częściowo zmarginalizowanego środowiska polskich emigrantów zarobkowch w Monachium. Referat Judith Schlehe (Brema), zamykający tę sesję, poświęcony był życiu kobiet z krajów zachodnich na terenie Indonezji i ukazał ich zagubienie w miejscowym społeczeństwie (diaspora w tłumie). Obrady sesji popołudniowej miał otwierać tekst o Niemcach w Meksyku, lecz autorka (I. Dobler) nie dotarła do kraju. Osobą, która ponownie zwróciła uwagę słuchaczy na Indonezję �274 KRONIKA jako kraj pobytu niemieckich pracowników był Tom Hufnagel (Monachium). Jego referat, ciekawy pod względem technicznym, był zasadniczo wizją nowego projektu badawczego. Wspólne opracowanie Joany Breidenbach (Berlin) oraz Pála Nyíri'ego (Oxford) dotyczyło tzw. „azjatyc­ kich (chińskich) wartości" w kontekście „Intercultural Communication Industry" i manipulowa­ nia nimi przez elity władzy, na przykładzie środowisk imigranckich w Anglii i na Węgrzech. Następnym mówcą był znany badacz, Thomas Schippers z Nicei, który poświęcił swój krótki referat problemowi pamięci migrantów i konstrukcji nostalgii. W trzecim dniu konferencji referaty koncentrowały się wokół tematu „Diaspora między for­ m ą klasyczną i wirtualną". Mijał Gandelsman-Trier (Hamburg) przedstawiła najpierw dzieje, strukturę i organizację żydowskiego skupiska w Montevideo. Następnie Bernhard Fuchs (Wie­ deń) zaprezentował materiały dotyczące nepalskich emigrantów w stolicy Austrii, koncentrując się na ich zabiegach w celu stworzenia namiastki ojczyzny w obcym środowisku. Centralnym punktem referatu Wiaczesława Popkowa, w sprawie mniejszości ormiańskiej, azerskiej i czeczeń­ skiej w Kałudze, była natomiast relacja diaspora - grupa etniczna. Ostatnie wystąpienie poświę­ cono obecności i prezentacji diasporycznych grup w internecie, w kontekście uwarunkowań toż­ samości ponadnarodowej. Jego autorki - wspomniana J. Breidenbach oraz I . Zukriegl - zasługują na uwagę, gdyż wspólnie wydały książkę Tanz der Kulturen (1999), która spotkała się w Niem­ czech z dużym zainteresowaniem. Całość uzupełniona była licznymi komentarzami, wyjaśnieniami, dopowiedzeniami. Zapał dyskutantów kierował się przede wszystkim ku kilku kwestiom: sprawności pojęcia „diaspora" w funkcji narzędzia analitycznego, możliwości odnoszenia go również do grup o rodowodzie pozaetnicznym, wreszcie specyfiki współczesnych form diaspory. Z krytyką spotkały się nie­ które bardziej jednostronne podejścia, częsty brak uzupełniającego spojrzenia od strony grupy dominującej oraz nasycanie wystąpień treściami biograficznymi, co staje się znacznym manka­ mentem w nauce zachodniej. Z punktu widzenia reprezentanta polskiej etnologii konferencja ta zasługuje na uwagę. Uka­ zała ona bowiem wiele trwałych i nowych pól badawczych, przejawów obecnej aktywności specjalistów i wcale obiecujących projektów. Podkreślenia wymagają w szczególności takie jej cechy, jak: obecność zmodernizowanego spojrzenia na niemieckich emigrantów, zainteresowanie środowiskiem pracowniczym (w tym kraju ma ono sporą tradycję), dostrzeżenie etnicznego wymiaru biznesu oraz krytyczna percepcja procesów o zasięgu globalnym. Konferencja ujawniła także łatwość ponownego kojarzenia europejskiej i pozaeuropejskiej etnologii w Niemczech (oddzielonych przed półwieczem), jak również postępy w rozwijaniu kontaktów międzynarodo­ wych przez to środowisko. W tym kontekście konferencja była miarodajnym wskaźnikiem tren­ dów rozwojowych etnologii u naszych sąsiadów oraz szczęśliwego jej wkomponowania w ramy interdyscyplinarne, właśnie dzięki symbiozie z „komunikacją międzykulturową" - głównym kierunkiem uzupełniającym dla monachijskich studentów. Aktywność Komisji nie ogranicza się bynajmniej do obszaru Niemiec, czy do strefy nie­ mieckojęzycznej. Czynione są bowiem zabiegi o to, aby wkomponować j ą w struktury najpo­ ważniejszego stowarzyszenia specjalistycznego - „Société Internationale d'Ethnologie et de Folkore" (SIEF). Pomysł zgłoszony w 1998 r. na konferencji w Amsterdamie (K. Roth) jest realizowany z powodzeniem. Mieczysław Trojan PROJEKT NOWEGO PODRĘCZNIKA DO METOD BADAŃ TERENOWYCH ŁÓDŹ, 3-4 GRUDNIA 2001 R. W dniach 3 i 4 grudnia 2001 r. odbyła się w Łodzi konferencja pod tytułem „Metodologiczne problemy badań terenowych", zorganizowana przez Zakład Teorii i Metodologii Kultury Katedry Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego. Główną organizatorką i osobą czuwającą nad przebiegiem wystąpień oraz dyskusji była dr hab. Katarzyna Kaniowska wraz z dr hab. Grażyną E. Karpińską. �275 KRONIKA Przez dwa dni słuchacze mieli okazję zapoznać się z siedmioma wystąpieniami przygoto­ wanymi nie tylko przez etnologów , ale także przez socjologa wsi, muzealnika-etnologa oraz historyka . Uczestnicy zaproszeni do wygłoszenia swoich referatów reprezentowali ośrodki nau­ kowe z Warszawy, Łodzi, Torunia, Poznania i Katowic. Celem tej konferencji było nie tylko umożliwienie wymiany doświadczeń zdobytych podczas badań w terenie, które w dodatku można było ująć w tak różnorodny sposób i przy pomocy odmiennych metod, niż „klasyczne" etnologiczne (vide przedstawiciele innych dyscyplin niż etnologia), ale także stworzenie podwalin pod projektowany przyszły podręcznik do etnologicznych i antropologicznych metod badań terenowych. Sprawa jest ważna i zarazem pilna, gdyż w zasadzie do tej pory studenci etnologii mogli posiłkować się jedną tylko pozycją polską, jaką jest skrypt dla studentów I roku etnologii profesor Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, Metodyka etnograficznych badań terenowych, z 1971 r. Poszczególne referaty koncentrowały się wokół zagadnień metodycznych i tematycznych bli­ skich każdemu z referujących, którzy opisywali na przykładzie własnych badań rozmaite trud­ ności i problemy wyłaniające się z przyjętego podejścia badawczego, skonfrontowanego z real­ nym życiem i z rzeczywistym terenem. Kładziono nacisk na rezultaty tych konfrontacji w postaci nie tylko późniejszych etnologicznych plonów pisarskich, co przede wszystkim na efekty bie­ żące, problemy pojawiające się „na gorąco", w trakcie pracy w terenie, wśród ludzi i z ludźmi. I tak, dr hab. I . Kabzińska zaprezentowała referat nt. „Metoda biograficzna w badaniach nad tożsamością (etniczną, narodową, kulturową) z perspektywy badań terenowych przeprowadzo­ nych na Białorusi". Dr K. Woźniak mówił „O zastosowaniu metod historycznych w badaniach nad społecznością łódzkich luterán", dr M . Gerlich o „Bezradności etnologa, czyli badacz wśród śląskiej ludności rodzimej", prof. M . Wieruszewska o „Nieoczekiwanym wyniku jako przyczynku do refleksji nad testowaniem założeń", mgr R. Zydel o „Specyfice badań nad stylem życia ludzi ubogich w środowisku dawnych PGR-ów", dr J. Święch o „Metodologicznych problemach badań przy realizacji ekspozycji skansenowych", a dr hab. M . Zowczak o „Laboratorium etnograficz­ nym jako typie praktyki badawczej". Choć już same tytuły wprowadzały w wiodącą tematykę spotkania, nie objaśniły wszystkiego, co wydawało się szczególnie interesujące, mianowicie fenomenu, zresztą nie do końca nowego, ale tak wprost i otwarcie wyrażanego podczas tej konferencji, a dotyczącego pozycji etnologa w terenie. Istotny był nacisk kładziony na postawę etyczną badacza. Dotychczasowy paradygmat (wbrew potocznym obserwacjom ciągle mający swoich zwolenników) stawiający właśnie etno­ loga na pozycji uprzywilejowanej względem informatorów, w świetle zaprezentowanych wystą­ pień uległ jakby zawieszeniu i przewartościowaniu. Niemal wszyscy uczestnicy spotkania pod­ kreślali sytuacje wymuszające poniekąd zaangażowanie etnologa i to nie tylko w sam temat i optykę badawczą - co logiczne i uprawomacniające jego pobyt w terenie - ale także w sprawy tych, u których gości. Oczywiście, zaangażowanie to może przybrać wiele postaci i różne formy, od pomocy materialnej po nawiązanie nowych, ścisłych więzów przyjaźni, ale obecne dostrze­ żenie tego problemu, że etnolog rzeczywiście nie jest kimś „przezroczystym" ani neutralnym nabiera szczególnego znaczenia podczas badawczej praktyki terenowe] . Taka optyka - postawa 1 2 3 1 Jak dr hab. Iwona Kabzińska, dr hab. Magdalena Zowczak, dr Marian Gerlich, mgr Robert Zydel. W kolejności: prof, dr hab. Maria Wieruszewska, dr Jan Święch, dr Krzysztof Woźniak. Stać się to może bardziej dobitne, jeśli jeszcze raz przyjrzeć się terenowi badań referentów i tym samym uświadamiając sobie wszelkie możliwe problemy (i to wcale nie teoretyczne), jakie może tam spotkać etnolog, począwszy od Śląska i licznych problemów z przynależnością naro­ dową i etniczną tamtejszej ludności, poprzez historię życia pojedynczych ludzi, z pochodzenia Polaków, zamieszkujących dawne republiki sowieckie, których los został tak tragicznie spleciony z niełatwą przecież „wielką" historią Europy Wschodniej w ubiegłym wieku, przez przypadki szczególne, bardzo osobiste, a mianowicie konwersje (aspekt ten był między innymi badany 2 3 �276 KRONIKA zaangażowana, wręcz współczująca, empatyczna - narzuca pytanie o granice owego zaangażo­ wania i niewątpliwie najlepiej udowadnia, że zmiana terminologii z „informatorów" na „roz­ mówców", z „wywiadu" na „spotkanie-rozmowę", nie jest górnolotnym i poetyckim „dohumanizowaniem" naszej praktyki badawczej, ale logiczną zmianą języka, który dostraja się do zmienionych okoliczności i innego typu przeżywania swojej pozycji w terenie wobec tzw. innych. Niewątpliwie ulegają one przeobrażeniu. Wynika to też z przyjętej przez większość gosz­ czących na konferencji praktyków terenowych metody biograficznej. Być może, za wyjątkiem M . Zowczak, która - układając program laboratoriów dla studentów z zakresu religijności ludo­ wej z terenów Polski wschodniej i dawnych Kresów - przyjmuje perspektywę hermeneutyczną w interpretacji zebranych materiałów, czas samego pobytu grupy w terenie jest długi, niemal symbiotyczny, a tryb pracy opiera się na ścisłym współdziałaniu grupy studentów. Pójście drogą hermeneutyczną, posługując się przy tym raczej scenariuszem rozmowy, niż ścisłymi i bezwględnymi wytycznymi do przeprowadzenia wywiadu, a także - co wiąże się ściśle z metodą biograficzną - „zaufanie" tokowi rozmowy i biografii rozmówcy, który w zasadzie zupeł­ nie samodzielnie wyznacza kamienie milowe swojego życiorysu i jest twórcą tego spotkania, umieszczają etnologa na pozycji już nie wszechwiedzącego koordynatora, ale partnera dialogu. Zasygnalizowane tu problemy to oczywiście nie wszystko, o czym mówiło się podczas kon­ ferencji. Niezwykle interesującym wątkiem były tak żywo i osobiście zaprezentowane własne doświadczenia z praktyki badawczej, już nie w postaci suchych założeń i metod, lecz w formie opowieści z postępowania w terenie a vista. Właśnie te relacje oraz dyskusje, jakie one wywoły­ wały, dostarczyły ciekawego materiału do przemyśleń i do jednego z ważniejszych wniosków, który mógł się nasunąć, będącego jednak „starą prawdą", a mianowicie, że ostatnie słowo i tak należy do terenu badań, jaki wybierze etnolog. To właśnie wszelkie sytuacje, ludzie, relacje, jakie on napotka, jakie uda mu się nawiązać, w jakie zdoła wejść, przeżyć i zaobserwować, osta­ tecznie zmodyfikują kształt jego interpretacji i założeń. Zaproszeni goście odsłaniali otwarcie kulisy swojego warsztatu terenowego, do jakich „tak­ tyk" uciekają się, z czym mają problemy, co czyni ich bezradnymi. Spotkanie to stało się bardzo ważnym i ciekawym forum - autentycznym - wymiany tego typu doświadczeń czynionych z całkowitą otwartością, za co ci wszyscy, którzy mieli okazję przysłuchiwać się wystąpieniom i dyskusjom chcą serdecznie podziękować gościom oraz organizatorom. Konferencja ta jest pierwszą z cyklu planowanego przez Zakład Teorii i Metodologii Kultury KE UŁ. Następne spotkania mają podjąć kolejne, istotne problemy dla współczesnej polskiej etnologii, dostarczając materiałów do opracowania, wcześniej już wspomnianego, nowego po­ dręcznika do metod badań terenowych. Inga Kuźma ROLA KONTAKTÓW POLSKO-SYBERYJSKICH (W X I X I X X W.) WE W Z A J E M N Y M KSZTAŁTOWANIU SIĘ WIARY I KULTURY W dniach 26-28 czerwca 2001 r. miała miejsce pierwsza po czasach PRL i pierwsza w stosun­ kach polsko-syberyjskich międzynarodowa konferencja naukowa: „Kościół katolicki na Syberii. Historia - teraźniejszość - przyszłość". Wspólnym wysiłkiem zorganizowały ją: Ośrodek Badań Wschodnich i Instytut Historyczny Uniwersytetu Wrocławskiego, Centrum Duchowości Klaretyńskiej oraz Oddział Dolnośląski Stowarzyszenia „Wspólnota Polska". Wśród zaproszonych gości i uczestników sesji byli historycy, etnografowie, antropologowie kultury i katecheci. w trakcie zbierania materiałów o społeczności łódzkich luterán), aż po wyjątkowo trudną obecną sytuację mieszkańców wsi, a zwłaszcza byłych pracowników PGR-ów. �KRONIKA 277 Obrady uświetniła uroczysta sesja plenarna, zorganizowana w Auli Leopoldyńskiej Uniwersytetu Wrocławskiego. Zebranych powitał Przewodniczący Rady Naukowej Ośrodka Badań Wschod­ nich Uniwersytetu Wrocławskiego, a zarazem kierownik Zakładu Historii Polski i Powszechnej X V I - X V I I I w. Uniwersytetu Wrocławskiego - prof, dr hab. Krystyn Matwijowski. Zauważył on, że wybór problematyki tego spotkania jest nie tylko aktualny, ale i niezmiernie ważny. Podkreślił wielostronne oddziaływanie Kościoła na życie wiernych oraz szczególny wkład Polaków w roz­ wój religijny, naukowy, kulturalny i gospodarczy Syberii. Serdecznie podziękował dr. Antoniemu Kuczyńskiemu (Uniwersytet Wrocławski), dzięki którego zabiegom i staraniom przygotowana konferencja mogła rozpocząć się w zaplanowanym składzie osobowym i w przyjemnej atmosfe­ rze. Nie bez znaczenia okazał się także wybór miejsca tego spotkania naukowego. Gościnność księży klaretynów pozwoliła dostrzec nie tylko uroki wielkiego miasta, jakim jest Wrocław, ale również poznać i docenić przepiękne okolice Krzydliny Małej (położonej na południowy zachód od Wołowa). Przemówienie inauguracyjne wygłosił Prorektor ds. Studenckich Uniwersytetu Wrocławskie­ go, prof, dr hab. Rościsław Żerelik. Witając zebranych w imieniu kolegium rektorskiego, z satys­ fakcją odnotował, iż konferencja odbywa się na Uniwersytecie Wrocławskim, który przygoto­ wuje się do jubileuszu 300-lecia istnienia (w roku 2002). Nawiązał też do wizyty Jana Pawła I I na Ukrainie (w Kijowie i we Lwowie) i do postaci arcybiskupa greckokatolickiego Andrzeja Szeptyckiego, który w latach 1920-1923 zabiegał o poparcie dla sprawy ukraińskiej w Rzymie i aktywnie wspierał działanie ukraińskiego ruchu narodowego. Na zakończenie mówca życzył wszystkim owocnych obrad, a także przyjemnego pobytu we Wrocławiu i w Krzydlinie Małej. Po zakończeniu części oficjalnej goście i uczestnicy konferencji wysłuchali referatów plenarnych. Autor pierwszego, ks. prof, dr hab. Franciszek M . Rosiński (Wrocław), odwołał się do cza­ sów franciszkanina z Wrocławia - Benedykta Polaka i jego udziału (w latach 1245-1247) w podróży do Chana mongolskiego w Karakorum. Kolejny referent - prof, dr hab. Zbigniew J. Wójcik (Muzeum Ziemi w Warszawie) - na podstawie odnalezionych przez siebie źródeł zaprezentował postać Józefa Kalinowskiego, uczestnika powstania styczniowego w 1863 r. (ska­ zany za to na 10 lat katorgi; karę odbywał w Usolu). W swojej wypowiedzi prof. Wójcik zawarł też niezwykle interesujące wzmianki, dotyczące aspektów życia codziennego, kultury, obycza­ jów i religii mieszkańców Syberii. Część plenarną zakończyło wystąpienie prof. dr. hab. Bolesława S. Szostakiewicza (Irkuck), poświęcone dziejom Kościoła rzymsko-katolickiego w Irkucku. W ciekawy sposób odwołał się on do porównania Kościoła na tym terenie do pomnika religijnej i polonijnej przeszłości kraju nad Angara. Po zakończeniu obrad w Auli Leopoldyńskiej Uniwersytetu Wrocławskiego uczestnicy sesji zostali przewiezieni do Domu Rekolekcyjnego Misjonarzy Klaretynów w Krzydlinie Małej. Kolejny dzień (27 czerwca) rozpoczął się poranną mszą świętą, odprawioną w intencji wier­ nych Kościoła katolickiego i polskiej diaspory na Syberii. Wznowione obrady prowadzone były (27-28 czerwca) w dwóch sekcjach. Nowe spojrzenie badaczy na wiele spośród prezentowanych przez nich kwestii pozwoliło dostrzec mnóstwo pomijanych do tej pory w historiografii zagad­ nień. Dzięki temu uczestnicy sesji mieli możliwość wysłuchania oryginalnych referatów. W sekcji pierwszej prezentację referatów rozpoczął dr Jan Trynkowski (Warszawa) wystąpie­ niem poświęconym postaci księdza kapucyna Elizeusza Głębockiego z Uściługa, który przez kilkadziesiąt lat wędrował po Syberii, niosąc zesłańcom opiekę duchową i słowa zbawienia. Zmarł w 1798 r. w Tobolsku. Wystąpienie ks. mgr. Andrieja Maslennikowa SJ (Nowosybirsk) zostało poświęcone historii Kościoła katolickiego na Syberii Zachodniej w latach 1812-1900. Referent zwrócił w nim uwagę słuchaczy na zasięg terytorialny parafii na tym terenie, na budowle sakralne i na skład narodowy wiernych. Omówił te kwestie na konkretnych przykładach, cytując ciekawy materiał archiwalny. Mgr Bazyli Chaniewicz (Tomsk), na podstawie świadectw pisanych: publicystyki i wspom­ nień, przygotował interesującą analizę, która dotyczyła tomskich katolików w kontekście kontaktów polsko-syberyjskich ( X V I I I - X X w.). Nie zabrakło w niej również elementów ukazu­ jących drogi życiowe katolików, zawartych w unikalnych materiałach źródłowych. �278 KRONIKA Kolejni mówcy: prof, dr hab. Zbigniew J. Wójcik, dr Eugeniusz Niebelski (Lublin), dr Irina Nikołajewna Nikulina (Barnaul), dr Anna Maria Stogowska (Archiwum Państwowe w Płocku), ks. prof, dr hab. Franciszek M . Rosiński, poświęcili swoje wystąpienia księżom zesłanym na Syberię po 1863 r. Ukazali oni sylwetki pamiętnikarzy, kapłanów z guberni płockiej, a także fundamentalne znaczenie pionierskiej pracy księży przebywających w Ałtaju i rolę misji fran­ ciszkańskiej na Sachalinie. Zwrócili uwagę słuchaczy na walory poznawcze i etyczne wykorzy­ stanych dokumentów. Doskonała znajomość podjętych przez nich zagadnień pozwoliła im na ocenę wiarygodności prezentowanych przekazów. Z przedstawioną powyżej problematyką świetnie korespondował materiał przygotowany przez znakomitego badacza i znawcę dziejów Syberii - dr. Antoniego Kuczyńskiego. Zebrane przez niego źródła i literatura pozwoliły na nowo odczytać wspomnienia księdza Mikołaja Kulaszyńskiego, przebywającego w miejscowości Tunki. Prawdopodobnie już w końcu 1863 r. ks. Kulaszyński został skazany na osiedlenie się na Syberii. Początkowo przebywał w guberni krasnojarskiej, a od 1865 lub 1866 r. w Tunki. Następnie mgr Sergiusz Wincenty Fiel, wiceprezes ds. Polonii Syberii i Dalekiego Wschodu (Kongres Polaków w Rosji), w interesujący sposób przybliżył zebranym rolę polskiego kościoła parafialnego w Tiumeniu. Zaprezentował przy tym ciekawe materiały (m.in. film na taśmie video) poświęcone powstawaniu parafii w Tiumeniu. Obrady w sekcji pierwszej, w dniu 27 czerwca, zakończyły się wystąpieniem dr Niny Andriejewny Jakowlewny (Barnaul). Ciekawie zaprezento­ wała ona historię Kościoła katolickiego w Barnaule w początkach X X w. Spotkanie w sekcji drugiej rozpoczął dr Mariusz Korzeniowski (UMCS), który przedstawił rolę duchowieństwa rzymskokatolickiego w akcji pomocy uchodźcom polskim na Syberii w latach I wojny światowej. Omówił angażowanie się księży katolickich do pracy duszpasterskiej i ich posługę kapłańską na Syberii w lokalnych parafiach. Na konkretnych przykładach przekonywał on, że działalność polskich księży - jeńców uchroniła skazanych od demoralizacji, dawała pozytywne rezultaty w postaci zachowania wiary Ojców i nadziei Polaków na powrót do Ojczyzny. Referat dr Heleny Owsiany (Warszawa) poświęcony był m.in. trudnej sytuacji duchownych katolickich, przebywających w więzieniach i na zesłaniu w Imperium Rosyjskim i Rosji Radziec­ kiej w latach 1914-1921, mgr Ida Zaikina (Moskwa) omówiła natomiast działalność Delegatury PCK w Moskwie na rzecz duchowieństwa katolickiego, skazanego na pobyt w łagrach syberyj­ skich (1926-1937). Ks. prof, dr hab. Roman Dzwonkowski SAC (KUL) zaprezentował zagadnienie misji, jaką mieli do spełnienia księża katoliccy, przebywający w łagrach. Dr Jerzy Grabiński (Warszawa) podjął się prezentacji oryginalnego tematu: „Od Archangielska do Irkucka. Martyrologium duchowieństwa białoruskiego w X X w." Z wielkim zainteresowaniem zebrani wysłuchali wystą­ pienia prof. dr. hab. Albina Głowackiego (Uniwersytet Łódzki), który w ciekawy sposób przed­ stawił politykę Związku Patriotów Polskich w ZSRR wobec spraw wiary i religii. Rozpoczął on od zaprezentowania politycznych uwarunkowań działalności ZPP w latach I I wojny światowej. Następnie wskazał, w jakim zakresie problematyka religii znalazła odbicie w oficjalnych doku­ mentach instancji ZPP szczebla centralnego i terenowego. Bodaj najwięcej uwagi poświęcił przykładom obecności elementów życia religijnego w pracy dydaktycznej i wychowawczej placówek oświatowo-opiekuńczych dla dzieci polskich w ZSRR. W kolejnych wystąpieniach dominowały zagadnienia obejmujące szeroko rozumianą pro­ blematykę życia religijnego polskich zesłańców w latach I I wojny światowej. Mówcy, m.in. dr Aleksander Srebrakowski (Uniwersytet Wrocławski), mgr Przemysław Nagel (Kraków), podkreślali, że świeccy przejmowali rolę księży, a wyjątkowo silnie kultywowały swoje wyznanie kobiety. Szczególnie zaznaczono rolę wiary w przetrwaniu na zesłaniu i w obozach. Dr Małgorzata Ruchniewicz (Uniwersytet Wrocławski) w swoim referacie wiele uwagi po­ święciła postępującej dehumanizacji życia polskich łagierników i zesłańców. Prof. dr hab. Jerzy Supady (Akademia Medyczna w Łodzi) omówił posługi religijne księży więzionych w łagrach sowieckich i prowadzoną przez nich pracę duszpasterską (na tle warun- �KRONIKA 279 ków panujących na Syberii). Wspomniał również o gromadzonych przez księży zbiorach etnograficzno-antropologicznych. Obrady w sekcji drugiej, w dniu 27 czerwca, zakończyła mgr Olga Podborska (Krasnojarsk). Przedstawiła ona krótką informację o materiałach archiwalnych na temat pobytu ks. Waltera Ciszka SJ w łagrach ZSRR. Wieczór uświetnił panel z udziałem księży pracujących na Syberii i symboliczne sadzenie drzew, upamiętniających spotkanie uczonych w Krzydlinie Małej. W dniu 28 czerwca wspólne obrady obu sekcji rozpoczął mgr Bazyli Chaniewicz, prezen­ tując referat poświęcony katolickiej społeczności Tomska w drugiej połowie X I X w. i postaci księdza Walerego Gromadzkiego, skazanego w 1861 r. na osiedlenie na Syberii. Ks. Gromadzki przebywał w Omsku, a następnie w Tomsku. Założył Towarzystwo Dobroczynności. Opiekował się tamtejszymi katolikami. Kolejny referent, prof, dr hab. Bolesław Szostakowicz, zaprezentował kilka nieznanych do­ kumentów archiwalnych, informujących o księdzu Krzysztofie Marii Szwermickim (1812-1894), proboszczu parafii katolickiej w Irkucku. W skrócie przedstawił jego losy (w 1832 r. ksiądz założył habit zakonny marianów) i aktywną działalność polityczną, która doprowadziła go do skazania na bezterminową katorgę na Syberii, zamienioną na zamieszkanie w guberni irkuckiej pod dozorem policyjnym. Wspomniał też, że od października 1855 r. ks. Szwermicki pełnił obo­ wiązki proboszcza irkuckiego. Nie pominął także faktu, iż duchowny ten został mianowany przez papieża Leona X I I I misjonarzem apostolskim całej Syberii. Nie zabrakło również informacji, przygotowanej na podstawie unikalnej korespondencji przez mgr Adriannę Kurowską z Uniwersytetu Wrocławskiego, poświęconej postaci franciszkanina Maurusa Klugi i jego misyjnej posłudze na Syberii i w Charbinie. M . Kluga rozpoczął swą dzia­ łalność misyjną w 1912 r. w Chinach, a następnie objął nią także ludność zamieszkującą tereny północnej Syberii. Na szczególne podkreślenie zasługuje przedstawienie roli Kościoła katolickiego jako czyn­ nika integracji polskiej diaspory na Syberii w pierwszej połowie X I X w. (referat mgr Renaty Opłakańskiej z Abakanu). Mgr Lilianna Światek (Uniwersytet Łódzki) zwróciła uwagę na problematykę religijną, obecną w zesłańczym dzienniku Marii Duniec. Ma on bezcenną wartość dla badaczy skomplikowanych losów obywateli polskich po 17 września 1939 г., opisywane w nim kwestie były bowiem odnoto­ wywane na bieżąco, a nie po upływie wielu lat, kiedy to pamięć ludzka bywa zazwyczaj zawodna. Dr Daniel Boćkowski (Warszawa) omówił trudną rolę matki na zesłaniu. Na konkretnych przykładach referent przekonywał, że wiara w Boga była dla zesłańców otuchą, pociechą, na­ dzieją na odmianę losu i duchowym ukojeniem. Mgr Agata Wiśniewska (Warszawa) przedstawiła tożsamość narodową mieszkańców Wierszyny na Syberii na podstawie niezwykle interesującego materiału etnograficznego. W swoim wystąpie­ niu skupiła się na dwóch aspektach: roli i znaczeniu Kościoła oraz wyznania katolickiego. Dr Marcin Soska (Warszawa) scharakteryzował odradzanie się Kościoła katolickiego w Wierszynie, Usolu Syberyjskim i Angarsku. Pobyt na tych terenach w roli katechety pozwolił mu na zaprezentowanie unikalnych materiałów zdjęciowych. Referat mgr. Marka Koprowskiego (Częstochowa) dotyczył dziejów parafii w Błagowieszczeńsku. Jerzy Badura (Krasnojarsk) zaprezentował informacje o Kościele w Krasnojarskim Kraju, gdzie w latach 1992-2000 powstało 40 wspólnot parafialnych, z których jednak tylko 29 ma udokumentowaną działalność. Praca w charakterze katechetki ułatwiła mgr Annie Czerwonce poznanie losów Kościoła na Syberii. Zostały one przedstawione przez nią na przykładzie parafii w Bijsku. Parafię tę zareje­ strowano dopiero w 1998 r. W tym samym roku odrodziła się tam struktura Kościoła katolickiego. Referentka zauważyła, iż omawiana parafia to nie tylko Bijsk, ale również tereny położone w promieniu ok. 200 km od niego. Duże odległości sprawiają, że spośród wszystkich parafian �280 KRONIKA zaledwie ok. 30 osób systematycznie uczęszcza do kościoła. Poświęcenie i głęboka wiara wyjaś­ niają decyzje wyjazdu na odległe tereny Syberii w roli katechetów. Codzienna obecność na tych terenach i żywe relacje pozwalają dostrzec zachodzące zmiany we wzajemnych kontaktach polsko-syberyj skich. * Wielu z nas kojarzy Syberię z łagrami, zesłaniami, cierpieniami, nędzą i męką milionów ludzi. Omawiana konferencja - miejmy nadzieję - pozwoliła nieco zmienić ten wizerunek, z pewnością zaś wniosła do obrazu Syberii nowy, istotny element: obecność i rolę Kościoła katolickiego. Uważam, iż istnieje uzasadniona potrzeba organizowania spotkań, które pomogą wyelimino­ wać tkwiące w nas stereotypy, pozwolą uważnie przyjrzeć się problemom, troskom i bolączkom mieszkańców rozległego terytorium byłego ZSRR - państwa, w którym religia katolicka przez wiele lat była prześladowana. Jednak wiara i religia trwały, mocno zakorzenione w społeczeństwie radzieckim. Nie wolno było jednak uczciwie o nich pisać, ani publicznie rozmawiać. Należy więc docenić współczesne zabiegi, mające na celu powstawanie i rejestrowanie nowych parafii, a także odradzanie się wzajemnych kontaktów polsko-syberyj skich. Okazuje się, że nawet ogromne odległości nie stanowią przeszkody w podejmowaniu działań w tym kierunku. Tłumaczy to chociażby fakt pokonania przez wielu uczestników omówionego spotkania naukowego tysięcy kilometrów i dotarcie przez nich do Polski. Wszyscy, którzy byli uczestnikami tej interesującej konferencji, zapowiedzieli kontynuację podjętej w Krzydlinie Małej problematyki. Pozostaje nam życzyć sobie kolejnych takich uda­ nych spotkań w jeszcze liczniejszym gronie. Lilianna Światek WYSTAWA „GRODNO I WOŁKOWYSK W I I RZECZYPOSPOLITEJ" W M U Z E U M ETNOGRAFICZNYM W GDAŃSKU OLIWIE, 12 LIPCA - 31 PAŹDZIERNIKA 2001 A U T O R K A SCENARIUSZA WYSTAWY: W I K T O R I A B L A C H A R S K A , A U T O R K A ARANŻACJI PLASTYCZNEJ: H A N N A BŁASZKOWSKA-GREGOR Wystawa „Grodno i Wołkowysk w I I Rzeczypospolitej" stanowiła kolejną propozycję M u ­ zeum Etnograficznego (Oddziału Muzeum Narodowego w Gdańsku) w cieszącym się dużą popularnością cyklu „Podróże sentymentalne po dawnych kresach". Celem wystawy było poka­ zanie wizerunków Grodna i Wołkowyska w okresie międzywojennym oraz przybliżenie życia i działalności mieszkańców tych kresowych miast dawnego województwa białostockiego. Wystawa prawie w całości powstała z pamiątek i zbiorów prywatnych grodnian i wołkowyszczan, osiedlonych po I I wojnie światowej w Trójmieście, Elblągu, Toruniu, Krakowie i w War­ szawie. Na wystawie zgromadzonych zostało około 600 obiektów pochodzących od 90 osób. Ekspozycja zorganizowana została przy współudziale Stowarzyszenia Przyjaciół Ziemi Grodzień­ skiej i Wileńskiej z siedzibą w Gniewie, Stowarzyszenia Grodnian im. Elizy Orzeszkowej w Warszawie, Stowarzyszenia Rodzin Ziemi Wołkowyskiej w Gdańsku oraz Oddziału Pomor­ skiego Stowarzyszenia „Wspólnota Polska". Podzielona na dwie części wystawa, w podobnym ujęciu przedstawiała sylwetkę międzywo­ jennego Grodna i Wołkowyska - dwóch sąsiadujących ze sobą miast dawnego województwa białostockiego. Zaprezentowane mapy umiejscawiały oba miasta na terytorium I I Rzeczypospoli­ tej. Na wystawie pokazana została też niemiecka mapa sztabowa, obejmująca teren od Grodna do Wołkowyska, z okresu I wojny światowej (1915 г.), z polskim nazewnictwem miejscowości. Plany miast ukazywały nazwy i rozmieszczenie ulic. Panoramy miast i widokówki oddawały wygląd obu miejscowości. Utrwaleni przez fotografów mieszkańcy przechadzający się po Grod­ nie czy Wołkowysku, kąpiący się w Niemnie czy Wołkowyi, uprawiający sporty, biorący udział �KRONIKA 281 w uroczystościach ożywili ulice miast. Te reportażowe zdjęcia wiele mówiły o dniu codziennym i świątecznym ich mieszkańców. Najwięcej pamiątek związanych było ze szkolnictwem w obu miastach. Na wystawie wyeksponowane zostały dwa sztandary szkolne: jeden z Grodna i jeden z Wołkowyska. Niezwykle wzruszającą historię posiada sztandar szkoły powszechnej nr 4 w Wołkowysku, który zanim znalazł się w Polsce przeszedł wraz z rodziną Szarejków całą gehennę zesłania i przejechał tysiące kilometrów z Polski do Kazachstanu i z powrotem. Tę nie­ codzienną historię szczególnie odnotowaliśmy na naszej wystawie, tym samym oddając po latach hołd woźnej szkoły - Marii Szarejko, która ocaliła sztandar. Na co dzień sztandar przechowy­ wany jest jako wyjątkowa pamiątka w rodzinie Szarejków w Krakowie. Dopiero po raz drugi udostępniony był publiczności. Zagadnienia związane ze szkolnictwem zilustrowane zostały nie tylko poprzez fotografie, ale również świadectwa, zeszyty, podręczniki szkolne, pamiętniki uczniów, legitymacje, tarcze, dyplomy. Znajdujące się na planszach fotografie zbiorowe sprawiały, iż zwiedzający często odnajdywali na nich siebie, swoich bliskich i znajomych. Po raz pierwszy na wystawie zaprezentowano rysunki Józefa Wanatowskiego - nauczyciela rysunku w Pań­ stwowym Gimnazjum Męskim im. Adama Mickiewicza w Grodnie, wśród których znalazły się także karykatury nauczycieli szkół grodzieńskich. Ściśle związane ze szkolnictwem sprawy har­ cerstwa ukazano poprzez kroniki, legitymacje, znaczki i krajki harcerskie, fotografie drużyn i znanych harcerzy. Oprócz szkolnictwa niebagatelną rolę w życiu obu miast odgrywało wojsko, które również na wystawie zaprezentowano. Na fotografiach zobaczyć można było postacie generałów z Dowódz­ twa Okręgu Korpusu nr III: Aleksandra Liwinowicza, Franciszka Kleeberga, Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego, Józefa Olszyny-Wilczyńskiego. Odnotowany został 76 Lidzki Pułk Piechoty im. Ludwika Narbutta, 81 Pułk Strzelców Grodzieńskich im. Króla Stefana Batorego, z jego dowódcą płk. Stanisławem Maczkiem. Zaakcentowany na wystawie został słynny 3 Pułk Strzelców Konnych w Wołkowysku. Istniejące w Krakowie Koło Żołnierzy 3 PSK umożliwiło prezentację autentycznego munduru jednego ze strzelców - wachmistrza Tadeusza Orłowskiego. Na wystawie znalazły się także broszury poświęcone pułkowi, fotografie, odznaka pułkowa oraz „żurawiejka" na jego temat, zaczynająca się od słów „Słabi w szabli, mocni w pysku, to są strzelcy z Wołkowy­ ska..." Kolejny wątek wystawy przedstawiał znaczenie duchowieństwa w życiu obu miast. Wielu pracujących w Grodnie i Wołkowysku duchownych wyróżniało się społeczną i patriotyczną działalnością. W kościele franciszkańskim w Grodnie działał w latach 1922-1927 św. Maksymilian Kolbe, wydający pismo Rycerz Niepokalanej. Franciszkaninem, objętym później procesem beatyfi­ kacyjnym, był też o. Melchior Fordon. W Grodnie urodził się Henryk Hlebowicz - niezapomniany duszpasterz akademicki, uznany za błogosławionego. Działał tu również ksiądz Franciszek Hrynkiewicz pełniący obowiązki prefekta w szkole powszechnej ss. Nazaretanek i w Państwowym Gimnazjum Męskim im. Adama Mickiewicza. Dla dobra szkolnictwa grodzieńskiego wielce zasłu­ żył się ksiądz kanonik Antoni Kuryłłowicz (1876-1954). Dzięki temu, że rodzina ks. Antoniego Kuryłłowicza po wojnie zamieszkała w Gdańsku, przechowując po nim wiele rodzinnych pamiątek, postać tego społecznika w znacznej mierze odnotowana została na wystawie. Wśród pamiątek po księdzu znalazły się obrazy malowane przez wileńską malarkę - Łucję Bałzukiewicz, które wisiały w apartamencie księdza w klasztorze bernardyńskim. Po raz pierwszy zaprezentowane one zostały szerokiej publiczności. Jeden z jej obrazów, z 1912 roku, przedstawia wnętrze mieszkania księdza. Na namalowanej przez artystkę kanapie księdza widnieje poduszka z orłem w koronie. Poduszka ta w dobrym stanie przetrwała do dzisiaj w rodzinie księdza i j ą także można było oglądać na wystawie. Ksiądz kanonik, będący jednocześnie prezesem Polskiej Macierzy Szkolnej, dyrektorem i założycielem szkoły powszechnej, tzw. bernardyńskiej, za liczne swoje zasługi w działalności społecznej odznaczony został w 1938 roku Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Niestety, medal nie zachował się, na wystawie zaprezentowano jedynie oryginalny dyplom odzna­ czenia. Pokazywane na wystawie albumy przygotowywane przez uczennice szkoły dla księdza z okazji jego jubileuszy tak wiele mówiły o szkole w jej codzienności i dniu świątecznym. Stanowić mogą znakomity materiał do badań szkolnictwa grodzieńskiego. Doskonałe fotografie Mikołaja Rubinszteina ukazywały portret szkoły, uczennic, grona pedagogicznego, sceny z przedstawień �282 KRONIKA teatralnych, regularnie wystawianych w szkole. Nas dzisiaj zaskakują niezwykle misterne, wyko­ nane z artyzmem rysunki, którymi uczennice dekorowały album. W Wołkowysku natomiast wybit­ ną postacią wśród duchownych był ksiądz dziekan Bolesław Sperski (1871-1949), gorący patriota i społecznik, jeden z założycieli Tygodnika Wołkowyskiego, którego postać również zasygnalizowa­ liśmy poprzez fotografie i dokumenty przez niego podpisane. Na wystawie obejrzeć można było przedwojenne publikacje i przewodniki po Grodnie i okoli­ cach, oryginalne gazety z okresu międzywojennego, afisze teatralne, programy kin, reklamy firm istniejących w Grodnie i Wołkowysku - tak wiele mówiące o życiu gospodarczym obu miast. Ory­ ginalne wyroby fabryk grodzieńskich zaprezentowane zostały poprzez meble z Fabryki Dykty Braci Braun w Grodnie, użyczone przez rodzinę Skinderów, oraz skórzane oprawy albumów i no­ tesów z Niemeńskiej Fabryki Wyrobów Artystycznych, Skórzanych, Reklamowych i Biurowych. Obok emblematów i reklam sklepu obuwniczego Braci Borsukiewiczów z Grodna znalazł się też na wystawie ich autentyczny wyrób w postaci czarnych atlasowych pantofelków, tzw. prunelków. Wśród innych elementów stroju znalazły się mankiety i muszki męskie oraz getry męskie zakładane na pantofle. Dzięki temu, iż córka znanego grodzieńskiego cukiernika - Leonarda Szypowskiego, mieszkająca obecnie w Gdyni, wypożyczyła na wystawę rodzinne pamiątki również i jego postać zaistniała na wystawie. W części dotyczącej Wołkowyska, obok fotografii prezentującej cementow­ nię z Rosi, obejrzeć też można było oryginalną cegłę przywiezioną stamtąd. Oprócz autentycznych pamiątek pochodzących z okresu międzywojennego na wystawie obej­ rzeć też można było artystycznie odtworzone wizerunki ziemi grodzieńskiej i wołkowyskiej. Grodno dodatkowo przybliżały znajdujące się na wystawie akwarele Witolda Kołbana. Urodzony w 1935 roku w Grodnie, a mieszkający obecnie w Tychach, artysta - po latach i po podróży w swoje rodzinne strony w 1994 roku - postanowił stworzyć portret miasta swojego dzieciństwa. Podróż po przeszło 50 latach w rodzinne strony dostarczyła artyście wielu wzruszeń i stanowiła źródło inspiracji. Akwarele zaprezentował po raz pierwszy w tyskiej galerii w 1996 roku. W folde­ rze do wystawy autor prezentowanych prac napisał: „Pamiętałem to miasto z zielonych zaułków, zadbanych, tajemniczych uliczek, zachwycających kościołów i niepowtarzalnej polskiej atmosfery. Postanowiłem stworzyć portret miasta - mojego - znanego mi z wczesnych lat młodzieńczych. Korzystałem z pamięci dziecka wychowanego w miłości do rodzinnego kraju, do ojczystej mowy i kultury. Spróbowałem namalować pejzaże lat dziecinnych, podpierając się starymi fotografiami, rycinami, opowieściami mieszkańców i własną miłością do tego wspaniałego grodu." Podobnie odtworzony obraz ziemi wołkowyskiej został na wystawie ukazany poprzez rysunki Witolda Karpyzy. Urodzony w 1913 roku w Zieleniowcach (pow. wołkowyski) Karpyza, obecnie emerytowany nauczyciel mieszkający w Gorzowie Wlkp., jest niestrudzonym popularyzatorem ziemi wołkowyskiej. Jest autorem licznych opracowań dotyczących powiatu wołkowyskiego. Wybrane obiekty architektoniczne regionu umieścił na około 100 rysunkach. Umiejętność ryso­ wania posiadł uczęszczając do Rysunkowego Ogniska Liceum Krzemienieckiego. Rysunki po­ wstały podczas wycieczek, a także z pamięci i starych fotografii. Zainteresowani historią mogli znaleźć na jego rysunkach źródło informacji o Kresach, inni mogli podziwiać różnorodność archi­ tektury ziemi wołkowyskiej wielokulturowego regionu zamieszkiwanego przez Polaków, Rosjan, Białorusinów, Żydów, Tatarów. Dzisiaj wiele przedstawionych przez Witolda Karpyzę obiektów już nie istnieje. Pozostały tylko cieniem w pamięci, mglistym wspomnieniem. Rysunki Kapryzy poprowadzone subtelną kreską wydobywają je z tej mglistości. Dzięki nim świat dawnych dwor­ ków, bożnic, kościołów, cerkwi, meczetów okolic Wołkowyska ocalony został od zapomnienia. Wystawę można było zwiedzać słuchając nagrań autentycznych pieśni polskich, wykonywa­ nych współcześnie przez Polaków na Białorusi. Wystawa wzruszała, przypominała, jak również wypełniała lukę w naszej edukacji, dotyczącą tego terenu i okresu. Ekspozycję w Oliwie zwie­ dziło ponad 3000 osób, pozostawiając często ślad swojego wzruszenia i uznania dla wystawy w księdze wpisów. Wystawie towarzyszył katalog pod tym samym tytułem. Wiktoria Blacharska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d4b8cc55433c14d42a5cb4c0689e3809.pdf c7d004c5e6ba41ca0d3727b3a127b304 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1722 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1594 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.227-272 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E , R E C E N Z J E I OMÓWIENIA „Etnografia Polska", t. X L V I : 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA LUD N A CELULOIDOWEJ TAŚMIE PRL-U Grzegorz Pełczyński, Dziesiąta muza w stroju ludowym. O wizerunkach kultury chłopskiej w kinie PRL, Poznań 2002, Wydawnictwo Naukowe U A M , Seria: Etnologia i Antropologia Kulturowa, nr 20, ss. 252 Grzegorz Pełczyński, od początku kariery naukowej związany z poznańskim Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej, jego wychowanek i wykładowca, dał się wcześniej poznać jako autor bardzo ważnych dla etnologii polskiej książek i artykułów z zakresu zagadnień religijno-etnicznych, analizowanych w kontekście kultury polskich mniejszości narodowych: Karaimów i Ormian (Pełczyński 1995, 1997) oraz licznych haseł encyklopedycznych dotyczących ludów i narodów Europy oraz Azji. Już jako uznany w środowisku badacz procesów etno-kulturowych, w połowie lat 90. podjął trudne i pionierskie w etnologii polskiej studia nad kulturą ludową w przekazach filmowych . Ich wyniki podsumował w książce pt. Dziesiąta muza w stroju ludowym. O wizerunkach kultury chłopskiej w kinie PRL (Poznań 2002) . W liczącym 252 strony dziele (wraz z filmografią, bibliografią i streszczeniem) autor opisuje filmowe wizerunki kultury chłopskiej, zarejestrowane w okresie PRL (1945-1989) na ponad 180 taśmach, starając się znaleźć - jak pisze - odpowiedź na pytanie o sposób, a głównie cel ich sporządzania. Innymi słowy: jak i dlaczego wykorzystywano kulturę chłopską w jilmách fabular­ nych okresu PRL-u? (s. 14). Zatem dociekanie, jak postępowano z polską kulturą ludową w okre­ sie PRL-u i jakie wizerunki tej kultury pozostawiło po sobie ówczesne kino stało się przedmio­ tem rozważań autora. Na książkę - oprócz wstępu i zakończenia - składają się cztery części, z których każda po­ święcona jest filmom z tematami wiejskimi, zrealizowanym w ciągu 45 lat PRL, w określonych przedziałach czasowych: od zakończenia wojny po 1956 rok, w okresie rządów Władysława Gomułki, w czasach Edwarda Gierka i od początku lat 80. po kres PRL. W ich obrębie omawiane są konkretne fabuły i wątki filmowe oraz sposoby ich przedstawiania, uzależnione od aktualnych przesłanek ideologiczno-politycznych. Z tego punktu widzenia w pracy opisano konkretne za­ biegi folklorystyczne, nawet manipulacje, polegające na wyrywaniu z kontekstu dowolnych elementów kultury chłopskiej i transponowaniu ich na obraz filmowy . 1 2 3 1 Najpierw w ramach grantu Komitetu Badań Naukowych i Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Książkę poprzedzają obszerne artykuły opublikowane w opracowaniach zbiorowych: Z pro­ blematyki przemian kultury polskiej XX wieku (Pełczyński 2000a) i Las w kulturze polskiej (2000) oraz publikacje zamieszczone w Twórczości Ludowej (1997) i Etnografii Polskiej (1998). Stano­ wią one skrócone wersje poszczególnych problemów podjętych w omawianym studium. Tu, na marginesie, uwaga szczegółowa odnośnie tekstu na s. 45. Folkloryzm był zjawiskiem wcześniejszym niż Polska Ludowa, znanym, chociaż nie nazwanym; por. np. Młoda Polska. 2 3 �228 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Taka konstrukcja wywodu jest logiczna i prawidłowa. Sądzę, że zastosowałabym j ą sama przy realizacji tego tematu, chociaż można się zastanowić, czy prześledzenie pokazywanych na ekranie, przez 45 lat, głównie wybranych elementów kultury chłopskiej, nie pozwoliłoby na szer­ sze refleksje i wnioski o trwałości i zmianie postaw wobec tej kultury, uzależnionych nie tylko od trendów politycznych i związanych z nimi propagandowych. Każdy z omawianych przez Grzegorza Pełczyńskiego okresów poprzedzony jest krótką charakterystyką sytuacji politycznej i kulturalnej kraju. W tym przypadku autor wykorzystuje głównie syntetyzujące, często bardzo osobiste, podsumowania pióra wybitnych historyków i literatów opublikowane już w czasach I I I Rzeczypospolitej (m.in. Leona Bukowieckiego, Antoniego Czubińskiego, Dariusza Jarosza, Krystyny Kersten, Jacka Kuronia, Józefa Styka, Leopolda Tyrmanda i innych). Podane w ogromnym skrócie ulegają one spłaszczeniu i wręcz trywializacji. Swoistej odautorskiej folkloryzacji . W przypadkach przytaczania wielu uogólnień i gołosłownych stwierdzeń miałam żal do autora, że nie odwołał się do archiwalnych tekstów, które wykazuje w bibliografii, zawierających spra­ wozdania i protokoły z posiedzeń odpowiednich gremiów partyjnych, decydujących o profilu i kształcie kinematografii polskiej, licznych komisji kolaudacyjnych, na których obradach zapa­ dały decyzje o tym, czy film spełnia wymogi i postulaty socjalistycznej edukacji społeczeństwa i dalej, dlaczego tak lub dlaczego nie. Autor w takich przypadkach zasłania się enigmatycznymi wytycznymi propagandy i cenzury komunistycznej, używając ogólnych określeń „komuniści" (czyli kto?). W odniesieniu do najwcześniejszego okresu powojennej kinematografii mógł on uzyskać niezbędne informacje z publikowanych w latach 1950-1956 Materiałów do Studiów i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki, Krytyki Artystycznej oraz Metodologii Badań nad Sztuką. W tych wstrząsających w swojej wymowie dokumentach zawarto stenogramy posiedzeń, wypowiedzi ludzi kultury, decyzji podejmowanych przez działaczy i wytycznych władz partyj­ nych, na podstawie których miała być budowana kultura socjalistyczna. W odniesieniu natomiast do kultury ludowej i decyzji politycznych z nią związanych, należało sięgnąć do prac Wandy Paprockiej ukazujących się na początku lat 80. w Etnografii Polskiej. Autor konsekwentnie, obszernie i w sposób udokumentowany odpowiada na postawione we „Wstępie" pytanie: jak pokazywano kulturę chłopską w filmach okresu PRL-u. Jednak nie do końca wyjaśnia, jaki był cel sporządzania takich a nie innych, filmowych obrazów tej kultury. Konieczność sprostania wymogom propagandy i ideologii socjalistycznej jest do pewnego stop­ nia argumentem słusznym, ale niedostatecznie w książce udokumentowanym, co więcej, moim zdaniem, nie jedynym. Przecież obok dyktatu partyjnego były też wizje artystyczne i opcje poli4 4 Konkretne przykłady takich i podobnych uproszczeń odnotowałam m.in. na s. 28 i 29 - o reformie rolnej, na s. 17, 18 - o kulturze narodowej i socjalizmie, s. 33 i 34 - o różnicach miasto - wieś, s. 4 1 - o stosunku do dorobku kulturowego, s. 49 - o zmianach popaździernikowych, s. 69 - o stosunku do gospodarstw chłopskich w latach 60. Zastanawiałam się też nad pogodzeniem takich stwierdzeń autora jak: Jednak ludowy charakter tego wojska w rzeczywistości nie był zasługą komunistów, a wynikał z prostego faktu, iż większość polskiego społeczeństwa stanowiła ludność wiejska. Komuniści potrafili z tego wyciągać maksymalne korzyści dla siebie (s. 75). I dalej: A komuniści, jak już nieraz stwierdzaliśmy, głosili, że są z ludu, przez lud wybrani, ażeby nim rządzić. Zatem ich siły zbrojne musiały mieć również proweniencję ludową (tamże) z przytoczoną wcześniej na s. 25 wypowiedzią Leopolda Tyrmanda: że komuniści ludem gardzą i dalej z komentarzem samego autora: Komuniści dążyli zatem do zniszczenia kultury ludności wiejskiej, gdyż chcieli ją jak najszybciej zastąpić swoją, wspólną zresztą dla całego społeczeń­ stwa. Ich propaganda dlatego właśnie uderzała w rozmaite składniki kultury chłopskiej, głosząc, iż są one przejawem zacofania, to znaczy hamują postęp, a przez to przyczyniają się do ti~wania niesprawiedliwości w środowiskach wiejskich. Wykorzystywała do tego wszelkie możliwe sposoby; usiłowała także posługiwać się etnografią (s. 25). Przyznaję, że zapisy te były dla mnie konse­ kwencją zbyt daleko idących, pospiesznych uogólnień autora. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 229 tyczne reżyserów, aktorów, odbiorców, ich przeżycia i biografie, a także żywe wsie zamieszkałe przez chłopów mających własne potrzeby, aspiracje, nadzieje, itd. Brakowało mi też bardzo spoj­ rzenia etnologa. Odnosiłam często wrażenie, że autor w ogóle nie poznał wsi z autopsji i to nie tylko tej z czasów, o których pisze . Sądzę także, że należało zastanowić się, na ile kinematografia PRL-u oddawała rzeczywi­ stość polskiej wsi, jej zmiany, aspiracje i dążenia mieszkańców. Z badań etnograficznych i demograficzno-statystycznych wynika, że mieszkańcy dużych polskich miast są dopiero w drugim lub trzecim pokoleniu mieszczanami i inteligentami, a swoje wiejskie korzenie nie zawsze chcą ujaw­ niać, że miasto rzeczywiście zmieniało wiejskich przybyszów, ich wygląd i zachowanie. Chyba warto też poświęcić chwilę refleksji na temat powodów wzruszeń współczesnego odbiorcy nad oglądanym na ekranie PRL-owskim filmie Daleko od szosy, Kochajmy się lub Nie ma mocnych. Czy rzeczywiście ważne jest dla niego to, że spełniały one oczekiwania cenzury, czy też dlatego, że oddawały zapamiętany obraz wsi i jej mieszkańców? W połowie lat 60. i na początku 70. byłam słuchaczką seminarium profesora Aleksandra Jackiewicza poświęconego antropologii i socjologii filmu. W tym zamkniętym i dość elitarnym gronie oglądałam najważniejsze współczesne filmy kinematografii polskiej, europejskiej i świa­ towej (na pokazach studyjnych lub ograniczonych dla publiczności festiwalach, np. dorocznym krakowskim przeglądzie filmów krótkometrażowych i połączonych z nim projekcjach filmów pełnometrażowych). Nie tylko każdy z tych filmów, ale i poszczególne sekwencje były dysku­ towane z różnych punktów widzenia, osadzane w rzeczywistości. Rozmawialiśmy i o cenzurze, i o polskich twórcach i aktorach, ale także o tym, jakie są tendencje w kinematografii europej­ skiej (w zakresie tematów, sposobów ich przedstawiania, środków technicznych, aktorskich form wyrazu etc.), a przede wszystkim o tym, w jakim stopniu polscy twórcy filmowi nawiązują w swoich dziełach do aktualnych w kinematografiach zachodnich problemów, a na ile są obser­ watorami polskiej rzeczywistości. W książce Grzegorza Pełczyńskiego bardzo brakowało mi właśnie tego punktu odniesienia. W ogóle nie rozumiałam, jak to, o czym pisze ma się do szeroko znanej w świecie polskiej szkoły filmowej, jej osiągnięć i rangi. Autor pisał o okresach, gdy kino polskie bacznie obserwowało rzeczywistość, było najczulszym sejsmografem nastrojów społecz­ nych, kiedy polscy twórcy potrafili wykorzystywać każdą chwilę odwilży, by ponad głowami cenzorów rozmawiać z publicznością. W latach 60. polska szkoła filmowa rozliczała się z prze­ szłością i narodowymi mitami, pod koniec lat 70. kino moralnego niepokoju odnotowywało narastającą frustrację, która doprowadziła do sierpniowego wybuchu. Tego jednak w książce nie ma. Miałam natomiast wrażenie, że film - pod dyktat partyjnych elit rządzących - przekazywał różne, przypadkowe, oderwane od rzeczywistości, elementy kultury i egzystencji ludu, dobrane, pokazane i zagrane ściśle według wymogów cenzury, bez jakiegokolwiek pomysłu czy udziału twórców oraz realizatorów, i to budziło mój największy sprzeciw w trakcie lektury. 5 Niezależnie od tych uwag krytycznych, uważam książkę Grzegorza Pełczyńskiego za ważną w antropologii polskiej, otwierającą nowe pole badawcze tej dyscypliny. W fakcie, że autor nie zrealizował w pełni swojego ambitnego celu, że był dla mnie i z pewnością będzie dla wielu Czytelników często kontrowersyjny, tak w warstwie metodycznej, jak i metodologicznej, zarówno w tym, co pisze, jak też, jak pisze, upatruję szansę na nowe spojrzenie i postrzeganie procesów zachodzących w obrębie i wokół kultury wiejskiej, jej badaczy i sposobów pokazywania. Zachęcam autora do kontynuacji badań nad folkloryzmem w filmie polskim, bez cenzury, do analizy ludowości w ostatnich dziełach, Andrzeja Wajdy, laureata Oscara, w serialu telewi­ zyjnym Plebania i w Cudownym miejscu, Jana Jakuba Kolskiego. Może twórcza poznawczo okazałaby się, przedstawiona w szerszym kontekście antropologiczno-społecznym, kon­ frontacja widzenia chłopów i ich kultury z dwóch okresów kinematografii polskiej: PRL-u i Niepodległej Polski? 5 Świadczą o tym m.in. uwagi o tendencyjności filmowych przekazów tyczących wiejskich praktyk magicznych i zabobonów (s. 65 i 66). Dodam, że sama byłam świadkiem ich wykonywa­ nia we wsiach podwarszawskich jeszcze w latach 90. �230 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA LITERATURA Pełczyński G. 1988, Ekran ludowy, Nurt, nr 11, s. 33-34. - 1988a, Uwagi o związkach folkloru z filmem, Obiektyw, nr 2, s. 4-6. - 1995, Najmniejsza mniejszość. Rzecz o Karaimach Polskich, Warszawa 1995, Towarzy­ stwo Karpackie. - 1997, Kultura ludowa w filmie polskim, Twórczość Ludowa, nr 3, s. 12-14. - 1997a, Ormianie polscy w wieku XX. Problem odrębności etnicznej, Warszawa 1997, Koło Zainteresowań Ormian przy Oddziale Warszawskim Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. - 1998, Kultura ludowa w filmie polskim lat siedemdziesiątych, Etnografia Polska, t. X L I I , z. 1-2, s. 173-186. - 2000, Las w filmach Witolda Leszczyńskiego, [w:] Las w kulturze polskiej, W. Łysiak (red.), Poznań, Wydawnictwo „Eko", s. 411-415. - 2000a, Wizerunki kultury ludowej w filmie polskim, [w:] Z problematyki przemian kultury polskiej w XXwieku, D. Skotarczak (red.), Instytut Historii U A M , s. 187-235. ANDRZEJ W O Ź N I A K O RELIGII KATARÓW I OKCYTAŃSKIEJ CYWILIZACJI Pierwszą dłuższą podróż po kraju katarów i trubadurów zawdzięczają polscy czytelnicy Zbigniewowi Herbertowi, który przed trzydziestoma laty do zbioru szkiców poświęconych sztu­ ce - ponadczasowej wartości dzieła, jego technicznej strukturze oraz związkom z historią - włą­ czył dwa szkice historyczne o tematyce wykraczającej poza ten krąg zagadnień: o templariuszach i o albigensach . Autor świadomie zrezygnował „ze wszystkich uroków erudycji: bibliografii, przypisów, indeksów", co nie oznacza, że zaniechał rozległych studiów nad przedstawionymi w tomie zagadnieniami. We Wstępie napisał, że jego książka jest sprawozdaniem z podróży: „Pierwsza podróż realna po miastach, muzeach i ruinach. Druga - poprzez książki dotyczące widzianych miejsc" (Herbert 1991, s. 7). Mamy zatem podstawy przypuszczać, że zarówno przed­ stawiony w szkicu O albigensach, inkwizytorach i trubadurach (Herbert 1991, s. 114-116) - zwięzły zarys doktryny katarów i dziejów ich Kościoła w Langwedocji, jak i obraz średniowiecz­ nej cywilizacji okcytańskiej jest zgodny z ówczesnym stanem wiedzy historycznej i niewątpliwie bogatszy oraz bardziej kompetentny, niż to, co można było na ten temat przeczytać w niektórych syntetycznych opracowaniach z zakresu historii religii z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych . Podróże Zbigniewa Herberta po południowej Francji, a prawdopodobnie i początki jego zainteresowań albigensami i średniowieczną cywilizacją okcytańską, przypadły na wczesne lata sześćdziesiąte - okres, kiedy to „zbudził się nagle", drzemiący od dziesięcioleci, ruch odro­ dzenia Okcytanii. Cóż to jest Okcytania? Działacze okcytańscy odpowiadają precyzyjnie, że jest to „cały obszar na południe od linii przebiegającej nieco na północ od Bordeaux, Limoges, Clermont-Ferrand i Valence ku Briancon, a więc trzecia część departamentów Francji, rozciągniętych od Alp 1 2 1 Pierwsza edycja Barbarzyńcy w ogrodzie Zbigniewa Herberta ukazała się nakładem Czy­ telnika w 1962 r. W latach późniejszych książka była wznawiana wielokrotnie przez różne wy­ dawnictwa w kraju i za granicą, m.in. przez wydawnictwo Test (Lublin 1991). Do tego właśnie wydania będę się odwoływał. Z. Herbert terminami albigensi i katarzy posługuje się wymiennie. Tak np. w Zarysie dziejów religii pod red. Z. Poniatowskiego (Warszawa 1964) katarów utożsamiano z waldensami, co jest oczywistym nonsensem. W nieporównanie bardziej kom­ petentnym, wydanym przez Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Katolicyzmie średniowiecznym, pod red. J. Kellera (Warszawa 1979), katarom poświęcono zaledwie parę stron (s. 29-31, 33-34). 2 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 231 i granicy włoskiej po Atlantyk" (Stefanowicz 1977, s. 60). Nie geografia jest jednak najważniej­ sza, lecz historia, która podzieliła Francję, zanim jeszcze stała się państwem narodowym i scen­ tralizowanym, na dwie części. Linię podziału wyznaczył język. Z podstawowej odmienności językowej Okcytania, jak i jej historyczny trzon - Langwedocja, biorą swe nazwy: langue d'oc, język ос, „a więc język ludu, który w ten sposób wymawiał «tak», podczas gdy wymowa pół­ nocna brzmiała oil, przekształcone następnie w oui współczesnego języka francuskiego. [...] Te dwa pnie językowe przechodziły zupełnie odmienne koleje. Francja średniowieczna [...] była państwem feudalnym, dzielnicowym, a więc i rozbitym na dialekty. Władza królewska w praktyce ograniczała się do Ile de France - obszaru, który otaczał Paryż na północ od Loary i stopniowo scalała tereny położone powyżej tej linii granicznej. Równocześnie dokonywało się ujednolicenie mowy, która w późnym średniowieczu stworzy podwaliny ogólnego języka literackiego. Połu­ dniem nie zajmowano się wcale - między 955 i 1134 rokiem, a więc przez blisko dwa stulecia, królowie Francji nie wydali żadnego aktu państwowego, który by dotyczył tego regionu. [...] Faktyczna nieobecność władzy centralnej bądź jej interwencja w postaci wojennego podboju sprzyjały utrwaleniu się podziałów dzielnicowych, zaś brak warstwy wykształconej, zdziesiątkowa­ nej przez krucjaty i inkwizycję, utrudniał stworzenie wspólnego języka pisanego" (Stefanowicz 1977, s. 61). Różnice regionalne pogłębiały silne wpływy języka katalońskiego w zachodniej części Okcytanii. Nie występowały one zupełnie np. w Prowansji . 3 Średniowieczni poeci okcytańscy posługiwali się lokalnymi dialektami lub ich syntezą na wzór greckiej koine, będącej pierwociną wspólnego języka Południa. Nie rozwinęła się ona w powszechny język mówiony, pozostając kategorią czysto literacką. Po podboju Południa przez Francuzów, język oc znikał z biegiem czasu z życia publicznego, wypierany przez oficjalny język francuski. W Langwedocji miejscowy dialekt przetrwał jako język urzędowy do roku 1535, kiedy król Franciszek I zakazał używania go w dokumentach. Dopiero po upływie paru stuleci przywróceniem do życia języka oc zajął się Frederic Mistral (1830-1914), poeta i pisarz, laureat nagrody Nobla z 1904 roku, który całe swoje życie i twórczość poświęcił szerzeniu kultury prowansalskiej. Stworzył słownik francusko-prowansalski i w tym języku pisał. Od połowy X I X wieku rozwinął się też szeroki ruch zwany fćlibrigue, zrzeszający poetów, powieściopisarzy i historyków kultury prowansalskiej. W środowisku tym prowadzono m.in. prace nad stworzeniem wspólnych dla różnych dialektów reguł gramatycznych. Mimo wysiłków, mają­ cych na celu ujednolicenie języka oc, dialekty pozostały nadal żywe (Stefanowicz 1977, s. 62). Choć w latach późniejszych nie brakowało wydarzeń istotnych dla rozwoju kultury Południa, takich choćby jak powstanie w roku 1923 zasłużonego dla literatury i myśli okcytańskiej kwar­ talnika Oc czy zajmującego się problematyką etnologii Południa czasopisma Folklore oraz powo­ łanie Towarzystwa Studiów Okcytańskich i Instytutu Badań Prowansalskich (1946), którego współzałożycielem był znany badacz kataryzmu René Nelli, dopiero początek lat sześćdziesią­ tych przyniósł w tej dziedzinie ożywienie na miarę dokonań drugiej połowy X I X wieku. W kraju, w którym w latach siedemdziesiątych dwa miliony ludzi stale mówiło dialektami, określanymi wspólnie jako język okcytański, a sześć milionów dobrze je rozumiało, działało kilka partii politycznych o różnych programach - od lewicowych, poprzez umiarkowane, do skraj­ nie prawicowych. Jedne z nich głosiły jedynie hasła autonomii kulturalnej i językowej, inne żądały szerokiej autonomii społeczno-ekonomicznej, nie stroniąc od marksistowskiej frazeologii. Skrajna Parti National d'Occitanie stawiała sobie za cel całkowite oderwanie Południa od Fran­ cji. Na murach okcytańskich miast pojawiały się napisy w rodzaju „A crevar Francia" („Niech zdechnie Francja"; Stefanowicz 1977, s. 63-64), a sugestywne plakaty nawoływały do używania języka okcytańskiego . 4 3 W numerze 2(118) Literatury na Świecie z 1981 г., na s. 72 znajdujemy mapkę współczes­ nego zasięgu języka oc, który dzieli się na dialekty: północnookcytański i południowookcytański, tj. gaskoński, langwedocki i prowansalski. „Óme d'Oc as dreit a la paraula. Parla!" („Okcytańczyku, masz prawo mówić. Mów!"). Literatura na Świecie, nr 2 (118): 1981, s. 204-205. 4 �232 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA W roku 1975, w wydawnictwie Gallimard, ukazało się pierwsze wydanie książki Emmanuela Le Roy Ladurie, Montaillou village occitean de 1294 á 1324. Autor był już wówczas uczonym 0 dużym dorobku naukowym, uczniem Marka Blocha, a do podstawowego obszaru jego zaintere­ sowań należała historia społeczna południowej Francji. Był współautorem wydanej w 1964 r. Historii Langwedocji i autorem opublikowanej w dwa lata później rozprawy doktorskiej Les pay sans de Languedoc. Książka o podpirenejskiej wsi Montaillou rychło stała się sensacją lite­ racką i naukową oraz największym sukcesem finansowym wydawnictwa Gallimard. Zastana­ wiając się nad źródłami tego rzadkiego w świecie publikacji naukowych wydarzenia, Jakub Borawski, tłumacz drukowanych w 1981 r. w Literaturze na Świecie fragmentów książki, pisał: „Montaillou [...] to zjednej strony kontynuacja badań nad społeczeństwem wiejskim Langwedo­ cji, ale także odpowiedź na renesans zainteresowań dziejami katarów. Zainteresowań płynących, jak sądzę, z dwóch źródeł: w naszych czasach - czasach odradzających się nacjonalizmów - historia średniowiecznej Langwedocji i Prowansji, krain wytwornej kultury dworów feudal­ nych i bogatych miasta, krain rycerzy i trubadurów, pasterzy i katarów, znajduje życzliwych czytelników. Upadek kultury i języka d'oc - podbitej i zniszczonej w X I I i X I I I wieku przez posępnych i bezlitosnych rycerzy z północy mówiących językiem d'oil, budzi dziś żywe za­ interesowanie. Zarazem w naukach historycznych obserwujemy istotny rozwój badań nad problemem religijności ludowej, mentalności religijnej elit i mas" (Borawski 1981, s. 11). Szerokie zainteresowanie religią i dziejami katarów we Francji lat sześćdziesiątych - siedem­ dziesiątych tworzyło atmosferę przychylną rozwojowi badań naukowych nad tymi zagadnieniami. Z inspiracji znanego antropozofa Deodata Roché (1876-1977), zwanego le pape cathare, powstało Societě d'Etudes Cathares i czasopismo Cahiers d'Etudes Cathares (Prokopiuk 1987, s. 7). Obec­ nie wiodącym ośrodkiem badań nad kataryzmem jest Centre National d'Etudes Cathares w Carcas­ sonne. Zebrano tam rękopisy i dokumenty archiwalne, rozsiane po bibliotekach Francji i Europy, tworząc bibliotekę liczącą ponad cztery tysiące tytułów, w większości opracowanych w postaci mikrofilmów (Niel 2002, s. 8). Obszerną już literaturę dotyczącą katarów i ruchów pokrewnych wciąż wzbogacają nowe opracowania i wydawnictwa źródłowe. Autorami i wydawcami większości z nich są - co oczywiste, zważywszy na związki kataryzmu z południem Francji - uczeni francuscy. Religia i dzieje katarów cieszą się od dawna znacznym zainteresowaniem również w Polsce . W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych do spopularyzowania tej tematyki przyczyniła się niewątpliwie kilkakrotnie wznawiana książka Zbigniewa Herberta Barbarzyńca w ogrodzie. W okresie późniejszym o gnostycyzmie, manicheizmie i katarach pisał w Literaturze na Świecie 1 w innych czasopismach Jerzy Prokopiuk. W roku 1979 Państwowy Instytut Wydawniczy wydał przekład książki jednego z najwybit­ niejszych znawców kataryzmu René Nelli, Życie codzienne katarów w Langwedocji w XIII w. Praca, co sam autor podkreśla, różni się nieco od innych z serii „życie codzienne". Jest „z pozoru znacznie mniej jednolita". Długość okresu, któremu jest poświęcona (1190-1350) zmusza 5 6 5 Podstawowe wiadomości o katarach, przedstawione w sposób kompetentny, w miarę obiek­ tywny i opatrzone dość obfitą literaturą zawiera obszerne hasło Katarowie w t. X X X V Wielkiej Powszechnej Encyklopedii Ilustrowanej, Warszawa 1904, s. 97-99. Hasło to, sygnowane S. PT., wyróżnia się pozytywnie bogactwem zawartych w nim wiadomości i obiektywizmem na tle podobnych haseł w wielu encyklopediach nawet z okresu późniejszego. Istotną rolę w upowszechnianiu wiedzy o katarach i kulturze okcytańskiej odegrało w la­ tach osiemdziesiątych czasopismo Literatura na Świecie, które zagadnieniom tym poświęciło wiele miejsca w dwu numerach. W numerze 2 (118) z 1981 r. znalazły się przekłady wierszy i fragmentów prozy współczesnych poetów i pisarzy okcytańskich oraz obszerny fragment oma­ wianej wczesnej książki E. Le Roy Ladurie o Montaillou, jak też artykuły zawierające wiadomości o części autorów prezentowanych w tym zeszycie. W numerze 12 (197) z roku 1987 opubliko­ wano fragmenty prac kilku najbardziej znanych autorów europejskich, zajmujących się gnozą, manicheizmem i katarami, takich jak F. Niel i S. Runciman, oraz dwa artykuły J. Prokopiuka. 6 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 233 R. Nellego do rozpatrywania życia codziennego katarów w jego rozwoju, bowiem kataryzm triumfujący dzieli od kataryzmu prześladowanego wyraźna cezura. Ze względu na specyfikę konfesyjną grupy autor wiele miejsca poświęcił sprawom religii, które wyraźnie zdominowały tytułową codzienność. Warto również zwrócić uwagę na kontekst, w jakim autor widzi narodziny kataryzmu, gdyż nie zawsze jest on tak wyraźnie podkreślany przez innych autorów. R. Nelli pisze: „Kataryzm mieści się w ogólnym ruchu ewangelicznej odnowy, który ogarnął całe chrześcijaństwo w X I I i X I I I wieku. Doskonali uważali się za spadkobierców apostołów, wierzyli, że jedynie ich wiara jest prawdziwa, rzymskokatolicka natomiast jest diabelskim szalbierstwem: chcieli być chrześci­ janami" (Nelli 1979, s. 5). W końcu lat osiemdziesiątych PIW wydał zapowiedzianą kilka lat wcześniej przez Literaturę na Świecie słynną książkę Emmanuela Le Roy Ladurie, pod nieco zmienionym tytułem Montaillou wioska heretyków 1294-1324 (Warszawa 1988). Jej podstawą źródłową był rejestr inkwizycyjny Jakuba Fourier (późniejszego papieża Benedykta X I I ) , zawierający m.in. protokóły z przesłuchań mieszkańców Montaillou i jej okolic - regionu objętego szczególnie silnym oddziaływaniem kata­ ryzmu. Na podstawie tego niezwykłego materiału źródłowego, autor stara się zrekonstruować życie wsi okcytańskiej z przełomu X I I i X I I I wieku, jej struktury społeczno-gospodarcze, obycza­ jowość, psychikę, życie uczuciowe i religijne, architekturę i sztukę ludową, a nawet krajobraz. Średniowiecznemu manicheizmowi poświęcona jest książka znanego polskiemu czytelni­ kowi angielskiego mediewisty i bizantologa, Stevena Runcimana, której przekład ukazał się w 1996 roku . Autor omawia gnostyckie podłoże manicheizmu, a następnie (w kolejnych rozdzia­ łach) ruchy religijne z manicheizmem związane: paulicjan, bogomiłów, patarenów i najobszerniej katarów, w Europie Zachodniej, a przede wszystkim w Langwedocji. W ostatnim rozdziale Runciman zajmuje się tradycją dualistyczną w średniowiecznym manicheizmie. Pracę zamyka obszerna bibliografia i wykaz źródeł (Runciman 1996, s. 182-196). Jean Duvernoy, badacz kataryzmu starszego pokolenia, znany był dotychczas przede wszyst­ kim jako wydawca źródeł związanych z tą tematyką. Jego książka Religia katarów (Kraków 2000) to najobszerniejsza z prac na temat kataryzmu, jakie ukazały się w języku polskim, swojego rodzaju kompendium wiedzy o religii katarów. Praca oparta jest na niezwykle bogatych materiałach źródłowych z różnych krajów Europy z Langwedocja na czele. Omawia je autor w poszczególnych rozdziałach książki, która składa się z trzech części, podzielonych na rozdziały i opatrzonych aneksami. Część pierwsza zawiera omówienie źródeł do dogmatyki w krajach występowania ka­ taryzmu, źródeł wiary (Stary i Nowy Testament, apokryfy, mity, literatura polemiczna), kwestii dualizmu, kosmologii, „upadku" w różnych „szkołach" kataryzmu, objawienia i eschatologii, schizmy w kataryzmie. Część druga poświęcona jest Kościołowi i liturgii katarów i omawiane w niej są m.in. następujące zagadnienia: chrzest, tzw. reguła sprawiedliwości i prawdy, obrządek i nauczanie. Kolejne rozdziały dotyczą prześladowania katarów, Kościoła (krytyka Kościoła katolickiego i Kościół katarski), socjologii kataryzmu, relacji - kataryzm a kultura. W części trzeciej, Pochodzenie i zbieżności, autor omawia imiona kataryzmu (własne i nadawane przez przeciwników) oraz jego pokrewieństwa historyczne i typologiczne. 7 8 Książka Jeana Duvernoy jest pracą ukazującą w sposób niezmiernie szczegółowy szeroki wachlarz problemów związanych z religią katarów. Jest ona raczej przewodnikiem po źródłach do omawianych zagadnień, niż lekturą dla przeciętnego czytelnika o wykształceniu humanistycznym. Różni się pod tym względem zdecydowanie od wszystkich wcześniej wydanych w języku polskim prac na temat kataryzmu. Wydaje się więc, że w Polsce, gdzie szczegółowe studia nad religią katarów są czymś wyjątkowym, książka ta będzie miała dosyć ograniczony krąg czytelników. 7 Protokóły z tych przesłuchań wydał w trzytomowym wydawnictwie źródłowym Jean Duvernoy (Touluse 1965). Stały się one również podstawą jego własnej pracy o trybunale inkwi­ zycji z Pomiers (Le Roy Ladurie 1965, s. 445). Książka S. Runcimana, Średniowieczny manicheizm, sygnalizowana była w nr 12(117) Lite­ ratury na Świecie. 8 �234 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Sukcesem wydawniczym, choć oczywiście nie na miarę paryskiej edycji Montaillou, okazał się opublikowany przez oficynę wydawniczą Volumen polski przekład niewielkiej książeczki Fernanda Niela Albigensi i katarzy (Warszawa 1995), której francuskie wydanie ukazało się po raz pierwszy w popularnej serii Que sais-je? w 1955 roku. F. Niel w sposób zwięzły i bardzo przejrzysty, świadomie unikając wszelkich teologicznych zawiłości i filozoficznej terminologii, omawia w niej korzenie kataryzmu, wiele miejsca poświęcając jego związkom z manicheizmem, przedstawia krótko zarys doktryny i dzieje katarów. Pierwsze wydanie książki szybko zniknęło z księgarń i w tym roku wydano j ą ponownie (Gdańsk-Warszawa 2002). „«Zwornikiem kataryzmu», a także poprzedzających tę herezję doktryn zoroastryzmu, mani­ cheizmu czy bogomilizmu - napisał we wprowadzeniu do omawianej pracy F. Niel - był problem zła" (Niel 2002, s. 10). Omawiając korzenie kataryzmu (rozdział pierwszy), pod tym właśnie ką­ tem analizuje autor naukę Zoroastra, w której fundamentalnym pojęciem był konflikt dwu zasad: Dobra reprezentowanego przez Ormuzda (Ahura Mazda) i Zła wcielanego przez Arymana (Angra Mainyu), a następnie krótko wspomina o pokrewnym jej zerwanizmie. Osobny, drugi rozdział, po­ święca Niel manicheizmowi, wychodząc od jego związków z gnostycyzmem, w którym tak istotną kwestią był problem Dobra i Zła, a zasadnicza doktryna polegała na „odebraniu Bogu odpowie­ dzialności za stworzenie świata materialnego, głównej przyczyny zła" (Niel 2002, s. 23). Maniche­ izm jest jednym z najlepiej znanych systemów dualistycznych, jakie pojawiły się po narodzeniu chrześcijaństwa. Dobrze znana jest zarówno postać Manesa (Maniego), łącznie z dokładnymi datami urodzenia i śmierci, jak i jego nauka. Zasięg manicheizmu był bardzo szeroki. Od połowy I I I wieku, a więc jeszcze za życia Manesa, występował w Palestynie, Egipcie i w Rzymie. W następnym stuleciu objął Afrykę północną (gdzie jego wyznawcą był przez pewien czas św. Augustyn), a następnie Azję Mniejszą, Ilirię, dotarł do Galii i Hiszpanii. Od początku niemal wyznawcy manicheizmu i wywodzących się od niego doktryn byli prześladowani. Kwestii dziedzictwa manicheizmu w średniowiecznej Europie i Azji Zachodniej poświęcił autor rozdział trzeci, w którym zajmuje się paulicjanami w Armenii, bogomiłami na Bałkanach i w Europie Zachodniej, by następnie przejść do katarów. W poświęconym im rozdziale czwartym porusza kwestię bezpośrednich związków między ich doktryną a starożytnym manicheizmem, zwięźle omawia rozprzestrzenianie się kataryzmu w Europie Zachodniej w X I i X I I wieku, a następnie pisze o dwu nurtach czy też „szkołach" katarskich reprezentujących jedna - skrajny, druga - umiarko­ wany dualizm i w sposób bardzo syntetyczny i przejrzysty przedstawia doktrynę katarów. Jej podstawą - pisze F. Niel - jest zawsze problem zła: „«Na początku istniały dwie zasady, Dobra i Zła, a w nich istniały odwiecznie Światło i Ciemność. Od zasady Dobra pochodzi wszyst­ ko, co jest Światłem i Duchem; od zasady Zła pochodzi wszystko, co jest Materią i Ciemnością...». Ten początek wyznania wiary katarów florentyńskich stanowi streszczenie całego kataryzmu". Katarzy nie przypisują zmysłowemu światu żadnego rzeczywistego istnienia. „Jest on negacją, stworzoną bez Boga nicością. Prawdziwe stworzenie było tylko w Bogu i tylko duch wyraża rzeczywistość. Rozbieżności między różnymi katarskimi szkołami dotyczyły stworzenia postrze­ ganego zmysłami świata, lecz ostatecznie wszystkie odłamy godziły się, że należy je przypisać Demonowi. W efekcie przyczyna tkwi w świecie, który może być tylko dziełem Szatana. Trzeba zaznaczyć, że skrajni dualiści byli w tym bliscy manichejczykom, gdyż dopuszczali istnienie od początku dwóch niezależnych zasad. Zgadzali się również z mitem mówiącym o napaści złych sił na królestwo dobrego Boga. Szatan i jego aniołowie wzbili się na podbój nieba. Święty Michał próbował odeprzeć napaść, lecz został pokonany. W ten sposób w katarskich mitach odnaleźć można nawiązanie do porażki Pierwszego Człowieka. Przejście przez ziemię, życie, stanowi próbę. Odnajdujemy tu pojęcie ziemskiego piekła pitagorejczyków i manichejczyków. Jak ci ostatni, katarzy mieli więc głęboko pesymistyczną wizję postrzegalnego zmysłami świata. Co do świata niebiańskiego, ich doktryna miała charakter znacznie bardziej skomplikowany, gdyż w głębi był to dla nich jedyny świat rzeczywisty, ten, za którym tęsknili. Jest to świat, który Szatan chciał kiedyś podbić. Zaludniają go byty hipostatyczne, stworzone i stanowiące powiązanie między oboma światami. Posiadają one trzy natury, obecne również w człowieku: ciało, duszę i ducha. Podczas gdy ciało człowieka jest materią, ciało hipostatycznych emanacji byłoby «ciałem chwa- �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 235 lebnym», podobnie jak ciało Jezusa Chrystusa. Dusza stanowi część «stworzona», a duch pozo­ staje cząstką Bożą" ( Niel 2002, s. 53-54). Katarzy byli przedstawicielami koncepcji trzech natur: ciała jako siedziby duszy i duszy, w której przebywa duch. Podobnie jak Zoroaster i Manes mieli apokaliptyczną wizję końca świata, w czasie którego wody pokryją całą ziemię, a po zniknięciu Słońca, Księżyca i gwiazd zapanują całkowite ciemności. „«Ogień strawi wody, a wody zgaszą ogień». Będzie to piekło, w którym zatopią się demony, a także ludzie, którzy nie zdołali się oczyścić przez kolejne reinkarnacje. W ten sposób na końcu czasów dzieło Szatana zostanie ostatecznie unicestwione" (Niel 2002, s. 55). Katarzy, podobnie jak inne szkoły dualistyczne, całkowicie odrzucali Kościół rzymski i jego hierarchię. Nie uznawali sakramentów, krzyża, liturgii, świątyń, odrzucali też Stary Testament. Jezus był jednym z bytów hipostatycznych, stworzonych przez Boga, a jego wcielenie tylko po­ zorne. Doktryna katarów pociągała za sobą możliwie najpełniejsze oderwanie się od świata i dążenie do skrajnego ascetyzmu. Dotyczyło to jednak nie tyle szerokiej rzeszy Wierzących, co elity, tzw. Doskonałych. Określenie to nie wydaje się przesadne w stosunku do ludzi, którzy nawet w obliczu stosu zachowywali wierność swojej doktrynie. Wiara w kolejne wcielenia poprzez rein­ karnację zabraniała im zabijać zwierzęta. Doskonali byli zupełnymi wegetarianami: nie jedli mięsa, jajek ani żadnego pokarmu pochodzenia zwierzęcego. Mogli natomiast jeść ryby i pić wino w umiar­ kowanej ilości. Powstrzymywali się od wszelkich stosunków płciowych (Niel 2002, s. 55). Katarom, którzy mieli tak pesymistyczną wizję świata zmysłowego, przeciwnicy przypi­ sywali stosowanie praktyk samobójczych. Zdaniem Niela, większość przypadków interpreto­ wanych jako samobójcze była raczej przejawem odwagi w obliczu śmierci, nawet na stosie, którą katarzy wybierali, by nie przekroczyć zakazów doktryny. Tzw. endura, głodówka pro­ wadząca do śmierci, pojawiła się w niektórych rejonach Langwedocji w schyłkowym okresie kataryzmu, w X I V wieku, i traktowana jest przez autora jako rodzaj nieznanego wcześniej wynaturzenia, czy też przejaw herezji w religii pozbawionej już hierarchii i struktur kościel­ nych (Niel 2002, s. 56-57). Ostatni, najobszerniejszy paragraf rozdziału czwartego, poświęcił autor rytuałowi katarów, który, podobnie jak w innych religiach dualistycznych, był niesłychanie prosty. Zawierał mo­ dlitwy, śpiewy, długie posty, a zwłaszcza kazania. Kult prawdopodobnie mógł być sprawowany wszędzie i bodaj tylko w zamku Montsćgur, najważniejszym ośrodku oporu i świętym miejscu kataryzmu, istniało specjalne miejsce do głoszenia kazań. Katarzy modlili się i głosili kazania w zamkach i domach wiernych, w lasach i jaskiniach. Odrzucali wszystkie sakramenty Kościoła, a więc także sakrament małżeństwa, co ich przeciwnikom posłużyło za argument, że są wrogami rodziny. Zawierane między Wierzącymi „cywilne" umowy małżeńskie traktowane były przez Kościół katolicki jako konkubinat. Katarzy praktykowali również rodzaj spowiedzi powszechnej zwanej apparellamentum . Najważniejszym obrządkiem katarów, charakteryzującym się ogromną prostotą, było tzw. consolamentum. Praktykowano je w dwu okolicznościach: consolamentum otrzymywał wierny, który chciał przejść do kategorii Doskonałych, ci zaś mogli w obliczu śmierci udzielać consolamentum Wierzącym na ich prośbę. W jednym i drugim przypadku obrzęd był taki sam, nieco tylko uprosz­ czony, gdy udzielano go umierającym. Najpierw pytano kandydata czy chce się oddać Bogu i Ewan­ gelii. Po odpowiedzi twierdzącej proszono go o złożenie przyrzeczenia, że nigdy już nie będzie jadł mięsa, jajek i sera ani żadnego innego pokarmu z wyjątkiem potraw roślinnych przygotowanych na oleju i ryb. Miał również przyrzec, że nie będzie kłamał, przeklinał i oddawał się przyjemnościom cielesnym i nie wyrzeknie się wiary nawet w obliczu śmierci od ognia, wody czy jakiejkolwiek innej. Po złożeniu tych przyrzeczeń odmawiał Pater Noster „na sposób heretycki", a Doskonali kładli mu na głowę ręce i Księgę , po czym udzielali mu pocałunku pokoju i przyklękali przed nim. Pozostali uczestnicy ceremonii również kolejno przyklękali przed kandydatem i na tym obrządek 9 10 9 W jednym z nielicznych źródeł katarskich, tzw. Rytuale Lyońskim, obrządek ten nosi na­ zwę servisi (posługa, służba). Rytuał służby obszernie opisuje Duvernoy (2000, s. 225-230). Nowy Testament. 1 0 �236 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA się kończył. Zasadniczym elementem tego swoistego sakramentu było „nałożenie rąk", równoznacz­ ne z przekazaniem Ducha Świętego. Sam obrzęd consolamentum nie zawierał żadnych pouczeń o podstawowych dogmatach kataryzmu. Zobowiązywał do pewnego stylu życia ziemskiego, ale nie zakreślał ram postępowania w życiu duchowym. Konieczne nauki miały miejsce wcześniej, ale źródła niewiele mówią na ten temat (Niel 2002, s. 58-59). Niel wspomina o jeszcze jednym katarskim rytuale, sprawowanym w szczególnych okolicz­ nościach, a mianowicie podczas oblężenia Montségur w 1244 r. Była to tak zwana convinenza. „Zbrojnym, mającym uczestniczyć w starciu, groziły śmiertelne rany pozbawiające ich możli­ wości mówienia. W chwili, gdy wyruszali do walki, «umawiali się» więc z Doskonałymi, że consolamentum zostanie im udzielone mimo braku z ich strony przewidzianych tradycją od­ powiedzi. Oczywiście, nie mogli go otrzymać zawczasu, ponieważ szli zabijać bliźnich". Autor traktuje convinenze jako „poważny wyłom" w sztywnej doktrynie katarów, podkreślając jednak rolę Monségur jako miejsca, któremu przypisywano wyjątkowe znaczenie (Niel 2002, s. 59-60). W czasach, kiedy kataryzm nie był jeszcze religią prześladowaną, Doskonali, w odróżnieniu od Wierzących, ubierali się na czarno, w wełniany płaszcz z kapturem, związany w pasie. W okresie prześladowań nosili się jak wszyscy, mając tylko pod ubraniem symboliczny sznur. Mawiano o nich „przyodziani w doskonałość". Na czele katarskiej wspólnoty o zmieniającym się terytorium stał diakon, a na czele zjednoczenia wspólnot, stanowiącego większą jednostkę terytorialna - biskup. Towarzyszyli mu dwaj „koadiutorzy", którzy wspomagali go w pełnieniu obowiązków: brat (syn) starszy i młodszy. Po śmierci biskupa brat (syn) starszy obejmował po nim sukcesję (Niel 2002, s. 60). Rozdział piąty - Albigensi rozpoczyna autor od wyjaśnienia paru terminów, przy pomocy których w średniowieczu najczęściej określano katarów (nazwa rozpowszechniona w Niemczech). Określenie albigensi, pochodzące od miasta Albi, w którym zresztą katarzy nie byli szczególnie liczni, rozpowszechnione zostało w X I I I w. przez kronikarzy krucjaty „przeciw albigensom". Sami katarzy mówili o sobie „chrześcijanie". Gdy mieli na myśli swoich Doskonałych, nazywali ich Dobrymi Ludźmi. Określenie to, „stanowiące szczególnie wymowny hołd ludności langwedockiej w stosunku do albigenskich diakonów", zachowało się w aktach inkwizycji (Niel 2002, s. 63-64). Znacznie więcej miejsca poświęcił autor kwestii nadal stanowiącej przedmiot sporów między uczonymi, a mianowicie przyczynom rozwoju kataryzmu w Langwedocji. Po przedstawieniu najbardziej rozpowszechnionych poglądów na tę sprawę, dochodzi do wniosku, że „wyjaśnienia sukcesu należałoby szukać w samym kataryzmie" i w misyjnej gorliwości „albigenskich dia­ konów" - Dobrych Ludzi, którzy swoim pełnym wyrzeczeń i zaangażowania życiem dawali najlepsze świadectwo prawdom, które głosili (Niel 2002, s. 64-68). Langwedocja" - kraj, w którym kataryzm był tak głęboko zakorzeniony, miała w średnio­ wieczu szczególny charakter. Z praktycznego punktu widzenia, dominowała w niej władza wpły­ wowego rodu hrabiów Tuluzy, których ziemie rozciągały się „od Guyenne po Sabaudię i od Quercy po Pireneje. Było to bogate i silne państwo, jedno z najsilniejszych państw ówczesnej zachodniej Europy". Hrabiom Tuluzy podporządkowani byli liczni wasale, pośród których do najbardziej wpływowych należeli wicehrabiowie „Carcasonne, Béziers, Albi i Razes" z rodu Trencavel. Zależność tych senioru od hrabiów Tuluzy była przeważnie bardzo luźna, oparta przede wszystkim na dobrej woli. Wielkim feudałom podlegali z kolei ich właśni wasale, posia­ dający trudne do zdobycia zamki i praktycznie niezależni. Jeszcze większą niezależnością cie­ szyły się miasta Południa, gęsto zaludnione i bogate. Wybierani konsulowie czy kapitulowie, rządzili w nich w sposób demokratyczny i swą wolę często narzucali feudałom. Być może, tu właśnie leży przyczyna ich pozornie niekonsekwentnego postępowania w czasie krucjaty. Mimo że na Południu istniały klasy społeczne, nie było między nimi trwałych barier i służący miał możność stania się mieszczaninem, a syn kupca - rycerzem. Działalność handlowa miast, a zwłaszcza intensywne kontakty z miastami włoskimi, przyczyniły się zapewne do ekspansji rozpowszechnionych tam wcześniej prądów dualistycznych. Nazwy Langwedocja i Okcytania są synonimami i oznaczają „kraj oc", „kraj języka oc". �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 237 Jednakże najbardziej uderzającą stroną cywilizacji okcytańskiej - pisze F. Niel - „pozostaje niesłychany, zdumiewający w swym zasięgu, literacki ruch trubadurów. Można naliczyć prawie pięciuset znanych trubadurów, a wśród nich książęta i diukowie, prości rycerze, duchowni i syno­ wie mieszczan. Główny temat tej literatury daje się streścić w jednym słowie, nabierającym w tamtych czasach wymiaru powszechnego wezwania. Jest to słowo paratge, oznaczające honor, prawość, równość, zrzeczenie się praw silniejszego, szacunek dla osoby ludzkiej w samym sobie i w innych. Paratge odnosi się do wszystkich dziedzin życia politycznego, religijnego, uczu­ ciowego. Nie dotyczy tylko jednego narodu czy jednej klasy społecznej, lecz wszystkich ludzi, niezależnie od ich sytuacji czy poglądów. Nie chodzi więc o twórczość czysto lokalną, 0 wypowiedź ludu mówiącego tym samym językiem, lecz o literaturę w najściślejszym tego słowa znaczeniu humanistyczną" (Niel 2002, s. 68-70). Największy rozkwit okcytańskiej poezji i okcytańskiej cywilizacji przypada na okres, „w którym chwała hrabiów Tuluzy, Rajmunda V i Rajmunda V I osiąga swe apogeum". O dalszych, drama­ tycznych losach Landwedocji, „błyszczącej, szczęśliwej, inteligentnej" traktują następne rozdziały książki F. Niela: o krucjacie przeciwko albigensom, traktacie z Meaux i inkwizycji, o Montségur 1 ostatnich gniazdach oporu prześladowanej religii. W naszych czasach próby odrodzenia pewnych idei i form życia średniowiecznych katarów inspirowane były przez środowiska antropozoficzne we Francji i Środkowej Europie. Mają one jednak niewielki zasięg i skupiają nieliczne grupy wyznawców. Wspominał o nich już w la­ tach osiemdziesiątych. Jerzy Prokopiuk, a niedawno przypomniał je hiszpański historyk zajmujący się działalnością sekt, Cesar Vidal Manzanares (1994, s. 64). LITERATURA B o r a w s k i J. 1981,W średniowiecznej Okcytanii, Literatura na Świecie, nr 2 (118), s. 110-117. D u v e r n o y J. 2000, Religia katarów, Kraków. H e r b e r t Z. 1991, Barbarzyńca w ogrodzie, Lublin. K e l l e r J. (red.) 1979, Katolicyzm średniowieczny, Warszawa. L e R o y L a d u r i e E. 1988, Montaillou, wioska heretyków 1294-1324, Warszawa. N e l l i R. 1979, Zycie codzienne katarów w Langwedocji w XIII w., Warszawa. N i e l F. 2002, Albigensi i katarzy, Gdańsk-Warszawa. P o n i a t o w s k i Z. (red.) 1964, Zarys dziejów religii, Warszawa. P r o k o p i u k J. 1987, Gnoza, gnostycyzm, manicheizm. Apologia pro domo sua, Literatura na Świecie, nr 12(197), s. 3-11. R u n c i m a n S. 1996, Średniowieczny manicheizm, Gdańsk. S t e f a n o w i c z J. 1977, Bunt mniejszości. Współczesne separatyzmy narodowe, Warszawa. V i d a l M a n z a n a r e s С. 1994, Prekursorzy Nowej Ery: mały słownik, Warszawa. Wielka... 1904, Wiełka Powszechna Encyklopedia Ilustrowana, t. XXXV, Warszawa. JACEK GĄDECKI „WSZYSCY JESTEŚMY TURYSTAMI?" Dean MacCanell, Turysta. Nowa teoria klasy próżniaczej, Warszawa 2002, Muza S.A. Dwadzieścia sześć lat dzieli pierwsze wydanie książki Deana MacCanella od jej polskiej edycji. Czas, jaki minął od 1976 г., działa niewątpliwie na korzyść książki. Działa tym bardziej, jeżeli zestawimy ze sobą treść dziewięciu rozdziałów tekstu i dodany przez autora w 1998 r. Epilog, w którym zauważa: „Podstawowa zmiana, która zaszła w czasie, jaki minął od pierw­ szego wydania «Turysty», polega na tym, że turystyka padła ofiarą inwazji wielkich korporacji przemysłu rozrywkowego" (MacCanell 2002, s. 295). Tempo zmian, także w turystyce, rodzi �238 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA podstawowe dla książki pytanie o to, jak „być autentycznie" w świecie. Również podejście badawcze - oparte na kompleksowej etnografii życia codziennego - dostarcza zaskakujących spostrzeżeń dotyczących całości świata społecznego. Wydaje się, że zamiast odwoływać się do pracy Thorstena Veblena autor powinien nadać książce tytuł „Turysta w teatrze życia codziennego". Inspiracje goffmanowskie wpływają nie tylko na styl i formę pisarstwa, co należy uznać zresztą za niewątpliwy atut Turysty, ale również na całościowy obraz świata, jaki rysuje MacCanell. Przy pomocy luźnych fragmentów wspomnień oraz gromadzonych pieczołowicie przez lata przewodników i broszur turystycznych rysuje spójny wizerunek nowoczesności - ery turysty. Jego spojrzenie na świat bliskie jest wizji Goffmana, który obszary badań nad jednostką, interakcją i społeczeństwem łączy w jedną całość, pisząc: „Kiedy jednostka znajdzie się wśród innych, świadomie i nieświadomie projektuje definicję sytuacji, której istotną składową stanowi jej koncepcja samej siebie. Kiedy podczas interakcji następuje coś, co w swej wymowie jest nie do pogodzenia z kształtowanym przez nią wrażeniem, znaczące tego konsekwencje odczuwane sana trzech poziomach rzeczywistości społecznej, z których każda obejmuje odrębny porządek faktów i inny punkt odniesienia" (Goffman 1981, s. 311). To „uporząd­ kowana interakcja" podtrzymuje i kreuje system społeczny i w danym momencie i miejscu. Dla zrozumienia turysty trzeba jednak jeszcze czegoś bardziej namacalnego: materialnego komponentu - obiektu zainteresowania, do którego turysta może się odnieść. W tym miejscu wkraczają kategorie „sceny i kulisów". Turysta działa w sferze publicznej i dąży do nieustannego zawłaszczania kolejnych sfer życia. Kucharze działający przy stolikach gości, zwiedzanie funk­ cjonujących linii produkcyjnych - oto, zdaniem MacCanella, świadectwa przekroczenia kolej­ nych granic i podporządkowywania świata turyście. To, co niegdyś ukryte staje się spektaklem a przestrzeń spektaklu jest „strefą fasadową, czy sceną [wraz ze] stałym symbolicznym wyposaże­ niem takiego miejsca [jakim] jest wspomniana już część fasady, nazywana dekoracją" (Goffman 1981, s. 157). Przejście „do kuchni", które stało się udziałem Goffmana na Szetlandach, chce współcześnie być udziałem każdego zwiedzającego. Obecnie wszystko jest godne zobaczenia. Interesujące staje się tzw. „zwiedzanie kwalifikowane", odwiedzanie miejsc pracy, któremu dużo miejsca poświęca autor Turysty (porównaj: pojęcie „pracy na pokaz" u Goffmana; Goffman 1981, s. 161). Zawłaszczenie sfer wiąże się z poszukiwaniem autentycznych przeżyć (o czym później) i doprowadza do tego, że publiczne staje się wszystko. Autor konkluduje: „Fakt, że niemal wszyst­ ko dzieje się na widoku publicznym - proces, dzięki któremu wszyscy są równi wobec atrakcji - j e s t niezbędny, by nowoczesny świat społeczny zyskał spójność" (MacCanell 2002, s. 77). Przyjęcie interakcyjnego modelu rzeczywistości unieważnia, zdaniem autora, relacje klaso­ we , ale nie przekreśla istotnej relacji człowiek-produkt: „Karol Marks nie zaczął analizy struk­ tury społecznej od jednostki, lecz od zbadania stosunków łączących człowieka i jego wytwory" (MacCanell 2002, s. 29). Marks nie przewidział, że towar, wytwór ludzkiej działalności, zostanie włączony w kulturę symboliczną. MacConell zauważa, że „towar stał się integralną częścią życia codziennego, ponieważ jego pierwotna postać jest symbolicznym przedstawieniem (reklamą) jego samego, który obiecuje d o ś w i a d c z e n i a [podkreślenie - JG] jeszcze przed rzeczywistością konsumpcyjną i do nich prowadzi (MacCanell 2002, s. 35). Pojęcie „doświadczenia kulturowe­ go", zaproponowane przez autora, łącząc w sobie myśl dwóch autorów: Goffmana i Marksa, staje się podstawowym narzędziem analizy współczesności i turystyki. Doświadczenie kulturowe jest bowiem przeżyciem i rzeczy, i wspólnoty jednocześnie. Nastawienie do produktu kulturowego (a więc filmu, książki, ale i turystycznej atrakcji) buduje nowoczesny typ wspólnoty zaintereso­ wanej pewnym stylem życia. Wspólnoty, która jest chwilowa i dotyczy wszystkich. Warto w tym 1 1 MacCanell, analizując świat współczesnych interakcji, zwracając uwagę na jego wzrastają­ ce społeczne i materialne skomplikowanie, podkreśla, że dawno straciliśmy możliwość jasnego określenia klas i warstw społecznych. „Stąd wynika nasze zaangażowanie turystyczne w rozma­ ite publiczne wizerunki [...], a także w dobro publiczne, jakim są zabytki". Zaangażowanie to stanowi „nowoczesną opcję alternatywną wobec systemu wewnątrzgrupowej moralności budo­ wanej na opozycjach binarnych, takich jak swój-obcy" (MacCanell 2002, s, 63). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 239 miejscu podkreślić, że autor odżegnuje się od sztucznych, jego zdaniem, podziałów na kategorie „turysty" i „podróżnika", opartych na rozróżnieniu postawy turystycznej i intelektualnej . Turysta jest jedynym i , co ważne, pozytywnym bohaterem nowoczesnej sceny. Zróżnicowanie społeczne nie może być więc zróżnicowaniem na jasno wyodrębnione klasy. W tym sensie pod­ tytuł „Nowa teoria klasy próżniaczej" wydaje się bezzasadny. Nie ma tu miejsca na kategorie „my" i „oni": „W społeczeństwie nowoczesnym rewolucja w konwencjonalnym znaczeniu tego słowa oczekuje na przekroczenie zróżnicowania społeczno-kulturowego. Nowoczesny wypoczy­ nek masowy zawiera w sobie to przekroczenie [...]" (MacCanell 2002, s. 18). Wspólnota powsta­ je „zanim jeszcze się pozna" (tamże, s. 50), poprzez samo nastawienie do konkretnego produktu kulturowego, wydarzenia i atrakcji turystycznej . Turysta buduje nowoczesność. Poszukiwanie autentyczności - oto zagadnienie, które, choć z różną wyrazistością, stanowi niewątpliwie podstawę przemyśleń MacCanella. Autentyczność jest dla książki Turysta podsta­ wową kategorią poznania i opisu świata zarazem. Autor nadaje temu pojęciu dwa zasadnicze sensy: autentyczność, rozumiana jako cecha psychospołeczna, pojawia się w opisie doznań tury­ sty; autentyczność, a w zasadzie dialektyka autentyczności, jest też rozumiana jako podstawowa, definicyjna cecha świata nowoczesnego. Oczywiście musimy pamiętać, że te dwa sensy przenikają się wzajemnie, integrując różne poziomy rzeczywistości. Turysta włączony zostaje w cykl: scena, kulisy, spektakl, fasada - dramaturgiczna wersja rzeczywistości sugeruje, że mamy zwykle do czynienia z grą na potrzeby turysty. Autor propo­ nuje użycie do analizy autentyczności miejsc i atrakcji turystycznych zmodyfikowanego, czysto teoretycznego modelu wywiedzionego z podziału na scenę i kulisy (MacCanell 2002, s. 157-158). Z drugiej strony, jako wprowadzeniem do zagadnienia autentyczności należy traktować rozdział poświęcony semiotyce atrakcji (tamże, s. 171-201). Wystarczy tu tylko podać, że semiotyce za­ wdzięcza autor dwa kolejne ważne dla książki pojęcia: oznacznik (marker), który pojmuje jako „informacje o danym obiekcie turystycznym" i widok, kojarzony z atrakcją turystyczną. Turysta może angażować się w różnym stopniu i w atrakcje, i w jej oznaczniki (patrz: analiza ironicznych wspomnień Marka Twaina z podróży do Europy), które funkcjonują na zasadzie wzajemnej wymienialności. Często dochodzi więc do zastąpienia widoku przez jego oznacznik, przez infor­ mację o danej atrakcji. Jak zauważa MacCanell, „to społeczeństwo decyduje, jaki oznacznik i jaka atrakcja uzyska znaczenie: społeczeństwo dzieli rzeczywistość na to, co będzie odbierane jako widok i jako informacja o widoku. Instytucjonalizacja turystyki sprawia, że materiał [...] jest odpowiednio opracowywany po to, by jawił się w pierwszej lub drugiej postaci" (MacCanell 2002, s. 204). Doświadczenie autentyczności możliwe jest dzięki nowej przestrzeni społecznej: „przestrzeni dla ludzi z zewnątrz, którym pozwala się zobaczyć to, co wewnątrz i przeżyć «pierwsze odkrycie», dziecięce odczucie [...] tkwienia z twarzą przylepioną do szyby" (tamże, s. 154). Zachwyt nad tym, co nowe i niezwykłe sprawia, że jednostka buduje swoją, autentyczną w danym momencie, relację między 'widokiem' i 'oznacznikiem'. Relacja ta prowadzi krok dalej - do konstruowania pewnej części nowoczesnego świata. Osobiste doznania budują mechanizmy 2 3 4 2 Polemika z pracami Daniela Boorstina, który używa kategorii „pseudowydarzenia" - za­ spokojenia na poziomie dekoracji, odmiennego od przeżycia podróżniczego, związanego z posta­ cią intelektualną (MacCanell 2002, s. 159-163). Konkluzję warto zestawić z przemyśleniami Zygmunta Baumanna zawartymi w Szkicach o moralności ponowoczesnej. Poszukiwanie wrażeń łatwego łupu i łatwej wspólnoty - oto, według niego, podstawowe cechy wzoru osobowego „turysty" ponowoczesnego (Baumann 1994, s. 30). Warto również zestawić twierdzenie Baumana, że turysta jest „antropologiem wśród tubylców" z fragmentem książki poświęconym relacji turystyka-etnografia w podrozdziale „Metody" z roz­ działu 9 (MacCanell 2002, s, 263-270). Możliwe są dwa rodzaje oznaczników: „oznacznik o zasięgu wzroku" (tablica informacyjna na obiekcie) oraz „oznacznik poza zasięgiem wzroku" (przewodnik, folder, plakat); (MacCanell 2002, s. 173). 3 4 �240 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 5 tożsamościowe, które potem kształtują świat społeczny, jak zauważa Anthony Giddens , pisząc 0 tożsamości nowoczesnej: „Tożsamość jednostki nie jest bezwolną, zdeterminowaną przez czyn­ niki zewnętrzne rzeczą. Jakkolwiek lokalne byłyby konteksty działania jednostek, konstruując swoją tożsamość czynnie uczestniczą one w społecznych oddziaływaniach o globalnych kon­ sekwencjach i implikacjach" (Giddens 2001, s. 4). Interakcja i przeżycie odczuwane są, jak u Goffmana, jednocześnie na trzech poziomach rzeczywistości społecznej, stanowiąc m.in. podstawę strukturyzowania nowoczesności. I w tym wymiarze „autentyczność" nabiera znaczenia podstawowego, służąc do zdefiniowania nowoczes­ ności: „Tym co stanowi szczególną cechę świata nowoczesnego jest zdolność do przekształcenia stosunków materialnych w ekspresje o charakterze symbolicznym [...]. W warunkach ekspansji rzeczywistości alternatywnych kluczem do rozwoju świata nowoczesnego staje się dialektyka autentyczności. Pytanie o autentyczność przekracza i podporządkowuje sobie dawne przeciwsta­ wienia na człowieka i społeczeństwo, normalnego i dewianta" (MacCanell 2002, s. 221). Autor wychodzi poza kategorie alienacji, stosowane przez krytyków kultury, stwierdzając jednocześnie, że autentyczność bycia nie jest tylko ideałem, ale realizuje się „tu i teraz", będąc nieuniknionym wynikiem unowocześnienia i wzrostu zróżnicowania (tamże, s. 223). Konkluzja jest prosta: być to podróżować, opuszczać swoje rzekome społeczeństwo i wkraczać w świat nieznany i jedno­ cześnie prawdziwy. Proces ten podlega ciągłej intensyfikacji i przyspieszeniu. Czy taka wizja świata może się obronić po dwudziestu trzech latach? Dystans, który dzieli pierwsze wydanie i polską edycję Turysty daje samemu autorowi możliwość zrewidowania poglądów na rolę turysty w świecie ponowoczesnym. „Epilog" jest próbą obrony twierdzenia, że „wszyscy jesteśmy turystami". Pozostajemy nimi niewątpliwie, ale czy w równym stopniu? Poszukiwanie autentyczności jest możliwe, ale tylko „na własną rękę", zostaje, co sam autor przyznaje pośrednio, zepchnięte na margines turystyki masowej: „Chodzi o to, że wszystko, na co zwraca się czyjąś uwagę staje się atrakcją. Nawet kwiatki czy liście podniesione z ziemi, by pokazać dziecku [...] Czekają tylko, by ktoś zadał sobie trud pokazania ich komuś innemu, jako czegoś co warto zobaczyć, zauważyć" (MacCanell 2002, s. 292). Przekroczenie subtelnej gra­ nicy między wymianą doświadczeń i wymianą towarową prowadzi, niestety, do nieuchronnego podziału, który autor próbował zanegować dwadzieścia sześć lat temu: podziału na turystę 1 podróżnika. Powstaje opozycja Bohater - Kolaborant. Zjednej strony heros - biorący odpowie­ dzialność za własne zainteresowania i pragnienia obejrzenia bądź pokazania czegoś. Z drugiej - ofiara komercjalizacji, ale jednocześnie współwinny. Jest ofiarą, bo musi podróżować coraz szybciej i częściej po zunifikowanym i jednorodnym świecie korporacji turystycznych tylko po to, by mógł odróżnić swój dom od innych zupełnie podobnych miejsc . W tym kontekście twysta (turysta masowy) staje się dla MacCanella ofiarą korporacji. Jest jednocześnie kolaborantem, bo uczestniczy w procedurze „disneyowskiej kolonizacji kultury globalnej" (Barber 2000), w której nie ma miejsca dla interakcji: kontakt jest sztuczny i nie może zakładać równorzędności partnerów, jest raczej manifestacją siły kultury dominującej/masowej , która włącza w swój za6 7 5 Należy pamiętać, że perspektywa Anthonego Giddensa opiera się na analizie instytucjonal­ nej, która u MacCanella nie ma racji bytu. Ważne pozostają jednak uwagi Giddensa o silnym wzajemnym sprzężeniu wszystkich poziomów od mikro- do makrostruktur: „nowoczesność rady­ kalnie przekształca charakter życia codziennego i zmienia najbardziej osobiste doświadczenia" (Giddens 2001, s. 1). „Globalny wprawdzie, ale monotonny i nijaki jest wreszcie serwis służący odprężeniu nie­ zmordowanych oblatywaczy świata: w każdym zakątku trafiają do równie odpychających, jota w jotę podobnych do siebie terminali lotniczych, sieci restauracyjnych i hotelowych, gdzie w klimatyzowanych, ale i tak dusznych pokojach podsuwa się im, niczym środki uspokajające, tę samą ofertę kaset wideo. Wszelako nigdy nie mieli albo już nie mają siły, aby otworzyć się wewnętrznie na to, co inne, obce, rzeczywiście nowe" (Martin, Schumann 1999, s. 27). Po wkroczeniu na „dziewicze obszary" przemysłu turystycznego powstaje kultura mieszana. W tyglu spotykają się trzy systemy kulturowe: turystów - gości, mieszkańców - gospodarzy 6 7 �241 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA kres kultury autentyczne, wybierając z nich pewne szczególnie atrakcyjne elementy, a z drugiej strony dąży do ciągłej homogenizacji kultur. Mamy do czynienia z, jak to określił Jafa Jafari, megasysternem turystycznym. Jedynym wyjściem jest turystyka „stawiająca opór komercjalizacji" (MacCanell 2002, s. 306), służąca społeczności lokalnej. Niestety, wątek ten pojawia się w ostatnich akapitach książki i nie zostaje podjęty. Wystarczy przyjrzeć się jednak dyskusjom muzealników , by dostrzec, że poszukiwanie autentyczności ciągle trwa. Poszukując nowych sposobów na przyciągnięcie turysty: typu człowieka szukającego nowości i odmienności, twórcy atrakcji wychodzą naprzeciw potrzebom każdego turysty, próbując wydobyć z niego to, co najbardziej wartościowe. Ekspo­ zycja ma współcześnie dostosowywać się do warunków zmieniającej się rzeczywistości: „Uczy w ten sposób tolerancji i poszanowania życia oraz jest instrumentem strukturalizowania rzeczywistości i konstruowania duchowej i kulturowej tożsamości" (Huopainen 1998, s. 51-54). Prezentowanie atrakcji, czy - jak ująłby to MacCanell - widoków, to głównie budowanie pewnej 'historii'. Zazwyczaj historię rekonstruuje się w sposób „kognitywny, chronologiczny i cele­ brujący", podczas gdy należy zmienić sposób prezentacji na bardziej narracyjny, emocjonalny i tematyczny. Nowa prezentacja winna nie tylko rekonstruować, co budować nową formułę historii, która będzie nie tylko nośnikiem informacji, ale przede wszystkim umożliwi interpretację. Atrakcje winny bazować na chęci zmiany w samym odbiorcy i pobudzać do refleksji. Musi zasto­ sować metody efektywnej interpretacji i transferu informacji, łącząc doświadczenia życiowe wspólnoty z jej intelektualnym i duchowym wzrostem. 8 LITERATURA B a r b e r PR. 2000, Dżihad kontra Mcświat, Warszawa: Muza S.A. B a u m a n Z. 1994, Dwa szkice o moralności ponowoczesnej. Warszawa: Instytut Kultury. G ą d e c k i J. 2001, Turystyka czy neokolonializm? Etnografia Po Iska, t. 45, z. 1-2, s. 215-221. G i d d e n s A. 2001, Nowoczesność i tożsamość. „Ja " i społeczeństwo w epoce późnej nowoczes­ ności, Warszawa: PWN. G o f f m a n E. 1981, Człowiek w teatrze życia codziennego, Warszawa: PIW. H u o p a i n e n R. 1998, Museums: a Door to the Future, [w:] Museum International, nr 3, s. 51-55. M a c C a n e l l D. 2002, Turysta. Nowa teoria klasypróżniaczej, Warszawa: Muza S.A. M a r t i n H-R, S c h u m a n n H. 1999, Pułapka globalizacji. Atak na demokrację i dobrobyt, Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie. S c h o u t e n F. 1998, Proffessionals and Visitors: Closing the Gap, [w:] Museum International, nr 4, s. 27-31. Ve b 1 e n T. 1998, Teoria klasy próżniaczej, Warszawa: Muza SA. i system kulturowy pośredników - organizatorów turystyki. Jak nietrudno zauważyć, przewaga należy do kultury obcej i dominującej. Trudno jest o zachowanie choćby pozorów autonomii (Gądecki 2001, s. 219) Chodzi o zbliżenie perspektyw osoby oprowadzającej, przygotowującej scenariusz i od­ biorcy, tak, by zejść z poziomu „profesjonalista organizator - odbiorca dyletant" na poziom bardziej partnerski oparty na wspólnocie poszukiwań. Tytuł artykułu mówi sam za siebie: „Pro­ fesjonaliści i goście. Zbliżenie perspektyw". Tutaj pojawia się kolejna definicja wystawy przy­ szłości. Muzeum (wystawa) musi dostarczać przeżyć unikalnych (U.N.I.Q.U.E. experience); (Schouten 1998, s. 27): Uncommon - odbiegających od codzienności, Novelty - dostarczających całkiem nowych doświadczeń, Inspirational - prowokujących i stymulujących, Quality - zorientowanych na klienta, Understanding - zrozumiałych, Emotions - emocjonalnych. 8 �242 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Beyond Integration. Challenges of Belonging in Diaspora and Exile, Maja Povrzanovič Frykman (red.), Lund 2001, Nordic Academic Press, ss. 224 Problem współistnienia kultur jest dziś - można by powiedzieć - dramatycznie aktualny. We współczesnej Europie coraz częściej zwraca się uwagę na sytuację społeczności imigranckich, często bardzo odmiennych kulturowo. Jak wyglądają relacje imigrantów ze społeczeństwem przyjmującym, a jak z krajem pochodzenia? Z jakimi problemami i wyzwaniami wiąże się przy­ należność do diaspory? Co ma tu do zrobienia etnolog? Praca zbiorowa pod redakcją Mai Povrzanovič Frykman proponuje nowe spojrzenie na te, tak aktualne dziś pytania - spojrzenie z nieco innej strony i trochę dalej sięgające. Głównym tematem książki są zagadnienia związane ze współczesnymi migracjami oraz ze zjawiskami diaspory i uchodźstwa w globalizującym się świecie. Autorzy starają się uwzględnić wiele nowych i często wciąż niedocenianych aspektów tych zagadnień. Chodzi tu więc nie tylko o sam obserwowany wzrost migracji z biednych i niespokojnych części świata do krajów Zachodu, ale raczej o przemiany relacji, łączących społeczności imigrantów zarówno z ich ojczyzną, jak i ze społeczeństwem i państwem stałego pobytu. Przedmiotem zainteresowania są także np. nowe technologie komunikacyjne, umożliwiające utrzymywanie wielorakich i silnych więzi społecznych mimo fizycznej odległości, czy polityka i praktyka administracyjna państw europejskich, mająca regulować napływ obcej ludności i zachowywanie przez nią własnej odręb­ ności i wspólnotowości. Powstają tu bowiem nowe warunki dla konstruowania i negocjowania tożsamości, a w grę wchodzą rozmaite czynniki kulturowe i społeczne, psychologiczne i poli­ tyczne, ekonomiczne i technologiczne. Jednym z podstawowych celów autorów książki jest próba zmodyfikowania starych lub też znalezienia nowych narzędzi analitycznych oraz metod badawczych tak, by pozwoliły uchwycić istotę współczesnych przemian. W tym kontekście używane są terminy diaspora czy transnarodowość (transnationality, transnationalism) i przymiotnik transnarodowy w odniesieniu np. do tożsamości czy społeczności. Jednocześnie, na co wskazuje sam tytuł pracy, chodzi o zapropo­ nowanie takiego ujęcia problematyki społeczności imigranckich, które pozwoliłoby na odejście od przeważającego dotychczas dyskursu integracji, a zwrócenie większej uwagi na zjawisko dia­ spory i transnarodowości właśnie. Myślenie i mówienie o zagadnieniach imigracji - zwłaszcza w ramach politycznego dyskursu skandynawskich państw dobrobytu - odbywa się bowiem wciąż pod znakiem nadrzędnej kategorii integracji. Z tego powodu nie tylko pomija się szereg pro­ blemów o zasadniczym znaczeniu dla samych imigrantów, ale nawet często stwarza się nowe trudności poprzez konstruowanie gotowych, odgórnych identyfikacji, wobec których imigranci muszą się określić. Krytyka ta dotyczny zarówno języka polityki i debat publicznych, jak i profe­ sjonalnego dyskursu analityków przemian społecznych. Autorzy książki (G. Alsmark, M . Berg, M . U . Necef, E. Nordstrom, J. Schwartz, P. Stubbs, Ch. Westin) kierują uwagę raczej ku perspektywie „od wewnątrz". Starają się opisać rzeczy­ wistość uchodźców i imigrantów, tak jak oni sami j ą widzą i przeżywają, z uwzględnieniem ich rozmaitych więzi społecznych trwających mimo ogromnych odległości. Znaczenie przestrzeni geograficznej jako determinantu ograniczającego pole badawcze jest tu zatem znacznie umniej­ szone. Jej miejsce zajmują „wspólnota wyobrażona" oraz komunikacyjna, więzy osobiste, a na­ wet przestrzeń wirtualna. Temat, choć ujęty został jasno, pozostaje bardzo szeroki. Poszczególne artykuły składają się jednak na spójną całość. Jest to możliwe dzięki pewnym tropom tematycznym, które dodatkowo ograniczają tematykę książki. Jednym z takich tropów jest szwedzki i skandynawski kontekst rozpatrywania większości omawianych przypadków (prawie wszyscy autorzy związani są ze szwedzkimi lub duńskimi ośrodkami naukowymi), innym - tematyka związana z kwestią imi­ grantów z krajów byłej Jugosławii. Na książkę składa się rozdział wprowadzający oraz osiem artykułów, podzielonych na dwie grupy. Wprowadzenie autorstwa Mai Povrzanovič Frykman jest zarazem prezentacją zagad­ nień teoretycznych związanych z problemem przynależności diasporycznej we współczesnym �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 243 świecie. Znajdziemy tu rozważania nad samym pojęciem diaspory i transnarodowości, propozy­ cje metodologiczne, a także odwołania do nowej i najnowszej literatury tematu. W części pierwszej, zatytułowanej „Between embodiment and imagination: Imposed and negotiated identities" („Pomiędzy ucieleśnieniem a wyobraźnią: narzucane i negocjowane tożsa­ mości"), omawiany jest problem tożsamości właśnie, traktowanej niejako stała forma, lecz raczej jako złożony i wielopoziomowy proces, na który składa się duża liczba częściowych identyfika­ cji, często, zdawałoby się, niespójnych i pochodzących z bardzo różnych - tak kulturowo, jak i przestrzennie - źródeł. Na przykładach ludzi żyjących w warunkach diaspory możemy zoba­ czyć rozmaite indywidualne strategie i sposoby konstruowania własnej tożsamości oraz zabiega­ nia o jej społeczne i administracyjne uznanie (Nordstrom, Alsmark), a także zmagania się z trau­ ma uchodźstwa (Westin). Towarzyszy temu analiza różnych mechanizmów powstawania pewnych siatek pojęć oraz odgórnie narzucanych identyfikacji, w których ramach imigranci muszą nego­ cjować swoją pozycję (Berg). Konkretne ludzkie przypadki rozpatrywane są z kilku perspektyw - od prawnej i politycznej do psychologicznej, czy wręcz psychiatrycznej, oczywiście z przewagą punktu widzenia etnologii i socjologii oraz nawiązaniami do bogatej skandynawskiej tradycji rozważań nad imigracją, etnicznością i wielokulturowością. Część druga, „Beyond integration: Transnational connections" („Poza integracją: powiązania transnarodowe"), wprowadza nas w rzeczywistość wybranych społeczności diasporycznych i transnarodowych - tureckiej w Niemczech (Necef), macedońskiej w Kopenhadze (Schwartz) oraz chorwackiej w Szwecji (Povrzanovic Frykman). Jeden rozdział poświęcony został swoistej społeczności czy sferze wirtualnej, czyli stronom internetowym i grupom dyskusyjnym skupiają­ cym członków chorwackiej diaspory (Stubbs). Autorzy kładą nacisk na często niewidoczne z zewnątrz podziały, powiązania, cele i motywacje oraz emocje i wyobrażenia, wpływające na życie tych grup i poszczególnych osób. W poszczególnych artykułach można znaleźć również szereg sugestii metodologicznych. Sprowadzają się one głównie do swoistego metodologicznego pragmatyzmu, metoda nie jest tu kwestią ideologiczną. Istotna jest natomiast solidna praca terenowa, obejmująca często długi okres czasu i prowadzona w wielu miejscach (multi-sited ethnography, jak nazwał to George Marcus ). W kilku przypadkach zwraca też uwagę indywidualne, osobiste podejście etnologa do człowieka, z którym prowadzi on badania - głębokie i wielokrotne rozmowy, odpowiedzial­ ność za ingerencje w sferę emocji (Nordstrom, Westin, Alsmark). Obok tradycyjnych metod ciekawe są też nowatorskie badania prowadzone w przestrzeni internetowej (Stubbs) czy „NGOgraphy", czyli łączenie pracy terenowej z działalnością w organizacji pozarządowej (Schwartz). Warto tu podkreślić fakt, że „modne" wątki teoretyczne pojawiające się w książce nie są wprowadzane „na siłę" i nie towarzyszy im aura egzaltacji, a nowatorska całość jest rzeczowa i oparta na etnograficznej praktyce. Jako praca zbiorowa o charakterze wprowadzającym w zakres problematyki transnarodowej, publikacja ta ukazuje zagadnienie w sposób dość szeroki, ale i nieco wyrywkowy. Czyni to bo­ wiem za pośrednictwem artykułów siłą rzeczy nieco fragmentarycznie i ogólnikowo prezen­ tujących badania i wnioski ich autorów. Dlatego też może pozostawić u czytelnika poczucie pewnego niedosytu, który jednak stanowi także zachętę do dalszych studiów. Beyond Integration to książka interesująca i wartościowa, dla której powinno znaleźć się miejsce w księgozbiorach etnologicznych i socjologicznych. Prezentuje ona nowe zagadnienie i nurt teoretyczny a jedocześnie wskazuje na bardzo ważny i aktualny obszar zastosowania wiedzy, wrażliwości i metody etnograficznej. 1 Grzegorz Sokół 1 Marcus G. 1995, Ethnography In/Of the World System: The Emergence of Multi-Sited Ethno­ graphy, Annual Review of Anthropology, vol. 24. �244 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA James Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, Warszawa 2000: Wydawnictwo KR, przełożyli Ewa Dżurak, Joanna Iracka, Ewa Klekot, Maciej Krupa, Sławomir Sikora i Monika Sznajderman, ss. 411 James Clifford przedstawił w Kłopotach z kułturą krytykę etnografii Zachodu, jego „wizji i praktyk" (s. 16). Omawiając muzealnictwo, dzienniki podróży, francuski surrealizm, sztukę plemienną, dzieła autorów, których łączy wielokulturowość, Autor usiłuje odpowiedzieć na kilka ważnych pytań, które stawia we Wstępie: kto posiada taki autorytet, by móc wypowiedzieć się w kwestii tożsamości bądź autentyczności grupy etnicznej, jakie podstawowe elementy wchodzą w skład danej kultury i jakie są jej granice, jak „ja" i „inny" zderzają się w etnograficznych spotkaniach, jak prowadzony jest między nimi dialog, co w dzisiejszych czasach możemy uznać za „lokalne", a co za „globalne"? Ponieważ wielość pytań zakłada wielość odpowiedzi, toteż książka podzielona jest na cztery części, z których każda skupia się na innym wątku. Część pierwsza, DYSKURSY, obejmuje trzy rozdziały i , najogólniej rzecz ujmując, koncen­ truje się na tym, w jaki sposób etnografia opisuje i przedstawia rzeczywistość oraz jaki wpływ na to miała historia. W rozdziale „O autorytecie etnograficznym" Clifford poddaje w wątpliwość „prawdziwą rzeczywistość" opisywaną przez klasycznych etnografów takich jak Bronisław Malinowski, Victor Turner, Franz Boas, argumentując, że etnograficzne pisanie jest procesem „komplikowanym przez działanie licznych subiektywnych i politycznych ograniczeń znajdu­ jących się poza kontrolą piszącego" (s. 33). Rozdział drugi, „Władza i dialog w etnografii: ini­ cjatywa Marcela Griaule'a" przedstawia dwie alternatywne wobec anglo-amerykańskiej metody obserwacji uczestniczącej, stworzone przez Marcela Griaule'a i Marcela Maussa. Pierwszy z nich stworzył metodę, którą można podzielić na dwie struktury. Pierwsza to szczegółowa dokumenta­ cja badanej kultury przez zespół obserwatorów (zbiory, obserwacje, stawianie pytań), druga to kompleks inicjacji, gdzie ważne są „dialektyczne procesy związane z nauczaniem i egzegezą" (s. 76). Mauss natomiast, choć sam był etnografem „gabinetowym", twierdził, że poprzez krótko­ trwałe badanie terenowe nie można poznać całej kultury, winny więc one skupić się na pewnej jej części, bądź „zaatakować poszczególne problemy w przekonaniu, że przywołują one szerszy kon­ tekst" (s. 75). Trzeci rozdział, „O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski", to porówna­ nie twórczości Polaków, którzy dzieła swe pisali w języku angielskim. Clifford pokazuje jak podobne są do siebie procesy tworzenia literackiej fikcji i ubierania przez etnografa kulturowej rzeczywistości w słowa. Dziennik i Argonauci Zachodniego Pacyfiku Bronisława Malinowskiego są dla Clifforda doskonałym przykładem etnograficznej subiektywności - kreowania rzeczywi­ stości podobnej do tej, jaką znajdujemy w beletrystyce. Powoduje to, że „ja" i ten „inny", kultura i jej interpretatorzy, występują jako „byty mniej godne zaufania" (s. 128). Druga część książki, PRZEMIESZCZENIA, łączy dwa światy - sztuki i etnografii. W kolej­ nych pięciu rozdziałach („O surrealizmie etnograficznym", „Poetyka przemieszczenia: Victor Segalen", „Opowiedz o swojej podróży: Michel Leiris", „Polityka neologizmu: Aime Cesaire", „Ogród botaniczny: pocztówki") Clifford rozwija swoją tezę, że kultura to nic innego jak sztuka kolażu, to „zestawienie elementów o różnym pochodzeniu", co „wywołuje poczucie obcości" (s. 17). Etnograf staje się w swej pracy artystą surrealistycznym, który tnie i integruje na nowo elementy badanej rzeczywistości tak, że widoczne są „cięcia i szwy procesu badawczego" (s. 162). To wzajemne przenikanie się etnografii i sztuki Autor popiera przykładami twórczości poetów, pisarzy - podróżników, kończąc tę opowieść rozdziałem-zagadką, rozdziałem-pretek­ stem do rozmyślań o etnografii, nie tylko klasycznej, ale też współczesnej. Część trzecia, KOLEKCJE, przedstawia krytyczną analizę historii kolekcjonowania - jak zmie­ niały się sposoby wystawiania sztuki „prymitywnej" i „kultur" egzotycznych zależnie od uwarunko­ wań historycznych i tego, co było inspiracją do kolekcjonowania - nauka czy sztuka. Przedstawia­ jąc różne wystawy Autor ukazuje, jak odmiennie mogą być traktowane przedmioty „niezachodnie" i ich twórcy - raz są to dzieła sztuki równe obrazom Picassa, raz artefakty ważne dla naukowców. Rozdział dziewiąty, „O kolekcjonowaniu sztuki i kultury", składa się z czterech luźno ze sobą powiązanych części, które poświęcone są procesom zachodzącym w systemie sztuka - kultura. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 245 Czwarta część książki, HISTORIE, zawiera dwa ostatnie rozdziały. Pierwszy z nich, o „Orientalizmie", jest analizą tytułowego Orientalizmu Edwarda Saida jako krytyki „zachodniej wiedzy o egzotyczności" (s. 276). Rozdział kończący książkę („Tożsamość w Mashpee") jest natomiast retrospekcją procesu, jaki toczył się w latach siedemdziesiątych po tym, jak indiańskie plemię Mashpee zażądało zwrotu ziemi. James Clifford tworzył Kłopoty z kulturą przeszło siedem lat (s. 5). Jak sam pisze o swojej książce, jest to „złożony obiekt etnograficzny", „niedokończona lekcja" (s. 20). I tak też, moim zdaniem, należy j ą odczytywać. Każdy rozdział tego dzieła mógłby być bowiem postrzegany jako osobny esej, który może z powodzeniem egzystować poza ramami książki. Z jednej strony jest to wadą, ponieważ Autor w wielu miejscach powtarza pewne wątki. Jak sam przyznaje, nie pisał na nowo wcześniej publikowanych fragmentów (s. 21), co może być pewnym usprawiedli­ wieniem. Z drugiej strony jest to jednak zaletą, gdyż w każdym nowym wydaniu książki mogą zostać dołączone nowe rozdziały, bez naruszania konstrukcji dzieła. Nie jest to książka „łatwa" dla kogoś, kto posiada tylko podstawową wiedzę z antropologii społecznej. Stanowi jednak dla takiej wiedzy doskonałe uzupełnienie o współczesne spojrzenie na etnografię, która od czasu gdy wraz z końcem ery kolonialnej zaczęły zanikać pierwotne społeczeń­ stwa, musiała na nowo określić swój przedmiot. Pojawiło się wtedy także krytyczne ujęcie etnogra­ fii pod postacią antropologii postmodernistycznej, której przedstawicielem jest James Clifford . Wskazuje na to kilka cech: Po pierwsze, Clifford sprzeciwia się spojrzeniu na kulturę „innego" z punktu widzenia „centrum", czyli Zachodu. Po drugie, stosuje język analizy kulturowej właściwy dyskursowi artystycznemu i literackiemu (pojęcie kolażu, metonimii, synekdochy - warto podczas lektury Kłopotów mieć pod rąką_Słownik wyrazów obcych...) . Po trzecie, nie jest Clifford typowym antropologiem, jest on bowiem uznawany za „etnografa tekstu" , który zwracając się ku literaturze, podważa autorytet antropologicznej wiedzy jako „wiernej reprezentacji rzeczywistości", obiektyw­ nego sposobu przedstawiania świata. Ten właśnie wątek jest, moim zdaniem, najciekawiej rozwi­ nięty w pierwszej części książki. Clifford w kontrowersyjny sposób przyrównuje pisarstwo kla­ sycznych etnografów, takich jak Malinowski czy Margaret Mead, do literatury pięknej, z technikami kreowania fikcyjnej rzeczywistości. Być może oburzyłabym się na takie porównanie, gdybym sama, czytając wcześniej fragmenty klasyków etnografii, nie miała wrażenia, że czytam jakąś książkę z gatunku fantasy... U Clifforda znalazłam wytłumaczenie mojego wrażenia. Pisze on bowiem, że przekładając swoje doświadczenie na formę tekstową, etnograf dokonuje subiektywizacji opisywa­ nych fragmentów rzeczywistości, jest ograniczony przez czynniki polityczne, czego nie jest w pełni świadomy. Konstruując tekst, etnograf konstruuje nową rzeczywistość, nadaje jej tożsamość i dla­ tego staje się ona pełna wieloznaczności, wręcz nierealna. James Clifford nie odpowiada wprost na zadane przez siebie we „Wstępie" pytania. Poja­ wiają się one często na kartach Kłopotów z kulturą, nie dając od siebie „odpocząć", zmuszając czytelnika do ciągłej refleksji na ich temat. Każdy rozdział jest pretekstem do przemyśleń nie tylko na temat klasycznej czy współczesnej etnografii, ale też na temat ciągłej dominacji kulturowej Zachodu, dominacji spojrzenia na inne kultury z pozycji „centrum". Po takich przemyśleniach śmieszne wydają się żądania niektórych państw Zachodu, by Korea Południowa zrezygnowała z uchylenia ustawy regulującej wyrób kiełbasy z psów... Agnieszka Ewa Taper 1 2 3 1 Choć Robert Pool uważa Clifforda za „nie do końca wysublimowanego modernistę" (Robert Pool, Etnografia postmodernistyczna?, [w:] Michał Buchowski (red.), Amerykańska antropologia postmodernistyczna, Instytut Kultury, Warszawa 1999, s. 268-290), wydaje się jednak, że Kłopoty z kulturą dowodzą, że jest on raczej antropologiem postmodernistycznym. Patrz: Marcin Lubas, Pojęcie zróżnicowania kulturowego w antropologii postmodernistycz­ nej, kwartalnik Kultura współczesności, nr 2 (20), Instytut Kultury, Warszawa, 1999, s. 123-136. Michał Buchowski, Marian Kempny, Czy istnieje antropologia postmodernistyczna?, [w:] Michał Buchowski (red.), Amerykańska antropologia postmodernistyczna, Instytut Kultury, Warszawa 1999, s. 9-28. 2 3 �246 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Trudne sąsiedztwa. Z socjologii konfliktów narodowościowych, Aleksandra Jasińska-Kania (red.), Warszawa 2001: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, ss. 247 Książka Trudne sąsiedztwa. Z socjologii konfliktów narodowościowych, redagowana przez Aleksandrę Jasińską-Kanię, porusza temat bardzo ważny i od wielu lat niezmiennie aktualny. Autorzy prezentują rozmaite podejścia do problemu. W omawianej publikacji znajdują się za­ równo rozważania czysto teoretyczne, jak i analizy konkretnych przypadków W części artyku­ łów konflikt narodowościowy stanowi bezpośredni przedmiot badania, w części natomiast jest obecny niejako w tle - leży na przykład u podstaw analizowanych przez autorów współczesnych stereotypów etnicznych, determinuje wzajemne postrzeganie się grup narodowych. Trzy pierwsze rozdziały wyznaczają ramy teoretyczne pracy i tym samym kreślą drogi możliwych analiz materiału empirycznego przedstawionego w kolejnych tekstach. Aleksandra Jasińska-Kania prezentuje wybrane perspektywy teoretyczne stosowane do wyjaśniania i przewidywania konfliktów narodowościowych oraz etnicznych: perspektywę socjobiologii, teorii racjonalnego wyboru i teorii modernizacji. Następnie konfrontuje wnioski, wysuwane w ramach każdego z wymienionych podejść, z wynikami konkretnych badań. Autor drugiego rozdziału, Jerzy Szacki, snuje swe rozważanie wokół pojęcia nacjonalizmu. Przede wszystkim zwraca uwagę na wewnętrzne zróżnicowanie tego zjawiska. Podkreśla również trudności związane ze stworzeniem uniwersalnej definicji nacjonalizmu. Celem Barbary Szackiej jest ukazanie roli, jaką w procesie tworzenia tożsamości narodowej i etnicznej pełni pamięć społeczna. Autorka za najważniejsze elementy identyfikacji narodowej uznaje wspólną prze­ szłość i terytorium. Renata Siemieńska, reprezentująca podejście bardziej empiryczne, analizuje stosunki międzyetniczne w Europie Środkowej i Wschodniej w kontekście postępujących procesów demokraty­ zacji i unifikacji. Po prześledzeniu wyników badań przeprowadzonych w tym regionie wyodręb­ nia kilka zasad regulujących wzajemną percepcję narodów. O ocenie danej grupy decyduje m.in. zajmowana przez nią pozycja na skali bogactwa oraz położenie geograficzne. Konsekwencją tych nieuświadamianych wzorów jest charakterystyczna dla narodów Europy Środkowej i Wschod­ niej „wybiórcza" tolerancja. Konkretnym przypadkiem konfliktu narodowościowego - konfliktem albańsko-serbskim - zajmuje się Marek Tabin. Kładzie on szczególny nacisk na kwestie związane z funkcjonowa­ niem kosowskiego państwa podziemnego. Biorąc za przykład sytuację w byłej Jugosławii, poka­ zuje ciemną stronę idei państwa narodowego. Prognozy autora nie tchną optymizmem - według niego, pokojowe współistnienie obu skłóconych grup nie będzie możliwe nawet w bliżej nie­ określonej przyszłości. Praca Ewy Nasalskiej stanowi analizę treści polskich i niemieckich podręczników szkolnych. Badaczka pokazuje czytelnikowi, że te same wydarzenia są prezentowane młodzieży w obu kra­ jach w odmienny sposób. Porusza tym samym kwestię niezwykle istotną - podręcznik bowiem, uważany przez młodych ludzi za źródło obiektywnej wiedzy, odgrywa dużą rolę w kształtowaniu postaw względem innych narodów. Artykuł Joanny Koniecznej dotyczy wzajemnych stereotypów Polaków i Rosjan. Autorka wyróżnia dwa częściowo przeciwstawne obrazy Polaka rysujące się w społeczeństwie rosyjskim - pozytywny „braci Słowian" i negatywny „jaśniepanów Polaków". Podkreśla ich zależność od wydarzeń historycznych i bieżącej polityki. Stereotyp Rosjanina w naszym kraju również układa się dwutorowo. Przybysz ze Wschodu budzi niechęć, ponieważ kojarzy się przede wszystkim z okupantem i przestępcą. Z drugiej strony, jest też postrzegany jako „otwarta dusza" - jednak ten wizerunek odchodzi już w przeszłość. Badania Roberta Wyszyńskiego ogniskują się wokół związku kultury grupy polonijnej z Kazachstanu z dominującym nurtem polskiej kultury narodowej. Autor próbuje określić owe powiązania, wykorzystując koncepcje Stanisława Ossowskiego, Jerzego Smolicza i Antoniny Kłoskowskiej. Dochodzi do wniosku, że tożsamość narodowa kazachstańskich Polaków jest tworzona przede wszystkim w sposób świadomy, na drodze refleksji i samookreślenia. Kryteria �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 247 kulturalistyczne, które Wyszyńskiemu początkowo wydawały się najważniejsze, okazały się za­ tem być elementem wtórnym wobec czynników psychologicznych. Polacy są powszechnie posądzani o antysemityzm. Ireneusz Krzemiński, stojąc na czele zespołu badawczego, postanowił sprawdzić, czy ten stereotyp odpowiada rzeczywistości. W społe­ czeństwie polskim zdiagnozował dwa rodzaje postaw antyżydowskich - dość popularny antyse­ mityzm nowoczesny (sięgający do argumentów politycznych) i stosunkowo wąsko rozprzestrze­ niony antysemityzm tradycyjny (motywowany religijnie). Autor poszukuje źródeł „antysemityzmu bez Żydów" w polskiej tożsamości narodowej - zakłada, iż oba narody konkurują ze sobą 0 wyższe miejsce na skali moralno-kulturowej. Wspólnym polem zainteresowań Ewy Nowickiej oraz Anny Gizy-Poleszuk i Jana Poleszuka jest zamieszkująca Polskę społeczność Cyganów. Ewa Nowicka po raz kolejny sięga do kon­ cepcji swojskości i obcości - pojęcia te służą jej do przedstawienia stosunku grupy dominu­ jącej do wspomnianej mniejszości romskiej. Okazuje się, że Cyganie są postrzegani jako „swoi" 1 „obcy" zarazem. Ich swojskość została nadbudowana na bliskości terytorialnej, wynika z ich „odwiecznego sąsiedztwa", obcość natomiast rodzi się z ich domniemanej inności społecznej, kulturowej, fizycznej i psychicznej. Artykuł Anny Gizy-Poleszuk i Jana Poleszuka wydaje się być doskonałym uzupełnieniem tekstu Ewy Nowickiej ilustrującego pokojową koegzystencję obu grup. Państwo Poleszuk pokazują, w jaki sposób marginalnie zarysowany przez Nowicką „czarny scenariusz" stosunków polsko-romskich realizuje się w praktyce. Autorzy, szczegóło­ wo analizując konflikt w Mławie, dochodzą do przekonania, iż jego wyjaśnień należy szukać w kategoriach społecznych. Omawiana książka zawiera referaty wygłoszone na konferencji zorganizowanej w maju 1995 roku przez Zakład Socjologii Ogólnej Instytutu Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego. Przedstawiony materiał pochodzi zatem w większości z badań zakończonych w połowie lat dzie­ więćdziesiątych. Zapewne nie mógł on ulec od tego czasu całkowitej dezaktualizacji, ale trudno oczekiwać, że przedmiot badania trwa do tej pory w stanie niezmienionym. Podnoszony przeze mnie zarzut dotyczy niektórych artykułów, opierających się na badaniach empirycznych, analizu­ jących konkretne zjawiska społeczne. Ich autorzy najwyraźniej wymagają od czytelnika wiedzy wystarczającej do samodzielnego „dopisania ciągu dalszego", tymczasem zadanie to powinno zostać wypełnione przez nich samych. Biorąc dodatkowo pod uwagę fakt, że pewne fragmenty pracy zostały już wcześniej opublikowane w niezmienionej formie w innych źródłach, być może należałoby w podtytule książki umieścić informację: „Materiały z konferencji". Doprecyzowanie to pozwoliłoby uniknąć powyższych uwag. Praca redagowana przez Aleksandrę Jasińską-Kanię skłoniła mnie do refleksji nad tym, gdzie na przedstawionej „mapie sąsiedztwa" sytuuje się Polska. Czy Polak również jest „trudnym sąsia­ dem"? Z tekstu Barbary Szackiej można się dowiedzieć między innymi tego, że identyfikujemy się głównie poprzez historię. Z przytoczonych badań wynika, iż rola tego czynnika w budowie polskiej tożsamości narodowej jest znacznie większa niż w przypadku grupy porównawczej - Szwajcarów (Jasińska-Kania 2001, s. 41-42). Niewykluczone, iż w tym właśnie fakcie można poszukiwać jed­ nego ze źródeł negatywnego stereotypu Rosjan, o którym czytamy w artykule Joanny Koniecznej. Zaszłości historyczne decydują w pewnej mierze o dzisiejszym postrzeganiu naszego największego sąsiada (i nie tylko jego). Jak wynika z badań - Rosjanie (a także Żydzi i Cyganie) zdają sobie sprawę z polskiej nieprzychylności (por. Jasińska-Kania 2001, s. 152, 172, 242). Na koniec warto dodać, że zwrócenia uwagi na zagadnienie konfliktu o podłożu narodo­ wościowym potrzebuje również zmierzająca do zjednoczenia Europa. Odpowiednie zdiagnozowanie tego problemu i odszukanie właściwej drogi jego rozwiązania częściowo stanowić może o powodzeniu integracji. Pozostaje mi zatem tylko mieć nadzieję, że osoby odpowiedzialne za przebieg procesów unifikacyjnych, stojące na różnych szczeblach drabiny administracji publicz­ nej, również do tej książki dotrą. Katarzyna Kulikowska �248 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Roman Dzwonkowski SAC, Oleg Gorbaniuk, Julia Gorbaniuk, Postawy katolików obrządku łacińskiego na Ukrainie wobec języka polskiego, Lublin 2001: Towarzystwo Naukowe Katolic­ kiego Uniwersytetu Lubelskiego, ss. 230, wykresy statystyczne, tabele 1 Kościół rzymsko-katolicki na Ziemiach Zabranych oraz na terenie przedrewolucyjnej Rosji traktowany był przez władze oraz rosyjskie otoczenie jako „Kościół polski" lub Kościół przede wszystkim Polaków. Oni to bowiem stanowili w skali Imperium około 80% wiernych tego wy­ znania. Praktycznie tak samo Kościół katolicki obrządku łacińskiego w ZSSR określały władze sowieckie. Dla niekatolickiego otoczenia, zwłaszcza dla prawosławnej większości, wyznanie katolickie było jednoznacznie „polską wiarą". To określenie, na dawnych kresach I-szej i II-giej Rzeczypospolitej, funkcjonuje nadal i dookreśla niejako etnograficznie substrát ludzki Kościoła rzymsko-katolickiego. Było zatem rzeczą oczywistą, iż nabożeństwo dodatkowe i paraliturgia do czasu reform Soboru Watykańskiego I I odbywały się w „polskim kościele" w języku polskim. Po zmianach soborowych, język narodowy, w tym przypadku polski, był językiem mszy Św., katechezy oraz osobistej modlitwy wiernych. Na kresach, zwłaszcza dla wiernych Polaków i ówczesnych tamtejszych duchownych, również w większości Polaków, było to oczywiste, natu­ ralne i samo przez się zrozumiałe. Tym bardziej, po roku 1988, gdy na fali gorbaczowowskiej piriestrojki nastąpiło gwałtowne ujawnienie zasięgu wiernych, którzy zaczęli odzyskiwać swoje polskie świątynie. Na Białorusi i Ukrainie wszystkie wspólnoty wiernych, które doprowadziły do odzyskania budynków i uruchomienia świątyń były wspólnotami Polaków. Podkreślam ten fakt gdyż wszelkie późniejsze działania na rzecz białorutenizowania i ukrainizowania Kościoła miały charakter zewnętrzny, obcy środowisku, które świątynie reaktywowało. Kościół na Wschodzie odrodził się jako polski z ducha, tradycji i języka. Piszący te słowa był tego naocznym świad­ kiem (na Białorusi, Ukrainie i Litwie). Równocześnie jednak z tym zjawiskiem, na Białorusi i Ukrainie, rozpoczęła się niezwykle silna presja polityczna na depolonizację Kościoła, którą podjęły najpierw środowiska odrodzeniowe (nacjonalistyczne) a w ślad za nimi (w znacznie mniejszej mierze) władze państwowe. Presja ta dotyczyła właśnie języka liturgii i była pochodną tez o tym, że „na Białorusi (Ukrainie) nie ma Polaków, są jedynie spolonizowani Biało­ rusini (Ukraińcy) - katolicy". Wspomniane środowiska presji, wykorzystując zewnętrzny fakt, iż duchownymi w tym okresie byli w przeważającej mierze przyjezdni księża - Polacy, wysunęły oskarżenia, z których miało wynikać, że duchowni ci „polonizują Białorusinów (Ukraińców)". Owa opinia kolportowana jest po dzień dzisiejszy (także w liberalnej i nie zorientowanej prasie polskiej) mimo, iż - jak zaznaczam niżej - jest absolutnie nieprawdziwa, a w przypadku Ukrainy i Białorusi wschodniej (przedwojenna BSSR) wręcz odwrotna, gdyż to właśnie duchowni przy­ bysze po krótkim okresie adaptacji do miejscowych warunków, wbrew woli wiernych, podjęli dzieło odwrotne - depolonizacji liturgii, co w praktyce oznacza depolonizację znacznej części wiernych, w tym w szczególności młodzieży i dzieci z tutejszych polskich rodzin, dzięki którym 1 Należy w tym miejscu podkreślić stosowane, a właściwie przypominane tutaj pojęcie, gdyż polityka oświatowa PRL-u doprowadziła do powszechnego mniemania, iż zabór rosyjski to tylko Królestwo Polskie, Kongresówka - czyli obszar do Bugu. Tak w dość oczywisty sposób rzecz prezentowały wszystkie szkolne podręczniki tamtego czasu. To przeświadczenie w praktyce pozostało do dnia dzisiejszego. Co ciekawsze, tak też kwestię widzą np. dzisiejsi niekomuni­ styczni historycy białoruscy, którzy m. in. uważają, że Rosja nie dokonywała rozbiorów Polski, utożsamianej właśnie z Kongresówką, i to niecałą (!), lecz „dołączała" kolejne tereny Białorusi. Granica I I I rozbioru Polski, wytyczona jako zachodnia rubież władztwa moskiewskiego, obok wspomnianej w tym tekście granicy między nie istniejącymi jeszcze państwami Białorusią i Ukrainą, ustalonej przy okazji zawierania Unii Polski z Litwą, okazała się jedną z najtrwalszych w Europie. W 1919 r. pojawiła się w nowej wersji jako „Linia Curzona". W 1939 r. stanie się granicą między I I I Rzeszą a ZSRR (w 1795 r. między Prusami a Rosją), a od 1944 г., jako zmody­ fikowana Linia Curzona, jest już granicą wschodnią, najpierw PRL, a teraz I I I Rzeczypospolitej. �249 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA wiara w ogóle została tutaj zachowana. Na ten aspekt sprawy, w naukowy i udokumentowany sposób, zwracał uwagę już w roku 1994 współautor recenzowanej pozycji . Zbadaniu i wszechstronnej współczesnej analizie tego właśnie zjawiska poświęcona jest praca R. Dzwonkowskiego, O. Gorbaniuka i J. Gorbaniuk. Opracowanie powstało jako efekt precyzyjnych i dogłębnych badań terenowych prowadzo­ nych reprezentatywnymi metodami socjo- i psychologicznym z zastosowaniem najnowszego apa­ ratu i metod badań statystycznych. Odnosi się do całego obszaru Ukrainy, z podziałem na dwa odmiennie ukształtowane historycznie środowiska, jakimi są Ukraina Zachodnia (przedwojenne południowo-wschodnie województwa I I RP oraz Wołyń) i Wschodnia (przedwojenna USSR). Obserwacje, wyniki i tezy udowodnione są przywołaniem reprezentatywnych wypowiedzi respondentów, tabelami, wykresami i diagramami (111 ilustracji - rysunków, 5 tabel i 10 załączni­ ków ilustrujących dane metodyczne o przedmiocie badania np. wyniki zatytułowane: „Czynniki powodujące wynarodowienie Polaków przed r. 1990" czy „Poziom religijności a przywiązanie emocjonalne do języka polskiego") ujmującymi rzecz tak szczegółowo, jak i całościowo w odnie­ sieniu do kompletu badanych cech. Reprezentatywne próby badawcze odniesione zostały do parafii wiejskich, małomiasteczkowych i miejskich, zaś respondenci podzieleni na równie reprezenta­ tywne kategorie wiekowe i środowiskowe. Podkreślamy w tym miejscu rzetelność badań i pełny zakres zastosowanego aparatu badawczego rzutującego na wiarygodność i przydatność praktycz­ ną ustaleń, wniosków oraz tez, jakie przedstawili autorzy Praca składa się z wprowadzenia, wyjaśnienia celu i przyjętych metod badawczych oraz dwu merytorycznych rozdziałów („Język polski w świetle wypowiedzi ankietowanych" i „Postawa wobec języka polskiego i polskości w świetle opinii o parafiach", zakończenia, wykazu załączni­ ków oraz tabel (rysunków) i streszczenia, w tym także w języku angielskim oraz ukraińskim. Podkreślmy także, iż opracowanie mające w założeniu klasyczną formułę „raportu z badań", wykroczyło znacznie dalej poza tę formułę a zaprezentowana treść książki jest daleko szersza aniżeli to, co sugeruje jej tytuł. Obok bowiem zbadanych i udokumentowanych „postaw" ukazuje genezę środowiska, tj. badanych katolików-Polaków, okoliczności związane z zachowaniem świadomości, tak narodowej jak i konfesyjnej, oraz ukazuje przyczyny i związane z nimi narodo­ we, społeczne i konfesyjne konsekwencje, wywołane okolicznością praktycznego wyrugowania języka polskiego z liturgii (Kościoła) w zdecydowanej większości parafii rzymsko-katolickich na Ukrainie. Stan i wyniki przeprowadzonych badań odnoszą się do roku 2000. Jak ustalili autorzy recenzowanej pozycji, po 10-12 latach renesansu Kościoła polskiego na Ukrainie proporcje językowe w tamtejszym kościele rzymsko-katolickim (łacińskim) są następu­ jące: 59% liturgia wyłącznie po ukraińsku, 27% po polsku, „naprzemiennie" 2%, okazjonalnie i „nieproporcjonalnie" po ukraińsku 10%, w formule „mieszanej" 2%. Zaznaczone wyżej „ 2 7 % " to w większości parafie na Ukrainie zachodniej. A wszystko to na tle następujących danych - faktów, z których wynika, że: w 89% „językiem pierwszej modlitwy" badanych był polski (ukraiński - 7%), językiem „prywatnej modlitwy w domu" jest w 83% język polski, 56% respondentów ma wpis w dowodzie osobistym stwierdzający narodowość polską a 7 1 % 2 3 2 Jest paradoksem, że wielu publicystów, obcych i polskich, w kraju i za granicą, jedno­ stronnie informowanych i zwykle niechętnych Polakom, urobilo tym właśnie księżom opinię polonizatorów ludności białoruskiej i ukraińskiej; por. Roman Dzwonkowski SAC, Polacy na daw­ nych kresach wschodnich. Z problematyki narodowościowej i religijnej, Lublin 1994. Wcześniej, R. Dzwonkowski, piszący pod pseudonimem Lida, pisał o tym wielokrotnie, m.in. na łamach paryskiej Kultury. Zagadnienie masowych fałszerstw oraz ukrywania (przed represjami) statystyk dotyczących liczby i rozmieszczenia Polaków na Ukrainie jest powszechnie znane. Stąd podaną wartość cechy należy znać za w znacznej mierze zaniżoną. Zjawisko miało miejsce za caratu, ZSSR i jest obecne współcześnie. Do danych statystyk narodowościowych okresu sowieckiego należy podchodzić z największą ostrożnością. Szacunki, przyjmowane na podstawie badań terenowych, pozwalają na 3 �250 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA samoidentyfikuje się (jednoznacznie, bez wątpliwości) jako Polacy. Na tym tle szczególnie charakterystycznymi ustaleniami autorów są dwie cechy: 67% duchownych to księża pochodzą­ cy z Polski (Polacy) i ta, że w 92% wierni, w ogromnej większości świadomi Polacy nie mieli żadnej możliwości wyboru, gdy idzie o wprowadzany autorytatywnie przez duchownego język liturgii, który to język praktycznie zawsze rugował dotychczasowy - polski. To podstawowe zestawienie stanowi clou wyników badań, które, jak to podkreślałem, są wszechstronne, szcze­ gółowe i reprezentatywne. Nie sposób w omówieniu przytaczać ich wszystkich. Wszystkie nato­ miast powinny stać się przedmiotem szczegółowego oglądu badaczy tematu, zainteresowanych tematyką, zaś przede wszystkim - duchowieństwa, które jest głównym sprawcą czegoś, czego nigdy na tych terenach nie było: z inicjatywy własnej - depolonizacji Kościoła i pośrednio - ukrainizacji tutejszych katolików-Polaków. Autorzy opracowania przytaczają reprezentatywne wypowiedzi wiernych, w których odczuciu sytuacja językowa to coś dla nich nie tylko niezrozumiałego ale i niezasłużona krzywda w świetle tego, co było tutaj tradycją. Niezasłużona tym bardziej i jeszcze bardziej niezrozumiała, że realizowana nie przez władze państwa ukraińskiego, lecz przez samych księży i to w większości ich rodaków z duchowej Ojczyzny, Polski, którą z uwagi na swe przejścia i cierpienia, wręcz idealizują. Nie bez powodu zatem autorzy badań i opracowania o problematyce języka (też alfabetu prawosławnego w łacińskiej literaturze i księgach liturgicznych łacińskiego Kościoła) - wnioski z badań kończą uwagami i hipotezami zawartymi w podrozdziale zatytułowanym „Perspektywy zachowania polskości". Uwagi, wnioski i hipotezy z tej właśnie perspektywy są, jak to zaznaczają autorzy, „bardzo pesymistyczne", gdyż zaledwie 5% badanych oceniło per­ spektywy zachowania polskości jako dobre. Ustalenia własne badaczy prowadzą do wniosków, iż „przyszłość Polaków w 80% jest tam pod znakiem zapytania", z tym, że na Ukrainie zachodniej aż 69% badanych uznało perspektywy za „żadne" a 18% jako „nikłe". Na Ukrainie wschodniej perspektywy przetrwania polskości, według cech „żadne", „nikłe" i „przeciętne", wynoszą, według ustaleń autorów - 78%, podkreślając przy tym że, ukrainizacja Kościoła na tym obszarze „pośpieszna, odgórna, nie uzgodniona z parafianami i dokonana wbrew ich woli eliminacja języka polskiego z Kościoła oraz z wychowania religijnego młodego pokolenia o polskich korzeniach nie rozwiązała w istocie żadnego problemu poza ostatecznym rozstrzygnięciem kwestii polskiej w tych miejscowościach" (s. 195). To wszystko jest w pierwszej mierze dziełem samych duchownych (i sióstr zakonnych prowadzących tam katechezę), którzy „niejednokrotnie na drodze wyraźnej manipulacji i nadużyć [...] powoływali się [...] m.in. na rzekome polecenie Ojca Świętego". Zjawisko (depolonizacja - ukrainizacja językowa) spotyka się z przychylnością władz ukraińskich, poparciem ukraińskich środowisk nacjonalistycznych oraz popierającym zrozumieniem otoczenia ukraińskiego. Jedynym niepolskim ośrodkiem, który ocenia to negatyw­ nie są koła miejscowej Cerkwi prawosławnej, które w rusinizacji (ukrainizacji) liturgii łacińskiej upatrują ułatwienie dla prozelityzmu, tym bardziej, że ukrainizujący Kościół duchowni ma­ sowo używają pojęcia „cerkwa" (cerkiew) na oznaczenie dotychczasowego „kościoła", mimo iż poza wielu innymi przemawiającymi przeciwko temu względami, język rosyjski i ukraiński znają pojęcie „kościół" a sam wyraz nie jest pochodzenia polskiego, lecz czeskiego. Ma się rozumieć, że ukraińskie otoczenie o tym ostatnim nie wie, traktując pojęcie „kościół" jako immanentnie związane z polskością. Sytuacji takiej, opisanej przez autorów opracowania, nigdy nie było w Kościele katolickim na Wschodzie. Owszem, działania depolonizacyjne - rusyfikatorskie miały miejsce w drugiej połowie X I X wieku i były wspierane przez władze zaborcze, lecz ich wdrażaniem, w tym pisa­ niem tzw. trebników, czyli liturgii i katechizmu w języku rosyjskim, zajmowali się odosobnieni księża i hierarchowie diecezji wschodnich. Duchowni ci, w opinii parafian (Polaków) cieszyli się jednoznacznie złą sławą „renegatów". Po klęsce ich przedsięwzięć oni sami i ich dzieło po­ padły w niesławną niepamięć. Przypomnieniu tej niechlubnej karty na tle heroicznych postaw postawienie tezy, że dane te, w odniesieniu do Polaków, z wyjątkiem Litewskiej SSR, gdzie sto­ sowano polityczną zasadę divide et impera, są zaniżone mniej więcej dwukrotnie. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 251 wiernych i większości duchowieństwa katolickiego na obszarach diecezji mińskiej i archidiecezji mohylowskiej poświęcili dokumentalne opracowanie Dionizy Bączkowski i Józefat Żyskar. To cen­ ne opracowanie zostało w roku 2001 wydane jako reprint, pod redakcją Ryszarda Brykowskiego . Praca R. Dzwonkowskiego, O. i J. Gorbaniuków jest niezwykle ważna. Podejmuje bowiem i , co ważniejsze - dowodnie oraz obiektywnie wyjaśnia, nie tylko problematykę językową w Kościele łacińskim na współczesnej Ukrainie ale, co równie ważne, ukazuje socjologiczny i psychologiczny portret wierzących, katolików w tym państwie. Ukazuje złożone stosunki z otoczeniem oraz wskazuje i wyjaśnia wielki splot historycznych oraz współczesnych uwarunko­ wań, które zapewniły, mimo wszystkie przeciwności, przetrwanie świadomości narodowej i wiary tamtejszych Polaków. Aż do ... wolności religijnej po roku 1988-1990, która to „wolność" stała się niespodziewanie dla zainteresowanych początkiem końca. Ukazanie stanu dzisiejszego na wspomnianym tle to ważne ustalenie badawcze. Należy życzyć ks. prof. Dzwonkowskiemu, by zechciał się podjąć (i uzyskał środki na badania) opracowania tej samej problematyki w odniesie­ niu do współczesnej Republiki Białoruś, gdzie w 10 min. państwie szacuje się liczbę katolików rzymskich na około 2-2,5 min, oficjalne statystyki narodowościowe zaniżają natomiast liczbę tamtejszych, autochtonicznych Polaków do zaledwie 3,9% mieszkańców państwa. Polaków utoż­ samiających się z katolicyzmem z kolei określa się tam, jak już wyżej wspomniano, jako „Biało­ rusinów - katolików" lub co najwyżej „kościelnych Polaków" . Recenzowaną pozycję polecam wszystkim, interesującym się problematyką konfesyjną i narodowościową we współczesnym państwie ukraińskim. Bardzo wiele wyjaśni ona zarówno historykowi, politologowi, etnologowi, jak i językoznawcy. Nie znam liczebności nakładu. Sądząc jednak z naukowego charakteru oraz źródła finansowania {grant KBN) sądzić należy, iż nakład nie jest wielki. To jedyna wada recenzowanego opracowania, które, z uwagi na treść, winno się znaleźć jako lektura obowiązkowa w bibliotece każdego dekanatu rzymsko-katolickiego na Ukrai­ nie, a także w seminariach duchownych tamtejszych i w Polsce. 4 5 Zdzisław J. Winnicki Ks. Edward Walewander, Problematyka wychowawcza w środowiskach emigracyjnych, Lublin 2000: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, ss. 106, ilustracje Problematyka wychowania jednostki od zawsze nurtowała pedagogów, psychologów, socjo­ logów, nauczycieli, księży, rodziców i wszystkich tych, którzy zdają sobie sprawę z konieczności przekazania podstawowych wartości obowiązujących w danym społeczeństwie, kulturze. Czło­ wiek od zarania swojego życia potrzebuje kogoś, kto pokieruje nim, pomoże wydobyć i rozwinąć w pełni wartości, uwrażliwi na dobro i zło. Podstawową komórką wychowawczą jednostki jest rodzina. O tym pisze wielu znanych pedagogów, psychologów (również innych badaczy), m.in. T. Kukołowicz, M . Ziemska, J. Rembowski, M . Przetacznik-Gierowska i in. Rodzina, a w szczególności rodzice, mają ogromny wpływ na rozwój dziecka. To w rodzinie zapoznaje się ono z funkcjonowaniem państwa, Kościoła, uczy się współżycia z innymi, a szczególnie z osoba­ mi starszymi. Rodzina jest dostarczycielem wzorców identyfikacyjnych: z płcią, rolą społeczną, wartościami, narodowością, wyznaniem. Jednostka musi mieć punkt odniesienia do czegoś lub 4 Nasze Kościoły. Tom I , Część 1: Archidiecezja Mohylowska. Mohylowszczyzna; Tom I , Część 2: Diecezja Mińska; Tom I , Część 3: Archidiecezja Mohylowska, Witebszczyzna, Reprint serii wydawniczej „Nasze Kościoły" w archidiecezji mohylowskiej i diecezji mińskiej został wykonany z inicjatywy Ośrodka do spraw Polskiego Dziedzictwa Kulturowego poza Granicami Kraju - Sto­ warzyszenia Wspólnota Polska przez Wydawnictwo Biblioteki Narodowej, Warszawa 2001. Por. na ten temat: I . Kabzińska, Wśród „kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na Białorusi, Warszawa 1999. 5 �252 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA kogoś, stanowi to niezbędne źródło w poznaniu własnego „ja", pomaga na drodze do samodosko­ nalenia się, rozwoju poczucia tożsamości. Pomaga w odpowiedzi na pytanie - „kim jestem". Podkreślić należy, iż na rozwój jednostki ludzkiej wpływają także w sposób istotny takie czynniki, jak: dziedziczność, wychowanie, środowisko społeczne (kultura) i własna aktywność. Na danym etapie rozwoju człowieka spełniają one pierwszorzędną rolę ustępując miejsce następ­ nym. Tak więc, w zależności od jakości pierwotnego środowiska wychowawczego jednostki - rodziny - rozwija się jej własna aktywność oraz pełnowartościowe funkcjonowanie w środo­ wisku społecznym. Nadrzędnym zaś czynnikiem nad wychowaniem jest dziedziczność, która warunkuje, niepoddające się w pełni czynnikowi wychowawczemu, pewne zachowania jednostki, jej umiejętności i predyspozycje. Narodowość stanowi jeden z wyznaczników tożsamości jednostki. Polacy są narodem, który dotkliwie odczuł politykę depolonizacji, przymusu wyrzeczenia się swojej narodowości. Wskutek wydarzeń losowych oraz innych przyczyn Polacy znaleźli się w wielu krajach Europy Zachod­ niej i Wschodniej, a także na innych kontynentach, w tym m.in. w Ameryce Południowej. Fakt znalezienia się w obcym kraju, w obcej i nieznanej kulturze i jednoczesnej konieczności za­ adaptowania się w nowym środowisku - wymagały od emigranta, zesłańca, wychodźcy, robot­ nika sezonowego wysiłku, „przełamania się" i otwarcia się na nową rzeczywistość. Z drugiej strony, tęsknota za Ojczyzną gromadziła ich wokół środowisk i symboli z tą Ojczyzną kojarzo­ nych. To przywodziło ich do miejsca, które katalizowało wszystkie te wartości. Miejscem tym był Kościół Katolicki, w którym kapłan, na ogół Polak, obok wypełniania funkcji duszpasterza pełnił naturalną rolę wychowawcy, autorytetu, a także przypominał swoją obecnością ojczysty kraj. Środowisko parafialne odgrywało przy tym wielofunkcyjną rolę, w szczególności eduka­ cyjno-wychowawcza, w stosunku do dzieci emigrantów, które zdobywały tutaj także podsta­ w o w ą wiedzę historyczną, językową i kulturową związaną z krajem pochodzenia rodziców. Owe potrzeby leżały u genezy powstania sieci szkolnictwa parafialnego, które stało się do czasów nam współczesnych trwałą instytucją. Zagadnieniu roli parafii katolickich jako centrum edukacyjno-wychowawczego poświęcono wiele publikacji. Do tego nurtu badawczego zaliczamy wiele opracowań powstałych w ośrodku naukowym KUL-u, jakim jest Instytut Badań nad Polonią i Duszpasterstwem Polonijnym. Ze środowiska tego wyszła praca poświęcona problematyce wychowania w środowisku emigracyjnym, autorstwa ks. prof. Edwarda Walewandra. Ks. E. Walewander posiada znaczący dorobek naukowy w zakresie badanego tematu. Jest badaczem i praktykiem, ponieważ przez wiele lat łączy funkcje duszpasterza polonijnego i badacza przedmiotu. Recenzowana pozycja dotyczy w szczególności wychowawczej roli kapłana - Polaka wśród Polaków, którzy przyznają się do polskości. Autor opisuje środowisko polskich emigrantów na Zachodzie z punktu widzenia problematyki wycho­ wawczej w środowiskach parafialnych. Podkreślmy, iż z tego samego naukowego ośrodka Kato­ lickiego Uniwersytetu Lubelskiego, z którego pochodzi autor omawianej pozycji, wyszło wiele opracowań z zakresu tej tematyki. Wskażmy w tym miejscu w szczególności książkę ks. prof. R. Dzwonkowskiego Polacy na dawnych Kresach Wschodnich. Z problematyki narodowościowej i religijnej , w której autor ukazał m.in. rolę kapłana polskiego dla Polaków na Kresach Wschod­ nich: na Białorusi, Ukrainie, Litwie, Łotwie. Spoiwem łączącym te dwie prace jest, po pierwsze, uwrażliwienie kapłanów na potrzeby rodaków, na zdobycie rzetelnej wiedzy historycznej, kultu­ rowej o kraju przebywania Polonii i Polaków, po drugie, powinność uwzględnienia wewnętrz­ nych potrzeb tych ludzi. Pogodzenie obyczajów kraju przebywania Polaków z wyniesionym bagażem kultury ojczystej i wynikających z tego takich a nie innych potrzeb wymaga od kapłana zaangażowania i umiejętności dostosowania potrzeb wiernych do nowych dla nich warunków. 1 1 Dzwonkowski R. SAC, Polacy na dawnych Kresach Wschodnich. Z problematyki naro­ dowościowej i religijnej, wyd. Oddział Lubelski Stowarzyszenia „Wspólnota Polska", Lublin 1994. W kolejnym dziele tegoż autora, Za wschodnią granicą 1917-1993, wyd. „Wspólnota Pol­ ska" & „Apostolicum", Warszawa 1995, także poruszona jest kwestia wpływu Kościoła i księży na zachowanie tożsamości narodowej Polaków na Kresach. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 253 Książka E. Walewandra jest opracowaniem, które powstało na podstawie doświadczeń wyni­ kających z praktyki duszpasterskiej Autora w środowiskach, które jednocześnie stanowiły dla niego przedmiot badań naukowych. Swoje obserwacje i wnioski umieścił na tle dorobku badaw­ czego innych autorów. W tym kontekście odniósł się do literatury przedmiotu, tj. opracowań socjologicznych i pedagogicznych niezbędnych dla weryfikacji ustaleń własnych. Literatura i inne źródła umieszczone są w przypisach oraz przywołane w odsyłaczach w zależności od kon­ kretnego problemu badawczego, które Autor omawia. Ustalenia zawarte w recenzowanej pozycji ukazane są na tle reprezentatywnego zestawu ocen i poglądów badaczy przedmiotu. Całość uzupeł­ nia ikonografia w postaci dokumentu fotograficznego badanych środowisk (21 zdjęć). Książka składa się z czterech rozdziałów. W pierwszym Autor skupia się nad pojęciem wy­ chowania. Podkreśla, że wychowanie jest procesem, który „następuje przez harmonijny rozwój wrodzonych cech fizycznych, moralnych oraz intelektualnych człowieka" (s. 19). W procesie wychowania człowieka ważne jest dążenie jego wychowawców do tego, aby stał się on jednostką samodzielnie myślącą, dążącą do własnego samodoskonalenia się, rozwoju swoich uzdolnień. To na barkach środowiska wychowawczego spoczywa powinność wydobycia i pokazania wychowan­ kom ich zdolności, rozbudzanie i rozwijanie ich walorów duchowych, psychicznych itp., jakich wymaga od nich społeczeństwo. „Wychowanie to nieustanny proces przygotowania człowieka do pełnego udziału w życiu społecznym" (s. 21). Nie można bowiem odizolować jednostki od społe­ czeństwa bez szkody dla obu stron, jak dla jednostki, tak i dla państwa. Społeczeństwo utraci lojal­ nego obywatela, oddanego jej, człowiek zaś będzie się czuł zagubiony w strukturze społecznej. Niezrozumiałym dla niego mogą okazać się takie pojęcia jak: patriotyzm, miłość do Ojczyzny itp. Autor zaznacza, że kapłan „zajmuje wyjątkowe miejsce w wychowaniu" (s. 21). Przytaczając Deklarację o wychowaniu chrześcijańskim Soboru Watykańskiego I I , akcentuje doniosłość powołania tych osób, które pomagają rodzicom w pełnieniu ich obowiązku - „powołanie to wy­ maga szczególnych przymiotów umysłu i serca, jak najstaranniejszego przygotowania i ciągłej gotowości do odnowy i dostosowania się" (s. 21). Na przykładzie wyżej wymienionej pozycji R. Dzwonkowskiego zauważyć można, jaką niewiedzę historyczną prezentują kapłani przybyli z Polski na Białoruś, którzy zaczynali wprowadzać język białoruski do liturgii, do katechezy dzieci i młodzieży. Księża zbyt dosłownie dostosowali się do realiów białoruskich, pomijając, zaniedbu­ jąc lub wręcz negując zapotrzebowania Polaków, m.in. chęć uczestnictwa w liturgii sprawowanej w języku polskim, języku duszy wiernych. To zaniedbanie ma swoje źródła m.in. w chęci przy­ byłych duchownych utrzymania dobrych stosunków z władzami. W rozdziale drugim Autor przedstawia historię powstania i rozwoju szkolnictwa przy Kościele na emigracji, wskazując, że szkolnictwo kościelne ma wielowiekową tradycję. Księża z zaangażowaniem podchodzili do zachowania języka ojczystego w wielu krajach, gdzie tylko znaj­ dowała się społeczność polska. „Parafia" - jak podkreśla ks. E. Walenwander - „oprócz swej funk­ cji religijnej była ośrodkiem kultywowania tradycji i kultury polskiej" (s. 27). Szkolnictwo polo­ nijne znalazło szerokie poparcie wśród emigrantów polskich jeszcze w ubiegłym stuleciu. Pragnęli oni, aby ich dzieci wychowywały się w duchu patriotyzmu, miłości do Ojczyzny. Szczególnie waż­ nym w tym rozdziale jest stwierdzenie, iż harmonijny rozwój wartości ojczystych, dla dobra dzieci emigrantów, powinien iść w parze z rozwojem i poznaniem wartości kraju przebywania, aby mogli w przyszłości stać się pełnowartościowymi obywatelami danego kraju, z jednoczesnym poszano­ waniem kultury przodków, a nawet z czynnym uczestnictwem w życiu Polski (np. chęć kształcenia się w Polsce). Wychowanie młodego pokolenia w systemie dwukulturowości umożliwia jemu „dokonanie w sobie syntezy kulturowej, w której elementy zaczerpnięte z różnych kultur łączą się ze sobą i nawzajem przenikają" (s. 34). Takie wychowanie ubogaca wewnętrznie człowieka, stwarza większe możliwości własnego rozwoju. Do takiego rozwoju jednostki powinni dążyć duszpasterze na emigracji, wspomagając rodziców w trudzie ich wychowania. Kolejny rozdział traktuje o wychowawczej roli duszpasterza na emigracji. Autor podkreśla, że polskość jest nierozerwalnie związana z Kościołem katolickim. Wykorzystując literaturę pa­ miętnikarską, naświetla on rolę Kościoła wśród polskich emigrantów poczynając od ubiegłego stulecia. Kapłan przedstawiany jest tu jako osoba głęboko patriotyczna, która swoim zapałem, �254 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA postawą, w wielkim stopniu przeciwdziałała zobojętnieniu wiernych do wartości religijnych oraz narodowych. Kościół na emigracji pełnił rolę wychowawczą, jednoczącą, wspierającą, czyli taką, jaką pełnił w Polsce od zarania jej dziejów. Autor również zwrócił uwagę na dość istotną rzecz, jaką stanowi obraz księdza, którego potrzebować będzie Polonia w przyszłości. Rozpatruje tę kwestię pod względem potrzeb Polonii amerykańskiej. Na emigracji pracują trzy grupy księży: z Polski, księża amerykańscy polskiego pochodzenia oraz księża amerykańscy, którzy nie mają korzeni polskich. Każda z nich boryka się z określonymi problemami. Księża z Polski dobrze orientują się w sytuacji kraju pochodzenia emigrantów, znają język, który ułatwia porozumienie, wiedzą jak funkcjonuje parafia polska, nie orientują się natomiast - mimo przygotowania w Seminarium Polskim w Orchard Lake - w specyfice pracy parafii amerykańskich. Księża ame­ rykańscy polskiego pochodzenia znajdują się w sytuacji dokładnie odwrotnej - „mają kłopoty z porozumieniem się z najnowszą emigracją. Księża o polskim pochodzeniu często nie rozumieją sensu duszpasterstwa polonijnego i w związku z tym często są do niego źle nastawieni" (s. 61). Autor podkreśla, że tacy księża „często chętni są do całkowitego likwidowania polonijnego dusz­ pasterstwa" (s. 61). Niechęć księży owocuje skreślaniem mszy św. i nabożeństw w języku pol­ skim, zmianą nazw polskich kościołów na amerykańskie itp. Księża amerykańscy nie mający polskiego pochodzenia w większości nie znają języka pol­ skiego, nie mówiąc już o historii i kulturze polskiej, co jeszcze bardziej utrudnia zrozumienie Polonii, jej potrzeb. Z podobnymi problemami można się spotkać w parafiach katolickich na Białorusi. Pracują tam księża - Polacy z Polski, księża pochodzenia polskiego z Białorusi oraz księża, którzy uważają się za przedstawicieli innych narodowości. Księża z Polski, o czym wspomniano wyżej, w „dobrej wierze" wprowadzają język białoruski do liturgii lub też używają mieszanki językowej podczas sprawowanej Eucharystii . Mieszanka językowa w Kościele na Białorusi przybiera coraz częściej postać komiczną. Głoszący kazania księża mówią w trzech językach naraz: po białorusku, po rosyj­ sku i po polsku. Ciężko jest czasem zakwalifikować język kazań, katechez do jakiś grupy: nie wiadomo czy mówią trasianką czy mową prostą}. Język jest, dosłownie rzecz ujmując, „połama­ ny". W takiej sytuacji księża przyczyniają się do zaniedbania poprawnego użycia przynajmniej jednego z wyżej wymienionych języków, co nie jest korzystne z punktu widzenia filologów i wszyst­ kich, którzy dążą do tego, aby ich dzieci mówiły poprawnie w którymś z wybranych języków. Niektórych księży miejscowych na Białorusi, podobnie jak i amerykańskich w Stanach, cechuje niechęć do patriotycznego nastawienia Polaków do języka ojczystego. Księży, którzy dbają o polskość w kościele, określają często jako nacjonalistów polskich. Zdarza się, że takie opinie głoszą miejscowi klerycy, księża, a nawet zakonnice. Można jedynie mieć nadzieję, że Kościół katolicki na Białorusi nie ulegnie całkowitej białorutenizacji. Byłoby to niekorzystne dla zamieszkałych tam Polaków, którzy w obliczu zagrożeń dla życia dzielnie bronili wiary. Nie należy zapominać, że niezłomnej postawie tych ludzi w dużej mierze zawdzięcza się prze­ trwanie wielu kościołów. Ostatni rozdział książki Autor poświęcił rozważaniom o wpływie środowiska na wychowanie jednostki. Zgadzam się z Autorem, że wychowanie powinno być skierowane ku doskonaleniu wartości. Środowisko wychowawcze pierwotne, jakim jest rodzina, powinno dążyć do ugrunto­ wania wartości w dziecku, aby mogło ono w przyszłości, na drodze weryfikacji i konfrontacji tych wartości z rzeczywistością otaczającego je świata, dokonać konstruktywnych wyborów. Po­ móc w tym powinien Kościół katolicki poprzez posługę kapłanów. Kapłani powinni zdać sobie 2 2 Na przykład jedno z czytań jest po polsku, drugie po rosyjsku, Ewangelia jest czytana w dwóch językach - po polsku i w języku rosyjskim, kazania są głoszone albo po rosyjsku, albo po polsku z tłumaczeniem na rosyjski (przede wszystkim na mszy św. dla dzieci). „Trasianką" na Białorusi mówią ludzie mieszający języki białoruski i rosyjski, natomiast język prosty jest połączeniem polskiego i białoruskiego. Coraz częściej język prosty jest uważany za mieszankę polsko-białorusko-rosyjską. I . Kabzińska, w swojej książce pt. Wśród „kościelnych Polaków", Warszawa 1999, opisuje to zjawisko. 3 �255 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA sprawę z wpływu, jaki wywierają na młode pokolenie. Nic nie ujdzie uwagi dzieci i młodzieży, która jest na drodze poszukiwania i samostanowienia. Kapłani powinni także uszanować decyzje rodziców, np. w jakim języku prowadzić katechezy, a nie według własnego pojęcia dobra dla dziecka; powinni nieustannie pamiętać o swoim nadrzędnym powołaniu - służbie Bogu i ludziom, które wymaga pokory, przemyśleń, miłości. Opracowanie ks. E. Walewandra jest kolejną, istotną pozycją, wskazującą na to, że los człowieka i jego duchowe i kulturowe potrzeby nie są spychane na margines we współczesnym, zmaterializowanym świecie. Świadczy o wszechstronnym zainteresowaniu Polonią i Polakami poza granicami kraju. Praca stanowi cenne źródło, niezbędne, moim zdaniem, dla edukacji kapłanów, którzy podejmują pracę w środowiskach emigracyjnych. Z tego powodu uważam, że ta niewielka, ale w sposób lapidarny i celny ujmująca problematykę praca może w sposób istotny uświadomić kapłanom wagę odpowiedzialności za tych, wśród których pracują, dlatego poświęciłam jej omówieniu tyle miejsca. Obok waloru poznawczego, praca ma znaczenie jako wskazówka metodologiczna dla wszystkich duszpasterzy podejmujących wieloaspektową pracę w podobnych środowiskach. Helena Giebień Walter Żelazny, Francja wobec mniejszości narodowych. Etniczność, etnopolityka, etnosocjologia, Tyczyn, 2000: Wyższa Szkoła Społeczno-Gospodarcza, ss. 339 Dawno już na rynku wydawnictw naukowych nie gościła pozycja tak zajmująca, jak książka Waltera Żelaznego. Skierowana do szerokiego audytorium, acz spełniająca wszelkie wymogi pracy naukowej - dotyka sfery trudno dostępnej i jak dotąd niezbadanej. Autorowi udało się dotrzeć do wszystkich mniejszości narodowych Francji, stworzyć ich kompleksowe portrety socjologiczne oraz rozszerzyć teoretyczne pole rozważań nad etnicznością. Praca Waltera Żelaznego, oparta na bardzo bogatym materiale faktograficznym, uzyska­ nym w trakcie kilkuletnich badań, daje wyczerpujący obraz współczesnych stosunków etnicz­ nych Republiki Francuskiej. Odsłania polskiemu czytelnikowi drugie oblicze państwa, które dwieście lat temu zaszczepiło w Europie idee „wolności, równości i braterstwa". Żelazny stawia śmiałą tezę, iż Francja jako jedyne państwo demokratyczne neguje istnienie na swym obszarze mniejszości narodowych. Obok takich państw jak Turcja czy Iran prowadzi politykę przymusowej asymilacji i dyskryminacji mniejszości. Ze zrozumiałych względów ta książka nie mogła więc powstać w środowisku badaczy francuskich. Sam Żelazny miał problemy zarówno z dotarciem do wielu danych statystycznych, jak i ze zdobyciem informacji od człon­ ków mniejszości narodowych. Materiały zebrane w tej książce posłużyły do realizacji dwóch celów badawczych. Pierw­ szy z nich ma być próbą odpowiedzi na pytanie, dlaczego państwo francuskie zaprzecza istnie­ niu mniejszości narodowych na swym terenie oraz zwalcza je metodami często na granicy legalności. Dodatkowo, jakie te mniejszości implikują problemy społeczno-polityczne i jak obecna etnopolityka Francji wpływa na jednoczącą się Europę. Druga część książki w całości poświęcona jest sytuacji poszczególnych mniejszości narodowych: Bretończyków, Okcytańczyków, Korsykanów, Basków, Katalończyków, Sabaudczyków, Flamandów, Alzatczyków i Lotaryngów frankońskich. Przestrzegając ścisłych rygorów metodologicznych Żelazny podaje własne definicje pod­ stawowych pojęć użytych w rozprawie. Na szczególną uwagę zasługuje oddzielenie terminu „mniejszość narodowa" (grupa ludzi odseparowana od swojego narodu, zamieszkująca w obcym państwie) od „narodu bez państwa" (społeczeństwa, które z różnych powodów nie wybiło się na niepodległość). Autor posługuje się również popularnym w literaturze etnicznej pojęciem „państwa-narodu", używanym na określenie społeczeństwa zorganizowanego przez naród do­ minujący w państwie. �256 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Francuskie etat-nation (państwo narodowe) zmierza do przymusowej asymilacji bądź unice­ stwienia narodów „drugiej kategorii". Podstawowym narzędziem dyskryminacji jest niedopusz­ czanie do rozwoju języków poszczególnych regionów. W tak zorganizowanym społeczeństwie panuje jedność instytucji państwa i narodu, czym tłumaczy się narzuconą unifikację językową i społeczną. Dla wyjaśnienia specyfiki francuskiej etnopolityki, Żelazny posłużył się teorią przemocy symbolicznej Pierre'a Bourdieu. Jego zdaniem, odzwierciedla ona działania Francji, zmierzającej do narzucenia obowiązującego modelu kultury oraz reprodukcji przywilejów klasy rządzącej poprzez oświatę. W części poświęconej poszczególnym mniejszościom zgromadził ogromną listę dowodów na poparcie swego twierdzenia. Republika pozostaje wierna jakobińskiej koncepcji państwa od ponad dwustu lat. Idea „państwa-narodu" wsparta jest na solidnych filarach francuskich modeli filozoficznych i socjo­ logicznych. Zaskakujące jak w dobie miażdżącej wręcz przewagi naukowych koncepcji wielokulturowości oraz tendencji regionalistycznych we współczesnych demokracjach, Francja nadal dąży do narodowej homogenizacji. Zwłaszcza, że według szacunków Żelaznego około 20% lud­ ności należy dojednej z siedmiu mniejszości narodowych Francji, ponad pięć milionów obywa­ teli posługuje się (obok francuskiego) jednym z języków regionalnych. Kolejne cztery miliony „Francuzów" to imigranci, których poczucie tożsamości narodowej trudno ustalić ze względu na brak tego rodzaju badań. Oficjalnie państwo francuskie daje swoim obywatelom możliwość zrzeszania się, tworzenia regionalnych partii politycznych, nauki języka regionalnego i kultywowania własnych tradycji. Nie mniej jednak w statucie żadnej partii nie może być mowy o żądaniach autonomii terytorial­ nej. Nauczyciele mogą uczyć języka regionalnego, jednakże nie mogą w żaden sposób uaktyw­ niać świadomości narodowej młodzieży. W szkołach państwowych brakuje wysoko wykwalifi­ kowanej kadry. W praktyce dzieci mają możliwość nauki języka jedynie w szkołach prywatnych, powstałych z inicjatyw obywatelskich. Państwowe mass media poświęcają na programy lokalne poszczególnych mniejszości do kilku minut dziennie. Zdaniem Żelaznego, owo minimum języ­ kowe służy wyłącznie propagandzie zewnętrznej. We Francji ma miejsce swoista dyskryminacja lingwistyczna, przejawiająca się w ogromnych subwencjach oraz promocji języka francuskiego, przy jednoczesnym zaniżaniu liczby lektorów języków regionalnych. Szczególnie interesująca dla polskiego czytelnika może okazać się druga część książki, w której z niezwykłą starannością odtworzono sytuację poszczególnych mniejszości narodowych, narodów bez państwa, departamentów oraz terytoriów zamorskich Francji. Etnopolityka państwa rodzi tam liczne konflikty. Szczególnie silne napięcia mają miejsce na Korsyce, gdzie prawdziwym faux-pas byłoby nazwanie wyspiarza Francuzem. Korsykanie, uwa­ żający się za oddzielny naród, uciekają się do ataków terrorystycznych skierowanych przeciw narodowym symbolom Francji (budynkom administracji publicznej, posterunkom policji itp.). Tendencje separatystyczne ujawniają również Baskowie, Bretończycy oraz Sabaudczycy. Mniej radykalne mniejszości: Katalończycy i Flamandowie, domagają się autonomii w ramach Republiki i poszanowania kulturowej odrębności. Nawet takie mniejszości językowe jak Alzatczycy i Lotaryngowie poczuwają się do podwójnej przynależności narodowej i bronią swojej odmienności lingwistycznej. Renesans świadomości etnicznej ma również miejsce w niektórych terytoriach zamorskich Francji. Jedyną zaporą dla wzrostu orientacji narodowych wśród terytoriów zamorskich są subwencje unijne. Powoli Francja godzi się jednak z faktem, że nie wszędzie bycie Francuzem jest opłacalne. Największą wolnością kulturowo-językową cieszy się Polinezja Francuska, która jako pierwsza zyskała autonomię Tendencje antyfrancuskie nasilają się również w Nowej Katalonii. W związku z żądaniami niepodległościowymi Kanaków, Republika zmuszona jest do ciągłych ustępstw, aby nie utracić całkowicie panowania w Oceanii. Analizując zjawisko ciągle słabnącej więzi Francji z poszczególnymi mniejszościami, Żela­ zny prognozuje zmierzch idei państwa-narodu. Jego książka wpisuje się niewątpliwie w nurt socjologii wartościującej. Jednakże perspektywa mniejszościowa została tutaj użyta w sposób wyważony. Znajdujemy w niej również miejsce na argumenty strony przeciwnej (m.in. teorie �257 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA uzasadniające koncepcję etat-natioń). W rozważaniach można by pójść jeszcze dalej. Warto za­ stanowić się nad przyczynami lęku Francji przed regionalizacją i zagrożeniem integralności. Czy jakobinizm w wystarczający sposób tłumaczy swoistość Republiki na arenie międzynarodowej? Otwiera się również kilka nowych perspektyw badawczych, m.in. zagadnienie stosunku społe­ czeństwa francuskiego do mniejszości narodowych oraz problematyka imigracji w kontekście przemocy symbolicznej. Mimo iż główne tezy zawarte w książce mogą być zaskakujące i kontrowersyjne, powinna ona stać się lekturą obowiązkową dla osób zajmujących się problematyką etniczną. Jej największym walorem jest stworzenie wyczerpujących zestawień etnosów, ich umiejscowienia w historii Francji, wskazanie wartości naczelnych, instytucji, literatury, pism oraz implikacji społeczno-politycznych wynikających z budzenia się ich świadomości narodowej. Joanna Z kraju nad Leną. Związki polsko-jakuckie 2001: Wydawnictwo „Atla 2", ss. 246, i l . Cukras dawniej i dziś, Antoni Kuczyński (red.), Wrocław Na polskim rynku wydawniczym ukazało się jak dotąd niewiele opracowań poświęconych kulturze Jakutów. Z dużą satysfakcją należy więc przyjąć fakt pojawienia się książki Z kraju nad Leną. Jest ona bowiem publikacją, która nie tylko szeroko ujmuje to zagadnienie, ale też prezen­ tuje najnowsze, związane z nim ustalenia badawcze uczonych polskich i jakuckich. We „Wstępie" Antoniego Kuczyńskiego czytamy, że pomysł wydania monotematycznego tomu poświęconego folklorowi jakuckiemu z ukazaniem wkładu Polaków w dzieło jego pozna­ nia powstał podczas międzynarodowej konferencji „Rosja i Polska. Historyczno-kulturowe kontakty - syberyjski fenomen" (1999). Realizacji zadania podjął się Ośrodek Badań Wschod­ nich Uniwersytetu Wrocławskiego przy współpracy dwumiesięcznika literacko-naukowego Literatura Ludowa. Zawarte w książce artykuły zostały zgrupowane w dwóch częściach. Pierwsza nosi tytuł „Ze skarbnicy jakuckiego folkloru", druga - „Związki polsko-jakuckie dawniej i dziś". Autorami opracowań poświęconych kulturze mieszkańców ziemi Sacha są wybitni uczeni wywodzący się z tamtych obszarów. Zawarte w tomie artykuły zostały wcześniej opublikowane w Literaturze Ludowej (6:2000) i , jak pisze Antoni Kuczyński, zeszyt ten „był pierwszą w naszej humanistyce, po znakomitym dziele W. Sieroszewskiego, tak obszerną publikacją doty­ czącą jakuckiego folkloru, życzliwie przyjętą przez badaczy obu krajów" (s. 5). Zamieszczone teksty dotyczą etnogenezy ludu Sacha, jego pierwotnej struktury politycznej, śladów dawnych wierzeń i obrzędów zachowanych w folklorze, jak też przenikania elementów kultury rosyjskiej oraz innych subetnosów zamieszkujących polarne obszary Syberii. Kilka artykułów zawiera ocenę polskiego wkładu w poznanie jakuckiego folkloru. Wzrost zainteresowań badaczy historią i tradycyjną kulturą autochtonów z byłych republik ZSRR wiąże się z procesem ich „odrodzenia narodowego". Warto przypomnieć, że od czasów carskich rdzenni mieszkańcy włączonych do imperium obszarów azjatyckich ulegali stopniowej asymilacji, powodującej m.in. odchodzenie od własnych tradycji. W efekcie tracili oni poczucie przynależności do konkretnej grupy narodowej. Proces ten nie ominął Jakutów, którzy stawali się powoli obywatelami rosyjskimi, z wszystkimi kulturowymi konsekwencjami takiego stanu rzeczy. Dzisiejsze elity intelektualne i polityczne Republiki Sacha próbują budować tożsamość naro­ du opartą na elementach dawnej kultury, takich jak rodzimy język, tradycyjna obyczajowość, religijne obrzędy czy wierzenia, zaś największą skarbnicą zapomnianych treści jest folklor. Zda­ niem Władimira M . Nikiforowa „wielki ładunek informacyjny zawierają wyrazy-klucze, [...] tradycyjne utarte epitety, loci communes, formuły, liczne archaizmy leksykalne i semantyczne [...]. Tym bardziej przyciągają one uwagę badaczy, którzy wyczerpali możliwości określonej �258 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA dziedziny nauki (historii, etnografii) w celach odtwarzania ustroju społecznego, a także rozwikła­ nia problemu etnogenezy oraz rekonstrukcji kultury materialnej i duchowej, zwłaszcza ludów przedpiśmiennych" (s. 17). „Zagubione" lub szczątkowo zachowane w folklorze treści poszukiwane są tu w tekstach XVII-wiecznych podań i legend (Andrian A. Borisów), archaizmach językowych (Władimir M . Nikiforów), heroicznych utworach o czynach bohaterów zwanych oloncho (Nikołaj W. Jemielianow) oraz w obrzędach dzieciństwa (Jekaterina N . Romanowa). Materiały zgromadzone w drugiej części książki pozwalają spojrzeć na związki polskojakuckie co najmniej z dwóch punktów widzenia. Pierwszy ujmuje to zagadnienie w perspek­ tywie czasowej, sytuując je bądź w kontekście historycznym, bądź współcześnie. Dzięki temu poznajemy specyfikę przemian polskich kontaktów z Jakucją, począwszy od działalności kolonizacyjno-gospodarczej pierwszych jeńców wojennych, po ożywioną współpracę naukową, cha­ rakteryzującą czasy najnowsze. Artykuły można też rozpatrywać pod kątem zawartych w nich problemów. Do najważniej­ szych należą dziewiętnastowieczne polskie badania kultury Jakutów na tle osiągnięć uczonych rosyjskich oraz przykłady aktualnie prowadzonych prac. Ciekawe są też wątki poboczne, jak chociażby stosunek zesłańców do autochtonów, nastawienie Jakutów do przebywających na ich ziemiach obcokrajowców czy wpływ przedstawicieli narodów słowiańskich na kształtowanie się kultury ludu Sacha. Wszystkie, wymienione tu kwestie znalazły swoje odbicie w obszernym artykule Antoniego Kuczyńskiego „Między Jakucją a Polską - Przestrzeń i pamięć". Sięgając do wielu materiałów źródłowych oraz dzięki własnym obserwacjom i dyskusjom z naukowcami specjalizującymi się w różnych dziedzinach wiedzy, autor stworzył syntetyczny obraz skomplikowanych związków łączących nasze kraje na przestrzeni kilkuset lat. Początki tej historii sięgają siedemnastego wieku, kiedy miało miejsce kolonizowanie i zago­ spodarowywanie Jakucji. Nieco później na ziemie te zaczęli przybywać coraz liczniejsi zesłańcy, zaś niektórzy z nich pozostawili po sobie pisemne świadectwa własnych doznań. Pierwszy polski opis jakuckiej ziemi i kultury jej mieszkańców, autorstwa Adama Kamieńskiego-Dłużyka, pocho­ dził z końca X V I I wieku. W następnym stuleciu powstały ważne relacje Ludwika Siennickiego i Józefa Kopcia. Jednak najwięcej polskich opisów Jakucji sporządzono w X I X wieku. Na szcze­ gólne wyróżnienie zasługuje monografia etnograficzna Wacława Sieroszewskiego, Dwanaście lat w kraju Jakutów oraz słownik języka jakuckiego, opracowany przez Edwarda Piekarskiego. Ważne pod względem poznawczym są też ludoznawcze teksty S. Jastrzębskiego, F. Kona i M . Witaszewskiego. Natomiast w dziedzinie geografii znaczne osiągnięcia mieli wówczas A. Czekanowski i J. Czerski. Inny Polak, A. Szymański, zawarł swoje zesłańcze refleksje w inte­ resujących tekstach literackich. W latach czterdziestych X X w. Jakucja stała się miejscem stalinowskich zesłań, które dziś są jednym z najważniejszych tematów badawczych podejmowanych przez polskich i rosyjskich historyków. W ostatnich latach, wraz z odradzaniem się świadomości etnicznej narodów byłego ZSRR, prowadzone są też intensywne prace nad lokalnymi społecznościami i wkładem badaczy w dokumentowanie różnych przejawów ich kultury. W książce Z kraju nad Leną osiągnięcia XIX-wiecznych zesłańców omówiło w różnym za­ kresie kilku autorów. Pisał na ten temat Igor S. Jemielianow („Folklor ludów Jakucji w utworach beletrystycznych Wacława Sieroszewskiego"), Agafia J. Zacharowa („Mikołaja Witaszewskiego opis szamanizmu u Jakutów"), Andrzej Sieroszewski („Słowo i czyn. Życie i twórczość Wacława Sieroszewskiego") oraz Zbigniew Wójcik („Polscy przyrodnicy zesłani na bezdroża Ziemi Sacha"). Ostatni z wymienionych tu autorów omówił w szerokim kontekście dokonania Pola­ ków zajmujących się florą, fauną i geologią w Jakucji. Jednym z nich był mało znany w na­ szym kraju badacz szczątków mamuta, Konstanty Wołłosowicz i jemu właśnie poświęcona jest znaczna część tego tekstu. Spośród prac Polaków opisujących kulturę ludu Sacha najczęściej wymieniana jest książka Wacława Sieroszewskiego Dwanaście lat w kraju Jakutów. Wszyscy omawiający tę publikację �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 259 autorzy podkreślają jej pionierski charakter i ciągłą aktualność, choć sama zawartość dzieła nie stanowi zasadniczego przedmiotu rozważań żadnego z nich. Kolejnym tematem, który został w tomie zasygnalizowany, są losy Polaków przebywających w Jakucji. Zamieszczono tu tekst Stanisława Palińskiego, działacza socjalistycznego z przełomu X I X i X X wieku, skazanego na dziesięcioletni pobyt w Srednie-Kołymsku; w opublikowanej relacji autor opisał swoją ucieczkę z zesłania. Artykuł Antoniego Kuczyńskiego „Chciałem się pana zapytać czy Wacław Sieroszewski żyje jeszcze?" poświęcony jest spotkaniu polskiego łagiernika z jakuckim działaczem, wydawcą i hi­ storykiem, Serafinem Potapowem, które miało miejsce w obozie na dalekiej Północy. Jego kanwę stanowi fragment wspomnień Anatola Krakowieckiego, wydanych po raz pierwszy w Londynie pod tytułem Książka o Kołymie. Kwestię pobytu naszych zesłańców nad Leną kończy artykuł Ewy Ziółkowskiej „Polski pomnik w Jakucku", relacjonujący historię wzniesienia tego monumentu. W opracowaniu, nie­ jako na marginesie, zamieszczona jest informacja o postrzeganiu zesłańczej rzeczywistości przez dzisiejszych mieszkańców Jakucji o polskim rodowodzie. Autorka przytacza tu treść listu prezesa Polskiego Stowarzyszenia Społecznego „Polonia" w Republice Sacha, Walentyny Szymańskiej argumentującego potrzebę wzniesienia pomnika. W piśmie tym znajduje się stwierdzenie, że projektowany monument powinien upamiętnić Sieroszewskiego, Piekarskiego oraz zesłańców z czasów ostatniej wojny. Można więc przypuszczać, że właśnie oni zapisali się najbardziej w świadomości potomków Polaków. Ostatecznie, po konsultacjach z naszymi uczonymi, na pom­ niku znalazły się również nazwiska Czekanowskiego i Czerskiego. Ważną pod względem poznawczym grupą artykułów są opracowania polskich badaczy oma­ wiające wyniki prowadzonych przez nich prac nad kulturą Jakutów. Dotyczą one nieco innych problemów niż zagadnienia przedstawione przez uczonych jakuckich w pierwszej części książki. Podczas gdy teksty tamtych autorów kładą większy nacisk na odnajdowanie korzeni miejscowej kultury, polskie badania w szerszym zakresie koncentrują się na zachodzących w niej procesach asymilacyjnych oraz czynnikach konsolidujących obecnie naród Sacha. Problematyka tych opra­ cowań została precyzyjnie określona w tytułach: Maria Magdalena Kosko pisze o „wpływie chrze­ ścijaństwa na światopogląd Jakutów", Paweł Trzciński o „odradzaniu religijności wśród współ­ czesnych Sacha", Robert Wyszyński natomiast o „typach więzi w społeczeństwie jakuckim". Wszystkie wspomniane tu artykuły dotyczą kwestii światopoglądowych, zaś podane w nich usta­ lenia poprzedzone są analizą źródeł pisanych bądź terenowych. Wyjątkowy charakter ma tekst Alfreda Jahna, „Idziemy w tajgę...". Jego autor, znakomity geograf i podróżnik, barwnie odtwarza atmosferę swoich pobytów w Jakucji, pisząc z nutką nostalgii o „pionierskiej" wyprawie w 1968 roku i mniej entuzjastycznie o przemianach, które zaobserwował tam w następnych latach. W opracowaniu profesora Jahna zawarte są także gorz­ kie refleksje o politycznym jarzmie ZSRR, nadal dławiącym miejscową ludność. Książkę zamyka artykuł Antoniego Kuczyńskiego „Dziedzictwo, dominanty, mity w związ­ kach polsko-jakuckich", opublikowany w języku angielskim, dzięki czemu zagraniczni czytelni­ cy mogą zapoznać się z syntetycznym ujęciem prezentowanej w tomie problematyki. Warto do­ dać, że wszystkie pozostałe teksty opatrzone są angielskimi streszczeniami lub krótką informacją dotyczącą ich treści. Być może, ze względu na zakres omawianych w tomie zagadnień, należałoby tu jeszcze dołączyć omówienia w języku rosyjskim. Ponieważ książka ma charakter interdyscyplinarny warto byłoby zamieścić w niej także notki o autorach. W niektórych tekstach zawarte są opisy postępowania badawczego, co umożliwia poznanie metod stosowanych przez poszczególnych naukowców. Dodatkowe informacje o repre­ zentowanych przez nich dyscyplinach, ich specjalizacjach oraz zainteresowaniach byłyby poży­ teczną wskazówką dla czytelników mniej obeznanych z daną dziedziną wiedzy. Publikacją tą powinny się zainteresować nie tylko osoby zajmujące się w różnym zakresie Syberią, ale też szerokie grono humanistów. Na przykładzie Jakucji można znaleźć wyjaśnienie wielu kwestii związanych z przemianami kulturowymi i poczuciem tożsamości etnicznych mniej­ szości byłego ZSRR. Wyraziście nakreślony jest problem właściwych im procesów asymilacyjnych �260 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA i narodowotwórczych. Ciekawie przedstawiony materiał folklorystyczny powinien zainteresować przede wszystkim badaczy literatury, historyków i etnologów, ważne, choć omawiane w wąskim zakresie, są wiadomości dotyczące geografii Jakucji. W książce został też rozbudowany temat Polaków na Syberii; wiele uwagi poświęcono w niej działalności poznawczej zesłańców, zaś wątek ich martyrologicznych doświadczeń na Wschodzie jest w kilku artykułach zasygnalizowany. Należy podkreślić, że zgromadzenie w tomie tak bogatego materiału było możliwe dzięki bardzo dobrej współpracy między badaczami polskimi i jakuckimi, która przejawiała się w pre­ zentacji ich naukowych osiągnięć na międzynarodowych konferencjach oraz w stworzeniu odpo­ wiednich warunków do podejmowania badań terenowych i poszukiwań archiwalnych na obsza­ rach do niedawna prawie niedostępnych dla cudzoziemców. W ostatnich latach etnografowie, socjologowie i archeolodzy uczestniczyli w kilku ekspedycjach do Jakucji, zaś historycy korzy­ stają z bogatej dokumentacji zgromadzonej w Instytucie Badań Humanistycznych Akademii Nauk Republiki Sacha. Ze słów Antoniego Kuczyńskiego wynika, że współpraca będzie kontynuowa­ na, przede wszystkim w zakresie poszukiwań archiwalno-bibliograficznych, co rokuje nadzieję na poszerzenie i tak już bogatej problematyki naukowych zainteresowań tym obszarem. Anna Milewska-Młynik Henryk Zins, Kupcy i kidnaperzy. Handel niewolnikami w dziejach Afryki i Ameiyki, Lublin 2001: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, ss. 230 Niewolnictwo, w tym handel niewolnikami, w szczególności Afrykanami, było powszechnie akceptowane przez rządzących i panujące religie świata chrześcijańskiego i muzułmańskiego przez wiele stuleci. Nie budziło też protestów ówczesnych filozofów i teologów. W zasadzie do X I X w. obowiązywało stwierdzenie św. Tomasza z Akwinu, że „czarni ludzie mają czarne dusze" (Hammond 1994, s. 97), co m.in. miało usprawiedliwiać handel niewolnikami afrykań­ skimi. Problematyce tej poświęcona jest monografia Henryka Zinsa. Stanowi ona plon jego wielo­ letniego pobytu na uniwersytetach w Kenii, Nigerii, Zimbabwe i Botswanie. Książka ma układ chronologiczno-problemowy i składa się z 13 rozdziałów, przy czym pierw­ sze 10 rozdziałów ma charakter wybitnie historyczno-geograficzny, zaś trzy ostatnie traktują 0 konsekwencjach handlu niewolnikami i walce o jego zniesienie. Problem ilustrowany jest poprzez dobór różnorodnych przykładów. Publikacja została starannie wydana (chociaż brak spisu ilustracji). Zawiera bogaty materiał ikonograficzny (23 fotografie) i kartograficzny (6 map). Wzbogacona jest także licznymi ze­ stawieniami statystycznymi ukazującymi skalę i kierunki handlu niewolnikami (22 tabel). Dla czytelnika pomocne są indeksy osób oraz nazw geograficznych i etnicznych. We „Wstępie" Autor dokładnie sprecyzował definicję niewolnictwa, a następnie ukazał ge­ nezę niewolnictwa w starożytności. Wówczas, a także w następnych wiekach, wojna była głów­ nym źródłem pozyskiwania niewolników. Obok niej wymienia się: korsarstwo, porwania ludzi, niewolę za długi i niepłacenie podatków, sprzedaż dzieci i inne. Niewolnictwo w cywilizacjach starożytnych, w szczególności w imperium rzymskim, stanowiło istotną cechę życia społecznego 1 gospodarczego. Autor uwzględnił stosunek filozofów i pisarzy do tego zagadnienia. Nawet tzw. cynicy i stoicy, uważający, że niewolnictwo jest sprzeczne z naturą, nie domagali się jego likwidacji (s. 18-19). Chrześcijaństwo nie wysuwało postulatu zniesienia niewolnictwa, a islam popierał jego istnienie. Obie religie zalecały jedynie dobre traktowanie niewolników. Najwcześniej handel niewolnikami rozwinął się w Afryce w części na północ od Sahary. Autor słusznie przyjmuje tutaj założenie, że niewolnictwo istniało w Afryce już przed przyby­ ciem tam Arabów i Europejczyków (s. 25). Wskazuje też na trudności związane z ustaleniem cezury początków międzynarodowego handlu niewolnikami afrykańskimi. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 261 Ze znawstwem omówiono handel transsaharyjski, którym trudnili się muzułmanie. Dla nich w tym procederze istotną rolę odgrywały względy religijne, np. uzasadnienie brania „niewier­ nych" w niewolę. Chętnie też brano kobiety i dzieci ze względu na ich podatność na asymilację w społeczności muzułmańskiej. Mężczyźni-niewolnicy okazywali się przydatni zwłaszcza jako żołnierze i osadnicy. Proceder tworzenia z niewolników tzw. gwardii przybocznych przetrwał na kontynencie afrykańskim do czasów współczesnych. Przed przybyciem Europejczyków do Afryki niewolnictwo funkcjonowało w tamtejszej struk­ turze społeczeństw, miało jednak charakter ograniczony i nie przebiegało w sposób tak okrutny. Inaczej pojmowano też tam formy osobistej zależności. W dalszej części książki Autor dużo miejsca poświęcił przyczynom zaistnienia atlantyckiego handlu niewolnikami. Poddał krytyce teorię klimatyczną niejako usprawiedliwiającą sprowadza­ nie na półkulę zachodnią Afrykanów jako niewolniczą siłę roboczą. Odniósł się także krytycznie do innych teorii. W sposób przekonywujący ustosunkował się do problemu rozmiarów, organiza­ cji i dynamiki atlantyckiego handlu niewolnikami; rozpiętości w oszacowaniu skali tego zjawiska wahają się np. między 9 a 50 min niewolników. Autor posiłkuje się tutaj autorytetami w badaniu handlu niewolnikami afrykańskimi (m.in. P.D. Curtin czy P.E. Lovejoy). Z detalami przedstawiono mechanizmy atlantyckiego handlu niewolnikami. Odbywał się on w systemie tzw. trangular trade - łączącego Europę, Afrykę z Indiami Zachodnimi i Ameryką Północną. Handel ten przyczynił się do znacznego wzrostu produkcji i eksportu państw Europy Zachodniej, a także Stanów Zjednoczonych. Największa liczba niewolników dostarczana była z Afryki Zachodniej, co wynikało nie tylko z dogodnego położenia geograficznego tej części Afryki, ale także z dość gęstego zaludnienia oraz ruchliwości handlowej jej mieszkańców. Autor uchwycił specyfikę handlu niewolnikami w różnych rejonach Afryki. Wskazał na istniejące prawidłowości, ale przede wszystkim skoncentrował się na cechach specyficznych. Ponadto ukazał zróżnicowany stosunek europejskich kolonizatorów do kwestii niewolnictwa. Europejscy handlarze niewolnikami współpracowali z afrykańskimi władcami i pośrednikami. W sposób umiejętny podsycali konflikty między królestwami i plemionami afrykańskimi - kie­ rowali się przy tym zasadą „dziel i rządź". Handel niewolnikami przynosił obopólne korzyści, a władcy afrykańscy w zasadzie nie przeciwstawiali się takim praktykom. Jedynie w Dahomeju, przez pewien okres, zabroniono sprzedawania niewolników Europejczykom. Kolejne rozdziały traktują o obecności Afrykanów w Ameryce Północnej i Ameryce Łaciń­ skiej. Autor ukazuje położenie niewolników, podkreślając, że najbardziej humanitarnie niewolnicy traktowani byli w Ameryce Łacińskiej. Przedstawiony został także stosunek białych miesz­ kańców, zwłaszcza kolonii amerykańskich, do handlu niewolnikami. Nakreślono ewolucję tego stanowiska poprzez pryzmat wybitnych postaci życia politycznego Stanów Zjednoczonych (m.in. Thomasa Jeffersona i Abrahama Lincolna) oraz aktywności ruchów abolicyjnych. Uwzględniono też mało eksponowaną i poznaną problematykę oporu i powstań Afrykanów przeciwko systemowi niewolnictwa od X V I do X I X w. Inna, niezmiernie ważna kwestia poruszona w książce dotyczy skutków handlu niewolnikami dla kontynentu afrykańskiego. Zajęcie się tą kwestią jest o tyle ważne, iż w historiografii spotyka się różne, nawet przeciwstawne oceny tego procederu, zwłaszcza odnośnie jego rozmiarów i de­ mograficznych skutków. Autor zaprezentował różne podejścia badawcze, a także sformułował własne wnioski bazujące na wszechstronnej analizie dostępnych danych faktograficzno-statystycznych. Ponadto uniknął pochopnych generalizacji: „[...] dzieje handlu niewolnikami, roz­ ległość geograficzna i różnorodność obszarów rekrutacji niewolników, często brak dokładniej­ szych dokumentacji źródłowej sprawiają, iż nie jest łatwo przedstawić jednoznacznie bardzo precyzyjnie jego skutków. Były one niejednokrotnie różne w poszczególnych częściach Afryki, przechodziły również pewną ewolucję w czasie, co nakazuje ostrożność w próbach generalizo­ wania i wyciągania globalnych wniosków" (s. 157). Nie ulega jednak wątpliwości, że handel niewolnikami wpłynął negatywnie na sytuację ekonomiczną i społeczną państw Afryki. Autor w poszczególnych rozdziałach, zwłaszcza w rozdziale piątym, zajął się istotną kwestią, a mianowicie ceną niewolników oraz czynnikami wpływającymi na jej wysokość. Stwierdził, że �262 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA handel niewolnikami należał do bardzo intratnych i dochodowych zajęć. Podaje nawet wysokość dochodów z tego procederu w przypadku handlu transsaharyjskiego (500% - s. 34) i atlantyckiego (300% - s. 73). Z drugiej strony, Autor w innej części książki twierdzi, że w handlu atlantyckim zysk był niewielki, rzędu kilku procent (s. 91). W książce można znaleźć też tzw. wątki polskie. Dotyczą one głównie relacji na temat handlu niewolnikami polskich podróżników odbywających peregrynacje afrykańskie (K. Radziwiłła Sierotki) oraz krytycznego stosunku polityków i pisarzy polskiego Oświecenia do niewolnictwa (m.in. H . Kołłątaja, S. Staszica, I . Krasickiego, J.U. Niemcewicza). Wzmiankowany jest także Adam Gurowski, najbardziej znany polski abolicjonista X I X w., działający w Stanach Zjedno­ czonych. Nieco inny wymiar posiada prezentacja udziału Polaków w służbie napoleońskiej w tłumieniu powstania ludności tubylczej na San Domingo oraz jego ocena przez ówczesnych i późniejszych polskich pisarzy i publicystów. Przy interpretacji problemu Autor korzystał w wielu źródeł informacji (cenne źródło stanowiły zwłaszcza relacje urzędników, podróżników i misjonarzy, a także oficjalne dokumenty władz kolonialnych, czy kompanii handlowych). Autor oparł się przede wszystkim na opracowaniach anglojęzycznych. Bibliografia obejmuje ponad 250 pozycji. Autor wskazuje na zaniedbania w badaniach nad tą problematyką oraz wskazuje przyczyny tego stanu rzeczy (m.in. wymiar moralny). Zasygnalizował także osiągnięcia polskich badaczy w tym względzie, chociaż warto przypomnieć, że prace na temat niewolnictwa afrykańskiego opublikował m.in. Bronisław Nowak (1985), a także Andrzej Krasnowolski (1987). W kręgu polskich afrykanistów problematyka ta jest wciąż aktualna, a periodyk Polskiego Towarzystwa Afrykanistycznego pt. Afryka dostarcza w ostatnich latach na ten temat wielu informacji. Autor uwzględnia różne podejścia badaczy, przytacza nawet skrajne opinie, w tym badaczy afrykańskich. Wartym podkreślenia jest fakt, iż opatrzył je własnym wyważonym komentarzem. Rysujący się obraz handlu niewolnikami jest bowiem bardzo złożony. W zasadzie każdy region Afryki miał swoją specyfikę obejmującą przyczyny, charakter i formy niewolnictwa. Do cennych elementów pracy należą polemiki Autora z funkcjonującymi stereotypami doty­ czącymi handlu niewolnikami. Po pierwsze, handlarze niewolnikami, ze względów ekonomicz­ nych, starali się dbać o to, aby dostarczać „towar" dla kupujących w relatywnie dobrej kondycji. Autor kwestionuje tutaj szacunki większości badaczy dotyczące poziomu śmiertelności niewol­ ników podczas transportu, zarówno w handlu transatlantyckim, jak i transsaharyjskim, określane na około 20%. Poza tym, według Autora, należy zweryfikować rozmiary wywozu niewolników z Afryki; np. P.D. Curtin oceniał ubytek ludności Afryki Zachodniej na skutek wywozu niewolni­ ków jedynie na 1% ogólnego zaludnienia tego regionu (s. 158). Kolejnego sprostowania wymaga wysokość zapłaty handlarzy europejskich za niewolników. Wbrew panującym do niedawna opiniom, zapłata nie była symboliczna i nie ograniczała się do alkoholu czy kolorowych paciorków. Wśród dostarczanych towarów były tekstylia, miedź, mo­ siężne sztabki, srebrne monety, a także broń palna i amunicja; np. na przełomie X V I I I i X I X w. Wielka Brytania wysłała do Afryki Zachodniej 300 tys. karabinów i 400 tys. kg prochu strzelni­ czego (s. 71). Eksport broni w te rejony Afryki skutkował bratobójczymi walkami oraz wpływał na większą koncentracją władzy i dominację silniejszych plemion. Inna kwestia dotyczy poglądu o dożywotniej pracy afrykańskich niewolników u jednego plantatora. W rzeczywistości istniał rozwinięty handel niewolnikami w Indiach Zachodnich. Autor polemizuje z poglądami wielu historyków europejskich dotyczącymi braku oporu Afry­ kanów przeciwko niewolnictwu. Materiał źródłowy pokazuje, że próby buntu były dość liczne, mimo nikłych szans powodzenia oraz straszliwych represji. Praca wolna jest na ogół od nieścisłości merytorycznych. Tym niemniej kilka z nich, mało istotnych, wymaga sprostowań: Brytyjski podróżnik John Barrow nie przemierzył Afryki Południowej, ale jedynie Kraj Przylądkowy i miało to miejsce nie pod koniec X I X , ale pod koniec X V I I I stulecia (s. 146; por. Barrow 1801-1804). Ponadto, okręg Stellenbosch wchodził w skład Kolonii Przylądkowej (s. 151; por. Boucher 1988, s. 66-67). W pracy występują nie­ liczne powtórzenia (np. panowanie w Egipcie dynastii Mameluków (s. 19, 28) i relacje Krzysztofa Radziwiłła Sierotki (s. 23, 35). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 263 Odnośnie uwag terminologicznych, wydaje się niewłaściwym dowolne i przemienne stoso­ wanie, nawet w tym samym akapicie, pojęć 'Anglia' i 'Wielka Brytania'. Kwestia ta dotyczy także terminów 'Murzyni' i 'Afro-Amerykanie'. Należy pamiętać, że przedstawiona w książce problematyka jest w dalszym ciągu przedmio­ tem różnego rodzaju kontrowersji i polemik naukowych. Dotyczą one nie tylko m.in. rozmiarów handlu niewolnikami, udziału w tym procederze Afrykanów, ale także skutków, zarówno dla po­ szczególnych regionów Afryki, a także dla Europy Zachodniej, Ameryki Północnej i Południo­ wej. Należy zgodzić się z tezą Autora, że handel atlantycki wpłynął znacząco na dzieje świata nowożytnego w okresie od X V I do X I X w. Odegrał dużą rolę w rozwoju ekonomicznym Afryki, a zwłaszcza kilku państw Europy i Stanów Zjednoczonych, i był dla nich źródłem prosperity. Przyczynił się do rozwoju kapitalizmu i imperializmu zachodnioeuropejskiego. Przygotował grunt pod kolonizację Afryki przez mocarstwa europejskie. Potomkowie afrykańskich niewolników, po okresie okrutnego traktowania, stali się pełnoprawnymi obywatelami i wnieśli wkład w różne dziedziny życia nowych ojczyzn, a zwłaszcza w muzykę, taniec i sport. Całościowa ocena handlu niewolnikami afrykańskimi jest niemożliwa, ale dzięki temu rzetel­ nemu studium z problemem tym możemy zapoznać się w sposób wieloaspektowy. Książka ta stanowi bowiem współczesne kompendium wiedzy na ten temat w języku polskim. LITERATURA B a r r o w J. 1801-1804, Travels into Interior of Southern Africa, vol. 1-2, London. B o u c h e r M . 1988, The Age of Exploration, [w:] An Illustrated History of South Africa, T. Cameron, S.B. Spies (red.), Cape Town, s. 66-67. H a m m o n d E. 1994, A Brief History of the United States, Poznań. K r a s n o w o l s k i A. 1987, Les Afro-Brésillians dans les processus de changement de la Cote des Esclaves, Wrocław. N o w a k В. 1985, Organizacja i dochodowość transatlantyckich wypraw niewolniczych w XVIII wieku (na przykładzie wypraw angielskich i francuskich), Warszawa. Arkadiusz Żukowski Wstyd w kulturze. Zarys problematyki, Ewa Kosowska (red.), Katowice 1998: „Śląsk", ss. 170 W Zakładzie Teorii i Historii Kultury Instytutu Nauk o Kulturze Uniwersytetu Śląskiego od kilku już lat prowadzone są badania nad fenomenem wstydu. Niniejszy tom jest efektem pierw­ szego etapu tych badań zwieńczonego sesją naukową. Wśród uczestników sesji, a więc także autorów artykułów, byli nie tylko kulturolodzy, ale także językoznawcy, socjologowie, literaturoznawcy szukający, każdy w swojej profesji, obszarów „wstydliwych". Fenomen wstydu, o którym wiemy zdumiewająco mało, zważywszy na częstotliwość jego występowania w przyrodzie, poddany został różnorakim analizom i opisom o różnym stopniu ogólności. Jak niewiele powiedziano we współczesnej humanistyce o wstydzie pokazuje już bibliografia przedmiotowa autorów, którzy wykorzystują i rozwijają na różne sposoby sugestie Jurija Łotmana, dotyczące wstydu i strachu w mechanizmach kultury . Autorzy tego przedsię­ wzięcia, mając świadomość rozległości obszaru niewiedzy na ten temat, bardzo ostrożnie formu­ łują wnioski, bojąc się rozstrzygnięć zbyt pospiesznych, a więc i przedwczesnych. I rzeczywiście, zainicjowane badania pokazują, że sam przedmiot, o którym w ostatnich latach coraz głośniej, głównie za sprawą wypowiedzi publicystów, nie poddaje się łatwo ujęciom syntetyzującym. 1 1 Zob. J. Łotman, O semiotyce pojęć "wstyd" i "strach" w mechanizmach kultury (Tezy), [w:] Semiotyka kultury, wybór i opracowanie E. Janus i M.R. Mayenowa, Warszawa 1977, s. 171-175. Łotman rozróżnia typy kultur regulowanych przez wstyd i przez strach. Podział ten można by sprowadzić do podziału na moralne i prawne normy zachowań. �264 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA W obszernym Wstępie autorstwa Ewy Kosowskiej czytamy, że „zebrane materiały stają się [...] dokumentacją pewnego obszaru skojarzeń, jakie wiązać można z pojęciem wstydu. [...] Obec­ ność wybranych nurtów refleksji, na równi z niepodjęciem wielu wątków, traktować należałoby w tym wypadku jako istotny wyznacznik metodologiczny, który sugeruje otwartość asocjacyjną, przyjęcie zasady elementarnej niesprzeczności sądów, swobodę doboru egzemplifikacji oraz akceptowaną wielość metod szczegółowych" (s. 9). Ów wariacyjny charakter tomu jest niewąt­ pliwą jego zaletą, a przy tym, chyba zupełnie niezamierzenie, odpowiedzią na jednokierunkowe ujęcie problemu w publicystyce ostatnich lat. Czego więc może się spodziewać czytelnik, biorąc do ręki Wstyd w kulturze? Odpowiedzi na pytanie lub inspiracji do poszukiwań w obrębie problemów związanych z modą, szeroko rozu­ mianą („Moda a wstyd. Tezy", Romuald Cudak), czy też wyjaśnienia czym jest gafa i na czym polega jej wstydogenny mechanizm („Gafa a wstyd", Anna Gomóła), albo odpowiedzi na pytanie: Czego wstydzą się Polacy w Niemczech i Niemcy w Polsce? (artykuł Piotra Wróblewskiego). W odróżnieniu od ujęć kulturoznawczych, współczesna lingwistyka o wstydzie mówi bez kompleksów i obaw o niekompletność sądów. Praca Ewy Jędrzejko ujmuje wstyd w aspekcie różnych teorii semantycznych, odtwarzając na podstawie informacji zakodowanych w języku (np. badania dotyczące etymologii słów „wstyd" i „srom") historycznie uwarunkowane aspekty zjawisk kulturowych. Wiesław Banyś z kolei poddaje analizie definicje słownikowe wstydu i hańby, pokazując konteksty użyć tych słów, elementy różnicujące poszczególne użycia i analizę prototypową z uwzględnieniem inwariantu znaczeniowego obu tych form. Wstyd w epistemologii zajmuje Beatę Wesołek. Wskazując na dwie możliwe postawy podmio­ tu poznającego, dwa sposoby oglądu rzeczywistości: racjonalny i ponowoczesny, zauważa w każ­ dej innego rodzaju potencjalność zawstydzenia. Pomysł to niezwykle interesujący, by badać zjawi­ sko wstydu w obszarach, w których trudno byłoby się go spodziewać, tj. w dziedzinie metafilozofii, w dyskursie filozoficznym i metanaukowym, wolnym zdawałoby się od afektywnych uwikłań. Wstyd w religii to inny mini cykl w tym zbiorze; tworzą go Aleksandra Kunce, Kamilla Termińska i Piotr Dziadek. Pierwsza z autorek zajmuje się miejscem winy i wstydu w dyskursie Kościoła Katolickiego, uwzględniając głównie formację dyskursywną powstałą po I I soborze watykańskim. Z kolei wstyd w judaizmie rozpatruje Kamilla Termińska. Badaczka mówi o dwóch rzeczach: „Wstydzie" - „swoistej dla mozaizmu kategorii metafizycznej" i „wstydzie" jako kate­ gorii interpersonalnej. Obydwa rozumienia doktrynalnie opozycyjne współistnieją ze sobą. Sugestie autorki rysują ciekawe perspektywy dla poszukiwań antropologicznych. Piotr Dziadek natomiast dokonał zestawienia cytatów z Koranu, co w przyszłości może stać się materiałem do interpretacji wstydu w kulturze islamu, która, o czym przekonuje choćby niedawno wydana powieść Salmana Rushdiego , jest znacznie bardziej od chrześcijańskiej wstydem nasycona. Anna Skotnicka-Maj mówi o wstydzie jako motywie literackim. Odnajduje go w wybranych tekstach prozy rosyjskiej: u Czechowa, Szukszyna, Jerofiejewa, za każdym razem odsłaniając inną jakość zjawiska. Spośród badań dotyczących literatury i folkloru białoruskiego na uwagę zasługuje praca Galiny Kutyriowej-Czubali. Autorka wskazuje na różne oblicza wstydu, przejawiające się w obrzędach: „wstyd jako jedna z emocji powstających na skutek łamania norm społecznego zachowania przy odrzuceniu zdezaktualizowanych pryncypiów, takich jak poligamia, kazirodztwo, erotyka obrzę­ dowa [...], naruszenie tabu i uświadomienie sobie nienormatywności zachowania [...], wstyd «za wstyd» jako protest przeciwko kanonom moralności traktowanym również jako anachronizm [...], wstyd jako strach, wstyd z powodu skrępowania i maskowania wstydu poprzez odwagę na pokaz, rozwiązłość, dziarskość itp., wstyd jako narzędzie wychowania, społecznego potępienia, wstyd jako pokuta, wstyd jako rozgrzeszenie [...]" (s. 135). Inne teksty dotyczące tego obszaru kulturowego to: Aleksieja Raguli, „Regulacyjna funk­ cja wstydu w kulturze odrodzenia narodowego (Na podstawie kultury białoruskiej). Tezy" i Galiny Kurylenki, „Funkcja kategorii wstydu w gatunkowej formie wyznania (Na kanwie literatury białoruskiej)". 2 2 S. Rushdie, Wstyd, przeł. M . Ferek, Poznań 2000. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 265 Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska badała ludową mowę obsceniczną, bezwstydną, czyli, paradoksalnie, taką, której funkcją jest spowodowanie zawstydzenia u odbiorcy. Tego rodzaju akty mowy mają, zdaniem autorki, charakter epistemiczno-etyczny. Zawstydzony zbliża się do stanu „sprzed rozpoznania swej seksualności, uświadamiając sobie równocześnie jego utratę za sprawą złamania zakazu", do stanu, w którym był „w momencie upadku w człowieczeństwo, w momencie rozpoznania siebie jako bytu odrębnego, autonomicznego, samoświadomego" (s. 149). Beatę Włodykę interesuje wstyd i wina w psychologii popularnej. Badaczka zwraca uwagę na normatywny aspekt rozmaitych poradników psychologicznych, które uczą „jak zmienić swoje życie", „jak być asertywnym", „jak odkryć swoją wartość". Można by w tym miejscu zajrzeć także do psychologii nie-popularnej, uwzględniając opisowy charakter badań nad wstydem jako regulatorem funkcjonowania społecznego (w polskiej literaturze zwróciłabym uwagę na badania Alicji Keplinger). W artykule Krzysztofa Łęckiego i Andrzeja Szostaka mamy próbę spojrzenia na fenomen tzw. polskiej zdrady klerków przez pryzmat Łotmanowskich opozycji wstyd i strach. Autorzy widzą w działaniach intelektualistów polskich aktywnych w czasach stalinowskich dwie prawi­ dłowości: strach, do którego nie chcieli się przyznać wówczas i wstyd z powodu przeszłości, którego też nie mogą ujawnić. Badając ten ciągle jeszcze bolesny i drażliwy problem aparaturą socjologa trudno dojść do innych wniosków. Brakuje mi też bardzo wśród lektur słynnej Hańby domowej, Jacka Trznadla, książki, która dla tematu ma kapitalne znaczenie. Rdzeniem całego zbioru są artykuły Eugeniusza Jaworskiego i Ewy Kosowskiej. Obydwa poszukują teoretycznych uzasadnień fenomenu wstydu. W artykule Eugeniusza Jaworskiego, „Wstyd jako kategoria typologiczna", znaleźć można interpretację Arystotelesowej kategorii wstydu, a także uwagi o sposobach przejawiania się tego zjawiska w kulturach greckiej, żydow­ skiej, rosyjskiej, niemieckiej. Operując kategorią wstydu autor wskazuje na dwa typy kultur. Pierwszą z nich byłaby kultura budowana na poczuciu wstydu i współodpowiedzialności, po drugiej stronie linii demarkacyjnej natomiast - kultura budowana na honorze i indywidualizmie. Pierwsze to kultury proste i europejskie kultury ludowe, aksjologicznie stabilne. Kultury drugiego typu, to kultury aksjologicznie niejednorodne. Ewa Kosowska wskazuje na różnorakie rozumienie wstydu w tradycji filozoficznej, u Ary­ stotelesa, Kanta, La Rochefoucauld. W każdej z wymienionych koncepcji kategoria ta zajmuje inne miejsce w systemie, pozostając jednak wciąż tym samym wstydem, co pozwala mówić o nim jak o kulturowym inwariancie. Własną koncepcję opiera autorka na interpretacji wstydu w kulturach dworskich, przedstawionej przez Norberta Eliasa. Na wewnętrzne zróżnicowanie kultury składa się pięć sfer: sfera braku, obfitości, aspiracji, kompetencji i ostentacji. W każdej z nich wstyd dotyczy innych obszarów działania człowieka i doznawania, i w każdej na zjawiska wstydogenne spojrzeć można z perspektywy jednostki i zbiorowości. Autorka po­ szukuje mechanizmów wstydotwórczych i wstydobórczych w kulturze, nie wikła się natomiast w analizę aktualnej rzeczywistości. O tym jak ważny jest artykuł Kosowskiej, można się przekonać czytając pojawiające się ostatnio coraz częściej głosy o bezwstydzie we współczesnej kulturze, od artykułu Barbary Skargi w Tygodniku Powszechnym począwszy. Publicyści, ale także filozofowie, którzy próbują odpowiedzieć na pytanie, co dzieje się z dzisiejszym światem, światem bez-wstydu, nie znajdują dobrze rokujących na przyszłość diagnoz. Czuje się wyraźny brak możliwości teore­ tycznego uzasadnienia aktualnych problemów. Popularna fenomenologia bez-wstydu czeka na diagnozy naukowe, a przedsięwzięcie Wstyd w kulturze czeka na swoje odkrycie. 3 Jadwiga Agnieszka 3 Budzyńska-Daca B. Skarga, O bezwstydzie w naszych czasach, Tygodnik Powszechny, nr 46/98, s. 1 i 5. Zob. też późniejszą wypowiedź T. Sławka, Przypisy do eseju Barbary Skargi o bezwstydzie, Tygodnik Powszechny, nr 2/99, s. 9. �266 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Maria Paradowska, Krzysztof Arciszewski. Admirał wojsk holenderskich w Brazylii, Wrocław - Warszawa 2001, Stowarzyszenie „Wspólnota Polska", Wydawnictwo DTSK Silesia, ss. 201 1 Krzysztof Arciszewski jest kolejnym - po Józefie Siemiradzkim - bohaterem monografii, jakie ukazały się w serii „Polacy w dziejach i cywilizacji świata" . Jego losy zostały przedstawio­ ne przez Marię Paradowską w sposób pasjonujący, budzący emocje, a jednocześnie zmuszający do refleksji. Książkę tę czyta się jak powieść historyczną, pełną napięć, niespodziewanych wyda­ rzeń, zaskakujących zwrotów akcji. Nie brak tu ludzkich dramatów, intryg, powikłanych losów osobistych i rodzinnych, powiązanych z sytuacją polityczną kilku krajów (m.in. Polski, Francji i Holandii) XVII-wiecznej Europy. Śledzimy historię człowieka konsekwentnie dążącego do celu, człowieka, który poznał smak sławy, bogactwa, wielkości, ale też doświadczył goryczy poni­ żenia, porażki, zdrady i manipulacji. Arciszewski był przede wszystkim wybitnym żołnierzem. Doskonalenie wojskowego rzemio­ sła było jego pasją, życiowym zadaniem. Los dał mu wiele możliwości rozwijania żołnierskiego kunsztu. Zmuszony do opuszczenia Polski po zabójstwie Kacpra Brzeźnickiego , w którego ręce przeszła znaczna część rodzinnych dóbr Arciszewskich (nie bez udziału ojca, Eliasza), Arciszewski udał się do Holandii. W drogę do Amsterdamu wyruszył 19 marca 1624 roku. Pobyt w Holandii służył nie tylko zgłębianiu tajników żołnierskiej profesji, Arciszewski bowiem pełnił również funkcję osobistego korespondenta Krzysztofa Radziwiłła, któremu już wcześniej służył wiernie na birżańskim dworze. Teraz przesyłał mu informacje o tym, co działo się na europejskiej scenie politycznej. Arciszewski otrzymał także zadanie „prowadzenia pewnych intryg politycznych" (s. 32). Radziwiłł marzył o buławie hetmańskiej. Aby zrealizować te zamiary, dążył do detroni­ zacji Zygmunta I I I i wprowadzenia na tron Polski Gastona Orleańskiego. Kiedy spisek został wykryty, główną rolę w nim przypisano Arciszewskiemu. Osamotniony, niesłusznie oskarżony, długo czekał na oczyszczenie z zarzutów. W lipcu 1625 na krótko przyjechał do Polski, gdzie rodzina starała się o odwołanie nałożo­ nej wcześniej kary wygnania. Już w styczniu 1626 wyruszył do Francji, by zdobywać szlify żołnierskie. Walczył m.in., po stronie kardynała Richelieu i francuskich katolików, przeciwko hugenotom, choć sam pochodził z rodziny hołdującej tradycjom tzw. braci polskich, zwanych w Polsce arianami. Jak podaje M . Paradowska, credo Arciszewskiego stanowiła wierna służba, „obojętnie gdzie i z kim i przeciwko komu" (s. 59). Chciał przede wszystkim uczyć się rzemiosła wojennego i walczyć tam, „gdzie [...] się okazja podawała [...], gdzie się trafiło służyć" (tamże). Autorka wyjaśnia, że takie „postępowanie było powszechne w Europie i uznawane jako właściwe. [...] Zamiłowani wojskowi, których żywiołem była wojna, służyli wiernie i po rycersku u boku tego wodza, któremu wierność zaprzysięgli, bez względu na to, po czyjej stronie bić się wy­ padło" (tamże). Doświadczenie wojskowe i sława, jaką okrył się Arciszewski zwróciły na niego uwagę osób związanych z (powstałą w 1621 roku) holenderską Kompanią Zachodnioindyjską. Jej celem było ekonomiczne, polityczne i militarne umocnienie Holandii w Brazylii. Służąc interesom Kompanii, m.in. jako autor strategicznych planów podboju terytoriów brazylijskich, mógł jednocześnie Arci­ szewski obserwować życie mieszkańców kraju, nieznanego wcześniej ani jemu, ani wielu innym osobom. Jego uwagę zwróciły przede wszystkim plemiona Indian Tapuja (mężczyźni należący 2 3 1 Zbigniew Wójcik, Józef Siemiradzki. Przyrodnik i humanista, badacz Ameryki Południo­ wej, Wrocław 2000. Redaktorem serii jest Antoni Kuczyński. Omawianą pracę redagowała Maria Bożena Ku­ czyńska. Autorka wyjaśnia, że Arciszewski działał zgodnie z XVII-wiecznym szlacheckim kodek­ sem honorowym, broniąc dobrego imienia rodziny i własnej godności. Sąd skazał go jednak na banicję (wyrok wydano 6 marca 1624 roku). Należałoby jednak zapytać, czy taki sam kodeks obowiązywał braci polskich? 2 3 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 267 do tej grupy zasilali oddziały, którymi dowodził). Sporządzone przez Arciszewskiego opisy życia Indian brazylijskich (nie tylko Tapujów), ich wierzeń, obyczajów, stosunków społecznych, obrzędów (z budzącymi szczególne zainteresowanie przykładami nekrofagii, zaklasyfikowanej przez M . Paradowską do kategorii endokanibalizmu; s. 105), były pierwszymi polskimi relacjami z terenów Brazylii, które zdobyły rozgłos w świecie. Zainteresowali się nimi przede wszystkim naukowcy holenderscy (w Polsce z materiałami Arciszewskiego zapoznano się dopiero pod koniec X I X wieku). W 1642 roku Gerard Voss zamieścił w swojej pracy obszerne cytaty ze źródeł, których autorem był Arciszewski. Dzięki temu materiały te - bezcenne dla etnograficz­ nych badań Brazylii - weszły do obiegu naukowego i zostały ocalone od zapomnienia. Wiele opisów sporządzonych przez Arciszewskiego zaginęło jednak bezpowrotnie. Krzysztof Arciszewski był nie tylko wnikliwym obserwatorem Indian i rejestratorem ich zwy­ czajów. Dostrzegał on także m.in. błędy Holendrów w sposobie zarządzania terytoriami brazylij­ skimi i niedołęstwo władzy, przyczyniające się do zamętu i chaosu. Związany z Kompanią Zachodnioindyjską, głęboko zainteresowany pomyślnością Holandii i realizacją jej planów kolo­ nialnych w Brazylii, Arciszewski sporządził memoriał, w którym przedstawił propozycje naprawy sytuacji. Nie spodziewał się jednak, że podjęte przez niego w dobrej wierze działania przyczynią się do osobistej porażki. Nieoczekiwanie Arciszewskiego pozbawiono naczelnego dowództwa Kompanii, powierzając je hrabiemu Janowi Maurycemu Nassau-Siegenowi. Moment ten był początkiem końca pobytu Arciszewskiego w Brazylii i jego wiernej służby Holandii. Maria Paradowska znakomicie ukazała rywalizację hrabiego z Arciszewskim, nieukrywaną niechęć Nassau-Siegena do Polaka, lekceważenie, wreszcie intrygi, które doprowadziły do odsu­ nięcia polskiego oficera od służby wojskowej w Brazylii i zmusiły go do powrotu do Holandii w 1639 roku. Ten, którego jeszcze niedawno witano owacyjnie na nabrzeżu amsterdamskiego portu, podziwiano i nagradzano, stał się ofiarą oszustw, oszczerstw i manipulacji, za którymi stał hrabia Nassau i jego poplecznicy. Nie dano mu możliwości złożenia wyjaśnień, udowodnienia niewinności, odsuwając od dalszych działań na rzecz Kompanii. Ile wart był w tym momencie, wręczony niegdyś Arciszewskiemu, medal z napisem „Przyjmij laur zwycięzcy"? Ile znaczyły jego zasługi, które przyczyniły się do umocnienia pozycji holenderskich w Brazylii (jak się póź­ niej okazało, nie na długo)? Ile znaczyła wierna służba i żołnierska sława? W 1645 roku Arciszewski wraca do Polski. Znów czuje się potrzebny. Wierzy, że jego wie­ dza, doświadczenie mogą się przysłużyć krajowi, gotującemu się do wojny z Turkami, Tatarami i Kozakami. Niestety, stało się inaczej. Nie słuchano jego rad, odrzucano plany, które przedsta­ wiał. Po ugodzie z Chmielnickim, podpisanej w 1649 roku w Zborowie, Arciszewski wycofał się z czynnego życia (w jego oczach ugoda Zborowska była haniebna i poniżająca; podpisano j ą w momencie, w którym - jego zdaniem - można było walczyć do zwycięstwa). Osiadł w majątku kuzynów, gdzie schorowany, słaby, przeżywający w samotności życiowe porażki, przebywał do śmierci, która nadeszła w 1656 roku. W relacji o życiu K. Arciszewskiego ukazany został szeroki kontekst społeczno-historyczny. Autorka niezwykle ciekawie scharakteryzowała sytuację rodzinną Arciszewskich, jak też sto­ sunki panujące na dworze K. Radziwiłła. Poznajemy także, jak już wspomniałam, rysy historyczno-politycznego oblicza Europy 1 połowy X V I I wieku, cząstkę dziejów Polski, a także - Francji, Holandii, Portugalii i Hiszpanii, wraz z udziałem tych państw w podbojach kolo­ nialnych. W książce znajdziemy również informacje o sytuacji religijnej w niektórych krajach, m.in. we Francji i w Polsce, gdzie przez wiele lat działali bracia polscy. Z tym ruchem reli­ gijnym związany był niezwykle mocno ojciec Krzysztofa. On sam, jak pisze M . Paradowska, za A. Krausharem, „nigdy nie był dobrym arianinem" (s. 162). Nie wiadomo jednak, na jakiej podstawie oparte zostało to stwierdzenie. Autorka wielokrotnie posługuje się terminem 'arianie'. Jednocześnie wyjaśnia, że „bracia polscy protestowali przeciwko narzucaniu i m " tej nazwy i „niesłusznym łączeniu ich poglądów z doktryną Ariusza, a sami określali siebie Chrystianami, bądź braćmi i ta ostatnia nazwa wraz z przymiotnikiem «polscy» utrwaliła się dla całego mchu w naszym kraju. Dopiero w X V I I w. na obszarze zachodniej Europy przyjęła się nazwa socynianie [...] bądź unitarianie [...]" (s. 8). �268 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Nasuwa się pytanie, czy wobec wspomnianego sprzeciwu - przedstawiając dzieje Arciszewskiego i jego rodziny - nie należałoby operować nazwą „bracia polscy"? Według Marii Paradowskiej, wychowanie w domu o tradycjach ariańskich wpłynęło na stosunek bohatera jej książki do osób reprezentujących odmienne wyznanie, kulturę, poglądy, nauczyło tolerancji (s. 13). Autorka wiele razy wraca do tego wątku, m.in. opisując pobyt Arciszewskiego w Brazylii i jego stosunek do Indian - przyjazny, pozbawiony „europejskiej wyższości" (s. 90). Dziwna to jednak tolerancja, dziwna postawa przyjaźni, braku wyższości i „otwartości wobec ludzi, wyrazicieli innych wartości od powszechnie akceptowanych w Euro­ pie" (tamże), która nie przeszkadzała zabijać Indian, „jeśli stali po drugiej stronie barykady" (s. 90). Chciałoby się zapytać, jakie wartości w rzeczywistości podzielała powszechnie X V I I wieczna Europa? Można też - idąc dalej - zadać pytanie, do jakich wartości odwołujemy się dziś, gdy mówimy o kulturze europejskiej i integracji naszego kontynentu? Arciszewski kierował się zapewne żołnierskimi powinnościami i „wyższymi celami". Podobnie jak w przypadku zabój­ stwa K. Brzeźnickiego, gdy - zgodnie ze szlacheckim kodeksem - ponad ludzkie życie postawił honor i dobre imię rodziny. W odredakcyjnym „Wstępie" Antoni Kuczyński stwierdził, że „istnieje u nas deficyt wiedzy ukazującej dzieje polskiej diaspory i tych jej przedstawicieli, którzy zapisali się na trwałe w kulturze, nauce czy gospodarce krajów ich zamieszkania" (s. 5). Ważna jest więc prezentacja osiągnięć postaci związanych „z historią polskiej emigracji i badaniami w odległych od kraju stronach" (tamże). Kiedy patrzę na postać Arciszewskiego, tak żywo, barwnie, ze znajomością faktów przedsta­ wioną przez M . Paradowską, myślę, jak często człowiek staje się emigrantem wbrew swej woli. Wiadomo też, że nie zawsze pobyt poza ojczyzną sprzyja realizacji życiowych planów. Nasuwa się również refleksja, jak to się dzieje, że osoby nie mające specjalistycznego przygotowania podejmują prace, które okazują się cenne dla nauki, dla poznania świata, jego mieszkańców i ich kultury? Rodzi się jednak także pytanie, czy każde, nawet największe osiągnięcie, wpisuje się na trwałe w kulturę, naukę lub gospodarkę kraju zamieszkania na emigracji? Czy Arciszewski np. „zapisał się na trwałe" w kulturze Holandii, z którą związał część swego życia i której wiernie służył? Czy został doceniony w Polsce? Czyjego przykład nie jest jednym z wielu, które dowo­ dzą, jak kruche są ludzkie osiągnięcia, zaszczyty, sława? Arciszewski był z pewnością postacią znaczącą, przynajmniej dla części Europy 1 połowy X V I I wieku. Przyczynił się do budowania potęgi Holandii, jak i do poznania brazylijskich Indian (te zasługi najbardziej interesują etnografów). Był wreszcie prawdopodobnie pierwszym, zna­ nym z nazwiska, polskim nurkiem . Dobrze się stało, że M . Paradowska przypomniała barwną, ważną dla polskiej i europejskiej historii, a zarazem tragiczną postać Arciszewskiego, choć można zapytać, czy ze wszystkich jego osiągnięć możemy być dzisiaj dumni. Jacy będą kolejni bohaterowie serii „Polacy w dziejach i cywilizacji świata"? Czy staną się oni przedmiotem rozmów rodaków? Czy zachęcą do poznawania historii Polski i krajów, w których działali Polacy - historii ukazanej przez pryzmat dziejów wybitnych jednostek? Czy pobudzą do przemyśleń, np. nad mechanizmami społecznej pamięci, jej kształtowaniem i pie­ lęgnowaniem, nad przyczynami, dla których jedne osoby żyją w tej pamięci przez wieki, inne zaś nie pozostają w niej na dłużej. Dlaczego niektóre postacie zostają po latach przywrócone narodowemu dziedzictwu, inne natomiast odchodzą w niepamięć - jedne na zawsze, inne - być może - czekają tylko na swój czas... 4 Iwona 4 Kabzińska Jak podaje, cytowany przez M . Paradowską, J. Pertek, Arciszewski chodził po dnie mor­ skim w Scheveningen koło Hagi, założywszy skórzany hełm z usztywnioną rurką do oddychania, zakończoną ustnikiem (s. 37). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Wojciech Lipoński, Encyklopedia 269 sportów świata, Poznań 2001, Oficyna Wydawnicza Atena Wydawnictwa encyklopedyczne powstają najczęściej w wyniku współpracy licznego zespołu autorów. Encyklopedia sportów świata, zawierająca ponad 3 500 haseł, jest natomiast efektem wysiłków jednego człowieka. Wydaje się to wręcz nieprawdopodobne... Dzieło W. Lipońskiego zwraca uwagę stroną edytorską - przejrzystym układem haseł, piękną, bogatą szatą graficzną (barwne fotografíe, reprodukcje dzieł malarskich, plakatów i pocztówek, rysunki), przyciągającą wzrok, znakomitą okładką. Najbardziej imponująca jest jednak baza źródłowa wykorzystana przez Autora. W. Lipoński poszukiwał informacji o sportach świata w setkach bibliotek krajowych i zagranicznych, w licznych antykwariatach. Większość bezcen­ nych materiałów otrzymał jednak dzięki indywidualnym kontaktom z osobami na różne sposoby zajmującymi się sportem . W zbiorach Autora znajduje się obecnie ponad 140 encyklopedii sportów narodowych, regio­ nalnych, występujących w kulturach różnych grup etnicznych. Wśród nich jest m.in. trzytomowa encyklopedia sportów baskijskich, dwuczęściowa encyklopedia sportów uprawianych na tere­ nach Chile, czterotomowa encyklopedia sportów duńskich, encyklopedia sportów Maorysów, encyklopedia sportu chińskich mniejszości narodowych. W. Lipoński jest także posiadaczem wielu innych, unikalnych materiałów pochodzących z różnych krajów świata. Sama korespondencja prowadzona w trakcie prac nad Encyklopedią liczy ponad 1400 stron. Można sobie wyobrazić, jak wielkiego wysiłku wymagało przetłumaczenie materiałów źródłowych, choćby z uwagi na brak polskich odpowiedników specjalistycznych terminów z zakresu sportu, występujących w kilkudziesięciu językach. Autor poradził sobie jednak znakomicie z tymi problemami (sam włada 9 językami!), a efekty jego ogromnej pracy - oraz działań wspomagających go osób - są naprawdę niezwykłe. Budzą podziw, szacunek i wielkie uznanie. Encyklopedia sportów świata jest największym wydawnictwem tego typu na świecie. Dla porównania - jak czytamy we „Wstępie" - amerykańska Encyklopedia of World Sport zawiera ponad 400 haseł. Znajdują się w niej przede wszystkim hasła dotyczące sportów znanych na terenie Ameryki. Nie ma tu informacji o Europie Środkowo-Wschodniej, bardzo skąpo repre­ zentowane są sporty azjatyckie. Wojciech Lipoński nie pominął w swej Encyklopedii żadnego kontynentu. Myliłby się jednak ten, kto sądzi, że w ponad 3 500 hasłach można zawrzeć podsta­ wową wiedzę o sportach uprawianych na kuli ziemskiej dziś i w przeszłości. Autor informuje we „Wstępie", że „pozostało jeszcze 4-5 tysięcy większych i pomniejszych sportów, zabaw i gier ruchowych różnych egzotycznych krajów". W tym samym miejscu zwraca również uwagę na brak jednoznacznej definicji sportu i na konieczność precyzyjnego zdefiniowania tego zjawiska. Sam Autor - jak można sądzić na podstawie haseł zamieszczonych w Encyklopedii sportów świata - pojmuje sport bardzo szeroko, obejmując tym terminem różne formy współzawodnictw, np. gry ruchowe, niektóre zabawy, akrobatykę i i n . W Encyklopedii zamieszczone zostały informacje o szeroko dziś znanych, popularnych na świe­ cie dyscyplinach sportu, a także - ich odmianach. Pod hasłem 'boks' np. możemy znaleźć dane na temat boksu egipskiego, francuskiego, tajlandzkiego, uprawianego przez południowoamerykańskie plemię Mokowitów, jak też przez mieszkańców wsi Badżing, leżącej w chińskiej prowincji Fucien. Pod hasłem 'zapasy' - obok opisu zapasów klasycznych i w stylu wolnym - podano przykłady zapasów uprawianych w ponad 40 grupach etnicznych. W Encyklopedii znajdziemy kilkanaście 1 2 1 Miałam przyjemność znaleźć się w gronie współpracowników Autora, którego zaintereso­ wały moje prace na temat miejsca i roli współzawodnictw w kulturach ludów Azji, ich związków z obrzędami przejścia, magią oraz symbolicznego znaczenia wielu zachowań. W Encyklopedii znalazło się m.in. hasło 'kręcenie ciastem pizzy'. Zawody „polegają na wykonywaniu skomplikowanych ewolucji ciastem pizzy nałożonym na rękę, w celu lepszego jego wyrobienia. Oceniany jest poziom, stopień trudności i szybkość ewolucji". Współzawodnic­ twa organizowane są od 1998 roku we włoskiej prowincji Parma (Lipoński, Encyklopedia spor­ tów świata, s. 247). 2 �270 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA odmian peloty i kilkadziesiąt przykładów wyścigów z udziałem zwierząt (koni, bawołów, strusi, słoni, baranów, osłów) - z jeźdźcami lub bez. Oddzielne hasła informują o gonitwach psich zaprzę­ gów, wyścigach łodzi, rydwanów, arb. Okazuje się też, że we współczesnym świecie organizowane sanie tylko wyścigi samochodowe, ale też np. wyścigi na muszlach klozetowych . Wiele miejsca poświęcił W. Lipoński sportom dawnym, często zapomnianym, jak i tym 0 zasięgu lokalnym czy regionalnym (raczej nie usłyszymy o nich w telewizji, ani nie przeczytamy w prasie). Z większością egzotycznie brzmiących nazw (np. aizkolaris, cogs, het kolven, jogo da laranjinha, kalari-payat, koruru, maokiu, parokoiba, sepak takraw, stanto, vazh yod, varzesh-e pehlivani, varma adi i in.) Czytelnik Encyklopedii zetknie się prawdopodobnie po raz pierwszy. Pod każdym hasłem znajdzie jednak wyjaśnienie - opis reguł, informacje o historii, kontekście kulturowym, odniesienia do literatury. Uwzględnienie bogatego materiału historyczno-etnograficznego, pochodzącego niemal z całego świata, stanowi niewątpliwe novum, decyduje o unikalnym 1 oryginalnym charakterze dzieła W Lipońskiego. Wielką zasługą W. Lipońskiego jest przypomnienie około stu, nieznanych szerzej i niemal zupełnie zapomnianych, sportów staropolskich. Podczas promocji Encyklopedii na Międzynarodo­ wych Targach Książki, które odbyły się w maju 2001 roku w Warszawie, Autor ze smutkiem mówił o niewielkim zainteresowaniu rodzimych badaczy (w tym etnologów) sportem jako zjawiskiem kulturowym, jak też o braku zainteresowania popularnymi niegdyś w naszym kraju dyscyplinami, 0 „zadeptywaniu polskich tradycji" i o tym, że polski sport jest nieobecny „w obiegu narodowym 1 międzynarodowym". Zdaniem W Lipońskiego, nasze społeczeństwo łatwo zapomina o tym, co własne, chętnie natomiast przyjmuje „obce wynalazki", pozwalając, by wypierały one rodzime tradycje (także sportowe) . Nie zdajemy sobie również najczęściej sprawy z istnienia związku mię­ dzy znajomością własnych tradycji sportowych i zachowaniem narodowej tożsamości (szerzej na ten temat patrz: Lipoński 1996, 2000, 2001; por. Bujak 1988, s. 35; Kabzińska 1999). Mottem Encyklopedii są słowa Josepha Strutta, autora Sports and Pastimes of the People of England (1810): „Nie można sprawiedliwie ocenić charakteru jakiegokolwiek narodu bez zbada­ nia, jakiego rodzaju sporty najczęściej uprawiają jego przedstawiciele. Wojna, polityka i inne nieprzewidywalne okoliczności mogą w różnych okresach dziejów wywoływać różnice świato­ poglądowe, kiedy jednak panuje pokój i naród nie potrzebuje zakładać na siebie żadnej maski, możemy obserwować jego najbardziej prawdziwe oblicze i oceniać naturalne predyspozycje jego obywateli". Wielu badaczy odnosi się krytycznie do XIX-wiecznych teorii na temat charakteru narodowego, myślę jednak, że nad niektórymi poglądami Strutta warto się zastanowić. Interesu­ jąca wydaje się chociażby koncepcja, wedle której w pewnych okolicznościach naród przywdziewa maskę, w innych natomiast ukazuje prawdziwą twarz... 3 4 Podczas warszawskiego spotkania W Lipoński podkreślił, że jego Encyklopedia ma charak­ ter etnologiczny. Nie patrzy on na sport wyłącznie przez pryzmat wyników, informacji o regułach i przepisach, lecz ukazuje genezę różnych dyscyplin, miejsce sportu w kulturze, w literaturze 3 Muszle zaopatrzone są w małe koła i kierownicę. Wyścigi odbywają się na torach biegną­ cych wokół restauracyjnych stolików. Pomysłodawcą tej nowej formy współzawodnictw, rozgry­ wanych od 1999 roku, jest nowozelandzki restaurator, R. Kirkland (Lipoński, Encyklopedia spor­ tów świata, s. 562). Wydaje się, że pomysłowość organizatorów różnego typu współzawodnictw nie zna granic. Latem 2002 w Krasnoznamiensku pod Moskwą odbyły się pierwsze na świecie mistrzostwa w rzucaniu na odległość klawiaturą komputerową. „Dyscypliną uzupełniającą było kopanie myszki na odległość" (Sport biurowy 2002). W informacji czytamy, że „myszki oraz klawiatury zawodnicy musieli przywieźć ze sobą". W. Lipoński przypomniał, że w Polsce publicznie wykpiono pracę doktorską Zofii Dowgrird, poświęconą grze w palanta (Dowgird 1966), a Polski Komitet Olimpijski zrezygnował z promo­ wania tej gry na rzecz baseballa. Z inicjatywy Autora Encyklopedii, przy poznańskiej Akademii Wychowania Fizycznego powstała Pracownia Etnologii Sportu i Olimpizmu. Prowadzone w niej badania, mające m.in. na celu propagowanie polskich tradycji sportowych, zainteresują, jak sądzę, rodzimych i zagranicznych etnologów. 4 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 271 i sztuce, jego rolę w kształtowaniu więzi społecznych. Interesują go związki sportu z religią, z tradycjami wojennymi, jak też np. ze sferą uczuć, z miłością, życiem seksualnym. Lektura wybranych haseł świadczy o tym, że cel, jaki postawił sobie Autor Encyklopedii został osiągnięty. Szkoda, że niewiele osób potrafi spojrzeć na sport w sposób głęboko humanistyczny i z tak wielką znajomością problemu. Można mieć jednak nadzieję, że Encyklopedia sportów świata przy­ czyni się do choćby częściowej zmiany tej sytuacji, jak również do większego zainteresowa­ nia genezą poszczególnych dyscyplin, ich różnorodnością i szerokim kontekstem kulturowym, w jakim można mówić o sporcie. Encyklopedia sportów świata W. Lipońskiego jest dziełem unikalnym w skali światowej. Dostrzegli to pracownicy UNESCO, którzy zaproponowali Autorowi przygotowanie angielsko­ języcznej wersji dzieła . Planowana jest też wersja francuska i hiszpańska, a być może także grecka. O trudnościach z opracowaniem obcojęzycznych wersji Encyklopedii wie najlepiej sam Autor (jeden z podstawowych problemów stanowi brak wzorców leksykograficznych, translatorskich). Rzadko się zdarza, by książki polskich naukowców były tłumaczone na języki obce, w dodatku z inicjatywy zagranicznych instytucji. Encyklopedia sportów świata z pewnością zasługuje na takie wyróżnienie. Mam też nadzieję, że zostanie przyjęta z ogromnym zaintereso­ waniem i wejdzie na stałe do światowego obiegu. Życzę tego Autorowi z całego serca. 5 LITERATURA B u j a k J. 1988, Zabawki w Europie. Zarys dziejów - rozwój zainteresowań, Kraków. D o w g i r d Z. 1966, Formy palanta na obszarze Polski, praca doktorska, napisana pod kierun­ kiem prof. dr. hab. Józefa Gajka, mpis w Archiwum Katedry Etnologii Uniwersytetu Wro­ cławskiego. K a b z i ń s k a I . 1999, Próba wykorzystania zachowań ludycznych w procesie odrodzenia naro­ dowego. Współczesna Białoruś, Zabawy i zabawki. Materiały z konferencji nt. Humor, zabawa i zabawka na pograniczach kulturowych i etnicznych, 21-22 października 1999, Cieszyn, Kielce, wyd. Towarzystwo Rozwoju Zabawkarstwa w Kielcach, Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach, Uniwersytet Śląski - Filia w Cieszynie, Zakład Etnologii w Instytucie Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze, s. 153-174. L i p o ń s k i W. 1996, Still an Unknown European Tradition: Polish Sport in the European Cul­ tural Heritage, [w:] The International Journal of the History of Sport, vol. 13, nr 2, s. 1-41. - 2000, Rola sportów tradycyjnych i ludowych w procesie integracji europejskiej, [w:] Kultura fizyczna i sport w procesie integracji europejskiej, Gniezno, s. 25-33. - 2001, Zignorowane dziedzictwo. Rzecz o wartościach polskich gier ludowych na tle pro­ cesu odradzania się sportów tradycyjnych w świecie, [w:] Aksjologia sportu, Z. Dziubiński (red.), Warszawa, Salezjańska Organizacja Sportowa Rzeczypospolitej Polskiej, s. 286-307. Sport biurowy, Gala, nr 35, 26.08.2002. Iwona Kabzińska Powinna się ona ukazać na przełomie 2002 i 2003 roku. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/645dc667d7fd761ffd49d8d5e3d353db.pdf bbdd0807d5510020193d0b1adc088a91 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1726 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1597 Title A name given to the resource Korespondencja między Adamem Fischerem a Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem. / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.31-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew; Rieszetow, Aleksander M. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i Kulturowej U n i w e r s y t e t u A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu ALEKSANDER M . RIESZETOW M u z e u m A n t r o p o l o g i i i Etnografii i m . Piotra W i e l k i e g o R A N w S. Petersburgu KORESPONDENCJA MIĘDZY A D A M E M FISCHEREM A DYMITREM KONSTANTYNOWICZEM ZIELENINEM. Z MATERIAŁÓW ARCHIWUM NAUKOWEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO WE WROCŁAWIU I A R C H I W U M ROSYJSKIEJ A K A D E M I I N A U K W S A N K T PETERSBURGU Celem naszym jest udostępnienie listów wymienionych między dwoma wy­ bitnymi etnologami: polskim, Adamem Fischerem (1889-1943) i rosyjskim, Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem (1878-1954). Korespondencja ta jest zatem interesująca dla historii dwóch etnologii narodowych: polskiej i rosyjskiej. Dramatyzmu listom A. Fischera nadaje fakt, że pisane były również po zajęciu Lwowa przez Związek Radziecki w roku 1939. Listy pisane przez uczonych stanowią ważne źródło historyczne. Zaletą listów, podobnie jak i innych dokumentów osobistych jest to, że w inny sposób w porównaniu z pracami naukowymi, często bardziej wyraziście, przedstawiają poglądy naukowe i opinie o środowisku naukowym. Są niezastąpione w bada­ niach biograficznych. Ukazują uczonego jako uczestnika zarówno historii małej, związanej z codziennością, jak i wielkiej. Informują często o faktach nie utrwa­ lonych w innego rodzaju źródłach. Są oczywiście świadectwami subiektywnymi, zależnymi od osobowości autorów, warunków ich pracy i życia, w tym warun­ ków ekstremalnych, które stały się udziałem A. Fischera, celów prowadzenia korespondencji, a także od osoby ją odbierającej. Listy A. Fischera odnalezione zostały w Archiwum Filii Rosyjskiej Akademii Nauk w S. Petersburgu, nato­ miast listy i kartka D.K. Zielenina w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzy­ stwa Ludoznawczego we Wrocławiu . Informacji o podstawowych opracowaniach omawiających działalność nauko­ wą i życie D.K. Zielenina dostarcza m.in. ostatnio opublikowany komentarz do jego korespondencji z Kazimierzem Moszyńskim (Rieszetow, Jasiewicz 2001, s. 277n). Działalność ta obejmowała również, co jest dla nas szczególnie intere­ sujące, przygotowanie pracy Naród polski, zawierającej charakterystykę kultury 1 1 A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k , fond 849 ( D . K . Zelenina), opis 3, delo 431 i 526; A r c h i w u m N a u k o w e Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, sygn. 599. �32 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW narodowej, etnografii, folkloru, literatury, historii, ekonomiki i geografii Polski. Praca ta znajdowała się w planach Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR i miała zostać ukończona w 1947 roku (Frankowski 1948-1951, s. 7-8). Nigdy jednak nie ukazała się drukiem. A. Fischer nie doczekał się, jak dotąd, całościowego przedstawienia prac na­ ukowych i kolei życia. Dostępny jest jednak życiorys, obszerny nekrolog oraz bio­ gram, omówienie jego badań folklorystycznych, a także przegląd wyboru otrzy­ manych przez niego listów . Zasługi A. Fischera jako nauczyciela akademickiego oraz organizatora życia naukowego: kierownika Katedry Etnologii na Uniwersyte­ cie im. Jana Kazimierza we Lwowie, sekretarza Towarzystwa Ludoznawczego i redaktora „Ludu", odnotowują opracowania dziejów lwowskiego ośrodka uniwer­ syteckiego i Towarzystwa (patrz m.in.: Czekanowski 1946, s. 33-88; 1956, s. 21n; Falkowski 1933, s. 183-192; Kronika... 1997, s. 35n; por. Armon 2001, s. 21n). Dalszym studiom nad tą postacią sprzyjać będą rozwinięta przez A. Fischera biblioteka i założone archiwum Towarzystwa, zawierające m.in. jego dokumenty osobiste i wydawnicze, ochronione przez niego w znacznej części w czasie I I woj­ ny światowej i przewiezione przez jego rodzinę po wojnie ze Lwowa do Polski (Gerlach-Kłodnicka, Kłodnicki 1997, s. 159-163; Suchecka 1997, s. 163-166) . Adam Fischer studiował romanistykę na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie pod kierunkiem Edwarda Porębowicza, zwolennika metody porównaw­ czej w badaniach celtyckich, germańskich i romańskich pieśni ludowych. Dokto­ rat z tego zakresu uzyskał w roku 1912. W roku 1921 habilituje się na Uniwersy­ tecie Jana Kazimierza z etnologii pod kierunkiem Jana Czekanowskiego. W roku 1924 mianowany został profesorem nadzwyczajnym tego Uniwersytetu, co umożliwiło wyodrębnienie z Zakładu Antropologiczno-Etnologicznego oddziel­ nego Zakładu Etnografii i Etnologii. W roku 1930 powołany został na stanowi­ sko profesora zwyczajnego Uniwersytetu Jana Kazimierza, w latach 1934-1935 pełnił funkcję Dziekana Nauk Humanistycznych tego Uniwersytetu (Czekanowski 1956, s. 21n; Falkowski 1933, s. 183; Gajek 1948, s. 18). Pracę na Uniwersytecie Adam Fischer łączył z działalnością w Towarzystwie Ludoznawczym, w którym od roku 1910 pracował jako sekretarz i członek ko­ mitetu redakcyjnego oraz sekretarz „Ludu", od roku 1912 jego redaktor. Wydał w sumie 20 tomów Ludu (tomy od 16 z roku 1910 do 35 z roku 1938), nadając mu charakter nowoczesnego, naukowego czasopisma etnologicznego, odpowia­ dającego standardom europejskim. Powołał serię Prace Etnograficzne, która pozwoliła na uwolnienie Ludu od dominacji opisowego materiału etnograficznego i zredagował 5 jej tomów (1934-1939). Wzbogacił bibliotekę i stworzył archi­ wum Towarzystwa Ludoznawczego. J. Czekanowski napisał: „Tej jego niesamo­ witej aktywności zawdzięcza Towarzystwo dosłownie wszystko. Jedynie dzięki niej mogło przetrwać wszystkie wstrząsy spowodowane przez katastrofę dwu 2 3 2 Gajek J. Życiorys A. Fischera, A r c h i w u m N a u k o w e P T L , sygn. 390 ( r ę k o p i s niekompletny, przerwany na s. 8); Gajek 1946; 1948; Simonides 1997; Suchecka 2 0 0 1 . 3 Patrz t e ż : Staszczak 1955. �33 KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N EM potwornych wojen" i dalej: „Towarzystwo Ludoznawcze - to był Fischer i tylko Fischer" (Czekanowski 1946, s. 57, 74). Niezwykle szeroki i ważny dla rozwoju etnologii i folklorystyki polskiej był zakres prac naukowych A. Fischera. Uznany przez Juliana Krzyżanowskiego za „folklorystę z prawdziwego zdarzenia" a później za „zawodowego etnografa" (Krzyżanowski 1971, s. 633; 1980, s. 178; za: Simonides 1997, s. 29), przez Dorotę Simonides określony mianem „twórcy nowoczesnej nauki o folklorze" w Polsce (Simonides 1997, s. 35n), zajmował się pieśniami i widowiskami ludo­ wymi, koncentrując uwagę na próbach ustalenia, za pomocą metody porównaw­ czej, zmienności ich form i dotarcia do pierwotnego wątku. Swoimi zaintereso­ waniami obejmuje podania i bajki oraz opowiadania ludowe, analizując nie tylko ich teksty, ale również kontekst historyczny i kulturowy. W stosowanej metodzie łączy komparatystykę folklorystyczną z założeniami szkoły fińskiej i szkoły geograficzno-historycznej, uzupełniając je doświadczeniami francuskiej szkoły socjologicznej (Simonides 1997, s. 36n.). Jako etnolog A. Fischer gromadzi i opracowuje wierzenia i zwyczaje ludowe. Rejestruje także, ale przede wszystkim porządkuje, materiały z zakresu ludowej kultury materialnej. Związany z kształceniem studentów etnologii i zaintereso­ wany wprowadzeniem etnologii do programów szkół średnich, pisze podręcznik etnografii Polski (Fischer 1926) i szereg innych prac o celach także dydaktycz­ nych. Pozostając pod wpływem szkoły kulturowo-historycznej, a w ramach tej szkoły Jana Czekanowskiego, prowadzi badania zmierzające do wyznaczenia granic i wskazania różnic między regionami, a także powiązania grup etnicznych z zespołami odpowiadających im kultur ludowych. Publikuje szereg monografii regionów i grup etnicznych, współczesnych i historycznych, charakteryzowanych poprzez właściwe im cechy kultury ludowej: Polaków, Rusinów, Kaszubów, Łuży­ czan, Połabian, Prusów (Fischer 1931-1934; 1932; 1937). Lud i kulturę ludową uznaje za podstawę etnicznie traktowanego narodu i kultury narodowej . Choć trudno uznać go za odkrywczego w zakresie badań etnicznych to właśnie on, jako jeden z nielicznych etnologów polskich okresu międzywojennego, w swoich pracach korzysta ze statystyk etnicznych i posługuje się mapami etnicznymi. Zajmuje się badaczami zasłużonymi dla polskiej i , szerzej, słowiańskiej etno­ grafii, próbuje wyodrębnić i sprecyzować zakres etnografii i etnologii i ustalić ich stosunek do antropologii i folklorystyki oraz wprowadzić je do szkół średnich, omawia stan polskiej etnologii, publikuje setki recenzji, zaopatruje bibliografie europejskie w wykazy prac polskich. Ze względu na wielość prowadzonych przez niego prac: badania naukowe, kierowanie instytucjami naukowymi, dydaktyka 4 5 4 W Ludzie polskim n a p i s a ł : „ L u d b o w i e m w c i e l a w sobie najistotniejsze cechy narodowe i zachowuje n a j d ł u ż e j c z y s t o ś ć p l e m i e n n ą narodu [...] nawet w tych w y p a d k a c h , gdy brak m u d o k ł a d n e g o poczucia w ł a s n e j n a r o d o w o ś c i , o ż y w i a on organizm k a ż d e g o narodu i stanowi j e g o p o t ę ż n a p o d s t a w ę " (Fischer 1926, s. 8). 5 Warto o d n o t o w a ć n i e z n a n ą d o t ą d o d p o w i e d ź A . Fischera na a n k i e t ę w sprawie zakresu ter­ m i n ó w i relacji m i ę d z y a n t r o p o l o g i ą , etnologią, e t n o g r a f i ą i folklorystyką, r o z p i s a n ą przez Societa Romana di A n t r o p o l o g i a w roku 1932; por. Sergi 1947, s. 2 1 - 2 2 . �34 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW uniwersytecka w zakresie etnologii i upowszechnianie wiedzy etnologicznej, działania na rzecz integracji polskiego środowiska naukowego, poszukiwanie społecznych funkcji dla etnografii, reprezentowanie nauki polskiej na licznych zjazdach za granicą, uznać należy A. Fischera za jednego z najbardziej zasłużo­ nych uczonych dla rozwoju etnologii polskiej w okresie międzywojennym. Publikujemy zachowane trzy listy i jedną kartkę D.K. Zielenina, pisane ręcz­ nie w języku rosyjskim, oraz pięć listów A. Fischera pisanych po polsku, od roku 1940 na maszynie. Korespondencję otworzył nieznany nam list A. Fischera, na który D.K. Zielenin odpowiedział listem z dnia 8.02.1927 roku, natomiast koń­ czy list A.Fischera z dnia 27.05.1941 roku. Nie dysponujemy nie tylko listem otwierającym wymianę ale również innymi listami, bowiem w dostępnej nam korespondencji występują luki w postaci brakujących listów, zarówno A. Fischera, jak i D.K. Zielenina. Obydwaj korespondujący ze sobą badacze nie spotkali się nigdy osobiście. Korespondencja sprzed I I wojny światowej służyła przede wszystkim informo­ waniu się o prowadzonych badaniach i wymianie własnych prac między uczony­ mi. D.K. Zielenin nadzwyczaj uprzejmie, lecz tylko bardzo ogólnie, odnosi się do otrzymanych prac, natomiast A. Fischer, po otrzymaniu Russische Volkskunde, obok gratulacji i obietnicy napisania recenzji, przedstawił również swoje uwagi krytyczne. Wyrażony przez A.Fischera w liście z 15.03.1927 żal z powodu niemożności uczestniczenia D.K. Zielenina w Zjeździe w Polsce mówi o tym, że w pewnych okresach korespondencja między uczonymi była bardzo ożywiona. W krótkim czasie między pierwszym znanym listem D.K. Zielenina z 8.02.1927 a listem A. Fischera z 15.03. tegoż roku musiały zostać wysłane co najmniej dwa listy; jeden z zaproszeniem, a drugi z informacją o niemożności przyjazdu. W zajętym przez Związek Radziecki i przyłączonym do Ukraińskiej SRR Lwowie A. Fischer pozostał na stanowisku profesora w reorganizowanym od listopada 1939 roku na wzór radziecki i ukrainizowanym Uniwersytecie, noszą­ cym od 8.01.1940 roku imię Iwana Franki. Na swoich stanowiskach pozostawiono znaczną część polskich profesorów, dominujących liczebnie aż do roku 1941, kiedy do Lwowa weszli Niemcy i Uniwersytet zamknięto. Był wśród nich Jan Czekanowski, który A. Fischera habilitował i współdziałał z nim w Towarzystwie Ludoznawczym, najpierw pozbawiony zlikwidowanej Katedry Antropologii, ale później powołany na stanowisko kierownika samodzielnego Zakładu Antropologii (Czekanowski 1956, s. 35-36; Głowacki 1997, s. 461). Dawny Wydział Huma­ nistyczny został podzielony na Wydział Historyczny i Filologiczny, oddzielne studium etnografii zostało zlikwidowane a dotychczasowi studenci etnografii i historii sztuki przeniesieni na jedyny na Wydziale Historycznym kierunek stu­ diów - studia historyczne (Podraża 1993, s. 45). Etnografię (folklorystykę) wykła­ dano jednakże w charakterze przedmiotów dodatkowych, które wypełniały około 6 6 N i e k t ó r e z prac p r z e s ł a n y c h przez A . Fischera zaopatrzone z o s t a ł y w dedykacje. N a karcie t y t u ł o w e j Polabian ( A r c h i w u m R A N w St. Petersburgu, fond 849, opis 3, delo 526) A . Fischer n a p i s a ł : „ Á M r le Prof. D i m i t r e Zelenin hommage de l'auteur 1 / X I I . 1931". �KORESPONDENCJA MIĘDZY A . FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N E M 35 połowy programu różnych kierunków humanistycznych, przy czym etnografia i historia sztuki były przedmiotami do wyboru w odróżnieniu od obowiązkowych zajęć ideologicznych, z języka rosyjskiego, literatury ukraińskiej, wychowania sportowego i przygotowania wojskowego (Hryciuk 2000, s. 132), Adam Fischer znalazł się w ramach Wydziału Filologicznego i, o czym wiemy z jego listu z dnia 14.02.1941 roku, wykładał tam „folklor francuski, niemiecki, polski i w ogóle zachodnioeuropejski przy różnych odpowiednich filologiach". Uczestniczy w uro­ czystościach i sesji naukowej zorganizowanej na Uniwersytecie z okazji 85. rocz­ nicy śmierci Adama Mickiewicza jesienią 1940 roku (Tomaszewski 1996, s. 44). Na początku 1941 roku poddany został weryfikacji - „pereatestacji", w której pomaga mu pozytywna opinia D.K. Zielenina, za którą dziękuje w liście z dnia 1.03.1941 roku. Nie może pogodzić się z likwidacją oddzielnego studium etno­ grafii i zabiega o jego przywrócenie. Pragnie dowiedzieć się od D.K. Zielenina 0 sposobie kształcenia etnografów w ZSRR i nie kryje, w liście z dnia 20.12. 1940 roku, swojego krytycznego stosunku do braku na uniwersytetach radziec­ kich oddzielnych studiów etnograficznych. Prosi, w listach z dnia 20.12.1940 1 14.02.1941 roku, o przesłanie programu studiów z zakresu etnografii jako spe­ cjalności. Przyjmuje, w liście z dnia 1.03.1941 roku, propozycję napisania arty­ kułu o Polakach w ZSRR do pracy przygotowywanej pod reakcją D.K. Zielenina Narody SSSR i w kolejnym liście z dnia 27.05.1941 roku przedstawia swoje zapytania w tej sprawie. W listach A. Fischera nie pojawiają się deklaracje ideo­ logiczne; nie zachęcał zresztą do nich korespondujący z nim D.K. Zielenin. Dla polskiego autora tego tekstu ważne jest zrozumienie motywów postępo­ wania A. Fischera w latach 1939-1941, choć nie jest to głównym celem komen­ tarza towarzyszącego listom. W pracach polskich omawiających sytuację we Lwowie, zajętym przez wojska radzieckie, zwraca się uwagę na pewne różnice między okupacją radziecką a niemiecką, polegające m.in. na utrzymaniu Uni­ wersytetu i pozostawieniu na nim części pracowników i studentów Polaków, roz­ mowach z reprezentatywnymi przedstawicielami środowiska polskiego, a nawet staraniach władz radzieckich o zachowanie możliwie wysokiego poziomu kształ­ cenia na uczelniach Lwowa (Hryciuk 2000, s. 134 i in.). Wojenny kodeks moralny przyjmowany przez Polaków nie zakazywał pracy w szkolnictwie, jeśli nie była ona uzależniona od zobowiązań o charakterze politycznym (tamże, s. 142). Tego rodzaju opinia nie rozwiązywała jednak wszystkich możliwych dylematów mo­ ralnych tworzonych w zetknięciu z systemem totalitarnym. Zdaniem Izydory Dąmbskiej, trudność sytuacji polegała na tym, że zachęcano czy wręcz zmuszano do aktywności: „człowiek ciągle był niepewny, czy to co robi licuje jeszcze z jego godnością jako Polaka" (Tomaszewski 1996, s. 145). W trudnych warun­ kach okupowanego Lwowa przyjmowano strategię „akomodacji" umożliwiającą przetrwanie, którą tłumaczono m.in. doświadczeniami nabytymi w lojalistycznej c.k. Galicji. Surowa ocena postawy A. Fischera mogłaby znaleźć oparcie w fakcie, że po zajęciu Lwowa przez Niemców podejmuje pracę w lwowskiej filii krakow­ skiego Institut für Deutsche Ostarbeit, co nie było już akceptowane przez opinię polską (Hryciuk 2000, s. 356; Tomaszewski 1996, s. 138). Nie znamy jednak ani �36 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW okoliczności zatrudnienia się A. Fischera w tym Instytucie, ani zakresu wykony­ wanej w nim pracy. Celem nadrzędnym A. Fischera po wybuchu wojny było kontynuowanie pra­ cy badawczej i nauczycielskiej oraz, przede wszystkim, ochrona zgromadzonych książek i materiałów. Nie pozostawał w konflikcie ze społecznością ukraińską, miał wśród Ukraińców wielu uczniów, sam badał i sprzyjał badaniom nad kulturą „rusińską" - ukraińską, potrafił porozumieć się i współpracował z F. Kołłesą, kierującym pracami folklorystycznymi, zarówno na Uniwersytecie, jak i w Od­ dziale Lwowskim A N USRR. Nie był świadomy w pełni charakteru systemu politycznego i ideologii Związku Radzieckiego i zapewne chciał je widzieć jako podobne do znanych z Rosji carskiej, traktowanej inaczej niż Niemcy w bliskich mu kręgach endeckich. J. Czekanowski i J. Gajek, dzielący z nim losy we Lwo­ wie w okresie wojny, pełni podziwu dla jego działalności naukowej i w zakresie organizacji nauki sprzed wojny, podkreślają jego zasługi w ratowaniu biblioteki i archiwum Towarzystwa Ludoznawczego w czasie wojny i pisząc o nim unikają jakiejkolwiek informacji, która mogłaby rzucić cień na jego osobę (Czekanowski 1946, s. 8; Gajek 1946, s.8; 1948, s. 19). J. Gajek stwierdził: „Nie było bowiem takich trudów ani udręk moralnych, którymi by nie zapłacił za ratowanie war­ sztatu pracy naukowej". Przytacza wypowiedź A. Fischera, doświadczonego bibliotekarza, związanego przecież przez kilkanaście lat z Zakładem Ossoliń­ skich i przygotowującego stworzenie wielkiej bibliografii etnograficznej: „Ludzie i ich namiętności przeminą a księgozbiór jest trwałym elementem kultury polskiej" (Gajek 1946, s. 7-8). Przyczynę przedwczesnej śmierci A.Fischera widział J. Gajek w trudnych warunkach materialnych i przykrościach natury moralnej: „Ostatnie dwa lata życia A. Fischera były ciągłym pasmem udręczeń material­ nych i moralnych" (tamże, s. 7). Pogrzeb Adama Fischera w dniu 24 grudnia 1943 roku zgromadził kilkuset uczestników narodowości polskiej i ukraińskiej (Czekanowski 1946, s. 41; Gajek 1946, s. 7). Ludzie, wśród których żył i praco­ wał cenili go i szanowali, rozumieli i chronili pamięć o nim. W listach D.K. Zielenina z okresu wojny wyraźne jest życzliwe zaintereso­ wanie i chęć pomocy. Przekazuje pozdrowienia za pośrednictwem folklorysty M.K. Azadowskiego z Leningradu i R. Harasymczuka, przysyła doń swojego współpracownika K.A. Puszkariewicza, zaopatruje w wydawnictwa, udziela in­ formacji o kształceniu etnografów w ZSRR, a nawet przygotowuje projekt pisma do władz Uniwersytetu w Leningradzie w celu pozyskania programu dydaktycz­ nego folklorystyki obowiązującego na tamtejszym Wydziale Filologicznym. D.K. Zielenin zdecydował się, choć przecież sam był przedmiotem ataków ideo­ logicznych (Rieszetow, Jasiewicz 2001, s. 278), na wysłanie, w odpowiedzi na telegram rektora Uniwersytetu Lwowskiego, pozytywnej opinii o A. Fischerze, uczonym działającym przecież i zajmującym wysokie stanowisko we wrogiej, kapitalistycznej Polsce. Oczywiście D.K. Zielenin jest przedstawicielem nauki radzieckiej. Akceptuje przyłączenie wschodnich terenów przedwojennej Polski do Ukraińskiej SRR i pisze artykuł na ten temat (Zielenin 1941, s. 3-20). Jest jednocześnie zainteresowany w pozyskaniu A. Fischera dla nauki radzieckiej �KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N E M 37 i dlatego proponuje mu napisanie rozdziału o Polakach w redagowanej przez siebie książce Narody SSSR. Kontakty D.K. Zielenina z A. Fischerem niewątpli­ wie pozostawały pod kontrolą radzieckich władz politycznych. Nie wyklucza to jednak dobrej woli D.K. Zielenina niesienia pomocy polskiemu etnografowi, znanemu jeszcze sprzed wojny z listów i prac naukowych, i możliwości po­ niesienia odpowiedzialności za te kontakty, tym większej, że zostały podjęte prawdopodobnie z jego własnej inicjatywy. Korespondencja między A. Fischerem a D.K. Zieleninem, przynosząca infor­ macje o kontaktach między uczonym polskim i rosyjskim w okresie między­ wojennym, jest wyjątkowo cennym źródłem dla poznania tychże kontaktów po zajęciu wschodnich terenów przedwojennego państwa polskiego przez ZSRR. Informuje także o losach folklorystyki i etnografii na Uniwersytecie we Lwowie w latach 1939-1941 i odsłania mechanizm pozyskiwania wybitnych polskich naukowców dla obcego państwa i ideologii. Przedstawia sytuację, która stano­ wiła pierwszy etap wprowadzenia wzorów radzieckich do nauki polskiej i zapo­ wiadała politykę wobec nauki w PRL. 7 Korespondencja List D. K. Zielenina do Adama Fischera 8.02.1927 Profesor D r A d a m Fischer W i e l c e Szanowny K o l e g o , B y ł o m i t y m przyjemniej o t r z y m a ć P a ń s k i uprzejmy list, ż e od bardzo dawna niezmiernie inte­ resując się Pana w s p a n i a ł y m i pracami nie m i a ł e m ich u siebie. Obawiam się, ż e moja nowa k s i ą ż k a 8 „ R u s s i s c h e Volkskunde" , w y c h o d z ą c a obecnie w Berlinie (Grundriss d/er/slav/ischen/Philol/ogie 9 und Kulturgeschichte/) wiele straciła na t y m , że nie m o g ł e m w niej s k o r z y s t a ć z Pana dzieł. Z w i e l k i m z a d o w o l e n i e m p r z e s y ł a m Panu (przez W Ü K ) 1 0 potrzebne Panu moje k s i ą ż k i a t a k ż e i n i e k t ó r e inne swoje o d b i t k i . B ę d ę n i e z w y k l e rad, j e ś l i o t r z y m a m P a ń s k i e o p u b l i k o w a n e 11 prace. P i s z ę teraz dla t e g o ż Grundriss'u „ S l a v i s c h e M y t h o l o g i e " , w k t ó r y m n i e z b ę d n e dla m n i e b ę d z i e z a j ę c i e s i ę t a k ż e p o l s k i m i o b r z ę d a m i i w i e r z e n i a m i . B ę d ę bardzo z o b o w i ą z a n y , j e ś l i p r z y ś l e Pan nadbitki swoich a r t y k u ł ó w , d o t y c z ą c y c h tych z a g a d n i e ń . M a m n a d z i e j ę , ż e nasza w y m i a n a pracami b ę d z i e t r w a ł a r ó w n i e ż w p r z y s z ł o ś c i . Z serdecznymi p o z d r o w i e n i a m i , D m i t r i j Zielenin M ó j adres: Leningrad, M o j k a 122, m . 19 7 L i s t y i k a r t k ę D . K . Zielenina z j ę z y k a rosyjskiego p r z e t ł u m a c z y ł Z . Jasiewicz. W y r a z y i c z ę ś c i w y r a z ó w w nawiasach k w a d r a t o w y c h s t a n o w i ą u z u p e ł n i e n i e t ł u m a c z a . 8 Zelenin 1927. W Rosji wydana po raz pierwszy w 1991 r o k u (Zelenin 1991). 9 Seria Grundriss der Slavischen Philologie und Kulturgeschichte w y d a w a n a b y ł a pod r e d a k c j ą B . Trautmanna i M . Vasmera. B j u r o po M e ż d u n a r o d n o m u K n i g o o b m e n u , instytucja w strukturze A k a d e m i i nauk Z S R R dla rozpowszechniania za g r a n i c ą prac w y d a w a n y c h przez tę A k a d e m i ę . 1 0 11 Pracy pod t a k i m t y t u ł e m nie ma w spisach publikacji D . K . Zielenina. �38 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW List A. Fischera do D. K. Zielenina 15.03.1927 W i e l c e Szanowny Panie K o l e g o , N a w z a j e m d z i ę k u j ę j a k najserdeczniej za ł a s k a w i e p r z y s ł a n e m i prace, k t ó r e w p r z e w a ż n e j c z ę ś c i nie b y ł y m i znane. O c z y w i ś c i e t ę w y m i a n ę b ę d ę s t o s o w a ć w dalszym c i ą g u , bo p o ł ą c z o n e to z w i e l k ą n a s z ą o b o p ó l n ą k o r z y ś c i ą . Egzemplarz recenzyjny Waszej „ R u s s i s c h e V o l k s k u n d e " 12 d o s t a ł e m i sam o niej n a p i s z ę d o k ł a d n ą r e c e n z j ę . G r a t u l u j ę Wam tej k s i ą ż k i , bo istotnie u k ł a d i u j ę c i e m a t e r i a ł u p i e r w s z o r z ę d n e , nie zgadzam s i ę z W a m i j e d y n i e co do p o d z i a ł u i zakresu m a t e r i a ł u , k t ó r y jest u m n i e nieco inny. N a d t o W y pomijacie w t y m obrazie l u d o w e p i e ś n i i podania, w o g ó l e l u d o w ą t w ó r c z o ś ć , co wedle mego zapatrywania n a l e ż y do c a ł o ś c i etnografii. 13 Bardzo nam ż a l , że nie m o ż e c i e p r z y j e c h a ć na nasz Z j a z d , bo o c z y w i ś c i e dopiero w bezpo­ ś r e d n i m z e t k n i ę c i u m o ż n a r ó ż n e takie w ą t p l i w o ś c i r o z s t r z y g n ą ć . Pod w z g l ę d e m m i t o l o g i i z e s z l i ś m y się, bo i j a w t y m p ó ł r o c z u w y k ł a d a m m i t o l o g i ę s ł o w i a ń ­ s k ą i m a m zamiar j ą w y d a ć . W z w i ą z k u z m i t o l o g i ą - czy znacie ciekawe ostatnie p o m y s ł y / I . / Peiskera p.t. T v a r o g (Svarog), Jungfemsprung und Verwandtes, „ B l á t t e r f/ür/ Heimatskunde", 14 Graz, 1926, nr 7-8. A w k s i ą ż c e k u czci V á c l a v a T i l l e o g ł a s z a m pewien przyczynek do W e l e s a , j a k w y j d z i e , to go W a m p o ś l ę . Ł ą c z ę wyrazy prawdziwego p o w a ż a n i a Prof. A d a m Fischer L w ó w - U n i w e r s y t e t M i k o ł a j a 4. Kartka D. K. Zielenina do A. Fischera 25.02.1928 Pol'sza Pologne Lwow Lwów C h m i e l o w s k i e g o 10 Profesor D r A d a m Fischer. W i e l c e Szanowny K o l e g o ! W y r a ż a m Panu s w o j ą g ł ę b o k ą , s e r d e c z n ą w d z i ę c z n o ś ć za u p r z e j m ą p r z e s y ł k ę Waszych przew s p a n i a ł y c h prac 15 1) Czarownice w dolinie N o w o t a r s k i e j , 2) S ł o w i a ń s k i e b ó s t w a u r o d z a j u 16 17 3) P r z e g l ą d p o l s k i c h w y d a w n i c t w ... za lata 1 9 2 5 - 2 7 . P o s ł a ł e m Panu swoje 1) P r i m i t i w n a j a tiechnika gonczarstwa n a l e p o m 2) S c h i d n i o - s ł o w i a ń s k i chliborobski obriadi 18 i 1 9 Z serdecznymi p o z d r o w i e n i a m i Dmitrij Zielenin 1 2 A . Fischer, Recenzja... (1927). 1 3 I I Zjazd S ł o w i a ń s k i c h G e o g r a f ó w i E t n o g r a f ó w (2-12.06.1927). Zjazd m i a ł charakter p o d r ó ż y n a u k o w e j , r o z p o c z ą ł s i ę w K r a k o w i e ; por. sprawozdanie A . Bachmana, Lud, 1927, s. 1 2 6 - 1 3 0 . 1 4 Fischer 1927b. 1 5 Fischer 1927a. 1 6 Fischer 1928b. 1 7 Fischer 1928a. 1 8 Zelenin 1921. 1 9 Zelenin 1927a. t. 26, �KORESPONDENCJA MIĘDZY A . FISCHEREM A D . K. ZIELEŃ IN E M JOWARZYSTWO LUDOZN AWGZE WE LlWOWlb Lwów, dnia 4 Ryc l ¿ 39 tc&pr- r^._¿^ P o c z ą t e k lista A . Fischera do D . K . Zielenina z 15.03.1927 roku; A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i Nauk w S. Petersburgu, fond 849, opis 3, dieło 431 �40 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW List A. Fischera do D. K. Zielenina L w ó w 20. 12. 1940 W i e l c e Szanowny K o l e g o , D z i ę k u j ę przede w s z y s t k i m za pozdrowienia p r z y s ł a n e m i za p o ś r e d n i c t w e m K o l e g i A z a d o w s k i e g o oraz za p r z y s ł a n e m i dotychczas swoje w y d a w n i c t w a , k t ó r e p o z w o l i ł y m i j u ż daw­ niej z a p o z n a ć s i ę z n o w y m i metodami nauki sowieckiej. M a m j e d n a k c a ł y szereg w ą t p l i w o ś c i , o k t ó r y c h w y j a ś n i e n i e j a k najuprzejmiej p r o s z ę . 20 1) Czy w uniwersytecie l e n i n g r a d z k i m i innych uniwersytetach sowieckich nie ma osobnego studium f o l k l o r u i etnografii? Wedle mego rozumienia b o w i e m student p o w i n i e n p r z e j ś ć n o r m a l ­ ne studium z tego zakresu w uniwersytecie i potem dopiero stać s i ę aspirantem z tej s p e c j a l n o ś c i , w z g l ę d n i e po z a k o ń c z e n i u studium uniwersyteckiego z o s t a w a ć p r a c o w n i k i e m m u z e a l n y m czy m ł o d s z y m p r a c o w n i k i e m danego instytutu folklorystycznego. Tymczasem, o ile m i w i a d o m o , t y l k o w T y f l i s i e jest taki o d d z i a ł etnograficzny. W i ę c p y t a m się, j a k w ł a ś c i w i e chowacie m ł o ­ dych p r a c o w n i k ó w s p e c j a l i s t ó w w zakresie f o l k l o r u i etnografii? Czy np. Instytut E t n o g r a f i i , w k t ó r y m Szanowny K o l e g a pracuje, jest t y l k o instytutem b a d a w c z y m , czy t e ż w t y m instytucie o d b y w a j ą s i ę w y k ł a d y i ć w i c z e n i a , na k t ó r y c h m o g ą s i ę k s z t a ł c i ć studenci. 21 22 2) Obaj j e s t e ś m y w s p ó ł p r a c o w n i k a m i w y d a w n i c t w a pod r e d a k c j ą Prof. E. S c h n e e w e i s a pt. „ H a n d w ó r t e r b u c h des slawischen Volksglaubens und V o l k s b r a u c h s " . K o l e g a m i a ł opraco­ w a ć tam d z i a ł w s c h o d n i o s ł o w i a ń s k i , j a polski. Czy K o l e g a p o s ł a ł j u ż c a ł y skrypt redakcji do Pragi, czy ta rzecz s i ę drukuje. Ja b o w i e m p o s ł a ł e m m a t e r i a ł do litery К (wierzenia lecznicze z w i ą z a n e z r o ś l i n a m i i t d . ) , ale potem w y b u c h ł a w o j n a i s t r a c i ł e m kontakt z r e d a k c j ą , tak, ż e w o g ó l e nie w i e m , czy to w y d a w n i c t w o istnieje, czy zawieszone ad pacem. 23 3) Przy s p o s o b n o ś c i p r o s z ę t e ż p o d a ć do mej w i a d o m o ś c i , czy Szanownemu K o l e d z e braku­ j ą j a k i e ś w y d a w n i c t w a nasze, tzn. k t ó r e ś t o m y „ L u d u " lub „ P r a c Etnograficznych", a b y m m ó g ł j e u z u p e ł n i ć , j a k d ł u g o to m o ż l i w e . 4) P r o s z ę o w i a d o m o ś ć , czy w y c h o d z i czasopismo „ S o w i e c k a Etnografia", a m o ż e i s t n i e j ą jeszcze j a k i e ś inne czasopisma, p o ś w i ę c o n e etnografii, w k t ó r y c h m o ż n a by z n a l e ź ć p r z e g l ą d n o w y c h p u b l i k a c j i . W o g ó l e m a m y w i e l k i e t r u d n o ś c i z p o w o d u braku p o d s t a w o w y c h waszych k s i ą ż e k . Tak np. na p r ó ż n o szukam n a s t ę p u j ą c y c h w y d a w n i c t w : /Ju. M V S o k o ł ó w , Russkij f o l k ­ lor, M o s k w a 1938; / N . PV Andrejew, Russkij folklor, M o s k w a 1938; Tworczestwo n a r o d ó w SSSR, M o s k w a 1 9 3 8 . K s i ą ż k a potrzebna tak dla w y k ł a d o w c ó w , j a k dla s t u d e n t ó w przy w y k ł a d a c h o folklorze SSSR, a nie m o ż n a jej nigdzie k u p i ć . 24 Przepraszam, ż e p i s z ę po polsku, ale j ę z y k a rosyjskiego nie m a m tak opanowanego jeszcze, a b y m m ó g ł p i s a ć po rosyjsku. Z r e s z t ą utrudnia c a ł ą s p r a w ę m i ten fakt, że znam do pewnego stopnia wszystkie j ę z y k i s ł o w i a ń s k i e , w i ę c wszystkie m i s i ę m i e s z a j ą przy u ż y w a n i u k t ó r e g o ­ k o l w i e k z nich. Ł ą c z ę serdeczne k o l e ż e ń s k i e pozdrowienia, Prof. A d a m Fischer 2 0 A z a d o w s k i M a r k K o n s t a n t y n o w i c z ( 1 8 8 8 - 1 9 5 4 ) , rosyjski i radziecki folklorysta, literaturoznawca i bibliograf, profesor U n i w e r s y t e t u w Tomsku i w Leningradzie, k i e r o w n i k seksji f o l k l o r u w Instytucie A n t r o p o l o g i i i Etnografii A N Z S R R , a n a s t ę p n i e w Instytucie Literatury Rosyjskiej ( D o m Puszkina). K o r e s p o n d o w a ł z A . Fischerem. Jego trzy listy z 1940 i 1941 r o k u przechowywane s ą w A r c h i w u m N a u k o w y m P T L , sygn. 5 8 1 . 2 1 2 2 Tyflis, dawna rosyjska nazwa T b i l i s i . E d m u n d Schneeweis ( 1 8 8 6 - 1 9 6 4 ) , slawista niemiecki. W ś r ó d jego prac etnograficznych najbardziej znana jest monografia Feste... (1953). Los Słownika nie jest znany. W b i b l i o g r a f i i D . K . Zielenina nie odnotowano j e g o u d z i a ł u w w y d a w n i c t w i e . Maszynopis pracy A . Fischera, Rośliny w wierzeniach i medycynie ludowej ( w j ę z . niemieckim), ss. 210, przeznaczony dla Słownika, przechowywany jest w A r c h i w u m N a u k o ­ w y m P T L , sygn. 168; por. Staszczak 1955, s. 7. Tvorčestvo... 1938. 2 3 2 4 �41 KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K . Z I E L E N I N E M List D. K. Zielenina do A. Fischera 28.12.1940 W i e l c e Szanowny K o l e g o , B y ł o m i s z c z e g ó l n i e przyjemnie o t r z y m a ć P a ń s k i e uprzejme pismo z 20.12/1940/. P r a c o w n i k Gabinetu Europy, k t ó r y m k i e r u j ę w Instytucie Etnografii A k a d e m i i N a u k Z S R R , p r z y c h o d z i ł 25 do Pana latem tego r o k u na m o j ą p r o ś b ę , lecz Pana nie z a s t a ł ; b y ł to doktor P u s z k a r i e w i c z . N i e m i a ł e m zatem dawno o Panu w i a d o m o ś c i . N r 3 pracy zbiorowej „ S o w i e t s k o j e t n o g r a f i j i " 26 w y ś l ę do Pana w n a j b l i ż s z y m czasie. B ę d ę m ó g ł , p r a w d o p o d o b n i e , z d o b y ć i w y s ł a ć Panu za j a k i ś czas k s i ą ż k ę „ T w o r c z e s t w o n a r o d ó w SSSR", w k t ó r e j umieszczono w y ł ą c z n i e teksty w j ę z y k u rosyjskim, bez komentarzy. O inne potrzebne k s i ą ż k i nie p o t r a f i ę się w y s t a r a ć dlatego, ż e z o s t a ł y one dawno rozsprzedane. M o ż e j e Pan z a m ó w i ć przez b i b l i o t e k ę na zasadach abonamentu m i ę d z y b i b l i o t e c z n e g o , najlepiej z b i b l i o ­ tek K i j o w a lub M o s k w y . Prawda, u was we L w o w i e nie ma jeszcze, najprawdopodobniej, przy­ zwyczajenia do korzystania z abonamentu m i ę d z y b i b l i o t e c z n e g o : p r o s i l i ś m y o j e d n ą g a l i c y j s k ą p u b l i k a c j ę , lecz nie o t r z y m a l i ś m y odpowiedzi. W L e n i n g r a d z k i m P a ń s t w o w y m Uniwersytecie na W y d z i a l e F i l o l o g i c z n y m istnieje O d d z i a ł 27 E t n o g r a f i c z n y , na k t ó r y m p r o w a d z ę w y k ł a d y kursowe z etnografii S ł o w i a n , przede w s z y s t k i m S ł o w i a n w s c h o d n i c h . Program nauczania tego O d d z i a ł u z o s t a ł o p u b l i k o w a n y w etnografiji" „Sowietskoj 28 1938, nr 1, s. 2 3 2 - 2 3 3 . Corocznie p r z y j m o w a n y c h jest na ten O d d z i a ł do 30 stu­ d e n t ó w , lecz na r ó ż n e cykle: europejski, kaukaski, syberyjski, ś r o d k o w o azjatycki; jednego r o k u p r z y j ę c i e n a j e d e n c y k l , n a s t ę p n e g o r o k u na drugi i t d . W A k a d e m i i z a ś N a u k Instytut E t n o g r a f i i 29 m a t y l k o a s p i r a n t ó w i p r a c o w n i k ó w n a u k o w y c h , a t a k ż e w i e l k i e muzeum w skali ś w i a t o w e j . A r t y k u ł y o r o ś l i n a c h dla d/oktora/ E. Schneeweisa w Pradze dawno j u ż w c a ł o ś c i p o s ł a ł e m . W ó w c z a s to E. S c h n e e / w e i s / s k a r ż y ł się, ż e zatrzymuje go w pracy brak a r t y k u ł ó w na temat nie­ k t ó r y c h S ł o w i a n Zachodnich; obecnie od dawna nie mam s t a m t ą d w i a d o m o ś c i . Teraz u nas g o r ą c a kampania: piszemy sprawozdania i plany; nie m a m czasu s p r a w d z i ć , czego m i brakuje z t o m ó w P a ń s k i e g o szacownego „ L u d u " . P r o s z ę m i p o z w o l i ć na skorzystanie z Pana uprzejmej propozycji nieco p ó ź n i e j . Ze szczerym szacunkiem i oddaniem, D m . Zielenin D . K . Zielenin, L e n i n g r a d 164, Uniwiersitietskaja n a b i e r i e ż n a j a 3 2 5 K o n s t a n t i nA l e k s i e j e w i c z Puszkariewicz ( 1 8 9 0 - 1 9 4 2 ) , rosyjski i radziecki slawista, histo­ r y k i etnograf, p r a c o w n i k n a u k o w y Instytutu Etnografii A N Z S R R . 2 6 W miejsce czasopisma Sovetskaja etnografija w latach 1938-1947 o p u b l i k o w a n o s e r i ę prac z b i o r o w y c h pod t y m samym t y t u ł e m . Czasopismo Sovetskaja etnografija w y d a w a n o w latach 1931-1937 w Leningradzie i w latach 1946-1999 w M o s k w i e . Od r o k u 1991 czasopismo w y ­ chodzi pod n a z w ą Etnografweskoe 2 7 Powołanie Oddziału - obozrenie. s p e c j a l n o ś c i etnograficznej b y ł o m o ż l i w e d z i ę k i przywróceniu w r o k u 1938 K a t e d r y Etnografii na Uniwersytecie w Leningradzie. K i e r o w a ł n i ą prof. I . N . W i n n i k o w . Umieszczenie etnografii w ramach W y d z i a ł u Filologicznego z w i ą z a n e b y ł o z t r a d y c j ą , p o d t r z y m y w a n ą w Piotrogrodzie i Leningradzie, z o b o w i ą z u j ą c ą etnografa do opanowania j ę z y k a ludu, k t ó r y m m i a ł się z a j m o w a ć . 2 8 V i n n i k o v I . N . , Vnov organizuemoe Leningradzkogo 2 9 gosudarstvennogo etnografweskoe otdelenie na filologičeskom fakul'tete universiteta. Instytut Etnografii, p o c z ą t k o w o Instytut A n t r o p o l o g i i i Etnografii A N Z S R R , z o s t a ł u t w o ­ rzony w 1933 r o k u w Leningradzie z p o ł ą c z e n i a d w ó c h p l a c ó w e k akademickich: Muzeja A n t r o ­ p o l o g i i i Etnografii ( M A E ) i I n s t i t u í a po I z u č e n i j u narodov SSSR ( I P I N ) . �42 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW Rys. 2. P o c z ą t e k listu D . K . Zielenina do A . Fischera z 28.12. 1940 roku; A r c h i w u m N a u k o w e Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we W r o c ł a w i u , sygnatura 599 �43 KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N EM List A. Fischera do D. K. Zielenina L w ó w 14. 02. 1941 W i e l c e Szanowny K o l e g o , Przede w s z y s t k i m p r o s z ę p r z y j ą ć j a k najserdeczniejsze p o d z i ę k o w a n i a za tak w s p a n i a ł e w y ­ d a w n i c t w o j a k „ T w o r c z e s t w o n a r o d ó w SSSR". Ja k i e d y p r o s i ł e m o to d z i e ł o , m i a ł e m o c z y w i ś c i e na m y ś l i m a ł e w y d a n i e popularne, a nie tak p i ę k n e , ozdobne. Przykro m i t y l k o , ż e na razie nie m o g ę s i ę zaraz z r e w a n ż o w a ć j a k i m ś s w o i m dziełem, ponieważ w związku z reorganizacją naszych w y d a w n i c t w nie jest przewidziane u nas na razie ż a d n e specjalne etnograficzne w y d a w n i c ­ two. M a m jednak n a d z i e j ę , ż e z n a j d ę coś jeszcze z dawnych w y d a w n i c t w takich, k t ó r e m o g ł y b y z a i n t e r e s o w a ć W i e l c e Szanownego K o l e g ę . N a d a l jestem bardzo zainteresowany programem specjalnego o d d z i a ł u etnograficznego przy uniwersytecie l w o w s k i m , a nie m o g ę z a p o z n a ć się z planem Waszego studium, p o n i e w a ż wska­ zanego m i t o m u „ E t n o g r a f i i S o w i e c k i e j " nie ma we L w o w i e . O ile to nie jest d ł u g i a r t y k u ł , czy nie m o ż n a by p r o s i ć , aby go d o s t a ć w odpisie, lub m o ż e jest do dyspozycji j a k i ś w y c i n e k z tego t o m u „ E t n o g r a f i i Sowieckiej". M n i e na t y m bardzo zależy, bo dawniej m i a ł e m bardzo d u ż o stu­ d e n t ó w i w y c h o w a ł e m c a ł e pokolenie, nie t y l k o polskich ale i u k r a i ń s k i c h e t n o g r a f ó w , k t ó r z y s ą w s p ó ł p r a c o w n i k a m i Instytutu F o l k l o r u А к / a d e m i i / N a u k U S S R - L w o w s k i F i l i a l , oraz M u z e u m Etnograficznego we L w o w i e . Obecnie zaś nie ma specjalnego studium i j a w y k ł a d a m t y l k o folklor francuski, n i e m i e c k i , p o l s k i i w o g ó l e zachodnioeuropejski przy r ó ż n y c h o d p o w i e d n i c h f i l o l o ­ giach, a A k a d / e m i k / K o ł e s s a 3 0 w y k ł a d a f o l k l o r u k r a i ń s k i dla filologii u k r a i ń s k i e j . Bardzo z a l e ż a ­ ł o b y nam j e d n a k na t y m , a b y ś m y m i e l i swoich s t u d e n t ó w i dlatego staramy s i ę albo o specjalny o d d z i a ł f o l k l o r u i etnografii albo o instytut badawczo-naukowy przy uniwersytecie, w k t ó r y m to instytucie m o ż n a by w y c h o w y w a ć m ł o d e kadry e t n o g r a f ó w i f o l k l o r y s t ó w . D z i ę k u j ą c raz jeszcze za tyle okazanej m i ż y c z l i w o ś c i , ł ą c z ę w y r a z y p r a w d z i w e g o p o w a ż a ­ nia i serdeczne k o l e ż e ń s k i e pozdrowienia, A d a m Fischer L ' w o w ( U S S R ) , M a r s z a ł k o w s k a j a 1, Kafiedra F o l ' k l o r a i Etnogr/afii/ Gos/udarstwiennogo/Uniwers/iteta/ List D. K. Zielenina do A. Fischera 21.02.1941 W i e l c e Szanowny K o l e g o , D o p i e r o wczoraj, w o d p o w i e d z i na telegram rektora U n / i w e r s y t e t u / L w / o w s k i e g o / , w y s ł a ł e m 31 o p i n i ę o Pana pracach n a u k o w y c h . Dzisiaj o t r z y m a ł e m P a ń s k i uprzejmy list i s p i e s z ę z odpo­ w i e d z i ą . Program d y d a k t y c z n y O d d z i a ł u Etnograficznego W y d z i a ł u F i l o l o g i c z n e g o L G U 3 2 uległ z m i a n o m ; n o w y wariant jest lepszy od starego. P o w i n i e n Pan z w r ó c i ć s i ę z o f i c j a l n y m p i s m e m , s k i e r o w a n y m do D y r e k t o r a L e n i n g r / a d z k i e g o / U n i w e r s y t e t u P a ń / s t w o w e g o / (Leningrad 164, niwiersit/etskaja/ n a b / i e r i e ż n a j a / 7) z p r o ś b ą o p r z y s ł a n i e Panu tego programu i w ó w c z a s m o ż e Pan p o w o ł a ć s i ę na oficjalny program i p r o s i ć o j e g o zatwierdzenie we L w o w i e . 3 0 K o ł e s s a (Kolessa) Filaret ( 1 8 7 1 - 1 9 4 7 ) , u k r a i ń s k i folklorysta, etnograf, m u z y k o l o g , c z ł o ­ nek Towarzystwa N a u k o w e g o i m . Szewczenki, od r o k u 1919 akademik A N U k r a i ń s k i e j profesor s z k ó ł ś r e d n i c h w Galicji, p u b l i k o w a ł m . i n . w Ludzie Słowiańskim. SSR, W r o k u 1939 p o w o ł a n y na stanowisko profesora U n i w e r s y t e t u we L w o w i e , k i e r o w a ł pracami f o l k l o r y s t y c z n y m i i etno­ g r a f i c z n y m i na U n i w e r s y t e c i e L w o w s k i m i w l w o w s k i m Oddziale A N USSR. 3 1 Tekstu o p i n i i nie odnaleziono w tekach D . K . Zielenina w F i l i i A r c h i w u m R A N w St. Pe­ tersburgu. 3 2 L G U - L e n i n g r a d z k i Uniwersytet P a ń s t w o w y . �44 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW M a m do Pana n a s t ę p u j ą c ą p r o ś b ę : dla naszej cztero tomowej pracy „ N a r o d y S S S R " 33 po­ trzebny jest a r t y k u ł o Polakach w Z S R R , o o b j ę t o ś c i nie w i ę k s z e j , j a k dwa arkusze w y d a w n i c z e (tj. 80 t y s i ę c y liter). P r o s z ę nie o d m ó w i ć napisania tego a r t y k u ł u i p r z y s ł a ć go nie p ó ź n i e j , n i ż 1 listopada 1941 r o k u ; honorarium otrzyma Pan po o p u b l i k o w a n i u a r t y k u ł u . P o ż ą d a n e fotografie. W a ż n e , ż e chodzi nie o wszystkich P o l a k ó w , a t y l k o o tych, k t ó r z y m i e s z k a j ą w Z S R R . Program 3 4 przysyłam . Projekt pisma: D o D y r e k t o r a Leningradzkiego U n i w e r s y t e t u P a ń s t w o w e g o od k i e r o w n i k a 35 Katedry F o l k l o r u i Etnografii Lwowskiego Uniwersytetu P a ń s t w o w e g o A/dama/ F/ischera/ P r o s z ę o okazanie p o m o c y w sprawie otwarcia na W y d z i a l e F i l o l o g i c z n y m Uniwersytetu L w o w s k i e g o O d d z i a ł u F o l k l o r u i Etnografii, do k t ó r e g o m i a ł b y miejsce corocznie oddzielny na­ bór studentów. W t y m celu p r o s z ę o p r z e s ł a n i e nam planu dydaktycznego f u n k c j o n u j ą c e g o na W y d z i a l e F i l o l o g i c z n y m U n i w e r s y t e t u Leningradzkiego. Podpis Wasz D . Zielenin Instytut Etnografii A k a d e m i i N a u k Z S R R , Leningrad, Uniwiersitietskaja n a b / i e r i e ż n a j a / d o m nr 3. List A. Fischera do D. K. Zielenina L w ó w , 1.03.1941 W i e l c e Szanowny K o l e g o , Przede w s z y s t k i m d z i ę k u j ę j a k najserdeczniej za ż y c z l i w e o mnie wyrazy. Bardzo to dla m n i e w a ż n e , p o n i e w a ż przechodzimy teraz wszyscy p e r e a t e s t a c j ę , a g ł o s tak w y b i t n e g o uczonego, j a k W i e l c e Szanowny K o l e g a , b ę d z i e tu o d g r y w a ł w i e l k ą r o l ę . Zarazem d z i ę k u j ę za tak zaszczytne dla mnie zaproszenie do w s p ó ł p r a c y w w y d a w n i c t w i e „ S b o r n i k = N a r o d y SSSR". W c z y t a ł e m s i ę u w a ż n i e w program i z u p e ł n i e jasne jest dla m n i e , co m a m n a p i s a ć w d w u pierwszych r o z d z i a ł a c h , ale w i e l e w ą t p l i w o ś c i m a m w z w i ą z k u z r o z d z i a ł e m trzecim, do k t ó r e g o nie ma jeszcze d o k ł a d n e g o m a t e r i a ł u w tej c h w i l i . W m i a r ę pisania nieraz w i ę c jeszcze p o z w o l ę sobie p y t a ć s i ę o r ó ż n e sprawy, abym o d p o w i e d z i a ł w y m a g a n i o m redak­ c y j n y m . Jest to temat, k t ó r y m c z ę ś c i o w o w ostatnich latach s i ę z a j m o w a ł e m i w ł a ś n i e r ó w n o c z e ś ­ nie w y s y ł a m pod adresem Wielce Szanownego K o l e g i m o j ą r o z p r a w k ę pt. „ E t n o g r a f i a P o l s k i 36 37 p o ł u d n i o w o w s c h o d n i e j " , a d o d a j ę do tego p r a c ę C h ę t n i k a o p o ż y w i e n i u k u r p i o w s k i m , 3 3 W Instytucie Etnografii A N Z S R R pracowano w ó w c z a s nad w i e l o t o m o w y m która wydawnic­ t w e m p o ś w i ę c o n y m l u d o m Z S R R i innych t e r e n ó w ś w i a t a . D . K . Zielenin k i e r o w a ł p r z y g o t o w a ­ n i e m zaplanowanych na cztery t o m y „ L u d ó w Z S R R " . Praca ta nie z o s t a ł a o p u b l i k o w a n a . 3 4 Programma... 3 5 Brak potwierdzenia, ż e A . Fischer p e ł n i ł funkcję k i e r o w n i k a Katedry. 3 6 Zapewne chodzi tu o p r a c ę Zarys (1939, s. 2 1 0 - 2 1 2 ) . pracy A . Fischera, Etnografia P T L , sygn. 125. 3 7 Chętnik 1936. województw etnografii ... (1939); z a c h o w a ł s i ę ponadto maszynopis południowowschodnich, ss. 4, A r c h i w u m N a u k o w e �45 KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N E M m o ż e r ó w n i e ż b ę d z i e dla K o l e g i p r z y d a t n ą . M o j a praca o etnografii Polski p o ł u d n i o w o w s c h o d ­ 3 8 niej m i a ł a za zadanie u z u p e ł n i ć k s i ą ż k ę pt. „ R u s i n i " , p o n i e w a ż s p o t y k a ł y mnie zarzuty, ż e p i ­ s z ą c o U k r a i ń c a c h na obszarze dawnej Polski p o ł u d n i o w o wschodniej, z u p e ł n i e nie u w z g l ę d n i a m m i e s z k a j ą c y c h tu t a k ż e P o l a k ó w . Trzy pierwsze paragrafy oparte na oficjalnej statystyce p o l ­ skiej, ale od paragrafu 4 rzecz oparta na m a t e r i a ł a c h w ł a s n y c h , z u p e ł n i e o b i e k t y w n y c h , a stara się p o d k r e ś l i ć wzajemne w p ł y w y polskie i „ r u s k i e " , tzn. „ u k r a i ń s k i e " , bo „ R u s i n i " r ó w n a s i ę „ U k r a i ń c y " w oficjalnej t e r m i n o l o g i i polskiej. D z i ę k u j ą c raz jeszcze za ż y c z l i w o ś ć ł ą c z ę w y r a z y prawdziwego p o w a ż a n i a i serdeczne kole­ ż e ń s k i e pozdrowienia, A d a m Fischer List A. Fischera do D. W. Zielenina L w ó w , 27.05.1941 W i e l c e Szanowny K o l e g o , R o z e j r z a ł e m s i ę w materiale d o t y c z ą c y m mego a r t y k u ł u o Polakach na obszarze Z w i ą z k u Radzieckiego i w z w i ą z k u z t y m mam n a s t ę p u j ą c e w ą t p l i w o ś c i , o k t ó r y c h w y j a ś n i e n i e uprzejmie proszę: 1) O ile dobrze m i jest znany stan l u d n o ś c i polskiej na obszarach polskich, p r z y ł ą c z o n y c h do Z w i ą z k u Radzieckiego we w r z e ś n i u 1939 г., to natomiast nie m a m y m a t e r i a ł ó w do s k u p i e ń p o l ­ skich, czy to na U S S R , czy na BSSR, ani co do ich i l o ś c i , ani co do ich w ł a ś c i w o ś c i kulturalnych. 3 9 Przez j a k i ś czas i s t n i a ł rzekomo autonomiczny o k r ę g polski „ M a r c h l e w s k i " , ale j a k i b y ł j e g o r o z w ó j , o t y m m y nic nie w i e d z i e l i ś m y . 2) N a obszarach p r z y ł ą c z o n y c h w r o k u 1939 nie m o ż n a o c z y w i ś c i e m ó w i ć o r o z w o j u i zdo­ byczach w okresie dwudziestolecia, ale chyba t y l k o w okresie dwulecia. 3) M u s z ę s i ę t a k ż e z a p y t a ć , ile w y n o s i honorarium od arkusza, a to z tego p o w o d u , ż e m u s z ę p r z e c i e ż p o l s k i tekst d a ć do p r z e k ł a d u , a koszt takiego p r z e k ł a d u w y n o s i u nas we L w o w i e od 200 do 250 r u b l i za arkusz, w i ę c m u s z ę w i e d z i e ć , j a k i e b ę d z i e pokrycie tego p r z e k ł a d u . 4) Swego czasu p o s ł a ł e m Wielce Szanownemu Koledze dwie k s i ą ż k i , A . C h ę t n i k a „ P o ż y w i e ­ nie k u r p i o w s k i e " oraz m o j ą e t n o g r a f i ę dawnych ziem Polski p o ł u d n i o w o wschodniej. Pytam s i ę dlatego, p o n i e w a ż przepisy pocztowe nie p o z w a l a j ą na d o k ł a d n e opakowanie, tak, ż e nie mam p e w n o ś c i , czy k s i ą ż k a z takiej opaski w drodze nie wypadnie. D z i ę k u j ę za pozdrowienia p r z y s ł a n e przez D r H a r a s y m c z u k a 40 i ze swej strony ł ą c z ę w i e l e serdecznych p o z d r o w i e ń i w y r a z ó w prawdziwego p o w a ż a n i a , A d a m Fischer (Prof. A d a m Fischer) 3 8 Fischer 1928. 3 9 Polski rejon n a r o d o w o ś c i o w y i m . J. Marchlewskiego w U S R R , zwany M a r c h l e w s z c z y z n ą , ze s t o l i c ą w D o ł b y s z u , p r z e m i a n o w a n y m na M a r c h l e w s k , p o w o ł a n o w r o k u 1925, a z l i k w i d o ­ wano w r o k u 4 0 1935. R o m a n W ł o d z i m i e r z Harasymczuk, w s p ó ł p r a c o w n i k A . Fischera sprzed wojny, autor m . i n . obszernych Tańców huculskich R. Lange n a p i s a ł o Tańcach, (1939) oraz a r t y k u ł u napisanego razem z W. Taborem (1938). że są p i e r w s z ą polską m o n o g r a f i ą t a ń c ó w ludowych o w y s o k i m standardzie m e t o d o l o g i c z n y m i s t a n o w i ą w y j ą t k o w o w a r t o ś c i o w y i pionierski w k ł a d do etnoc h o r e o l o g i i w skali o g ó l n e j ; por. Lange 1996, s. 7. �46 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW LITERATURA A r m on W. 2 0 0 1 , P o c z ą t k i etnologii uniwersyteckiej w Polsce, [ w : ] Przeszłość skiej w jej teraźniejszości, С h ę t n i к A . 1936, Pożywienie Czekanowski - etnologu Kurpiów. Jadło i napoje zwykłe, obrzędowe i głodowe, Kraków. J. 1946, P ó ł w i e c z e Towarzystwa Ludoznawczego, Lud, t. 36, s. 3 3 - 8 8 . 1956, Sto lat antropologii polskiej 1856-1956. O ś r o d e k l w o w s k i , Materiały Antropologiczne, Falkowski pol­ Z . Jasiewicz, T. K a r w i c k a (red.), P o z n a ń , s. 17-30. i Prace W r o c ł a w , nr 34. J. 1933, D z i e s i ę c i o l e c i e Z a k ł a d u Etnologicznego U n i w e r s y t e t u Jana K a z i m i e r z a we L w o w i e ( 1 9 2 4 - 1 9 3 4 ) , Lud, t. 32, s. 183-192. Fischer A . 1926, Lud polski. Podręcznik etnografii Polski, Lwów. - 1927, Recenzja z pracy D . K . Zielenina, Russische..., Lud, t. 26, s. 9 7 - 9 9 . - 1927a, Czarownice - 1927b, K u l t W e l e s a u S ł o w i a n , [ w : ] Sborník w Dolinie Nowotarskiej, Lwów. Prąci Věnovaných Prof. Dr. Václavu Tillovi, Praha, s. 4 6 - 5 1 . - 1928, Rusini. - 1928a, Przegląd Kwartalnik Zarys etnografii polskich Historyczny, - 1928b, Słowiańskie - 1931-1934, Etnografia Rusi, Lwów. wydawnictw etnograficznych bóstwa urodzaju, 1932, Lud kaszubski, - 1937, Etnografia - 1939, Zarys Frankowski G aj e к - L w ó w ; także Lwów. słowiańska, t. 1: Połabianie, L w ó w - W a r s z a w a 1932, t. 3: Polacy, - i etnologicznych, t. 4 1 : 1927, z. 3-4, s. 5 9 3 - 6 1 1 . Lwów 1931; t. 2: Łużyczanie, Lwów-Warszawa. Lwów. dawnych etnografii Prusów, Polski Gdynia. południowo-wschodniej, Lwów. E. 1948-1951 [druk: 1952], Etnografia radziecka, Lud, t. 39, s. 1-42. J. 1946, Ś p . Profesor D r A d a m Fischer, Lud, t. 36, s. 6-18. 1948, Fischer A d a m Robert, [ w : ] Polski Gerlach- Kłodnicka J., Kłodnicki Towarzystwa, [ w : ] Kronika Polskiego Słownik Z. Biograficzny, t. 6, K r a k ó w , s. 18-19. 1997, B i b l i o t e k a p r z y Z a r z ą d z i e G ł ó w n y m Towarzystwa Ludoznawczego, Z . K ł o d n i c k i (red.), W r o c ł a w , s. 159-163. Głowacki A. 1997, Sowieci 1939-1941, wobec Polaków Harasymczuk R.W. 1939, Tańce huculskie, Harasymczuk R.W., T a b o r Hryciuk G. 2000, Polacy Kronika... na Ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej Łódź. 1997, Kronika Krzyżanowski we Lwowie Polskiego Lwów. W. 1938, Etnografia p o ł o n i n huculskich, Lud, t. 35, s. 7 6 - 1 6 1 . 1939-1944. Towarzystwa Życie codzienne. Ludoznawczego, Warszawa. Z . K ł o d n i c k i (red.), W r o c ł a w . J. 1971, Folklorystyka polska, [ w : ] G. Cocciara, Dzieje folklorystyki w Euro­ pie, Warszawa, s. 6 2 7 - 6 3 8 . - 1980, W świecie Lange R. bajki ludowej, Warszawa. 1996, Traditional Dance and its Changes i n T i m e and Territory, Dance Studies, v o l . 2 0 , s. 1-157. Podraża A . 1993, U n i w e r s y t e t l w o w s k i w latach I I w o j n y ś w i a t o w e j , [ w : ] Lwowskie sko naukowe w latach 1939-1945,1. środowi­ Stasiewicz-Jasiukowa (red.), Warszawa, s. 3 5 - 5 5 . Programma... 1939, Programma podgotovlaemogo Institutom etnografii sbornika „ N a r o d y SSSR", [ w : ] Sovetskaja Rieszetow etnografija. Sbornik statej, nr 2, s. 2 1 0 - 2 1 2 . A . M . , J a s i e w i с z Z . 2 0 0 1 , Korespondencja K . M o s z y ń s k i e g o z D . K . Z i e l e n i - nem. Z m a t e r i a ł ó w A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k w Sankt Petersburgu, Lud, t. 85, s. 2 7 7 - 2 8 8 . Schneeweis Sergi S. E. 1953, Feste und Volkbrauche der Sorben, Berlin. 1947, Terminologia e divisione delie scienze d e l l ' uomo. I risultati di u n ' ichiesta internazionale, Rivista di Antropologia, v o l . 35, s. 5-25. �47 KORESPONDENCJA M I Ę D Z Y A . FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N E M Simonides D. Naukowe Staszczak Opolskiego. Folklorystyka, P. Zeszyty Opole, z. 3, s. 2 5 - 4 4 . Z . 1955, W y k a z z a w a r t o ś c i A r c h i w u m N a u k o w e g o P T L ( 1 9 4 5 - 1 9 5 5 ) , Etnograficzne Suchecka 1997, Z h i s t o r i i polskiej f o l k l o r y s t y k i . Miejsce A d a m a Fischera, Uniwersytetu Archiwum PTL, nr 11, W r o c ł a w . 1997, A r c h i w u m N a u k o w e , [ w : ] Kronika Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego, Z . K ł o d n i c k i (red.), W r o c ł a w , s. 163-166. - 2 0 0 1 , Korespondencja A d a m a Fischera w zbiorach A r c h i w u m N a u k o w e g o Towarzystwa Ludoznawczego, [ w : ] Przeszłość etnologii polskiej w jej Polskiego teraźniejszości, Z . Jasiewicz, T. K a r w i c k a (red.), P o z n a ń , s. 7 1 - 7 8 . Tomaszewski Tvorčestvo T. 1996, Lwów narodov... Revoljucii Zelenin 1940-1944. 1938, Tvorčestvo 1917-1937, Pejzaż psychologiczny, narodov SSSR. XXlet Warszawa. Velikoj Oktjabrskoj Socjalističeskoj A . M . G o r k i , L . Z . M e c h l i s i i n . (red.), M o s k v a . D . K . 1941, Vosoedinennye ukraincy, [ w : ] Sovetskaja etnografija. Sborník statej, nr 5, s. 3 - 2 0 . - 1921, P r i m i t i v n a j a technika g o n č a r s t v a „ n a l e p o m " ( A u C o l u m b i n ) v V o s t o č n o j E v r o p ě , Etnografija, nr 1, s. 87-105. - 1927, Russische - 1927a, S c h i d n i o - s l o w i a n ' s k i c h l i b o r o b s k i obriadi k a č a n n i a i perekidannia po ž e m l i , Etnografičnij - (Ostslavische) Volkskunde, Berlin -Leipzig. v is nik ( K i j v ) , k n . 5, s. 1-10. 1991, Vostočnoslavianskaja etnografija, p r z e k ł a d z niemieckiego K . D . C i v i n a , M o s k v a . Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW CORRESPONDENCE B E T W E E N A D A M FISCHER AND DIMITRI KONSTANTINOVICH ZELENIN. FROM THE ARCHIVES OF POLISH ETHNOGRAPHICAL SOCIETY IN WROCŁAW A N D THE ARCHIVES OF THE RUSSIAN A C A D E M Y OF SCIENCES I N SANKT-PETERSBURG Summary The article presents letters exchanged i n the years 1927-1941 between t w o outstanding ethno­ logists: the Pole A d a m Fischer ( 1 8 8 9 - 1 9 4 3 ) and the Russian D i m i t r i K o n s t a n t i n o v i c h Z e l e n i n ( 1 8 7 8 - 1 9 5 4 ) . The collection w h i c h has been discovered and published consists o f three letters and one postcard sent by Z e l e n i n (kept i n the A r c h i v e s o f the Polish Ethnographic Society in W r o c l a w ) and five letters sent by A , . Fischer, kept i n the Archives o f the Russian A c a d e m y o f Sciences i n St. Petersburg. The dramatic aspect o f the letters w r i t t e n b y A d a m Fischer lies i n the fact that he kept w r i t i n g them after L v o v had been occupied by the Soviet troops and annexed to the Soviet U n i o n i n 1939. The t w o scholars never met i n person. The presented letters make a very valuable source for the history o f national ethnologies - Polish and Russian and o f their mutual contacts. Before 1939 i n their correspondence both scholars used to i n f o r m each other about their studies, researches and to arrange exchange o f their w o r k s . Other i n f o r m a t i o n w e can f i n d i n the letters w r i t t e n after 1939 after L v o v had been annexed into the Soviet state. F r o m them w e can learn about the Polish scholar's attitudes, about his efforts to maintain some possibilities o f scientific w o r k and to save his research w o r k s h o p , and, more generally about vicissitudes o f ethnology and folkloristics at the U n i v e r s i t y o f L v o v . The letters by Z e l e n i n show a great deal o f g o o d w i l l and readiness to help the Polish scholar. A t the same time they reveal mechanisms o f w i n n i n g outstanding Polish scholars over for the Soviet U n i o n and Soviet science and education. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/59686d247c29e61cee454e331e109212.pdf 632cc2f13e1ebe5d3bb29fc7614a7a74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1725 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1596 Title A name given to the resource 50 lat Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.5-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 WANDA PAPROCKA Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , Warszawa 50 LAT ZAKŁADU ETNOLOGII INSTYTUTU ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN Omówienie działalności placówki naukowej, z którą jestem związana prawie od początku jej istnienia, pozornie może wydawać się łatwe z racji bezpośred­ niego uczestnictwa w pracach tej instytucji i możliwości obserwacji (w pewnym stopniu) jej rozwoju od wewnątrz. Wiedza ta obarczona jest jednakże pewnym osobistym stosunkiem, wynikającym z zaangażowania w losy macierzystej placówki, której rozwój (podobnie jak całej nauki polskiej) - szczególnie w prze­ szłości - przebiegał w zmiennych i trudnych warunkach. Ponadto, analiza dorobku naukowego Zakładu na przestrzeni tak wielu lat wymagałaby, dla obiek­ tywnej jego oceny, stałej konfrontacji z istniejącymi w poszczególnych okresach warunkami politycznymi i społecznymi, które miały ogromny wpływ na rozwój nauki. Nie podejmując więc w przedstawionym opracowaniu merytorycznej oceny osiągnięć Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, pragnę zbilansować dotychczasowe wyniki prowadzonych prac, a sięgając do tych, które powstawały w najstarszym okresie działalności Insty­ tutu - przypomnieć, że zostały one w większości zainicjowane przez twórców powojennej etnologii i późniejszych wieloletnich kierowników placówek Pol­ skiej Akademii Nauk, katedr uniwersyteckich i muzeów etnograficznych. Na potrzebę dokonania takiego przeglądu złożyło się kilka powodów. Jednym z nich jest fakt, że w roku 2003 upływa 50 lat od powstania Instytutu Historii Kultury Materialnej (obecnie Instytut Archeologii i Etnologii PAN), którego integralną część stanowi Zakład Etnologii. Drugim, ważnym elementem, skła­ niającym do takich podsumowań jest sprawa, która w najbliższym czasie doty­ czyć będzie wielu z nas. Posługując się eufemizmem możemy mówić o zmianie warty, a bardziej bezpośrednio - o zmianie pokoleniowej i odejściu na emery­ turę wielu etnologów zatrudnionych w Instytucie, pierwszych absolwentów powstałego po wojnie Studium Historii Kultury Materialnej. W odniesieniu do współczesnej działalności Zakładu natomiast taki przegląd ma duże znaczenie ze względu na ciągle niedostateczny przepływ informacji naukowej pomiędzy poszczególnymi ośrodkami, brak bieżącej bibliografii oraz integrujących środo­ wisko wspólnych akcji badawczych i wydawniczych placówek etnograficznych. Etnografowie, którzy po I I wojnie światowej podjęli trud odbudowy nauki polskiej byli, jak już wspomniałam, twórcami i organizatorami wielu placówek �6 W A N D A PAPROCKA naukowych. Niewątpliwie z ich inicjatywy i pod ich kierownictwem rozpoczęto szereg badań, często zespołowych, integrujących środowisko etnograficzne w tak znacznym stopniu, z jakim nie mieliśmy do czynienia w latach następnych. Inicjowano wspólne badania terenowe poszczególnych regionów kraju oraz nawiązywano kontakty międzynarodowe, organizując wspólne akcje badawcze m.in. w Karpatach, a w okresie późniejszym w Mongolii i Bułgarii. Powołano również w tym czasie nowe wydawnictwa, które ukazują się do chwili obecnej. W 1958 r. wydany został 1 tom Etnografii Polskiej, pół roku później rozpoczęto drukowanie prac w serii „Biblioteki Etnografii Polskiej". Nie można więc, pisząc o współczesnych pracach etnograficznych, rozwijających się zgodnie z wymogami nauki światowej i w bezpośrednim z nią kontakcie, nie dostrzegać jak wiele problemów badawczych zostało zainicjowanych przez naszych poprzedników lub wskazanych nam przez nich jako pole przyszłych badań w sprzyjających ku temu warunkach. Czas, jaki upłynął od chwili powstania Zakładu jest dostatecznie długi, aby dokonać pewnego uporządkowania naszej wiedzy dotyczącej historii etnografii w dobie powojennej, pamiętając o tym, że znaczny jej fragment łączył się z działalnością Zakładu. Równocześnie należy wziąć pod uwagę fakt, że doko­ nany bilans będzie poszerzeniem wiedzy z zakresu historii polskiej etnografii, która od dawna nie była przedmiotem badań i głębszych analiz. Już od samego początku działalności Instytutu Historii Kultury Materialnej, tj. od 1953 г., i powstania w nim Działu Etnografii (obok Działu Archeologii Polski, Archeologii Śródziemnomorskiej i Historii Kultury Materialnej) przy­ stąpiono do konstruowania planów naukowych na najbliższe lata. Problematykę badawczą, którą podjęto w powołanych placówkach Instytutu w Warszawie, Krakowie, Wrocławiu, Łodzi i Toruniu, można zjednej strony uznać za konty­ nuację badań rozpoczętych w okresie międzywojennym, z drugiej natomiast za badania nowe, podejmowane ze względu na potrzebę chwili, zgodnie, jak twierdziła prof. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, z cechą „polskiej szkoły etnograficz­ nej" {Etnografia Polski, 1976, t. 1, s. 15). Nowe, podjęte przez etnografów tematy dotyczyły m.in. ludności przesiedla­ nej z dawnych Kresów Wschodnich na obszary północnej i zachodniej Polski, migracji do miast, zmian w strukturze gospodarczej wsi i zmian w samych gospodarstwach wiejskich, poziomu konsumpcji itp. Prace poświęcone analizie zmiany kulturowej dokonującej się na wsi miały prowadzić (i prowadziły) do próby konstruowania jej współczesnego modelu, co znalazło wyraz w publika­ cjach ukazujących się w latach 60-tych i 70-tych. Praca naukowa w Dziale Etnografii Instytutu zorganizowana była w Zakła­ dach, Pracowniach i Zespołach Etnograficznych, które powstawały w miastach uniwersyteckich. Sprzyjało to prowadzeniu prac badawczych wraz z katedrami etnografii i tworzeniu zespołów pod wspólnym kierownictwem niezbyt licznej w tym okresie kadry samodzielnych pracowników naukowych. Komisja Etnograficzna, która współtworzyła ramy organizacyjne Instytutu i kreśliła plany naukowe Działu Etnografii (przewodniczył jej prof. Kazimierz �50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN 7 Moszyński, a w jej skład wchodzili najwybitniejsi etnografowie: prof. prof. Kazimierz Dobrowolski, Witold Dynowski, Eugeniusz Frankowski, Józef Gajek, Kazimiera Zawistowicz-Adamska i doc. Adolf Nasz), stanęła przed trudnym zadaniem. Rozbicie instytucjonalne działalności naukowej etnografów, m.in. w zakresie sztuki ludowej i folkloru, w wyniku wcześniejszego utworzenia Pań­ stwowego Instytutu Sztuki i Instytutu Badań Literackich, niezależna od innych placówek działalność Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, podlegająca organizacyjnie i administracyjnie Ministerstwu Kultury i Sztuki działalność muzeów, wymagały stworzenia takiego planu naukowo-badawczego, w którym obok problematyki naukowej byłaby mocno zaznaczona koncepcja „otwartych drzwi" dla współpracy wszystkich etnografów. Za tę wspólną płaszczyznę uzna­ no Polski Atlas Etnograficzny. Miał on stworzyć wielostronną bazę źródłową nie tylko uzupełniającą luki w istniejącym materiale etnograficznym, ale ułatwiającą wytyczanie kierunków nowej tematyki badawczej. Na decyzje dotyczące priorytetu prac atlasowych miały niewątpliwie wpływ zarówno dotychczasowe zainteresowania badaniami atlasowymi, zapoczątko­ wane przed wojną przez prof. К. Moszyńskiego (w ich wyniku ukazały się trzy zeszyty Atlasu w latach 1934-1937), jak i prace podejmowane po wojnie w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Lubelskiego i Poznańskiego. Prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym prowadzone w ramach Instytutu koncentrowały się w Zakładzie (przemianowanym następnie na Pracownię) we Wrocławiu, kierowanym w tym okresie przez prof. J. Gajka, przy doraźnej współpracy w pracach terenowych etnografów z wielu innych ośrodków PAN, katedr i muzeów. Atlasowe prace dokumentacyjne nie wyczerpywały jednak pro­ gramu badawczego całego Zakładu. Równolegle podejmowano problematykę formowania się zjawisk kulturowych w układzie regionalnym. Prowadzone zespołowo studia monograficzne wybranych terenów zdominowały w latach następnych plany naukowe placówek etnograficznych Instytutu. Monografie regionalne, jak i tematyczne, dotyczące wybranych dziedzin kultury ludowej oparte były na zakrojonych na szeroką skalę pracach terenowych. Zarówno studia atlasowe, jak i monograficzne były w wielu przypadkach kontynuacją prac rozpoczętych przed I I wojną światową i prowadzonych bez­ pośrednio po niej przez katedry uniwersyteckie, Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ cze, Instytut Śląski i inne. Powstanie Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN pozwoliło stworzyć organizacyjną i finansową bazę dla badań rozproszo­ nych po różnych ośrodkach, integrując równocześnie, nieliczną jeszcze w tym okresie, kadrę naukową uniwersytetów i placówek Instytutu dla realizacji wspól­ nych celów badawczych. Obiektami badań monograficznych były środowiska wiejskie Mazowsza, Pod­ lasia, Śląska, Karpat, Wielkopolski i Kujaw. W wyniku kilkuletnich studiów powstało szereg opracowań monograficznych. Dla obszaru Górnego Śląska wymienić należy dwutomową monografię Stare i Nowe Siołkowice, wydaną w latach 1963-1966, pod redakcją prof. Mieczysława Gładysza, oraz szereg uzupełniających monografii tematycznych, dotyczących m.in. budownictwa, �8 W A N D A PAPROCKA struktury społeczno-zawodowej ludności wsi, rzemiosła, współdziałania gospo­ darczego na wsi, pożywienia. Jak w wielu innych przypadkach studiów regionalnych, badania na Górnym Śląsku nawiązywały do rozpoczętych w 1939 r. prac badawczych obejmujących Śląsk w granicach I I Rzeczypospolitej, organizowanych m.in. przez Polską Aka­ demię Umiejętności w Krakowie oraz kontynuowanych bezpośrednio po wojnie przez M . Gładysza w Instytucie Śląskim w Katowicach. Od 1954 r. prace te sta­ nowiły podstawę planów Zakładu Etnografii w Krakowie przy szerokim udziale w badaniach terenowych pracowników naukowych i studentów z różnych pla­ cówek badawczych i katedr. Przyczyniało się to do wspomnianej przeze mnie integracji środowiska etnograficznego w tym okresie. Na terenie Mazowsza pierwsze badania monograficzne podjęto nad kulturą ludową jednego z bardziej zachowawczych regionów - Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Wyniki prac, zainicjowanych przez prof. W. Dynowskiego, a następnie kierowanych przez prof. A. Kutrzebę-Pojnarową, opublikowane zostały w trzech tomach monografii Kurpie Puszcza Zielona w latach 1962-1965. Ponadto wy­ dano pięć monografii tematycznych poświęconych sztuce, rzemiosłu, budow­ nictwu, przemianom społecznym i kulturowym oraz monografii Myszyńca - głównego centrum regionu (patrz: Bibliografia). Badania kurpiowskie nie były kontynuacją wcześniej prowadzonych prac. Inspiracją dla nich były na­ tomiast prace z końca X I X i 1 pol. X X wieku: Karola Potkańskiego, Ludwika Krzywickiego, Adama Chętnika, Franciszka Piaścika i innych. Monografia Kur­ piowskiej Puszczy Zielonej jest najpełniejszym opracowaniem tego regionu w literaturze etnograficznej. Celem monografii poświęconych wsi śląskiej, podobnie jak kurpiowskiej, była rekonstrukcja najbardziej istotnych elementów tradycyjnej kultury regionu oraz przedstawienie współczesnego obrazu wsi z jej różnorodnością form, uwarun­ kowań, zmian i przeobrażeń. Takie ujęcie najczęściej pociągało za sobą odejście od stosowanego w dawnych opracowaniach klasycznego podziału na kulturę materialną, społeczną i duchową na rzecz analizy kilku wybranych dziedzin kul­ tury, najbardziej charakterystycznych dla danej społeczności, przedstawionych w kontekście innych zjawisk kulturowych. Kontynuacją prac ośrodka warszawskiego były badania prowadzone w okrę­ gu ostrołęckim oraz w tzw. regionie kołbielskim. Ich przedmiotem były prze­ obrażenia społeczno-gospodarcze i kulturowe wsi, dokonujące się pod wpływem uprzemysłowienia i zmian struktury społeczno-zawodowej, tradycje historyczne i współczesność wsi drobnoszlacheckich na Mazowszu oraz rodzina chłopska na Mazowszu i Podlasiu. Badania monograficzne na obszarze Karpat, szczególnie w pierwszym okre­ sie działalności Instytutu, stały się przykładem współpracy ośrodków etnogra­ ficznych I H K M w Krakowie, Warszawie i Łodzi. Wkład ośrodka krakowskiego w badania Karpat przed powołaniem do życia Zakładu Etnografii związany był przede wszystkim ze studiami prowadzonymi przez prof К. Dobrowolskiego, które dotyczyły polskiej ludności rolniczej i pasterskiej w Karpatach Zachodnich �50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN 9 oraz kształtowania się i rozpadu związków rodowych na Podhalu. Znaczną gru­ pę stanowiły, przygotowane pod kierunkiem prof. M . Gładysza, opracowania mo­ nograficzne poświęcone wybranym tematom szczegółowym, m.in. budownictwu, rzemiosłu, hodowli i pasterstwu, pożywieniu, zdobywaniu i użytkowaniu wody. Prace te były realizowane zarówno przez Zakład Etnografii I H K M PAN, jak i Katedrę Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego. Studia nad kulturą ludową Karpat, prowadzone w Zespole Etnograficznym Instytutu w Łodzi, pod kierunkiem prof. К. Zawistowicz-Adamskiej, obejmo­ wały zagadnienia związane z pasterstwem, hodowlą, gospodarką mleczną oraz migracjami zarobkowymi na Podhalu. Zakończono je opracowaniami monogra­ ficznymi tych tematów. Badania ośrodka warszawskiego natomiast obejmowały dawne i obecne formy organizacji pasterstwa w Bieszczadach, powojenne prze­ obrażenia gospodarczo-społeczne i kulturowe wsi bieszczadzkich oraz powsta­ nie współczesnej społeczności wiejskiej na tych terenach. Zainteresowanie kulturą ludową Karpat, nie tylko w Polsce, ale i w innych krajach, w których granicach znajdował się ten obszar górski, przyczyniło się do powołania jednej z pierwszych po wojnie organizacji międzynarodowych dla wspólnych badań etnograficznych. W 1959 г., z inicjatywy Polski i Czecho­ słowacji, w ramach Polskiej Akademii Nauk, powstała Międzynarodowa Ko­ misja do Badania Kultury Ludowej Karpat, pod kierunkiem prof. M . Gładysza, w skład której wchodziły - poza wymienionymi krajami: Węgry, Rumunia, ZSRR (Ukraina), a po poszerzeniu w 1976 r. Komisji o kraje bałkańskie - także Bułgaria i Jugosławia. Działalność Komisji była znakomitym przykładem pierwszego po I I wojnie tak szerokiego pod względem problemowym i długotrwałego współdziałania etnologów z krajów Europy Środkowo-Wschodniej i Południowej. W ramach działalności Komisji przystąpiono do opracowania ujęć syntetycznych trzech wybranych tematów. Ich koncepcje zostały opracowane przez sekcje krajowe: architektura - Czechosłowacja, pasterstwo - Polska, folklor zbójnicki - Sło­ wacja i Ukraina. W zespole Zakładu Etnografii w Krakowie, kierowanym przez prof. К. Do­ browolskiego, współpracującym z Zakładem Etnografii Ogólnej UJ, prowa­ dzone były prace na temat kształtowania się kultury robotniczej w Małopolsce w latach 1880-1939 i procesu formowania się nowej kultury mas pracujących w Polsce Ludowej. Z tego zakresu przygotowano prace poświęcone kulturze górników solin wielickich, ośrodkowi górniczemu Siersza X I X i X X w. i wcza­ som robotniczym w Polsce. Należy jeszcze wspomnieć o działalności Pracowni Etnograficznej w Pozna­ niu, w której do 1962 г., tj. do chwili zmiany profilu badań z etnografii Polski na etnografię powszechną, prowadzone były prace nad monografią etnograficzną Wielkopolski. Do momentu ich przerwania wydano materiały dotyczące budow­ nictwa ludowego w Wielkopolsce. W krótkim okresie istnienia Zespołu Etnograficznego Instytutu w Toruniu, kierowanego przez prof. Marię Prufferową, podjęto prace z zakresu historii �10 W A N D A PAPROCKA kultury ludowej terenu Kujaw, opracowując wybrane zagadnienia z zakresu bu­ downictwa ludowego. Badania o charakterze monograficznym, ukierunkowane początkowo wyłącz­ nie na problematykę etnograficzną ziem polskich, zostały w latach 60-tych roz­ szerzone na inne kraje i narody, co doprowadziło w 1962 r. do wyodrębnienia się kierunku etnografii powszechnej. Zainteresowania problematyką kulturową lu­ dów świata, realizowane w I H K M pod kierunkiem prof. W. Dynowskiego i prof. Marii Frankowskiej, koncentrowały się w tym okresie na kulturze ludów Azji Środkowej, kulturze Indian obu Ameryk, dziejach Polonii latynoamerykańskiej i północnoamerykańskiej oraz - w ramach współpracy z Instytutem Etnografii Bułgarskiej Akademii Nauk (w latach 1966-1970) - na kulturze wsi bułgarskiej. W 1965 r. na terenie Mongolii rozpoczęty został jeden z największych reali­ zowanych w historii polskiej etnografii program systematycznych badań tereno­ wych poza granicami kraju. W badaniach prowadzonych w ramach ekspedycji aż do 1980 r. obok pracowników I H K M PAN uczestniczyli etnografowie z Kate­ dry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Po raz pierwszy przedmiotem studiów mongolistycznych stał się proces przechodzenia od tradycyjnej formy koczowniczej gospodarki pasterskiej do form gospodarki spółdzielczej z charakterystycznymi dla niej elementami osadnictwa. Badaniami objęto zmiany w strukturze społecznej, w stosunkach etnicznych, w funkcjono­ waniu rodziny i systemu pokrewieństwa, we wzorcach osobowych, życiu co­ dziennym i obrzędowym, zachowaniach ludycznych Przedmiotem studiów stał się także proces adaptacji młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskiego. Badania prowadzono we wszystkich ważniejszych regionach Mongolii, wśród wielu mongolskich grup etnicznych. Po raz pierwszy w światowej mongolistyce objęto nimi Torgutów ałtajskich. Wynikiem prac ekspedycji było sześć książek (jedna w jęz. angielskim), dwa wydawnictwa zbiorowe i kilkadziesiąt artykułów. Studia amerykanistyczne prowadzone w Pracowni w Poznaniu koncentrowa­ ły się na współczesnych przeobrażeniach kulturowych w Ameryce Łacińskiej, ruchach społeczno-religijnych w Ameryce Środkowej i Południowej oraz pro­ cesach kształtowania się i rozwoju struktur społeczno-kulturowych tych obsza­ rów. Przedmiotem studiów były również zagadnienia związane z funkcjonowa­ niem wiejskich struktur w Ameryce Południowej w okresie prekolumbijskim i po konkwiście. Prowadzone przy szerokiej współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Poznańskiego studia amerykanistyczne zapoczątkowały rozwój tej dziedziny w innych placówkach naukowych, kształ­ cąc pierwszych w Polsce specjalistów w tym zakresie, m.in. w ramach ogólno­ polskich seminariów amerykanistycznych. Osobną grupę zagadnień związanych z problematyką amerykanistyczną sta­ nowiły badania nad miejscem i rolą Polaków w krajach Ameryki Łacińskiej i ich szeroko pojętym wkładem w rozwój cywilizacyjny i kulturowy tych państw w X I X i X X w. oraz udziałem Polaków w poznawaniu tej części kontynentu amerykańskiego. Kilkanaście prac z tego zakresu wypełniło lukę w historii ba­ dań etnograficznych dotyczących tego terenu. �50 LAT Z A K Ł A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN 11 Trzecim znaczącym zespołem tematycznym były studia nad procesami etnicz­ nymi w Ameryce Północnej, ze szczególnym uwzględnieniem problemów mniej­ szości narodowych, jak również nad współczesnymi dziejami Polonii i analizą jej roli w strukturze etnicznej Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. No­ watorskie i odpowiadające na wiele pytań badawczych prace poświęcone tym zagadnieniom znalazły się w szerokim obiegu naukowym w kraju i za granicą. Wyniki wszystkich studiów z zakresu amerykanistyki, opartych zarówno na własnych badaniach terenowych, jak i na reinterpretacji publikowanych materia­ łów źródłowych, umożliwiły nie tylko weryfikację wielu przyjętych w nauce światowej stwierdzeń, ale także na ich uzupełnienie. Mimo ograniczonych sytuacją polityczną możliwości realizowania badań w zakresie etnografii powszechnej nawiązano współpracę międzynarodową, która umożliwiła badania porównawcze. Pod kierunkiem prof. W. Dynowskiego i zaproszonej do współpracy prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, w la­ tach 1966-1970 prowadzone były wspólne polsko-bułgarskie badania nad współ­ czesnymi przemianami lokalnej społeczności wiejskiej i rodziny. W pracach eks­ pedycji, poza pracownikami Zakładu, brali udział pracownicy Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej w Warszawie i Katedry Etnografii Słowian UJ w Kra­ kowie. Badania te, prowadzone w okręgu Widin w płn.-zach. części Bułgarii, dostarczyły materiału porównawczego do studiów nad prawidłowością przemian społeczno-kulturowych wsi w krajach o różnych drogach rozwoju historycznego, a znajdujących się (w okresie prowadzonych prac) w podobnych warunkach ustrojowych i ekonomicznych. Pomimo trudności w realizacji badań nad nie­ którymi tematami, wobec znacznego upolitycznienia etnografii bułgarskiej, zgro­ madzony materiał pozwolił na uzyskanie szerokiej perspektywy porównawczej dla studiów nad kulturą wsi polskiej. Opracowana monografia bułgarskiej wsi Widin, wysoko oceniona przez wybitnego etnologa bułgarskiego prof. Christo Wakarelskiego, ze względów politycznych (brak podejścia marksistowskiego) ukazała się wyłącznie w języku polskim. Duże znaczenie w upowszechnieniu na forum międzynarodowym prac pol­ skich etnografów, zarówno w zakresie etnografii Polski, jak i powszechnej, miało powołanie do życia w 1975 r. obcojęzycznego wydawnictwa Zakładu Ethnologia Polona. Omówione powyżej prace prowadzone były w Zakładzie Etnografii I H K M PAN od okresu jego powstania do lat 70-tych. W tym czasie zaczyna narastać potrzeba podsumowania ponad 25-letnich dokonań badawczych w zakresie etnografii. W różnych środowiskach etnograficznych dyskutowana była koniecz­ ność podjęcia zbiorowego opracowania zarysu etnografii Polski, odpowiada­ jącego nowym założeniom teoretycznym i wymaganiom metodycznym okresu gwałtownych przemian politycznych, społeczno-gospodarczych i kulturowych kraju. Zainicjowane w Zakładzie Etnografii I H K M PAN prace nad syntezą etnografii Polski oparte były na ścisłej współpracy etnografów tej placówki z pracownikami katedr i muzeów. Głównym celem tego zbiorowego opracowa­ nia było przedstawienie procesów przemian kulturowych na wsi, poczynając od �12 W A N D A PAPROCKA tradycyjnego modelu kultury, jaki pozostawiła po sobie epoka pańszczyźniana po wieś współczesną i przewidywane kierunki jej dalszego rozwoju. Dorobek okresu powojennego stanowił bazę obszerną i wystarczającą do przedstawie­ nia w podstawowym zrębie kierunków przemian kultury wsi polskiej X X w. {Etnografia Polski, 1976, s. 48). Nie wszystkie jednak dziedziny kultury wsi i nie wszystkie regiony zostały opracowane w syntezie w sposób dostatecznie szczegółowy. Wynikało to z ist­ niejących jeszcze „białych plam" na mapie etnograficznych badań w Polsce, jak i luk w problematyce badawczej dyscypliny. Pomimo tych braków dwutomowa synteza etnografii Polski jest pierwszą tego rodzaju pracą w okresie powojen­ nym i do chwili obecnej, wobec braku podręcznika z zakresu etnografii Polski, spełnia również i tę rolę. Okres od ukazania się w 1980 г. I I tomu syntezy aż do lat 90-tych zaznaczył się w pracach Zakładu powrotem do tematów indywidualnych, wstrzymanych realizacją priorytetowego, zbiorowego zadania wydawniczego. W zakresie etnografii Polski zakończono szereg prac stanowiących podsumo­ wanie, często wieloletnich badań. Należały do nich prace monograficzne, które były realizowane w Zakładzie warszawskim, dotyczące roli tradycji ludowej w społeczeństwie polskim X I X i X X w., społecznych funkcji sztuki ludowej i miejsca, jakie zajmowała w myśli społecznej, polityce kulturalnej oraz praktyce działania w okresie zaborów, I I Rzeczypospolitej i Polsce Ludowej, oświaty i jej roli w społeczno-kulturowych przeobrażeniach wsi w okresie zaborów, I I Rzeczypospolitej, w latach wojny (1939-1945) i w Polsce Ludowej. Z zakresu etnografii historycznej powstała praca poświęcona kulturze mazowieckiej wsi pańszczyźnianej X V I I I i pocz. X I X w., omawiająca organizację tej wsi, proble­ my osadnictwa wiejskiego, rodziny, funkcjonowania gospodarstwa chłopskiego. W tym czasie w Zakładzie podjęte zostają prace nad nową w polskich badaniach dziedziną - etnografią miasta (na przykładzie Żyrardowa). Temat etnografii miasta będzie w następnych latach integrował etnografów zajmujących się tą problematyką w innych ośrodkach, przede wszystkim w Łodzi, i doprowadzi do powstania Polskiego Towarzystwa Etnologii Miasta. Nowym tematem podjętym w Zakładzie w tym okresie są również zagad­ nienia z zakresu antropologii tańca, w ramach studiów nad niewerbalnym komu­ nikowaniem się w kulturze, które w latach następnych objęły zagadnienia do­ tyczące kinetycznego aspektu obrzędów. Wyniki tych badań w latach 90-tych opublikowano w pracy poświęconej analizie ruchu oraz tańca w mitach i obrzę­ dach, wydanej w języku polskim i angielskim. Bardzo dużym dorobkiem wydawniczym w tym okresie może się poszczycić Pracownia Etnograficzna w Krakowie, realizująca badania na terenie Karpat Pol­ skich. Są to zarówno opracowania zbiorowe, stanowiące monografie regionalne kultury ludowej poszczególnych regionów Karpat: Beskidu Śląskiego, Beskidu Sądeckiego i nieco później Beskidu Żywieckiego, jak i monografie tematyczne dotyczące medycyny ludowej, pożywienia, stroju, obrzędowości oraz liczne artykuły poświęcone innym dziedzinom kultury. �50 LAT Z A K L A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN 13 W latach 80-tych ukończono prace nad kolejnymi zeszytami Atlasu Etnogra­ ficznego. Mimo dużych trudności finansowych i kadrowych, w Pracowni РАЕ we Wrocławiu przygotowano IX, przedostatni zeszyt Atlasu. Szanse na druk V I I , V I I I i I X zeszytu, wobec ogromnych kosztów wydawnictw kartograficznych, były jednak znikome. W tej sytuacji podjęto decyzję o przystąpieniu do opra­ cowywania komentarzy, które miałyby charakter ujęć problemowych. Pozwoliła ona na ocalenie wieloletniego dorobku Pracowni Atlasu, uzupełniając wydane w sześciu zeszytach mapy - komentarzami. W Pracowni poznańskiej Zakładu Etnografii ukazują się w tym czasie liczne opracowania książkowe i artykuły poświęcone dziejom Polaków oraz skupisk polonijnych na terenie Ameryki Południowej, Środkowej i Meksyku i ich udzia­ łowi w rozwoju cywilizacyjno-kulturalnym tych ziem. Inne prace przedstawiają obraz Indian zamieszkujących te tereny w społeczeństwie polskim. Znaczącą pozycję stanowi wydana w 1983 r. praca o Polonii Amerykańskiej, oparta na bogatym materiale terenowym zgromadzonym przez autora w czasie kilkakrotnych pobytów w Stanach Zjednoczonych, stanowiąca pierwsze w etno­ logii tak szerokie kompendium wiedzy o życiu i działalności tej grupy. Rozwój badań amerykanistycznych, zapoczątkowanych przez prof. M . Fran­ kowską i przez nią konsekwentnie rozwijanych oraz nawiązanie kontaktów na­ ukowych z Meksykiem stworzyły możliwości podejmowania badań terenowych. W organizowanych przez środowisko amerykanistów (głównie z Uniwersytetu Poznańskiego) ekspedycjach, m.in. do Peru i Meksyku, brali udział pracownicy Zakładu. Równocześnie rozwijane były studia etnohistoryczne oparte na boga­ tych materiałach źródłowych, znajdujących się w archiwach Hiszpanii i Meksyku oraz unikalnej literaturze przedmiotu. W wyniku tych badań ukazują się prace dotyczące współczesnej kultury Indian Peru i kultury Indian Meksyku w okresie konkwisty, jak i historii samej konkwisty. Bogaty jest również dorobek zakończonej w 1980 r. ekspedycji mongolskiej. W ramach Zakładu powstają znaczące w międzynarodowym środowisku mon­ golistów prace poświęcone rodzinie pasterskiej w Mongolii, mongolskim gru­ pom etnicznym, zachowaniom ludycznym w kulturach pasterskich, ich symbolice i związkom z magią (praca wydana w języku angielskim). Wiele prac, które ukazały się w latach 80-tych stało się podstawą uzyskania przez pracowników Zakładu stopnia naukowego doktora habilitowanego oraz tytułów profesora. Ponad dziesięć lat istnienia I I I Rzeczypospolitej daje dostateczną perspekty­ wę pozwalającą na podsumowanie działalności Zakładu w tym okresie. Zmiany dokonane w organizacji nauki oraz likwidacja pozamerytorycznych ograniczeń (szczególnie w naukach humanistycznych) stosowanych m. in. przy wyborze pro­ blematyki badawczej znacząco wpłynęły na zakres i sposoby realizacji zadań badawczych Zakładu. Zmiany organizacji nauki (szczególnie w sposobach jej finansowania) miały swoje źródło przede wszystkim w pewnym ograniczeniu paternalistycznej roli państwa w badaniach naukowych. Zmuszało to naukę do konfrontacji z zasadami �14 W A N D A PAPROCKA wolnego rynku i konkurencyjności. Konieczność przystosowania się do nowych warunków budziła pewien niepokój. Rekompensowała go jednak możliwość realizowania problematyki badawczej w warunkach tak długo oczekiwanej swo­ body rozwoju nauki, nieograniczonej żadnymi względami politycznymi czy koniunkturalnymi. W zakresie organizacji największe zmiany dotyczyły wydaw­ nictw. Zakład Narodowy im. Ossolińskich przestał pełnić rolę centralnego wy­ dawnictwa Polskiej Akademii Nauk. Prace związane z redagowaniem, przygoto­ waniem do druku, organizacją druku i dystrybucją wydawnictw przejęte zostały przez Instytut. Dla Zakładu wydającego roczniki Etnografii Polskiej, Ethnologii Polona oraz prace z serii „Biblioteki Etnografii Polskiej" zadanie to było trudne, wymagające pogłębienia wiedzy redakcyjnej i znacznie obciążające pracowni­ ków pełniących funkcje redaktorów i sekretarzy tych wydawnictw. Demokratyczne zasady kierowania Instytutem pozwoliły na wyłonienie dro­ gą wyboru nowych władz. Dyrektor i jego zastępcy reprezentowali wszystkie dyscypliny wchodzące w skład Instytutu. Również Rada Naukowa wyłoniona została drogą wyboru, a nie - jak dotąd - na zasadzie nominacji jej członków. Osiągnięcia naukowe Zakładu i jego udział w dorobku Instytutu uzasadniły dokonanie w 1992 r. zmiany nazwy Instytutu Historii Kultury Materialnej na Instytut Archeologii i Etnologii PAN. Procesy transformacji, obejmujące wszystkie dziedziny życia w Polsce, otwo­ rzyły również przed nauką nowe perspektywy badawcze. Pozwoliły one na two­ rzenie nowych planów naukowych, których, jak już wspominałam, nie ogra­ niczały względy pozamerytoryczne a jedyną trudnością w ich realizacji były zbyt ograniczone środki finansowe. W działalności naukowej Zakładu przejście do problematyki badawczej odpowiadającej aktualnym potrzebom etnologii nie musiało dokonywać się w sposób radykalny. Wiele tematów podjętych przez pracowników Zakładu w latach 80-tych dotyczyło bowiem problemów badaw­ czych, które stały się priorytetowe w nowej rzeczywistości. Należały do nich m.in. prowadzone w Zakładzie badania nad pluralizmem kulturowym społeczeń­ stwa Stanów Zjednoczonych, jak i badania dziejów Polonii latynoamerykańskiej i północnoamerykańskiej. Ciągle jednak poza możliwościami realizacji pozostawały tematy ściśle zwią­ zane z zagadnieniami mniejszości narodowych, świadomości etnicznej, czy na­ rodowej, tożsamości kulturowej i próbami określenia jej głównych wyznaczni­ ków na terenach poddanych silnej i bezwzględnie prowadzonej polityce unifikacji i asymilacji kulturowej, jak to miało miejsce na obszarze Związku Radzieckiego. Pewne próby badań niektórych z tych zagadnień podejmowane były w czasie wyjazdów badawczych do Gruzji, w latach 80-tych, w ramach oficjalnie akcep­ towanych studiów nad historią Polonii gruzińskiej w X I X wieku. Również pierwsze kontakty z Akademią Nauk Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej dawały możliwości pewnych, wprawdzie bardzo skrom­ nych, badań źródłowych dotyczących X I X i pocz. X X w. Rozpad Związku Radzieckiego zmienił radykalnie istniejącą sytuację. Powstałe Republiki, szczególnie w pierwszym okresie swego istnienia, umożliwiały reali- �50 LAT Z A K Ł A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U A R C H E O L O G I I I E T N O L O G I I PAN 15 zację współpracy naukowej w zakresie tematów obalających mit o etnicznej homogeniczności obszarów Europy Środkowo-Wschodniej. Pozwoliło to na po­ djęcie tematów nurtujących środowisko etnograficzne w Polsce, od wielu lat niemożliwych do realizacji. Zawarta w 1991 r. trzyletnia umowa między Instytutem Archeologii i Etno­ logii PAN, a Instytutem Sztuki Etnografii i Folkloru Akademii Nauk Białoruskiej Republiki rozpoczęła trwające do dziś badania terenowe w zachodnich i central­ nych rejonach Białorusi. Materiały zgromadzone przez pracowników Zakładu, uzupełnione unikalnymi źródłami odnalezionymi w archiwach białoruskich, po­ zwoliły na znaczne uzupełnienie stanu wiedzy o stosunkach etnicznych w BSRR, na dawnych Kresach Wschodnich I I Rzeczypospolitej oraz niepodległej Repu­ blice Białorusi. Po raz pierwszy przedmiotem szczegółowych studiów stał się proces kształtowania tożsamości etnicznej i narodowej ludności polskiej na ba­ danym obszarze, w zmieniającej się sytuacji historycznej, przede wszystkim X X w. Jednym z osiągnięć badawczych było ukazanie fenomenu przetrwania enklaw katolickich (polskich) na terenach zamieszkałych przez ludność prawo­ sławną, jak też opis i analiza tego zjawiska na przykładzie Puszczy Nalibockiej. Dotychczasowym efektem badań jest ponad 30 artykułów oraz książka poświę­ cona wyznacznikom tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na Białorusi. Nawiązując do prowadzonych poprzednio badań rozszerzano studia nad Po­ lonią gruzińską, obejmując nimi okres po rewolucji radzieckiej, a także po po­ wstaniu Republiki Gruzińskiej. Podobnie jak w studiach białoruskich skoncen­ trowano się na zagadnieniu tożsamości etnicznej badanych zbiorowości, mechanizmie przekazywania dziedzictwa kulturowego, a także kontaktach międzyetnicznych. Dalszymi badaniami objęto także diasporę gruzińską w Polsce i jej rolę w kulturze polskiej okresu międzywojennego. Prowadzone w Zakładzie badania, licznie ukazujące się artykuły, udział w utworzeniu (w 1990 r.) i reda­ gowaniu pisma Pro Georgia, jedynego w Polsce wydawnictwa poświęconego historii i życiu mniejszości gruzińskiej, poszerzyło krąg osób podejmujących badania w tym zakresie. Zagadnieniom etnicznym poświęcone są także pierwsze w Polsce badania nad współczesnymi problemami narodowościowymi w Chinach, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji mniejszości etnicznych i narodowych. Wieloletnie ba­ dania terenowe, trwające od 1997 г., zostały wsparte umową zawartą z Instytu­ tem Narodowości Akademii Nauk w Pekinie. Koncentrują się one na zachodnich i południowo-zachodnich prowincjach Chin (Junnan, Xinjiang, Guangxi). Głów­ nym ich celem jest ukazanie sytuacji społeczno-etnicznej, zwłaszcza na peryfe­ riach kraju. Jednym z efektów prac badawczych jest wyjaśnienie mało znanych i nieobecnych dotychczas w polskich publikacjach tematów, w tym także do­ tyczących najnowszej historii pogranicza chińsko-tybetańskiego. Wśród kilku publikacji, będących wynikiem badań, na szczególną uwagę zasługuje artykuł poświęcony zróżnicowaniu etnicznemu Chin. Do problematyki etnicznej należy również zaliczyć badania terenowe pro­ wadzone w latach 1991-1993 w Kazachstanie i obwodzie Irkuckim Rosji nad �16 W A N D A PAPROCKA tamtejszą kolonią polską. W ich wyniku powstało kilka artykułów oraz zgroma­ dzono znaczny materiał terenowy złożony w archiwum Zakładu. W Zakładzie warszawskim wzrasta zainteresowanie szczególną kategorią kon­ fliktów, jaką stanowią konflikty etniczne. Kwestii tej poświęcone zostały opra­ cowania teoretyczne. Była ona również omawiana na przykładzie różnych grup i krajów. Konfliktom etnicznym poświęcona jest praca zbiorowa, redagowana przez pracowników Zakładu. Problemy mniejszości narodowych dominują w pracach Pracowni Etnologicznej w Poznaniu. Badania dotyczą niemieckiej ludności przybyłej w X V I I I w. z Bamberga, osiedlonej w okolicach Poznania (tereny te znajdują się obecnie w granicach miasta). Prowadzone od lat studia poświęcone były głównie historii tej grupy i jej kulturze. Dopiero po 1990 r. mogły zostać rozszerzone o badania nad współczesną historią rodzin bamberskich, o analizę procesu ich asymilacji i adaptacji, o wkład przybyszów w kulturę polską. Liczne artykuły i cztery wydania monografii poświęconych В ambrom (również w języku niemieckim), powołanie do życia (w 1996 r.) Towarzystwa Bambrów Poznańskich, starania 0 otwarcie w Poznaniu Muzeum Bamberskiego, zaowocowały zawartą w 2000 r. umową IAiE z Uniwersytetem w Bambergu, której celem jest prowadzenie wspólnych badań w Polsce i Niemczech. Badania nad grupą Bambrów wzbu­ dziły duże zainteresowanie ze względu na bezkonfliktowy proces asymilacji 1 integracji kulturowej, bliski idei Unii Europejskiej. Problematyka Bamberska weszła w 2001 r. do programu „Born in Europe", realizowanego przez Komisję Kultury Unii Europejskiej w Brukseli. Równocześnie prowadzone są badania nad rodzinami pochodzenia niemiec­ kiego mieszkającymi na terenie Wielkopolski, w tym głównie w Poznaniu. Pod­ stawowe problemy badawcze dotyczą procesów asymilacji, wzajemnych wpły­ wów i relacji między ludnością polską i niemiecką oraz wkładu tej ostatniej w kulturę Polską. Równolegle do prowadzonych, wymienionych powyżej prac, które likwido­ wały częściowo wspomniane „białe plamy" i dziedziny deficytowe w etnologii, kontynuowano długofalowe badania w zakresie etnografii Polski. Prowadzone od wielu lat w Pracowni Krakowskiej i konsekwentnie realizo­ wane są prace w zakresie monografii Karpat Polskich. Po ukazaniu się w latach 80-tych monografii Beskidu Śląskiego i Beskidu Sądeckiego, w 1992 r. ukazała się monografia Beskidu Żywieckiego, a w 2001 r. praca poświęcona Podhalu, jedyna w powojennej etnografii, oparta na bogatych materiałach terenowych i archiwalnych, zawierająca niepublikowane dotąd ilustracje i bogatą, wyczerpu­ jącą literaturę przedmiotu. Książka wzbudziła duże zainteresowanie nie tylko etnologów, ale została znakomicie przyjęta przez środowisko Podhalan. Szybkie rozejście się znacznego nakładu i liczne przesyłane do Redakcji pozytywne opinie świadczą o słuszności opracowania tego tematu. Region karpacki pozostaje w dalszym ciągu terenem badań i opracowań ca­ łego Zespołu Pracowni Krakowskiej. Zgromadzone materiały pozwalają podjąć tematy dotyczące współczesnej wsi karpackiej - elementów wspólnych i róż- �50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN 17 niących kulturę tego regionu w nowych warunkach społeczno-gospodarczych. Podjęto nowe tematy, ważne we współczesnym obrazie wsi, jak starość w rodzi­ nie i społeczności lokalnej, kobieta - jej pozycja w rodzinie i zawodzie, pomoc wzajemna i współdziałanie gospodarcze, ze szczególnym uwzględnieniem wa­ runków ekstremalnych (m.in. takich jak powódź). Dużą zasługą ośrodka krakowskiego jest doprowadzenie do reaktywowania (w 1993 r.) prac Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów, przerwanej zmianami politycznymi zachodzącymi we wszystkich krajach wchodzących w skład Komisji. Wobec braku zgłoszenia ze strony Bułgarii i Jugosławii odnowiono działalność Komisji tylko w zakresie Karpat. Przy dużym wkładzie organizacyjnym i merytorycznym Pracowni Krakow­ skiej opracowano syntezę karpackiego folkloru zbójnickiego, która została wydana w Budapeszcie (w jęz. rosyjskim) oraz przygotowano do druku I tom architektury ludowej poświęcony budownictwu mieszkalnemu, który ukaże się w Pradze (w jęz. angielskim). Prowadzone w Zakładzie warszawskim prace nad stosunkiem ludności chłop­ skiej do ziemi oraz jej miejscem w systemie wartości i świadomości społecznej Polaków, zakończone monografią wydaną w 1991 г., stanowiły punkt wyjścia dla nowego tematu, podjętego w związku z dokonującymi się obecnie zmianami, dotyczącego społeczności wiejskiej w warunkach transformacji. Przedmiotem analiz są m.in. zmiany stosunku do pracy, rola przywódców charyzmatycznych, sprawa trwałości sposobów myślenia i działania określanych jako „postkomu­ nistyczne". Zjawiska te, rejestrowane i poddawane analizie w momencie ich za­ istnienia, stanowią bardzo ważne dla przyszłych badaczy źródło wiedzy o współ­ czesnych zmianach na wsi i należy żałować, że temat ten rzadko stanowi przedmiot zainteresowań etnologów. Dokonywana w późniejszym okresie analiza tych zja­ wisk będzie tylko rekonstrukcją tego ważnego okresu w rozwoju wsi. Studia z zakresu etnografii historycznej, dotyczące przeduwłaszczeniowej wsi mazowieckiej, były w latach 90-tych kontynuowane w zakresie badań nad życiem religijnym społeczności wiejskiej, kultem świętych, instytucjami para­ fialnymi, organizacjami i stowarzyszeniami społecznymi. Z tego zakresu opubli­ kowano wiele artykułów. W Zakładzie realizowane były również w tym okresie prace historyczne dotyczące europejskiego ubioru zawodowego ( X I V - X V I I I w.) oraz historii euroazjatyckiego filcownictwa od czasów średniowiecza do współczesności. Obie prace zostały wydane w jęz. angielskim. Do prac z zakresu historii najnowszej, poświęconych etnologii miasta, za­ liczyć należy prowadzone w tym czasie badania nad historią przedmieścia warszawskiego - Grochowa i kulturą jego mieszkańców, przedstawione szeroko w opublikowanym artykule. W ramach studiów nad niewerbalnym komunikowaniem się w kulturze kon­ tynuowano prace w zakresie obrzędów przejścia w rzeczywistości X X w. i ich aspektu kinetycznego. Podjęto też badania nad kodami i formami obyczajowości współczesnej. Z tego zakresu ukazało się szereg artykułów. �18 W A N D A PAPROCKA Ze studiami nad kultem świętych związane były, kierowane przez Pracownię poznańską, badania nad kultem Św. Wojciecha, stanowiące część dużego progra­ mu interdyscyplinarnego, poświęconego analizie znaczenia działalności Św. Woj­ ciecha dla kultury europejskiej. W wyniku tych badań powstało wiele artykułów i książka poświęcona roli Św. Wojciecha w kulturze i tradycji ludowej. Rozwi­ nięciem tej problematyki są podjęte ostatnio badania z zakresu etnologii religii na temat kultu miejsca w kulturze chrześcijańskiej i tybetańskiej. W latach 90-tych nastąpiło bardzo ważne dla prac wydawniczych Zakładu zakończenie opracowań komentarzy do wydrukowanych sześciu Zeszytów РАЕ. Dzięki współpracy z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym i energii Kierownika Pracowni Atlasu uzyskano środki na wydanie pięciu tomów Komen­ tarzy poświęconych rolnictwu, hodowli, budownictwu, pożywieniu, transpor­ towi i komunikacji oraz zwyczajom, obrzędom i wierzeniom. Ostatni tom, który ukazał się po śmierci jego redaktora, zawiera wybrane mapy z niedrukowanych i nie mających szans (ze względów finansowych) na druk zeszytów Atlasu wraz z komentarzami. Obecnie archiwum РАЕ znajduje się w Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie. W zakresie badań amerykanistycznych w latach 90-tych powstają prace, bę­ dące wynikiem realizowanych od lat badań dotyczących etnohistorii Mezoameryki, ukazujące podbój Meksyku przez pryzmat zderzenia kultur. Prace, oparte na bogatym materiale źródłowym pochodzącym z archiwów hiszpańskich i mek­ sykańskich, ukazały się w Polsce i w Hiszpanii. Wydana została też pierwsza polska edycja listów H. Cortesa o zdobyciu Meksyku, opatrzona licznymi komentarzami, oraz studia o J. Dantyszku i Nowym Świecie, oparte na unika­ towych źródłach archiwalnych. Prace te, wydane również za granicą, weszły do obiegu międzynarodowego. Charakter etnohistoryczny mają trwające obecnie badania nad kulturą elit politycznych środkowego Meksyku w okresie przedhiszpańskim i wczesnokolonialnym. Prowadzono ponadto prace dotyczące współczesnej Ameryki Łacińskiej. W ich ramach przygotowano wstępną redakcję słownika encyklopedycznego „Ludy i narody obu Ameryk" oraz realizowano badania nad wielokulturowością w krajach Ameryki Andyjskiej. W zakresie kontynuowanych od lat badań nad Polonią dokonano analizy sytuacji Polonii amerykańskiej po upadku komu­ nizmu w Starym Kraju. Należy jeszcze wspomnieć o badaniach terenowych prowadzonych od 1990 r. w płn.-zach. części Indii i Pakistanie. Były one finansowane przez UNESCO i Ministerstwo Kultury, realizowane w większości poza planem Instytutu. Ich tematem był proces adaptacji pasterzy grupy Rabari, żyjącej na pograniczu hinduistyczno-islamskim, do kręgu tradycji radżpuckiej środowiska kastowego i związane z tym procesem zmiany form obrzędowości, kultu i religijności. Nowoś­ cią jest omawianie problemu na szerszym tle, uwzględniającym nie tylko system kastowy, ale także formy współpracy i dystansu między grupami obecnymi w cywi­ lizacji indyjskiej, co umożliwia wyjście poza stereotypowe wyobrażenia na temat hinduizmu. Zebrane materiały stały się podstawą studiów nad hinduizmem, �50 LAT Z A K Ł A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN 19 widzianym od wewnątrz, z perspektywy różnych warstw społeczeństwa - brami­ nów, radżputów, kupców, siudrów (pasterze Rabari), niedotykalnych i plemion. Na tym chciałabym zamknąć prezentowanie prac, które były i są prowadzone w Zakładzie i których wyniki weszły już do obiegu naukowego. Myślę, że w następnym takim podsumowaniu (przedstawionym za parę lat) będzie moż­ na mówić o pracach naszych młodszych kolegów, którzy niedawno rozpoczęli swoje badania. Na zakończenie przedstawiam informację o wydawnictwach Zakładu, w więk­ szości ukazujących się od pierwszych lat powstania Instytutu. Do roku 2003 uka­ zało się 46 tomów Etnografii Polskiej, która - obok Ludu - jest pismem ogólno­ polskim, udostępniającym swe łamy również autorom zagranicznym. Wydano 55 tytułów „Biblioteki Etnografii Polskiej" (7 w języku angielskim). „Biblioteka" jest serią wydawniczą ukazującą się najdłużej po 1945 r. Większość tytułów stanowią prace pracowników Zakładu (jedynie 12 autorów nie było związanych z Instytutem). 13 prac otrzymało nagrody wydawnicze. Ukazały się 23 tomy Ethnologii Polony, drukowanej w językach kongresowych, prezentującej doro­ bek naukowy polskich etnologów na forum międzynarodowym. W „Bibliotece Etnografii Polskiej" i poza nią pracownicy Zakładu opublikowali ponad 100 ksią­ żek (nie licząc prac atlasowych). Stopień naukowy profesora uzyskało 6 osób (były one pracownikami Zakła­ du od doktoratu do profesury). Stopień doktora habilitowanego i tytuł docenta otrzymało 7 osób, doktora - 5. W 2003 r. Zakład Etnologii zatrudnia 18 osób: 3 profesorów, 5 docentów, 4 doktorów i 6 magistrów. Podsumowując 50-lecie pracy Zakładu Etnologii IAE PAN pragnę, tak jak zaznaczyłam na wstępie, uniknąć subiektywnych ocen wynikających z osobis­ tego zaangażowania w prace placówki, której byłam pracownikiem i wieloletnim kierownikiem. Dokonany przeze mnie bilans działalności Zakładu upoważnia mnie jednak do zwrócenia uwagi na pewne znaczące formy działania tej pla­ cówki i osiągnięte przez nią wyniki. Znalazły one odbicie w liczbie publikacji pracowników Zakładu, w wydawanych przez Zakład czasopismach i seriach wydawniczych oraz pracach zbiorowych. Na uwagę zasługuje fakt, że plany naukowe Zakładu realizował zespół pra­ cowników, których liczba nie przekraczała wielkości zatrudnienia w poszczegól­ nych uniwersyteckich placówkach etnograficznych. W pierwszym dwudziesto­ leciu istnienia Zakładu zatrudnienie wynosiło 30 osób, w późniejszych latach zostało zmniejszone i nie przekraczało 20 osób. Nastąpiło to w związku z likwi­ dacją Pracowni w Łodzi i Toruniu oraz ograniczeniem liczby pracowników РАЕ. Cechą charakterystyczną działalności naukowej Zakładu, tak dawniej, jak i obecnie, jest szeroki zakres realizowanej problematyki badawczej, zarówno w zakresie etnografii Polski, jak i etnografii powszechnej. Podejmowane przez pracowników tematy były z jednej strony odpowiedzią na stawiane etnologii pol­ skiej, zgodnie z potrzebą chwili, pytania badawcze, z drugiej nawiązywały do problemów wiodących w etnologii światowej (do okresu I I I Rzeczypospolitej w takim stopniu, na jaki pozwalały warunki polityczne kraju). �20 W A N D A PAPROCKA Dużą zasługą w utrzymywaniu kontaktów międzynarodowych, w zaznaczeniu naszej obecności w etnologii światowej, było wydawanie tomów prac zbioro­ wych z okazji Międzynarodowych Kongresów Nauk Antropologicznych i Etnologicznych oraz powołanie do życia wydawnictwa obcojęzycznego Etimología Polona. Kontakty międzynarodowe pogłębiały także organizowane przez Zakład ekspedycje etnograficzne do Mongolii i Bułgarii oraz zorganizowanie Między­ narodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów. W stosunku do innych placówek etnograficznych Zakład posiada największą liczbę wydawnictw ukazujących się nieprzerwanie od pierwszych lat istnienia Instytutu. Zarówno czasopismo Etnografia Polska, jak i wydawnictwa seryjne oraz licznie ukazujące się prace zbiorowe pełniły rolę integrującą środowisko etnograficzne kraju. Zakrojona na szeroką skalę działalność wydawnicza Zakła­ du Etnologii wniosła duży wkład w rozwój tej dyscypliny w minionym 50-leciu. Znaczna liczba samodzielnych pracowników naukowych Zakładu pozwoliła tej placówce odegrać ważną rolę w procesie kształtowania i nadawania stopni naukowych pracownikom wielu ośrodków etnograficznych. Podsumowując omawiany okres można stwierdzić, że dużą zasługą pracow­ ników Zakładu i jego kolejnych kierowników było utrzymanie profilu naukowe­ go tej placówki i konsekwentne realizowanie wspólnych celów badawczych, z których wiele zainicjowanych było przez twórców Zakładu. Zadanie to nie było łatwe wobec znacznej różnorodności zainteresowań naukowych poszczególnych pracowników reprezentujących różne podejścia teoretyczne i metodologiczne. Zaryzykowałabym jednak twierdzenie, że ten często trudny proces konfrontacji indywidualnych koncepcji badawczych z wspólnymi dla całego Zakładu zada­ niami ogólnymi przyczynił się do konstruowania i realizowania trwałych planów naukowych Zakładu w ciągu całego omawianego okresu i zapewnił stabilizację oraz ciągłość działania w warunkach nowej rzeczywistości III Rzeczypospolitej. BIBLIOGRAFIA* B a n i o w s k a E. 2000a [ w s p ó ł a u t o r s t w o z K . J a g i e ł ł ą ] , A r c h i t e k t u r a ludowa, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi, K r a k ó w , s. 171-217. - 2000b, B i b l i o g r a f i a , [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale. turze wsi, K r a k ó w , s. 4 3 9 - 4 5 3 . Beszterda R. 1999a, Rodzina H o l z e r ó w , Etnografia Polska, Tradycja we współczesnej kul­ t. X L I I I , z. 1-2, s. 121-129. - 1999b, K u l t u r a pszczelarska i jej miejsce w ekonomice indyjskiego stanu H i m a c h a l Pradesh, Lud, t. L X X X I I I , s. 155-176. - 2000, Rodzina S z u l c ó w , Etnografia Polska, t. X L I V , z. 1-2, s. 125-138. B r a k miejsca u n i e m o ż l i w i a zamieszczenie p e ł n e j b i b l i o g r a f i i prac s k ł a d a j ą c y c h s i ę na bo­ gaty dorobek Z a k ł a d u E t n o l o g i i I A E P A N . Z d e c y d o w a l i ś m y s i ę na ograniczenie l i c z b y publikacji k a ż d e g o z p r a c o w n i k ó w do p i ę c i u - w y b r a n y c h p r z y k ł a d o w o - p o z y c j i , z d a j ą c sobie s p r a w ę , ż e pozwala to na p r e z e n t a c j ę znikomej c z ę ś c i o s i ą g n i ę ć naszego O ś r o d k a , j a k t e ż p o s z c z e g ó l n y c h o s ó b t w o r z ą c y c h j e g o h i s t o r i ę . A u t o r k a a r t y k u ł u pragnie serdecznie p o d z i ę k o w a ć w s z y s t k i m , k t ó r z y p o m o g l i jej w opracowaniu i p r z y g o t o w a n i u tej B i b l i o g r a f i i do druku [Red.]. �21 50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN - 2 0 0 1 , D z i a ł a l n o ś ć Braci M o r a w s k i c h w p ó ł n o c n y c h Indiach, Lud, t. L X X X V , s. 119-141. 2002, K i n a u r o w i e . Obraz w s p ó ł c z e s n y c h zmian s p o ł e c z n o ś c i plemiennej z d y s t r y k t u Kinnaur, H i m a ć a l P r a d e ś , Indie, [ w : ] J. D e r l i c k i , W. L i p i ń s k i (red.), Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie, Warszawa, s. 147-155. Biernacka M . 1962, Potakówka. Wieś powiatu jasielskiego na Mazowszu 1890 - 1910, 1966, Wsie drobnoszlacheckie czesne przemiany, Wrocław. - 1971, Rodzina na tle s p o ł e c z n o ś c i lokalnej b u ł g a r s k i e j w s i Gramada, Etnografia t. X V , z. 1, s. 4 1 - 8 9 . - 1974, Kształtowanie się nowej społeczności i Podlasiu. wiejskiej Tradycje Warszawa. - historyczne w Bieszczadach, a współ­ Polska, Wrocław. - 1984, Oświata w rozwoju kulturalnym polskiej wsi, Warszawa. B o h d a n o w i c z J. 1974, H l a v n é o t á z k y P o l ' s k é h o e t n o g r a f i c k é h o atlasu a technika ich kartografowania, Slovenský - národopis, rocz. 22, z. 3, s. 3 8 9 - 3 9 8 . 1980 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z W. S o k o ł ó w n ą ] , Etnograficzne prace atlasowe w Europie, grafia Polska, t. X X I V , z. 2, s. 139-158. Etno­ - 1987a, Les Greniers, Objets et Mondes. Revue du Musée de ГНотте-Musěum National d'Histoire Naturelle, t. 24, z. 3-4, s. 143-156. - 1987b, Regiony etnograficzne Polski w ś w i e t l e w y n i k ó w b a d a ń Р А Е , Etnografia Polska, t. X X X I , z.2, s. 1 6 1 - 1 9 1 . - 1996, P o ż y w i e n i e , [ w : ] t e g o ż (red.), Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 3: Pożywienie i sprzęty z nim związane, W r o c ł a w , s. 7 - 7 1 . D e m s k i D . 1992, N i e k t ó r e p r o b l e m y pogranicza k u l t u r o w e g o na p r z y k ł a d z i e s p o ł e c z n o ś c i pasterskich z p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h I n d i i , Etnografia Polska, t. X X X V I , z. 1, s. 9 9 - 1 1 8 . - 1997, C u d z o z i e m c y w N a l i b o k a c h . D z i a ł a l n o ś ć gospodarcza w dobrach n a l i b o c k i c h w okresie od p o c z ą t k u X V I I I do k o ń c a X I X w., Etnografia Polska, t. X L I I , z. 1-2, s. 7 3 - 9 2 . - 2000, „ N a j w a ż n i e j s z e , aby p a m i ę t a ć " . . . Cmentarz j a k o ź r ó d ł o do b a d a ń t o ż s a m o ś c i zbio­ r o w e j m i e s z k a ń c ó w w s i na B i a ł o r u s i i ich w y o b r a ż e ń na temat ś m i e r c i , Etnografia Polska, t. X L I V , z. 1-2, s. 7 9 - 9 8 . - 2002, M i ę d z y k u l t u r ą c h ł o p s k ą a p l e m i e n n ą . W a r l i z Maharasztry w procesie przemian, [ w : ] J. D e r l i c k i , W. L i p i ń s k i (red.), Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubyl­ czości we współczesnym świecie, Warszawa, s. 6 9 - 8 6 . - 2003, N a l i b o c k i e w h o is w h o . M o ż l i w o ś c i analizy d o k u m e n t ó w , [ w : ] J. K o w a l s k a , S. S z y n k i e w i c z , R. T o m i c k i (red.), Czas zmiany, czas trwania. Studia etnołogiczne, Warszawa, s. 6 3 - 8 4 . D e r l i c k i J. 2002, Jukagirzy. Psi ludzie, [ w : ] J. D e r l i c k i , W. L i p i ń s k i (red.), Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie, Warszawa, s. 2 4 7 - 2 5 5 . - 2003a, The N e w People. The Yukaghir i n the Process o f Transformation, [ w : ] L . M r ó z , Z. S o k o l e w i c z (red.), Between Tradition and Postmodernity. Polish Etnography at the Turn of Millenium, Warszawa, s. 121-136. - 2003b, N a r o d z i n y czy odrodzenie? Polska t o ż s a m o ś ć w M o ł d a w i i , Etnografia t. X L V I I , z. 1-2, s. 171-184. D r o z d - P i a s e c k a M . 1992, K o n f l i k t p o z y t y w n y L e v i s a A . C o s e r á , Etnografia t. X X X V I , z. 1, s. 2 5 - 3 3 . - 1998, S p o ł e c z n o ś ć w i e j s k a w okresie p r z e ł o m u systemowego, Etnografia t. X L I I , z. 1-2, s. 5-40. - Polska, Polska, Polska, 2 0 0 1 , A n d r z e j Lepper - c h ł o p s k i p r z y w ó d c a charyzmatyczny? (Wizerunek m e d i a l n y p r z e w o d n i c z ą c e g o „ S a m o o b r o n y " ) , Etnografia Polska, t. X L V , z. 1-2, s. 4 7 - 8 4 . 2002, P o s t k o m u n i z m . Ideowe i s p o ł e c z n e p ł a s z c z y z n y d i a l o g u , Etnografia Polska, t. X L V I , z. 1-2, s. 5-28. 2003, „ W i e j s k a droga" do U n i i Europejskiej: Retrospektywna wiwisekcja, [ w : ] J. K o w a l ­ ska, S. S z y n k i e w i c z , R. T o m i c k i (red.), Czas zmiany, czas trwania. Studia etnołogiczne, Warszawa, s. 3 3 5 - 3 5 3 . �22 W A N D A PAPROCKA D y n o w s к i W. 1958, D z i a ł I V Instytutu H i s t o r i i K u l t u r y Materialnej P A N , Etnografia Polska, t. I , s. 3 7 0 - 3 8 0 . - 1967, Etnografia w aktualnych tendencjach r o z w o j o w y c h nauk s p o ł e c z n y c h , Polska, Etnografia t. X I , s. 17-29. - 1968, Współczesna - 1971, Z a ł o ż e n i a metodologiczne b a d a ń , Etnografia Mongolia, - 1973, Modernizacja M o n g o l i i w d w ó c h ustrojach s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h [ w : ] Z nad społeczeństwem Frankowska Inków - i kulturą M . 1967, Podstawy i w pierwszym Wrocław. stuleciu Mongolii. Studia gospodarki Polska, Mongolskie, wiejskiej po konkwiście. t. X V , z. 1, s. 15-32. w Peru w ostatnim Wiek XVI i pierwsza 1972, Z p r o b l e m a t y k i s y n k r e t y z m u religijnego badań W r o c ł a w , s. 11-33. okresie połowa panowania XVII, Poznań. Indian M e k s y k u , Etnografia Polska, t. X V I , z. 2, s. 11-29. - 1973, Etnografia polska po drugiej w o j n i e ś w i a t o w e j ( 1 9 4 5 - 1 9 7 0 ) , [ w : ] M . T e r l e c k a (red.), Historia - etnografii polskiej, W r o c ł a w , s. 193-270. 1976, De los estudios sobre la funcions de los elementos sacrales y profanes en la forma­ c i ó n de los centros urbanos en Mesoamerica, Ethnologia - 1987, Mitologia Fryczowa G aj e к Azteków, M . 1961, Tradycyjne Polona, v o l . 2, s. 7 - 2 8 . Warszawa. budownictwo ludowe Kujaw, Toruń. J. 1958, Znaczenie kartografii etnograficznej dla slawistyki w ś w i e t l e prac nad p o l s k i m atlasem etnograficznym, [ w : ] Z polskich i etnogenetyczne na IV Międzynarodowy studiów slawistycznych. Kongres Slawistów Prace w Moskwie językoznawcze 1958, Warszawa, s. 2 1 7 - 2 3 2 . - 1959, Zadania i metody Polskiego atlasu etnograficznego, Lud, t. X L I V , s. 153-204 1973, The Significance o f the Polish Ethnographic Atlas for the E t h n o l o g y o f Poland, [ w : ] Poland at the 9"' International Congress of Anthropological and Ethnological Scien­ ces, W r o c ł a w , s. 4 3 - 6 8 . - 1974, Z historie etnokartografie v Pol'sku, Slovenský - 1976, Etnograficzne z r ó ż n i c o w a n i e obszaru Polski, [ w : ] M . Biernacka, B . K o p c z y ń s k a - národopis, rocz. 22, z. 3, s. 361-373. -Jaworska, A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia kultury ludowej, Gładysz Polska, t. I I , s. 109-138. 1962, Zarys planu d z i a ł a l n o ś c i i organizacji M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i do Badania K u l ­ tury L u d o w e j w Karpatach, Etnografia - c z . l , W r o c ł a w , s. 3 4 - 5 8 . podhalańskie, t. 2, K r a k ó w , s. 4 0 3 - 4 4 2 . 1972b, Z z a g a d n i e ń p r o c e s ó w k u l t u r o w y c h pogranicza etnicznego, Zeszyty UJ, nr 305, Prace Gładyszowa - t. V I , s. 15-40. 1972a, Dorobek p i ś m i e n n i c z y i d z i a ł a l n o ś ć bibliograficzna Juliusza Z b o r o w s k i e g o , [ w : ] J. Z b o r o w s k i , Pisma - Polska, 1963, K u l t u r a ludowa p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j Opolszczyzny, [ w . ] M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siolkowice, - Przemiany M . 1959, D z i a ł a l n o ś ć naukowa etnograficznych p l a c ó w e k muzealnych w okresie p o w o j e n n y m , Etnografia - Polski. t. 1, W r o c ł a w , s. 143-177. Etnograficzne, M . 1960, Wiedza ludowa 1963, B u d o w n i c t w o , Naukowe z. 6, s. 7 - 4 1 . o gwiazdach, Wrocław. [ w : ] M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siolkowice, t. 1, W r o c ł a w , s. 3 4 9 - 5 0 8 . - 1976, B u d o w n i c t w o , [ w : ] M . Biernacka, B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojna­ r o w a , W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, W r o c ł a w , s. 2 7 9 - 3 2 7 . - 1978, Górnośląskie - 1984, B u d o w n i c t w o i struktura osadnicza, Etnografia Herma nowicz-Nowak budownictwo K. ludowe, Wrocław. Polska, t. X X V I I I , z. 1, s. 3 5 - 7 1 . 1976, O d z i e ż , [ w : ] M . B i e r n a c k a , B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany t. 1, W r o c ł a w , s. 3 7 9 - 4 0 5 . - 1984, Strój ludowy, Etnografia Polska, t. X X V I I I , z. 1, s. 7 3 - 1 0 3 . kultury ludowej, �23 50 LAT Z A K Ł A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN - 1992, S t r ó j ludowy, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Górale Beskidu Żywieckiego, Kraków, s. 7 1 - 9 6 . - 1997, Strój - 2000, Strój ludowy, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale. Górali Beskidu Śląskiego. Funkcje społeczno-kułturowe, Tradycja Warszawa. we współczesnej kulturze wsi, K r a k ó w , s. 2 4 5 - 3 0 3 . Jagiełłą - K . 1973, F o r m y s t ę p w Polsce i ich w y s t ę p o w a n i e , Lud, t. L I I , s. 2 1 3 - 2 4 3 . 1992, B u d o w n i c t w o ludowe, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Górale Beskidu Żywieckiego, K r a k ó w , s. 4 9 - 7 2 . - 1994, N a r z ę d z i a do p r z e r ó b k i ziarna z b ó ż na w s i polskiej, Acta viensis, - N o 1553, Ethnologica, Universitatis Wratisla- z. 2, s. 163-235. 1995, D o m y z podcieniem s z c z y t o w y m , [ w : ] J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze skiego Atlasu - Etnograficznego, t. 2: Budownictwo, 1996, S t ę p y , [ w : ] J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze nego, t. 3: Pożywienie Kabzińska - i sprzęty z nim związane, I . 1991, Games of Mongolian 1999, Wśród Polaków „kościelnych na Białorusi, Pol­ do Polskiego Atlasu Etnograficz­ W r o c ł a w , s. 9 0 - 1 3 5 . Shepherds, Polaków". do W r o c ł a w , s. 4 1 - 6 2 . Warszawa. Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Warszawa. - 2000, Between Ethnic Group and N a t i o n , Etimología - 2 0 0 1 , U t o p i j n a idea s ł o w i a ń s k i e j j e d n o ś c i w ś w i e t l e p o d z i a ł ó w w ł o n i e Polona, v o l . 2 1 , s. 7-18. katolicyzmu i p r a w o s ł a w i a oraz k o n f l i k t ó w m i ę d z y „ s i o s t r z a n y m i K o ś c i o ł a m i " ( p r z y k ł a d S ł o w i a n w s c h o d n i c h i zachodnich), Etnografia - Polska, t. X L V , z. 1-2, s. 99-116. 2002, „ B y ć m o ż e m o g l i b y ś m y ż y ć r a z e m . . . " D i a l o g m i ę d z y j u d a i z m e m a c h r z e ś c i j a ń ­ stwem i zmiana modelu s ą s i e d z t w a , Etnografia Polska, t. X L V I , z. 1-2, s. 7 7 - 1 0 0 . К ł o d n i с к i Z . 1980, D i e Termine der Jahresfeuer i n Europa. E r l á u t e r u n g e n zur Verbreitungskarte, [ w : ] M . Zender (red.), Forschungen Nachbarlander, - zum Etnologischen Atlas Europas und seiner t. 1, Gottingen, s. 5 5 - 5 9 . 1988, D i e D y n a m i k des Wandels der traditionellen Sachkultur i n Polen, [ w : ] N . - A . B r i n geus (red.), Wandel der Volkskultur 60. Geburstag, - in Europa. Festschrift fiir Gunter Wiegelmann zum t. 1, Munster, s. 3 2 5 - 3 4 7 . 1992, Tradycyjne r y b o ł ó w s t w o ś r ó d l ą d o w e w Polsce. Zarys historii s p o s o b ó w , n a r z ę d z i i u r z ą d z e ń rybackich w ś w i e t l e metody retrogresywnej,y4c/a Universitatis Wratislaviensis, no 1318, W r o c ł a w , W r o c ł a w , s. 4 0 8 + 8 . - 1997, K u l t u r s t r ó m u n g e n zwischen E l b - und Weichselstromgebiete i n den letzten Jahrhunderten, [ w : ] J. V a ř e k a , M . H o l u b o v á , L . P e t r á ň o v á (red.), Evropský -jednota 1966), - v rozmanitosti. Sborník z 10. etnokartografického prostor25-29.111. Praha, s. 8 6 - 9 7 . [ w : ] I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a (red.), Studia Kopacz M. Kowalska symboliczne, Etnołogiczne i Antropologiczne, t. 5: Beskidu K r a k ó w , s. 2 7 - 4 8 . J. 1991, Taniec 1995, Koło Miejsca K a t o w i c e , s. 153-166. 1992, Gospodarka r o l n o - h o d o w l a n a , [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Górale Żywieckiego, - kulturní {Tresť 2 0 0 1 , M e t o d y geograficzna i retrogresywna w badaniach nad g e n e z ą tradycyjnej kultury, i wartości - sympozia bogów. drzewa życia. Ruch Uniwersalia kulturowe i taniec w mitach i obrzędach, w tańcu, Warszawa. Warszawa. 1999, R u c h o w e desygnaty transformacji osoby inicjowanej w c y k l u o b r z ę d ó w ludu M u r n g i n z Z i e m i A r n h e m a , Lud, t. L X X X V I I I , s. 133-154. - 2 0 0 1 , I n the B e g i n n i n g was the M o t i o n , Ethnologia - 2003, C z y potrzebne s ą nam o b r z ę d y p r z e j ś c i a , [ w : ] J. K o w a l s k a , S. S z y n k i e w i c z , Polona, v o l . 22, s. 18-44. R. T o m i c k i (red.), Czas zmiany, czas trwania. Studia Etnołogiczne, Kowalska-Lewicka i X X w. U p r a w a krzycy, Etnografia - Warszawa, s. 3 8 1 - 3 9 0 . A . 1961, Gospodarka i t r z e b i e ż ż a r o w a w Karpatach Polskich X I X Polska, t. V, s. 101-116. 1967, M ł o d z i e ż wiejska na Podhalu w pierwszej p o ł o w i e X I X w. ( w ś w i e t l e anonimowej relacji), Łódzkie Studia Etnograficzne, t. I X , s. 2 2 5 - 2 4 1 . �24 W A N D A PAPROCKA - 1971, D i e Volksnahrung der Bauern i n Polen, Acta Ethnographica ricas, Academiae - 1980, Hodowla - 1985, Wierzenia i zwyczaje z w i ą z a n e ze ś m i e r c i ą , [ w : ] t e j ż e ( r e d j , Studia ludowej i pasterstwo Beskidu w Beskidzie Sądeckiego, Kutrzeba-Pojnarowa Wrocław. z kultur)? A . 1959, Organizacja pracy etnograficznej w Polsce. Instytucje Polska, t. I I , s. 19-58. 1961, Atlas k u l t u r y ludowej Polski j a k o jedna z f o r m pracy etnograficznej, Polska, - Sądeckim, K r a k ó w , s. 5 3 - 8 9 . i w y d a w n i c t w a naukowe, Etnografia - Hunga- t. X X ( 1 - 2 ) , Budapest, s. 4 5 - 8 4 . Etnografia t. I V , s. 1 5 3 - 1 7 1 . 1962, Zagadnienie regionu w etnografii polskiej a w s p ó ł c z e s n e etnograficzne prace terenowe na obszarze p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o Mazowsza, [ w : ] tejże (red.), Kurpie. cza Zielona, - 1965, Z z a g a d n i e ń m e t o d y k i p o l s k i c h prac etnograficznych: czas i p r z e s t r z e ń w bada­ niach k u l t u r y l u d o w e j , Etnografia - Pusz­ t. 1, W r o c ł a w , s. 2 1 - 3 7 . 1968, Tradycyjna Mnichów społeczność powiatu Kwaśniewicz Polska, t. I X , s. 2 5 - 4 0 . wiejska w procesie krakowskiego, przemian współczesnych. Studium wsi Wrocław. K . 1974, Teoretyczne i metodologiczne aspekty b a d a ń nad z w y c z a j a m i ludo­ w y m i . Przyczynek do dyskusji nad „ S y n t e z ą etnografii P o l s k i " , Etnografia Polska, t. X V I I I , z. 2, s. 2 3 - 5 3 . - 1979, Doroczne i rodzinne zwyczaje na tle w s p ó ł c z e s n y c h p r z e o b r a ż e ń w s i p o d k r a k o w ­ skiej. Studium w s i Niegoszowice w w o j . k r a k o w s k i m , Prace Komisji Socjologicznej PAN, nr 44, K r a k ó w . - 1981, Z w y c z a j e i o b r z ę d y rodzinne, [ w : ] M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany - 1996, Zwyczaje doroczne górali - 1998, Zwyczaje doroczne polskich kultury ludowej, podhalańskich górali t. 2, W r o c ł a w , s. 8 9 - 1 2 6 . wczoraj karpackich, i dziś, N o w y S ą c z . Bielsko-Biała. L e h r U . 1982, Wierzenia demonologiczne we w s i Obidza w ś w i e t l e b a d a ń e m p i r y c z n y c h , Lud, t. L X V I , s. 113-149. - 1984, Psychologie and Socio-Religious Aspects o f Beliefs i n Supernatural Beings o f the Inhabitants o f the Carpathian Villages, Ethnologia - i m a g i i , [ w : ] A . Paluch (red.), Etnobotanika. Seminarium - Etnobotanicznego, v o l . 10, s. 9 1 - 1 0 7 . Materiały pierwszego Ogólnopolskiego K o l b u s z o w a 19-20 V I I 1980, W r o c ł a w , s. 5 7 - 8 2 . 2000, O b r z ę d o w o ś ć rodzinna, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale. nej kulturze - Polona, 1985, R o ś l i n y j a k o magiczne ś r o d k i apotropeiczne w polskiej d e m o n o l o g i i l u d o w e j Tradycja we współczes­ wsi, K r a k ó w , s. 3 0 5 - 3 4 3 . 2 0 0 1 , P a m i ę ć p o k o l e ń . Z b a d a ń nad p r o b l e m a t y k ą s t a r o ś c i we wsiach karpackich, Lud, t. L X X X V , s. 4 5 - 5 7 . M а к u 1 s к i J. K . 1963, Geneza B u s z m e n ó w na podstawie b a d a ń archeologicznych i etnogra­ ficznych, - Etnografia Polska, t. V I I , s. 192-298. 1964, Przemiany struktury s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e j t e r e n ó w Puszczy Zielonej w okresie od X V w i e k u do u w ł a s z c z e n i a , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie. Puszcza Zie­ lona, t. 2, W r o c ł a w , s. 19-37. - 1965, H i s t o r i a b a d a ń etnograficznych Sahary na tle historii o g ó l n e j penetracji tej p u s t y n i , Etnografia - Polska, turze i sztuce. - t. I X , s. 3 4 7 - 3 8 7 . 1967a, P o j ę c i e „ p r o c e s u historycznego" w etnografii, [ w : ] Proces (Materiały z konferencji naukowej, historyczny w litera­ 1965), Warszawa, s. 3 0 8 - 3 3 2 . 1967b, Wprowadzenie historyczne do z a g a d n i e ń w s p ó ł c z e s n e j Sahary, Etnografia Polska, t. I X . s. 2 8 5 - 3 0 9 . Małkowska К . 1966a, Problemy akulturacji w e t n o l o g i i a m e r y k a ń s k i e j , Etnografia Polska, t. X , s. 6 1 - 7 2 . - 1966b, Potlach. Jego rola w kulturze Indian p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e g o w y b r z e ż a Kanady, Etnografia Polska, t. X , s. 3 3 9 - 3 7 4 . �25 50 LAT Z A K L A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN - 1969, U w a g i o m o d e l u , Etnografia Markowska terenie B u ł g a r i i , Etnografia Polska, - 1964, Rodzina w środowisku - 1970, Rodzina wiejska - t. X I I I , z. 1, s. 1 1 - 2 1 . t. V I , s. 2 2 6 - 2 3 9 . wiejskim. na Podlasiu Studium wsi podkrakowskiej, 1864-1964, Wrocław. Wrocław. 1972a, M a ł ż e ń s t w o w tradycyjnej i w s p ó ł c z e s n e j kulturze wiejskiej, [ w : ] Studia z zakresu socjologii, - Polska, D . 1962, K i l k a u w a g o procesie zanikania nomadzkich migracji pasterskich na etnografii i historii, ofiarowane Kazimierzowi Dobrowolskiemu, Kraków. 1972b [ w s p ó ł a u t o r s t w o z I . N i z i ń s k ą ] , Podstawowe z a j ę c i a l u d n o ś c i w s i Gramada. R o l n i c t w o i h o d o w l a , Etnografia Matuszewska-Kohut nicka Polska, t. X V I , z. 1, s. 11-54. В . 1959, Z b a d a ń nad k u l t u r ą m a t e r i a l n ą l u d n o ś c i wiejskiej o k o l i c I n o w r o c ł a w i a , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Z badań ludowym w Wielkopolsce (1954-1957), nad budownictwem Warszawa, s. 5 7 - 6 5 . - 1966, E k o n o m i c z n e podstawy k u l t u r y Indian Prerii, Etnografia - 1967, Z d z i e j ó w r o z w o j u f o r m b u d o w n i c t w a l u d ó w k o c z o w n i c z y c h A m e r y k i P ó ł n o c n e j . N a m i o t „ t i p i " , Etnografia Polska, M i s i ń s к a M . 1958a, Tkactwo - Warszawa. Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego, Prace Seria Etnograficzna, nr 6, Ł ó d ź . 1966, Tradycyjny s p ł a w drewna g ó r n ą O d r ą w drugiej p o ł o w i e X I X i w X X w., [ w : ] i Nowe Siolkowice, t. 2, W r o c ł a w , s. 2 6 1 - 2 8 0 . 1967, D a w n e i w s p ó ł c z e s n e formy w s p ó ł d z i a ł a n i a i p o m o c y wzajemnej we w s i Waks­ mundzie na Podhalu, Łódzkie - t. X I , s. 3 6 6 - 3 8 4 . w Rzeczycy, M . G ł a d y s z (red.), Stare - t. X , s. 2 8 1 - 3 0 0 . 1962, T r a d y c y j n y s p ł a w drewna w Polsce (druga p o ł o w a X I X w. i w i e k X X ) , i Materiały - Polska, Studia Etnograficzne, t. I I , Ł ó d ź , s. 139-155. 1971, Podhale dawne i w s p ó ł c z e s n e (wybrane zagadnienia), Prace Archeologicznego Nizińska i Etnograficznego w Łodzi, i Materiały Muzeum Seria Etnograficzna, nr 15, Ł ó d ź . I . 1957, Badania nad l u d o w ą k u l t u r ą Podhala w latach 1 9 5 1 - 1 9 5 6 , Lud, t. X L I V , s. 5 0 0 - 5 1 1 . - 1958, Z b a d a ń nad r z e m i o s ł e m w S i o ł k o w i c a c h Starych, Etnografia Polska, t. I , s. 1 6 2 - 1 8 7 . - 1963 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z A . Z a m b r z y c k ą - K u n a c h o w i c z ] , R z e m i o s ł o , [w:] M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siolkowice, t. 1, W r o c ł a w , s. 177-348. - 1966, Budownictwo wiejskie - 1968, Regularities and Parallels i n Cultural Processes Study o f the Village o f Gramada we wsi Ciche, in North-West Bulgaria, [ w : ] Poland gical Olędzki and Ethnological J. Sciences, pow. Nowy Targ, W r o c ł a w . at the 8th International Congress of Anthropolo­ W r o c ł a w , s. 156-170. 1962, R y b o ł ó w s t w o na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej od k o ń c a X I X w. do p o ł o w y X X w i e k u , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie. Puszcza Zielona, t. I , W r o c ł a w , s. 139-274. - 1964, Pasiecznictwo na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej od k o ń c a X I X w. do po­ ł o w y X X w i e k u , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie. Puszcza Zielona, t. I I , W r o c ł a w , s. 1 7 5 - 2 1 1 . - 1965, Przemiany funkcji mieszkania w ż y c i u l u d n o ś c i K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej od k o ń c a X I X w. do p o ł o w y X X w i e k u , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Puszcza Zielona, - 1970, Sztuka Kurpiów, - 1971, Kultura Paprocka ludności W. 1975, Współczesne 1986, Kultura - 1993, Myszyniec. - Wrocław. artystyczna - i tradycja kurpiowskiej, przemiany Studium z dziejów Wrocław. wsi kurpiowskiej, ludowa w polskiej miasta, Wrocław. myśli humanistycznej XIX i XX w., W r o c ł a w . Warszawa. 1998, S z k o l n i c t w o b i a ł o r u s k i e na kresach W s c h o d n i c h w ś w i e t l e p o l i t y k i m n i e j s z o ś c i o ­ wej I I Rzeczypospolitej, Etnografia - Kurpie. t. I I I , W r o c ł a w , s. 2 2 5 - 2 6 4 . Polska, t. X L I I , z. 1-2, s. 5 1 - 7 2 . 2 0 0 1 , B i a ł o r u s k i e organizacje s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n e na Kresach W s c h o d n i c h w I I Rze­ czypospolitej, Etnografia Polska, t. X L I I I , z. 1-2, s. 6-20. �26 W A N D A PAPROCKA P a r a d o w s k a M . 1992, Wkład skiej, Warszawa. Polaków w rozwój cywiłizacyjno-kulturowy Ameryki Łaciń­ - 1998a, Bambrzy. Mieszkańcy dawnych wsi miasta Poznania, P o z n a ń . - 1998b, Wszystko dla Boga i Polonii. Życie i dzieło ks. Ignacego Posadzego, Poznań. - 2000, Święty Wojciech w tradycji ludowej, P o z n a ń . - 2 0 0 1 , Krzysztof Arciszewski. Admirał wojsk holenderskich w Brazylii, Wrocław. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A . 1972, Ruchy społeczne i religijne Indian hiszpańskiej Ameryki Połu­ dniowej, W r o c ł a w . - 1982, Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii amerykańskiej, Wrocław. - 1985, W krainie - 1995, Studia etniczne w polskiej etnologii po 1945 r. U w a r u n k o w a n i a , konteksty i nurty, Lud,\. L X X V I I I , s. 2 9 3 - 3 1 6 . Inkarri. Szkice etnołogiczne o Peru, Wrocław. - 1999, L a fiesta del yamor. Etnicidad, t r a d i c i ó n y conflictos é t n i c o s en Otavalo, Ecuador, [ w : ] K . K o o n i n g s , P. Silva (red.), Construcciones étnicas y dinámica sociocultural en America Latina, Quito, s. 107-124. P o s e r n - Z i e l i ń s k a M . 1972, Peyotyzm. Religia Indian Ameryki Północnej, Wrocław. - 1977 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z A . P o s e m - Z i e l i ń s k i m ] , Indiańskie wierzenia i rytuały, W r o c ł a w . - 1979, N a t i v e Religions and E t h n i c i t y o f A m e r i c a n Indians i n the U S A , Ethnologia Polona, v o l . 5, s. 7 5 - 9 8 . - 1982, The A m e r i c a n I n d i a n Culture and the A m e r i c a n C i v i l i z a t i o n i n the Ideologies o f N a t i v e Socio-Religious M o v e m e n t s , Ethnologia Polona, v o l . 8, s. 199-210. - 1988, R e f o r m y religijne D e l a w a r ó w j a k o p r ó b a reintegracji s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j (2 p o ł . X V I I I - p o c z . X I X w . ) , Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1, s. 3 1 - 4 7 . S z c z e p a n i a k - K r o l l A . 2 0 0 1 , Sabat w kulturze ludowej Pomorza, Nasze Pomorze, nr 3, s. 7-15. - 2 0 0 1 , The K o l l e r F a m i l y o f P o z n a ń , Ethnologia Polona. v o l . 22, s. 1 1 7 - 1 3 1 . - 2002a, Bamberska rodzina B a j e r l e i n ó w - jej w k ł a d w h i s t o r i ą i k u l t u r ę Poznania, Etno­ grafia Polska, t. X L V I , z. 1-2. s. 163-180. - 2002b, Las miejscem d z i a ł a ń czarownic, [ w : ] W. Ł y s i a k (red.), Las w kulturze polskiej, P o z n a ń , s. 6 2 3 - 6 2 9 . - 2002c, The Problem o f E m i g r a t i o n f r o m Bamberg to Poland, Russia, and H u n g a r y i n the 18 Century, Ethnologia Polona, v o l . 23, s. 85-112. S t a w a r z A . 1989, Przemiany k u l t u r y ludowej okolic Grodziska M a z o w i e c k i e g o w X I X - X X w i e k u , [ w : ] J. Kazimierski (red.), Dzieje Grodziska Mazowieckiego, Warszawa, s. 2 9 7 - 3 1 9 . - 1989, 10-lecie b a d a ń nad k u l t u r ą ś r o d o w i s k a robotniczego Ż y r a r d o w a . Stan obecny, potrzeby i perspektywy r o z w o j u prac badawczych, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. X X I X , s. 7-15. th - 1989, Z b a d a ń nad ż y c i e m codziennym r o b o t n i k ó w ż y r a r d o w s k i c h w X I X i p o c z ą t k a c h X X w i e k u , Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, nr 1, s. 1 3 1 - 1 6 1 . - 1989, Zwyczaje rodzinne r o b o t n i k ó w ż y r a r d o w s k i c h w X I X i na p o c z ą t k u X X w i e k u , Zaranie Śląskie, R. L I I , z. 3/4, s. 4 8 1 - 5 2 0 - 1993, H a l t u n g e n der Dorfbewohner zur Gegenwarstkultur i n Polen. Dargenstellt aus Forschungen i n der R e g i o n Mazowsze, [ w : ] S. N e u m a n n (Hrsg.), Volksleben und Volkskultur in Vergangenheit und Gegenwart, Bern, s. 183-193. S z r o m b a - R y s o w a Z. 1969, Proletariat rolny w społeczności wiejskiej {na przykładzie wsi Dzierżysławice w powiecie Prudnik), Opole. - 1976 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z A . K o w a l s k ą - L e w i c k ą ] , P o ż y w i e n i e , [ w : ] M . B i e r n a c k a , B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t . l , W r o c ł a w , s. 3 5 5 - 3 7 8 . - 1978, Pożywienie ludności wiejskiej na Śląsku, W r o c ł a w . 1981, Zwyczaje towarzyskie, zawodowe i o k o l i c z n o ś c i o w e , [ w : ] M . Biernacka, M . Fran­ kowska, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, W r o c ł a w , s. 155-180. �27 50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN - 1988, Przy wspólnym stole. Z obyczajowości współczesnej wsi karpackiej, S z y n k i e w i c z S. 1981, Rodzina pasterska w Mongolii, Wrocław. - 1984, Herosi - 1992, Pokrewieństwo. Studium etnologiczne, Warszawa. 1993 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z T. P o t k a ń s k i m ] , The Social Context Mongolian Pastoral Economy, Brighton. tajgi. Mity legendy, obyczaje Jakutów, Wrocław. Warszawa. of Liberalisation of the - 1997, Z r ó ż n i c o w a n i e etniczne C h i n , Sprawy Narodowościowe, t. V I , z. 1 (10), s. 4 3 - 1 1 4 . T o m i c k i R. 1975 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z J. T o m i c k ą ] Drzewo życia. Ludowa wizja świata i czło­ wieka, Warszawa. - - Turnau 1984, Tenochtitlan 1521, Warszawa. 1990, Ludzie i bogowie. Indianie meksykańscy wobec Hiszpanów we wczesnej fazie konkwisty, W r o c ł a w . 1995, Wczesne ź r ó d ł a w i e d z y o A m e r y c e w Polsce: Jan Dantyszek i „ D e k a d y N o w e g o Ś w i a t a " (1516) Pietra M a r t i r e ' a d ' A n g h i e r y , Etnografia Polska, t. X X X I X , z. 1-2, s. 7 7 - 1 0 7 1998, M i ę d z y S c y l l ą p o g a ń s t w a a C h a r y b d ą c h r z e ś c i j a ń s t w a : i n d i a ń s c y arystokraci z Tetzcoco ( N o w a Hiszpania) w 1539 roku. Studium mikroetnohistoryczne, Etnografia Polska, t. X L I I , z. 1-2, s. 107-140. I . 1991 a, History of Knitting of Dress Before in Central Mass Production, and Eastern Warszawa. Europe from th - 1991b, History Warszawa. 16 to 18"' Cen tit iy, - 1991c, Ubiór narodowy w dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa. 1994, European Occupational Dress from 14"' to 18"' Century, Warszawa - 1997, Hand-felting in Europe and Asia from the Middle Ages to the 20"' century, Warszawa. Tylkowa D . 1976, W y p o s a ż e n i e m i e s z k a ń , [ w : ] M . Biernacka, В . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, W r o c ł a w , s. 3 2 9 - 3 5 2 . - 1978, Zdobywanie i użytkowanie wody we wsiach Beskidu Śląskiego, Kraków. - 1981, W i e d z a ludowa, [ w : ] M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), Etnogra­ fia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, W r o c ł a w , s. 7 1 - 8 8 . - 1989, Medycyna Wrocław. ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich. - 2000, L e c z n i c t w o ludowe, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale. kulturze wsi, K r a k ó w , s. 3 8 5 - 4 1 9 . U r b a ń s k a A . 1997, Koncepcja mimesis R e n é Girarda, Etnografia s. 2 1 - 4 5 . Tradycja Tradycja Polska, i współczesność, we współczesnej t. X L I , z. 1-2, - 2000, K u l t bohatera religijnego na p r z y k ł a d z i e św. Wojciecha, Etnografia Polska, t. X L I V , z. 1-2, s. 139-154. - 2 0 0 1 , The Centres o f St. Wojciech Cult i n Poland, Etimología Polona, v o l . 22, s. 4 0 - 6 5 . - 2002a, Etnologiczne spojrzenie na k u l t św. Wojciecha w s p o ł e c z e ń s t w i e p o l s k i m k o ń c a X X w i e k u , [ w : ] J. Baniak (red.), Katolicyzm polski na przełomie wieków. Teologiczny, instytucjonalny i wspólnotowy wymiar Kościoła, P o z n a ń , s. 2 4 1 - 2 5 0 . - 2002b, Osiedla u c h o d ź s t w a t y b e t a ń s k i e g o w indyjskich Himalajach: funkcjonowanie i organizacja, [ w : ] J. D e r l i c k i , W. L i p i ń s k i (red.), Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie, Warszawa, s. 157-166. W o ź n i a k A . 1983, Dittrichowie a kultura robotnicza - 1987, Kultura mazowieckiej wsi pańszczyźnianej zagadnienia), Wrocław. - Żyrardowa, Żyrardów. XVIII i początku XIX wieku (Wybrane 1992, Z d z i e j ó w diaspory g r u z i ń s k i e j w Polsce, Etnografia Polska, t. X X X V I , z. 1, s. 8 1 - 9 8 . - 1996, Z b a d a ń nad P o l o n i ą g r u z i ń s k ą drugiej p o ł o w y X I X i p o c z ą t k u X X w i e k u , Etno­ grafia Polska, t. X I , z. 1-2, s. 2 5 5 - 2 7 5 . �28 W A N D A PAPROCKA - 2002, N a peryferiach Grochowa. Z b a d a ń nad ż y c i e m codziennym G o c ł a w i a w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , Kwartalnik Historii Z a m b r z у с к а А . 1958, Przegląd Kultury bibliografii Zambrzycka-Kunachowicz Materialnej, etnograficznych, t. L , nr 2, s. 155-182. Warszawa. A . 1961, W s p ó ł c z e s n e sposoby nabywania u m i e j ę t n o ś c i w r z e m i o ś l e w i e j s k i m na Podhalu w latach 1945-1960, Etnografia - Siołkowice, - t. V, s. 117-134. i Nowe t. 1, W r o c ł a w , s. 177-348. 1967, Odrobki Owsiszcze, - Polska, 1963 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z I . N i z i ń s k ą ] , R z e m i o s ł o , [ w : ] M . G ł a d y s z (red.), Stare jako powiat 1971, Rzemiosło raciborskim, forma współdziałania Racibórz), Opole. gospodarczego we wsi robotniczo-rolniczej. na wsi (na przykładzie Na przykładzie wsi Owsiszcze w wsi powiecie Opole. PRACE ZBIOROWE: 1962, A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie. Puszcza 1963, M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siołkowice, 1964, A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie. 1964, K . D o b r o w o l s k i (red.), La Pologne logiąues et Ethnologiąues, 1965, A . Kutrzeba-Pojnarowa Puszcza t. 2, W r o c ł a w . International des Sciences Antropo- Wrocław. (red), Kurpie. 1968, W. D y n o w s k i (red.), Poland Sciences, t. 1, W r o c ł a w . Zielona, au VII Congres Puszcza 1966, M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siołkowice, Ethnological Zielona, t. 1, W r o c ł a w . Zielona, t. 3, W r o c ł a w . t. 2, W r o c ł a w . at the 8"' International Congress of Anthropological and Wrocław. 1969, W. D y n o w s k i (red.), Studia mongolskie, 1973, M . Frankowska (red.), Z badań Wroclaw. nad społeczeństwem i kulturą Mongolii. Studia mongol­ skie, W r o c ł a w . 1976, M . Biernacka, B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etno­ grafia Polski. Przemiany 1978, J. Burszta (red.), Poland logical Sciences, kultury ludowej, t. 1, W r o c ł a w . at the 10"' International Congress of Anthropological 1981, M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), Etnografia ludowej, Ethno­ Polski. Przemiany kirftwy t. 2, W r o c ł a w . 1985, A . K o w a l s k a - L e w i c k a (red.), Studia z kultury 1991, D . T y l k o w a (red.), Górale Beskidu Żywieckiego, ludowej rozstrzygania, Beskidu Sądeckiego, Wrocław. Kraków. 1996, I . K a b z i ń s k a - S t a w a r z , S. Szynkiewicz (red.), Konflikty etniczne. Źródła - typy - sposoby Warszawa. 2000, D . T y l k o w a (red.), Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze 2003, J. K o w a l s k a , S. Szynkiewicz, R. T o m i c k i (red.), Czas zmiany łogiczne, and Wrocław. wsi, K r a k ó w . czas trwania. Warszawa. POLSKI ATLAS ETNOGRAFICZNY: 1958, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, zeszyt p r ó b n y , Warszawa. 1964, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 1, Warszawa. 1965, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 2, Warszawa. 1968, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 3, Warszawa. 1971, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 4, Warszawa. 1974, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 5, Warszawa. 1981, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 6, Warszawa. Studia etno­ �50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN 29 KOMENTARZE DO POLSKIEGO A T L A S U ETNOGRAFICZNEGO: 1993, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze i hodowla, do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 1: Rolnictwo do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 2: Budownic­ do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 3: Pożywienie cz. 1-2, W r o c ł a w . 1993, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze two, W r o c ł a w . 1996, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze i sprzęty z nim związane, Wrocław. 1997, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze i komunikacja, 1999, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze obrzędy do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 4: Transport do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 5: Zwyczaje, Wrocław. i wierzenia pogrzebowe, Wrocław. W A N D A PAPROCKA F I F T Y Y E A R S OF T H E E T H N O L O G Y D E P A R T M E N T A T T H E I N S T I T U T E OF E T H N O L O G Y A N D A R C H A E O L O G Y O F T H E P O L I S H A C A D E M Y OF S C I E N C E S Summary I n 2003 i t is fifty years since the Institute o f H i s t o r y o f M a t e r i a l Culture was established whose integral part has been the Department o f Ethnology. The article is the presentation o f the history o f its scholarly activities w i t h i n that period, results o f researches and studies, achieve­ ments in p u b l i s h i n g , international contacts and the development o f its staff. There have been several directions and orientations that can be distinguished i n scholarly activities o f the Department. I n the first period regional ethnographic monographies were pre­ pared, some o f them referring to research projects initiated before the W W I I . Other research subjects were new and concerned social and cultural processes peculiar to p o l i t i c a l and economic changes o f the 50ties and 60ties: displacements and migrations o f the Polish population f r o m the eastern territories (annexed by the Soviet state after 1945) to western and northern parts o f Poland, migrations o f the rural population to towns, changing social structure o f the peasant class, changes i n agriculture. To the achievements o f that first period belonged a number o f ethnographic monographies o f particular regions o f die country: Masovia, Upper Silesia, the Carpathian region, W i e l k o p o l s k a (western Poland) and K u j a w y . I n the sixties, after the section o f general ethnography had been established the research w o r k as extended to other countries and nations. The field research was carried out i n B a l k a n countries, namely B u l g a r i a and Yugoslavia, i n M o n g o l i a , i n India, i n N o r t h and Central A m e r i c a . The re­ sults o f a l l those studies have been published i n the Department's periodicals "Etnografia Polska", " B i b l i o t e k a Etnografii P o l s k i e j " and "Ethnologia Polona". Twenty five years after the beginning o f the Department big, t w o volume, collective synthetic w o r k was published entitled: Etnografia Poland. Changes of Folk Culturo), Polski. Przemiany Kultury Ludowej {Ethnography of v o l . 1 - 1976, v o l . 2 - 1980. The w o r k meets the demands o f new theoretical approaches and scientific standards i n anthropology. I n the 80ties most o f i n d i ­ vidual works o f scholars w o r k i n g for the Department appeared (see: bibliography o f selected w o r k s ) . I n the T h i r d Republic, (i.e. after the political and economic system i n Poland had been changed) it became possible to extend the range o f research topics. They included first o f all those concerning ethnic and national minorities, ethnic and national consciousness, cultural identity, ethnic conflicts �30 W A N D A PAPROCKA etc. Researches were undertaken on the areas o f former Soviet U n i o n and especially those w h i c h , before the W W I I had belonged to Polish state. Problems o f ethnicity were also studied, (for the first time i n Polish ethnology) i n China. I n Kazakhstan and i n the Irkutsk district, people o f Polish o r i g i n were the subject o f interesting studies. Research was carried out on groups o f people o f German descent w h o had settled near P o z n a ń (western Poland) i n the 18th century. W i t h i n the period o f fifty years 46 volumes o f "Etnografia Polska" have been published, 55 v o l ­ umes o f " B i b l i o t e k a Etnografii Polskiej", 23 volumes o f "Ethnologia Polona", 5 issues o f "Polski Atlas Etnograficzny" (Polish Ethnographic Atlas) and 6 volumes o f "Commentaries to the Atlas". Translated by Anna Kuczy ńska-Skrzyрек � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8368f6544ba93cc52439885ae5c04401.pdf 7750d2494a6e55e39bbffb8f9392df4b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1719 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1591 Title A name given to the resource Bamberska rodzina Bajerleinów - jej wkład w historię i kulturę Poznania / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.163-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szczepaniak-Kroll, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVI: 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 A G N I E S Z K A SZCZEPANIAK-KROLL Instytut Archeologii i Etnologii PAN Pracownia Etnologiczna w Poznaniu BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW - JEJ WKŁAD W HISTORIĘ I KULTURĘ POZNANIA Ród Bajerleinów pochodzi z Bambergu, skąd niektórzy jego członkowie przy­ byli w XVIII w. do Polski wraz z falą osadników z Górnej Frankonii. Już w trzecim pokoleniu rodzina uległa asymilacji, głównie na skutek mieszanych małżeństw, codziennych kontaktów z sąsiadami - Polakami, podobnego charak­ teru wykonywanych zajęć oraz zbliżonego systemu wartości, wywodzącego się z wyznawanej przez obydwie grupy religii katolickiej. Bambrzy okazali się ludź­ mi reprezentującymi cechy bardzo bliskie Wielkopolanom, a więc gospodarność, pracowitość, rzetelność, a co najważniejsze - byli katolikami. Jest prawdopo­ dobne, że proces wymiany kulturowej miał wpływ na powstanie etosu poznaniaka. Bajerleinowie w sposób szczególny zamanifestowali swą polskość już w poło­ wie XIX w., stawiając opór wobec polityki germanizacyjnej Bismarcka. Także później, podczas powstania wielkopolskiego w 1918 roku, kilku z nich brało czynny udział w walkach, opowiadając się po polskiej stronie i wpisując się swoim patriotyzmem w historię Poznania. II wojna światowa ciężko doświadczyła ro­ dzinę, niektórzy jej członkowie zostali deportowani, inni byli aresztowani za działalność w organizacjach podziemnych, musieli się ukrywać lub pracować dla niemieckiego okupanta. Bajerleinowie angażowali się w życie społeczności, wśród której mieszkali. Ta aktywność była doceniana, ponieważ powierzano im stanowiska w administracji państwowej i organizacjach rolniczych. Pomimo szeregu obowiązków, znajdowali czas na działalność społeczną oraz religijną. Pracowitość, patriotyzm, głęboka wiara są cechami, które Bajerleinowie cenią od pokoleń. Równie ważne miejsce odgrywała zawsze w ich systemie wartości rodzina. Silne poczucie więzi między krewnymi powodowało, że w czasie wojny, nawet w chwilach największego kryzysu, wzajemnie udzielano sobie pomocy. Do dziś starannie pielęgnuje się pamięć o bamberskich korzeniach i choć żaden ze spotkanych przeze mnie Bajerleinów nie czuje się obecnie Niemcem, po­ chodzenie jest, zdaniem większości członków rodziny, ciekawym elementem wyróżniającym ich spośród pozostałych poznaniaków. Szczególnie dużo wiedzy o dziejach rodu dostarczają prywatne zapiski Antoniego Bajerleina, ostatniego sołtysa wsi Winiary, włączonej w 1925 r. do Poznania, i zarazem pierwszego komisarza nowej dzielnicy miasta. Pamiętnik jest również ciekawym dokumentem historycznym. Przedstawia bowiem zmiany �164 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL społeczne i polityczne zachodzące na przełomie dwóch wieków w Poznaniu i okolicach, ilustruje przeobrażenie Winiar z osady wiejskiej w część miasta, wraz z całym jej kolorytem. Jest też zapisem naocznego świadka wielkich wyda­ rzeń, jakimi były powstanie wielkopolskie i obydwie wojny światowe. Osadnictwo bamberskie wiązało się ściśle z sytuacją, w jakiej znalazła się na początku X V I I I w. Wielkopolska. Poznań i okolice zostały wówczas w dużym stopniu zniszczone przez wojnę północną. Nędza i głód spowodowane zawieru­ chą wojenną, spotęgowane przez nawarstwiające się klęski żywiołowe oraz zarazę, doprowadziły do wyludnienia miasta i przylegających do niego wsi. Władze, chcąc odbudować Poznań i jego wsie, wystosowały odezwę zachęcającą do osied­ lenia się na tych terenach. Wobec słabego odzewu ze strony Polaków, zwrócono się z taką samą propozycją do mieszkańców Bambergu, przeżywającego z kolei kryzys, spowodowany przeludnieniem. Pismo musiało trafić na podatny grunt skoro już w 1719 r. rozpoczęły się migracje do Polski z terenów Górnej Frankonii (Paradowska 1998, s. 42-45). Jak wynika z kontraktów zawartych z osadnikami z Bambergu, protoplaści rodziny Bajerlein osiedlili się w należących do Poznania wsiach, noszących naz­ wy Dębieć i Rataje. Jeśli chodzi o Dębieć, w 1730 r. pisarz miejski Jan Rzepecki pisał, iż „ta wioska Dąbczen ma teraz gospodarzy Niemców z Bamberga, katoli­ ków 12, którym jest wydzielone pole z łunami", wśród nich pojawiło się nazwi­ sko Johanna Bajerleina (Wicherkiewicz 1924, s. 54). Natomiast w kontrakcie dotyczącym Rataj, zawartym z przybyszami w 1745 r. przez urząd miejski, wymienione jest nazwisko Nicolausa Bajerleina (Bár 1882, s. 12). Nie znamy powodów, dla których rodzina rozdzieliła się (a może było to kilka rodzin lub samotnych mężczyzn niespokrewnionych ze sobą?) i osiadła także w Górczynie, Winiarach i Jeżycach. Z przekazów Antoniego Bajerleina, sołtysa na Winiarach, wiemy, że tę samą funkcję pełnili także dwaj bracia jego ojca w dwóch innych wymienionych wioskach, nim w 1900 r. zostały one przyłączone do miasta. W artykule omawiam dzieje winiarskiej gałęzi Bajerleinów, ponieważ wy­ daje się, że najbardziej zasłużyła się ona dla historii miasta. Przed rokiem 1730 w wymienionej wsi nie mieszkał jeszcze żaden Bajerlein, nazwisko to nie figu­ ruje wśród mieszkańców wymienianych przez badacza wielkopolskiej wsi, Jana Rutkowskiego (1956, s. 266). Przeprowadzka nastąpiła prawdopodobnie pod koniec X V I I I w. Wprawdzie zachował się dokument mówiący o powsta­ niu domu na Winiarach w 1878 roku, którego fundatorem był Józef Bajerlein, zmarły w 1892 roku, rodzina musiała jednak mieszkać tam już wcześniej. Antoni Bajerlein, wnuk Józefa, odnotował w swoim pamiętniku: „Mój ojciec [czyli syn Józefa - A. S.-K.] był czwartym tego nazwiska na gospodarstwie, przy ul. Włoś­ ciańskiej nr 2 po przeprowadzeniu się z Cytadeli" (Bajerlein, rękopis). Wieś Winiary znajdowała się początkowo blisko Poznania. W 1828 r. spra­ wujący rządy Prusacy zadecydowali o zamianie miasta w twierdzę, mającą sta­ nowić główny punkt obrony w razie agresji ze strony Rosji. Przypadła mu rola „postrachu dla wroga zewnętrznego" a także zabezpieczenia przed „knowaniami Polaków". Otoczenie centrum murami wywołało wiele negatywnych skutków, �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 165 m.in. brak nowych miejsc pod zabudowę, zbyt duże zagęszczenie ludności, wzrost czynszów, odcięcie od okolicznych wsi itd. Przede wszystkim jednak budowa doprowadziła do znacznych zmian w środowisku geograficznym. Ich ofiarą padły m.in. Winiary. Wieś, położona po obu stronach drogi prowadzącej do Obornik, licząca wówczas 40 gospodarstw, kościół filialny z cmentarzem, dwa wiatraki, w wyniku intensywnych prac przy budowie cytadeli uległa w 1830 roku likwidacji. Mieszkańców przesiedlono na nowe tereny położone na północny wschód od twierdzy. To właśnie na tych terenach, jak wspominał Antoni, mieszkały już cztery pokolenia Bajerleinów. Najstarszym członkiem rodziny, o którym zachowała się pamięć, był Józef Bajerlein (zm. w 1892 roku). Jego żona, Marianna, pochodziła również z rodziny bamberskiej - Remleinów. Tradycja wychodzenia za mąż za innych Bambrów przetrwała przez następne 2-3 pokolenia. Wśród osób spowinowaconych spoty­ kamy nazwiska Dajerling, Kaiser, Paetz. Z pewnością początkowo małżeństwa były ściśle zaplanowane, starano się bowiem w ten sposób utrzymać spójność grupy i jej odrębność od miejscowej ludności. W miarę upływu czasu podobne związki były raczej rezultatem bliskości zamieszkania i zwykłych, sąsiedzkich kontaktów pomiędzy rodzinami znającymi się od pokoleń, niż celowego działa­ nia. Asymilacja postępowała i coraz częściej wybierano partnerów - Polaków. Józef Bajerlein posiadał, według relacji potomków, duże gospodarstwo. Nie­ stety, dziś ustalenie dokładnej wielkości majątku nie jest możliwe. Faktem jest, że Bambrzy przybywający w okolice Poznania w X V I I I w. otrzymywali od miasta oprócz ziemi, ziarna na chleb i zasiew, niewielkich sum pieniędzy także pewne przywileje, np. byli zwolnieni na pewien czas ze świadczeń oraz jako pierwsi mogli płacić czynsz zamiast, jak to się działo w wypadku gospodarzy polskich, odrabiać pańszczyznę (polscy rolnicy także zostali oczynszowani, lecz nieco później). Przywileje ułatwiały bogacenie się i powodowały rozwój gospo­ darstw. Ziemię można było sprzedać, co zapewne wykorzystali Bajerleinowie wyprowadzając się do innej wsi. Prawdopodobnie warunki na nowym miejscu były jeszcze bardziej korzystne. Rodzina Józefa Bajerleina miała typowy dla X I X w. patriarchalny charakter. Zofia Jabłonowska, w książce, pt. Przemiany rodziny polskiej (1975, s. 52-53) tak określiła specyfikę rodziny XIX-wiecznej: „Rodzina patriarchalna jest cha­ rakterystyczna dla społeczeństw typu rolniczego w naszej kulturze. Cechuje j ą stałość i zwartość, nierozerwalność małżeństw, wielki autorytet głowy rodziny - ojca, który reprezentował siłę i przymus, a dawał członkom rodziny obronę. Rodzice czerpali autorytet z faktu zaspokajania potrzeb fizycznych i duchowych swoich dzieci, duże znaczenie miał dawany przez nich przykład". Opisany model reprezentowała rodzina Józefa Bajerleina. We wspomnieniach wnuków on sam jawi się jako osoba surowa, niezbyt wylewna, bardzo pobożna i pracowita, oto­ czona szacunkiem przez sąsiadów i bliskich. Stosunki pomiędzy pokoleniami panujące w domu dziadka najlepiej ujął Antoni: „Gdy miałem cztery lata byłem na służbie u dziadka - Józefa Bajerleina. Gdy czegoś potrzebował musiałem mu pomóc lub przywołać domowników" (Bajerlein, rękopis; podkr. A. S.-K.) �166 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL Józef i Marianna Bajerlein doczekali się licznego potomstwa, a mianowicie 6 synów: Józefa, Jana, Andrzeja, Wojciecha, Wawrzyńca i Antoniego, oraz jed­ nej córki, Katarzyny Na przełomie X I X i X X w. rodziny tak liczne nie stanowiły rzadkości. Rodzenie dzieci nie było tylko sprawą osobistą, lecz racją istnienia rodziny ustanowionej przez Boga. Dziecko liczyło się jako siła robocza i gwa­ rant kontynuacji gospodarki. W Wielkopolsce najczęściej pozostawiano ziemię jednemu synowi, pozostałym zapewniano wykształcenie. Córki należało wypo­ sażyć w odpowiedni posag. Obowiązkiem rodzica było także znalezienie właści­ wego kandydata na męża. Gospodarstwo po Józefie Bajerleinie przejął Wojciech, który kontynuował tradycje rolnicze. Był to trafny wybór, ponieważ syn okazał się doskonałym gospodarzem. Spośród pozostałych dzieci Józefa nie udało się odtworzyć losów jedynej jego córki, Katarzyny. Najstarszym synem był Józef, urodzony 12 marca 1840 roku. Jego żoną została Maria z domu Palacz, pochodząca z Jeżyc. Mał­ żonkowie po ślubie przenieśli się do rodzinnej wsi Marii, gdzie urodziła im się czwórka dzieci: trzech synów i córka. Józef był ostatnim sołtysem wsi Jeżyce, nim w 1900 roku została ona przyłączona do miasta. Jak podaje Wojciech Karolczak (2000, s. 63-64), na zebraniu gminnym w dniu 17 października 1888 roku, 62 uprawnionych do głosowania członków gminy ponownie wybrało na sołtysa Józefa Bajerleina (na okres 6 lat). Pełnił on tę funkcję już od paździer­ nika 1882 roku, gdy zastąpił dotychczasowego sołtysa, Nepomucena Stalińskiego. Ławnikami gminnymi byli w tym czasie gospodarze Ignacy Palacz i Wojciech Jeske. Kolejnego wyboru Bajerleina nie zatwierdziła jednak Królewska Rejencja w Poznaniu, która na ten urząd mianowała Niemca, Josepha Frydrychowicza, dotychczasowego komisarza obwodowego w Stęszewie. Gminnym poborcą podatków mianowano za to syna dotychczasowego sołtysa, Adama Bajerleina. Drugi syn Józefa i Marianny - Jan Bajerlein, urodził się w 1846 roku. Jego żoną została Irena z domu Palacz, pochodząca z Górczyna. Młodzi zamieszkali w rodzinnej wsi Ireny i z biegiem czasu dorobili się ogromnego majątku. Ich włości obejmowały tereny, na których obecnie wybudowano kilka osiedli miesz­ kaniowych. Jan, podobnie jak jego starszy brat, sprawował funkcję sołtysa Górczyna do roku 1900. Gospodarstwo po nim przejął Ignacy Bajerlein, jeden z czwórki dzieci. Po Janie przyszedł na świat kolejny syn Józefa i Marianny, wspomniany już Wojciech, który odziedziczył gospodarstwo po rodzicach w Winiarach. Urodzony w 1852 roku, Wawrzyniec ożenił się z Józefą Andrzejczak pochodzącą z Górczyna. Po ślubie młodzi zamieszkali w Górczynie i jako szczęś­ liwe małżeństwo doczekali się ośmiorga dzieci. Najmłodszy z potomków Józefa, Antoni, ukończył Szkołę Budowniczych Młynów i Browarów w Wirtembergii, a następnie osiedlił się w Opalenicy, gdzie poślubił Brygidę z Trockich. W książce mówiącej o historii straży pożarnej w Opalenicy, której był pierwszym naczel­ nikiem, określa się go mianem społecznika i wymienia pośród aktywnych człon­ ków polskich organizacji w czasie zaboru (Wojcieszak 1996, s. 9). Jak wynika z pamiętnika Antoniego Bajerleina, w czasach kiedy jego ojciec (Wojciech) przejmował gospodarstwo, w Winiarach zamieszkiwało około 34 go- �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 167 spodarzy, w tym jeden kowal, stelmach, czterech ogrodników narodowości nie­ mieckiej. Do wsi prowadziły dwa gościńce. Na potrzeby jej mieszkańców oraz okolicznej ludności pracowały trzy wiatraki i dwa młyny. W 1904 roku powstał pierwszy sklep kolonialny Polaka - Ignaszaka. Była to wielka wygoda dla gospodarzy, którzy od tej chwili nie musieli kupować rozmaitych towarów, a przede wszystkim tak potrzebnej im nafty - petrolu w mieście. W tym czasie Niemiec Szraga zaczął budowę studzien z pompą, których mieszkańcy bardzo potrzebowali. Dotąd były wprawdzie studnie w dwóch wiatrakach, ale praca przy nabieraniu wody była ciężka i niebezpieczna. W Winiarach powstała też fabryka sieczki, pędzona maszyną parową - własność pana Ignasika. Antoni wspomina także, że „w tych czasach ukazały się pierwsze rowery o dwóch kółkach. Sprawiały one radość ludziom młodym a kupienie takiego roweru można było porównać z zakupem dzisiaj samochodu" (Bajerlein, rękopis). Pamiętnik daje także wyobrażenie o tym, jak za czasów Wojciecha Bajerleina zmieniał się wygląd wsi Winiary. „Ulica Obornicka była do 1850 roku polną drogą. Potem państwo wybudowało szosę i obsadziło j ą drzewami owocowymi (czereśniami). W 1929 roku, w lutym, podczas ciężkiej zimy, kiedy to mróz dochodził do minus 34 stopni, wszystkie drzewka pomarzły. Drewno dostali potem bezrobotni. W 1898 roku gmina obsadziła drzewami polną drogę nazwaną Wyłom, która ciągnęła się od rzeki Warty do ul. Obornickiej. W owych czasach dojazd do miasta był bardzo utrudniony z powodu fortecy zwanej Kernwerk. Droga prowadziła przy cmentarzach, dalej przez tory kolejowe dworca Tamy Garbarskiej, gdzie musiano czekać na przejazd pociągów, następnie była mała śluza wodna i forteca pod nazwą Haake. Wreszcie, skręciwszy w lewo, dojeżdżało się do ul. św. Wojciecha, która szła pod górkę. Całe życie Winiar koncentrowało się właśnie wokół ul. św. Wojciecha. Nasze gospodynie sprzedawały mleko początkowo prosto z wozów, na ul. św. Wojciecha" (Bajerlein, rękopis). Powstanie twierdzy wokół miasta nie zmieniło faktu, że okoliczne wsie przez około trzydzieści lat były jego zapleczem zaopatrzeniowym. Dzięki temu rozra­ stały się i bogaciły gospodarstwa. Przekupki z Winiar sprzedawały swe produkty bezpośrednio sklepom lub udawały się na dwa najbliższe targowiska: na Rynek Jeżycki i na Plac Sapieżyński (obecnie Plac Wielkopolski). Żona Wojciecha Bajerleina, Ewa, handlowała mlekiem i jajami, które sprzedawała znanemu po­ znańskiemu cukiernikowi Pfitznerowi, posiadającemu kawiarnię za tylną ścianą ratusza. Jej wnuki wspominają, że jeździła do miasta ubrana w charakterystyczny strój określany powszechnie bamberskim. Pod pierwszą warstwą suto marszczo­ nej spódnicy miała wszytą dużą kieszeń na pieniądze. Po udanej transakcji, wraz z innymi gospodyniami, zasiadała u Pfitznera przy kawie i ciastku. Na początku X X w. w Winiarach istniało kilka prężnie działających organi­ zacji. Około 1900 roku założono Towarzystwo Przemysłowców, pod nazwą „Gewerbeverein", a także Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół" i Towarzystwo Śpiewacze „Gędźba" (Bajerlein 1992, s. 13). Bajerleinowie z całą pewnością nie należeli do „Gewerbeverien", ponieważ nikt z rodziny nie miał do czynienia z przemysłem. Udzielali się za to w pozostałych dwóch organizacjach. „Celem �168 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL «Sokola» było umoralnianie ducha, wykształcenie i wzmocnienie ciał przez ćwiczenia gimnastyczne, pomnąc na to, że jeśli ciało zdrowe to i dusza w nim zdrowa" (Trzeciakowscy 1987, s. 452). Do popularnych sposobów spędzania wolnego czasu w początkach X X w. należało organizowanie spotkań w prywat­ nych domach, w czasie których recytowano wiersze, czytano prozę, śpiewano pieśni patriotyczne oraz ludowe. Umiłowanie śpiewu prowadziło często do po­ wstania formalnych organizacji, takich jak „Gędźba". W 1903 roku powstało kółko rolnicze przy parafii św. Wojciecha, którego członkami byli gospodarze z okolicznych wsi: Winiar, Jeżyc, Naramowic i Piąt­ kowa. Należał do niego także Wojciech Bajerlein wraz ze swoim synem Antonim. Ich postacie zostały uwiecznione na pamiątkowej fotografii jednego z większych zjazdów członków koła. Głównym zadaniem organizacji była edu­ kacja rolników, zapoznawanie ich z nowinkami dotyczącymi uprawy i hodowli. Gospodarze w niej zrzeszeni mogli brać udział w odczytach i prelekcjach, demonstrowano im także nowe wynalazki, jak: mikroskop, telefon, elektrycz­ ność. Po roku 1886 podjęta została akcja „obrony ziemi", uświadamiająca nie­ bezpieczeństwa towarzyszące jej sprzedaży Pruskiej Komisji Kolonizacyjnej. Z biegiem lat coraz więcej miejsca zaczęto poświęcać problematyce wycho­ wawczej w szerokim rozumieniu, wygłaszano odczyty m.in.: „O obowiązku gospodarza jako głowy rodziny", czy „Obraz uczciwego człowieka". Zwalczano także alkoholizm i karciarstwo (Jakóbczyk 1982, s. 9). Koła rolnicze pełniły więc wielorakie funkcje: szkół rolniczych, organizacji wychowawczych i patrio­ tycznych. Ich działaczami byli często późniejsi społecznicy, powstańcy, a także członkowie administracji państwowej. Wojciech Bajerlein był nowoczesnym gospodarzem, otwartym na wiedzę, wszelkie nowinki techniczne i rolnicze. Surowymi zasadami, którymi kierował się w życiu wzbudzał respekt i szacunek u dzieci oraz wnuków. Był człowiekiem światłym, prenumerował liczne czasopisma: Wielkopolanin, Tygodnik Powieścio­ wy, Przewodnik Katolicki i Kurier Poznański, posiadał biblioteczkę z książkami w języku polskim i niemieckim. Będąc już w podeszłym wieku nakazał wybudować sobie naprzeciwko wiel­ kiego domu rodzinnego mały domek, w którym spędził ostatnie lata swego życia. Mieszkał tam razem z niezamężną córką, Weroniką. Domek był niewielki, ale urzą­ dzony wygodnie. Mieściły się w nim dwa pokoje, sień, kuchnia, strych i poddasze. Wnuczki Wojciecha wspominały: Były tam dwa pokoiki, ten duży w którym miesz­ kał dziadek i jeden mały, w którym mieszkała ciotka [Weronika]. Wszystko lśniło. Przy drzwiach były duże, czerwone, aksamitne kotary. Dziadek spał w takim ładnym, żelaznym łóżku. Był też taki wielki fotel, stał przy oknie i dziadek z niego na te swoje włości patrzył. Podwórze było bardzo duże a zabudowania porządne . Żona Wojciecha, Ewa, „była Polką z rdzennie polskiej rodziny Palaczów". Zachowało się o niej niewiele wspomnień. Gracjan Bajerlein, wnuk Ewy Palacz, 1 1 Wywiad z Reginą, Sabiną, Bożeną Bajerlein, przeprowadzony przez autorkę 12.03.2001 r. Zapisy wywiadów przechowywane są w Pracowni Etnologicznej IAE PAN, w Poznaniu. �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 2 169 opowiadał, że babka była osobą skromną i pobożną . Zajmowała się wycho­ waniem dzieci, prowadzeniem gospodarstwa domowego oraz, jak już pisałam, handlem. Babcia Bajerleinowa, według wnuków, bardzo lubiła teatr. Niestety, jej zainteresowań nie podzielał mąż, na przedstawienia udawała się więc często w towarzystwie syna - Antoniego. Wojciech Bajerlein pozostawił ośmioro potomków: czterech synów i cztery córki. Niewątpliwie najważniejszymi postaciami dla historii Poznania byli dwaj jego synowie: Maksymilian, który przejął gospodarstwo po ojcu i należał do najbogatszych i najbardziej postępowych gospodarzy Winiar, oraz Antoni, spra­ wujący funkcję ostatniego sołtysa wsi, a następnie, przez 25 lat - komisarza miasta Poznania. Syn Maksymiliana, Gracjan, szacuje, że ojciec odziedziczył około 25 hekta­ rów ziemi, czyli dość znaczny majątek, a następnie, dzięki zaradności i praco­ witości, jeszcze go powiększył. W prowadzeniu gospodarstwa oprócz rodziny pomagała mu służba, czyli dwie służące, starszy parobek, o imieniu Michał, odpowiedzialny za porządek w całym obejściu oraz kilku młodszych, wynaj­ mowanych co roku pomocników. Do domu wiodły dwa wejścia, jedno od podwórza, dla mieszkańców, i drugie - od frontu, dla gości. Wewnątrz znaj­ dowały się trzy pokoje, jadalnia codzienna i „paradna", spiżarnia, kuchnia i pomieszczenie dla służby. Jak twierdzą córki Maksymiliana, wszystkie pomiesz­ czenia urządzone były zamożnie i „po miejsku", wyposażone w solidne, ciężkie meble, w salonie stał gramofon i pianino, na którym dzieci grywały podczas większych uroczystości rodzinnych, na ścianach w korytarzu wisiały ryciny z książek. Nawet strych był niezwykle zadbany. Często szorowano tam podłogi, a w zimie rozkładano białe płótna, na których leżały zboża i owoce, na ścianach suszyły się kiełbasy i szynki, wisiały też całe gałęzie ze śliwkami, z których zrywano owoce, dopiero kiedy się ususzyły. W gospodarstwie znajdowały się: chlew, obora, stajnia, stodoła, drewutnia i magiel . Maksymilian lubił nowinki techniczne. Jako jeden z pierwszych wyposażył stodołę w rynny, z których woda wpływała do basenu mieszczącego się w ogro­ dzie. Uzyskaną deszczówką podlewano następnie ogród warzywny. W kuchni, w podłodze, Max, jak go nazywała rodzina, umieścił pompę (Winiary nie były wówczas jeszcze skanalizowane) i małą studzienkę, z której uzyskiwano wodę bez konieczności wychodzenia na podwórze. Jako pierwszy we wsi zakupił rower. Jeżdżąc na nim, wzbudzał ogromną sensację. W czasach, kiedy jego ojciec był już w podeszłym wieku i mieszkał w chatce naprzeciw dużego domu, Maksymilian założył dla wygody telefon pomiędzy obydwoma budynkami. Postacią równie barwną był jego brat Antoni, autor cytowanego już wie­ lokrotnie pamiętnika. Przejawiał on szczególną aktywność na polu społecznym i religijnym. Swoje dzieciństwo Antoni tak wspominał: „Urodziłem się 31 maja 1886 r. na Winiarach. W domu było nas ośmioro dzieci. Ja byłem czwarty 3 2 3 Wywiad z Gracjanem Bajerleinem, przeprowadzony przez autorkę 25.08. 2001 r. Wywiad z Reginą... (por. przyp. 1). �170 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL z kolei. Naukę pobierałem w czteroklasowej szkole niemieckiej na Winiarach, ale w domu uczyliśmy się czytać i pisać po polsku z gazet polskich, które ojciec abonował. Po ukończeniu szkoły pracowałem na gospodarstwie ojca. Potem jeden rok chodziłem do szkoły rolniczej" (Bajerlein, rękopis). Młodość Antoniego upłynęła w czasach, kiedy potęgowała się świadomość narodowa w Polakach, wobec prześladowania przez zaborcę języka polskiego i katolicyzmu. Bambrzy byli już spolszczeni, więc ataki na język, a przede wszystkim na religię, odczu­ wali niezwykle boleśnie. Tak mowa, jak i wiara, otrzymane w domu rodzinnym i jednakowe dla całej społeczności, które dawały poczucie swojskości a zarazem odrębności od pruskiej władzy, narzucającej swe wymogi w szkole i kościele - zagrożone tym bardziej stawały się wartością, której należało bronić. Antoni ożenił się z Polką, Jadwigą Nowak, i wybudował dom w pobliżu Maksymiliana. W tym czasie, idąc w ślady ojca, zaangażował się w działalność kółka rolniczego, któremu poświęcił kilka zdań w swoim pamiętniku: „Za po­ średnictwem kółka gospodarze kupowali maszyny rolnicze, sprowadzano nawozy sztuczne, uczono się ich stosowania, dzielono się doświadczeniami. Organizo­ wano też wycieczki, np. do Bydgoszczy, gdzie mieścił się oddział ochrony roślin, czy do Liskowa pod Kaliszem, gdzie ks. proboszcz Bilisiński urządził wzorową wieś. Kółko zwiedzało też pierwsze w Poznaniu kino. Jeden z człon­ ków, pan Otmianowski, opowiadał nam o telefonie, objaśniał jak się z nim obchodzić. W 1913 roku kółko zorganizowało wycieczkę do Wrocławia, gdzie odbywała się wystawa. Byliśmy także w krakowskim, w majątku Potockiego. Zwiedzaliśmy tam zarodowe stajnie koni i bydła. Administracja majątku wydała nam obiad. Nie ominęliśmy również Krakowa z Wawelem" (Bajerlein, rękopis). Od 1912 roku kółko organizowało 2-3-dniowe kursy, o szerokim programie: począwszy od techniki rolnej, rachunków, przez prawo majątkowe i spadkowe, po zagadnienia dotyczące ustroju państwowego i administracyjnego. Po roku przynależności do organizacji Antoni został jej sekretarzem. W pa­ miętniku odnotował ważne wydarzenie, jakim był pogrzeb patrona kółek rol­ niczych, Maksymiliana Jackowskiego, który stał się manifestacją rolnictwa wielkopolskiego: „Niesiono setki wieńców a gdy wynoszono trumnę z Kościoła Farnego, gdzie odbywało się nabożeństwo, początek pochodu był już na moście Chwaliszewskim. Kondukt zatrzymał się przy pałacu biskupim, gdzie ksiądz arcybiskup Stablewski żegnał zmarłego. Pamiętam, że jako delegat naszego kół­ ka niosłem wspaniały wieniec z biało-czerwonymi wstęgami, policja zatrzymała mnie i żądała usunięcia wstążek, podając fałszywe nazwisko, uniknąłem kary" (Bajerlein, rękopis). Dzięki zaangażowaniu w działalność kółek rolniczych Antoni stał się jedną z najbardziej światłych i wykształconych osób we wsi. Jego postawa sprawiła, że został obdarzony zaufaniem współmieszkańców i w 1919 roku wybrany sołtysem wsi. Zanim jednak do tego doszło, 5 sierpnia 1914 roku powołano go, jak wielu innych Polaków, do armii pruskiej, w której szeregach walczył na kilku frontach. W 1915 roku brał udział m.in. w oblężeniu Verdun we Francji. Następnie jego oddział przerzucono do Austro-Węgier, gdzie walczył z Rosja- �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 171 nami. Kolejna bitwa, w której brał udział, toczyła się pod Gorlicami w maju 1915 roku. W jednej z potyczek Antoni został ranny w płuco i spędził 8 miesięcy w szpitalu w Erfurcie. Po okresie rekonwalescencji wrócił do Francji, jednak spędził tam tylko miesiąc, ponieważ ponownie trafiła go kula, tym razem w nogę. Po 6 miesiącach leczenia uznano go za niezdolnego do dalszej służby wojskowej i w 1918 roku wysłano do miasteczka Łask pod Łodzią. Antoni cieszył się, że już wkrótce znajdzie się wśród bliskich, choć wiedział, że dalsza podróż do rodzinnego Poznania nie będzie łatwa: „Gdy przyszedł listopad 1918 w Niem­ czech wybuchła rewolucja. Pyszny cesarz Wilhelm uciekł do Holandii. Nasz oddział wojska szykował się do opuszczenia miasteczka Łask. Żołnierze nie­ mieccy, którzy pełnili w nim służbę i dawniej gnębili Polaków, teraz uciekali boso i bez spodni do naszych oddziałów i prosili nas, polskich żołnierzy, abyśmy doprowadzili ich do granicy, tj. do Kalisza. I tak też się stało [...]. Do Kalisza szliśmy trzy noce, w dzień odżywialiśmy się i wypoczywaliśmy. W Szczypiornie czekali na nas legioniści. Złożyliśmy tam broń i zjedliśmy obiad. Legioniści radzili nam, byśmy poszli na kolej i pojechali do Ostrowa, gdzie już stał pociąg do Poznania. W Poznaniu byliśmy około szóstej. Ludzie na dworcu radzili nam iść torami kolejowymi do Kaponiery, by nie wpaść w ręce niemieckich żołda­ ków. Ojciec mój bardzo ucieszył się na mój widok. W tym czasie przebywał w domu sam z trzema córkami, nas trzech synów było na wojnie. Z naszej rodziny i krewnych wszyscy wrócili z wojny, jedynie nasza matka umarła w 1916 roku" (Bajerlein, rękopis). Rok 1918 nie oznaczał dla mieszkańców Wielkopolski końca działań wojen­ nych, w Poznaniu odczuwało się atmosferę powstańczą. Antoni zaangażował się w organizację Straży Ludowej na Winiarach. Do jej szeregów powoływano żoł­ nierzy powracających z wojny oraz innych obywateli polskich do 50 roku życia. Naczelna Rada Ludowa chciała, aby oddziały Straży Ludowej miały charakter elitarny, dlatego przyjmowała do nich tylko osoby o nieposzlakowanej opinii, gorliwych Polaków. Zadaniem organizacji było zapewnienie ładu i porządku oraz strzeżenie mienia wszystkich obywateli. Straż Ludowa miała stanowić zalążek wojska polskiego. Antoni wspominał: „Wszyscy byli dobrze uzbrojeni. Broń można było kupić od żołnierzy niemieckich. Siedzibą straży był budynek gminny przy ul. Winiarskiej, gdzie pełniono dyżury, a w nocy uzbrojone patrole obcho­ dziły gminę. W dniu wybuchu powstania nasz oddział z rozkazu pułk. Langego miał za zadanie pozwolić Niemcom wyjść z koszar na Golęcinie, gdzie wzięliś­ my do niewoli 150 żołnierzy i 2 oficerów. Powierzone zadanie nasz oddział wykonał w całej pełni" (Bajerlein, rękopis). Powstanie wielkopolskie miało charakter wielkiego, patriotycznego zrywu. Położyło kres długotrwałemu panowaniu pruskich zaborców na ziemiach pol­ skich, rozstrzygnęło problem powrotu Polski do ziem nad Wartą i Notecią i zadecydowało o połączeniu Wielkopolski z Macierzą. Istotną rolę w zwycię­ stwie odegrały: strategia, taktyka, karność i poświęcenie. „Powstanie było wyra­ zem żywotności polskiego żywiołu, dowodem na jego świadomość naro­ dową i stanowczej woli oderwania się od Niemiec. [...] Szczególnym echem �172 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL odbiło się na Pomorzu i Górnym Śląsku, przygotowując grunt do rozwinię­ cia i spotęgowania na tych ziemiach dążeń narodowowyzwoleńczych" (Grot, Pawłowski, Pirko 1968, s. 282). Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, w 1919 roku, Antoni został wy­ brany sołtysem w Winiarach. Pierwsze lata swej działalności wspominał: „Kiedy rada przyjęła mnie jako sołtysa musiałem się poduczyć prowadzenia tego urzędu. Na sołectwie pracowała jako sekretarka starsza pani i ona dała mi pierwszy szlif, a potem sami ludzie. W drugim roku miałem dużo pracy z powodu wydawania kwitków na chleb, cukier, masło a dla małych dzieci i różne kaszki. [...] W 1921 r. był pierwszy spis ludowy w całym kraju. Było dużo pracy. Za ten spis dostaliśmy medale z napisem: za ofiarną pracę. W 1922 r. przyjechał minister spraw wewnętrznych, by wizytować jedno województwo, jedno staro­ stwo i jedno sołectwo. Starosta zapytał się telefonicznie czy mogą wizytować sołectwo. Powiedziałem, że tak. Woźny musiał zbierać krzesła by wszystkich tych panów pousadzać. Wizytacja udała się. W następnym roku przyszła dewa­ luacja. U nas w poznańskim było żyto po 24 złote za centnar [= 50 kg; przyp. A. S.-K.] - tak zarządziła Naczelna Rada Ludowa, a w Królestwie za ten centnar płacono po 400 złotych" (Bajerlein, rękopis). Do obowiązków sołtysa Winiar należało także utrzymanie ładu i bezpieczeństwa we wsi, nadzór nad pracami prowadzonymi na terenie gminy, egzekwowanie należności na rzecz gminy, pro­ wadzenie Urzędu Stanu Cywilnego oraz dbałość o najbiedniejszych mieszkańców. Pomimo tak licznych zajęć służbowych Antoni Bajerlein znalazł jeszcze czas na działalność społeczną i religijną. Wspólnie z żoną udzielali się w Akcji Kato­ lickiej i w Radzie Parafialnej kościoła św. Wojciecha, do którego parafii należeli. Żona Antoniego - Jadwiga była współorganizatorką dorocznych kiermaszów na Sołaczu. Na Wielkanoc i Boże Narodzenie obydwoje małżonkowie roz­ syłali paczki ubogim mieszkańcom wsi. W ich pakowaniu pomagały trzy córki: Bożena, Sabina i Regina. W 1925 roku Winiary, wraz z kilkoma innymi wsiami, zostały włączone do Poznania. Antoniego zwolniono z funkcji sołtysa i mianowano urzędnikiem miej­ skim - komisarzem. W zarządzie pracował do 1950 roku, z pięcioletnią przerwą spowodowaną działaniami I I wojny światowej. Życie młodszego brata Maksymiliana i Antoniego, którym był Władysław również nie upłynęło bez zasług dla ojczyzny. Władysław Bajerlein brał udział w powstaniu wielkopolskim a następnie w powstaniach śląskich, za co został nagrodzony wieloma odznaczeniami. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę wrócił do Poznania i podjął naukę w szkole średniej, przygotowującej do pracy w telekomunikacji. Następnie zatrudnił się w prywatnej spółce wykonującej projekty techniczne nagłośnień w zakładach przemysłowych. Tuż przed wojną rozpoczął pracę na poczcie, także w dziale telekomunikacji. Swoje stanowisko piastował przez całą I I wojnę światową, aż do śmierci. Małżeństwo zawarł jako prawie czterdziestoletni mężczyzna z młodszą o osiemnaście lat Marią Czechoską, wywodzącą się ze znanej poznańskiej rodziny rzeźników. Razem doczekali się czwórki dzieci, które, niestety, Władysław wcześnie osierocił. �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 173 Najstarszym z rodzeństwa Maksymiliana i Antoniego był Stanisław, urodzony w 1881 roku. Zachowało się o nim niewiele informacji, ponieważ zmarł w mło­ dym wieku, mając lat 33, na panującą wówczas w Poznaniu epidemię czarnej ospy Po ślubie z Magdalena Pokrywką zamieszkali również w Winiarach i tam pro­ wadzili gospodarstwo przy ul. Lodowej. Z tego związku pozostała czwórka dzieci. Maksymilian i Antoni mieli, oprócz dwóch braci, trzy siostry. Zgodnie z obyczajem, ich ojciec, Wojciech Bajerlein, starał się znaleźć każdej córce jak najlepszego kandydata na męża. Niestety, zamiar ten powiódł się tylko w wy­ padku najstarszej z nich - Magdaleny, która wyszła za mąż za Stanisława Stęszewskiego. Stanisław był kierownikiem naprawczych warsztatów kole­ jowych. Jego stanowisko zapewniało rodzinie godziwy poziom życia. Wraz z żoną wybudowali na Górczynie, przy ul. Jasnogórskiej, przestronną willę, w której zamieszkiwali aż do I I wojny światowej, wraz z gosposią Wikcią. Nie doczekali się potomstwa. Stanisław Stęszewski był powstańcem wielkopol­ skim, w czasie I I wojny światowej działał w podziemiu, lecz został złapany przez Gestapo przy rozklejaniu plakatów antynazistowskich i za to osadzony w więzieniu w Forcie V I I . Zmarł krótko po wojnie, w 1949 roku. Kolejna córka, Weronika Bajerlein, do końca życia pozostała samotna, poświęcając się opiece nad dziadkiem Józefem. Najmłodsza z sióstr, Zofia, wyszła za mąż za Stanisława Antczaka, lecz niezbyt długo cieszyła się szczęściem. Najpierw zmarło im dziecko, 5-letni syn, później urodziła się upośledzona umysłowo córka, Bronka. Stanisław zmarł przed przyjściem na świat córki, pozostawiając żonę w bardzo ciężkiej sytuacji materialnej. Wybuch I I wojny światowej nie był dla poznaniaków zaskoczeniem. Już latem 1939 roku rozpoczęto przygotowanie miasta do działań zbrojnych. Na przedpolach kopano rowy przeciwczołgowe i stawiano zasieki, a w centrum powstawały okopy dla ochrony ludności. Poznań już 1 września stał się obiek­ tem ataku nieprzyjaciela. Około godziny 8.30 ogłoszono dla miasta pierwszy alarm przeciwlotniczy, który jednak okazał się fałszywy. Pierwsze bombardowa­ nie nastąpiło tego samego dnia, nieco później, w samo południe. Naloty powta­ rzały się jeszcze kilkakrotnie. Pierwszego dnia zginęło 200 osób. Mieszkańcy w popłochu zaczęli opuszczać miasto, ewakuowano urzędy i instytucje. Pojawili się niemieccy dywersanci. Antoni Bajerlein pisał o pierwszych dniach wojny: „Gdy wojna się zaczęła, już w niedzielę trzeciego września wszystkie urzędy z terenu miasta były w drodze do Warszawy. Ja swój komisariat prowadziłem dalej. Roiło się od szpiegów, którzy namawiali ludność, by szła pod Kutno, bo tam będzie uzbrojona przeciw Niemcom. Ja ostrzegałem tych ludzi by nie dawali im wiary, bo to są szpiedzy, którzy ich tam zniszczą. Lecz nie wszyscy mi wierzyli i dopiero pod Kutnem oczy im się otwierały. Zaczęli więc wracać, lecz wojska niemieckie dostały rozkaz, by ich internować. Część ludności prosiła, by j ą zwolnić, mówiąc, że mają gospodarstwa i ogrodnictwa. Niemcy żądali zaświadczeń a tu w Poznaniu nie było żadnego biura. Więc ja wypisy­ wałem zaświadczenia po niemiecku i kładłem polską pieczątkę komisariatu i to im pomagało" (Bajerlein, rękopis). �174 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL W Poznaniu z niepokojem, ale bez większych obaw oczekiwano wkroczenia Niemców, których znano i pamiętano z 1918 roku. Tymczasem zetknięto się z zupełnie innymi ludźmi, pozbawionymi skrupułów, zaciekłymi fanatykami polityki Hitlera, gotowymi natychmiast zniszczyć wszystko, co polskie. Pierw­ sze grupa żołnierzy wrogich wojsk pojawiła się w mieście już 9 września (Warkoczewska 1995, s. 4-5). Wojsko przyjechało także do Antoniego. Dom został otoczony, a komisarzowi polecono znaleźć mieszkanie na biuro dla nie­ mieckich władz w tej części miasta. Antoni wskazał budynek opuszczony przez polską policję. Kilka dni później na wizytację na Winiary przyjechał nowy burmistrz Poznania, Niemiec, dr Gerhard Scheffler. Pozwolił on Antoniemu pra­ cować dalej, ale tylko społecznie, ponieważ został mu odebrany etat urzędnika. Pod koniec września 1939 roku szef zarządu cywilnego przy dowódcy okręgu wojskowego, Arthur Greiser, zaostrzył politykę niemiecką wobec narodu pol­ skiego. Rozpoczął się okres terroru, aresztowań i konfiskat oraz zakazów. Z miasta wywieziono nieliczną grupę Żydów, wysiedlano Polaków z mieszkań, stosowano przymus pracy, konfiskowano biblioteki, ograniczano polskie życie kulturalne oraz szkolnictwo dzieci. Niemczono nazwy ulic i placów, usuwano polskie napisy, zastępując je niemieckimi, aby miasto szybko przybrało „niemiecki wygląd". 28 października 1939 roku powstała Niemiecka Lista Narodowa, czyli Deutsche Volksliste, na którą usiłowano wciągnąć m. in. tych Polaków, o których sądzono, że mają niemieckie pochodzenie, w zamian za przywileje wynikające z przyna­ leżności do Rzeszy Niemieckiej. Nazwisko Bajerlein w sposób oczywisty wskazy­ wało na korzenie rodziny, propozycję wpisania na listę otrzymali więc wszyscy jej członkowie. Córka Władysława Bajerleina, Urszula, pamięta moment, kiedy do domu w tym celu przyszło Gestapo. Niemcy rozmawiali z ojcem za zamkniętymi drzwiami. Po ich wyjściu Władysław oznajmił, że właśnie zachęcano go do „wyrzeczenia się polskości". Jeszcze długo nie potrafił opanować wzburzenia . Spośród bliskich Antoniego nikt nie uległ niemieckim naciskom. Polaków, którzy nie przystali na propozycję Gestapo czekał najczęściej ciężki los. Maksymilian Bajerlein, brat Antoniego, odmówił przyjęcia Volkslisty i zo­ stał skazany na wysiedlenie. Zresztą także z kilku innych powodów był uważany za „podejrzany element". Jeszcze przed wybuchem wojny niemieckie służby specjalne przygotowały spis osób, które powinny być aresztowane jako wrogowie Trzeciej Rzeszy i ruchu narodowosocjalistycznego. Spośród Polaków na liście znaleźli się działacze niepodległościowi z okresu zaborów, uczestnicy powstania wielkopolskiego oraz powstań śląskich, a także antyniemiecko nastawieni urzęd­ nicy państwowi, ziemianie, naukowcy i działacze kultury (Matelski 1999, s. 193). Znalazł się na niej także Maksymilian, który zaraz po rozpoczęciu wojny wraz z całą rodziną został aresztowany i osadzony w Poznaniu, w obozie przesiedleń­ czym przy ul. Głównej, a następnie wywieziony do Generalnej Guberni. Wysiedlenia odbywały się z reguły w nocy. Oddziały SS i policji nachodziły znienacka poznańskie domy i kazały się pakować mieszkańcom, dając im na 4 4 Wywiad z Urszulą Teadling, przeprowadzony 20.09.2001 r. �175 BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW to zaledwie kilka minut. Wolno było zabrać tylko rzeczy osobiste oraz trochę żywności, zakazano zatrzymywać pieniądze i kosztowności, papiery wartościowe. Dla pewności rewidowano bagaże. Traktowanie wywłaszczonych było bardzo brutalne, ponaglano do pośpiechu, kazano zabierać osoby nie nadające się do transportu, zniedołężniałych staruszków a nawet obłożnie chorych. W obozie przejściowym dla wysiedleńców przy ul. Głównej, gdzie przeby­ wał Maksymilian z rodziną, panowały nieludzkie warunki. Baraki, w których przetrzymywano ludzi - będące pozostałością po magazynach wojskowych - pozbawione były ogrzewania i sanitariatów. Więźniowie leżeli na betonie zasła­ nym słomą lub na pryczach. Przez nieszczelne ściany do pomieszczeń dostawał się deszcz i śnieg. Wśród niedożywionych ludzi (na śniadanie i kolację dawano słabą kawę zbożową i Vi chleba a na obiad wyłącznie wodniste zupy) rozprze­ strzeniały się choroby. Wszyscy oczekiwali z dnia na dzień wywiezienia w nie­ znane. Wiedzieli, że czeka ich droga do Generalnej Guberni, ciężki transport w bydlęcych wagonach, najczęściej połączony z jeszcze jedną grabieżą bagaży, a nawet osobistymi rewizjami. Większość jednak potrafiła cierpieć z godnością. Co więcej, ludzie wykazywali dużo hartu i dzielności. Wyraziło się to w wielora­ kich inicjatywach: pielęgnowano życie religijne, odmawiano zbiorowo modlitwy, organizowano rozmaite formy życia kulturalnego, np. koncerty lub wykłady. Maksymilian Bajerlein wraz z żoną i dziećmi został wywieziony z obozu przy ul. Głównej do Opatowa, w województwie kieleckim, i tam przebywał do końca wojny. Jego syn pamięta, że po niezwykle uciążliwej drodze pociąg przyjechał do Ostrowca Świętokrzyskiego. Niemcy otworzyli wagony i nakazali ludziom, pozbawionym pieniędzy i żywności, iść gdzie chcą. Rodzice ruszyli przed siebie i dotarli do Opatowa. Tam zamieszkali w opuszczonym mieszkaniu, należącym przed wojną do rodziny żydowskiej. Maksymilian podjął pracę w kamienioło­ mach w Jaworznie koło Kielc. W lecie jego brygada zatrudniona była także przy regulacji Wisły w miejscowości Zawichost pod Sandomierzem. Wyczerpująca praca, zarówno w kamieniołomach, jak i nad rzeką (robotnicy stali w wodzie po kilka godzin) doprowadziła do tego, że Maksymilian znacznie podupadł na zdrowiu. Na wygnaniu zmarł na cholerę jego syn Włodzimierz. Do Poznania rodzina powróciła w marcu 1945 roku. Tuż przed powrotem, na świat przyszła mała Basia, która była dla rodziny wielką pociechą w trudnych czasach . Los brata podzieliłby zapewne Antoni Bajerlein, gdyby w odpowiednim czasie nie udało mu się uciec z domu. W swoim pamiętniku wspominał: „Gdy 4 marca 1940 r. Niemcy wywozili do baraków ja byłem także na tej liście, ale policja dała mi wieczorem znać, że po mnie przyjedzie. Ale ja razem z rodziną ukryłem się u sąsiadów. Kiedy Niemcy przyjechali zaplombowali drzwi mojego miesz­ kania. Gdybym odważył się do niego wejść groziła mi kara śmierci. Mimo to weszliśmy o północy do mieszkania i wynieśliśmy z niego wszystko oprócz mebli. Rychło rano postarałem się o konia i wywiozłem rodzinę do Górczyna do mojej siostry, która miała wolny pokój" (Bajerlein, rękopis). Córki Antoniego dobrze 5 5 Wywiad z Gracjanem Bajerleinem (patrz przyp. 2). �176 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL pamiętają tamtą noc przed wyprowadzką i kolejne dni u ciotki: Niemcy przyszli po ojca, chcieli go wywieźć do Dachau, wcześniej wywieźli naszego proboszcza. Ojciec wziął nas do biura, które miał u sąsiadów po drugiej stronie drogi. Razem z matką rozłożyli w tym biurze flagi narodowe i kazali nam na nich spać. A oni (Niemcy) przyjechali po nas. Nikogo nie było, więc rąbali w drzwi a później zapieczętowali całe mieszkanie. Ojciec był na tyle mądry, że w jednym pokoju zostawił otwarte okno na strych. I w nocy... tam gdzie były te biura, gospodarz miał takich dwóch młodych parobków i oni razem z ojcem narażając życie wleźli tam i co lepsze nam wynieśli . Na Górczynie Antoni zamieszkał w domu należącym do jego siostry Marii i jej męża Ignacego. Przed 1939 rokiem szwagier wybudował kamienicę, którą wynajmował lokatorom. W czasie okupacji znaleźli w niej schronienie niemal wszyscy winiarscy Bajerleinowie. Ignacy Bajerlein, wesoły i gościnny, był ulubieńcem całej rodziny. Jeszcze przed wojną zasłynął urządzanymi przez siebie przyjęciami na świeżym powietrzu, na które dowoził gości jednym z pierwszych w dzielnicy samochodów. W czasie okupacji dał wyraz swemu przywiązaniu do rodziny, udzielając jej schronienia. Do domu na ul. Kosynierskiej oprócz Antoniego wprowadziły się jego siostry: Weronika, Magdalena, której męża Niemcy aresztowali za działalność w ruchu oporu i osadzili w Forcie V I I , owdo­ wiała Zofia z córką Bronią oraz brat Władysław z rodziną. Po pewnym czasie okazało się, że pewna niemiecka rodzina, która przed wojną mieszkała w ka­ mienicy Ignacego i weszła z nim w konflikt, złożyła na niego doniesienie do Gestapo. Z tego powodu Ignacy musiał się ukrywać. Przez kilka miesięcy miesz­ kał na strychu własnej kamienicy, utrzymywany przez kuzynostwo. Antoni, po przeniesieniu się na Górczyn, również wolał się nie ujawniać w obawie przed prześladowaniami. Mieszkańcy Winiar okazywali mu sympatię, przynosząc na Górczyn jedzenie. Po pewnym czasie, kiedy sprawa ucichła, podjął pracę w fabryce produkującej przetwory owocowe. Niemcy potrzebowali Polaków w czasie wojny jako siły roboczej. Od począt­ ku okupacji wprowadzono przymus pracy. Powołano specjalne urzędy (Arbeitsamt), których zadaniem było organizowanie i przydzielanie robót. Z powodu braku chętnych do pracy często urządzano łapanki na ulicach miasta a w nie­ dzielę i święta przed tymi kościołami, w których dozwolone było odprawianie nabożeństw dla Polaków. U Niemców pracowały dwie córki Antoniego, jedna w zakładach H. Cegielskiego (Deutsche Waffen- und Munitionswerke - DWM), będących wówczas niemiecką fabryką amunicji, a druga w szpitalu. Weronika została zatrudniona na poczcie, Zofia natomiast zajmowała się dziećmi w nie­ mieckiej rodzinie. Władysław Bajerlein objął stanowisko urzędnika w zakładach mechanicznych przy poczcie. Na ul. Kosynierską trafił, kiedy zniszczeniu uległ dom, w którym zamieszkał z rodziną tuż przed wojną. Jego starsza córka, Łucja, w wieku dwunastu lat została skierowana przez Niemców do pracy w fabryce amunicji, przy ul. Raszyńskiej. 6 6 Wywiad z Reginą... (patrz przyp. 1). �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 177 Wszystkim żyło się bardzo ciężko. Brakowało pieniędzy, żywności, lekarstw. Urszula Taedling, córka Władysława, z nostalgią opowiada o tym, jaką radość wywołały konfitury i kompoty wyszabrowane przez Antoniego Niemcom . Regina Bajerlein, córka Antoniego, przypomina sobie z kolei moment, kiedy w chwili największego głodu zabito i zjedzono konia, którym Bajerleinowie uciekali z Winiar na Górczyn . Okres wojny pozostawił u niektórych członków rodziny szczególnie straszne wspomnienia. Urszula Taedling, zanim przeniosła się wraz z rodzicami na ul. Kosynierską, była świadkiem, jak w niedaleko położonym niemieckim forcie żołnierz zabił łopatą wygłodzonego Żyda, kradnącego z sąsiednich ogrodów marchew. Później z koleżankami widziały ciężarówki przywożące na cmentarz na Górczynie wychudzone, ludzkie zwłoki. Koniec wojny przywitano z wielką ulgą i radością. Wyzwolenie Poznania spod władzy okupanta niemieckiego rozpoczęło się od południa, czyli od Górczyna. Na Urszuli Taedling pierwsi żołnierze radzieccy zrobili bardzo dobre wrażenie: Wszystko było lepsze od Niemców. Ruscy żołnierze byli dla nas - dzieci bardzo dobrzy. Niczego wówczas nie było a oni przynosili nam cukierki. Kiedy udało im się zdobyć coś do jedzenia dawali to mojej mamie i ona z tego nam gotowała. Spali w naszej kuchni na podłodze. Byli strasznie, nieludzko zmęczeni i brudni. Kiedy wychodzili długo trzeba było wietrzyć pomieszczenia. A dowódców to pamiętam do dziś. Jeden z nich tak pięknie deklamował Mickiewicza! Czasem śpiewali u nas . Inaczej wspominają zakończenie wojny córki Antoniego, które zaraz po przej­ ściu frontu wróciły na Winiary, żeby zobaczyć, co pozostało z ich rodzinnego domu i niemal nie przypłaciły tego życiem. Regina Bajerlein: Zaraz po działa­ niach poszłyśmy z siostrą i z ojcem do domu. W środku leżało pełno porozrzu­ canych książek. Łóżka i szafy posiekane były szablami. Zaczęliśmy robić porzą­ dek i nagle wchodzi trójka czy czwórka ruskich. Jeden z nich podniósł z podłogi niemiecką książkę i mówi do ojca: „ Ty Niemiec jesteś bo masz niemieckie książki". Ojciec na to, że nie jest Niemiec, ale oni się uparli i że ojciec ma być rozstrzelany. Na szczęście jeden z nich zauważył, że mam na ręce zegarek i zdjął go. Pozostali to zauważyli i zaczęli się bić o ten zegarek. Ojciec wypchnął nas za drzwi i zaczęliśmy uciekać^. Po kilku dniach, pomimo toczących się jeszcze walk na cytadeli, rodzina Antoniego powróciła na Winiary już na stałe. Z tego okresu pozostały niezbyt pozytywne wspomnienia o radzieckim wojsku. Sabina Bajerlein: Żołnierze ciągle byli pijani. Do czołgu nie wsiedli, dopóki się nie napili. Ale tam na cytadeli to była rzeź i gdyby tego nie zrobili, to by nie chcieli walczyć. Oni wyciągali trumny i chowali się do dołów, które po nich pozostały. To były ich okopy. [...] Kiedyś 7 8 9 7 8 9 0 Wywiad Wywiad Wywiad Wywiad z z z z Urszulą Taedling (patrz przyp. 4). Reginą... (patrz przyp. 1). Urszulą Teadling (patrz przyp. 4). Reginą... (patrz przyp. 1). �178 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL siedzieli w naszej piwnicy i pili. Mi też kazali pić. Ja chociaż się bałam, cały czas wylewałam ten bimber pod stół. Tam, w piwnicy było gliniane klepisko. Kiedy skończyli, wokół mnie była prawdziwa kałuża. [...] Pierwsze co robili to kradli. Pierwszy raz w Polsce widzieli rowery. Nie umieli na nich jeździć, tylko je prowadzili. Kiedyś jeden chciał mi wyrwać mój rower, i pewnie by to zrobił, ale zauważył go jakiś starszy i kazał oddać. Ale przede wszystkim kradli buty i zegarki. Niektórzy zegarków to mieli po łokcie. A jeśli chodzi o buty [...] W mieście leżało pełno trupów niemieckich żołnierzy bez butów. Bo Niemcy wyglądali porządnie do końca wojny. Nawet pod koniec, kiedy służyli już bardzo młodzi chłopcy, byli porządnie umundurowani . Antoni po powrocie zorganizował na Winiarach komisariat i pracował w nim aż do emerytury wl950 r. Był to czas niezwykle trudny, trzeba było praktycznie od początku budować dzielnicę miasta, poza tym zadbać o wykształcenie córek. Antoniemu udało się zrealizować obydwa cele. Dzielnica została odbudowana, a dziewczęta zdobyły dobre zawody: Bożena została nauczycielką, Regina kie­ rownikiem kilku barów a Sabina magistrem farmacji. Po wojnie na Winiary powrócił także Maksymilian z rodziną. Zastał jednak tylko zgliszcza. Ze wszystkich zabudowań ocalała jedynie stajnia, w której po wyremontowaniu zamieszkano. Majątek ojca przejął syn Gracjan, lecz na krótko. Władze komunistyczne walczyły z kułakami, za którego uznano także Gracjana. Po wojnie, po ukończeniu szkoły średniej, został on zaciągnięty do wojska i skierowany do pracy w kopalni. Tam uległ ciężkiemu wypadkowi, w którego wyniku został kaleką. W latach 70. miasto rozbudowywało się i wy­ kupiło ziemię od Gracjana, który za uzyskane pieniądze kupił pole w Smochowicach koło Poznania (10 ha). Jego żoną została Sabina Dajerling, wywodząca się również z rodziny bamberskiej z Winiar. W rodzinie Dajerlingów do dziś zachowały się, według przekonania jej członków, niektóre bamberskie tradycje (głównie dotyczące świątecznych potraw) pielęgnowane od kilku pokoleń. Siostra i brat Gracjana otrzymali wykształcenie nie mające nic wspólnego z rol­ nictwem i rozpoczęli życie na własny rachunek. Na Górczynie pozostał Zofia, która zmarła w 1953 r. Pięć lat później zmarła jej córka Bronia. Weronika trafiła do domu starców jako 82-letnia staruszka, kiedy w latach 70. rozbierano dom na ul. Kosynierskiej. Dożyła 85 lat. Władysław Bajerlein zmarł, podobnie jak Zofia, w 1953 roku. W roku 1951 zdążył jeszcze wydać za mąż córkę Urszulę. Jego żona, aby utrzymać trójkę pozostałych dzieci, podjęła pracę w szpitalu, a następnie w aptece. Z Górczyna wyprowadziła się w latach 70., kiedy otrzymała mieszkanie na poznańskim osiedlu Winogrady. Dzieci Władysława wychowały się w niezwykle skromnych warunkach. Łucja i Urszula zdobyły średnie wykształcenie, a Andrzej i Wojciech zawodowe. Historia rodziny Bajerleinów od kilku pokoleń wiąże się z Winiarami - wsią a następnie dzielnicą miasta. Ze swojego pochodzenia członkowie rodziny byli i są nadal dumni. Z wywiadów przeprowadzonych z współcześnie żyjącymi 11 Tamże. �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 179 Bajerleinami wynika, że doskonale orientują się, w jakich okolicznościach ich przodkowie przybyli do Polski oraz są świadomi ich wkładu w kulturę miasta. Osadnicy bamberscy stosunkowo szybko zaadaptowali się w nowej ojczyźnie, zaszczepiając w niej pozytywne cechy, które wynieśli z poprzedniego miejsca zamieszkania. Bajerleinowie reprezentowali walory, z którymi utożsamiani są dziś poznaniacy, czyli pracowitość, rzetelność, zaangażowanie w sprawy swojego regionu. Udzielali się w kółku rolniczym, aby później w nowoczesny sposób prowadzić gospodarkę, nie stronili od wprowadzania najnowocześniejszych wynalazków techniki. Byli także gorliwymi katolikami oraz patriotami. Ataki na wiarę za czasów Bismarcka uznawali za napaść na własną odrębność. W czasie I wojny służyli w pruskim wojsku z przymusu, ale i w nadziei, że tą drogą uda się odzyskać wolną Polskę. Ponad dwadzieścia lat później potwierdzili swoją tożsamość opierając się niewątpliwej pokusie, jaką było podpisanie Volkslisty i płynące z tego korzyści. Przede wszystkim jednak byli zżytą rodziną, która dzielnie się wspierała w chwilach największych kryzysów. Na rodzinie budowali patriotyzm lokalny i narodowy. Jak wiele innych, spolonizowanych rodów bamberskich stanowią wzorzec postępowania w tworzeniu cennych wartości, tak niezbędnych całemu społeczeństwu. LITERATURA B a j e r l e i n A. 1992, Ostatni sołtys na Winiarach, [w:] O Poznaniu wspomnienia sercem pisane, M . Warkoczewska (red)., Poznań, s. 13-15. B á r M . 1882, Die „ Bamberger" bei Posen, Posen. G r o t L., P a w ł o w s k i I . , P i r k o M . 1968, Wielkopolska w walce o niepodległość 1918-1919, Warszawa. J a b ł o n o w s k a Z. 1975, Rodzina w X I X i na początku X X w., [w:] Przemiany rodziny pol­ skiej, J. Komorowska (red.), Warszawa, s. 52-69. J a k ó b c z y k W. 1982, Wielkopolskie Kółka Rolnicze, Poznań. K a r o l c z a k W. 2000, Z dziejów gminy Jeżyckiej pod koniec X I X w , [w:] Kronika Miasta Poznania: Jeżyce, nr 2, s. 62-67'. M a t e 1 s к i D. 1999, Niemcy w Polsce w XX wieku, Warszawa-Poznań. P a r a d o w s k a M . 1998, Bambrzy - mieszkańcy dawnych wsi miasta Poznania, Poznań. R u t k o w s k i J. 1956, Studia z dziejów wsi polskiej XVI-XVIII w., Poznań. T r z e c i a k o w s c y M . i L. 1987, W dziewiętnastowiecznym Poznaniu, Poznań. W a r k o c z e w s k a M . 1998, Dzień powszedni mieszkańców Poznania w latach wojny i okupa­ cji, wrzesień 1939 - maj 1945, Poznań. W i c h e r k i e w i c z M . 1924, Poznańskie wspominki, Poznań. W o j c i e s z a k B. 1996, Rycerze Św. Floriana, Opalenica. RĘKOPIS Rękopis pamiętnika Antoniego Bajerleina. Kopia przechowywana w Pracowni Etnologii w Insty­ tucie Archeologii i Etnologii PAN w Poznaniu �180 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL BAMBERGER FAMILIE BAJERLEIN - IHR EINSATZ I N DIE KULTUR UND GESCHICHTE V O N POSEN Zuzammenfassung Die Familie Bajerlein stammt aus Bamberg, woher ihre Mitglieder im 18. Jahrhundert, zusammen mit der Welle der Ansiedler aus Oberfranken, nach Posen gekommen sind. Schon dritte Genaration Bajerlein wurde infolge der gemischten Ehen, der taglichen Kontakten mit den polnischen Nachbarn, anlichen Berufen, dergleichen Religion und demselben Wertsystem, assimiliert. Die Familie hatte einen groBen Beitrag zur Kultur von Posen. Ihre Mitglieder reprasentierten solche Lichtseiten wie: Arbeitsamkeit, Zuverlássigkeit, Wirtschaftlichkeit, mit denen heute die Posener identifiziert sind. Sie arbeiteten zuerst zum Besten Winiary - des Dorfs, auf dem sie lebten und dann, im Jahre 1925, ais Winiary an die Stadt angeschloBen wurden, für Posen. Um die Arbeit in der Landwirtschaft zu verbessern, führten Bajerlein die Neuigkeiten ein. Sie waren auch in den landwirtschaftlichen, kulturellen und religiosen Organisationen tátig. Im 20. Jahrhun­ dert, in den beiden Weltkriegen, kampften viele von ihnen für Polen. Bajerlein waren sehr zusammengelebte Familie, deren Mitglieder sich, besonders wahrend der 2. Weltkrieg, sehr stark unterstiitzten. Heutige Beierlein erinnern sich an ihren frankischen Wiirzeln, obwohl sie seit langem polonisiert sind. Sie meinen, dass die Abstammung ein interesantes Element ist, der sie gegentiber anderen Posener auszeichnet. A. S.-K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f4854243dba5731d0aee141cb5fce33.pdf f21eeb7f47f11ab2fa401d6c20377b57 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1718 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1590 Title A name given to the resource Uwagi na temat używania środków odurzających w tzw. kulturach tradycyjnych a aspekty uniwersalnego modelu rytuału przejścia w MONAR-ze / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.143-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dąbrowski, Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVI: 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 GRZEGORZ DĄBROWSKI Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH W TZW. KULTURACH TRADYCYJNYCH A ASPEKTY UNIWERSALNEGO MODELU RYTUAŁU PRZEJŚCIA W MONAR-ze* Rytuał jest symboliczną transformacją doświadczeń, których żadne inne medium nie może odpowiednio wyrazić. Susanne K. Langer „Interpretacja antropologiczna - jak pisał Czesław Robotycki - nie ogra­ nicza się w zainteresowaniach, podejmuje różnorodne tematy z rozległych obszarów kultury, preferując temat współczesny. Jeżeli sięga w przeszłość, to wydobywa z niej daleką analogię, historyczną klamrę lub ciąg przekształceń. Tradycja etnologiczna antropologii oraz jej nastawienie na współczesność pozwala na obejmowanie zjawisk z dwóch punktów widzenia. Prymitywny i współczesny to struktury, a nie następstwo czasowe. Rozpatrując zjawiska kultury między tymi dwoma biegunami można pytać, jak ta pierwsza struktura istnieje w drugiej" (1992, s. 108). Przychylając się do takiej możliwości inter­ pretacji, warto dodać, iż cytowany autor uważa za zasadne i widzi potrzebę opisywania problemów kultury współczesnej w kategoriach, jakie wypracowa­ no na gruncie etnologii. Antropologiczna metarefleksja umożliwia bowiem spojrzenie na dzisiejszą rzeczywistość bez odżegnywania się do mechanizmów kulturowych i struktur, które poznano przy okazji badania tzw. kultur trady­ cyjnych, ludowych. Tak więc „[...] ludowy to pewien typ reakcji, a nie funkcja miejsca zamieszkania [...]" (tamże, s. 9). „Element ludowy we współczesnej kulturze [natomiast] to twór świadomościowy, który powstaje jako rezultat «ludowego sposobu reagowania»" (tamże, s. 25). * MONAR jest instytucją powstałą w 1978 roku z inicjatywy Ewy Andrzejewskiej i zmarłego tragicznie 19.08.2002 roku Marka Kotańskiego. Początkowym celem było leczenie osób uzależnio­ nych od narkotyków. Z czasem wykształcił się z tego cały ruch, zajmujący się również profilak­ tyką. Zasadnicza działalność MONAR-u nadal ogniskuje się wokół leczenia. Ważnym elementem jest tu przeprowadzenie resocjalizacji byłych narkomanów w ośrodkach, które są samodzielnymi placówkami, a przebywający w nich rezydenci i wychowawcy tworzą coś w rodzaju wspólnot terapeutycznych. Ważną rolę w leczeniu odgrywają także byli narkomani. Więcej informacji na temat powstania MONAR-u i jego placówek można znaleźć w przypisie 14. �144 GRZEGORZ DĄBROWSKI I 1 Tematem tego artykułu jest analiza procesu resocjalizacji byłych narkoma­ nów prowadzonego w MONAR-ze. Wymaga ona poddania interpretacji przez odniesienie do pewnych „stałych struktur". W tym przypadku są to tradycyjnie rozumiane rytuały przejścia. Odwołuję się do nich po pierwsze dlatego, że jeżeli gdzieś w tzw. kulturach tradycyjnych używano środków odurzających, to w więk­ szości przypadków dotyczyło to właśnie rytuałów przejścia. Z drugiej strony, droga, jaką musi przejść trafiająca do MONAR-u osoba uzależniona przypomina strukturę rites de passage. Opisując najważniejsze elementy MONAR-owskiej metody resocjalizacji byłych narkomanów, chciałbym porównać je z mode­ lem rytuałów przejścia, zestawić uniwersalną strukturę (wyraźnie zaznaczaną w obrzędowo-magicznych praktykach tzw. ludów tradycyjnych) z „ludowym sposobem reagowania" (uchwytnym we współczesnej rzeczywistości), a także odsłonić wspólny mechanizm tego, co tradycyjne i współczesne. Dlatego też pierwszą część artykułu wypełniają uwagi na temat koncepcji rytuałów przejś­ cia, a także wybrane przykłady użycia narkotyku w kontekście rites de passage. W moim przekonaniu, MONAR-owski model leczenia przypomina rytuał „włączania" jednostek do społeczeństwa. Wypada tu jednak zaznaczyć, że jest to „ponowne włączenie" osób, które w wyniku uzależnienia narkotykowego egzystowały w świecie niejednokrotnie na zasadzie outsidera. Kuracja odwy­ kowa proponowana przez MONAR jest procesem przystosowawczym do dal­ szego funkcjonowania byłego narkomana w dorosłym życiu. Realizacja tego celu wymaga jednak wcześniejszego pokonania, przez byłego narkomana, serii prób, które składają się na powodzenie kuracji odwykowej. Stąd też opisany tutaj model będzie raczej prezentacją sposobu „włączenia" osoby uzależnionej do społeczności MONAR-u a nie bezpośrednio do społeczeństwa. Refleksje antropologiczne wskazują na uniwersalny charakter obrzędów przejś­ cia i towarzyszących im rytuałów. Występują one m.in. w tak istotnych momen­ tach jak narodziny, śmierć, zmiana statusu społecznego związanego z wiekiem, płcią itd. Ważnym rytuałem przejścia, z punktu widzenia podejmowanej w tym artykule analizy, jest inicjacja. Pod tym pojęciem można rozumieć rozpoczynanie różnego rodzaju procesów i sytuacji kulturowo-społecznych. W literaturze etno­ graficznej kojarzone jest ono przede wszystkim z doświadczeniami przedstawicieli tzw. kultur tradycyjnych związanymi z wchodzeniem „młodzieży" w życie 2 1 Artykuł jest częścią przygotowywanej obecnie pracy doktorskiej, pt. „Koncepcja rytuałów przejścia a problem narkomanii. Antropologiczna teoria a społeczna rzeczywistość". Promoto­ rem pracy jest prof, dr hab. Adam Paluch. Istnieje pogląd, że inicjacje chłopców były formalnie bardziej rozbudowane i miały gru­ powy charakter. U dziewcząt miało to wymiar jednostkowy, gdyż „stanie się kobietą" wynikało z fizjologicznych właściwości żeńskiego organizmu. Jednak i tu młoda kobieta podlegała rytu­ ałom, które miały na celu uświadomić jej przejście do kolejnego etapu życia. Wielu autorów twierdzi, że inicjacje mężczyzn były kulturową odpowiedzią na naturalne oznaki dojrzewania dziewcząt. W obu przypadkach inicjacja daje kulturową świadomość płci (por. Eliade 1997, s. 5-14; Campbell 1994, s. 57-69). 2 �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 145 dorosłe. Aby przejść ten proces uspołecznienia niejednokrotnie trzeba przebyć całą serię prób natury cielesno-duchowej, by sprostać kulturowo ustalonym wymogom mającym na celu włączenie młodego człowieka do świata dorosłych. Inicjacja jest rytuałem zawierającym przesłanie zawarte w światopoglądzie, wie­ rzeniach lub micie. Poprzez rytuał inicjacji osoba poznaje swoje prawa, zyskuje świadomość płci, wieku. Dowiaduje się, jakie są jej obowiązki i przywileje wynikające z osiągnięcia statusu osoby dorosłej. W większości przypadków inicjacja jest związana bezpośrednio z okresem dojrzewania. Spośród wielu aspektów inicjacji warto zwrócić uwagę na symboliczny mo­ ment śmierci. Inicjacyjne „próby" - a są nimi m.in. odosobnienie (symboliczne odtrącenie), usuwanie części ciała (wybicie zębów, odcięcie napletka, defloracja), obcięcie włosów, często i odurzenie narkotykiem, mające spowodować zapomnienie dzieciństwa - symbolizują śmierć człowieka, który po przejściu rytuału inicjacji rodzi się na nowo . Tradycyjny model rytuału przejścia (też inicjacji) składa się z faz separacji (wyłączenie ze społeczeństwa), mediacji (okres liminalny) - jednostka już nie jest osobą, którą była dotychczas a jeszcze nie osiągnęła nowego statusu - oraz agregacji (włączenia do społeczności). W większości przypadków forma rytua­ łów przejścia wykazuje cechy uniwersalne (por. Turner 1964). Istotnym momen­ tem rites de passage, w kontekście tradycyjnego używania środków odurzają­ cych, jest faza medialna (liminalna). Ze względu na swoją nieokreśloność i mediacyjny charakter, etap ten obwarowany jest licznymi tabu. Wszystko co łączy się z mediacją jest zarazem święte i niebezpieczne - wieloznaczne (Van der Leeuw 1997, s. 41). Tabu naznaczone są m.in. granice, które dzielą różne poziomy rzeczywistości (por. Stomma 1986, s. 153; Leach 1989, s. 48). Tabu zawdzięcza również swoją moc bezpośredniemu związkowi z sa­ crum . Jednak tabu, jako rzecz nieokreślona, nie musi być traktowane jako 3 4 5 3 „I tak najistotniejszy - jak pisali autorzy artykułu pt. Śmierć jako organizator kultury - i najdłuższy etap inicjacji, okres marginalny (okres pobytu na tamtym świecie) wypełniony jest powracającymi uparcie metonimiami śmierci. Inicjowanego obowiązuje milczenie (grobowe), zakaz śmiechu (znak życia), podkreśla się jego niedojrzałość czy dziewictwo, bije się go i tortu­ ruje, upija do nieprzytomności lub usypia. Użycie halucynogenów, szeroko rozpowszechniane w obrzędach plemiennych, zadawanie bólu, lęk czy sen kierują inicjowanego w głąb własnej psychiki, odsyłając w krainę podświadomości" (Tokarska, Wasilewski, Zmysłowska 1982, s. 94). Można tu m.in. wymienić granice: czasowe - np. związane z rocznym cyklem obrzędowym (również w cyklu dobowym godzina 12 bądź zero uważana jest za godzinę duchów, a więc postaci ze świata innego niż realny), przestrzenne - związane z podziałem na przestrzeń sakralną i zwykłą (np. cmentarz, gdzie spoczywają ciała zmarłych, jednak ich dusze, według licznych wierzeń, egzystują w innym, nadprzyrodzonym świecie), między tym, co zakazane a tym, co dozwolone (np. w naszej kulturze alkohol dozwolony jest od lat osiemnastu), między okresem dzieciństwa a dorosłością, wreszcie - granice pomiędzy światami, tzn., według różnych wierzeń, między świa­ tem realnym a nadprzyrodzonym. Człowiek przekraczający niektóre z tych granic, znajdujący się w sytuacji medialnej, musi liczyć się z zakazem tabu, jeśli taki jest kulturowo ustanowiony. W tzw. kulturach tradycyjnych, odznaczających się względnie dużą spójnością systemów społecznego i wierzeniowego, płaszczyzny aktywności kulturowej skorelowane były ze sobą sie­ cią rytuałów i praktyk. Przykładowo, rytuałom inicjacyjnym, podczas których często używano 4 5 �146 GRZEGORZ DĄBROWSKI niebezpieczeństwo lecz raczej jako środek ochrony przed niebezpieczeństwem (por. Wasilewski 1990, s. 12). Nieprzestrzeganie tabu stwarza zagrożenie zarówno dla tego, kto lekceważy zakaz, jak i dla sacrum. Potwierdzeniem szczególnego znaczenia tabu w kulturze mogą być przytaczane przez Ernsta Cassirera uwagi na temat tego, że „istnieje wiele społeczeństw, które znają tylko jedno prze­ stępstwo: nieprzestrzeganie tabu" (1971, s. 183) oraz, że „nie ma społeczeństwa, które nie wypracowałoby systemu tabu" (tamże) . Dotychczasowe uwagi są istotne, gdyż tabu często bywa używane jako klucz do wyjaśnienia kontrolowanego użycia narkotyków w tzw. kulturach tradycyjnych i niepohamowanej ich konsumpcji w świecie Zachodu. „Fakt, że ludzkość od początku swej historii piła, jadła, paliła, wdychała i wstrzykiwała sobie substancje psychotropowe świadczy o tym, że stosowanie czegoś, co podnosi nastrój jest istot­ ną potrzebą człowieka jako gatunku, a nadto, że właśnie w skali gatunku przez długi czas nie zmniejszyło ono sukcesu ewolucyjnego. Wynika to stąd, że sub­ stancje wpływające na psychikę były stosowane w sposób ograniczony i zrytualizowany. Zażywano je bądź w trakcie obrzędów religijnych, bądź jako substancje «rekreacyjne», ale przyjmowane były ceremonialnie w szczególnych okolicz­ nościach. Nadużywanie ich i pobieranie poza tymi wyjątkami momentami było uważane za naganne, a często obłożone tabu" (Vertulani 1996, s. 22). Niemal we wszystkich kulturach tradycyjnych znano narkotyki (Lips 1957, s. 113). W Ameryce Łacińskiej i Ameryce Południowej np. istniało (istnieje) 6 7 środków odurzających, przyświeca intencja wprowadzenia młodzieży w świat dorosłych. W sen­ sie społecznym ruch odbywał się „do przodu". Jednak w płaszczyźnie religijnej chodziło o ruch „wstecz", do czasu mitycznego, do momentu stworzenia, kiedy to bogowie ustanowili obowiązu­ jący porządek rzeczy. Na tej podstawie J.S. Wasilewski stwierdził, że tabu odnosi się bezpo­ średnio do sacrum, do przeszłości, która nie jest historycznym ciągiem zdarzeń, tylko idealnym i „zawsze stałym" momentem początku (1990, s. 35). W sensie bardziej pragmatycznym - na co zwraca uwagę E. Leach - tabu służą do uporząd­ kowania świata poprzez wyeliminowanie wieloznaczności. „Tabu tnie przedmiot na wyraźnie określone porcje dzięki rozdzieleniu kategorii. Na przykład jest rzeczą ważną, by każdy z nas potrafił odróżnić «pozywienie» od «nie-pożywienia». Istoty ludzkie nie mogą dokonać takiego rozróżnienia kierując się instynktem [...]. W wyniku zakazania wątpliwych rodzajów potencjal­ nego pożywienia następuje pozytywne określenie tego, co jest już zupełnie jednoznaczne «pożywieniem»" (1986, s. 160). Jak wynika z literatury przedmiotu, zasada ta może również dotyczyć środków odurzających. Nie są to jedynie miejsca, gdzie narkotyk mógł być wręcz integralną częścią systemu wie­ rzeniowego, chociaż wiele grup żyjących w tej części świata wpisało narkotyk w kontekst własnej kultury. Np. Indianie Karibo z peruwiańskiej Amazonii, używają narkotyku o nazwie ayahuasca (Banisteriopsis caapi). Użycie napoju ayahuasca, y aje, jest podstawą system religijnego i medycz­ nego 72 plemion zamieszkałych lasy Amazonii (zob. Pankalla 2000, s. 83). Warto też wspomnieć o koncepcji W. La Barre'a, według której ludność paleo- i mezolityczna, która około 14 tysięcy lat temu przybyła z Azji Północnej do obu Ameryk, praktykowała szamanizm. W związku z tym znała techniki osiągnięcia ekstazy za pomocą środków halucynogennych (w przypadku północno-azjatyckiego szamanizmu chodzi o muchomora czerwonego, Amanita muscaria). Zdaniem La Barre'a, jest to przyczyna wyodrębnienia przez Indian (zwłaszcza środkowo- i południowo-amerykań­ skich) tak dużej liczby środków powodujących zmianę świadomości i wpływających na osiąg­ nięcie wizji (La Barre 1972, s. 272). 6 7 �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 147 wiele grup, które używają środków odurzających podczas ceremonii religijnych (rytuałów przejścia) lub w celach leczniczych. Zwykle takim ceremoniom prze­ wodziła osoba kompetentna (szaman, kapłan, medicine-man). Wymagane było również odpowiednie przygotowanie - cielesne i duchowe. Dobrym przykładem na rytualne użycie narkotyków jest inicjacja chłopców znana z południowej Kalifornii (plemiona Diegeño i Luiseño) Chociaż nie jest to model inicjacji, tylko przykład użycia narkotyku podczas inicjacji, warto poświę­ cić temu zagadnieniu nieco miejsca, uwzględniając kontekst użycia narkotyku. Otóż, w tej części Ameryki ważnym elementem kulturowym było doznanie wizji. U Indian kalifornijskich - jak pisze Tadeusz Dajczer - osiąganie tego stanu umysłu odnosiło się do konkretnego punktu ich mitologii, do czasu mitycznego, będącego w ich świadomości czasem snu. Dostąpienie stanu snu - wizji pozwoliło partycy­ pować w mitycznym czasie początków (1984, s. 46). Aby ten traumatyczny cel zrealizować, ludy dzisiejszej Kalifornii używały jako mediatora wywaru o nazwie toloacze, będącego odpowiednio przyrządzonym bieluniem (Datura inoxia). Najbardziej znacząca rola toloacze wiązała się z rytuałami inicjacyjnymi. Wizje, jakich doznawali inicjowani pod wpływem toloacze pozwalały na poznanie tajem­ nic tkwiących w micie plemienia, umożliwiały spojrzenie w przyszłość i w mitycz­ ną przeszłość, dawały poczucie „realnego" wejścia w świat wartości uznawanych przez grupę. Zapewniały poczucie pewności uzyskania mocy nadprzyrodzonej. Jednakowoż osiągnięcie wizji nie wiązało się tylko z wypiciem wywaru. Pomijając wymóg odpowiedniego przygotowania napoju, z zachowaniem wszelkich rytual­ nych rygorów jego preparacji, należy zaznaczyć, iż szczególny nacisk kładziony był na przygotowanie młodzieńców do rytuału przejścia. Obejmowało ono okres odosobnienia kandydata (nawet do roku), posty, wstrzemięźliwość od przyjemności, nauki inicjacyjne oraz rytuały oczyszczenia duchowego. Sam moment inicjacji nierzadko obfitował w elementy zadawania tortur fizycznych, mających doprowadzić wytrzymałość inicjowanego do granic możliwości. Przez symboliczne uśmiercenie rodził się on do roli dorosłej osoby. Przejście przez kolejne fazy inicjacji predestynowało do zażycia narkotyku i doświadczenia wizji jednoznacznych z poznaniem tajemnicy plemienia. Można przypuszczać, że strach przed bezpodstawnym użyciem narkotyku w społecz­ ności, która zorganizowała system rytuałów inicjacyjnych strzegących tajemnicy dostępnej po przeżyciu wizji powodował wstrzemięźliwość od tego typu używek (Dajczer 1984; zob. też Eliade 1997; Furst 1976, s. 134-145). Innym, bardziej znanym rytuałem związanym z użyciem narkotyku jest piel­ grzymka Huiczoli z Meksyku po peyotl (Lophophora williamsii). Indianie, pod przewodnictwem szamana - rnara'aka'me - pokonują trzystumilową trasę do Wirikuty, ich mitycznej krainy, gdzie rośnie peyotl, m.in. w celu włączenia nowych członków i odnowienia cyklu rocznego. Pielgrzymka ta wymaga wielu wyrzeczeń, a przystąpieniu do ceremonii peyotlowej towarzyszą liczne rytualne zasady, których spełnienie bywa warunkiem dostąpienia wizji, ale i ochroną przed złymi konsekwencjami, jakie może spowodować użycie peyotlu (por. Furst 1976, s. 134-145; Myerhoff 1997; Posern-Zielińska 1972). �148 GRZEGORZ DĄBROWSKI Powyższe przykłady pokazują, jak ważne, w kontekście tradycyjnego użycia narkotyku, są takie elementy jak odpowiednie przygotowanie, rytualne spożycie, przewodnictwo osoby uznanej przez innych za kompetentną do wykonywania podobnych praktyk. Nie bez znaczenia jest tu interes starszych członków grupy, polegający na tym, by młodzież wprowadzić w dorosłe życie zgodnie z tra­ dycją. Przybliżone przykłady wskazują też na włożony wysiłek i poświęcenie wymagane do tego by spożyć narkotyk - zwykle uznawany w tzw. tradycyjnych kulturach za tabu . Być może, występujące dziś w wielu krajach świata zjawisko narkomanii wynika z tego, że użycie narkotyku nie jest strzeżone przez zakazy tabu. Trudno rozstrzygnąć, czy jest to efekt deficytu religijności, postawy teologicznej, czy braku doświadczenia względem narkotyków, których użycie, w kulturze Zachodu, do niedawna nie miało tradycji (historii) . Ponadto, trudno jest mówić o jednolitej postawie członków społeczeństw wysokorozwiniętych w stosunku do środków odurzających. Narkotyk niekoniecznie stanowi tabu dla wszystkich. Przyczyną - zdaniem Max'a Gluckmanna - jest różnica między tzw. kulturami tradycyj­ nymi a współczesnymi, polegająca na odmiennym zakresie rytualizacji życia religijnego. W małych grupach plemiennych łatwiej utrzymał się w miarę jedno­ lity światopogląd. W społeczeństwach Zachodu natomiast, na skutek różnorod­ ności form życia świeckiego, mnogości interakcji międzyludzkich, wielości ról odgrywanych wobec różnych partnerów społecznych, wyobrażenia o świecie czy religii są zależne od wielu czynników. Stąd też trudno mówić o jednomyślnej postawie względem np. rytuału wprowadzającego młodzież w życie dorosłe. Każ­ dy, w zależności od grupy i miejsca, w jakim się wychowuje oraz przyszłości, jakiej dla siebie pragnie, przechodzi przez właściwe w jego sytuacji etapy. Nie zawsze odnoszą się one do sfery religijnej, tak jak to ma miejsce w przypadku inicjacji (zob. Buchowski 1993, s. 137). Trudno więc mówić o, funkcjonujących na zasadzie prawa zwyczajowego, „hamulcach" względem np. tabu, które jest m.in. ostrzeżeniem przed niebezpieczeństwem. Narkotyk nie jest używany w wa­ runkach rytualnej kontroli, jak to mogło mieć miejsce np. podczas inicjacji lub w trakcie obrzędu mającego na celu sakralną rewitalizację cyklu rocznego. Nawet 8 9 8 Pomijając fakt, że narkotyk zwykle bywa używany w medialnej fazie rytuału, warto dodać, że jego tabuiczny charakter podkreślają ambiwalentne określenia, jak również fakt, że często uważa się go za dobry środek mediacyjny w kontaktach z sacrum czy duchami przodków. Przy­ kładowo, halucynogen używany w Amazonii - ayahuasca - „powoduje doświadczenie wyjścia z ciała, wrażenia telepatyczne i mediumiczne oraz spektakularne wizje. Karibo nazwali ten święty napój również «małą smiercia», a jego właściwości budziły lęk" (Drury 1994, s. 70). Z kolei Inkowie uważali, że kokaina (Erythroxylon coca) w języku keczua: cocales i yungas - „[...] jest darem boskim i diabelskim wynalazkiem, lekiem skutecznym na wszystkie dolegliwości i zemstą ostatnich Inków na białych kolonizatorach" (Daszkiewicz 1996, s. 40). „Roślina ta towarzyszyła wszystkim ceremoniom religijnym" (tenże, s. 41); „Bez koki Indianie nie mieli prawa zbliżyć się do grobów, nie mogli również jednoczyć się z duchami przodków" (tamże). Poza nielicznymi przypadkami, zwykle w świecie artystów, użycie narkotyków na masową skalę rozpoczęło się dopiero w latach sześćdziesiątych ubiegłego stulecia (pomijając wykorzy­ stywanie narkotyków jako środka do produkcji leków używanych w medycynie). 9 �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 149 jeśli istnieją współczesne rytuały związane z narkotykami - ustanowione w ra­ mach subkultur narkomańskich i młodzieżowych - to występują one tylko w tych grupach. Wątpić jednak należy w ich regulująco-kontrolną skuteczność. Ważnym aspektem mającym wpływ na deficyt współczesnego rytuału włącza­ jącego młodzież w życie dorosłe jest tempo rozwoju kultury Zachodu, zmieniają­ cych się wciąż mód, standardów postępowania, czy metod edukacji. W wielu przy­ padkach dorośli, którzy nie nadążają za kolejną nowością przestają odgrywać rolę autorytetów. „Dziś młodość jest imperatywem kategorycznym wszystkich genera­ cji" (Finkielkraut 1992, s. 131). Trafną wydaje się być uwaga Jolanty Kaczurowskiej, która twierdzi, że narkomania nie jest chorobą dziecka, lecz patologią świata dorosłych (1993, s. 65) . Tym bardziej, że „narkoman - według jednej z kon­ cepcji - to młody człowiek, który sięgnął po narkotyki nie dlatego, że był chorym psychicznie czy degeneratem, lecz dlatego, że nie potrafił rozwiązać swoich problemów związanych z wejściem w dorosłe życie" (Malinowska 1985, s. 29) . Możliwe, że jednym z celów tradycyjnie rozumianych rytuałów przejścia było zapobieganie problemom towarzyszącym młodzieży w okresie dojrzewania, zaś religijno-rytualne zachowania, które w tzw. kulturach tradycyjnych towarzyszyły użyciu narkotyku, były efektem wielu lat, może wieków, doświadczeń przeka­ zywanych z pokolenia na pokolenie. Takich mechanizmów względem środków odurzających kultura Zachodu jak dotąd nie wytworzyła, chociaż nie brak na tym polu refleksji . 10 11 12 II Z punktu widzenia etnologii, nie ma prawd objawionych. Człowiek, w trakcie kulturowej działalności, sam ustala kanony postępowania. Mówiąc o rytuałach przejścia i ich formach, należy zająć podobne stanowisko. Właśnie MONAR jest dobrym przykładem stworzenia przez różne grupy zainteresowanych „stałego" modelu resocjalizacji, będącego kodyfikacją doświadczeń związanych z lecze­ niem osób uzależnionych od narkotyku. 1 0 Jak pisze Wojciech Wanat, narkotyki są współcześnie sposobem manifestowania przez młodzież własnej niezależności, pomimo, że środki te są zabronione przez prawo stanowione przez dorosłych , którzy traktują je jako tabu (1997, s. 55). „Narkomania jest przejawem niedostosowania społecznego młodzieży i bardziej ma cha­ rakter kulturowo-obyczajowy i społeczny niż medyczny" (Staniaszek 1985, s. 33). Często zwraca się uwagę na fakt niedostatecznej dbałości o wprowadzenie młodzieży do społeczeństwa, ze wskazaniem na podstawowe systemy wychowawcze: „Jak się ocenia, szerze­ niu się narkomanii wśród młodzieży nie są w stanie skutecznie zapobiegać rozwiązania prawnoadministracyjne i medyczne, odwołujące się głównie do ścisłej kontroli sprzedaży i dystrybucji środków odurzających. Skuteczna profilaktyka i terapia antynarkotykowa w skali ogólnokrajowej powinna raczej polegać na przeciwdziałaniu - metodami psychoterapeutycznymi - nerwicogennym zaburzeniom osobowości. Oprócz tego - zdaniem wielu autorów - należy dążyć do takiej organizacji życia codziennego, szkolnego i rówieśniczego, zwłaszcza w okresie dojrzewania [podkreślenie - G.D.], która by nie rodziła poczucia izolacji i deprywacji społecznej. Stany takie, jak wiadomo, często prowadzą do alkoholizmu, narkomanii i zachowań autodestrukcyjnych" (Kojder 1976, s. 179). 11 12 �150 GRZEGORZ DĄBROWSKI Analiza procesu resocjalizacji prowadzonego w MONAR-e jest próbą zwróce­ nia uwagi na fakt tworzenia swego rodzaju rytuału przejścia przez ludzi żyjących w warunkach kultury współczesnej. Sama rytualizacja zachowań mających na celu skuteczne wyjście z nałogu narkotykowego wydaje się natomiast być reak­ cją typu ludowego. Porównanie struktury rytuału przejścia, znanej z opisów etnograficznych i uznanej przez badaczy za kategorię kulturową, z mechanizmami reakcji współczesnego świata wydaje się zasadne, zwłaszcza w płaszczyźnie antropologicznej metarefleksji. Jak pisał Claude Lévi-Strauss: „Dopiero ewolucja naszej wiedzy i uświadomienie sobie nowych problemów sprawiły, że w trybie życia, praktykach i wierzeniach, które przedtem traktowaliśmy z góry, dostrze­ gamy obiektywną wartość i znaczenie moralne" (1993, s. 38). Francuski etnolog miał tu m.in. na myśli brak pokory zdobywcy kontynentów, ale i człowieka współczesnego, który - często w imię rozwoju techniki i podniesienia warunków życia - zapomniał o szanowaniu tradycyjnych systemów rytualno-wierzeniowych, zarówno ludów podbijanych, jak i własnych. Był to efekt wcześniejszego nie­ dostrzegania ich pragmatycznej wartości. Pragmatyzm ów nakazuje zachowanie własnej tradycji, co jest warunkiem przetrwania danej grupy. Nakazuje on także włączenie zakazów do systemu prawa zwyczajowego, zwykle posługującego się takimi narzędziami, jak sankcje nadnaturalne. Brak tak pojmowanych zakazów w stosunku do narkotyków (pomijając różnego typu ustawy) jest, być może, jedną z głównych przyczyn problemów współczesnego świata - w tym Polski - z niekontrolowanym ich użyciem przez młodych ludzi. Warto więc przyjrzeć się dokładnie procesowi resocjalizacji byłych narkoma­ nów, jaki wypracował w Polsce MONAR. Przykłady z historii tej instytucji wska­ zują, że powodzenie kuracji odwykowej jest związane z przejściem przez ustalony (w trakcie doświadczeń grupowych poprzedników) proces „włączania" jednostki do społeczności MONAR-u. Warunkiem sukcesu jest pokonanie poszczególnych etapów leczenia, z zastosowaniem się do obowiązujących reguł, których przestrze­ ganie leży wyłącznie w interesie osoby podejmującej próbę wyjścia z nałogu. Grupę osób używających narkotyki, a będących najczęstszymi rezydentami ośrodków MONAR-u, dla celów tej analizy można ograniczyć do tzw. „ćpun ó w " . Ich uzależnienie i często degeneracja psycho-fizyczna nastąpiły wskutek długoterminowego (nałogowego) „brania" narkotyków, głównie preparowanych z maku lekarskiego (Papaver somniferum). Do najbardziej znanych i nielegal­ nie używanych narkotyków z tej grupy należą: opium, morfina, heroina (grupa narkotyków twardych). Wśród osób, dla których zorganizowano pierwsze 13 14 13 Uzasadnieniem tego wyboru jest fakt, że MONAR został zorganizowany głównie dla ludzi z tej grupy i znaczna część jego historii i doświadczeń wiąże się z osobami uzależnio­ nymi od opiatów. Nazwa MONAR związana jest z ośrodkiem terapeutycznym dla osób uzależnionych w Gar­ wolinie, który funkcjonował przy Stołecznym Zespole Neuropsychiatrycznej Opieki Zdrowotnej dla Dzieci i Młodzieży. Założycielami tej placówki byli: Ewa Andrzejewska i Marek Kotański. W 1978 roku (15.X.) powstał też niezależny ośrodek w Głosko wie (dawne woj. siedleckie), zorganizowany własnym sumptem przez pracowników MONAR-u i narkomanów odbywających 1 4 �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 151 placówki MONAR-u oraz następnych uzależnionych, którzy tam trafili, szcze­ gólnie popularna była tzw. „polska heroina", potocznie nazywana „kompotem". Narkotyk ten produkowali głównie sami narkomani w warunkach domowych, wykorzystując słomę z maku lekarskiego. Używanie wymienionych narkotyków bardzo często prowadzi do degradacji jednostki, zarówno w płaszczyźnie społecznej, jak i moralnej, nie mówiąc już 0 nieodwracalnych zmianach fizjologicznych systematycznie zatruwanego orga­ nizmu. Jednak, jak pokazuje praktyka MONAR-u - Marka Kotańskiego - łatwiej wyleczyć narkomana z bardzo długim „stażem brania", niż osobę dopiero roz­ poczynającą „przygodę" z narkotykiem. „Wydawałoby się, że kiedy stopień zaawansowania jest jeszcze znikomy, powinno być łatwiej i , że ludzie mają największe szanse wyjścia. Nie jest tak jednak. Nie dotarli oni bowiem do najmroczniejszych obszarów narkomanii, nie osiągnęli dna, często nie zaznali jeszcze tego, co jest już udziałem długoletnich narkomanów: upodlenia, rozpaczy 1 męki powolnego konania" (Kotański 1984, s. 24). Myśl ta i zawarte w niej określenia („osiągnięcie dna", „upodlenia", „rozpa­ czy i męki powolnego konania") sugerują, że przy interpretacji zjawiska narko­ manii w kontekście wspomnianego deficytu współczesnych rytuałów przejścia (inicjacji) w świecie Zachodu, należałoby zwrócić uwagę właśnie na moment „powolnego konania" i „upodlenia" narkomana. Wskazuje on bowiem na sankcjo­ nującą moc wcześniejszego doświadczenia. Własne przeżycia osoby uzależnionej, związane z ciągłą pogonią za narkotykiem, doświadczanymi stanami „głodu nar­ kotykowego" i wynikającym z tego cierpieniem, są nie tylko historią jej uzależ­ nienia, ale i egzemplifikacją tego, co może nastąpić wskutek przerwania absty­ nencji. Najważniejszą sankcją zabraniającą ponownego użycia narkotyku staje się więc doświadczenie (zwykle rozpoczęte i przebyte w okresie dojrzewania). Brak tego typu sankcji (symbolicznych, np. w postaci rytuału) może kores­ pondować z niedostatecznym przygotowaniem dorosłej części społeczeństwa do zagwarantowania młodzieży oparcia w okresie dojrzewania. Jest prawidłowością, że pierwsze sięgnięcie po narkotyk (tzw. inicjacja narkotykowa) następuje właśnie w tym okresie. „Narkomania jest chorobą ludzi młodych i zaczyna się najczęściej w jednym z trudniejszych okresów życia człowieka - w okresie dojrzewania. Wyniki badań wielu autorów na ogół wskazują, że większość narkomanów rozpoczęła zażywanie narkotyków przed ukończeniem 16-17 lat" (Łuczak 1995, s. 74). Według wielu autorów zorientowanych na psychologiczne leczenie. Był to stojący na uboczu podniszczony dworek z przyległymi do niego 30 ha ziemi upraw­ nej. Następne ośrodki (w Zaczerlanach - woj. białostockie, Zbicku - woj. opolskie, Sokolnikach - woj. łódzkie, Zapowiedniku - woj. gdańskie, Gondynkach - woj. suwalskie, Wrocławiu, Marianówku - woj. koszalińskie, Różnowicach - woj. pilskie, Mysiałkowicach - woj. jeleniogórskie) powstawały na tej samej zasadzie. Zwykle adaptowano na potrzeby ośrodka odwykowego opusz­ czony budynek, dzięki czemu osoby uzależnione, tam trafiające, miały dużo pracy i obowiązków, które pozwalały im nie myśleć o narkotyku. Wymienione ośrodki prezentują najstarszą i zasadniczą formę działania MONAR-u, polegającą na leczeniu i resocjalizacji. MONAR współpracuje z inny­ mi ośrodkami terapeutycznymi w Europie (Firlit 1990, s. 61 i 76; Kotański 1984a, s. 16). �152 GRZEGORZ DĄBROWSKI i pedagogiczne wyjaśnienie zjawiska narkomanii, jest to związane z emocjonal­ nymi problemami tego momentu życia. Przyczyną użycia narkotyku może być chęć imponowania bądź zamiar uzyskania aprobaty grupy rówieśników, niezro­ zumienie ze strony innych, potrzeba przezwyciężenia własnej nieśmiałości, brak autorytetów w najbliższym otoczeniu (rodzina, szkoła), kryzys wartości, czyli poddanie w wątpliwość ideałów młodzieńczych, w zderzeniu z rzeczywistością świata dorosłych, brak zajęć rozwijających ciekawość świata, chęć doświadcze­ nia „innych stanów" umysłu, znanych z opowiadań kolegów i literatury, czy wreszcie ucieczka przed bieżącymi problemami, likwidacja „bólu istnienia", jak i „niecodzienna" rozrywka (zob. Kowalski 1984, s. 9-10; Łuczak 1995, s. 8-20; Niewiedział 1993, s. 58-60; Rybczyńska 1993, s. 91; Ślusarczyk 1983, s. 39). Można sformułować tezę, że rytuały przejścia, takie jak inicjacja, organizo­ wane w tzw. społeczeństwach tradycyjnych, a związane z okresem dojrzewania, miały na celu m.in. niedopuszczanie do podobnych „patologii". Warto przy­ pomnieć, że obok nauki mitologii plemienia, zwyczajów, norm, zdobycia władzy dotyczącej przyszłego zajęcia (np. szereg praktyk związanych z myślistwem) inicjowany zyskiwał status dorosłego członka społeczności z określeniem wszel­ kich relacji matrymonialnych, hierarchicznych, dowiadywał się, jakie są jego prawa i obowiązki, co wolno robić a co jest zakazane etc. Dodatkowo, jeżeli w danej kulturze wykorzystywano w rytuale właściwości narkotyku, inicjowany dowiadywał się, jaki do tego typu środków odurzających ma być stosunek. Zwykle inicjacje wymagały odpowiedniego przygotowania, olbrzymiej siły ducha i wytrzymałości fizycznej. Osoba poddawana takiemu rytuałowi była świadoma cierpienia grożącego za nieprzestrzeganie norm i tabu kulturowych. Inicjacje były kulturowym pomostem między młodzieżą a światem dorosłych. Warto przy­ pomnieć, że większość rytuałów inicjacyjnych podkreśla symboliczną śmierć osoby inicjowanej i jej nowe narodziny. W warunkach kultury współczesnej owa symboliczna śmierć nie występuje z taką wyrazistością, jak miało to miejsce w świecie tzw. kultur pierwotnych. Istnieje natomiast rzeczywiste ocieranie się 0 śmierć. Przykładów dostarczają pamiętniki i wypowiedzi byłych narkomanów. 1 tak, Barbara Rosiek, w książce Pamiętnik narkomanki, zapisuje następujące refleksje: „Jestem dzieckiem śmierci, którą noszę w sobie. Jestem swoją własną samozagładą. Ale jeszcze jestem. Czasami tylko przychodzi taka myśl, żeby sobie pożeglować bez powrotu. Na drugą stronę tęczy. Ale tu szaro i smutno. Mam na lewym przedramieniu wypalone piętno. Piętno śmierci" (1997, s. 72). W innym miejscu autorka pisze: „Umarłam za życia, automat bez woli uczuć" (tamże, s. 144); „Kiedyś chciałam popełnić samobójstwo, bo nie miałam siły, by prze­ trzymać realny świat. Ale odkąd poznałam tajemnicę, umieranie stało się tylko jedną chwilą uniesienia" (tamże, s. 175). Inni byli narkomani, którzy woleli zachować anonimowość, a których wypowiedzi zostały zamieszczone w książce Jerzego Siczka - Zmartwychwstali, stwierdzają: „Uważam, że grzanie nic mi 15 1 5 Grzanie - potoczne wśród narkomanów określenie intoksykacji. Bierze się stąd, że „kom­ pot", zanim będzie gotowy do aplikacji, musi zostać podgrzany. �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 153 nie dało. Może jedynie to, że wiem, co jest po tamtej stronie granicy" (Siczek 1987, s. 155). Inna osoba, której list został zamieszczony w tej książce, pisze: „Nie mogłam sobie darować, że byłam aż tak głupia, że dałam się oszukać, że byłam słaba, że na te 5 lat umarłam" (tamże). Sam Siczek tak charakteryzuje pojęcie śmierci u narkomanów: [ludzie ci] „[...] umierają codziennie na raty, odsunięci na margines naszego «normalnego życia»" (tamże, s. 9); „[...] otarli się już nieraz o śmierć: koledzy umierali na ich obojętnych oczach albo oni sami umierali wielokrotnie, ratowani w ostatniej chwili z zapaści po przedawkowaniu, z ciężkich powikłań pracy całego wycieńczonego narkotykiem organizmu" (tam­ że, s. 72-73). Doświadczana przez narkomanów „śmierć", czy - mówiąc inaczej - ciągłe ich ocieranie się o nią, nie jest zatem nutą metaforycznej refleksji two­ rzonej po to, by porównać „okres ćpania" do czegoś, co - zwłaszcza dla człowieka Zachodu - jest metonimia stanu bardzo niepożądanego i w trakcie ewolucji stop­ niowo odsuwanego (por. Aries 1992). Śmierć dla narkomana to również fizjolo­ giczne i bardzo realne objawy - zapaść, śmierć kliniczna, chociaż - jak pisze tera­ peuta Czesław Cekiera: „Postawa narkomanów do śmierci jest bardziej tolerancyjna niż alkoholików. Narkomani traktują śmierć jako «wybawienie od cierpień, dobro dla wielu ludzi, odpoczynek, rzecz naturalną, obowiązek wobec natury, następstwo życia, finisz». Wypowiedzi o śmierci ujmowane są w kategoriach bardziej pogod­ nych i pozytywnych; poza kilkoma wypowiedziami nie zawierają elementów lęku, strachu, chociaż z natury każdego napawa ona niepokojem, «śmierć jest... piękna, jest początkiem nowego życia»" (1982, s. 119). Śmierć, czy okres narkomański, w odczuciach narkomanów cechuje się medialnością, jak wszystko co znajduje się na „granicy" - połączeniu dwóch świa­ tów. Barbara Rosiek miała ochotę udać się „na drugą stronę tęczy", narkoman cytowany przez Siczka dowiedział się „co jest po tamtej stronie". Wypada do­ dać, że podczas inicjacji sensu stricte symboliczna śmierć była podkreśleniem mediacji, przechodzenia z jednego stanu w drugi, umierania jako dziecko i bu­ dzenia się jako osoba dorosła. Był to kulturowo uwarunkowany i pożądany stan, a nie efekt niemocy - jak ma to miejsce dzisiaj - wobec narkotyku. Być może symboliczne doświadczenie śmierci, niezależnie od kultury, jest potrzebne czło­ wiekowi w okresie dojrzewania. Śmierć jednak jest usuwana z kultury masowej w wyniku hedonistycznych postaw współczesnego człowieka. Zatem „osiągnięcie dna", „upodlenia", odczuwanie „rozpaczy i męki powol­ nego konania", w przypadku wielu osób, które trafią do ośrodków MONAR-u, jest, być może, warunkiem podjęcia decyzji o leczeniu, po to, by nie powta­ rzać więcej „złych doświadczeń". Chęć życia pozwala niektórym narkomanom zdobyć się na „walkę z nałogiem". Jak pokazuje doświadczenie, dla długoletnie­ go narkomana „powrót do życia" nie jest rzeczą prostą. Jak twierdzi Kotański: „[...] narkomana trzeba nauczyć żyć od początku" (1984, s. 39). Zadaniem MONAR-u jest sprawić, by ta nauka była skuteczna. 16 1 6 „Człowiek, który zaczął brać narkotyki i wszedł na drogę przestępstwa musi zrozumieć, że pozostał daleko od jakichkolwiek norm etycznych" (Kotański 1984a, s. 24). �154 GRZEGORZ DĄBROWSKI Choć MONAR cechuje się znaczną elastycznością przeprowadzania reso­ cjalizacji, wypracowany tam został stały model działania w tym względzie . Narkoman, który zdecydował się podjąć leczenie nie trafia wyłącznie w ręce lekarzy, psychologów czy psychiatrów. Staje przed społecznością - mini wspól­ notą, złożoną głównie z narkomanów mających za sobą pewien okres leczenia i abstynencji. Opiekę nad postępowaniem społeczności sprawują osoby profesjo­ nalnie do tego przygotowane. Takim opiekunem - wychowawcą był przede wszystkim Marek Kotański. Obok dyplomowanych wychowawców ważną rolę odgrywają byli narkomani, którzy przeszli przez cały proces resocjalizacji w MONAR-ze. Są to tzw. „neofici", postacie ważne, gdyż symbolizują możli­ wość wyjścia z nałogu. Społeczność sprawuje najwyższą władzę. Ona decyduje o przyjęciu osoby wykazującej chęć leczenia, planuje i rozdziela prace przewi­ dziane i konieczne do wykonania, kontroluje przestrzeganie zasady abstynencji, pomaga tym, którzy tej pomocy potrzebują, a nie radzą sobie z nową sytuacją, wykazując jednak chęć zerwania z nałogiem. I choć bardzo dużo zależy od woli jednostki to grupa reguluje swoisty system prawa, jaki obowiązuje w trakcie pro­ cesu resocjalizacji . Ustalone w MONAR-ze zasady prawa, leczenia i życia są „[...] efektem doświadczeń i przemyśleń wielu osób leczących się i wychowaw­ ców, począwszy od pierwszych dni wspólnego życia społeczności" (Siczek 1987, s. 69) w danym ośrodku. Dla przykładu, w ośrodku w Zaczerlanach generalnymi zasadami są: bezwzględna abstynencja narkotykowa (lekowa), alkoholowa i ni­ kotynowa oraz zakaz kontaktów seksualnych do końca szóstego miesiąca pobytu (kuracja trwa dwa lata), praca fizyczna dla dobra ośrodka i społeczności, nie­ stosowanie przemocy wobec innych, poszanowanie cudzej własności. Złamanie którejś z tych zasad jest równoznaczne z wypisaniem z ośrodka . Warunkiem przyjęcia jest przejście kuracji odwykowej w jakimkolwiek szpitalu lub prze­ bycie niezbędnego okresu abstynencji (ok. dwóch tygodni); (tamże, s. 166). Chociaż społeczność MONAR-u cechuje demokracja, to istnieje hierarchiczny jej podział. Wynika on z konieczności pokonania kolejnych etapów określają­ cych status jednostki, a zatem i jej prawa. 17 18 19 17 „System Głoskowa [pierwszy ośrodek MONAR-u - G.D.] jest bardzo elastyczny. Istnieje w nim wiele zasad, ale istnieje też wiele wyjątków - i dopiero to wszystko razem składa się - o paradoksie! - na żelazny, spójny i konsekwentny program leczenia narkomanów" (Kotański 1984a, s. 21). Ważnym elementem jest gra czyli grupowa konfrontacja jednostki i grupy, coś w rodzaju publicznej spowiedzi a zarazem nauki szczerości, która jest jednym z ważniejszych elementów budowy nowej osobowości narkomana (por. Kotański 1984, s. 15). Pierwowzór gry pochodzi z Synanonu, amerykańskiej wspólnoty leczącej narkomanów, na której wzorował się MONAR. W myśl zasad Synanonu, w odróżnieniu od MONAR-u, pacjenci, jeśli chcieli, mogli nie opusz­ czać ośrodka po odbytej terapii. Był to jeden z powodów, dla których ten psychoterapeutyczny ruch o początkowo świeckim charakterze i humanistycznej ideologii przekształcił się w centrali­ stycznie zarządzaną i zwartą organizację o charakterze sekty religijnej. Głównym zarządcą i ideo­ logiem był założyciel tej instytucji - Charles Dederich (por. Doktór 1994, s. 17). W Głoskowie, gdy ktoś złamał tę zasadę, mógł usłyszeć słowa: „Stary, masz 50 złotych na bilet i trzy minuty na opuszczenie ośrodka" (Kotański 1984a, s. 21). 1 8 1 9 �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 155 Przyjmowany do ośrodka narkoman „staje" przed społecznością, która decy­ duje o tym, czy wykazuje on odpowiednią motywację do walki z nałogiem. „Kan­ dydat musi opowiedzieć o dnie ludzkiego życia" (Kotański 1984, s. 16). Osoba przyjęta rozpoczyna etap nazwany „nowicjatem". Trwa on zwykle minimum trzy miesiące. Nowicjusz musi obciąć włosy, a prywatne, „normalne" ubranie zmie­ nić na drelich roboczy. W drelichu tym musi chodzić przez cały okres nowicjatu. Jeżeli wychodzi na zewnątrz (pod opieką) do lekarza, szkoły, ma mieć na sobie drelich. Zdaniem Kotańskiego „[...] noszenie drelichów ma wartość symboliczną jakby pewnego rodzaju skóry, którą zrzuci, gdy stanie się inny" (tamże, s. 33). Z antropologicznego punktu widzenia, obcięcie włosów i pozbycie się ubrania ma (oprócz symbolicznej) wartość uniwersalną. Wszakże inicjowanych pozba­ wiano części ciała oraz odzienia, które miało związek z przeszłością. Praca, zwykle ciężka, fizyczna, jest jedną z głównych zasad MONAR-u . Nowicjusz wykonuje prace wymagające od niego olbrzymiego wysiłku. Wyzna­ czaniem zajęć zajmuje się społeczność. Przykładowym zajęciem nowicjusza jest czyszczenie toalet, opróżnianie i mycie szamba, czyszczenie stajni. Czas pracy zwykle przekracza osiem godzin, by osoba przechodząca pierwszy etap leczenia nie myślała o niczym innym, niż odpoczynek . Nowicjusz musi często pracować więcej niż inni. Jest to swoista „próba" wytrzymałości i chęci stania się przez nowi­ cjusza „nową osobą. Stosowane są również „próby" natury psychicznej; mają one miejsce podczas zebrań społeczności. Poza dyskutowaniem bieżących problemów, nowicjuszowi zadaje się wówczas wiele pytań, wychwytuje się wszelkie przejawy jego słabości, zarzuca się kłamstwo itp., po to, by mógł uświadomić sobie, ile stra­ cił przez nałóg (por. Kotański 1984, s. 15). Celem tych praktyk jest zniszczenie psychiki narkomana, „[...] pokazanie mu, że jest zerem" (Kotański 1984a, s. 24). Znamienne, że postawę nowicjusza najlepiej mogą zweryfikować właśnie narko­ mani, którzy przeszli „gehennę oczyszczania". Oni też mogą zadawać najbardziej okrutne pytania „[...] niszczące osobowość narkomana" (tamże, s. 15). Następstwem przejścia „nowicjatu" jest przywdzianie „normalnego ubrania", skrócenie czasu pracy i możliwość decydowania o wykonywanym zajęciu - czę­ sto wedle profesji, zamiłowania, zdolności i efektywności, co jest zauważane i akceptowane przez społeczność. Przykładowo, ktoś, kto lubi pracować w ogro­ dzie robi to, ktoś, kto lubi zwierzęta - opiekuje się nimi. Jest to drugi etap reso­ cjalizacji, który trwa około roku. Jednostka staje się „domownikiem". Zwiększa się jej udział w życiu towarzyskim, może zabierać głos w istotnych dla wszyst­ kich sprawach i - co ważne - zezwala się jej na częste wychodzenie z ośrodka w towarzystwie opiekuna. „Jest to okres uczenia się dostrzegania fajnych rzeczy w codziennej rzeczywistości, moment, w którym przyjdzie czas na pierwsze zadowolenie z siebie" (Kotański 1984a, s. 27). 20 21 2 0 „Praca jest jednym z najważniejszych elementów terapii i podstawowym obowiązkiem każdego pacjenta" (Kotański 1984, s. 22). „Mówimy tak: «Ciężko ci, ciężko ci pracować osiem godzin? Ciężko. No to będziesz pra­ cował 12 albo 16»" (tamże, s. 25). 2 1 �156 GRZEGORZ DĄBROWSKI Ostatni etap leczenia w MONAR-ze wiąże się z uzyskaniem tytułu „monarowca", czyli pełnoprawnego członka społeczności, który w najwyższym stop­ niu ponosi współodpowiedzialność za przebieg wszelkich procesów dotyczących leczenia i ośrodka. „Monarowcem" zostaje się co najmniej po roku pobytu w ośrodku. Osoba taka może, wręcz musi, wychodzić na zewnątrz, wykonywać prace poza ośrodkiem i uczyć się. Może również założyć rodzinę. Zdaniem Kotańskiego, jest to okres najtrudniejszy, gdyż osoba będąca „monarowcem" „[...] musi zaczynać żyć na własny rachunek" (tamże). Około dwuletni okres pobytu w ośrodku MONAR-owskim jest trudną do prze­ bycia drogą w kierunku abstynencji (wielu narkomanów decyduje się prędzej czy później na opuszczenie tej swoistej „wspólnoty"). Wskazując na podobień­ stwo procesu resocjalizacji wypracowanego przez MONAR do rytuału przejścia (inicjacji) warto przytoczyć jeszcze jedną wypowiedź Kotańskiego: „Aby zwięk­ szyć prawdopodobieństwo sukcesu terapeutycznego trzeba przeprowadzić wycięcie tkanki rakowej [jest nią skłonność do narkotyku - G.D.] w sposób bezwzględny [...] trzeba wiercić w chorej psychice, mimo że pacjent wije się i krzyczy, stosując cały arsenał przekonywujących środków, że on naprawdę już wszystko zrozumiał i wie jak postępować" (1984, s. 21). Warto podkreślić, że metody MONAR-owskiej resocjalizacji są efektem wielu doświadczeń - tak terapeutów, jak pacjentów. Według Kotańskiego, schemat ten „stworzyło życie" (1984a, s. 28). Cechuje go konieczność zaznaczania metaforycznej śmierci byłego narkomana - „zniszczenie" jego narkomańskiej (dawnej) osobowości, by mógł narodzić się jako nowa osoba . Zatem za podstawowy czynnik kreujący stan resocjalizacji MONAR-u można uznać zdobycie pewnego doświadczenie, czy raczej sumy doświadczeń wielu osób. Czy jest to jednak tylko doświadczenie? Sugerowałbym, aby przypadek MONAR-u określić raczej jako „ludowy sposób reagowania", dostrzegalne są tu bowiem podobieństwa strukturalne między metodą resocjalizacji MONAR-u a schematem rytuału przejścia (inicjacji), znanym z tzw. kultur tradycyjnych. W jednym i drugim przypadku chodzi o moment przejścia, zmianę statusu (nawet osobowości), o uśmiercenie starej i stworzenie nowej osoby. O egzemplifikację sankcji określających stosunek - jeśli już nie do narkotyku, który w świecie Zachodu nie jest obwarowany sakralnymi zakazami tabu, to - do praw i zasad obowiązujących w społeczeństwie. Różnice dotyczą natomiast wspomnianego już faktu, że w przypadku tradycyjnych rytuałów przejścia następuje „włącze­ nie" młodzieży do społeczeństwa, a w przypadku osób trafiających do MONAR-u chodzi o „ponowne włączenie" do społeczeństwa byłych narkomanów, po uprzednim ich „włączeniu" do wspólnoty tegoż ośrodka. Ponadto, w przypadku tradycyjnie rozumianej inicjacji moment symbolicznej śmierci, zaznaczany za 22 2 2 Warto zaznaczyć, że prowadzone w MONAR-ze metody resocjalizacji często są przedmio­ tem ostrej krytyki: „Twarde zasady funkcjonowania ośrodka [w Głoskowie - G.D.] rodziły wiele kontrowersji, krążyły legendy o wręcz «faszystowskich» metodach [tam] panujących [...]" (Firlit 1990, s. 61). �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 157 pomocą tortur fizycznych i czynników wpływających na psychikę inicjowanego, był tylko jej metaforą. Natomiast osoby trafiające do MONAR-u ocierały się o śmierć realnie, zanim trafiły na leczenie (zanim „jeszcze nie" stały się nowym człowiekiem, a „już nie" były osobami sprzed momentu podjęcia decyzji o lecze­ niu). Będąc już w ośrodku, musiały one przebyć całą serię prób w celu nabycia nowego statusu - „domownika", a później „monarowca". W tzw. społeczeństwie tradycyjnym to pełnoprawni jego członkowie dawali przyzwolenie na odseparo­ wanie, a po odpowiednim czasie kulturowo ustalonej mediacji związanej z rytua­ łem przejścia - na włączenie inicjowanego do zbiorowości. W przypadku świata zachodniego, społeczeństwo nie zmusza do obrania narkomańskiej drogi (przynaj­ mniej bezpośrednio), ale i nie zawsze chętnie przyjmuje byłego narkomana. Bez względu na różnice i podobieństwa oba opisane warianty „procesów" przejścia - tradycyjny i współczesny - są najprawdopodobniej wynikiem wcześ­ niejszych doświadczeń, czy to związanych z procesami adaptacyjnymi w tzw. kulturach tradycyjnych, czy też tych, które osobom związanym z MONAR-em pozwoliły wypracować ich własne metody leczenia narkomanii. W przypadku MONAR-u jest to szczególnie widoczne. Być może konieczność „ponownego" (pierwszego) „włączenia" narkomanów do społeczeństwa jest właśnie efektem wspomnianego deficytu współczesnego rytuału przejścia. Co ważniejsze, spo­ soby leczenia (nie zapobiegania), jakich dostarcza opisany przykład wskazują na to, że na oczach współcześnie żyjących dokonuje się proces symbolicznego kumulowania doświadczeń, z których w sposób spontaniczny rodzi się pewien rytuał „włączenia" do społeczeństwa przez MONAR, co w konsekwencji ma pro­ wadzić do rozpoczęcia „normalnego" życia osób, które „przeszły przez śmierć". Być może rytuał symbolicznej śmierci, znany z tzw. kultur tradycyjnych, jest po prostu przestrogą przed niestosowaniem się do ustalonych norm społecznych wynikających z doświadczenia. Taką normą może być odpowiednie zachowanie się pierwotnego myśliwego w potyczce z drapieżnym zwierzęciem. Myśliwego, który przechodząc przez rytuał inicjacji doświadczył ceny symbolicznej śmierci, będącej skodyfikowaną w micie mądrością uczącą metod właściwego postępo­ wania. W przypadku Indian kalifornijskich, którzy dla celów inicjacji wykorzy­ stywali silny halucynogen Datura inoxia, była to mądrość regulująca ich stosu­ nek do tabu kulturowego. Takim tabu jest m.in. narkotyk, który w polskiej tradycji jest przybyszem z zewnątrz (doświadczenie Zachodu w tej dziedzinie jest mniejsze niż np. wśród społeczności indiańskich). Nabywanie określonego stosunku do tego środka na gruncie kultury współczesnej bywa okupione cier­ pieniem. Jak dotąd, efektywne w niektórych przypadkach bywa jedynie leczenie, będące synonimem „włączenia" (ale ponownego) do społeczeństwa, poprzez uprzednie wejście byłego narkomana do społeczności MONAR-u. Być może jest ono także synonimem potrzebnego w tej sytuacji współczesnego rytuału przejścia. Czy istnienie takiego rytuału zminimalizowałoby problem narkomanii? Możliwe, że tak, choć tylko rzeczywistość mogłaby zweryfikować ten pogląd. Posiłkując się raz jeszcze doświadczeniem Kotańskiego, warto przedstawić przytaczaną przez niego metaforę drogi, jaką musi przejść narkoman w procesie �158 GRZEGORZ DĄBROWSKI resocjalizacji. Droga ta przedstawiana jest jako przejście przez przełęcz górską z dobrym przewodnikiem. „Dobra droga to taka, która nie oszczędza, jest prze­ paścista i prawie niemożliwa do przejścia. Żeby tego dokonać trzeba ostro iść [...]. Zbyt ostra droga jest nie do przejścia dla niewprawnych, ale wybranie z kolei zbyt łatwej powoduje, że nie uczy się narkomana chodzić po górach i wcześniej czy później spadnie on w przepaść" (1984, s. 21-22). Może taka droga potrzebna jest współczesnym nastolatkom, którzy jeszcze nie zdążyli zetknąć się z narkotykami? Ci, którzy przeszli z sukcesem, wypowiadają się w następujący sposób: „Le­ czenie zakończyłem rok temu. Wypadło to w dniu moich urodzin i były to moje nowe urodziny" (Siczek 1994, s. 142); „Przyszedł jednak dzień, kiedy mogłem się oczyścić. Było mi ogromnie ciężko, ale czułam się wolna, zaczęłam żyć" (tamże 1987, s. 156); „MONAR dał nowe życie" (tamże, s. 164). Podobnych wypowiedzi nie ma potrzeby mnożyć. Uciekając się raz jeszcze do spostrzeżeń Kotańskiego, można jedynie dodać, iż - jego zdaniem - wyleczenie z nałogu jest równe zmartwychwstaniu (Kotański 1984, s. 16), które okupione zostało serią trudnych do przebycia prób „z samym sobą". Prób poprzedzonych wcześniej­ szym widmem realnej śmierci, która dla osoby „wyleczonej" jest przestroga i być może główną sankcją, by zachować abstynencję. Idea wyjścia z nałogu, realizowana przez MONAR, jest jednak nieco utopij­ na, gdyż wiele osób wychodzących z ośrodka po odbytej kuracji napotyka na liczne problemy wynikające ze zderzenia z „normalnym" światem. Często ludzie ci ponownie sięgają po narkotyk. Powodem jest piętno narkomana w społeczeń­ stwie, ale też szczerość i uczciwość - jak wielokrotnie podkreśla Kotański - których uczy MONAR, i które są jednym z warunków pokonania nałogu. Jeden z pracowników i ideologów MONAR-u powiedział: „Być może stanie się kiedyś, a może właśnie staje się na naszych oczach rzecz najbardziej zaskaku­ jąca: ci ludzie, najbardziej słabi i chorzy w naszej rzeczywistości, znajdą w sobie dość siły, aby wyleczyć nie tylko siebie, ale też przyczynić się do zdrowia całego społeczeństwa, do którego powracają, tak ciężko konfrontując swoje nowe zasady życia z codziennością. Jeśli tak się stanie, to właśnie przez przywracanie wzorów postaw normalnych i oczywistych, a gubionych od lat" (Siczek 1987, s. 9). Czy powyższa wypowiedź jest idealizacją narkomana, czy krytyką społeczeństwa? Nie sposób odpowiedzieć. Być może jest ona jednym i drugim. Na pewno w wielu dziedzinach i sposobach życia światopogląd człowieka współczesnego różni się od tego, jaki charakteryzował ludy, które stosowały rytuały przejścia i inne rytuały odnoszące się do sacrum . Paradoksalnie jednak, ten sam czło­ wiek współczesny zwrócił uwagę, że zawarta w paradygmacie „magiczno-religijnym" wiara w upodmiotowienie świata ma m.in. cel pragmatyczny . Wracając do głównej, sformułowanej tu tezy, należałoby zapytać, czy istotnie deficyt odpo­ wiedniego rytuału przejścia (inicjacji) jest przyczyną niekontrolowanego użycia 23 24 Nie jest to jednoznaczne z tym, że żyli w Złotym Wieku i nie mieli problemów. Szerzej na ten temat zob. Dąbrowski 2001. �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 159 narkotyków? Jest to problem zbyt złożony, by odpowiedź mogła być jednoznacz­ na. Niewątpliwie resocjalizacja w ośrodkach MONAR-u wskazuje pośrednio na taką ewentualność. Wiadomo też, jak twierdzi Joseph Campbell, że brak rytuału inicjacji we współczesnym świecie przejawia się w „maminsynkowatości [męż­ czyzn - G.D.] i rozbitych małżeństwach" (1994, s. 68). Możliwe, że jeśli powstanie forma uświadomienia młodzieży (przechodzącej okres dojrzewania) cierpień, jakich doznają osoby uzależnione od narkotyku - inna niż bezpośrednie doświadczenie - postawa przynajmniej części młodych ludzi wobec narkotyków ulegnie zmianie. Często, według wielu autorów, tradycyjnym sposobem przekazania dorastającym pokoleniom wiedzy dotyczącej zachowań względem np. tabu (też i narkotyku) było odwołanie się do szeroko pojętego sacrum, mądrości zawartej w micie, co realizowano m.in. za pośrednictwem odpo­ wiedniego rytuału. Współcześnie można również znaleźć w literaturze uwagi doty­ czące roli religii w przeciwdziałaniu narkomanii. Zdaniem Ewy Andrzejewskiej, „[...] dla ludzi wierzących wielką rolę mogliby w odnajdywaniu sensu życia speł­ niać duchowni, zaangażowani w sprawę leczenia młodocianych narkomanów" (1983, s. 49). Jednak to właśnie religia jest tym, co odróżnia MONAR-owski model przejścia od rites de passage, znanych z tzw. kultur tradycyjnych. Analogia strukturalna nie stanowi jeszcze o ich tożsamości. W społeczeństwach niecywili­ zowanych, o czym pisze Michał Buchowski, rytuały przejścia splecione były z elementami sakralnymi (1993, s. 135), w MONAR-ze natomiast została dokona­ na kumulacja doświadczeń, które stworzyły reguły złożonego procesu resocjaliza­ cji. Jednostki muszą zostać włączone do grupy terapeutycznej, pokonać kolejne sztywno określone etapy, by móc myśleć o powrocie do społeczeństwa. Praktycz­ nie dwuletni okres „powrotu do normalności" w MONAR-ze jest czasem nauk i odosobnienia dla przebywających tam ludzi. Jest to mediacja, która nie ma jedno­ myślnie określonego związku z elementem sakralnym, jak to miało miejsce np. podczas inicjacji. Nie jest to jednak przeszkodą, by proces resocjalizacji wypraco­ wany przez MONAR uznać za rodzaj „reakcji typu ludowego". Zarówno celem inicjacji, jak i MONAR-u jest włączanie jednostek do społeczeństwa, chociaż ten drugi przypadek dotyczy „ponownego" włączenia. Proporcjonalnie krótki okres istnienia narkomanii w świecie Zachodu w stosunku do okresu zachodzenia pro­ cesów adaptacyjnych w przypadku np. Indian z Ameryki Południowej (gdzie ludność tubylcza wyodrębniła największą liczbę środków odurzających) nakazuje, by metody resocjalizacji byłych narkomanów w MONAR-ze traktować jak rodzą­ cy się rytuał. Możliwe, że takie nastawienie badawcze pozwoli lepiej zrozumieć źródła zachowań względem narkotyków, których dostarczają opisy etnograficzne, a których historia nie zawsze jest w stanie odtworzyć. Trzeba jednak zaznaczyć, że przykład MONAR-owskiej terapii jest tylko współ­ czesnym towarem, który pozwala porównywać się ze, znanymi z etnograficznych opisów, schematami zachowań kulturowych, których rozwój mógł być tak długi, jak długie były procesy adaptacyjne tzw. ludów tradycyjnych. Dotyczy to zwłasz­ cza tych grup, które wykorzystywały różnorakie środki odurzające i wiedziały, jak z nimi postępować. Z kolei używanie, na szerszą skalę, narkotyków, przez �160 GRZEGORZ DĄBROWSKI przedstawicieli wielu współczesnych krajów, dotyczy zaledwie ostatnich kilkudzie­ sięciu lat. Trudno więc o optymizm względem rychłego pojawienia się skutecz­ nego sposobu na przeciwdziałanie masowemu sięganiu młodzieży po środki zmie­ niające świadomość. Nawet jeśli resocjalizację przeprowadzaną w ośrodkach MONAR-u, w jakimś stopniu można by uważać za rytuał. Tym bardziej, że jego ewentualna skuteczność dotyczy leczenia efektów narkomanii a nie sposobu, który by jej przeciwdziałał. Ponadto, jest to dopiero raczej zalążek rytuału. Jego ewolucja, której celem ostatecznym mógłby być status rytuału przejścia par excellence, wydaje się potrzebować jeszcze trochę czasu i , co bardzo możliwe, kolejnych doświadczeń, z coraz nowszymi generacjami narkotyków. LITERATURA A n d r z e j e w s k a E. 1983, Kilka uwag o leczeniu narkomanii, [w:] Narkomania znakiem czasu, R.Ł. Dąbrowski (red.), Warszawa, Wydawnictwo „Znaki czasu", s. 47-50. A r i e s P. 1993, Pięć wariacji na cztery tematy, przeł. J.M. Godzimirski, [w:] Antropologia śmierci. Myśl francuska, S. Cichowicz i J.M. Godzimirski (red.), Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 284-300. B u c h o w s k i M . 1993, Magia i rytuał, Warszawa, Instytut Kultury. С e к i e r a Cz. 1982, Poczucie i poziom sensu życia u narkomanów, [w:] Narkomania w Polsce, M . Lassota, M . Sternalski (red.), Częstochowa, Częstochowskie Towarzystwo Lekarskie do Walki z Kalectwem, s. 114-125. C a m p b e l l J. 1994, Kwestia bogów, przeł. P. Kołyszko, Warszawa, Jacek Santorski & Agencja Wydawnicza. C a s s i r e r E. 1971, Esej o człowieku. Wstęp do fllozojli kultury, przeł. A. Staniewska, War­ szawa, Czytelnik. D a j c z e r T. 1984, Inicjacje i ich wymiar kosmiczny u ludów Kalifornii, Warszawa, Akademia Teologii Katolickiej. D a s z k i e w i c z P. 1996, Zadziwiająca historia koki, Wiedza i Życie, nr 2, s. 40-43 D ą b r o w s k i G. 2001, Kryzys cywilizacji technicznej? Rozważania na marginesie badań nad problemami narkomanii, czyli etnolog o ekologii, Zeszyty Etnologii Wrocławskiej, nr 1, s. 65-80. D o k t ó r T. 1994, Pomiędzy medycyną a religią. Ruchy religijne i parareligijne w profilaktyce i terapii uzależnień, Warszawa, Wydawnictwo Pusty Obłok. D r u r y N . 1994, Szamanizm, przeł. H. Smagacz, Poznań, Wydawnictwo Rebis. E l i a d e M . 1997, Inicjacja, obrzędy, stowarzyszenia tajemne. Narodziny mistyczne, przeł. K. Kocjan, Kraków, Znak. F i n k i e l k r a u t A. 1992, Porażka myślenia, przeł. M . Ochała, Warszawa, Niezależna Oficyna Wydawnicza. F i r 1 i t G. 1990, Młodzieżowy ruch na rzecz przeciwdziałania narkomanii - MONAR, powstanie i ewolucja ruchu, [w:] Studia nad ruchami społecznymi, T. I I I , J. Słupińska, W. Modzelewski (red.), Warszawa, Uniwersytet Warszawski, Instytut Polityki Społecznej, s. 59-110. F u r s t P.T. 1976, Hallucinogenes and Culture, Los Angeles, Chandler&Sharp, Inc. K a c z u r o w s k a J. 1993, Społeczne uwarunkowania narkomanii dzieci i młodzieży, [w:] Narkomania - HIV/AIDS; zagrożenia społeczne, profilaktyka, terapia i resocjalizacja, S. Kawula, H. Machel (red.), Gdańsk, Oficyna Wydawnicza Polczek, Polski Czerwony Krzyż, s. 60-65. К o j d e r A. 1976, Zjawiska patologii społecznej w Polsce w świetle badań empirycznych, Studia Socjologiczne, nr 1, s. 171 -201. �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 161 K o t a ń s k i M . 1984, Ty zaraziłeś ICH narkomanią, Warszawa, Państwowy Zakład Wydaw­ nictw Lekarskich. - 1984a, Wstęp, [w:] Problemy narkomanii. Zarys metod resocjalizacji i profilaktyki „Mo­ naru", Warszawa, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, s. 5-6. - 1984b, Model leczenia narkomanii w Głoskowie, [w:] Problemy narkomanii. Zarys metod resocjalizacji i profilaktyki „Monaru", Warszawa, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, s. 15-29. - 1985, Model Głosków, [w:] Magazyn MONAR '85, K. Czabański, T. Jarzębowski (red.), Warszawa, Agencja OMNIPRESS, s. 54-59. - 1988, Daj siebie innym, Warszawa, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza. K o w a l s k i K . M . 1984, Psychologiczne uwarunkowania narkomanii, [w:] Problemy narko­ manii. Zarys metod resocjalizacji i profilaktyki „Monaru", Warszawa, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, s. 9-15. L a B a r r e W. 1972, Hallucinogenes and the Shamanic Origins of Religion, [w:] Flesh of the Goads. The Ritual use of Hallucinogenes, Peter T. Furst (red.), Illinois, Waveland Press, Inc., s. 261-278. L a n g e r S.K. 1976, Nowy sens filozofii. Rozważania o symbolach myśli, obrzędu i sztuki, przeł. A . H . Bogucka, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy. L e a c h E. 1986, Poziomy komunikacji i problematyka tabu w odbiorze i rozumieniu sztuki pierwotnej, Polska Sztuka Ludowa, nr 3-4, s. 159-164. - 1989, Kultura i komunikowanie, [w:] Leach E., Greimas A.J., Rytuał i narracja, przeł. M . Buchowski. A. Gregorczuk, E. Umińska-Plisenko, Warszawa, Państwowe Wydaw­ nictwo Naukowe, s. 5-98. L e e u w v a n d e r G. 1997, Fenomenologia religii, przeł. J. Prokopiuk, Warszawa, Książka i Wiedza. L é v i - S t r a u s s С. 1993, Spojrzenie z oddali, przeł. W. Grajewski. L . Kolankiewicz. M . Kolankiewicz, J. Kordys, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy. L i p s J.E. 1957, U źródeł cywilizacji, przeł. J. Brodzki, Warszawa, Wiedza Powszechna. Ł u c z a k E. 1995, Narkomania jako problem społeczny, Olsztyn, Wydawnictwo ART. M a l i n o w s k a M . 1985, K i m są polscy narkomani? [w:] Magazyn MONAR '85, K. Czabański, T. Jarzębowski (red.), Warszawa, Agencja OMNIPRESS, s. 26-29. M y e r h o f f B.G. 1997, Pejotlowe łowy. Sakralna podróż Indian Huiczoli, przeł. A. Szyjewski, Kraków, Wydawnictwo Znak. N i e w i e d z i a ł D. 1993, Kryzys tożsamości i wartości w okresie dorastania jako możliwe przy­ czyny narkomanii, [w:] Dorastanie, A. Dobek (red.), Zielona Góra, Pełnomocnik Wojewody Zielonogórskiego ds. Zapobiegania Narkomanii, s. 57-65. P a n к a l l a A. 2000, Psychologia mitu. Kultury tradycyjne a współczesność, Warszawa, Wy­ dawnictwo Psychologii i Kultury. P o s e r n - Z i e l i ń s k a M . 1972, Peyotyzm. Religia Indian Ameryki Północnej, Wrocław, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 25, Wydawnictwo I H K M PAN. R o b o t y c k i Cz. 1992, Etnografia wobec kultury współczesnej, Kraków, Nakładem Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego. R o s i e к В . 1997, Pamiętnik narkomanki, Katowice, Krajowa Agencja Wydawnicza. R y b c z y ń s k a D. 1993, Opinie młodzieży z zielonogórskich szkół ponadpodstawowych na temat zjawiska narkomanii, [w:] Dorastanie, A. Dąbek (red.), Zielona Góra, Pełnomocnik Wojewody Zielonogórskiego ds. Zapobiegania Narkomanii, s. 87-109. S i c z e k J. 1987, Zmartwychwstali, Warszawa, Krajowa Agencja Wydawnicza. - 1994, Narkomani. Od uzależnienia do dobrego życia, Warszawa Jacek Santorski & CO Agencja Wydawnicza. S t a n i a s z e k M . 1985, Kto jest narkomanem? Z Markiem Staniaszkiem rozmawia Jacek W. Kamiński, [w:] Magazyn MONAR '85, K. Czabański, T. Jarzębowski (red.), Warszawa, Agencja OMNIPRESS, s. 16-17. �162 GRZEGORZ DĄBROWSKI S t o m m a L . 1986, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku, Warszawa, Instytut Wydawni­ czy PAX. Ś l u s a r c z y k B . 1983, Narkomania - wybrane aspekty kryminologiczne, [w:] Narkomania znakiem czasu, R.Ł. Dąbrowski (red.), Warszawa, Wydawnictwo „Znaki czasu", s. 31-40. T o k a r s k a J., W a s i l e w s k i J.S., Z m y s ł o w s k a M . 1982, Śmierć jako organizator kul­ tury, Etnografia Polska, t. 26, z. 1, s. 79-114. T u r n e r W.V. 1964, Betwixt and Between: The Liminal Period in Rites de Passage, [w:] Sym­ posium on New Approaches to the Study of Religion, M.E. Spiro (red.), Seattle, American Ethnological Society, s. 4-20. W a n a t W. 1997, Odlot donikąd, Warszawa, Iskry Elma Books. W a s i l e w s k i J.S. 1990, Tabu, zakaz magiczny, nieczystość. Tabu a paradygmaty etnologii, Etnografia Polska, t. 34, z. 1-2, s. 7-46. Ve r t u 1 a n i J. 1996, O nałogach bez emocji, Wiedza i Życie, nr 12, s. 20-25. GRZEGORZ DĄBROWSKI REMARKS ON THE USE OF HALLUCINOGENS I N SO-CALLED TRADITIONAL CULTURES A N D ASPECTS OF UNIVERSAL MODEL OF RITES OF PASSAGE I N THE THERAPY OF DRUG ADDICTION Summary The author of the article tries to juxtapose the model of traditional rites of passage with some elements of therapy of drug addicts developed in MONAR. MONAR, founded in Poland in the middle of the seventies of the 20th century, is the most professional institution treating addic­ tions. Its aim is to help the patients to grow out of the addiction and to readjust to life in society. The treatment is a long process, lasting about two years, and includes several trials which should be passed by each of the inmates. The therapeutical community has hierarchical structure and par­ ticular individual's behaviour and attitudes are constantly confronted with norms and rules binding the therapeutical community. Each individual's status in the hierarchy is related to how advanced he or she is in the process of growing out of addiction. The author points out that there is a visible structural analogy between such therapy project and rites of passage in traditional tribal societies. Not only structure but also the purpose is the same - namely to include an individual into the group of adults. In the case of treating addictions it means in fact "to include again". Many traditional rites of passage were accompanied by the use of hallucinogens, i.e. drugs; the author refers to the cases of such rituals. Therapy in MONAR deals with the use of drugs too, but in this respect differences rather than similarities should be pointed out. Let us take death - symbolic death is a constituent of the structure of traditional rites of passsage. In case of people addicted to drugs, they are often endangered with real death before they undertake therapy. Still in both cases death is a precondition of "rebirth". Another difference concerns attitudes towards hallucinogens in traditional tribal cultures and in modern Western culture. In tribal cultures the use of drugs was often tabooed and that is another problem discussed in the article. After having discussed the problems of rites of passage, attitudes to youth and hallucino­ gens both in traditional cultures and in contemporary world, the author sets forth the thesis that problems with addiction in the developed Western countries may result from the lack of adequate rites of passage. The therapy system developed by MONAR, aiming at "social rebirth" of those giving up drugs can be considered as a corroboration that such kind of activities in our society resemble "patterns of the folk type".Though the therapeutical process leading to social re-adjustment is not a rite of passage par excellence, still in some respect it resembles people's behaviour connected with hallucinogens which can be found in ethnographic records. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e6b2f212db23d25a72a3ebe8a4ab0bc.pdf 4540b1b0f7766f608318cc6daa8f6ab0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1720 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1592 Title A name given to the resource Tożsamość "przesiedleńca". O ludności przesiedlonej po II wojnie światowej ze wschodniej Polski w rejon dziatłowsk (zachodnia Białoruś) / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.181-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Broda, Anita Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X L V I : 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANITA BRODA Warszawa TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" O LUDNOŚCI PRZESIEDLONEJ PO I I WOJNIE ŚWIATOWEJ ZE WSCHODNIEJ POLSKI W REJON DZIATŁOWSKI (ZACHODNIA BIAŁORUŚ) 1 WSTĘP W latach 1944-1947 na wschodnich ziemiach Polski (okolice Białegostoku i Bielska) została przeprowadzona akcja przesiedleńcza, będąca wynikiem ukła­ du zawartego pomiędzy Białoruską Socjalistyczną Republiką Radziecką (BSRR) a Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego (Mironowicz 1993, s. 136). Celem owej akcji było przemieszczenie zamieszkującej te tereny ludności bia­ łoruskiej, identyfikowanej na podstawie wyznania prawosławnego, na obszar Białorusi, szczególnie zaś na jej zachodnią część. Przeprowadzone działania były niejako „lustrzanym odbiciem" wydarzeń mających miejsce na terenie ówczesnej BSRR, gdzie podobne wysiedlenia dotyczyły osób narodowości pol­ skiej wyznania katolickiego, udających się na tzw. Ziemie Odzyskane. Ludność białoruska miała, w założeniu organizatorów, przejąć ziemię i gospodarstwa opuszczających Związek Radziecki Polaków. Akcja, według deklaracji, miała wyłącznie charakter dobrowolny. Na tereny polskie zostali zatem wysłani pełno­ mocnicy, których zadaniem było przekonanie potencjalnych zainteresowanych do zamieszkania za wschodnią granicą . Zakończenie przesiedleń planowano po­ czątkowo na rok 1945, trwały one jednak do 1947. W okresie tym ze wschodnich terenów Polski zostało wysiedlonych ok. 36388 osób (Mironowicz 1993, s. 143). 2 1 Artukuł jest częścią pracy „Być przesiedleńcem. Przykład ludności przesiedlonej po I I woj­ nie światowej ze wschodnich terenów Polski w rejon dziatłowski", napisanej pod kierunkiem mgr Katarzyny Waszczyńskiej w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, w ramach grupy laboratoryjnej „Obrazy grup narodowych, etnicznych, wyznaniowych i społecznych - Bia­ łoruś, czyli o tożsamości ludności okolic Słonimia i Dziatłowa". Nie była to pierwsza tego typu inicjatywa dotycząca tych terenów. W latach 1915-1918 przeprowadzono podobną akcję przesiedleńczą, określaną potocznie jako „bieżaństwo". Akcja dotyczyła ludności prawosławnej zamieszkującej gubernię grodzieńską i wileńską. Główną za­ stosowaną metodą była, tak jak w przypadku przesiedleń po I I wojnie światowej, agitacja pełno­ mocników, przysłanych z carskiej Rosji specjalnie w tym celu. Ich działalność odniosła ogromny skutek - masowy odpływ ludności przerażonej wizją represji stosowanych przez postępującą na wschód armię niemiecką (Mironowicz 1999, s. 26). 2 �182 ANITA BRODA Duże grupy tzw. przesiedleńców trafiły do Grodna, Baranowicz, Słonimia. Ponad 40 rodzin rozpoczęło nowe życie w Dziatłowie , mieście oddalonym ok. 40 km od Słonimia. Moje pierwsze zetknięcie ze zjawiskiem „przesiedleńców" na terenie Biało­ rusi miało miejsce w trakcie badań etnologicznych przeprowadzonych w 2000 r. w wioskach należących do rejonu dziatłowskiego , jak i w samym mieście. Istnienie takiego problemu uświadomiło mi spotkanie z rodziną, zamieszkałą obecnie we wsi Moskalowce, która w 1947 roku wyjechała z Maleszy - miejsco­ wości położonej niedaleko Bielska (Polska). Wieś Moskalowce to niewielka, licząca zaledwie kilkadziesiąt domów osada, zamieszkana głównie przez ludność wyznania katolickiego, gdzie jedynymi prawosławnymi są właśnie przyjezdni z Polski. Wtedy też po raz pierwszy pojawił się termin „przesiedleniec", kluczowy dla całych moich późniejszych badań, jak i dla treści mojej pracy licencjackiej oraz tego artykułu. Wtedy również, jeszcze nie całkiem wyraźnie, ukazał się pro­ blem, od którego rozpoczęły się moje poszukiwania: jak rodzina przyjezdnych, która przed półwieczem wyjechała z Polski i tu znalazła dom, poradziła sobie z aklimatyzacją w nowym miejscu? Jak przyjęli ich miejscowi? Jak to wtedy wyglądało i czy teraz sytuacja uległa jakiejś zmianie? Grupa badanych przeze mnie osób została więc początkowo dobrana na podstawie ich „inności", a tym co mnie głównie interesowało był charakter relacji pomiędzy dwiema zbiorowościami - miejscowych i przybyłych. Łatwo było zorientować się, że przy­ jezdnych z Polski, z Maleszy czy z innych wiosek województwa białostockiego, jest w Dziatłowie i okolicach więcej. Rozmówcy wskazywali siebie nawzajem, konsekwentnie używając określenia „przesiedleniec" . Podczas rozmów nie­ odmiennie powracał motyw wyjazdu z Polski, wspominanego w sposób bardzo emocjonalny, zjawisko „podwójnej ojczyzny", ale występujący także całkowity brak jakichkolwiek związków z krajem pochodzenia, nieprzywiązywanie do nich wagi, marginalizowanie tego okresu życia. Wtedy pojawiła się refleksja: czy może mam do czynienia ze specyficzną, jedyną w swoim rodzaju jakością? Jakie znaczenie dla poczucia tożsamości moich rozmówców ma fakt, że urodzili się poza granicami Białorusi i że zostali na te tereny gwałtownie, w krótkim czasie „przeniesieni" ze wszystkim, co po­ siadali? Wówczas zrozumiałam, że problem, który początkowo ograniczał się do relacji „swój" - „obcy" uzyskał nowy wymiar. Pojawiło się pytanie czy wydarze­ nie życiowe, jakim jest zmiana miejsca zamieszkania może wpływać na kształ­ towanie się tożsamości jednostki, a więc czy może istnieć coś takiego jak tożsa­ mość „przesiedleńca" i jaka ona jest? Moje badania, które przeprowadziłam wśród ludności zamieszkałej w Dziatłowie i jego okolicach, miały odpowiedzieć na te pytania, a poniższa praca prezentuje ich wyniki. 3 4 5 6 3 Polska nazwa - Zdzięcioł. Są to wioski: Moskalowce, Raklewicze, Butwiełowicze i Wiązowiec. Miałam wrażenie, jakby słowo to było kluczowe - niezbędne w procesie wyodrębniania z grupy. Porównaj: relacja „swój"-obcy", w: Religia i obcość, E. Nowicka (red.), Kraków 1991. 4 5 6 �183 TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" Tłumaczalnyj słounik biełaruskoj literaturnoj mowy pod hasłem „pierasialeniec" zawiera bardzo ogólną definicję tego pojęcia: „przesiedleniec" to „czieławiek jaki pierasialijsia ci pierasialajecca na nowaje miesta". W definicji tej został jedynie podkreślony fakt zmiany miejsca zamieszkania na nowe, doko­ nywany p r z e z j e d n o s t k ę . Słownik nie zawiera terminu „przesiedlenie". Według Krystyny Kersten, historyka, badaczki przesiedleń w X X wieku, pro­ blem ten nie jest zjawiskiem o wymiarze jednostkowym, gdyż jest to zorgani­ zowane przemieszczenie zbiorowości, zarówno przymusowe, jak i dobrowolne, które ponadto „obejmuje nie tylko wyrwanie z dotychczasowego otoczenia, lecz również trwałe osiedlenie w nowym miejscu" (Kersten 1997, s. 19). Posługując się tą wskazówką postanowiłam pokazać w pracy zarówno moment „wyrwania", zaznaczając jego przyczyny i okoliczności, jak i moment „osiedlenia". Ale histo­ ria tego tak ważnego dla większości moich rozmówców wydarzenia to tylko część opowieści. Drugim, niemniej ważnym elementem, jest odpowiedź na pyta­ nie, kim jest przesiedlony dzisiaj. Istotne więc będzie zarówno to, co rozmówca pamięta i w jaki sposób, jak i to, jak ten bagaż wspomnień wpływa (i czy wpły­ wa) na jego samookreślenie. Przed przystąpieniem do dalszych rozważań uważam za konieczne zaznaczyć, że w moich badaniach skupiłam się wyłącznie na relacjach i opiniach samych „przesiedleńców", także w przypadku ich kontaktów z „miejscowymi" . Będzie to zatem historia przesiedlenia widziana wyłącznie oczami samych „przybyszów" . Grupa moich rozmówców obejmowała 30 rodzin przesiedlonych z Polski w latach 1944-1947 z wiosek: Zaczerlany, Lewickie, Maleszy, Wojszki, Ryboły, Białki, Pawlinowo, Niewadzica Norgilewska, Solniczki. Część tych osób wyje­ chała dobrowolnie (okolice Bielska - Wojszki, Ryboły, Pawlinowo, Białki), część - pod przymusem, w wyniku różnego rodzaju represji (wioski położone blisko Białegostoku - Zaczerlany, Lewickie, Niewadzica Norgilewska, Solniczki; wy­ jątkiem są Maleszy położone w rejonie bielskim) . Obecnie mieszkają w Dzia­ tłowie oraz w wioskach położonych w jego okolicy: Moskalowcach, Raklewiczach, Butwiełowiczach i Wiązowcu . Wśród 32 rozmówców było 14 mężczyzn 7 8 9 10 7 Tzn. ludność urodzoną na Białorusi, zamieszkującą Dziatłowo i jego okolice w momencie przyjazdu „przesiedleńców" i obecnie. W dalszej części artykułu grupę tę będę również określać jako „ludność miejscową". W ten sposób określam ludność wyznania prawosławnego, która została przesiedlona z terenów polskich na obszar Białorusi w latach 1944-1947. Przeprowadzone przeze mnie badania wskazują na to, iż przejmowanie inicjatywy w kwe­ stii wyjazdu ma ścisły związek z położeniem miejscowości, z której pochodzi rozmówca. Im bliżej Białegostoku położona była wioska, tym mniej dobrowolny wyjazd. Wiąże się to naj­ prawdopodobniej z tym, że w okolicach dużego miasta działalność różnego rodzaju band była dużo aktywniejsza a sytuacja bardziej napięta. Na południe od Białegostoku oddziaływanie band było mniejsze. Tu z kolei przejmowali inicjatywę przedstawiciele władzy sowieckiej, którzy namawiali ludzi do przeniesienia się na Białoruś. W większości przypadków Dziatłowo i okolice były punktem docelowym, choć nie­ wielka grupa mieszkała także początkowo w Darachanowie, w okolicach Bobruj ska (wsch. część Białorusi). 8 9 1 0 �184 ANITA BRODA i 18 kobiet. Bardzo istotny jest wiek badanych: przeważająca liczba to ludzie pomiędzy 65 a 70 rokiem życia, tzn. tacy, którzy w momencie wyjazdu byli jeszcze bardzo mali (ok. 5-7 lat), lub ci, którzy przekroczyli siedemdziesiątkę (wiek w momencie wyjazdu - 11-16 lat). Najmniejszą grupę (dwie osoby) sta­ nowili rozmówcy po 80-tym roku życia. Moi rozmówcy to przede wszystkim emeryci z wykształceniem podstawowym (jedynie dwie panie były czynne za­ wodowo, w tym jedna z wyższym wykształceniem). Najprawdopodobniej udało mi się dotrzeć do wszystkich żyjących w Dziatłowie „przesiedleńców". Uznaję, że grupa ta liczy obecnie ok. 30 rodzin . Artykuł składa się z dwóch części. Pierwsza dotyczy historii przesiedle­ nia, opisanej przez rozmówców z perspektywy lat, złożonej z ich własnych wspomnień i relacji bliskich. Druga pokazuje obecną sytuację „przesiedleńca" ukazaną poprzez jego osobiste sądy i opinie, oraz zawiera próbę odpowiedzi na pytanie, kim jest on dzisiaj. 11 CZĘŚĆ I BAGAŻ „PRZESIEDLEŃCA", CZYLI HISTORIA WYJAZDU Z POLSKI Rozpoczynając analizę materiału dotyczącego historii wyjazdu, jego przyczyn i okoliczności oraz wszystkich wspomnień o tym wydarzeniu, chciałabym wyjaś­ nić dlaczego będzie to stanowić tak istotną część artykułu. Zagadnienie to mogę podzielić na trzy oddzielne tematy, które składają się na obraz tego, co cytowana już K. Kersten określa mianem „wyrwania z rodzimego środowiska - «małej ojczyzny»" (Kersten 1997, s. 17): 1. Opis życia w Polsce przed wyjazdem (sytuacja materialna i wspomnienia z kraju pochodzenia); 2. Okoliczności wyjazdu (przyczyny, bagaż, informacje i wyobrażenia na temat miejsca przeznaczenia a także nastrój, jaki towarzyszył podjęciu decyzji o opuszczeniu Polski); 3. Miejsce przybycia (subiektywna ocena miejsca przybycia, także sytuacji życiowej, relacje z innymi „przesiedleńcami", kontakty z miejscowymi). Próba dotarcia do indywidualnej historii „przybysza", jego subiektywnej wizji tego, co wydarzyło się w jego życiu, była ważnym elementem moich badań nad „tożsamością przesiedleńczą". Interesował mnie charakter tych wspomnień, czyli to, co w opisywanych zdarzeniach było dla rozmówcy najważniejsze i co najbardziej utkwiło w jego w pamięci. Równie istotna dla analizy zagadnienia była osobista ocena wydarzeń dokonywana przez rozmówców, stosunek do nich, odczucia i emocje. Chodziło mi o zdobycie jak najpełniejszego obrazu tego okresu ich życia. Nie było i nie jest moim celem weryfikowanie uzyskanych 11 Wnioskuję to z tego, że pod koniec moich badań w relacjach rozmówców nie pojawiało się już żadne nazwisko „przybysza", którego bym nie znała i z którym nie udałoby mi się prze­ prowadzić rozmowy. �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA 185 1 w rozmowach informacji i porównywanie ich z odpowiednimi źródłami histo­ rycznymi. Obiektem mojego zainteresowania jest wyłącznie historia widziana przez pryzmat wypowiedzi „przesiedleńców". PRZED WYJAZDEM Na zawarty we wspomnieniach rozmówców opis życia sprzed wyjazdu z Polski składają się dwa elementy: z jednej strony, charakterystyka sytuacji materialnej i ocena warunków życia (w niektórych rozmowach ten temat bywał rozszerzany 0 omawianie relacji między ludnością prawosławną a „Polakami" ), z drugiej - mniej lub bardziej zatarty obraz rodzinnej miejscowości i jej okolic. Ilość 1 jakość udzielanych na ten temat informacji jest uzależniona głównie od wieku, w jakim byli rozmówcy w czasie gdy opuszczali Polskę - u tych najmłodszych zatarte już wspomnienia z kraju narodzin były prawdopodobnie odświeżane opowieściami rodziców, przez co są rodzajem „relacji pośredniej". Poza tym zde­ cydowana większość „przesiedleńców" z Dziatłowa odwiedziła co najmniej raz Polskę, czy to, aby spotkać pozostałych tam krewnych, czy to w celach zarob­ kowych. Miało to najprawdopodobniej wpływ na ich obraz kraju pochodzenia. Charakter wspomnień zależy jednak także od tego, czy rozmówcy wyjeżdżali do Polski dobrowolnie, czy też pod przymusem . Być może wpływ na wspomnienia miał także fakt, że w życiu rozmówców był to pierwszy tak znaczący wyjazd . Opis życia przed wyjazdem jest wyraźnie umieszczony w kontekście sytua­ cji, w jakiej znaleźli się „przesiedleńcy" na Białorusi. Ocena warunków życia w Polsce jest zawsze w relacjach rozmówców zestawiona z tym, co zastali oni po przyjeździe. To ciągłe porównywanie sprawia, że często tych dwóch opisów nie można od siebie oddzielić. Należy poza tym zaznaczyć, że na pytania dotyczące wspomnień z Polski odpowiadano chętnie i bez specjalnych oporów. Opisując warunki życia w Polsce podkreślano, że były one zbliżone do tych, z którymi rozmówcy spotkali się na Białorusi lub nawet gorsze. Jest to zrozumiałe u tych osób, które wyjechały z Polski dobrowolnie , dla których względy ekonomiczne, m.in. mała ilość ziemi, często stawały się przyczyną wyjazdu: Ziemli tam nie była, rabotać nie balszo, no siudaprijechali, tut haziajstwo imieli, jeszczo kałchozaw nie było w ta wremia tut, tut haziajstwo wziali, stali rabotać na haziajstwie, no i żyli ot, tak [3]. 12 13 14 15 1 2 Mianem „Polaków" określam, za moimi rozmówcami, ludność wyznania katolickiego, za­ mieszkującą wioski w Polsce, z których przybyli „przesiedleńcy". Pod określeniem „wyjazd dobrowolny" rozumiem sytuację, kiedy „przesiedleńcy" samo­ dzielnie podejmowali decyzję o wyjeździe, gdyż było to dla nich, w ich pojęciu, dobre. Nie wykluczam w tym wypadku, że byli oni do opuszczenia Polski namawiani przez wyznaczonych do tego celu pełnomocników, nie można tu jednak mówić o wyjeździe wymuszonym. W ten sposób wyjeżdżali ci, którzy obawiali się represji ze strony tzw. band, których działalność stano­ wiła zagrożenie dla ich mienia, zdrowia a nawet życia. 90% moich rozmówców stwierdziło, że dla nich, a także dla ich rodziców, był to pierwszy i ostatni poważny wyjazd. Podczas pobytu w Polsce wybierali się od czasu do czasu do Białego­ stoku ale poza tym prowadzili zdecydowanie osiadły tryb życia. Tzn. ok. 60% moich rozmówców. 13 14 1 5 �186 ANITA BRODA U niektórych rozmówców wyraźnie widać zadowolenie ze zmiany warunków życia, jaka nastąpiła po opuszczeniu Polski. W tym kontekście dokonywana jest ocena sytuacji sprzed wyjazdu Zamiana własnego gospodarstwa, do którego utrzymania konieczna była ciężka praca, na zatrudnienie w kołchozie u części rozmówców budziło uczucia pozytywne. Jeśli chodzi o relacje z Polakami to tylko w nielicznych rozmowach pojawił się opis tego typu kontaktów. Były one na ogół określane jako pozytywne, pełne wza­ jemnej sympatii, przynajmniej do chwil bezpośrednio poprzedzających wyjazd. Zupełnie inaczej kształtuje się ocena życia w kraju urodzenia we wspomnie­ niach tych, którzy wyjechali pod wpływem represji i w atmosferze strachu . Według nich, życie w Polsce było dużo łatwiejsze i przyjemniejsze niż to w miejs­ cu przesiedlenia. Oto typowa wypowiedź na ten temat: / hruzij szto choczesz. I kartoszku brali z domu swaju, u nas kartoszka była dobraja, no ziemia dobra była tam. Rasło wsio. Żywinu trymali, było czym dobrać. No. Samy abrablali gaspodarku, nikogo nie najmali... Dom był u nas dobryj, nowy, na hutorie żyli. Usio było swajo... - Duży był dom? - Duży. Maładzioż była drużnaja, usie hulali i świata sprawiali i... drużno żyli. A patom pamału, pamału i zradzilisie ety bandy i wsio [7]. Drugim elementem składającym się na opis sytuacji przed przesiedleniem jest zapamiętany przez rozmówców wygląd wioski, jej charakterystyka, oceny estetyczne itd. Większość moich rozmówców miała dosyć ogólny obraz miejsco­ wości, w której mieszkali w Polsce. Informacje na ten temat ograniczały się do określenia wielkości wioski, głównie na podstawie liczby domów. Dokładniejsze wspomnienia, naznaczone większym zaangażowaniem emocjonalnym, są rzad­ sze i wiążą się przeważnie z poczuciem przynależności do miejsca urodzenia, z tęsknotą za nim. W takich opisach można odnaleźć zarówno żal spowodowany wyjazdem, jak i podświadomą chęć powrotu. Spotkałam się jedynie z dwoma przypadkami, w których rozmówcy nie potra­ fili nic powiedzieć na temat swojego miejsca urodzenia, tłumacząc to tym, że w momencie wyjazdu byli bardzo młodzi i zbyt dużo upłynęło czasu. Podsumowując: znaczna większość moich rozmówców nie idealizowała życia przed wyjazdem, zarówno sytuacji materialnej, jak i wyglądu okolicy, w której się urodzili. Na postrzeganie obu zagadnień ogromny wpływ miały przyczyny wyjazdu. Ci, którzy wyjechali dobrowolnie wspominają to, co ich skłoniło do opuszczenia Polski, a był to przeważnie niski standard życia. Co do wyglądu wioski - twierdzą zwykle, że była ładna, ale nie potrafią dokładnie jej opisać. W przypadku wyjazdów przymusowych wspomnienia dotyczące wioski są już bardziej szczegółowe, ale tylko w wyjątkowych przypadkach naprawdę dokładne (wtedy, gdy rozmówcy czują silną więź z miejscem pochodzenia). Przymus 16 17 16 Przymusowa kolektywizacja rolnictwa zachodniej Białorusi została przeprowadzona w la­ tach 1949-1952 (Mironowicz 1999, s. 180). Tzn. ok. 40% moich rozmówców. 1 7 �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA' 187 towarzyszący przesiedleniom wpływa natomiast na pewną idealizację warun­ ków życia w Polsce. Rozmówcy uważają, że spotkała ich krzywda, gdyż po przyjeździe na Białoruś standard ich życia obniżył się. Jest to jednak zasada, od której także zdarzają się wyjątki. OKOLICZNOŚCI W Y J A Z D U Przystępując do kwestii opisu samych okoliczności wyjazdu należy najpierw wyjaśnić pewne zawiłości terminologiczne. Jednym z najważniejszych proble­ mów są przyczyny przesiedlenia, widziane przez rozmówców. Zdecydowałam się dokonać rozróżnienia na wyjazd wymuszony i dobrowolny, posługując się typologią migracji proponowaną przez amerykańskiego socjologa, Williama Petersena (Petersen 1958, s. 256). Określenie „wymuszony" uważam za traf­ niejsze niż „przymusowy". Moi rozmówcy samodzielnie dokonywali wyboru - zostać czy wyjechać, mieli więc teoretycznie możliwość pozostania (określe­ nie „przymusowy" sygnalizuje, jak się wydaje, brak jakiegokolwiek wyboru), wyjazd wiązał się jednak z chęcią ochrony życia lub zdrowia. Oznacza to, że „przesiedleńcy" znaleźli się pod presją - poprzez zastraszenie (działalność różnego rodzaju band) zasugerowano im, jaką decyzję powinni podjąć. W ich przekonaniu była to jedyna szansa na normalne, spokojne życie. PRZYCZYNY WYJAZDU Większą część moich rozmówców (ok. 60%) stanowią ci, którzy wyjechali z Polski dobrowolnie. Głównym motywem była, z całą pewnością, trudna sytua­ cja materialna - nieduża ilość ziemi lub utrata domu w wyniku działań wojen­ nych. Rozmówcy (lub ich rodzice) wierzyli w to, że wyjazd pomoże im „stanąć na nogi", szczególnie, że przedstawiciele władzy sowieckiej (ruskie ahienty, ahitatory, werbowszczyki) roztaczali przed nimi wizję dobrobytu, panującego w BSRR. Były jednak i inne przyczyny, np. możliwość bezpłatnego kształcenia dzieci. Zdarzało się także, że opuszczano dotychczasowe miejsce zamieszkania, by znaleźć się bliżej jednego z członków rodziny, przebywającego na terenie Związku Radzieckiego. W przypadku wyjazdów dobrowolnych w relacjach moich rozmówców poja­ wia się postać agenta, zwanego werbowszczykiem lub ahitatorem. Jego nakła­ nianie do wyjazdu uważają oni za bezpośrednią przyczynę podjęcia decyzji o przesiedleniu: - Można była astatsa? - Można, etoż nikto nie zastawiał nas, no prosta zahitirowali, szto tam łuczsze budziecie żyć cziem tut. No i atiec padumał i pojechał. - No kto wam skazał szto zdies budziet łuczsze? - No ety, tam byli, ety... no, priedstawicieli, werbowszczyki no, adsiuda, zRasieji, z Sajuza. No i szto liepsza żyźń, szto łuczsze, patamu szto tam biedna żyli... [14]. Z niektórych wypowiedzi można wręcz dosłownie wyczytać, że gdyby nie inge­ rencja owych przedstawicieli „przesiedleńcy" nie opuściliby swoich gospodarstw. �188 ANITA BRODA Dlatego też część moich rozmówców właśnie ich obarcza winą za rozczarowa­ nie, jakie ich spotkało po wyjeździe: Można byłaby nie jechać, no zadumał atiec i wsio. No padwieszczali, szto charaszo żyć i wsio, liudzi pawieryli. No szto żyli tam [niezrozumiałe] eta nie chuże była, eta jasna... Как rabotał eta imieł wsio. Sam siebie haziajnem... [14]. Druga grupa rozmówców (ok. 40%) to ci, których wyjazd z Polski został wymuszony. Tu sprawa jest dużo bardziej skomplikowana. W przypadku moich rozmówców określenie wyjazd wymuszony odnosi się raczej do ingerencji tzw. b a n d niż do oficjalnych działań władz państwowych, zaangażowanych w akcję przesiedleńczą. W każdym razie rozmówcy nie wiążą działalności „ban­ dytów" z oficjalną polityką rządową, podkreślając nawet, że była to działalność bezprawna, której stanowczo się przeciwstawiano. Najczęściej pojawiające się określenia dotyczące grup, które wymogły na części moich rozmówców opuszczenie granic państwa polskiego to: bandity, partizany bandy. Spotykałam jednak nazwy, które pozwalają sprecyzować, kim - według „przesiedleńców" - oni byli: chłopcy z lasu, bandy Mikołajczyka, Palaki, Narodna Armia. Nie było przedmiotem moich badań dociekanie, jaka jest prawda i kim faktycznie były bandy, których działalność w tak wydatnym stopniu wpły­ nęła na losy moich rozmówców. Interesowało mnie jedynie, jak ten problem wygląda z punktu widzenia samych zainteresowanych, dlatego skupiłam się wyłącznie na ich opiniach. Duża rozbieżność w wypowiedziach rozmówców nie pozwala ostatecznie określić, kto jest odpowiedzialny za wyjazd ludności pra­ wosławnej z Polski. Rozmówcy zgadzają się jedynie co do tego, że byli to Polacy. Przyczyny takiego postępowania „prześladowców" były niezrozumiałe dla prawie wszystkich osób, z którymi rozmawiałam. Tylko dwoje rozmówców podało konkretny cel działalności band - potrzebowali oni domów dla siebie i swoich rodzin przesiedlanych z Białorusi: No wyrzucali, jak eto skazać, ani wyrzucali patamu, szto im nada byli dama, ani adsiuda sabrali swai rodzicieli, panimajecie iii niet? No to prijeżdżali polskije siemii tuda do Polski a prawo­ sławne ujeżdżali siuda do Rosji. Im potrzebny był dom. Iw etom dzieła. No przy­ szli nocziu i dwadzieścia cztery godziny, sztoby żywego duchu tu nie było i wsio. W tom dzieło [21]. Niektórzy rozmówcy podkreślali, że kwestią decydującą o wyjeździe było wyznanie: Jakoś mówili w ten czas, że Polska powinna być Polaka - katolika, a już jeśli my byli tam prawosławne to, no to tak, że nie wszystkie tam chacieli, no o takie przyjdzie eta... kampania tech, które chacieli, sztoby wyjechać, to treba zrobić tak, sztoby wyjechać [8]. Uzasadnienie wyjazdu nie przedstawia większych trudności: wyjeżdżali, po­ nieważ obawiali się o życie swoje i swoich rodzin. Co istotne, u większości rozmówców fakt „wygnania" z Polski nie budzi więk­ szych emocji i nie wpływa na negatywny obraz wszystkich Polaków, choć zda­ rzają się i takie opinie: Ale szto za duszy u waszych Polaków, wy skazy tie, szto za serce takoje, jak to tak? Tady pośle wajny byli, to jany biełaruskowo czieławieka nienawoczy! [2]. �189 TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" Jedynie nieliczna grupa rozmówców nie mogła podać przyczyn swojego wy­ jazdu z Polski. Twierdzili, że niewiele pamiętają i niewiele ich to zagadnienie interesuje. Wypowiedzi takie charakteryzują osoby, które miały 4-5 lat w mo­ mencie wyjazdu, przez co nie dociekały jego przyczyn i nie brały udziału w przygotowaniach: Jaż mówię, takie lata, szto jeszczo i nie pytali się. Nakar­ mili, napoili ipałażyli spać... Ispij. Nas nie intieresowało [16] . Niezależnie od tego, czy wyjazd był dobrowolny czy wymuszony, opuszcza­ niu wioski zawsze towarzyszyło uczucie przygnębienia, wiążące się z pozosta­ wieniem domu, gospodarstwa, rodziny oraz miejsca, które moi rozmówcy znali i w którym czuli się bezpiecznie. Bardzo często, nawet w przypadku wyjazdów dobrowolnych, rozmówcy wyjeżdżali tylko w wyniku stanowczej decyzji jednego z członków rodziny, najczęściej ojca. Sami nie deklarowali wyraźnego zaintere­ sowania możliwością przesiedlenia. 18 BAGAŻ Gdy w rozmowach poruszałam kwestię bagażu (jego ilości i jakości) intere­ sowało mnie, co bierze, a co zostawia człowiek „przenoszący swoje życie" w inne miejsce oraz, jaki wpływ na status „przesiedleńca" miała ilość rzeczy, które ze sobą zabrał. Odpowiedzi na oba te pytania były podobne we wszystkich prawie rozmowach. Po pierwsze, „przesiedleńcy" mieli prawo zabrać ze sobą wszystko, co zdołali przewieźć, tak że często tym, co zostawało był jedynie pusty dom oraz ziemia. Po drugie, wielkość bagażu zależała od pomocy sąsia­ dów i liczby wagonów przydzielonych rodzinie , a także od czasu, którego zwykle mieli od dwóch tygodni do kilku miesięcy. Spotkałam się tylko z jednym wyjątkiem od tej reguły, gdzie rodzinie na wyjazd dano trzy dni. Zabierano zwierzęta (konie, krowy, świnie, drób), proste umeblowanie domu, narzędzia gospodarskie, ubrania, pościel, produkty żywnościowe itd. Czasami brano również zboże i kartofle, ale znacznie częściej zdawano je i wpisywano w tzw. ewakuacjonnyj list, aby odzyskać jego równowartość po przyjeździe na Białoruś. Podobnie działo się z acenką domu i ziemi, pozo­ stawianych w Polsce. Wszystko, co „przesiedleńcy" zostawiali mieli odzyskać w nowym miejscu. Nie jechali więc z pustymi rękami, a to, jak twierdzą roz­ mówcy, miało wielki wpływ na ich pozycję po przyjeździe. „Przesiedleniec", według nich, to ten, kto przyjeżdża z całym dobytkiem, w związku z czym dobrze mu się powodzi, a bieżency - anyż z pustymi rukami. Eta raznica [6]. Istotne jest to, że fakt wyjazdu nie czynił z „przesiedleńców" biedaków i nie obniżał gwałtownie, jak można by przypuszczać, ich społecznego statusu. Wprost przeciwnie - bagaż, który wyjeżdżający zabierali ze sobą zapewniał im najczęściej dobry start w nowych warunkach. 19 1 8 1 9 Rozmówczyni stanowi wyjątek, bowiem wyjechała z Polski, mając lat 14. Tj. od 1 do 3. �190 ANITA BRODA WYOBRAŻENIA I INFORMACJE N A TEMAT MIEJSCA PRZEZNACZENIA Decyzja o wyjeździe, jak wynika z relacji, była jedną z najpoważniejszych, jakie musiała podjąć rodzina rozmówcy. Jej przyczyny starałam się przybliżyć wcześniej. W tym miejscu zajmę się przedstawieniem wizerunku Białorusi jako miejsca przeznaczenia. Był on na ogół wynikiem zarówno własnych przemyśleń, jak i opinii sąsiadów, znajomych i krewnych. Składała się na niego raczej ograni­ czona wiedza, jak też wiele przypuszczeń i wyobrażeń. Interesowało mnie rów­ nież to, czy rozmówcy wiedzieli, gdzie jadą i czy mieli jakiś wpływ na wybór miejsca zamieszkania. Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że większość dziatłowskich „przesiedleńców" nie wiedziała dokąd jedzie. Oto typowa odpowiedź na pytanie o cel podróży: My nie znali kuda nas wiezut. Prosta tak jechali i jechali. Kuda? W Biełarusiu, w Biełarusiu. A kuda w Biełarusi, ilisiuda, iii gdzie indziej, Bielarus toz nie malienkaja, tożesz, mahli i tut sieść, mahli gdzie ta, ło, pojechać na Paliesie iii kuda nibudź dalsze... No, tut o, prijechali i tut naszli [3]. Byli jednak i tacy (mniej liczni), których wypowiedzi świadczą o tym, że znali cel trasy, czasem nawet sami go wybierali: Nam skaz... powiedzieli, my chcieli jechać w Stołpowski rajon niekij, Stołpcy, ło, tam my chcieli jechać. Nam powiedziali, że tam nie ma miestow, ło. I my użo zapisali ździeś, o, na hety, na Baranowicze, w etu storonu, posowietul tam uże w Bielsku nam, eto wakucjonnyj list takije dajuć i tamże zapisane, gdzie my pojedziem. I że my wiedzieli, gdzie my uże jedziemy [4]. Jeśli chodzi o opinie dotyczące miejsca przeznaczenia, to nie są one zbyt liczne i w większości negatywne. Są one „zlepkiem" własnych przemyśleń oraz rad, jakich udzielali „przesiedleńcom" ich krewni i sąsiedzi : Okna tolko wzięli, ety... bo u nas nie mówili, szto tam dadzą dom, może ziemianki budziem kapać to choć okna buduć. - Ale tak ludzie mówili, ze wam nie dadzą domu? Kto tak mówił? - No, abhawarywali ludzi, oj, nie, nie buduć domy [15]. Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że uwagi dotyczące życia na Białorusi, jakie „przesiedleńcy" zebrali przed swoim wyjazdem (przynajmniej ze strony najbliższych) były najczęściej krytyczne. Przeciwwagą dla raczej negatywnego obrazu miejsca przeznaczenia, jaki posiadali „przesiedleńcy" była idealistyczna wizja przedstawiana przez wspomnianych już agitatorów. Celem ich działalności było właśnie wykorzenienie tego pierwszego, negatywnego obrazu. Przyjęcie przez rozmówców informacji, jakich dostarczali im agenci było zwykle równoznaczne z podjęciem decyzji o wyjeździe lub taką decyzję ułatwiało. Właściwie więc wiedza moich rozmówców na temat nowego miejsca była niewielka. Być może byłoby inaczej, gdyby nie fakt, że większość z nich nigdy wcześniej sama nie była w tych okolicach. Cała wizja „nowego życia" opierała 20 2 0 Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że „przesiedleńcy" zasięgali opinii znajomych (w tym także sąsiadów wyznania katolickiego) przed podjęciem decyzji o wyjeździe. �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA 1 191 się z jednej strony na negatywnym obrazie przedstawianym przez otoczenie, z dru­ giej - na zachęcających opowieściach agitatorów. Żaden z tych obrazów nie był prawdziwy, a jak było w istocie - „przesiedleńcy" mieli okazję przekonać się sami. MIEJSCE PRZYBYCIA Chciałabym przejść do ostatniego punktu składającego się na historię prze­ siedlenia, czyli do „miejsce przybycia". Temu fragmentowi historii „przesiedleń­ ców" poświęciłam stosunkowo dużo miejsca w badaniach. Interesowało mnie, jak rozmówcy odbierali nieznaną wcześniej miejscowość, czy im się podobała, jak szybko przebiegła adaptacja. Istotne były także relacje z miejscową ludno­ ścią - nawiązywanie kontaktów, przełamywanie oporów i różnic kulturowych. Równie ciekawym zagadnieniem okazały się kontakty z innymi „przesiedleń­ cami". Zależało mi też na ustaleniu, jak duże znaczenie dla rozmówców miały związki z tymi, którzy mieli podobne do nich doświadczenia. OCENA MIEJSCA PRZYBYCIA Interesujące jest, że duża część moich rozmówców na pytanie, czy podobało im się Dziatłowo (lub sąsiadująca z nim wioska, w której zamieszkali) odpo­ wiadała, że nie miało to wtedy dla nich żadnego znaczenia - nie mieli bowiem innego wyjścia i musieli tu zamieszkać: Żyć nada była. Ot tak. A padabało sie, nie padabało sie - nikto nie smatrieł. Ot tak [16]. W wyborze miejsca nie kierowali się estetyką, lecz kwestiami praktycznymi. Dużo istotniejszy od wy­ glądu Dziatłowa był np. stan domu czy urodzajność ziemi. Dlatego też ocena miejsca przybycia ogranicza się niemal wyłącznie do opisu sytuacji materialnej, jaką zastali. Warto tu przytoczyć kilka wypowiedzi dotyczących właśnie domu, który rozmówcy otrzymywali na Białorusi. Niektórzy szukali go sami, innym miejscowe władze przydzielały go odgórnie na podstawie dokumentów przy­ wiezionych z Polski. Powodowało to, że zadowoleni mogli być tylko ci, którzy przyjeżdżali stosunkowo wcześnie - później nie było już w czym wybierać: - / jak ten dom, w jakim on był stanie? - Mały i stareńki taki był dom, padniszczeny takij był, znajecie. Nie da smotra on był. Nie da smotra... No ale pamalieńku, papa jeho padremoncirował i pierestroił, padniał, wysze zrabił, wsio, no i aczyścili, zrabili domik jak domik, patamu szto papa był samym dobrym stolieram, to papa znaczit się to znał etu rabotu [16]. Czasami opisowi domu towarzyszyły narzekania na poprzednich gospodarzy, na to, że nie potrafili dobrze zbudować lub zaniedbali go: Jak pryjechali to tut kuchnie stali, woda zamarzała [...] nic nie zrobione było, padłoga była zgnite, to ja sam rabił padłogu bo było, jak my przyjechali to tu jamy byli [11]. Zdarzały się przypadki, że za jeden dobry, murowany dom w Polsce przy­ jezdni otrzymywali dwa drewniane, znajdujące się w bardzo złym stanie. Musiało to budzić rozczarowanie i zniechęcenie. �192 ANITA BRODA Jeśli chodzi o przydział ziemi, to rozmówcy przeważnie twierdzili, że było jej więcej niż posiadali w Polsce, niedługo jednak mogli się nią cieszyć. Zorganizowa­ nie kołchozów pozbawiło ich ziemi. Większość przesiedlonych odczuła to jako osobistą klęskę i krzywdę. Poczuli się oszukani, gdyż nikt, jak wynika z przepro­ wadzonych przeze mnie rozmów, nie spodziewał się tego. Nie byli jednak skorzy do wygłaszania opinii na temat systemu gospodarczego, w jakim przyszło im żyć. Choć rozmówcy, oceniając miejsce przybycia, głównie skupiali się na domu i ziemi, udało mi się zebrać kilka opinii na temat wyglądu Dziatłowa. Były to zwykle wypowiedzi lekceważące, może dlatego, że prowokowała je prośba 0 porównanie życia w wiosce (Polska) z życiem w mieście (Białoruś). Oto bardzo typowa wypowiedź jednego z rozmówców: Oj, tam takoje miasta, takoje była miasta, szto eta [śmiech] trecia czaść ciepier żesz nie. Sczas wsio padastraiwałpsia, to i toże mała jak i wioska była. Nicziewo tut nie było. Eta czietwiorta uże czaść, może piataja Dziatłowa astałasie ad tych ło, katoryje prijechali. A eta sczias uże było, nastawiali chat sczias uze, ło, to był hor ad wastał. A tak... wioska była ta sama. A nikto nikoho nie pytał -padabajetsa iii nie podobajetsa. Chocież - bieri, a nie to... szukaj dalej [17]. Z przedstawionych opinii wynika, że przybysze nie byli zadowoleni z za­ stanych warunków. Podsumowując wypowiedzi można jednak stwierdzić, że tak naprawdę ich sytuacja materialna nie uległa jakiejś zasadniczej zmianie. Mamy tu do czynienia z „podróżą życia" - przeniesieniem się w inne miejsce osób, które do tej pory nie ruszały się ze swej osady, nie znajduje to jednak odbicia w odczuwalnych zmianach warunków egzystencji. 21 KONTAKTY Z I N N Y M I „PRZESIEDLEŃCAMI" Rozpatrywanie zagadnienia kontaktów pomiędzy osobami, które przybyły z Polski po I I wojnie światowej rozpoczęłam od ustalenia, czy taka relacja w ogóle istniała. Ogromna większość moich rozmówców zadeklarowała, że ich rodzice lub oni sami utrzymywali ścisłe kontakty z innymi „przesiedleńcami" na krótko po przyjeździe i jeszcze w jakiś czas potem. Najbliższe kontakty wiązały ich z tymi, którzy przyjechali z tej samej wioski z Polski. Więzi te były najsilniejsze, być może dlatego, że przybyszy łączyło zarówno sąsiedztwo w Polsce, wspólny wy­ jazd, wspólnie przebyta droga, jak i sąsiedztwo w nowym miejscu zamieszkania. W opisach relacji, jakie łączyły rozmówców z innymi „przesiedleńcami" bar­ dzo często pojawiają się określenia „jak radnia", „jak rodstwienniki": Daże et jeśli niescziasno słuczi, plocho kakij to, tak uże wsie bolsze как radstwienniki prichodiat odwiedzawati, adprawaditi wpoślednijpuć [9]. Z wypowiedzi tych można wnioskować, że ludzie, którzy urodzili się w Polsce 1 których spotkał ten sam los musieli w krótkim czasie przenieść się w nowe, nieznane miejsce - odczuwali względem siebie bliskość i byli sobie potrzebni. 2 1 Powstawanie kołchozów przypada na lata 1946-1950, wtedy to realizowano pięcioletni plan odnowy i rozwoju narodowej gospodarki w BSRR. Zakładał on między innymi tworzenie kołchozów i sowchozów (Istorija Biełarusi 2000, s. 98, 100, 137). �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA 193 1 Związane było to m.in. z potrzebą bezpieczeństwa. Przyjezdni mieli bowiem do siebie zaufanie a w grupie czuli się silniejsi. Utrzymywanie bliskich kontaktów z osobami pochodzącymi z innych miejsco­ wości w Polsce jest rzadsze, ale również występuje. Interesujący jest sposób od­ najdywania się „przesiedleńców", już po przybyciu na nowe miejsce. Zwykle do­ chodziło do tego w miejscu pracy lub w cerkwi, albo po prostu na ulicy, gdyż - jak twierdzili rozmówcy - Dziatłowo to małe miasto, w którym wszyscy się znają. Ciekawe jest, że przy nawiązywaniu bądź odnawianiu kontaktów „pieresieleńcy" nie dokonywali analizy charakteru drugiego człowieka, nie oceniali, czy warto utrzymywać z nim bliższe kontakty. Nie to było ważne. Byli przecież „jak radnia", a rodziny się nie wybiera... Potrzeba odnalezienia osób w pewnym sensie bliskich w obcym środowisku jest najlepiej widoczna w tym, z jaką ochotą moi rozmówcy osiedlali się w miejscu, gdzie żyli już inni „przesiedleńcy": Zdies uże byli z Biełastoka, [niezrozumiałe] nasze pieresieleńcy i как radzicieli uznali ich, to tut srazu dali dama nam wsiem [5]. Określając charakter relacji pomiędzy „przesiedleńcami", moi rozmówcy wspominali o wzajemnej pomocy w „zadomowieniu się" w nowym miejscu, ale także o wspólnym obchodzeniu świąt, także rodzinnych. Naturalne było zapra­ szanie na wesela, chrzciny i pogrzeby. Reasumując można stwierdzić, że utrzy­ mywanie kontaktów z innymi przyjezdnymi było jednym z najważniejszych elementów życia moich rozmówców. Żadna z osób, z którymi rozmawiałam nie przyznała się do braku jakichkolwiek więzi łączących ją z innymi „przesiedleń­ cami" w tym okresie. KONTAKTY Z MIEJSCOWĄ LUDNOŚCIĄ Temat ten jest szeroki, dlatego - dla przejrzystości tekstu - zawężę go do kilku punktów, które pokażą jak układały się (bezpośrednio po przyjeździe) kon­ takty między „przesiedleńcami" a ludnością miejscową. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że będzie to relacja jednostronna, gdyż moje badania obejmowały jedynie grupę przesiedlonych. Było to z mojej strony świadome założenie, gdyż, jak już zostało wcześniej zaznaczone, interesowała mnie historia „przesiedleń­ ców" „widziana ich oczami". JĘZYK Interesowało mnie, czy język miejscowy różnił się od języka przesiedlonych i czy w związku z tym mieli oni problemy ze zrozumieniem go. Analiza tego zagadnienia miała mi pomóc w określeniu tempa „wtapiania się" przybyszów w otoczenie. Drugą interesującą mnie kwestią było: czy „przesiedleńców" roz­ poznawano na podstawie języka, to znaczy do jakiego stopnia byli identyfiko­ wani z odmienną mową. 22 2 2 Mam tu na myśli zjawisko asymilacji kulturowej, definiowanej jako „proces wzajemnego przenikania się i zlewania kultur" (Kubiak, Paluch, 1980). Ważne w tej definicji jest wyraźne zaznaczenie, że proces, o którym mowa ma działanie obustronne. �194 ANITA BRODA W kwestii różnic językowych pojawiły się dwie sprzeczne opinie. Część roz­ mówców twierdziła, że były one niewielkie lub żadne i że na ich podstawie nie dało się zidentyfikować „przesiedleńca". Twierdzili oni, że język, którym posłu­ giwali się w Polsce był na tyle podobny (lub taki sam), że nie istniały kłopoty z komunikacją. Oto potwierdzająca to wypowiedź: - Ale jak było z językiem, rozumieliście co ludzie mówią jak tu przyjecha­ liście? -Au nas na futorie tak i hawarili. - Tak samo? - [śmiech] No. Jak da mnie tut z Bielszczyny prijechali to wsie tak hawarili a jak treba było z wioski to po polsku uże hawarili [12]. Inni twierdzili natomiast, że istniały wyraźne różnice językowe, które utrud­ niały kontakty: [...] a razmowa jak, łojl Na stołek - hedoń (?),jak śnieg pada, zawierucha - kutaza, oj, eta ich jazyk, ja nie razumieł, szto ani mówią. Kutaza... - Ale to oni po jakiemu... - O! Dla konia chabut - kulbaczka, na siodełko, siodełko, takie co - kulbaczka, o, takie [15]. Odmienności językowe pozwalały także bardzo łatwo ustalić, czy dana osoba przyjechała z Polski, czy nie: [śmiech] No, srazu poznawali, szto pieresielenka bo rozgawor nie toj. - Ale czy oprócz języka jeszcze po czymś ludzie poznawali, że pani z Polski przyjechała? - Nie. - Tylko po języku? - Po języku. Jak staniesz hawarić to tady [15]. Jak widać, trudno jest jednoznacznie określić czy język, którym posługiwali się „przesiedleńcy" był podobny do używanego w okolicach Dziatłowa, czy też zasadniczo się od niego różnił. Dodatkowo komplikuje tę kwestię to, że część rozmówców czyniła rozróżnienie na język „prosty" - ten, którym mówili w Polsce, i białoruski - obowiązujący w nowym miejscu. Niektórzy podkreślali poza tym, że ich język w Polsce był bardziej podobny do ukraińskiego i stąd wynikały owe utrudniające komunikację różnice: U nas w dzierewniu, u naszej, w asnawnom razhawariwali na chachłackom jazykie, na ukraińskam. Ot nie „gdzie" hawarili a „de". „De"piszoł... takijesława. To u nas bolszez chachłackim. A tut ot, biełaruski, ruski kanieszna, tak szto [5]. Wszyscy moi rozmówcy podkreślali jednak, że nie mieli kłopotów z przy­ swojeniem sobie nowego języka. Przy języku „przywiezionym" z Polski pozo­ stały, według rozmówców, tylko osoby najstarsze - rodzice lub dziadkowie. Stąd przeprowadzanie identyfikacji „przesiedleńców" na podstawie różnic języko­ wych nie sprawdziło się. PORÓWNANIE: JA - MIEJSCOWY Konieczność zadawania pytań dotyczących zauważalnych różnic kulturowych jest łatwa do wytłumaczenia. Interesująca mnie ludność przenosząc się w nowe �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA' 195 miejsce zabierała z sobą wspomniany już „bagaż przesiedleńca". W tym wypadku chodziło mi jednak o pewien światopogląd, przyzwyczajenia czy zwyczaje. W wypowiedziach rozmówców szukałam odpowiedzi na pytanie czy dostrzegali oni różnice kulturowe i czy miały one dla nich jakieś znaczenie. Słowem, czy rozmówcy (krótko po przyjeździe) porównywali siebie z ludnością miejscową i jaki wpływ miało to na ich poczucie odrębności. Czy można tu mówić o zja­ wisku „szoku kulturowego" ? Zastanawiało mnie również czy możliwe jest stworzenie autowizerunku „przesiedleńca" na podstawie takich opinii. Niemal wszystkie zaobserwowane i zapamiętane przez rozmówców różnice kulturowe dotyczą zachowań w życiu codziennym. Nie spotkałam się z opisami innego sposobu obchodzenia świąt, innego wyglądu czy stroju. Rozmówcy spo­ radycznie porównywali konkretne cechy charakteru, przypisywane wszystkim „przesiedleńcom" i wszystkim miejscowym. Do wymienionych zalet przybyszów należała schludność, pracowitość, „akuratność". Rozmówcy nie wyrażali w tym wypadku, jak twierdzili, swoich opinii - takie zdanie miała o nich ludność miejscowa: Tut ruhalis matam, brytkimi sławami, a nasze prijechali to naszych uważali, szto nasze takie grzeczne, uważitielnyje. I uważali nas oczień, patamu szto... ot nie znaju, prijechali i uważali oczień sobstwienno... - Ale coś mówili, jacy wy jesteście...? - No sczytali nas takimi akuratnymi [7]. Oprócz pozytywnych cech, „przesiedleńcy" posiadali umiejętności, których, według ich opinii, nie miała ludność miejscowa, np. przyjezdne kobiety świetnie gotowały: U nas usie kobiety umieli smaczno hatowić. Piakli ciastki, poncziki, u mienie mama hatowiła... A eta nasielenia, no takoje, tut katore żyli, one nie umieli takprigatowić wsio, a nasze kobiety usie, pieresieleńskije, ani hotowali smaczno. I u nas czysto u chatach było, akuratna i nas uważali za eta, eta nasilenie nas uważała [18]. Stwierdzenie „nas uważali" pojawia się w większości wypowiedzi. Zalety i umiejętności odróżniające przybyłych od miejscowych to jednak nie wszystko. „Przesiedleńcy" przyznają, że mieli inne obyczaje, przyzwyczajenia, w których wyniku ich życie zaraz po przyjeździe nie było łatwe. Do najczęś­ ciej wymienianych różnic należą innowacje gospodarskie, jakie przyjezdni znali z Polski, a jakich nie znaleźli na Białorusi. Dziwiło ich wiele rzeczy, m.in. zwyczaj trzymania kur w chacie, podczas gdy w Polsce rozpowszechnione były kurniki: kury wa wsich byli, ja nie priedstawliaju ciepier, nas u Polszczę wabszcze eta w chacie kab kury byli, noczowali. I wypuskali zimoj karmić ich u ety, u chaci. A chat nie piereharodzina, to ony na krawacie te kury lecieli i na stół, prilecieli na stół [niezrozumiałe]. My to musić toże dzierżali srazu jak adnu zimu, bo nie było gdzie ich. A patom kurasznik pastwili, patom usie naczali kuraszniki stroić na ulicy, ciepier nikto, szto ty, łojl [1]. Równie kłopotliwe były 23 2 3 Pojęcie szoku kulturowego przytaczam za antropologiem K. Obergiem (Oberg 1960). Rozu­ miał on pod tym pojęciem zaburzenie funkcjonowania psychosomatycznego wywołane przedłu­ żającym się kontaktem z odmienną, nieznaną kulturą i dostrzeżeniem różnic w funkcjonowaniu własnej i obcej kultury. �196 ANITA BRODA 24 tzw. ruskie piece . „Przesiedleńcy", przyzwyczajeni do „normalnych" grzew­ czych płyt, nie potrafili w takim piecu gotować. Kontrowersje wzbudzał również brak firanek w oknach. Rozmówcy opowiadali, jak trudno im było znieść wraże­ nie, że są ciągle podglądani. W tym wypadku także wystąpili jako prekursorzy. Ich „innowacje" w postaci firanek, tak jak i kurników, naśladowali mieszkańcy tej samej ulicy lub całej wioski. „Przesiedleńcy" odczuwali też pewną obcość ze względu na obyczaje. Przykładem mogą być zwyczaje związane z wioskowymi zabawami: / wie pani, u nas takij zakon był, że, u Polszczy - dziewczyna sama nie pójdzie na tancy, jeśli chłop jej nie przygłosi, o. A tu, nie! Aby muzyka za­ grała - przyjdzie i pamierli [4] oraz kwestią podziału ról w rodzinie: Jak mama to nigdzie nie rabila paka nie umierła. Tata ot, takije raboty rabil i kazał: Ty hoduj dzieciej, a ja budu zarabiać chleb, na to ty haziajka. A tut żesz wsie robiać, tut mużczyny i żenszczyny robiać, wsie! Tut nie ma, tut nikto nie skazał z mużczyn, szto ty haziajka, tobie trudna, ciażka, tut nie [15]. Rozmówcy widzieli dokładnie te elementy swojej kultury (ułatwiające życie innowacje, normy obyczajowe), które odróżniały ich od ludności miejscowej. Więcej, chlubili się nimi i byli konsekwentni w ich podtrzymywaniu, a nawet ekspansywni kulturowo. Ich samoocena była wysoka: czuli się lepsi, jako przedstawiciele wyższej, bardziej rozwiniętej cywilizacji. 25 OKREŚLENIA DOTYCZĄCE PRZYJEZDNYCH W wypowiedziach moich rozmówców pojawia się kilka nazw, którymi okreś­ lali ich miejscowi. Każda z nich ma inne znaczenie i kładzie nacisk na co innego. Najczęściej występujące określenia to: „pieresieleniec", „bieżeniec", „Palak" i „pryjeżdyj". To pierwsze jest powszechne - dlatego też pojawiło się w prawie wszystkich rozmowach. Użyłam go także jako teoretycznego „pojęcia" do okreś­ lenia przedmiotu moich badań. „Przesiedleniec", według rozmówców, jest nazwą neutralną. Brak jej w każdym razie negatywnego zabarwienia. Wynika wprost z faktu przesiedlenia - przeniesienia się w inne miejsce. Jak już wspomniałam, w niektórych przypadkach określenie „pieresieleniec" zestawiane było ze słowem „bieżeniec". To drugie, z punktu widzenia samych zainteresowanych, było wartościowane negatywnie. Rozmówcy podkreślali, że dla „bieżeńców" jedyną przyczyną wyjazdu z kraju pochodzenia był strach, jednoznacznie kojarzony z tchórzostwem. A oto, jaka jest definicja tego słowa stworzona przez samych rozmówców: Jany uciekali ad wajny. Jany uciekali ad frontu, ad bandziożek, wot tamu jany uciehali i biehli. Jak z Czieczni ciepier uciehajut ludzi. I wsie jany uciehajut, jany mianawita uciehajut ad wajny. Jany nie zastajutsa na miestie a uciehajut [6]. Oba określenia dotyczyły sytuacji ma­ terialnej przybyłych, z tym że „bieżeniec" to ten, który przyjechał „z jedną walizką", „pieresieleniec"zaś - ten, który ma ze sobą cały swój dobytek. 2 4 Tym mianem był określany zrobiony z gliny piec piekarski, nie posiadający płyty grzew­ czej. W jego wnętrzu nie tylko pieczono, ale także gotowano. Mam tu na myśli pojęcie autostereotypu, rozumianego jako wyobrażenia o grupie własnej, wyrażane poprzez sądy przekonaniowe (Szarota 1995, s. 4). 2 5 �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" 197 Nieco inaczej rozumieją rozmówcy znaczenie słowa „pryjeżdżyj". Występo­ wało ono, jak wynika z wywiadów, obok określenia „pieresieleniec", i pełniło funkcję wzmacniającą. „Pryjeżdżyj" to ten, który nie jest „swój", jest „obcy". Najlepiej wyjaśnia to jedna z rozmówczyń: Eta pryjeżdżyje - każe. Eta nie naszy eta pryjeżdżeny. Ot takie jak ja - ot pryjeżdży, pryjeżdży ot, pieresieliliś [16]. Pewne kontrowersje towarzyszyły natomiast kwestii użycia określenia „Palaki" w odniesieniu do moich rozmówców. W niektórych przypadkach moje pytanie budziło zaskoczenie. Osoby, z którymi rozmawiałam twierdziły, że nigdy nie zwracano się do nich w ten sposób, gdyż nie są Polakami. Zadawane pytanie wynikało jednak z kilku wywiadów, w których pojawiło się takie stwier­ dzenie: U nas czysto u chatach było, akuratna i nas uważali za eta. Eto nasilenie nas uważała, o, to Palaki. Ani nas nazywali Palakami, Palaki, o, to Palaki [18]. W tej wypowiedzi widać, że określenie to miało również charakter pozytywny, podkreślało bowiem poziom kultury. Należałoby dodać, że niemal w 100% pozytywnie oceniono przyjęcie „prze­ siedleńców" przez ludność miejscową. Spotkałam się tylko z jednym złym wspomnieniem: / tut my pewnyj czas nie moglipryżitsa, bo nas nazywali bieżeńcami, abrażali nas, bo tut ludzi żyli, jeny swoj eto, swaja [niezrozumiałe] była i im heto było nie z usim to spadoba. Bo kali żyłosie na prykład u hetu chatu czeławiek, ludzkij czeławiek, kali koło było ludzki susiedzi, to wiadomo, etim susiedom nie padabałosia ety swojaki, szto prijechali niekije tut żywuć. Etot men tali tet heto zwyczajna posta czeławieka i tut niczeho nie zrabisz [6]. Najlepiej jednak kwestię kontaktów „przesiedleńców" z ludnością miejscową podsumowuje wypowiedź jednej z rozmówczyń: - No, niech pani powie, jak oni was tu przyjęli? - No... No, nie powiedzieć, szto nieważna, no, my byli dla nich... cudzyje [20]. Widać zatem, że z jednej strony relacje można określić jako poprawne - brak konfliktów, dobre traktowanie nowo przybyłych, z drugiej jednak strony „prze­ siedleńcy" byli odbierani jako „obcy" i zachowywano wobec nich dystans. CZĘŚĆ II K I M JEST „PRZESIEDLENIEC" DZISIAJ? Obecnie w Dziatłowie i okolicach żyje ponad 30 rodzin, które przyjechały z Polski po I I wojnie światowej. Wiek tych ludzi waha się od 60 do 80 lat. Więk­ szość z nich wychowała się na Białorusi i tu spędziła całe swoje dorosłe życie. Są związani z tym miejscem, ale przecież urodzili się w Polsce. Powstaje więc pytanie: czy i jak oba te miejsca funkcjonują w ich świadomości? Kim jest dzisiaj „przybysz zza zachodniej granicy"? RELACJE Z LUDNOŚCIĄ MIEJSCOWĄ Na wstępie muszę zaznaczyć, że interesowało mnie tylko to, co wiązało się bezpośrednio z postrzeganiem „przesiedleńców", z tym, czy moi rozmówcy �198 ANITA BRODA nadal są określani jako przybysze i czy są na tej podstawie identyfikowani i wyodrębniani. Chciałam się dowiedzieć, czy „przesiedleńcy" traktowani są obecnie przez miejscowych jak „swoi", czy też spotykają się z jakąkolwiek manifestacją obcości. Pierwszym i podstawowym dowodem na wyodrębnianie przesiedlonych spośród mieszkańców Dziatłowa i okolic jest fakt, że nie miałam problemów z odnalezieniem interesujących mnie osób. „Przesiedleńców" potrafili wskazać zarówno starsi mieszkańcy, jak i wiele osób spośród młodzieży. Świadczy to o tym, że pamięć o przesiedleniu istnieje w świadomości ludności dziatłowskiej. Funkcjonuje też w dalszym ciągu określenie „przesiedleniec". Na pytanie, które kierowałam do rozmówców, czy mieszkańcy Dziatłowa wiedzą o tym, że przy­ jechał on z Polski otrzymywałam prawie zawsze odpowiedź twierdzącą: - Ale czy teraz, dzisiaj, wszyscy w wiosce wiedzą, że pani z Polski przyjechała? - No a czemuż nie? Ja uże ad sorok wasmowo hoda tut żywu to czemuż nie wiedajut? Wiedajut. Szto z Biełastoku, szto z Lewickich. A gmina Juchnowiec... - Wiedzą wszyscy? A młodzi też wiedzą? Młodzież? - No a czemu nie wiedzą? Jaż każu - piendziesiat uże tri hody tut żywu to znajuć [12]. Dodać także należy, że sami „przesiedleńcy" udzielali mi rad, jak można ich odnaleźć w dalszych wioskach: Так как pójdziesz w Narbutowicze pytajsia, kto tut z Polszy - skażuć [1]. Rady te świadczą o tym, że zdają sobie sprawę ze swojej odrębności. Zdarzały się jednak wypowiedzi (bardzo rzadko), w których rozmówcy mówili mi, że nikt już nie pamięta o ich przyjeździe i powszechnie są uważani za miejscowych: - A miestnyje liudzi - ani sczitajut was toże miestnymi iii ani dalsze gawariat, szto wypieresieleńcy? - No uże zabyto, uże sczas nie tak, uże, no ransze to... a sczas uże wsio praszło. Pieresieleńcy - eta kto tam? [14]. Mimo takich jednostkowych wypowiedzi mogę stwierdzić, że określenie „pieresieleniec" ciągle jeszcze funkcjonuje, a ludzie określani tym mianem są wyodrębniani z grupy „miejscowych". Wydaje się natomiast, że fakt po­ chodzenia z Polski niewiele dzisiaj już znaczy. Nie idzie za tym żadna głębsza treść. „Przesiedleniec" to już nie to samo co „akuratny", nie jest to już słowo - klucz do określenia „jakości" człowieka. Proces ten postępuje w bardzo szybkim tempie. RELACJE Z I N N Y M I „PRZESIEDLEŃCAMI" Opisując historię „przesiedleńców" stosunkowo dużo miejsca poświęciłam kontaktom, jakie utrzymywali oni pomiędzy sobą. Interesowało mnie, czy w tak trudnej sytuacji życiowej, w jakiej się znaleźli szukali oni oparcia w grupie ludzi o podobnych doświadczeniach. Czy tak traumatyczne wydarzenie mogło stwo­ rzyć więź grupową, czy mogło w końcu stworzyć grupę? W pełni na to pytanie można odpowiedzieć tylko po przyjrzeniu się „przesiedleńcom" dzisiaj. �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" 199 Trudno jest jednoznacznie stwierdzić, że „przesiedleńcy" podtrzymują ścisłe kontakty ze swoimi „ziemlakami" , czy też, że takie relacje w ogóle nie istnieją. Większość osób, z którymi rozmawiałam potrafiła wskazać kolej­ ne nazwisko, choć czasem bez adresu. Zwykle rozmówca informował mnie o jednej lub dwóch takich osobach. Czasem trudności sprawiało określe­ nie miejsca zamieszkania, co może wskazywać, że odwiedziny nie są obecnie specjalnie praktykowane. Nie obowiązuje też zasada, że rozmówcy wskazują przede wszystkim osoby, które pochodzą z tej samej miejscowości, co oni. Wygląda na to, że przez czas, który upłynął od przyjazdu z Polski większość „przesiedleńców" poznała się wzajemnie i fakt pochodzenia z jednej miejscowości przestał odgrywać tak zasadniczą rolę integracyjną. Teraz jednoczy ich raczej przynależność dojednej grupy. Nie są już „przesiedleńcami z Maleszy", „z Zaczerlan", „z Ryboł". Nie zawsze potrafią nawet określić, z jakiej wioski przyjechał sąsiad lub znajomy: No znaju, szto ziemlaki, a z jakoj wioski dapuścim, eto znaju, szto sasied byl, no jak sasied... no karocze i tut pa sąsiedztwie i tam, on z hutora a ja z dzierewni byl. A Liebiedzinskoj to nie znaju, iii tam z Parosław iii z gdzie tam, to szto riadam gdzie tam byli. Gdzie ta riadam byli [17]. Prawie wszystkie osoby, z którymi rozmawiałam potrafiły wskazać innych „przesiedleńców". Przyznawały się jedynie do tego, że nie utrzymują z nimi kontaktów z powodu dużej ilości zajęć (Dziatłowo) lub odległości (okoliczne wioski). Nawet długo nie widziani spotykają się niczym rodzina i biorą udział w ważnych uroczystościach, takich jak wesele, chrzciny czy pogrzeb (dziś głów­ nie w tych ostatnich). Wydaje się, że więzi wciąż istnieją, ulegają jednak osłabieniu z uwagi na wiek rozmówców, którym trudno jest przemierzać duże odległości, aby się spotkać, a także fakt zaadaptowania się do nowej sytuacji. Kontakty, które miały miejsce zaraz po przyjeździe nie są już konieczne. „Przesiedleńcy" nie potrzebują od siebie tak dużego wsparcia jak wówczas. Czują jednak wspólnotę, na co wskazują kontakty przy naprawdę ważnych okazjach. 26 KONTAKTY Z OSOBAMI POZOSTAŁYMI W POLSCE W zagadnieniu dotyczącym kontaktów z bliskimi pozostałymi w Polsce za­ wiera się nie tylko sama relacja z krewnymi, ale także wszelkie próby utrzymania związków z krajem pochodzenia. Interesowało mnie to, czy rozmówcy wiedzą, jak żyje w Polsce ich rodzina, czy interesują się jej losami, czy się odwiedzają. Jakie formy kontaktu są praktykowane? Ważne było również to, czy posiadanie rodziny w Polsce stanowi element tożsamości „przesiedleńca", czy odczuwa on przez to swoją „częściową" przynależność do kraju pochodzenia. W tym miejscu warto także wspomnieć o wiadomościach, jakie posiadają rozmówcy o Polsce, np. czy interesuje ich sytuacja polityczna, społeczna. 6 „Ziemlak" - rodak. W tym wypadku dotyczy to krewnych pozostałych w Polsce. �200 ANITA BRODA Prawie wszyscy moi rozmówcy (poza jednym) posiadają rodzinę w Polsce, w większości przypadków wiedza o niej jest jednak niewielka. Są to na ogół ci, którzy nie chcieli bądź nie zdążyli wyjechać. Większość moich rozmówców deklarowała, że jeździła w odwiedziny do rodziny przynajmniej raz. Byli i tacy, którzy jeździli do Polski kilkanaście razy, w niewielkich odstępach czasu. Podczas wizyt w Polsce rozmówcy nie tylko odwiedzali (i odwiedzają) krew­ nych, z których duża część mieszka obecnie w Białymstoku, ale także jeżdżą do swoich rodzinnych wiosek, aby „odnowić" wspomnienia z dzieciństwa lub młodości. Odnajdują swój dom i często poznają jego obecnych mieszkańców. Podczas tych wizyt dochodzi czasem do trudnych konfrontacji. Jedna z rozmów­ czyń opowiadała mi, jak w trakcie pobytu w Polsce odwiedziła człowieka, który był członkiem bandy wyganiającej jej rodzinę z Polski: Ja uże zajechała tuda ipaszła w hosti ipaszła da etoho, szto hnał on nas. Ja waszła a on tak abruciłsia, on lieżał, eta akurat było na Boże Narodzenie jak ja była... i on tak uże siebie priedstawliajet, szto on tak nie uznał, no za dziesięć Het, szto ja zmieniłaś i wsio. Ja każu: nie, ja nie zmieniłaś. No, jak żywietie, a to, a to, jak dzieci? - Jak dzieci? Stali rabotać, skończyli spiecjalność... I żyć majom gdzie [10]. Spotkałam również osoby, które nie czuły konieczności odwiedzania rodzin­ nych okolic. Tłumaczyły to na ogół po prostu brakiem potrzeby, kiedy indziej - możliwości. Gdy z różnych przyczyn nie dochodzi do odwiedzin, „przesie­ dleńcom" pozostają listy i telefony. Moi rozmówcy twierdzili jednak, że listy przychodzą do nich rzadko a telefonowanie za granicę kosztuje zbyt wiele. Stąd kontakty się urywają. Tylko nieliczni potrafili opowiedzieć, jak teraz żyje ich rodzina i co u niej słychać. Wyraźnie jednak nie jest to dla nich kwestia ważna - niezbędna do normalnego funkcjonowania. Podobnie jest z informacjami dotyczącymi Polski. Rozmówcy oglądają pol­ ską telewizję i słuchają radia, gdyż nie wymaga to specjalnych starań . Gorzej jest z prasą. Osoby z którymi rozmawiałam twierdziły, że kiedyś kupowały polskie gazety (nie potrafiły podać tytułów, tylko niektórzy przypominali sobie Przyjaciółkę), ale teraz już się to nie zdarza . Stąd ich wiadomości na temat sytuacji w Polsce są bardzo skąpe, prawie żadne. Takie wypowiedzi zdarzały się niezwykle rzadko: U sio ja paważanie wiedaju, szto ciepier u Polsce robitsa, szto wasz Kwaśniewski prinimaje reszeniu, wiedaju pra supołki biełoruskije na Biełastoczczynu, widaju pra peznatajki (?) żywiot u Warszawie, usio heta ja wiedaju, usio heto ja czytaju usim. - No właśnie, czyta pani, ale co, jakieś gazety? 27 28 2 7 Większość moich rozmówców ma dostęp do telewizji satelitarnej, gdzie ogląda TV Polo­ nia i inne programy polskiej telewizji. Jednocześnie istnieje także możliwość odbioru „Radia Maryja" oraz I Programu Polskiego Radia. Problem polega głównie na braku pieniędzy na prenumeratę polskiej prasy. Poza tym ofer­ ta jest bardzo uboga: rozmówcy mogą kupować właściwie jedynie Głos znad Niemna. Dostęp do prasy wydawanej w Polsce jest dla mieszkańców Dziatłowa zdecydowanie kłopotliwy i wymaga sporo wysiłku. 2 8 �201 TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA' - Wiadomo tego że, panienoczka, wiadomo, hazetu czytaju. Nu i jaś [nie­ zrozumiałe] u Polsce zagoju. Dobra wiedaju palitycznemu nawierno ja wiedaju i ekonomicznemu [6]. Tak więc, kontakty z krewnymi pozostałymi w Polsce nie są czymś ważnym w życiu „przesiedleńców" dziatłowskich, ale mimo to w opowieściach o kraju pochodzenia pojawiają się jako istotny element. Niewielka jest też wiedza 0 współczesnej Polsce a jednak rozmówcy wspominali kraj pochodzenia z roz­ rzewnieniem. Jak to pogodzić? Na to pytanie spróbuję odpowiedzieć w dalszej części artykułu. SAMOOKREŚLENIE „PRZESIEDLEŃCA" Jednym z istotniejszych zagadnień jest to, za kogo uważa się sam „przesiedle­ niec", kim się czuje i z kim się identyfikuje. Interesowało mnie, jak w świado­ mości rozmówców zostają pogodzone dwie (już wielokrotnie wspominane) kwe­ stie: pochodzenia z Polski, z której wyjechali, oraz obecnego życia na Białorusi. Myślę, że w tym punkcie warto też poruszyć problem dokonywanej przez roz­ mówców oceny losu, jaki ich spotkał. Jak już starałam się pokazać, identyfikacja „przesiedleńca" z miejscem po­ chodzenia nie jest duża. Nie ma on zbyt wielu informacji na temat Polski i nie jest ich zdobyciem zainteresowany. Jednocześnie jednak część moich rozmów­ ców starała się mówić do mnie w języku polskim. Wręcz wstydzili się tego, że słabo pamiętają ten język, tak jakby źle to o nich świadczyło. Spotkałam także 1 takich „przesiedleńców", dla których mówienie w języku polskim (czasami nawet lepiej niż miejscowa ludność katolicka) jest wartością . Wyraźnie wiąże się to z pamięcią przynależności do kultury wyższej, za jaką uważano kulturę polską. Najlepiej można zauważyć to w sposobie, w jakim rozmówcy opowiadają o różnicach kulturowych, jakie zauważyli tuż po przyjeździe: Ot, daże my na wiosce żyli to my żyli akuratniej, bolie kulturna żyli my jak tut. Potem prijechali w miasteczko tak jany wsie kazali - o, heta Palaki, heta szlachta! Patamu szto u nas byli paścieli, u nas było akuratno ścirano, akuratna robliena tak i wsio. A tut hetowo nie było. Ot, ja hawaruprawdu... Kultura tam była wyższa czem tut [16]. Wynika z tego, że przynajmniej część „przesiedleńców" czuje swoją inność opartą na wywodzeniu się z „wyższej kultury". Za tym poczuciem nie idzie jednakże identyfikacja z Polakami. „Przesiedleńcy" wywodzą się wprawdzie, jak twierdzą, z kultury polskiej (w znaczeniu lepszej, bardziej rozwiniętej cywiliza­ cji) i są z tego dumni, ale nie uważają się za Polaków.Na bezpośrednie pytania o to, kim się czują, większość odpowiada, że miejscowymi: Ja uże jeść jak 29 2 9 Mam tu na myśli zamieszkujących Dziatłowo katolików, którzy znają język polski z kościoła lub (ci starsi) z przedwojennych polskich szkół. „Znajomość" ogranicza się w tym wypadku głównie do rozumienia tego języka. Jednak wyznanie katolickie jest wciąż utożsa­ miane z narodowością polską (katolik=Polak). Więcej na ten temat można znaleźć w książce Iwony Kabzińskiej (1999). �202 ANITA BRODA miescowy, to ja prażył tut jeśli skazać... piać, to ot tak ot... piedziesiat siem a tam wsioż że piać, to jak ja mogu sczitać siebie... ja sczitaju siebie miescowym. 0 tak... Ja szkołu kończył, ja szto ucziłsia koncził wsio, adrabił uże i pienśjanier uże, na piensi darabił, ot tak... Ja uże miescowy Ja tolka tam piać Het prażył [17]. To właśnie ilością lat przeżytych w jednym i w drugim miejscu najczęściej tłumaczone jest poczucie przynależności. Najczęstszym przypadkiem identyfikacji jest identyfikacja na podstawie wy­ znania. Ponad połowa moich rozmówców określiła siebie jako prawosławnych. Określenie „Biełarus", także pojawiające się w wypowiedziach, było przez rozmówców utożsamiane z pojęciem „prawosławny", według zasady: „Polak-katolik", „Ruski-Biełarus-prawosławny". Jest ono stosowane wymiennie i nie­ koniecznie oznacza identyfikację z narodowością białoruską. Żaden z moich rozmówców nie stwierdził, że czuje się Polakiem dlatego, że urodził się w Polsce. Dla kilku jednak osób fakt urodzenia w Polsce ma do dziś bardzo duże znaczenie: - Ale czy to ma dla pani znaczenie, że pani przyjechała z Polski? - Anita, czy majet dla was znaczenie to, szto kali wy byli maleńka, wy chadzili w dzieciaczyj sadzik? - No tak, no chyba tak [śmiech]. - Tak, tak. Tak jenu jest u waszoj biohrafii, tak samo i dla mienie, takoje dla mienia majut znaczenije, eto majo życio, eto etap majeho życia i jon jest mój 1 nikuda jeho nie bierz [6]. Zdarza się, że tęsknota za krajem urodzenia jest tak duża, że rozmówca zaczyna nią żyć . Nikt jednak z moich rozmówców nie wyraził chęci powrotu do Polski. Przyczyny są zarówno ekonomiczne (zniechęca konieczność zakupu ziemi i domu na miejscu), jak i rodzinne - dzieci i wnuki, które mieszkają na Białorusi. Nawet w przypadku tych osób, które odczuwały silną tęsknotę za Polską nie wchodzi w grę możliwość wyjazdu. Pod tym względem „przesiedleńcy" są bar­ dzo mocno osadzeni w swoim „nowym" miejscu. 30 ZAKOŃCZENIE Na podstawie przeprowadzonych wywiadów mogę stwierdzić, że fakt wy­ jazdu z Polski stanowi ważny element życia rozmówców. Wnioskuję to z braku jakichkolwiek oporów w rozmowie na ten temat, jak i dużego zaangażowania w opowieść. Analizując rozmowy przeprowadzone z „przesiedleńcami" mogę stwierdzić, że moi rozmówcy po przyjeździe czuli się źle w nowej sytuacji życiowej, co w niektórych przypadkach było pogłębione przez fakt gwałtow­ nego, wymuszonego wyjazdu. W większości odczuwali pewną obcość kultu­ rową, opartą na różnicach językowych lub też obyczajowych. Byli wyodrębniani 3 0 Rozmówczyni przez cały czas wywiadu mówiła do mnie po polsku, bardzo płynnie i z dobrym akcentem. Wydawało się jakby wyjechała z Polski zupełnie niedawno. �203 TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" spośród ludności miejscowej poprzez określenia „przesiedleńcy", „bieżeńcy", „Palaki", „pryjeżdżyje"; czuli się silnie związani z innymi „przesiedleńcami" na zasadzie wspólnoty losów. Wielu „przesiedleńców" ma liczne i często drobiazgowe, w większości po­ zytywne, wspomnienia z kraju pochodzenia. W większości utrzymują kontakty z krajem ojczystym, choćby dzięki pozostałym tam krewnymi. Podkreślają znajomość języka polskiego, w większości utrzymują stosunki z innymi „prze­ siedleńcami" a przynajmniej znają ich nazwiska. Różnice kulturowe, które wyodrębniały ich spośród ludności miejscowej, wciąż mają dla nich znaczenie, choć ulegają zatarciu. Jednocześnie jednak moi rozmówcy nie wyrażali chęci powrotu do Polski, gdyż nie widzieli możliwości lub sensu takiego kroku. W większości uważali, że wtopili się w otoczenie, choć ciągle można ich odnaleźć na podstawie określe­ nia „przesiedleniec". W większości akceptują fakt przesiedlenia, choć niektórzy wciąż żywią pewną urazę (dotyczy to głównie tych, których wyjazd został wymuszony). Na podstawie przeprowadzonych badań można stwierdzić, że fakt wyjazdu miał ogromny wpływ na ukształtowanie się tożsamości „przesiedleńca" - osoby, która z racji zmiany środowiska życia „otrzymała" dwie ojczyzny, z którymi łączą j ą silne więzi, choć mają one różny charakter. Polska to miejsce, z którym wiążą się przyjemne wspomnienia z dzieciństwa, miejsce, gdzie życie jest naj­ prawdopodobniej łatwiejsze. Jest to ojczyzna, którą musieli z różnych względów opuścić, stąd większość czuje się jej w jakiś sposób pozbawiona . Nie jest to jednak strata zbyt dotkliwa, w każdym razie nie do tego stopnia, by chcieli wrócić. Polska to także miejsce wyższej kultury, którą, w swoim mniemaniu, reprezentują także i dzisiaj moi rozmówcy. Białoruś zaś, to kraj, gdzie się wycho­ wali i (lub) osiągnęli dorosłość i gdzie spędzili większą część życia. Rozmówcy czują się „miejscowi" poprzez lata przeżyte w tym miejscu, a także poprzez swoje prawosławne wyznanie. Wynika z tego, że na tożsamość „przesiedleńca" składa się podwójna identy­ fikacja - bycie zarazem „z Polski" i „z Białorusi", bycie „przybyszem" i „miejs­ cowym" jednocześnie. Najlepiej obrazują to słowa jednego z rozmówców: Mnie każetsa szto ja [niezrozumiałe] dwie rodziny. W adnoj radziłsie a druhaja katoraja spitała mnie. O, ů katoraj ja żywut. O, to wsio takoje [17]. Warto jeszcze zaznaczyć, że badana przeze mnie grupa jest niezwykle nietrwała, gdyż ulega wtopieniu a przede wszystkim wymiera . Jest to grupa zanikająca, na badania wyczerpujące to zagadnienie nie zostało więc zbyt wiele czasu... 31 32 3 1 Określenie „przymus" dotyczy w tym miejscu nie tylko sytuacji wyjazdu wymuszonego, ale także decyzji podjętej nieodwołalnie przez rodziców, z którą moi rozmówcy musieli się pogodzić. Grupa „przesiedleńców" mieszkających w Dziatłowie to osoby w wieku pomiędzy 65 a 90 rokiem życia. Zakładam w tym wypadku, że dziecko „przesiedleńca" urodzone na Białorusi nie jest „przesiedleńcem", choć z problemem tym należałoby dokładniej zapoznać się w terenie. 3 2 �204 ANITA BRODA SPIS WYWIADÓW CYTOWANYCH W P R A C Y 33 1. Kobieta ur. 1936 r. w Malieszach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Moskalowce, 28.06.2001 2. Kobieta, 1. ok. 65, ur. w Malieszach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Raklewicze, 29.06.2001 3. Mężczyzna, 1. ok. 65, ur. w Malieszach (Polska), Białorusin, prawosławny, Dziatłowo, 3.07.2001 4. Kobieta, 1. ok. 80, ur. w Malieszach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 3.07.2001 5. Kobieta ur. 1939 r. w Wojszkach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 7.07.2001 6. Kobieta ur. 1940 r. w Lewickich (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 9.07.2001 7. Kobieta ur. 1931 r. w Białkach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 10.07.2001 8. Kobieta i mężczyzna, 1. ok. 70, ur. w Barszczewie (Polska), w Zaczerlanach (Polska), Biało­ rusini, prawosławni, Dziatłowo, 10.07.2001 9. Kobieta i mężczyzna, 1. ok. 70, ur. w Lewickich (Polska), Białorusini, prawosławni, Dziatłowo, 7.07.2001 10. Kobieta, 1. ok. 90, ur. w Zaczerlanach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 10.07.2001 11. Mężczyzna, ur. 1921 r. w Lewickich (Polska), Białorusin, prawosławny; Kobieta, ur. 1922 r. w Pawlinowie (Polska), Białorusinka, prawosławna, Wiązowiec, 31.12.2001 12. Kobieta, ur. 1919 r. w Lewickich (Polska), Białorusinka, prawosławna, Wiązowiec, 31.10.2001 13. Kobieta, ur. 1929 r. w Wojszkach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 2.11.2001 14. Mężczyzna, ur. 1940 r. w Wojszkach (Polska), Białorusin, prawosławny, Dziatłowo, 3.11.2001 15. Kobieta, ur. 1928 r. w Solniczkach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 3.11.2001 16. Kobieta, 1. ok. 70, ur. w Zaczerlanach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 3.11.2001 17. Mężczyzna, ur. 1940 r. w Zaczerlanach (Polska), Białorusin, prawosławny, Dziatłowo, 4.11.2001 18. Kobieta, 1. ok. 65, ur. w Lewickie (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 5.11.2001 19. Mężczyzna, 1. ok. 70, ur. w Wijszkach (Polska), Białorusin, prawosławny, Dziatłowo, 6.11.2001 20. Kobieta, ur. 1925 r. w Zaczerlanach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 6.11.2001 21. Mężczyzna, ur. 1932 r. w Niewadzicy Norgolewskiej (Polska), Białorusin, prawosławny, Dzia­ tłowo, 7.11.2001 LITERATURA K a b z i ń s k a I . 1999, Wśród „Kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na Białorusi, Warszawa. K e r s t e n K. 1997, Przymusowe przemieszczenie ludności, [w:] Utracona ojczyzna, H . Orłow­ ski, A. Sakson (red.), Poznań, s. M i r o w i с z E. 1993, Białorusini w Polsce 1944-1949, Warszawa. - 1999, Białoruś, Warszawa. O b e r g K. 1960, Cultural shock: Adjustment cultural environments, Practical Anthropology, nr 7, s. 177-182. P e t e r s e n W. 1958, General Typology of Migration, American Sociological Review, vol. 23, s. 256n. S z a r o t a Т. 1995, Stereotypy narodowe jako temat badań historycznych w Polsce, Dzieje naj­ nowsze, t. 2, s. 3-13. Tlumaczalnyj słounik... 1999, Tłumaczałnyj słounik biełaruskoj literaturnaj mowy, M . N . Kryłko (red.), Mińsk. Założenia teorii... 1980, Założenia teorii asymilacji, H. Kubiak, A.K. Paluch (red.), Wrocław. Wszystkie wywiady były przeprowadzane przez autorkę artykułu. �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" 205 ANITA BRODA THE IDENTITY OF "TRANSPLANTED INHABITANTS" POPULATION REMOVED FROM THE EASTERN TERRITORY OF POST-WAR POLAND TO WESTERN BELARUS I N THE YEARS 1944-1947 Summary The study deals with the identity of a "transplanted inhabitant", i.e. that of a person who, either voluntarily or under pressure, changed suddenly his/her previous place of residence. The problem is studied on the case of the Russian Orthodox population inhabiting the eastern areas of post-war Poland and, in the years 1944-1947, removed to Belarus to the district of Dziatlowo. The author tries to answer the question i f sudden change of locality can contribute to shaping a particular kind of individual's identity and i f so, what is the identity like. Another question con­ cerns social ties and group identity which might be created i f a group of people is moved together. The article consists of two parts. In the first one the author presents the process of the popula­ tion transplantation as it was remembered and related by the informants themselves. It included life in Poland before the displacement, removal to the new place and the beginnings of new life: relationships with other "displaced persons" and with local inhabitants. The other part of the study concerns present life and identity of those once transplanted: their relationships with people with whom they arrived to Belarus, with indigenous inhabitants, with friends and relatives in Poland. The author is interested in self-definition of the people she studies. Stories recalling the first period after removal show that at the beginning the newcomers were regarded as strangers and discriminated from among the "local people". They had the sense of not belonging to the new environment and that is why they felt close social bond with their own group. They identified themselves with their place of origin and were identified with it by their new neighbours as well. Now they have strong connections with Poland, having relatives there, being attached to Polish language, but at the same time the "transpalanted inhabitants" are attached to Belarus since so many years have been spent in that country by them. The article points at the problem of the formation of a very specific identity of "transpalanted person" embodying, as a matter of fact, two identifications: that of a person "from Poland" and the one "from Belarus"; "the local" and "the newcomer" at the same time. The element of "two homelands" can contribute to the the integration of the group and become a meaningful pillar of group identification. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6bb6ab04fc253a521d6bd57ab4ab1bb0.pdf a1c1285c232048b8758da051351c5dcc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:696 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:640 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I N S T Y T U T H I S T O R I I P O L S K I E J K U L T U R Y A K A D E M I I M A T E R I A L N E J N A U K ETNOGRAFIA POLSKA XIV Zeszyt 2 WROCŁAW — WARSZAWA — KRAKÓW ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH W Y D A W N I C T W O P O L S K I E J A K A D E M I I NAUK 1970 �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA Adres Redakcji: Warszawa, Hoża 74 Okładkę p r o j e k t o w a ł ZBIGNIEW K L I M C Z Y K Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny L i d i a Saimarin Printed in Poland Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1970. Nakład 500 + 120 egz. Objętość: ark. wyd. 20, ark. druk. 16,25. Ark. A l 27. Papier ilustr. kl. V, 70 g, 70 X 100. Oddano do skła­ dania 13 I V 1970, podpisano do druku 18 V I I I 1970, druk u k o ń c z o ­ no we wrześniu 1970. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 1139/70. C-14 Cena zł 55.— �SPIS TREŚCI Część I ARTYKUŁY Maria F r a n k o w s k a Streszczenie Margarita w Nolasco Streszczenie w Janusz T a z b i r Problemy i kierunki etnologii meksykańskiej. —• R e g i o n Cholula 39 j . angielskim 52 j . angielskim L e p k o w ski — 11 36 — O d k r y c i e A m e r y k i i konikwista w l i t e r a t u r z e staropolskiej Streszczenie w Tadeusz — j . angielskim Z 55 74 dziejów kontaktów polsko-meksykańskiich w XIX i X X w 75 Streszczenie w 94 j . angielskim Helena i S t a n i s ł a w A d a m o w i c z o w i e — Kultura Lakandonów i jej prze­ obrażenia w X X wieku Streszczenie w 95 j . angielskim 112 KOMUNIKATY Aleksander i P o s e r n - Z i e l i ń s k i etnografii — w świetle opracowań Dorobek meksykańskiej archeologii bibliograficznych Streszczenie w j . angielskim L e c h M r ó z — Cyganie m e k s y k a ń s c y Cyganów w Ameryce 115 132 i obraz zmian zachodzących w życiu 135 S t r e s z c z e n i e <w j . a n g i e l s k i m Andrzej W o ź n i a k 155 . 157 Streszczenie w j . angielskim Romana M a ń k o w s k a i Andrzej K r z a n o w s k i — Instrumenty muzyczne w dawnym Meksyku — M e t a l w k u l t u r z e przeclkotarnibijskiego M e k s y k u . 169 S t r e s z c z e n i e iw j . a n g i e l s k i m Tadeusz nym C h w o j k a Meksyku Streszczenie w — Z 171 186 teoretycznych rozważań nad folklorem muzycz­ 189 j . angielskim 196 Część II Anna Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z S t r e s z c z e n i e w j . angielskim" Anna Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z grafia E u r o p y — I r l a n d i a — d w a p a ń s t w a , d w a narody. — Nowa dziedzina deficytowa — 197 205 etno­ 207 �6 SPIS TREŚCI KRONIKA III Etnograficzne Seminarium Ameryikanistyozne. Poznań 18-20 IV 1969 — Maria Paradowska 215 RECENZJE Centralizm czy f e d e r a c j a ? — W o m e n of Tropical of M. California Leszek Dzięgiel A f r i c a , p r a c a izbior. p o d Press, Berkeley and Los . red. Denise Pauline, Angeles B l u n d e l l , So R o u g h a W i n d — T h e K e n y a colson, L o n d o n 1964 — Leszek Dzięgiel 1963 — 223 University Leszek Dzięgiel Memoirs, Weidenfeld and 227 Ni230 I s k u s s t w o itropiczesikoj Afriiki ,w s o b r a n i j a c h S S 9 R , r e d . D . Ol'derogge, I n s t i t u t A M k i A N S S S R , Institut Etnografii A N S S S R , Sowetskij C h u d o ż n i k , Mos­ k w a 1968 — Marek Arpad Kowalski 234 R u s s k i e . I s t o r i k o - e t n o g r a f i c z e s k i j a t ł a s . Z i e m l e d i e l e . K r i e s t ' j a n s k o j e zilisizcze. K r i e s t ' j a n s k a j a o d i e ż d a . S i e r i e d i n a X I X — naczalo X X w i e k a . A k a d i e m i j a N a u k S S S R , Instiitut E t n o g r a f i i i m . N , N . Mifchicho — M a k l a j a , M o s ­ k w a 1967 — Gerhard Konrad Kloska S. I . R u d i e n k o , K u l t u r a Hunów i noinulińskie 240 kurhany, Moskwa—.Leningrad 1962 — Krzysztof Dąbrowski 242 U w a g i do „ B i b l i o g r a f i i socjologii w s i p o l s k i e j il91'8-il'965" o p r a c o w a n e j L i i i M a r i ę S z w e n g r u b — Gerhard Konrad Kloska przez K . B a j a n , T . Hunek, R. Malinowski, K ó ł k a rolnicze w Polsce, W a r s z a w a — Gerhard Konrad Kloska A. Kowalski, A. Posern-Zieliński, A. Woźniak, walski, T. M. Ciołek, M. Woźniakowa Książki n a d e s ł a n e — M. 245 1966 250 W. Ko­ 253 �CO.ZJEP5KAHHE Hacmb I CTATŁH Mapna O p a m c o B C K a — npo6neMti h HanpaBJieHHa MeKcmcaHCKofl 3THOnorHH . . . Pe3K>Me Ha aHrcrafiCKOM sobixe MaprapHTa H o j i a c k o — PafiOH Xonyna Pe3K>Me Ha aHrnmicKOM H3bnce %Kym T a 3 6 n p — OncpbiTHe AMepmcH h K O H K B H C T a b flpeBHenonbCKOJł J i H T e p a T y p e . . . Pe3K>Me Ha aHrmmcKOM jBtiice Tafleym JlenKOBCKH — H3 hctophh ncwibCKO-MeKCHKaHCKHX KOHTaKTOB b X I X h X X bb. Pe3K>Me Ha aHrinmcKOM jnbiKe Eneaa h CraHHcnaB AflaMOBHH — KynbTypa jiaKannoHOB h e ë npeo6paaceHH« b X X b. Pe3K>Me Ha aHrnHÖCKOM «3biKe 11 36 39 52 55 74 75 94 95 112 COOEmEHÏlH AneKcaHflp n o 3 e p H - 3 e J i n H b C K H — /^ocTHaceHiia MeKCHxaHCKoft apxeononra h 3 T H o r p a - <J>hh b CBere 6H6jTHorpa$iwecKHX pa6oT Pe3K>Me Ha aHTJIHHCKOM A3bIKe 115 132 Hex M p y 3 — MeKcmcaHCKHe nbiraHe h KapTHHa n3MeHeHHił, npoHcxoflsmax b huhhh HbiraH b AMepHKe Pe3K>Me Ha a H T U H H C K O M «3biKe 135 155 AHflaceił Bo3bHflK — MeTaJin b Kyjibrype flOKOJiyM6oBCKOfi Mckchkh Pe3K>Me H a aHTjnmcKOM fl3MKe PoMaHa MaHbKOBCKa h AHflaceił KpacaHOBCKH — My3biKanbHbie HHCTpyMeHTbi b flpeBHefi MeKCHKe Pe3K>Me Ha am-mmcKOM «3MKe Tafleym X ß o ü K a — H3 TeopeTiraecKHX pa3MbinijieHHH Hafl My3biKanbHMM $onbKJiopOM MeKcmcH Pe3K>Me Ha aHrcmncKOM JBMiœ 157 169 171 186 189 196 Hacmb II A i m a 3aflpoacHHbCKa-BapoHH — Hpnamma — flBa rocyflapcTBa, flBa Hapofla . . . . Pe3K>Me Ha aHrmmcKOM «3biKe A m a 3aflpoacHHbcKa-BapoHH — HoBaa fletjmiiHTHafl o6nacrb — 3THOrpa<J>HS Eßponbi 197 205 207 �8 SPIS TREŚCI XPOHHKA I I I 3THorpa(J)HHecKHH ceMmap aMepjncaHOBefleHHfl. IIo3HaHb 18-20 I V 1969 — Mapua napadoecm 215 PEUEH3HH II,eHTpajiH3M hjih (Jieflepauiw? — Jleutex JJ,3emeAb 223 Women of Tropical Africa, KonjieKTHBHaH pa6oTa non peflaicu. fleHHc IIojn>Me, University of California Press, Berkeley and L o s Angeles 1963 — JleuteK JJ,3eHzenb 227 M . BnaHHen, So Rough a Wind — The Kenya Memoris, Weidenfeld and Nicolson, London 1964 •— JleiueK ff3emeab HcKyccTBO TpomraecKOH A(J>Phkh b co6paimHx C C C P , pen. AcJipHKH A h CCCP, 230 fl. HHCTHTyT 3THorpaiJ)HH A H C C C P , OJmeporre, HHCTHTyT Cobctckhh Xysoaanoc, MocKBa 1968 — Mapen Apnad KoaanbcKu Pyccwie. Hctophko — 234 3THorpaiJ)HMecKHH araac. 3eMirenejn>e. KpecTbHHCKoe jkhjihiuc KpKCTbJiHCKaH ofleawa. Cepejnrea X I X — Haiajio X X Beica. AxaneMHfl HayK C C C P , HHCTHTyT 3THorpa(J>HH hm. MHKnyxo — MaKjiaa, MocKBa 1967 — repxapd KoHpad K/iecKa 240 C . H . PyaeHKO, KyjrbTypa ryHHOB h HOHHyjiracKHe KypraHH, MocKBa—JleHHHrpaa 1962 — KoKuiumo(p floMdpoecKU 242 3aMeTKH no ,,En6nHorpa(t>HH couhojioi-hh noubCKOH HepeBHH 1918-1965", cocTaBJieHHOH JIhjih MapaeH IIlBeHrpy6 — repxapd Koupad Knecm 245 K. EasH, T . TyHeK, P . ManHHOBCKH, Cejn>cK0X03HHCTBeHHMe KpyacicH b XIoJitHie, BapmaBa 1966 — repxapd Koupad KASCKO 250 K h h t h npacJiaHHbie — M. A. KoeaAbcm, A. IIo3epH-3enuHbCKu, A. BO3HHK, B. KoeanbcKu, T. M. LfeA3K, M. Bo3HHKoaa 253 �CONTENTS Part I ARTICLES M a r i a F r a n k o w s k a — P r o b l e m s a n d d i r e c t i o n s of M e x i c a n ethnology . 11 S u m m a r y in English M a r g a r i t a N o l a s c o — T h e C h o l u l a region S u m m a r y in English J a n u s z T a z b i r — T h e d i s c o v e r y of A m e r i c a a n d the C o n q u i s t a i n old Polish literature Summary in English T a d e u s z Ł e p k o w s k i — F r o m the h i s t o r y of P o l i s h - M e x i c a n relations i n 36 39 52 the 19th a n d 20th c e n t u r i e s Summary in English 75 94 H e l e n a a n d S t a n i s ł a w A d a m o w i c z — T h e L a c a n d o n c u l t u r e and its t r a n s ­ formations d u r i n g the 20th c e n t u r y Summary in 55 74 English 95 112 REPORTS A l e k s a n d e r P o s e r n - Z i e l i ń s k i — A c h i e v e m e n t s of M e x i c a n archeology and ethnography; a bibliographical survey S u m m a r y in E n g l i s h L e c h M r ó z — T h e M e x i c a n G y p s i e s a n d the c h a n g e s i n life of G y p s i e s in A m e r i c a S u m m a r y in E n g l i s h . A n d r z e j W o ź n i a k — M e t a l i n precolurribian M e x i c o cultures . . . . Summary in English C h w o jk a of M e x i c o S u m m a r y in — 135 155 157 169 Romana M a ń k o w s k a and ments in old Mexico Summary in English Tadeusz 115 132 Andrzej Some K r z a n o w s k i — Musical instru­ 171 186 theoretical problems of musical folklore 189 196 English Part II A n n a Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z — Ireland — two Summary in E n g l i s h states, t w o nations . . 197 205 �10 S P I S TREŚCI Anna Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z graphy of — T h e n e w deficient d i s c i p l i n e , the e t h n o ­ Europe 207 NOTES AND NEWS The 3rd Seminar in American Ethnography. P o z n a ń , Maria April 18-20, 1969 — Paradowska 215 BOOK REVIEWS C e n t r a l i s m or f e d e r a l i s m ? — Leszek Dzięgiel Women Faulme of Tropical Africa; Denise 223 ed., B e r k e l e y a n d L o s A n g e l e s 1963 — Leszek U n i v . of California Press, Dzięgiel 227 M. Blundell, So Rough a W i n d — T h e K e n y a Memoirs; Weidenfeld colson, L o n d o n 1964 — Leszek Dzięgiel and N i 230 I s k u s s t w o tropiczeskoj A f r i k i v s o b r a n i y a k h S S S R , D . Ol'derogge ed., Institut A f r i k i A N S S S R , Iustitut Etnografii A N S S S R , Sovietskij K h u d o z h n i k , M o s c o w 1968 ( T h e A r t of T r o p i c a l A f r i c a i n the S o v i e t Collections) — Marek Arpad Kowalski Russkie. Istoriko-etnograficheskiy Institut Etnografii i m . N N . M i k l u k h o M a k l a y a , Moscow -Ethnographical Atlas. Agriculture. Peasant hard Konrad 234 atlas. Z i e m l e d i e l i e . Kriestiaraskoye z h i l i s h c h e . 1967 (Historical- h o m e a n d clothing) — Ger­ Kloska 240 S. I . R u d e n k o , K u l t u r a H u n ó w i n o i n i u l i ń s k i e ' k u r h a n y ( T h e H u n n s a n d t h e kurkhains of Noinufliiinsk), M o s c o w a n d L e n i n g r a d 1(962 — tof Dąbrowski culture Krzysz­ 242 R e m a r k s to t h e " B i b l i o g r a p h y of P o l i s h R u r a l Sociology" by L i l i M a r i a S a w e n grub K. Bajan, — Gerhard Konrad Kloska 245 T . Hunek, R. Malinowski, K ó ł k a rolnicze w - o p e r a t i v e s i n P o l a n d ) , W a r s a w 1066 — Gerhard B o o s k r e c e i v e d — M. A. Kowalski, A. Posern-Zieliński, walski, T. M. Ciołek, M. Woźniakowa Polsce (Peasants Konrad Kloska A. Woźniak, co- . . . W. Ko­ 250 253 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9584137ae2625d59d205400c9c5caea1.pdf f395fe8460b2931cb2c83b6a92924eb9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:700 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:644 Title A name given to the resource Z dziejów kontaktów polsko-meksykańskich w XIX i XX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.75-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łepkowski, Tadeusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I V z. 2 TADEUSZ ŁEPKOWSKI Z DZIEJÓW KONTAKTÓW POLSKO-MEKSYKANSKICH W X I X I X X W. Nauka polska nie prowadziła dotąd żadnych metodycznych badań nad stosunkami polsko-meksykańskimi i różnorakimi kontaktami Pola­ ków i Meksykanów w X I X i X X w. Poszukiwań takich nie podjęli również naukowcy z Meksyku. Nagromadzono wprawdzie pewną liczbę wiadomości i notatek, w różnych książkach wymienia się trochę nazwisk, niekiedy dość ważnych, często mało istotnych, lecz daleko jeszcze do uzyskania wsezchstronnego obrazu naszych wzajemnych stosunków, mimo iż zainteresowanie nimi wzrasta niewątpliwie tak po jednej, jak po drugiej stronie Atlantyku. Opracowanie szersze musiałoby rzecz jasna uwzględnić archiwalia meksykańskie i polskie, a także materiały rękopiśmienne ze Stanów Zjednoczonych, krajów Ameryki Środkowej, Francji i Austrii, a za­ pewne i z innych państw. Należałoby przestudiować skrupulatnie prasę, tak polską jak meksykańską — a rzecz to, jak wiadomo, ogromnie cza­ sochłonna — nie licząc przebadania pamiętników, materiałów epistolograficznych i innych. Mając na uwadze zarówno aktualny stan wiedzy, jak ograniczone możliwości szeroko zakrojonych poszukiwań, trudno obecnie pokusić się o dokładne przedstawienie rozwoju kontaktów polsko-meksykańskich. Stąd też referat niniejszy nie rości sobie i rościć nie może żadnych pre­ tensji do wszechstronności. Sądzić należy, że długo jeszcze czekać w y ­ padnie na większe, źródłowe studium o stosunkach polsko-meksykań­ skich w X I X i X X w. Przedstawione tu rozważania są tylko skromną próbą wstępnego zestawienia i uporządkowania materiałów już znanych, a także dorzucenia pewnych nowych informacji pochodzących z moich bardzo jeszcze fragmentarycznych badań. Z uwagi na niekompletność poszukiwań niektóre problemy potrak­ tuję nieco dokładniej, inne tylko zasygnalizuję. Nie zabraknie też �76 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI w przedstawionym tu szkicu chronologicznych i rzeczowych „białych plam". * W Polsce doby stanisławowskiej doszukiwano się paraleli między losami walczącego z konkwistą Meksyku a Polską zagrożoną przez po­ tężnych sąsiadów. W ćwierć wieku po ostatecznym upadku Rzeczypo­ spolitej powstało do niepodległego życia państwo meksykańskie. O pol­ skich uczestnikach meksykańskich walk niepodległościowych nic właści­ wie nie wiadomo. Jedynym śladem naszej obecności w Meksyku lat dwudziestych X I X w. jest działalność płk. Carlosa Beneske (Karol Bieniewski), szefa sztabu armii Augustina Iturbide. Wierny generałowi, a następnie cesarzowi Bieniewski wziął udział w nieudanej próbie re­ stauracji efemerycznego cesarstwa i wraz z Iturbidem został rozstrze­ lany . Historia ułożyła się w końcu w ten sposób, że gdy istniała jeszcze państwowość polska, Meksyk pozostawał pod obcym jarzmem, gdy zaś organizowała się Republika Meksykańska, pod obcym jarzmem znalazła się Polska. Pewne podobieństwo losów dziejowych sprawiało, iż część elit oby­ dwu dalekich od siebie krajów wykazywała w ostatnich dekadach X V I I I i pierwszych X I X w. wzajemne sobą zainteresowanie i darzyła siebie sympatią. Młoda Republika Meksykańska utrzymywała w Paryżu swą Agencję Handlową, będącą w praktyce jej dyplomatycznym przedstawicielstwem. Szefem Agencji w latach ¡1827-1832 był Tomâs Murphy, późniejszy zresztą chargé d'affaires Meksyku w Paryżu (1833). Młody dyplomata przesyłał do swego Ministerstwa Spraw Zagranicznych francuskie ga­ zety i — co ciekawsze — wnikliwe własne omówienia sytuacji politycz­ nej we Francji i innych krajach Europy. W grudniu 1830 r. donosił 0 grożącej europejskiej wojnie między siłami starego i nowego porządku, wyrażając nadzieję, że z czasem -— acz nie rychło jeszcze — cała Europa stanie się republikańska. Napomykał też z żywą sympatią o polskiej rewolucji listopadowej, o Polsce podzielonej przez trzech „kolosów t y ­ ranii" w 1814 r., o niepewnym jej losie wobec przewagi wrogów i braku pewności poparcia ze strony Francji . W miesiąc później, już w przed­ dzień rozpoczęcia wojny, pisał Murphy, iż „bardzo się liczy na entuzjazm 1 zdecydowanie Polaków gotowych raczej umrzeć do ostatniego, niż 1 2 1 J. H. R e t t i n g e r , W a r s z a w a 1937, s. il75. 2 Polacy w cywilizacjach obcych do końca Archivo Histórico Diplomático Mexicano (AHDM), Legajo V I I I , p o r t z 28 X I I 1830). wieku XIX, n r 2288 ( r a ­ �77 Z DZIEJÓW KONTAKTÓW P O D S K O - M E K S Y K A N S K I C H pozwolić na zmarnowanie owoców ich rewolucji", lecz dodawał, że wal­ ka jest bardzo nierówna i Polska zapewne upadnie. Dyplomata meksykański stwierdza dalej, iż sprawa Polski jest zara­ zem sprawą Francji, gdyż powstanie wstrzymało interwencję rosyjską na Zachodzie, lecz trzeźwo, acz z żalem przewiduje, że Francja pozostawi obronę Polski jej własnym siłom . W trzecim z zachowanych raportów, tym razem z kwietnia 1831 r., Murphy z wielką radością, właściwą — jak pisze — „miłośnikom w o l ­ ności", donosi o polskich sukcesach militarnych odniesionych w toku ofensywy marcowo-kwietniowej . Republikańskie zaangażowanie Murphy'ego i jego gorąca sympatia do Polski nie były z pewnością w tym czasie niczym wyjątkowym. Kraj nasz cieszył się podówczas 'w Europie i Ameryce, zwłaszcza w środowi­ skach liberalnych i republikańskich, ogromną popularnością. Sympatia do Polski oświeconych Meksykanów, w praktyce elity republikańskich moderados, nie bazowała na bliższej znajomości rzeczy i spraw polskich. Pojmowano jednak z pewnością, iż klęska powstania listopadowego miała nie tylko lokalne znaczenie, ale że stanowiła porażkę sił postępowych tak w Europie, jak w Ameryce. Nie należy zapominać, iż wojna o nie­ podległość Meksyku wciąż nie została jeszcze formalnie zakończona (Hiszpania uznała niezawisłość swej dawnej kolonii dopiero 28 grudnia 1836 r.). Podobnie jak Niemcy, Francuzi lub Belgowie, tak i Meksykanie wspierali polskich „wygnańców wolności". Ofiarni mieszkańcy porto­ wego Tampico wysłali 5 tys. franków dla emigrantów polskich osiadłych we Francji . Tymczasem w latach trzydziestych X I X w., prawda że sporadycznie, Polacy zaczęli pokazywać się w Meksyku. Jedni prowadzili tu badania naukowe, inni osiedlali się na dłużej lub na stałe . Dwukrotnie odwiedził Meksyk emigrant polistopadowy, znany nasz podróżnik i uczony, Paweł Edmund Strzelecki. W 1834 r. zwiedził on Veracruz, Tampico i miasto Meksyk, a w 1837 r. — kiedy to zatrzymał się w Meksyku dłużej — prowadził obserwacje meteorologiczne, badał gleby i organizację rolnictwa oraz zapoznawał się z górnictwem metali 3 4 5 6 3 1 5 6 A H D M , L e g a j o V I I I , n r 2290 (raport z 28 I 1831). A H D M , L e g a j o V I I I , n r 2294 (raport z 27 I V 1831). J . J . L e r s i k i , A polish chapter in Jacksonian America, M a d i s o n 1958, s. 53. B. M. D ł u g o s z o w s k i , W kraju Azteków, W a r s z a w a 1967 :(jest to p o w i e ś ć h i s t o r y c z n a d l a m ł o d z i e ż y ) p o d a j e n a z w i s k o polskiego a p t e k a r z a S i l l a w y , z a m i e s z ­ k a ł e g o w Puebli, dodając, ż e r ó w n i e ż inni Polacy mieszkali w tym m i e ś c i e , a także n a w s i (s. 36). �78 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI 7 szlachetnych w stanach Sonora, Sinaloa, Jalisco, Guerrero i i n . Bliż­ szych danych o meksykańskiej podróży Strzeleckiego niestety nie po­ siadamy. Przeciętni Polacy z „generacji listopadowej", podobnie zresztą jak inni współcześni im Europejczycy, nie wiedzieli o Meksyku praktycznie nic i nie rozumieli tego, co się dzieje właściwie w tym dalekim, a wstrzą­ sanym nieustannymi przewrotami kraju. Opinia o Meksyku w Europie i USA nie była zbyt pochlebna. Mówiono o młodej republice jako o pań­ stwie chaosu, bandytyzmu, korupcji i bezprawia. Mimo to garść Pola­ ków zdecydowała się na wyjazd do Meksyku, gdzie znalazła schronienie i pracę. Sponad 350 emigrantów polskich, którzy w połowie lat trzy­ dziestych przybyli do Stanów Zjednoczonych, kilku udało się do Francji lub Anglii, kilku zaś skierowało do Meksyku (J. Jaroszewski, Mierz­ wiński, T. Piotrowski, Sikorski) . Polska emigracja w Meksyku nie ograniczyła się do kilku wymie­ nionych już osób. Paru naszych rodaków odegrało w kulturze i życiu politycznym Meksyku rolę niemałą. Wybija się tu przede wszystkim postać dr. Seweryna Gałęzowskiego (1801-1878), znanego lekarza-chirurga i działacza polskiej emigracji. Po upadku powstania listopadowego Gałęzowski udał się do Ham­ burga. W 1834 r. podpisał dwuletni kontrakt z kompanią niemiecką eksploatującą kopalnię srebra w Agengeo i wyjechał do Meksyku. Le­ czył tam osadników niemieckich obsługujących przedsiębiorstwo gór­ nicze, a po wygaśnięciu umowy przeniósł się do miasta Meksyk, gdzie pozostać miał 12 lat. Rychło Gałęzowski stał się wziętym i zamożnym lekarzem stołecznej elity i kolonii cudzoziemskiej. Na bogatych grubo zarabiał, biednych natomiast leczył bezpłatnie. „W dniach i godzinach na to przeznaczonych — pisze Bronisław Zaleski w swym wspomnieniu o Gałęzowskim — schodziły się do niego tłumy Indian, które później pamięć odebranych dobrodziejstw przechowywały w sercu" . Gałęzow­ ski brał też — poza p r y w a t n ą bogatą praktyką lekarską — czynny udział w rozbudowie wydziału medycznego w uniwersytecie miasta Meksyk. Wraz z Gałęzowskim przebywał w Meksyku inny, mniej już znany, polski lekarz rodem z Krakowa, dr Ferdynand Gutt. Obaj zaprzyjaźnieni ze sobą doktorzy na wieść o rewolucji 1848 r. pospieszyli do Europy, licząc, że nadszedł czas wskrzeszenia niepodległej Polski. Gdy jednak, 8 9 7 Prace, 8 W. S ł a b c z y ń s k i, Paweł W a r s z a w a 1957, s. 68, 80-85. Edmund Strzelecki. Podróże — Odkrycia — L e r s f c i , op. cit., s. d'74^177. [ B . Z a l e s k i ] ; Seweryn Gałęzowski, odto. z „ R o c z n i k a T o w a r z y s t w a H i s t o r y c z n o - L i t e r a c k i e g o w P a r y ż u " , P o z n a ń '1879, s. 5; zob. iteż J . D r o h o j o w s k i , Me­ ksyk bogów, krzyża i dolarów, W a r s z a w a 1966, s. 19. 9 �79 Z DZIEJÓW KONTAKTÓW POLSKO-MEKSYKAŃSKICH wraz z odpływem rewolucyjnej fali, upadły wszelkie nadzieje, drogi Gałęzowskiego i Gutta się rozeszły. Pierwszy osiadł we Francji, drugi — po daremnym rozglądaniu się w Europie za towarzyszką życia — wrócił w 1850 r. do Meksyku. Joachim Lelewel pisał o nim w lutym 1850 r., nie bez życzliwej ironii: „słyszę, że dr Gutt, przepatrzywszy Belżanki, Polanki, na serio postanowił gonić za Meksykankami" . Jakie były w końcu rezultaty tych zabiegów Gutta na meksykańskiej ziemi — nie wiemy. Inny polski emigrant — Konstanty Paweł Tarnawa-Malczewski — zaciągnął się do armii meksykańskiej i zdobył nawet generalskie szlify, a w 1848 r. brał udział w pracach delimitacyjnych nowej granicy mię­ dzy USA a Meksykiem. Botanik Józef Warszewicz, mieszkający w Me­ ksyku w połowie ubiegłego stulecia, badał florę tego kraju . Polacy zamieszkali w Meksyku przybywali doń bądź z Europy, bądź ze Stanów Zjednoczonych. Nie zawsze czynili to jako goście lub uchodź­ cy. W latach 1846-1848 spora dość grupa polskich żołnierzy i oficerów wzięła udział w szeregach armii USA w inwazji na Meksyk. Niektórzy odznaczyli się nawet w walce z oddziałami m e k s y k a ń s k i m i . Lata 1849-1862 wykazują wyraźne osłabienie kontaktów polsko-meksykańskich i tak przecież sporadycznych. Do pierwszego względnie masowego zetknięcia się Polaków z Meksykiem dochodzi dopiero w tra­ gicznych dla tego kraju dniach interwencji francuskiej, w dobie tzw. I I cesarstwa meksykańskiego. 10 11 12 * Badania naukowe nad uczestnictwem Polaków w wojnie interwen­ cyjnej 1862-1867 r. znajdują się w stadium początkowym. Z uwagi na ogromne rozsianie źródeł, jak również znaczne trudności w „odszuka­ n i u " Polaków, kryjących się w szeregach Austriaków lub Francuzów, poszukiwania takie potrwają zapewne długo, a bez zainteresowania i ścisłej współpracy archiwistów i historyków meksykańskich, amery­ kańskich, francuskich i austriackich trudno je będzie rychło doprowa­ dzić do końca. Już obecnie jednak dysponujemy dość licznymi informa1 0 J . L e l e w e 1, Listy związanych z Gałęzowskim 1 1 1 2 emigracyjne, <t. 4, W r o c ł a w i G u t t e m zob. r ó w n i e ż tamże, D r o h o j o w s k i , op. cit, 1994, s. 50; o . 4, 41, 61. sprawach s s. 19; R e t t i n g e r , op. cit, s. 195. M . H a i m a n , Polish past in America 1608-1865, C h i c a g o 1939, s. 86-88, w y m i e n i a C . W. H . S o l i ń s k i e g o , J . Szulakiewicza, A . W ę g i e r s k i e g o , który odzna­ c z y ł s i ę pod P u e b l ą , N . K o ś c i a ł o w s k i ego i K . R a d z i m i ń s k i e g o ; w d o b r y c h s t o s u n ­ k a c h z a m e r y k a ń s k i m i o k u p a n t a m i m i a s t a M e k s y k p o z o s t a w a ł G a ł ę z o w s k i (zob. Z a l e s k i , op. cit., s. 5). �80 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI cjami o Polakach w Meksyku lat sześćdziesiątych, z tym że wiemy znacznie więcej o tych, co walczyli po stronie cesarstwa meksykańskie­ go, niż o tych, którzy bronili Reformy i niezawisłości Meksyku. Można przyjąć za rzecz pewną, iż znacznie więcej Polaków zaangażo­ wało się po stronie Francuzów i Maksymiliana niż po stronie Juareza i popierających go Stanów Zjednoczonych. Dlaczego tak się stało? Inter­ wencja w Meksyku przypadła — jak wiadomo — na okres powstania styczniowego i na lata następujące bezpośrednio po jego upadku. Za­ równo insurgenci polscy jak późniejsi emigranci, zgrupowani głównie we Francji, liczyli bardzo na poparcie polskiej sprawy przez Francję Napoleona I I I . Mimo zawodów i rozczarowań, mimo braku realnej po­ mocy dla powstańców, mimo „miękkości" interwencji dyplomatycznych w sprawie polskiej skierowanych do rządu carskiego przez Francję, Anglię i Austrię, znaczna część patriotów polskich różnych politycznie odcieni (z wyjątkiem wszakże rewolucyjnych demokratów) stawiała wciąż na cesarską Francję. Krakowscy konserwatyści obok poparcia dla Napoleona I I I życzliwie też odnosili się do Austrii. Głównym kryterium wyboru politycznego był dla Polaków stosunek poszczególnych państw do Rosji. A tymczasem w latach 1861-1865 ufor­ mowały się, luźne zresztą i zmienne, bloki sojusznicze, zbliżonych bądź taktycznie tylko ze sobą współpracujących państw. W sprawie meksy­ kańskiej, a po części i polskiej, z jednej strony stała Francja wraz z Anglią, Austrią, Belgią i Hiszpanią oraz — podczas wojny secesyj­ nej — konfederacją stanów południa, z drugiej zaś Rosja i Prusy oraz pozostające w dobrych stosunkach z rządem carskim Lincolnowskie Stany Zjednoczone. W jednej z wypowiedzi krakowskich konserwatystów z 1863 r. czy­ tamy o wzajemnym poparciu udzielanym sobie przez USA i Rosję, co następuje: „Była to wspólność interesu, a co więcej, tożsamość egoizmu, podobieństwo zaborczych żądz. Jest między Moskwą a Ameryką Pół­ nocną wiele punktów zbliżających je jako państwa, pomimo że każde z nich na wprost przeciwnych sobie podstawach społeczeńskich jest założone. Moskwa i Ameryka dążyły zarówno do uniwersalnej monar­ chii, nie spotykając się z sobą w tych dążeniach terytorialnie; obie w i ­ działy i widzą w Anglii i Francji nieprzyjaciół swoich . Zaznaczmy, że neokonserwatyści austriaccy i szermujący liberalnym frazesem bonapartyści strzegący gorliwie doczesnej władzy papieża zawsze prze­ ciwstawiali europejską i katolicką, humanistyczną kulturę schizmatykom i orientalnemu despotyzmowi Rosji, a także materializmowi, demokratyzmowi i protestantyzmowi Jankesów oraz republikańskiemu jakobi13 1 3 „ C z a s " , n r 234 z 14 X 1863 r . �81 Z DZIEJÓW KONTAKTÓW P O L S K O - M E K S Y K A N S K I C H nizmowi „antychrystów" Juareza. Zdanie konserwatywno-klerykalnego obozu meksykańskiego o niebezpieczeństwie zbliżenia rosyjsko-meksykańskiego było niemal identyczne z opiniami krakowskich konserwaty­ stów. Wydawca francuskiego przekładu książki cesarsko-meksykańskiego generała Arellano pisał, że USA po opanowaniu Meksyku i basenu Mo­ rza Karaibskiego rozwiną dzięki imigracji swą gospodarkę, zmonopoli­ zują w swym ręku złoto i srebro, opanują handel z Azją, zrzucą do morza resztki Hiszpanoamerykanów i pozostając w sojuszu z Rosją dyktować będą prawa całemu światu . Zostańmy jeszcze na chwilę przy publicystyce „Czasu". Jej redak­ torzy wyrażali radość z powodu zdobycia bronionej zacięcie przez gen. Ortegę Puebli, nie tylko dlatego, że popierali Francuzów przeciw repu­ blikańskim „demagogom" Juareza, lecz również dlatego, że — zdaniem ich — szybki sukces interwentów pozwoli Napoleonowi na większą ak­ tywność Francji w Europie, a tym samym na ozynne jej poparcie dla sprawy polskiej . Wyrażali zresztą ogromne uznanie dla liberalizmu arcyksięcia Maksymiliana, który zażądał przed przyjęciem korony prze­ prowadzenia plebiscytu w Meksyku, a t y m samym — w myśl cezarystyczno-demokratycznych praktyk Napoleona I I I — uznał zasadę w y ­ bieralności monarchów. „Mowa arcyksięcia Maksymiliana w Miramarze do deputacji meksykańskiej jest aktem wielkiej doniosłości" — kon­ kluduje „Czas" . Dodajmy, że Hotel Lambert, acz nie bez wyjątków, zaangażowany był zdecydowanie po stronie interwencji. Na dość liczną warstwę na­ szych emigrantów z Francji, a także na młodzież z kraju, wpływał po­ nadto, i to jest niewątpliwe, mit napoleoński..Legenda o Bonapartych wyzwolicielach, szermierzach praw narodów, kazała wielu uznać za sprawiedliwą każdą akcję prowadzoną pod sztandarami cesarskiej Fran­ cji. Nieliczni radykałowie, przeciwni kupczeniu polską krwią, wyrażali swą dezaprobatę dla interwencyjnej awantury. Nie zauważyłem jednak, by ktoś powołał się na analogię sytuacji Polaków na San Domingo w 1802-1803 r. z ich położeniem w Meksyku w latach 1863-1867, choć — z pewnymi zastrzeżeniami oczywiście — analogia taka się nasuwa. W każdym bądź razie radykałowie polscy w Belgii i Anglii występowali jednoznacznie przeciw wysyłce Polaków do Meksyku . Stwierdzić jed­ nak można, że polskie głosy antyinterwencyjne należały do rzadkości. 14 15 16 17 1 4 M. R . de A r e 11 a n o, Les dernières heures d'un empire, Paris 1869, s. 29 1 6 Tamże, 1 7 „ W y t r w a ł o ś ć " ( B r u k s e l a ) , n r 6 z 1 X I I 1864 r . / „ G l o s W o l n y " ( L o n d y n ) , n r 64 (przedmowa G . iHugelmann). « „ C z a s " , n r 132 z 13 V I 1863 r. n r 227 z 6 X 1863 r. z 10 I V 1865 r. 6 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2 �82 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI Polscy żołnierze inter'wencji francuśko-austriackiej, którzy udawali się do Meksyku grupami, w różnych transportach, począwszy od roku 1863 aż po 1865, znaleźli się w Ameryce z różnych bardzo przyczyn, ochotniczo lub z przymusu. Można ich podzielić z grubsza na cztery grupy: 1) ludzie siłą wcieleni do szeregów austriackich, w większości byli powstańcy styczniowi, po przekroczeniu granicy galicyjskiej inter­ nowani przez Austriaków. B y l i to tak chłopi, jak reprezentanci stanu szlacheckiego; 2) oficerowie ochotnicy, powodujący się swymi konserwatywno-klerykalnymi, anty-„czerwonymi" poglądami; 3) ochotnicy za­ ciągający się z pobudek politycznych, ci więc, co sądzili, iż Polacy mu­ szą poprzeć Francję, gdyż tylko ona może z kolei udzielić pomocy Pol­ sce; 4) liczni dość ochotnicy-najemnicy, którzy wybierali się w daleką a niebezpieczną podróż z myślą o awanturniczym życiu i zrobieniu for­ tuny . Jest rzeczą naturalną, iż nierzadko kilka różnych, splecionych ze sobą przyczyn wpływało na decyzję wyjazdu do Meksyku. Większość polskich żołnierzy interwencji pochodziła z zaboru rosyjskiego i austriac­ kiego, reszta zaś z emigracji, głównie z terenu Francji. Nie potrzeba chyba dodawać, że prawie nikt z wyjeżdżających do Meksyku nie orien­ tował się w rzeczywistej sytuacji politycznej tego kraju. 18 Nie miałem w ręku materiałów z biur werbunkowych austriackich ani z urzędów wojskowych francuskich, warto może jednak zacytować przykładowo kilka wniosków o wyjazd do Meksyku lub listów popie­ rających sprawę Maksymiliana. Oto krakowianin, Józef Rehman, kadet, a następnie oficer armii austriackiej, wzięty do niewoli francuskiej pod­ czas kampanii włoskiej 1859 r., składa podanie do Ministerstwa Wojny o przyjęcie go do Legii„ Cudzoziemskiej. Pisze on m. in.: ,,My Polacy mamy wszyscy w żyłach coś z k r w i Poniatowskich. Nie liczę na nic więcej od dobrotliwości Pana Ministra, jak tylko na uzyskanie prawa przelania mej k r w i "wśród Francuzów i u ich bdku". Rehman, przyjęty do Pierwszego Cudzoziemskiego Pułku Piechoty Legii w stopniu pod­ porucznika, został wysłany w lutym 1863 r. do Meksyku. Zmarł 17 września tegoż roku w Cotaxtla (stan Veracruz) na żółtą febrę . Inne podanie, t y m razem gorąco poparte przez ks. Napoleona, składa ambasadorowi Cesarstwa Meksykańskiego w Paryżu 13 I 1869 r. oficer polski Piątkowski, absolwent Szkoły Aplikacyjnej Saperów i A r t y l e r i i 19 1 8 O tym, ż e perspektywa p r z y g ó d i wzbogacenia się w y w a r ł a w i e l k i w p ł y w n a d e c y z j ę licznych P o l a k ó w , w s p o m i n a j ą niejednokrotnie p a m i ę t n i k a r z e — K . N i k 1 e w i c z, Wspomnienia z Meksyku. Meksyk za panowania Maksymiliana I, w y d . I I , W a r s z a w a 1901, o r a z S. W o d z i e k i, Z ułanami cesarza Maksymiliana w Mek­ syku. Wspomnienia oficera, K r a k ó w 1931. 1 9 M . P e n e t t e , J . C a s t a i n g t, La Legion Extranjera Francesa (historia militar) 1863—1867, M é x i c o 1962, s. 102—103. en la Intervención �Z DZIEJÓW KONTAKTÓW POLSKO-MEKSYKAŃSKICH 83 w Metz. Uzasadnienie wniosku jest bardzo zwięzłe: chciałby wejść w służbę cesarza Meksyku . Nader interesujący jest list hr. Henryka Ponińskiego, byłego puł­ kownika polskiej kawalerii, do ambasadora Cesarstwa Meksykańskiego. Oto suplikant prosi o audiencję, podczas której rad by przedłożyć swój projekt zorganizowania Legii w służbie cesarza Maksymiliana „otwartej dla wszystkich narodowości". Nowa ta Legia utworzyć miałaby kadry dla licznego korpusu meksykańskich wojsk tubylczych. List napisany został 30 sierpnia 1866 r., kiedy to oddziały francuskiego korpusu eks­ pedycyjnego w Meksyku dokonywały już przegrupowań i koncentracji, będących wstępem do nakazanej przez Napoleona I I I ewakuacji żołnie­ rzy francuskich z Ameryki, kiedy to Maksymilian rezygnując z libera­ lizmu opierać się zaczynał na meksykańskich środowiskach skrajnie konserwatywnych. Poniński zapewne audiencji nie uzyskał, gdyż na marginesie jego podania napisano „nie ma instrukcji" , jego gorliwość jest jednak zastanawiająca. W obecnym stadium badań nie można ustalić liczby Polaków wal­ czących w Meksyku po stronie Maksymiliana. Wiadomo jednak, że było to pierwsze zetknięcie się licznych Polaków z różnych warstw społecz­ nych z Meksykiem. Wydaje się, że łącznie przez kampanię meksykańską przeszło ponad 2000 polskich żołnierzy i oficerów (Niklewicz podaje na zasadzie luźnych on dit, że z samej Galicji zwerbowano ponad 4000 l u ­ dzi, lecz bliższe własne jego dane mówią o liczbie znacznie skromniej­ szej . Zresztą z Galicji mogli zgłaszać się również Ukraińcy). Strat polskich nie sposób oszacować. Musiały być dość znaczne, sądząc za­ równo po relacjach pamiętnikarskich, jak danych z niektórych znanych mi s p i s ó w . Polacy służyli zarówno w kawalerii (ułani), jak w oddziałach pie­ choty, w tzw. Legii Austriacko-Belgijskiej oraz w oddziałach francuskich i Legii Cudzoziemskiej . Wśród polskich żołnierzy Maksymiliana obok 20 21 22 23 24 2 0 A H D M , L e g a j o X L V , n r 19048. 2 1 A H D M , L e g a j o , X L V I , n r 19401. J . W. B o r e j s z a , Emigracja polska po powstaniu styczniowym, Warszawa 1966, s. 23 i 37; N i k 1 e w i c z, op. cit., t. I , s. 6, 33. O iznacznych s t r a t a c h p i s z e z a r ó w n o W o d z i c k i (op. cit, s. 53, 83, 119, 145 i in.), w y m i e n i a j ą c n i e k t ó r e nazwiska o f i c e r ó w . Kaczkowski, Suchodolski, K a ­ w e c k i , M a ł a c h o w s k i j a k N i k l e w i c z (op. cit., t. 2, s. 412'—43) i in. 'Podobnie Penotte i C a s t a i n g t (op. cit., passim), D ł u g o s z e w s k i (op. cit., s. 122—1(24) p o d a j ą c z ę ś c i o t w y w y k a z b y ł y c h p o w s t a ń c ó w 1863 r. i n t e r n o w a n y c h w A u s t r i i , w y s ł a n y c h do M e k s y ­ k u i t a m - z m a r ł y c h . L i s t a l i c z y 59 n a z w i s k . Z tej l i c z b y z g i n ę ł o w w a l c e 32 l u d z i , z m a r ł o z r a n 3, „ z m a r ł o " 5, u t o n ę ł o 3i, a z g i n ą ł „ ś m i e r c i ą t r a g i c z n ą " 1 ż o ł n i e r z . 2 2 2 3 2 4 W L e g i i C u d z o z i e m s k i e j w a l c z y l i m . in. k p t . M a t u s z e w i c z , ppor. S z c z ę s n y W ł o d e k (de W ł o d e k ) , s i e r ż a n t M . M o r z y c k i , k t ó r y z g i n ą ł , strzelec A . B o g u c k i ( r a n ­ ny) i L . G ó r s k i (P e n e 11 e, C a s t a i n <g t, op. cit., s. 112, 133—135). �84 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI młodzików, którzy pierwszy raz znaleźli się w boju, byli weterani walk rewolucyjnych i narodowowyzwoleńczych: rewolucji węgierskiej 18481849 r., powstania styczniowego i bojów Giuseppe Garibaldiego. Polacy bili się na ogół dobrze, służąc wiernie sprawie interwentów i Maksymiliana. Dopiero na miejscu, w Meksyku, niektórzy zaczynali rozumieć dramat narodu meksykańskiego, odczuwali na własnej skórze nienawiść, jaką żywili do najeźdźców Meksykanie, podziwiali męstwo partyzantów i determinację rozstrzeliwanych ofiar „europejskiego po­ rządku", choć nadal trwali w większości przy swoim przekonaniu, że Francuzi i Austriacy, acz brutalnie, wprowadzają ład, cywilizację i po­ stęp. Z tej krwawej wojny, co może się wydać paradoksalne, wynieśli koniec końców sympatię dla Meksyku i Meksykanów. Niektórzy dali wyraz swym uczuciom w druku. Emigracyjny „Głos Wolny" pisał w 1865 r., że ułani polscy wyrażali swe oburzenie na to, iż wszystkie wyższe stopnie wojskowe zatrzymują dla siebie Niemcy. Konflikt sumienia nakazał niektórym Polakom wybrać samobójczą śmierć na meksykańskiej ziemi. Inni, nieco liczniejsi, usiłowali dezerterować lub wręcz przechodzić na stronę meksykańskich republikanów . „Dotąd już dziesięciu opuściło szeregi; zbiegów uchwycono i ukarano śmiercią podczas ostatniej egzekucji w Puebli, przy czym legion polski musiał tworzyć czworobok, rozdarli Polacy swe k u r t k i i wskazując na obnażone piersi, wołali: «rozstrzelajcie więc i nas, nie mamy czego żyć dłużej». Biedni wygnańcy, myśleli oni opuszczając więzienia, że się los ich poprawi. Przykre złudzenie!" . Ogółem około 13-14 żołnierzy pol­ skich rozstrzelano za próbę przejścia na stronę wojsk Juareza . Większość Polaków brała udział w końcowym okresie kampanii, a więc w latach 1865-1867. Nasi rodacy walczyli w różnych stanach Meksyku, od Oaxaki do Sonory. Wzięli udział w bojach pod Zacatecas, Camargo, Queretaro, Pueblą, miastem Meksyk. Niektórzy z oficerów odgrywali znaczną rolę w armii cesarsko-meksykańskiej. Należał do nich m. in. pracujący w sztabie oblężonej w Queretaro wiosną 1867 r. armii 25 26 21 2 5 W o d z i c k i , op. cit., s. 40; zob. t e ż J . D r o h o j o w s k i , Indianin prezy­ dentem Meksyku, W a r s z a w a 1964, s. 173. N a z w i s k a z b i e g ó w : D e m b i c k i , M ą c z y ń s k i vel M i ą c z y ń s k i , B o g i ń s k i . T r z y z a m a c h y s a m o b ó j c z e w y l i c z a D ł u g o s z e w s k i , op. cit., s. 122—124. 2 6 2 7 „ G ł o s W o l n y " ( L o n d y n ) , n r 80 z 20 I X 1865 r. D ł u g o s z e w s k i , op. cit., s. 122—124, p o d a j e 11 n a z w i s k r o z s t r z e l a n y c h : F . B a r s k i , A . B a u m (egzekucja w t w i e r d z y P e r o t a ) , D o r n e r (Perota), G a l i ń s k i , I s k r z y c k i (Perota), F . J a w o r o w s k i ( P u e b l a ) , K o ś c i ń s k i (Perota), A . M a ł c z y ń s k i (Pe­ rota), A . M i ą c z y ń s k i (Napolucaji), R o g i ń s k i (Napolucan), W. S t e n c e l (Puebla), Z t y c h 11 d w ó c h z a p e w n e p o k r y w a s i ę z r e l a c j ą Wodzidkiego (przyp. 25), to jest M ą c z y ń ­ s k i i R o g i ń s k i ( B o g i ń s k i ) . Ponadto w g D ł u g o s z e w s k i ego A . T r e s a n b e r g r o z s t r z e l a ­ ny został za „ n i e p o s ł u s z e ń s t w o " . �85 Z DZIEJÓW KONTAKTÓW P O L S K O - M E K S Y K A N S K I C H Maksymiliana ppłk Jabłoński. Prawdziwa jego rola jako bliskiego współ­ pracownika płk. Miguela Lopeza, zdrajcy, który ułatwił republikanom meksykańskim opanowanie Convento Santa Cruz i uwięzienie Maksy­ miliana, nie jest zbyt jasna . Po upadku Querétaro zwycięskie oddziały republikańskie wzięły do niewoli m. in. płk. Edwarda Subikowskiego, mjr. Józefa Markowickiego, adiutanta gen. Castilli i kpt. Edwarda Pawłowskiego . K i l k u oficerów polskich spotkał ten sam los w mieście Meksyk. Po ostatecznym zakoń­ czeniu działań wojennych grupa Polaków „cesarskich" zaciągnęła się pod sztandary Republiki, sądzić jednak należy, iż na krótko, gdyż rząd Jua­ reza szybko przeprowadził demobilizację. Znaczna większość różnymi drogami powróciła do Europy. Najczęściej kierowano się do Francji lub Austrii, a stamtąd do Polski. Pewna zapóźniona w Meksyku grupa ambarkowała się w Veracruz i dotarła do Hawany. Władze hiszpańskie uchodźcom z Meksyku udzielały w latach 1867-1868 specjalnych zapo­ móg. Wśród podań o wsparcie składanych w urzędzie gubernatora Kuby odnalazłem kilka nazwisk Polaków, poddanych austriackich (Józef Do­ brzański, Franciszek Dobry, Władysław Krasowski, Karol Kraszewski, Adam Samborski) . Trudna do określenia liczba polskich żołnierzy, może nawet paruset, rozpierzchła się w latach 1867-1869 i następnych po republikach środko­ woamerykańskich . Inni, raczej nieliczni, pozostali w Meksyku. Ich dalsze losy nie są znane. Wiadomo jednak, że po pewnym czasie, na wpół wynarodowieni, wsiąkli w społeczność meksykańską . Niewiele można powiedzieć o Polakach walczących po stronie Juare­ za. B y l i to niemal bez wyjątku mieszkańcy Stanów Zjednoczonych, któ­ rzy po zakończeniu wojny secesyjnej, w praktyce od końca 1865 r., a zwłaszcza w 1866 r., przyłączali się do grup amerykańskich ochotni^ ków, którzy przesączali się przez granicę meksykańską, by nieść pomoc republikanom Juareza. Można przypuścić, że paruset Polaków z USA walczyło w obronie Republiki Meksykańskiej. Do wojsk Stanów Zjednoczonych Meksyku zaciągnął się m. in. Jan 28 29 30 31 32 2 8 H. M o n t g o m e r y H y d e , Mexican empire. The history of Maximilian and Carlota of México, L o n d o n 1846, s. 267—268, 313; E . C . C o n t i , Maximilian et Charlotte du Méxique, t. 2, Parfe 11927, s. 31'5; J . A r v i z u, V . M e l l a d o , El sitio de Querétaro, [w:] La Reforma y la Guerra de Intervención, M é x i c o 1963. 2 6 Lista nominal la ocupación de la i r.), s. 5 ^ 6 , 9. 3 0 Archivo de los prisioneros plaza de Querétaro Nacional de la República hechos por verificada de las fuerzas de la República el 15 de Mayo de 2867... Cuba, Asuntos Políticos, n r 1. 3 1 3 2 B o r e j s z a , op. cit., s. 37. M . W a ń k o w i c z , W kościołach Meksyku, Warszawa 1927, s. 88. Legajo en (b.m. 56, �86 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI Sobieski (1842-1927), postać barwna, blagier, zarozumialec i po trosze awanturnik. Były żołnierz armii Unii w dobie wojny secesyjnej So­ bieski udał się następnie jako ochotnik do Meksyku, gdzie walczył w stopniu pułkownika armii republikańskiej. Miał być pod koniec kam­ panii meksykańskiej członkiem sztabu gen. Mariano Esoobedo, zwy­ cięzcy spod Queretaro . Jeden z republikańskich generałów meksykańskich miał oświadczyć po wzięciu Queretaro, że w szeregach wojsk Republiki służy wielu Pola­ ków . Ponieważ Polacy znajdowali się w obydwu walczących ze sobą armiach zdarzało się, iż musieli oni toczyć bratobójczą walkę. Niklewicz udzielił np. pomocy rannemu w potyczce Polakowi, żołnierzowi repu­ blikańskiej armii m e k s y k a ń s k i e j . W dniu 19 ozerwca 1867 r. rozstrzelany został Maksymilian Habsburg. Decyzja sądu republikańskiego i odmowa ułaskawienia skazańca przez Juareza wywołała oburzenie nie tylko w stolicach europejskich monar­ chii. Potępiali Juareza również liczni liberałowie i demokraci, m. in. Ga­ ribaldi i Victor Hugo. Przez dłuższy czas wiele krajów bojkotowało Re­ publikę Meksykańską. Tym bardziej godny uwagi jest głos ówczesnej polskiej radykalnej lewicy emigracyjnej. W artykule zamieszczonym w /.Niepodległości" czytamy m. in.: 33 34 3S „ N i e s p r a w d z i ł y s i ę n a s z e n a d z i e j e . C e s a r z M a k s y m i l i a n z o s t a ł r o z s t r z e l a n y [...] S p r a w i e d l i w o ś ć z o s t a ł a n a d n i m w y k o n a n ą [...] W w y k o n a n i u t y m n i e izaszło n i c n a d z w y c z a j n e g o , n i c takiego, c o by u s p r a w i e d l i w i a ł o oburzenie, iz j a k i m o z d a ­ rzeniu t y m odzywa się europejskie dziennikarstwo, u p a t r u j ą c z b r o d n i ę w tym m i a ­ n o w i c i e , ż e r o z s t r z e l a n y m z o s t a ł m o n a r c h a . M a k s y m i l i a n «Ua M e k s y k a n ó w m o n a r ­ c h ą n i e b y ł . S t a ł ma c z e l e s t r o n n i c t w a i c u d z o z i e m s k i c h z a c i ą g ó w , k t ó r e go c e s a r z e m m i a n o w a ł y [[...] Z o r ę ż e m w r ę k u izostał u j ę t y , p r z e d s ą d s t a w i o n y nie u ł a s k a w i o n y . M a m y z a z ł e t y m , o d k t ó r y c h to z a l e ż y , ż e go n i e u ł a s k a w i l i , l e c z n i e m o ż n a u w a ż a ć i c h z a z b r o d n i a r z y [..,] J e n e r a ł o w i e A r t e g a i S a l a z a r , k t ó r y c h p r z e d ś m i e r t n y c h l i s t ó w do m a t e k bez g ł ę b o k i e g o r o z r z e w n i e n i a c z y t a ć n i e m o ż n a , b r o n i l i p r a w k r a j o w y c h i o j c z y z n y i zostali r o z s t r z e l a n i z a w y r o k i e m cesarskiego s ą d u ; cesarz został rozstrzelany za w y r o k i e m r e p u b l i k a ń s k i e g o s ą d u ; w y r o k w e d ł u g praw, b y ł sprawiedliwy. Co tu s i ę Oburzać" . a 6 W latach 1870-1918 kontakty polsko-meksykańskie słabną, r w ą się, a ślady polskości w Meksyku wyraźnie się zamazują. Tracą w t y m oza3 3 J . S o b i e s k i , The life-story and personal reminiscences of col. (...) by himself, S h e l b y v i l l e 1900 (rozdz. X I I I - X V I ) ; D r o h o j o w s f c i , Indianin dentem Meksyku, s. 177-178. written prezy­ N i k l e w i c z , op. cit., t. 2, s. 260-261; D ł u g o s z e w s k i, wymienia nazwiska mjr. Szmidta i m j r . Pytlakowskiego. N i k l e w i c z , op. cit., s. 66. „ N i e p o d l e g ł o ś ć " ( Z u r i c h ) , n r 34 z 10 V I I 1367 r. s. 3 4 3 5 3 8 op. cit, 37, �Z DZIEJÓW KONTAKTÓW POLSKO-MEKSYKAÑSKICH 87 sie łączność z rusyfikowanym i germanizowanym starym krajem Pola­ cy, którzy pozostali w Meksyku od czasów Benito Juareza. U progu X X stulecia przybywa na stałe do kraju Azteków i Majów pewna niewielka grupa Polaków. Najczęstszą przyczyną tej emigracji było zawieranie mieszanych, polsko-meksykańskich małżeństw. I tak np. przyjechał do Meksyku ks. Albert Stanisław Radziwiłł. Ożeniony z bogatą Meksykanką stał się wielkim kapitalistą z Monterrey i obszarnikiem ze stanu Nuevo León. Na zamożnego fabrykanta działającego w przemyśle włó­ kienniczym wyrósł krakowianin, dr Maysels . Poważnym wydarzeniem w dziejach stosunków kulturalnych polsko-meksykańskich na przełomie X I X i X X w. stała się wizyta w stolicy Meksyku wielkiego naszego pianisty, Ignacego Paderewskiego. Mistrz przybył do miasta Meksyk z USA specjalnym pociągiem i dał dwa kon­ certy (10 i 11 I I I 1900 r.). Witany był serdecznie i tłumnie już na dworcu kolejowym, a prasa oceniła ogromnie wysoko jego występy. Podkreśla­ no przy t y m polską narodowość artysty. Gazety zamieszczały omówie­ nia, recenzje i portrety Paderewskiego. W jednym z wywiadów pianista miał się ponoć wyrazić, iż bardzo pragnie spotkać się z Waszyngtonem Meksyku — generałem Porfirio Diazem. Opozycyjne pismo satyryczne „El hijo de El Ahuizote" w numerze z 11 I I I 1900 r. wykorzystało pobyt Paderewskiego dla zaatakowania dyktatora Meksyku. Opublikowało mia­ nowicie wielki, doskonały zresztą rysunek przedstawiający siedzącego przy fortepianie Diaza-Paderewskiego uderzającego w klawisze, na k t ó ­ rych wypisano nazwy stanów Meksyku. Podpis główny brzmi „Porfiriowski en México", dalej zaś dowcipnie a złośliwie wypomina się prezydento­ w i jego czterokrotne „wybory" na stanowisko szefa państwa i przygoto­ wania do następnych, już piątych . 37 38 Wspomnieć może warto o udziale dwóch polskich uczonych: Emila Habdanka Dunikowskiego i Rudolfa Zubera, w międzynarodowym kon­ gresie geologów odbytym na początku 1911 r. w stolicy Meksyku. Duni­ kowski zobaczył wówczas Porfirio Diaza, który dokonał otwarcia zjazdu. Zaznaczmy, że było to jedno z ostatnich publicznych wystąpień sędzi­ wego dyktatora, który niebawem, obalony przez rewolucję, udać się miał na emigrację . 39 3 7 W a ń k o w i c z , op. cii., s. 89, 92-93; H e t t i n g e r , op. cii., s. 195. Archiwum Akt Nowych (AAN), Archiwum I . J . P a d e r e w s k i e g o , n r lOle, s. 65-07, 7(1-72 (jest to z b i ó r w y c i n k ó w p r a s o w y c h ) . Podpis pod r y s u n k i e m „ P o r f i r i o w s k i en M e x i c o " b r z m i „ E s t e notable pianista que t a m b i é n es violonista, ha dado y a cuatro conciertos d e s d e 1884, y se p r e p a r a a d a r n o s el q u i n t o en este m i s m o a ñ o " ( p o d k r e ś l e n i a w t e k ś c i e hiszp.). 3 8 3 8 E . H . D u n i k o w s k i , Meksyk i szkice z podróży po Ameryce, Lwów w y r a ż a s i ę o J u a r e z i e d o ś ć k r y t y c z n i e , o D i a z i e r a c z e j p o z y t y w n i e (m. i n . s. 109, 104). D u n i k o w s k i po z a k o ń c z e n i u oibrad k o n g r e s u z w i e d z i ł Meksyk. 1913, 108- �88 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę nasze kontakty z Meksy­ kiem weszły w nową fazę stosunków międzypaństwowych. Realia poli­ tyczne międzywojennego okresu sprawiły, że stosunki te, acz poprawne, a nawet dość dobre, nie należały jednak do najlepszych. Polskie posel­ stwo w mieście Meksyk działać zaczęło dopiero od 1929 r., a nie należy zapominać, że w wielu zagadnieniach społeczno-politycznych poglądy wyrosłego z rewoluGJi rządu meksykańskiego były odmienne od zasad, jakimi kierowały się władze RP, zwłaszcza po przewrocie majowym, a nawet im przeciwstawne. W pierwszym dziesięcioleciu I I Rzeczypospolitej, a więc właśnie wte­ dy, gdy przybywali z Polski do Meksyku dość liczni emigranci, obywate­ le polscy pozbawieni byli opieki ze strony powołanych do tego pol­ skich władz państwowych. Wprawdzie wychodźstwo polskie do Meksyku nigdy nie było liczne, ale po 1924 r., kiedy to wprowadzono w USA utrudnienia imigracyjne, fala emigrantów z Polski skierowała się na Kubę i w mniejszym już stopniu do Meksyku. Znaczna większość przy­ byszów z Polski należała do narodowości żydowskiej. Emigranci z Pol­ ski (w latach dwudziestych przybywało ich do 600 osób rocznie) należeli niemal z reguły do warstw ubogich, robotniczych i drobnomieszczańskich. W Meksyku zajmowali się początkowo drobnym handlem domo­ krążnym i rękodzielnictwem, dość szybko dorabiali się jednak, stając się średnio zamożnymi kupcami i drobnymi fabrykantami (najczęściej w branży tekstylnej i konfekcyjnej). Osobną grupę stanowili Polacy ze Śląska, działający w zgromadzeniu zakonnym Salezjanów. Liczbę wychodźców z Polski szacowano w 1930 r. na 2142 osoby, z czego zapewne około 2000 stanowili Żydzi. Emigranci osiedlali się w różnych ośrodkach miejskich, o wiele rzadziej na wsi. Mimo zachowa­ nia uczuciowych więzów z Polską i kontaktów z organizacjami i przed­ stawicielstwem polskim, znaczny odsetek wychodźców szybko się naturalizował, tak, że w 1935 r. tylko niespełna 1200 osób posiadało polskie obywatelstwo . W latach dwudziestych działało w Meksyku stowarzyszenie Polaków „Polonia", pozbawione zresztą finansowego poparcia z Warszawy i utrzy­ mujące się tylko dzięki bezinteresownej, ofiarnej pracy swego prezesa, 40 4 0 A A N — A r c h i w u m P a d e r e w s k i e g o , nir 2633, s. 23; Z . M e r d i n g e r , Meksyk, W a r s z a w a 1936, s, 21; W a ń k o w i c z, op. cit, s. 89, p i s z e m . in., ż e w m i e ś c i e M e k s y k w 1927 r. m i e s z k a ł o z a l e d w i e ok. 60 P o l a k ó w . W y d a j e się, ż e p ó ź n i e j l i c z b a t a w z r o s ł a . W 1335 r. w n a b o ż e ń s t w i e ż a ł o b n y m po ś m i e r c i J . P i ł s u d s k i e g o o d b y t y m w synago-dze u c z e s t n i c z y ł o 200 p o l s k i c h Ż y d ó w . I n n e n a b o ż e ń s t w o o d b y ł o s i ę w sto­ ł e c z n e j k a t e d r z e ( A A N - M S Z , G a b i n e t M i n i s t r a , n r 163). �89 Z DZIEJÓW KONTAKTÓW POLSKO-MEKSYKAÑSKICH 41 dr. Bezdzika . W latach trzydziestych opiekę nad obywatelami polski­ mi sprawowało poselstwo RP. Polskie władze nigdy nie uważały Meksyku za obszar nadający się do planowanej i zorganizowanej polskiej kolonizacji. Wyjątek stanowią sondaże w tej sprawie podjęte przez Paderewskiego w 1921 r., później już nie kontynuowane. Poselstwo polskie w Meksyku uważało, że w ba­ senie Morza Karaibskiego osadnictwo polskie ma perspektywy rozwoju tylko w Dominikanie i K o l u m b i i . Istotnym novum w kontaktach polsko-meksykańskich w międzywo­ jennym dwudziestoleciu były. stosunki handlowe. Nie podpisano wpraw­ dzie nigdy formalnej umowy o wymianie towarowej, a rozmiary handlu polsko-meksykańskiego były skromne, jednak na tle rozwoju polskich transakcji z krajami basenu Morza Karaibskiego przedstawiały się nie najgorzej. Drobna, niezorganizowana i sporadyczna wymiana lat dwudziestych uległa wydatnemu zwiększeniu w okresie 1932-1935, m. in. dzięki pomocy meksykańskich kupców polskiego i polsko-żydowskiego pochodzenia (w 1934 r. powstała specjalna spółka do handlu z Polską — Compañía Mercantil Transmarítima, a w 1935 r. tzw. Gulf Gdynia Line zaczęła obsługiwać żeglugę z Polski do Tampico). Szczytowe obroty osiągnięto w 1934 r. (eksport polski o wartości ponad 1,5 min, import blisko 1,1 min złotych). Był to zresztą jedyny rok wykazujący dodatnie dla Polski saldo w handlu z Meksykiem. Z naszego kraju eksportowano przede wszystkim dyktę, parafinę, bibułkę papierosową (głównie z Mirkowskiej Fabryki Papieru), a także rękawiczki, naczynia kuchenne, jęczmień browarniany. Meksyk dostarczał nam kawy, włókna z agawy sizalskiej, blendy cyn­ kowej itd. Zygmunt Merdinger, charge d'affaires w Meksyku, po swym powrocie do Polski wydał książeczkę, ukazującą w różowych barwach perspektywy handlu polsko-meksykańskiego. Było w rozważaniach te­ go dyplomaty niemało przesady. Po roku 1935 czyni postępy industriali­ zacja Meksyku, m. in. w obrębie przemysłu lekkiego-. Następca Merdingera, Tadeusz Jarocki, żali się na ujemne saldo handlowe i stwierdza, że „naczynia emaliowane nie mogą tu już liczyć na poważniejszy zbyt, gdyż powstał przemysł krajowy". Również „rękawiczki skórzane zaczęto wyrabiać w kraju" . W sumie jednak zaczątki zorganizowanej wymiany 42 43 4 1 W a ń k o w i c z , op. cit, s. 89-90. A A N — A r c h i w u m P a d e r e w s k i e g o , n r 809. W p i ś m i e z 19 I V 1921 S i n a l o a C o m p a n y I n t e r n a t i o n a l z a w i a d a m i a P a d e r e w s k i e g o , iw o d p o w i e d z i n a jego i n i c j a ­ t y w ę , o m o ż l i w o ś c i a c h k o l o n i z a c y j n y c h w s t a n a c h S o n o r a i S i n a l o a , gdzie K o m p a ­ n i a p o s i a d a z i e m i e „ n a j ż y ź n i e j s z e w ś w i e c i e " . Zob. t e ż A A N - M S Z , W y d z . P . I I , n r 3385 i M e r d i n g e r , op. cit., s. 23. 4 2 4 3 132. AAN — Prezydium Rady Ministrów ( K E M ) , n r 877, s. 4—10, 14, 95-96, 121, �90 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI towarowej między naszymi krajami wypada ocenić pozytywnie. W toku nawiązywania i realizacji transakcji handlowych nastąpiło niewątpliwie w latach 1919-1939 bliższe wzajemne poznanie się sfer ekonomicznych Meksyku i Polski. Stosunki polityczne między Meksykiem a Polską układały się, jak już wspomniałem, poprawnie. Jeśli nie były dobre, to głównie z powodu chłodnej rezerwy władz RP wobec Meksyku. Postępowe rządy meksy­ kańskie krytykowane były w Polsce otwarcie: w latach dwudziestych za antyklerykalizm, a w dobie Cardenasa za socjalizm. Za prezydentury Plutarco Eliasa Callęsa (1924-1928) rząd meksy­ kański rozpoczął energiczne wprowadzanie w życie postanowień konsty­ tucji 1917 r. odnoszących się do spraw Kościoła katolickiego i ducho­ wieństwa, a odsuwających całkowicie kler od jakiegokolwiek wpływu na życie polityczne i kulturalne kraju. Reakcyjna hierarchia meksykańska pragnęła zmiany ustawy zasadniczej. Nie bez poparcia wpływowych kół Stanów Zjednoczonych stawiła ona opór rządowi, organizowała mani­ festacje i różne formy bojkotu zarządzeń władz państwowych. Rząd odpowiedział represjami wobec Kościoła. Dochodziło do starć między bojówkami tzw. cristeros a policją i uzbrojonymi robotnikami z CROM'u (Meksykańska Regionalna Konfederacja Robotnicza). Ulegająca wpływom kleru prasa polska, podobnie zresztą jak or­ ganizacje katolickie w różnych innych krajach, zarzucała rządowi Callę­ sa, że prowadzi fanatyczną walkę już nie tylko z Kościołem, lecz z reli­ gią . Reportaże Wańkowicza, mimo widocznych starań autora o zacho­ wanie obiektywizmu, sympatyzowały jednak wyraźnie z postawą me­ ksykańskiej hierarchii kościelnej i stwierdzały, że Kościół w Meksyku prześladowano w sposób barbarzyński od czasów Juareza . Działacze Ligi Katolickiej diecezji częstochowskiej w piśmie protesta­ cyjnym z dnia 16 V I 1928 r. skierowanym do prezydenta RP piszą: 44 4S „ L i g a K a t o l i c k a D i e c e z j i C z ę s t o c h o w s k i e j z a k ł a d a protest p r z e c i w k r w a w y m czynom, j a k i c h dopuszcza się rząd m e k s y k a ń s k i n a k a t o l i k a c h w M e k s y k u . Nie m o ż e m y m i l c z e ć , gdy n a s i b r a c i a w w i e r z e p o d r z ą d a m i p. C a l l e s a c i e r p i ą p r z e ­ ś l a d o w a n i e , podobne do p r z e ś l a d o w a ń p i e r w s z y c h c h r z e ś c i j a n z a r z ą d ó w N e r o n a i Dioklecjana. Podobne p o s t ę p o w a n i e z naszymi b r a ć m i jest zaprzeczeniem wszel­ kich podstaw s p r a w i e d l i w o ś c i i chrześcijańskiej moralności. W s p ó ł c z u j ą c g ł ę b o k o z ich losem i s k ł a d a j ą c h o ł d ich nieustraszonej odwadze i bohaterstwu, w i m i ę podeptanej i s p r o f a n o w a n e j w i a r y ś w i ę t e j , z w r a c a m y aię' do R z ą d u N a j j a ś n i e j s z e j R z e c z y p o s p o l i t e j P o l s k i e j , k t ó r a w c i ą g u szeregu w i e k ó w b r o n i ł a w i e l k i c h i d e a ł ó w ludzkości, wiary, s p r a w i e d l i w o ś c i i w o l n o ś c i sumienia, by i dziś jej przedstawiciel s t a n ą ł w obronie p o k r z y w d z o n y c h i p r z e ś l a d o w a n y c h n a s z y c h b r a c i . J e d n o c z e ś n i e 4 4 Z o b a c z np. n o t a t k ę n r 231 z 1926 r., s. 6. 4 5 W a ń k o w i c z , pt. Walka op. cif., s. 115 i z religią passim. w Meksyku w „Kurierze Polskim", �91 Z DZIEJÓW KONTAKTÓW POLSKO-MEKSYKAÑSKICH prosimy skiego w imię swój rząd w o interwencję Warszawie oraz humanitaryzmu, protest p r z e c i w k o w o itej sprawie skierowanie kultury i Obrony p r a w prześladowaniom położyć kres postępowaniu, do przedstawiciela naszej prośby do ogólnoludzkich katolików Rządu Ligi zechciała meksykańskich, k t ó r e Obraża uczucia całego świata Meksykań­ Narodów, aby aby założyć wreszcie 4e cywilizowanego" . Umowa, czy raczej ugoda między zwycięskim rządem meksykańskim a Kościołem, zawarta w 1929 r. za prezydentury Emilio Portes Gila, przyniosła wyraźne uspokojenie w stosunkach między duchowieństwem a antyklerykalnymi władzami federalnymi i stanowymi Meksyku. W y ­ daje się też, że w t y m czasie, to jest w latach 1928-1934, stosunki poli­ tyczne polsko-meksykańskie były stosunkowo najlepsze. Natomiast okres prezydentury Lázaro Cardenasa (1934-1940), to jest nowego wzlotu rewo­ lucji meksykańskiej, przynosi widoczne ich ochłodzenie. Rząd meksykański prowadził w t y m czasie zdecydowanie postępową politykę: znacjonalizował koleje i przemysł naftowy, aktywnie konty­ nuował reformę rolną, zwiększył uprawnienia związków zawodowych i rozbudował świadczenia socjalne, rozszerzał sieć laickiego szkolnictwa. W polityce zagranicznej sprzeciwił się zaborowi Abisynii przez faszy­ stowskie Włochy i zdecydowanie poparł hiszpański rząd republikański walczący przeciw rebelii gen. Franco. Nietrudno zauważyć, że polityka ta, zarówno wewnętrzna jak zewnętrzna, kontrastowała z postawą ów­ czesnych władz naczelnych Rzeczypospolitej Polskiej. O niezapokojeniu postępowym kursem Cardenasa świadczą raporty poselstwa polskiego. Wiosną 1935 r. Zygmunt Merdinger donosił, iż „no­ wy prezydent obejmując władzę zapowiedział, że dążeniem jego będzie udostępnienie korzyści z górnictwa szerokim warstwom narodu, czyli państwu", a zapowiedzianą nacjonalizację określił jako „postulat antycudzoziemski i socjalistyczny" . Kilka lat później, a więc po wprowadzeniu w życie reform Cardena­ sa, ściśle 18 I V 1939 r., Gustaw Zakrzewski — attaché poselstwa, a pod­ ówczas chargé d'affaires a.i. — w poufnym raporcie do MSZ pisze z de­ zaprobatą o ekonomiczno-socjalnej polityce prezydenta, o rozwoju gospo­ darczym i sytuacji kryzysowej, o zahamowaniu handlu, o zgubnych na­ ciskach na władze ze strony klasy robotniczej. Uważa, że bezwzględne realizowanie reformy agrarnej szkodzi interesom chłopów, że za domi­ nacji liacendados wieśniakom żyło się lepiej. Rząd, jak wywodzi, chce „nacjonalizacji życia gospodarczego", a jego celem jest „oddanie wszyst­ kich źródeł produkcji w ręce robotników i eksploatowanie ich pod kon­ trolą państwową, jak to przystoi na kraj chlubiący się, iż idzie w awan­ gardzie idei lewicowych". Jednak — dodaje — żądania proletariatu i po47 4 6 4 7 A A N — M i n . W y z n a ń R e ł i g . i O ś w i e c e n i a P u b l . , n r 404 (nr s p r a w y A A N — P r e z y d i u m R a d y M i n i s t r ó w ( K E M ) , n r 877, s. 1. 3471/26). �92 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI wtarzające się strajki utrudniają sytuację Meksyku. „Strajki te — oś­ wiadcza Zakrzewski — zatraciły już swój charakter ekonomiczny, a są wyrazem nieustępliwości liderów, zdążających konsekwentnie do reali­ zacji ideałów marksistowskich" . W obrębie stosunków naukowych i kulturalnych, które — choć wą­ tłe — rozwijały się w duchu przyjaznej współpracy, acz w wyniku inic­ jatyw indywidualnych i społecznych, nie zaś akcji podejmowanych przez rządy, odnotować wypada osiągnięcia polskich meteorologów pracujących w Meksyku: dr. Władysława Gorczyńskiego, organizatora obserwatorium, i dr. Zenona Lemańskiego. Badania wulkanów, już podczas wojny, prze­ prowadzał prof. Feliks Sobota. Wizyty turystów lub dziennikarzy pol­ skich w Meksyku należały oczywiście do rzadkości, choć można powie­ dzieć, że jeszcze rzadsze były przyjazdy Meksykanów do Polski. Najazd Niemiec hitlerowskich na Polskę poruszył do głębi opinię pu­ bliczną Meksyku. Wzrosło znacznie zainteresowanie Polską i wzrosła do niej sympatia społeczeństwa meksykańskiego. Rząd meksykański sta­ rał się okazać pomoc Polakom, którzy musieli opuścić swą ojczyznę. Dla około 1500 osób, głównie dzieci najbardziej dotkniętych przez woj­ nę, władze meksykańskie urządziły specjalny ośrodek w Santa Rosa w stanie Guanajuato. Na przełomie 1942 i 1943 r. złożył oficjalną wizy­ tę w Meksyku gen. Władysław Sikorski . Część Polaków przybyłych do Meksyku w czasie wojny pozostała tam na stałe. Polonia meksykańska liczyła w 1950 r. blisko 1400 osób . 48 49 50 * W oficjalnym, urzędowo-propagandowym języku nadużywa się często słowa przełom. Jednak można i należy użyć takiego właśnie terminu dla scharakteryzowania stosunków polsko-meksykańskich w pierwszym ćwierćwieczu Polski Ludowej. We wszystkich dziedzinach kontakty między naszymi krajami i na­ rodami uległy zacieśnieniu. Można nawet stwierdzić, że z żadnym 4 8 T a m ż e , s. 162-170. J . M a c h o w s k i , Meksyk, W a r s z a w a 1968, s. 192; D r o h o j o w s k i , Meksyk bogów..., s. 225. W g s p r a w o z d a n i a delegatury M i n . W y z n a ń R e l i g . i O ś w i e c e n i a p u ­ blicznego w L o n d y n i e z a o k r e s 1 V I I I 1943 — 30 I V 1944 (odpis u d o s t ę p n i ł H . i S. A d a m o w i c z o m prof. F . S o b o t a ; k o r z y s t a m z odpisu d z i ę k i uprzejmości pp. A d a m o w i c z ó w ) dzieci p r z y b y w a ł y w r a z z w y c h o w a w c a m i w p a r u t r a n s p o r t a c h , m. in. w s i e r p n i u 1943 r. p o j a w i ł o s i ę w S a n t a R o s a 700 o s ó b , a w listopadzie t e g o ż r o k u 383 osoby. W a r u n k i p o c z ą t k o w o b y ł y c i ę ż k i e . M i m o to s z y b k o z o r g a n i z o w a n o przedszkole, u r u c h o m i o n o n a s t ę p n i e s z k o ł ę p o d s t a w o w ą , c z ę ś c i o w o g i m n a z j u m o r a z szkoły zawodowe. 4 9 5 0 laków M. za K i e ł c z e w s k a - Z a l e s k a , A . B o n a s e w i c z , Rozmieszczenie granicą, „ P r o b l e m y P o l o n i i Z a g r a n i c z n e j " , t. 1, W a r s z a w a 1960, s. Po­ 14. �Z DZIEJÓW KONTAKTÓW POLSKO-MEKSYKAÑSKICH 93 z państw świata latynoamerykańskiego (z wyjątkiem Kuby po 1960 r.) nie utrzymujemy tak bliskich, przyjaznych i wszechstronnych kontak­ tów. Trudno obecnie przedstawić źródłowo kolejne etapy rozwoju stosun­ ków polsko-meksykańskich w ostatnim okresie. Nie mamy jeszcze do­ stępu do wielu istotnych materiałów tak polskich, jak meksykańskich. W tej sytuacji ograniczę się więc do skrótowego jedynie przypomnienia spraw najważniejszych. Meksyk od chwili powstania Rządu Jedności Narodowej w 1945 r. utrzymuje bliskie i przyjazne stosunki z Polską Ludową. Symbolem wagi, jaką obydwa kraje przywiązują do wzajemnej współpracy, było podniesienie w 1960 r. przedstawicielstw dyplomatycznych Meksyku i Polski do rangi ambasad. Krok ten jest tym bardziej znamienny, że Meksyk utrzymuje stosunki dyplomatyczne nie ze wszystkimi krajami socjalistycznymi. Zwraca też uwagę częstotliwość wymiany wizyt poli­ tycznych, oficjalnych, a zarazem roboczych. Meksyk jest jedynym pań­ stwem latynoamerykańskim, które odwiedził po wojnie premier rządu PRL (1963). Od 1946 r. wielokrotnie wizytowali Meksyk polscy parla­ mentarzyści i ministrowie, m. in. dwukrotnie ministrowie spraw zagra­ nicznych (W. Rzymowski w 1946 r. i A. Rapacki w 1964 r.). Podczas tych wizyt, a także rewizyt meksykańskich, m. in. prezydenta Adolfo Lopeza Mateosa, prowadzono pożyteczne rozmowy polityczne wskazujące na zbieżność poglądów rządów Polski i Meksyku na wiele istotnych kwestii międzynarodowych. Równolegle do politycznych, rozwijają się pomyślnie stosunki gospo­ darcze, a rosnąca wymiana handlowa ujęta jest w ramy specjalnej umo­ wy. Polskie statki zawijają regularnie do Veracruz, a polscy handlow­ cy i specjaliści-technicy pracują w Meksyku. Wyjątkowo intensywnie w porównaniu ze stosunkami łączącymi Pol­ skę z innymi państwami latynoamerykańskimi rozwijają się wszech­ stronne kontakty w dziedzinie nauki i kultury. Odzwierciadlają one ros­ nące zainteresowanie Polską w Meksyku i Meksykiem w Polsce, przy czym zainteresowanie to uległo bardzo poważnemu społecznemu rozsze­ rzeniu, a więc demokratyzacji. Wspomnę tylko o wymianie wystaw (ma­ larstwo, rzeźba, grafika), filmów, zespołów wokalno-tanecznych, publi­ kacji. Ostatnio na niewielką jeszcze skalę podjęto wymianę stypendys­ tów. Coraz częstsze są wzajemne wizyty ludzi nauki, literatury i sztuki. Do Polski przyjeżdżali m. in. Diego Rivera, David Alf aro Siqueiros, Igna­ cio Chavez. Liczniej bodaj odwiedzali Meksyk nasi literaci, uczeni, mu­ zycy. Warto może wymienić przykładowo kilka nazwisk: Tadeusz K o ­ tarbiński, Stanisław Leszczycki, Kazimierz Michałowski, Andrzej Wier­ ciński. �94 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI Przeglądając polskie zestawienia bibliograficzne i prasę łatwo zauwa­ żyć poważny, zwłaszcza w ostatnim piętnastoleciu, wzrost liczby pozycji poświęconych Meksykowi, a także prac meksykańskich tłumaczonych na język polski. Zainteresowanie Polską z kolei odbija się w prasie i piś­ miennictwie meksykańskim. Zauważmy wreszcie, że główną niejako bazą Polskiej Agencji Pra­ sowej na subkontynencie latynoamerykańskim jest placówka w mieś­ cie Meksyk. Jej zasłużonym dla rozwoju współpracy polsko-meksykańskiej kierownikiem był przez kilka lat red. Edmund Osmańczyk. Mimo znacznej odległości, jaka dzieli nasze kraje, a więc istnienia przestrzennej bariery, utrudniającej rozwój turystyki, wzrosła w ostat­ nich latach znacznie liczba Polaków, którzy poznali Meksyk i Meksykanów, którzy odwiedzili nasz kraj. Istnieją niewątpliwie perspektywy rozwoju i wzbogacenia kontaktów polsko-meksykańskich. Przyszłość pokaże, w jakim zakresie obydwa rządy i zaprzyjaźnione narody wykorzystają szanse i możliwości dal­ szego zbliżenia. Tadeusz Ł e p k o w s k i FROM T H EHISTORY OF POLISH-MEXICAN I N T H E 19TH A N D 20TH RELATIONS CENTURIES S u m m a r y T h e p r e s e n t p a p e r i s a n i n t r o d u c t o r y o u t l i n e of the p r o b l e m , b a s e d mostly P o l i s h m a t e r i a l s , a n d on s o m e M e x i c a n ones. on D u r i n g t h e f i r s t decades of M e x i c a n i n d e p e n d e n c e a few Poles h a d been a c t i v e t h e r e ; t h e y w e r e officers, s c h o l a r s a n d p h y s i c i a n s . T h e educated M e x i c a n s t h e n s y m p a t h i z e d w i t h t h e P o l i s h struggles for i n d e p e n d e n c e . D u r i n g t h e J u a r e z period, a n d m o r e e x a c t l y d u r i n g t h e y e a r s 1863-1867, about 2500 P o l e s fought i n M e x i c o ; t h e b u l k of t h e m sided w i t h t h e i n t e r v e n t i o n a n d w i t h P r i n c e M a x i m i l i a n , i n t h e hope t h a t i m p e r i a l • F r a n c e w o u l d s u p p o r t t h e P o l i s h case. D u t i n g t h e w a r s o m e of t h e m p a s s e d to> t h e s i d e o f J u a r e z . I n t h e r e p u b l i c a n a r m y P o l e s h a d been fighting w h o had arrived from the U S A . P o l i s h r e v o l u t i o n a r y democrats stoutly supported t h e case of M e x i c a n i n d e ­ pendence. O n t h e t u r n of t h e 19th a n d 20th c e n t u r i e s c o n t a c t s w e r e f e w . T h e i n d e p e n d e n t P o l a n d established d i p l o m a t i c contacts w i t h M e x i c o . D i s c u s s i n g t h e p e r i o d b e t w e e n 1)919 a n d 1939 the a u t h o r d e a l s w i t h p r o b l e m s of P o l e s l i v i n g i n M e x i c o , a n d w i t h m u t u a l trade, c u l t u r a l a n d p o l i t i c a l r e l a t i o n s . T h e l a t t e r h a d b e e n c o r r e c t , b u t c h i l l , p a r t i c u l a r l y d u r i n g C a r d e n a s ' s p r e s i d e n c y , w h o s e p r o g r e s s i v e i n n e r a n d outer p o ­ l i c y w a s i n contrast w i t h t h e p r e v a i l i n g attitudes of P o l i s h a u t h o r i t i e s a n d c h u r c h c i r c l e s of t h e p e r i o d . A t t h e e n d t h e r e i s a b r i e f d i s c u s s i o n of t h e r a p i d a n d c o m p l e x of f r i e n d l y political, economic a n d c u l t u r a l relations b e t w e e n People's Mexico. development Poland and � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e3cc6cacac9276a74d194b895f9e8d2a.pdf 1e45df4643be041d4cab64710f896461 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:704 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:648 Title A name given to the resource Metal w kulturze przedkolumbijskiego Meksyku / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.157-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I V z. 2 ANDRZEJ WOŻNIAK METAL W KULTURZE PRZEDKOLUMBIJSKIEGO MEKSYKU W licznych publikacjach, przeznaczonych dla szerokiego kręgu czy­ telników, a także w niektórych pracach naukowych spotkać można się ze stwierdzeniem, że w cywilizacjach przedkolumbijskiego Meksyku me­ tal nie posiadał żadnego praktycznego zastosowania i używany był głów­ nie do wyrobu ozdób. W wydanym w roku 1961 katalogu wystawy: „Skarby sztuki meksy­ kańskiej od czasów przedkolumbijskich do naszych dni", dyrektor w y ­ stawy, Ferdynando Gomboa, pisze: „Należy zaznaczyć, że cywilizacje prekolumbijskie [Meksyku — A. W.] używały metali wyłącznie do w y ­ robów złotniczych, nigdy nie wyrabiano z nich narzędzi, gdyż nie zna­ no metali twardych" . Opracowany przez kilkudziesięciu specjalistów z różnych dziedzin Dictionnaire archéologique des techniques poświęca metalurgii mezoamerykańskiej niewiele ponad pół strony. Po wzmiankach o najwcześ­ niejszych zabytkach metalowych z tego terenu, wymienieniu używanych metali i technik, następuje stwierdzenie, iż „mieszkańcy Mezoameryki w praktyce nie znali narzędzi metalowych, ale wytwarzali piękną biżu­ terię" . Podobnych opinii, chociaż nie zawsze tak kategorycznie wyra­ żanych, można by przytoczyć jeszcze wiele. Były one jeszcze bardziej powszechne w połowie lat czterdziestych, kiedy znany uczony meksy­ kański, prof. Alonso Caso, pisał w tomie omawiającym wkład Meksyku do kultury światowej: 1 2 „Bardzo często słyszy się ż y l i ,w epoce k a m i e n i a . ... co narzędzi z krzemienia. Obecnie k i e t w i e r d z e n i e jest n i e s ł u s z n e . tale i u ż y w a l i ich, lecz w ł a ś n i e 1 Skarby Warszawa 2 sztuki 1961, s. Dictionnaire zdanie, ż e I n d i a n i e M e k s y k u i ś r o d k o w e j Ameryki m a prawdopodobnie znaczyć, że u ż y w a l i w y ł ą c z n i e jednak m o ż e m y s t w i e r d z i ć z c a ł ą p e w n o ś c i ą , ż e ta­ Indianie ś r o d k o w o a m e r y k a ń s c y nie tylko znali me­ dlatego, ż e z n a l i j e tak dobrze, zostali podbici p r z e z meksykańskiej od czasów przedkolumbijskich do 20. archéologique des techniques, Paris 1963, s. 623. naszych dni, �158 A N D R Z E J WOŹNIAK E u r o p e j c z y k ó w , s z u k a j ą c y c h z ł o t a i s r e b r a , w k t ó r e t a k o b f i t o w a ł a Ameryka. Nie n a l e ż y j e d n a k s ą d z i ć , ż e m e t a l e b y ł y u ż y w a n e j e d y n i e rw f o r m i e b i ż u t e r i i i o z d ó b . Z metalu wyrabiano t a k ż e podstawowe narzędzia" . 3 Z czego wynikają tak poważne różnice zdań i która ze stron ma słuszność? Otóż, jak się wydaje, postawa strony negującej istnienie w Meksyku metalurgii użytkowej, a nie tylko złotnictwa, nie wynika bynajmniej z naukowo uzasadnionego przekonania o takim stanie rze­ czy, lecz z nieznajomości literatury przedmiotu, dosyć zresztą ubogiej i w wielu wypadkach mającej charakter przyczynkarski. Bibliografia prac specjalistycznych poświęconych metalurgii meksy­ kańskiej zawiera niewiele pozycji i jeszcze mniej nazwisk autorów. Po­ ważne studia nad t y m zagadnieniem zapoczątkowane zostały przez dwu uczonych francuskich H. Arsandaux i P. Riveta opublikowanym w ro­ ku 1921 w „Journal de la Société des Américanistes de Paris" artyku­ łem o metalurgii m e k s y k a ń s k i e j . W artykule tym oraz następnych pracach wysunięta została teza o powiązaniach ośrodków metalurgii me­ ksykańskiej z Ameryką Południową. Badając szereg wytworów meta­ lurgii meksykańskiej Arsandaux i Rivet zwrócili uwagę, że wiele z nich wykonanych zostało ze stopu w mniejszym lub większym stopniu przy­ pominającym brąz. Fakt ten, wraz z występowaniem w Meksyku pew­ nych technik nie znanych w metalurgii z terenu Kolumbii i Przesmyku Panamskiego, a rozpowszechnionych w Peru, nasunął im przypuszcze­ nie o kontaktach drogą morską między peruwiańskim ośrodkiem meta­ lurgii (zaznaczyć należy, że teza ta ma jeszcze obecnie swoich przeciw­ ników) . 4 5 Poza artykułami Arsandaux i Riveta oraz niewielką pracą M . H. Savilla o złotnictwie m e k s y k a ń s k i m przez cały okres międzywojenny literatura przedmiotu nie wzbogaciła się o żadne poważniejsze publika­ cje, jeśli nie liczyć raportów z badań archeologicznych (głównie la­ ta trzydzieste), zawierających m. in. opisy zabytków metalurgii i złot­ nictwa. W 1946 r. opublikowana została praca C. H. Aguilara o złotnictwie w prekortezjańskim M e k s y k u oraz monografia P. Rivieta i H. Arsan6 7 3 A . C a s o , Contribution de las culturas indígenas de Mexico a la cultura mun­ [w:] Mexico y la Cultura, M e x i c o 1946, s. 74. H . A r s a n d a u x , P. R i v e t , Contribution a l'étude de la métallurgie mexi­ caine, „ J o u r n a l de l a S o c i é t é des a m é r i c a n i s t e s de P a r i s " , t. 13: 1921. H . A r s a n d a u x , P. R i v e t , Nouvelle note sur la métallurgie mexicaine, „ L ' A n t h r o p o l o g i e " , t. 33.1923', s. 63-84. M . H . S a v i l l e , The goldsmiths art in ancient Mexico, N e w Y o r k 1920. dial, 4 5 6 7 C. H. A g u i l a r P i e d r a , A n t r o p o l ó g i c a " , t. 2:1946 n r 2. La orfebrería en el México precortesiano, „Acta �159 METAL W KULTURZE PRZEDKOLUMBIJSKIEJ 8 daux La métallurgie en Amérique précolombienne , stanowiąca podsu­ mowanie ćwierćwiekowego dorobku obu autorów w tej dziedzinie. W latach pięćdziesiątych i na początku sześćdziesiątych tematyka została podjęta przez uczonych amerykańskich S. K. Lothropa , D. T. Easby , D. M . Pendergasta . Zarówno Lothrop, opierający się na ana­ lizie przedmiotów metalowych z Chichen-Itza, jak Pendergast, którego praca poświęcona została typologii mezoamerykańskich zabytków meta­ lurgii, wystąpili przeciwko tezie Arsandaux i Riveta o powiązaniach metalurgii meksykańskiej i peruwiańskiej. Jednak już w parę lat póź­ niej Easby opierając się na nowych danych skłonny jest tezę tę z pew­ nymi poprawkami podtrzymać. W powyższym, bardzo pobieżnym przeglądzie literatury (do niektó­ rych pozycji powrócę jeszcze niżej) wymienione zostały jedynie prace najważniejsze, oparte na analizie większej ilości zabytków metalurgii meksykańskiej bądź też źródeł pisanych z okresu podboju Meksyku . Mimo iż poglądy autorów w stosunku do wielu zagadnień, a przede wszystkim genezy metalurgii meksykańskiej, są niekiedy krańcowo róż­ ne, to cele, jakie sobie stawiają, są w większości wypadków podobne: 1) wyjaśnienie genezy metalurgii meksykańskiej, 2) odtworzenie metod i technik, jakimi posługiwali się rzemieślnicy meksykańscy przy obrób­ ce metalu. Prócz wymienionej literatury specjalistycznej mamy oczywiście wiele publikacji (zarówno popularnych, jak i naukowych) dotyczących przedkolumbijskiegO' Meksyku, zawierających pewną ilość informacji o złotnictwie czy metalurgii w ogóle. Autorzy większości z nich opie9 10 11 1 2 13 8 Paris P. R i v e t , 1946. H. Arsandaux, La métallurgie en Amérique 9 précolombienne, S. K . L o t h r o p , Metals from Cenote of Sacrifice Chichen Itza, "Memoirs of t h e P e a b o d y M u s e u m of A r c h e o l o g y a n d E t h n o l o g y H a r v a r d sity", t. .10: 1992 n r 2. Yucatan, Univer­ 1 0 D. T . E a s b y , Ancient American goldsmiths, „ N a t u r a l History", t. 68(8): I960; t e n ż e , Sahagun y los orfebres precolombinos de Mexico, „ A n u a l e s del I n ­ stituto N a c i o n a l de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a " , 9(38): 195'5/195'7; t e n ż e , Two „South American" metal technique found recently in Western Mexico, „American Anti­ quity," t. 28: 1962 n r 1. 1 1 D. M . P e n d e r g a s t , Metal Artifacts c a n A n t i q u i t y , " t. 28: 1962 n r 4. E a s b y , Two „South American"... in Prehispanie Mesoamerica, „Ameri­ 1 2 1 3 Obszerną bibliografię prac na temat metalurgii w przedkolumbijskiej A m e r y c e z a w i e r a a r t y k u ł W. A . B a s z i ł o w a, Swjazi driewnich cywilizacji Nowogo Swieta, [w:] Archieologija Starogo i Nowogo Swieta, M o s k w a 1966. S z u k a j ą c z w i ą z k ó w m i ę d z y w i e l k i m i c y w i l i z a c j a m i obu A m e r y k a u t o r o m a w i a m . i n . p o g l ą d y n a g e n e z ę m e t a l u r g i i m e k s y k a ń s k i e j (s. 286-290). �160 A N D R Z E J WOŻNIAK rają się jednak przede wszystkim na pracach wcześniej wymienionych a u t o r ó w , takich jak Saville, Arsandaux i Rivet, Lothrop czy Aguilar. W paru słowach należy wspomnieć jeszcze o źródłach, na których opierają się autorzy prac o metalurgii meksykańskiej. Pierwszą ich ka­ tegorię stanowią przedmioty metalowe zgromadzone w kolekcjach mu­ zealnych i zbiorach prywatnych Ameryki i Europy. Pełną wartość nau­ kową posiadają przede wszystkim przedmioty pochodzące z nowszych, fachowo prowadzonych badań archeologicznych. Niestety duża część kolekcji, zwłaszcza starszych, posiada wiele eksponatów bez wystarcza­ jącej, a niekiedy żadnej dokumentacji. Odnosi 'się' to przede wszystkim do kolekcji prywatnych. Jeśli idzie o drugą kategorię źródeł, t j . źródła pisane i ikonograficz­ ne, to większą ilość wiadomości na temat metalurgii, ściślej zaś sztuki jubilerskiej, zawiera jedynie praca Bernardino de Sahagun, Historia general de las cosas de Nueva España, oraz tzw. Spis podatkowy Montezumy . Pozostałe źródła z okresu podboju, zarówno relacje Hiszpa­ nów, jak i kroniki indiańskie, zawierają jedynie niewielkie wzmianki na ten temat. 14 15 Mezoameryka późno w stosunku do innych rejonów strefy starożyt­ nych cywilizacji amerykańskich poznała sposoby produkcji i obróbkę m e t a l i . Najdawniejszy metalowy wyrób znaleziony w Mezoameryce to ułamek lanej figurki z tumbagi (Au + Cu), odnaleziony pod kamien­ ną stellą (datowana na 782 r. n.e.) w Copanie. Przedmiot ten jednak prawdopodobnie nie jest miejscowego pochodzenia. Tradycja mówi, że pierwszymi metalurgami Meksyku byli Toltekowie. W toku dotychczasowych prac wykopaliskowych w Tuła odkryto jedynie dwa miedziane topory . Więcej przedmiotów metalowych zna­ leziono we współczesnych tolteckim warstwach Monte Alban I V w Oaxaca. Tak więc początki metalurgii meksykańskiej nie sięgają wstecz poza wiek I X - X n.e. (ew. V I I I - X ) . le 17 1 4 S z e r z e j n i ż w p o z o s t a ł y c h o p r a c o w a n i a c h tego t y p u z a g a d n i e n i e roli m e t a l u w p r z e d l k o l u m b i j s k i m Meksyfcu p o t r a k t o w a n e z o s t a ł o p r z e z W . Krickeberga w p r a c y Altmexikanische Kuituren, B e r l i n 1956. 1 5 t Publikowane 2, B e r l i n 1890. 1 8 w: A. P e ñ a f i e l Monumentos del Arte P o g l ą d y n a temat genezy m e t a l u r g i i m e k s y k a ń s k i e j o c y t o w a n y w y ż e j a r t y k u ł B a s z i ł o w a , op. cit., s. 286-290. 1 7 Mexicano omawiano Antiguo, w oparciu G. C. V a i l l a n t , Aztekowie z Meksyku, W a r s z a w a 1965, s. 95. B a s z i ł o w pisze jedna'k, ż e w T u l a n i e z n a l e z i o n o ż a d n y c h p r z e d m i o t ó w m e t a l o w y c h . �IGI METAL W KULTURZE PRZEDKOLUMBIJSKIEJ W Mezoameryce istniały dwa ośrodki metalurgii. Pierwszy, to kilka rejonów na południe od doliny Meksyku, w których rozpowszechnione były liczne wspólne typy wyrobów metalowych i takie same sposoby obróbki metalu. Charakterystyczne jest t u szeroko rozpowszechnione użycie złota. Przeważającą większość przedmiotów metalowych stano­ wią ozdoby. Centrum, z którego pochodziła metalurgia tego ośrodka, była jak się obecnie wydaje -— południowa część terenów zamieszka­ nych przez Majów. Metal pojawia się tu w końcu I tysiąclecia n.e. Drugi ośrodek obejmował terytoria zachodnich stanów Meksyku, w pierwszym rzędzie stan Michoacan. Tutaj właśnie, jak się przypuszcza, znajdowa­ ło się metalurgiczne centrum całego zachodniego wybrzeża Meksyku. Własną metalurgię posiadały także kultury stanów zachodnich Colima i Jalisco. Podstawowym materiałem używanym przez miejscowych me­ talurgów była samorodna miedź. Wyrabiano z niej liczne przedmioty użytkowe i ozdoby. Problem powiązań tych centrów między sobą jest dosyć skompliko­ wany i nierozwiązany jeszcze ostatecznie — przede wszystkim ze wzglę­ du na słabe przebadanie kultury zachodniego Meksyku. Podobnie złożony i nie w pełni wyjaśniony jest problem wzajem­ nych stosunków między trzema podstawowymi ośrodkami metalurgii strefy starożytnych cywilizacji. Stwierdzić można, że najstarszy był peruwiański ośrodek metalurgiczny, nieco młodszy — kolumbijski. Czy jednak ośrodek kolumbijski powstał w rezultacie kontaktów miejscowej ludności z Peru, czy też samodzielnie — trudno obecnie dać jednoznaczną odpowiedź. Wyraźnie odmienny charakter każdego z tych ośrodków dowodzi jednak, że w każdym razie rozwijały się one samodzielnie, chociaż łączyły je jakieś kontakty. Strefą tych kontaktów było teryto­ rium Ekwadoru, którego północna część leżała w strefie ośrodka ko­ lumbijskiego. Tutaj w prowincji Esmeraldas znalezione zostały przed­ mioty metalowe podobne w stylu do wyrobów z Panamy. W tym czasie złote, srebrne i miedziane przedmioty pochodzące z późnej kultury nad­ brzeżnego Ekwadoru — Milagro, posiadają analogie w przedmiotach metalowych Chimu i Peru. Najsłabiej dotychczas wyjaśnione wydaje się pojawienie metalu w Mezoameryce. Problem ten wywołuje najbardziej przeciwstawne przypuszczenia. Komplikuje się on t y m bardziej, że takie cechy, jak wytwarzanie brązu, używanie srebra, znane są w Peru i Meksyku, pod­ czas gdy w ośrodku kolumbijskim nie zostały stwierdzone. P. Rivet przypuszcza, że metalurgia meksykańska powstała jako rezultat nagłego przeniesienia do Meksyku peruwiańskich metod obróbki m e t a l i , wzbo18 1 1 Arsandaux, Rivet, Nouvelle 11 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2 note... �162 A N D R Z E J WOŻNIAK gaconych o wynalazki kolumbijskie. Przeniknięcie ich do Meksyku na­ stąpiło drogą morską z pominięciem terytorium Kolumbii i Przesmyku Panamskiego. Przeciwstawny punkt widzenia, reprezentowany przez Aguilara i Lothropa , bazuje na dużej ilości przedmiotów produkcji kolumbijsko-panamskiej, znalezionych w Meksyku (znaleziska z tzw. „studni ofiar" w Chichen-Itza, a także ze stanów Hidalgo, Oaxaca i nawet tery­ torium Tarasków). D. M . Pendergast w pracy poświęconej typologii mezoamerykańskich przedmiotów metalowych, dowodzi istnienia związków pomiędzy południowomajowskim centrum metalurgii a kulturami centralnej Ameryki. Tak więc wolno przypuszczać, że metalurgia kultur Przesmyku Panam­ skiego wywarła znaczny wpływ na rzemiosło plemion Maja i środko­ wego Meksyku. Nie można jednak w pełni odrzucić możliwości związków między metalurgią meksykańską a peruwiańską. Pewne nowe dane do tego zagadnienia zawiera opublikowany niedawno artykuł D. T. Easby , dotyczący techniki wyrobów złotych z taraskańskiego grobu w Uruapanie (stan Michoacan). Easby zwraca uwagę na podobieństwa w sztuce j u b i ­ lerskiej zachodniego Meksyku z jednej strony a Peru i Ekwadoru z dru­ giej. 19 20 * Wiadomości o organizacji rzemiosła w przedkolumbijskim Meksyku odnoszą się głównie do miast azteckich, a przede wszystkim Tenochtitlanu. W dosyć zróżnicowanym już w okresie podboju społeczeństwie az­ teckim, rzemieślnicy (tolteca), między nimi również i ci, którzy trudnili się obróbką metali, zajmowali pozycję wyższą wprawdzie od chłopów (macehualtin), niższą jednak od warstwy kupców (pochteca). Wśród licznych korporacji zrzeszających rzemieślników różnych specjalności istniały także korporacje jubilerów i odlewników miedzi. Jubilerzy z kolei w za­ leżności od technik, jakie stosowali, dzielili się na dwie kategorie: jedni z nich obrabiali złoto przez kucie na zimno lub gorąco, przetwarzając je w cienkie jak papier płaty, drudzy zaś, uważani za właściwych m i ­ strzów sztuki złotniczej, stosowali głównie technikę odlewniczą i inne pokrewne. Pisząc o azteckich jubilerach, których wyroby podziwiali najwięksi złotnicy Hiszpanii, Barnal Diaz del Castillo wspomina, że „naj­ liczniejsi i najlepsi zamieszkiwali miasto Escapuzalco o milę od Meksy­ k u " , chociaż nie brakowało ich i w samym Tenochtittlanie. Jubilerzy, 21 1 9 A g u i l a r Piedra, La orfebreria...; E a s b y , Two „South American"... B. D i a z del C a s t i l l o , . Pamiętnik historia podboju Nowej Hiszpanii, Warszawa Lothrop, Metals from Cenote... czyli prawdziwa 2 0 2 1 żołnierza Korteza, 1962, s. 236. �163 METAL W KULTURZE PRZEDKOLUMBIJSKIEJ szlifierze szlachetnych kamieni i inni rzemieślnicy wytwarzający przed­ mioty zbytku pracowali przede wszystkim na potrzeby Montezumy i jego dworu, co jednak nie wiązało się, jak już wspomniano wyżej, z bardziej uprzywilejowaną pozycją w społeczeństwie. Jeżeli coś wyróż­ niało ich w społeczności azteckiej, to, jak pisze Soustelle, jedynie pewien nimb obcości i egzotyki. Mimo że, podobnie jak innych rzemieślników nazywano ich tolteca, to w oczach Azteków zwyczaje upodabniały ich raczej do innych ludów, jeszcze bardziej odległych i egzotycznych. Ich bóg Xipetotec „który był bogiem ludzi z wybrzeża, prawdziwie bogiem z Tzapotlan", dzierżył w rękach niewielką tarczę ze złota „tak jak ci ludzie z wybrzeża" . Bogowi temu oddawano cześć w świątyni zwanej Yopico, t j . „świątynia Yopi". Yopi była to nazwa ludu, który zamieszki­ wał w części niepodległego władzy Azteków terytorium na wybrzeżu Oceanu, między Meksykiem a Mixtekami. Nazywano ich także „Tlappaneca — malowani ludzie". O stosunkowo wysokim, w porównaniu z innymi terenami Mezoameryki, stopniu rozwoju sztuki złotniczej i me­ talurgii w ogóle w zachodnim Meksyku świadczą m. in. dane archeolo­ giczne. Stamtąd więc prawdopodobnie przynieśli owi Yopi wraz z przy­ odzianym w złoty płaszcz bogiem Xipe Totec, swoje u m i e j ę t n o ś c i . Na temat samej organizacji korporacji rzemieślniczych niewiele wia­ domo. Z relacji informatorów Sahaguna można wnioskować, że istniał podział na majstrów i uczniów (czy też czeladników). Uczniowie zdo­ bywali umiejętności zawodowe, wykonując początkowo mniej skompli­ kowane prace. Podstawowym surowcem produkcji jubilerskiej było złoto. Bardzo rzadko używano srebra, które było w Meksyku metalem rzadkim, zna­ nym tylko w postaci samorodnej. Złoto, stanowiące jedną z form danin, jakie Aztecy otrzymywali od podbitych plemion, pochodziło przede wszystkim z miast doliny Oaxaca (np. Mictlan, Etlan, Camotlan, Teocuitlan — sama zresztą nazwa tego ostatniego oznacza „miejsce złota") oraz z wybrzeża Zatoki Meksykańskiej, z terytorium obecnego stanu Vera Cruz. Złoto dostarczano w formie gotowych wyrobów jubilerskich, w postaci piasku (lub ziaren) transportowanego w naczyniach z tykwy i rurkach z trzciny. Surowiec ten szedł oczywiście w ręce jubilerów Tenochtitlanu i Azcapotzalco. Złotnicy meksykańscy stosowali przy obróbce złota następujące techniki: odlewanie, kucie, inkrustację i prawdopodobnie lutowanie. Techniką, w której osiągnęli największe mistrzostwo było odlewanie 22 23 2 2 J . S o u s t e l l e , La vie quotidienne espagnole, P a r i s 1955, s. 94. S o u s t e l l e , op. cit., s. 95. 2 3 des Aztèques a la veille de la conquête �164 ANDRZEJ WOZNIAK 2i metodą „traconego wosku". Dzięki Sahagunowi , którego informato­ rami byli prawdopodobnie mieszkańcy Azcapotzalco, sposób produkcji złotych przedmiotów przy użyciu tej metody oraz stosowane przy tym narzędzia znamy stosunkowo dobrze. Ponieważ opis metody ujęty w 54 punkty na k i l k u stronach druku zawiera sporo powtórzeń (nie chodzi bynajmniej o powtórzenia charakterystyczne dla prozy azteckiej) i nie­ jasności, przytaczam go jedynie w obszernym skrócie: „1. T u t a j o p o w i a d a s i ę o p r a c y j u b i l e r ó w : t y c h , k t ó r z y r o b i ą m o d e l p r z y pomocy w ę g l a drzewnego i w o s k u , n a k ł a d a j ą c n a ń rysunek i w ten s p o s ó b o d l e w a j ą złoto i srebro. 2. Z a c z y n a j ą s w o j ą p r a c ę iw s p o s ó b n a s t ę p u j ą c y : d r z e w n y , k t ó r y drobno m i e l ą . najpierw majster daje im węgiel 3. A k i e d y z m i e l ą , d o d a j ą [tu] t r o c h ę gliny, t ł u s t e j z i e m i , z k t ó r e j w y r a b i a s i ę g a r n k i , m i e s z a j ą w ę g i e l z g l i n ą , m i e s z a j ą i w y r a b i a j ą tak, ż e te d w i e s u b s t a n c j e stanowią jedną spoistą i zwartą masę. 4. I k i e d y m a s a jest j u ż p r z y g o t o w a n a , n a d a j ą j e j f o r m y c i e n k i c h d y s k ó w , k t ó r e w y s t a w i a j ą n a słońce. W taki sam s p o s ó b f o r m u j ą kilka d y s k ó w z samej tylko gli­ ny i w y s t a w i a j ą n a s ł o ń c e . 5. R z e c z y te s u s z ą s i ę w c i ą g u d w u d n i n a s ł o ń c u i s t a j ą s i ę t w a r d e j a k k a m i e ń . 6. K i e d y w ę g i e l [tzn. m i e s z a n k a z w ę g l a i g l i n y — A . W.] dobrze p r z e s c h n i e i s t a n i e s i ę bardzo t w a r d y , t n ą go, w y c i n a j ą go w t e d y p r z y p o m o c y miedzianego skrobacza. 7. T o co zostaje w y c i ę t e , p o w i n n o b y ć podobne do o r y g i n a ł u i p o w i n n o m i e ć ż y ­ cie, dlatego ż e , j a k i m by n i e b y ł p r z e d m i o t , k t ó r y c h c ą z r o b i ć , m o d e l p o w s t a j ą c y z tego, p o w i n i e n b y ć podobny do o r y g i n a ł u i m i e ć ż y c i e . 8. N a p r z y k ł a d ( j e ś l i c h c ą p r z e d s t a w i ć ] H u a s t d k a , m i e s z k a j ą c e g o w s ą s i e d n i m k r a ­ j u , z jego w i e l k ą oizdobą w n o z d r z a c h , p r z e k ł u w a j ą c ą jego c h r z ą s t k ę n o s o w ą [albo] ze s t r z a ł ą p r z e c h o d z ą c ą w p o p r z e k t w a r z y i z c i a ł e m t a t u o w a n y m w w ę ż o w a t e r y ­ sunki z obsydianowymi ostrzami, n a d a j ą w ę g l o w e j mieszance taki w y g l ą d , w y c i ­ n a j ą go i p o k r y w a j ą w s p o m n i a n y m i w y ż e j r y s u n k a m i . 9. D o k ł a d n i e o g l ą d a j ą to s t w o r z e n i e , k t ó r e c h c ą p r z e d s t a w i o n a jego istota i w y g l ą d z e w n ę t r z n y " . przedstawić, jak powinna być [ n r 10-13 z a w i e r a j ą podobne opisy s p o r z ą d z a n i a m o d e l u ż ó ł w i a , p t a k a , k r a b a , r y b y , jaszczurki]. 14. J a k i e by n i e b y ł o z w i e r z ę , k t ó r e c h c ą p r z e d s t a w i ć ono [zawsze] jest w y c i n a n e z w ę g l a w ten s p o s ó b . 15. A l b o j e ś l i c h c ą s p o r z ą d z i ć z ł o t y n a s z y j n i k o b s y p a n y d r o g o c e n n y m i k a m i e n i a ­ m i z a o p a t r z o n y od d o ł u w d z w o n e c z e k i ozdobiony r e l i e f a m i i r y s u n k a m i k w i a t ó w . 16. K i e d y 2 4 węglowa masa jest już przygotowana, opatrzona r y s u n k a m i i wycięta, P r z y t o c z o n y p o n i ż e j opis pochodzi z d z i e ł a B e r n a r d i n o de S a h a g u n, H i s t o ­ r i a general de las Cosas de la Nueva E s p a ñ a , teíkst a z t e c k i , w y d . w : E . S e l e r , Fray Bernardino de Sahagun, S t u t t g a r t 1927, s. 369-373. T ł u m a c z e n i e p o l s k i e z p r z e ­ k ł a d u r o s y j s k i e g o K . W . K i n ż a ł o w a z a w a r t e g o w a r t y k u l e pt. -Astiefcsfcoje zolotoje nagrudnoje ukraszeniye, „ S b o r n i k M u z i e j a A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i , " t. 19: 1960, s. 212-214. S z c z e g ó ł o w ą a n a l i z ę o p i s a n e j p r z e z S a h a g u n a t e c h n i k i „ t r a c o ­ nego w o s k u " s t a n o w i p r a c a D . T . E a s b y , Sahagun y las orfebres precolombinas de Mexico, „ A n a l e s del Instituto N a c i o n a l de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a , " t. 9:1955, s. 85-116. �165 METAL W KULTURZE PRZEDKOLUMBIJSKIEJ gotują wosk i m i e s z a j ą go z b i a ł y m copalem, dzięki czemu staje s i ę on b a r d z i e j spoisty. 17. W t e d y o c z y s z c z a j ą go p r z y pomocy f i l t r a , ż e b y u s u n ą ć n i e c z y s t o ś c i w o s k u , b r u d i glinę z nim zmieszaną. 18. K i e d y w o s k jest p r z y g o t o w a n y , r o b i ą go c i e n k i m n a p ł a s k i m k a m i e n i u i r o z w a ł k o w u j ą go za p o m o c ą r ę c z n e g o d r e w n i a n e g o w a ł k a " . [p. 19 — p o w t ó r z e n i e p. 18]. 20. K i e d y w o s k s t a j e s i ę ( z u p e ł n i e c i e n k i , n a p o d o b i e ń s t w o p a j ę c z y n y i w e w s z y ­ s t k i c h m i e j s c a c h m a j e d n a k o w ą g r u b o ś ć , n a k ł a d a j ą go n a w y c i ę t y w ę g i e l i d o ­ kładnie owijają woskiem, [p. 21 i 2E — p o w t ó r z e n i e p. 20]. 23. W o s k n a k ł a d a n y j e s t z a p o m o c ą k a w a ł e c z k a d r z e w a . 24. I k i e d y w s z y s t k o j u ż z o s t a ł o z r o b i o n e w s p o s ó b w y ż e j o p i s a n y i w o s k n a ł o ż o n y n a wszystkie części w ę g l a , n a n o s z ą , n a k ł a d a j ą r o z t ł u c z o n y n a proszek w ę g i e l n a powierzchnię wosku. 25. M i e l ą bardzo drobno w ę g l o w y p r o s z e k i n a k ł a d a j ą d o s y ć g r u b ą w a r s t w ę n a woskową powierzchnię. 26. I k i e d y w s z y s t k o jest p r z y g o t o w a n e w ten s p o s ó b , n a k ł a d a j ą n a to d r u g ą otocz­ k ę : w ' k s z t a ł c i e m u s z l i , k t ó r a o t a c z a m o d e l i z a k r y w a go. 28. T a m u s z l a jest t a k ż e z r o b i o n a z w ę g l a m i e s z a n e g o z g l i n ą , a l e n i e drobno z m i e ­ lonego, l e c z g r u b o r o z t ł u o z o n e g o . 29. K i e d y m o d e l jest j u ż z a m k n i ę t y i otoczony m u s z l ą , z o s t a w i a j ą go, aby s e c h ł przez d w a dni. 30. W t e d y u m i e s z c z a j ą [na n i m ] r o w e k , k t ó r y r o b i s i ę t a k ż e z w o s k u . 31. S ł u ż y on z a k a n a ł , p r z e z k t ó r y w l e w a j ą roztopione z ł o t o . 32. W t e d y s t a w i a j ą n a z i e m i t y g i e l do topienia, k t ó r y t a k ż e z r o b i o n y j e s t z i gliny. węgla 33. T u u m i e s z c z a s i ę t a k ż e w ę g i e l [tj. f o r m ę z w ę g l a i g l i n y — A . W . ] . 34. T u t a j w ł a ś n i e z ł o t o topi się, s t a j e s i ę r z a d k i e , d o s t a j e s i ę do ż ł o b k a , p r z e c h o d z i przezeń, s p ł y w a w d ó ł i rozprzestrzenia s i ę tam [okrążając model]. 35. I k i e d y ono r o z t o p i ł o s i ę i d o s t a ł o do f o r m y i k i e d y n a p r z y k ł a d w y k o n a l i n a ­ s z y j n i k l u b j a k i k o l w i e k iz w i e l u p r z e d m i o t ó w w y m i e n i o n y c h w t y m r o z d z i a l e , p o ­ l e r u j ą go p r z y p o m o c y grubego p i a s k u . 36. A k i e d y p o l e r o w a n i e s k o ń a z o n e , u m i e s z c z a j ą go z ałunem." [p. 37 j a k w p. 36]. 38. P ó ź n i e j k ł a d ą go w o g i e ń i t a m go n a g r z e w a j ą . [odlany przedmiot] w kąpieli 39. I k i e d y w y j m u j e s i ę go z ognia, k ą p i ą go po r a z d r u g i i s m a r u j ą ( t a k z w a ­ n y m ] z ł o t y m .smarem, k t ó r y robi s i ę z b r u d n e j z i e m i 'zmieszanej z n i e w i e l k ą i l o ś c i ą soli. D z i ę k i t e m u z ł o t o s t a j e s i ę p i ę k n e i b a r d z o ż ó ł t e . " Kilka dalszych punktów zawiera jeszcze krótkie wzmianki o takich technikach, jak kucie, lutowanie, o podziale jubilerów na kategorie w zależności od stosowanych technik oraz o zmianach, jakie zaszły w rzemiośle jubilerskim po podboju hiszpańskim. Jeśli idzie o wyroby złotnicze, to wydaje m i się, że nie ma potrzeby dokładnego ich w y l i ­ czania. Oprócz przedmiotów wymienionych w opisie Sahaguna, do naj­ częściej spotykanych ozdób należały: kolczyki, naszyjniki, pierścienie, dzwonki, różnego rodzaju wisiorki, pektorały, spinki itp. �166 ANDRZEJ WOZNIAK Nieporównanie mniej wiemy o rzemieślnikach wyrabiających przed­ mioty użytkowe. Jak już wspomniano, w Tenochtitlanie istniała obok korporacji jubilerów podobna zrzeszająca odlewników miedzi (miedź i cyna występowały najobficiej w prowincji Chinantecas). Wiadomo, że prócz techniki odlewu stosowali oni również i inne, którymi posługiwali się złotnicy, a więc kucie na zimno i na gorąco, być może lutowanie, a także wytłaczanie i pozłacanie. Poza narzędziami używanymi przy odlewaniu a opisanymi przez informatorów Sahaguna, stosowanymi najprawdopodobniej również przez odlewników miedzi, o narzędziach używanych w wypadku innych technik nic prawie nie wiemy. Diego de Landa pisze, że rzemieślnicy Majów „ostrza toporków wykonywali uderzeniami kamienia, ponieważ metal był miękki" . Ów miękki metal to prawdopodobnie występujący niekiedy w znaleziskach na Jukatanie stop złota z ołowiem, a kamień, którym wykonano ostrza — rodzaj młota kamiennego. Skoro jesteśmy już przy stopach metali warto podkreślić, że meta­ lurgia przedkolumbijskiego_ Meksyku znała ich kilka. Znane mieszkań­ com Meksyku metale, t j . złoto, ołów, miedź, cynę i srebro, łączono w stopy w wielu wypadkach nie znane w Europie: np. miedź z ołowiem, złoto z miedzią (Au + Cu + Ag jako zanieczyszczenie, tzw. tumbaga). Stop miedzi z ołowiem posiada właściwości podobne do brązu, ale znano również brąz właściwy, t j . stop miedzi z cyną (Cu + Sn). Sprawa zna­ jomości brązu w przedkolumbijskim Meksyku długo wywoływała wśród amerykanistów spory. Jedni twierdzili, że był on w ogóle nie znany, inni zaś, że odnalezione przedmioty z metalu o cechach brązu są w y n i ­ kiem dość przypadkowych połączeń metali, a być może nawet natural­ nych zanieczyszczeń. Tego rodzaju opinie można spotkać jeszcze w sto­ sunkowo niedawnych publikacjach, chociaż prace Arsandaux i Riveta z lat dwudziestych w sposób przekonujący udowadniają, że brąz w Me­ ksyku był znany i że nie był stopem przypadkowym. Wśród 106 prze­ badanych przez nich przedmiotów metalowych 36 (tj. 34%) zawierało mniejsze lub większe domieszki cyny. W paru przedmiotach, które pod­ dano dokładniejszej analizie chemicznej, ilość cyny wynosiła 6,2-7,2% , podczas gdy np. w brązach greckich badanych przez Phillipsa (przełom I I i I tys. p. n. e.) ilość cyny i innych domieszek waha się w granicach od ułamka procenta do 9,5'Yo . 25 26 27 2 5 1955, Diego de L a n d a , Soobszczenie s. 156, " A r s a n d a u x , R i v e t , Nouvelle 2 7 o Helach w Jukatanie, Moskwa-Leningrad note... s. 69. G . B . P h i l l i p s , The composition of some ancient bronze in the dawn of the art of metallurgy, „ A m e r i c a n Anthropologist", t. 24:1922 n r 2, s. 129-143, z a ­ b y t k i n r 6-10. �METAL W KULTURZE 167 PRZEDKOLUMBIJSKIEJ Dodatkowym argumentem, że brązy meksykańskie nie są stopem przypadkowym, jest fakt, że żadna z tzw. siekier — monet (miedziane siekiery używano wyłącznie jako środek wymiany, zastępujący pienią­ dze) nie zawierała domieszek cyny, podczas gdy 68,7% prawdziwych, tj. przeznaczonych do użytku siekier taką domieszkę cyny zawiera (Cii + Sn lub niekiedy Cu + Pb). Najpełniejsze zestawienie przedmiotów metalowych używanych w przedkolumbijskim Meksyku daje A. Caso w cytowanej już pracy . Są to przedmioty pochodzące z wykopalisk archeologicznych, znajdu­ jące się w kolekcjach muzealnych lub poświadczone przez kroniki z okresu podboju albo wkrótce po nim. Spis ten posiada jednak pewne mankamenty: autor wyliczając owe przedmioty nie podaje, z jakiego metalu zostały wykonane, nie wymienia też źródła (zabytki czy źródła pisane) poświadczającego używanie tego czy innego przedmiotu przez mieszkańców przedkolumbijskiego Meksyku. Ponieważ, jak już wspom­ niano, literatura dotycząca metalurgii meksykańskiej jest dosyć uboga, a niektóre z wydawnictw (szczególnie np. katalogi muzeów a m e r y k a ń ­ skich), trudno dostępne, braki te uzupełnione zostały jedynie częściowo. N a r z ę d z i a i p r z e d m i o t y u ż y t k o w e — miedziane ostrza coas do obróbki z i e m i , miedziane i brązowe topory, siekiery, ciosły i dłuta służące do obróbki drzewa i kamienia , miedziane półksiężycowate noże do obróbki drzewa, używane także jako środek płatniczy , miedziane igły, szpilki, szydła, haczyki rybackie , szczypce do depilacji oraz spinki z metali szlachetnych , złote podeszwy u sandałów dostoj­ ników azteckich , złote maski, trzonki do wachlarzy itp. B r o ń , s p r z ę t w o j e n n y — miedziane h e ł m y , toporki mie­ dziane i brązowe, miedziane ostrza oszczepów, złote ł u k i i tarcze z herbami. Złoto w szypułkach piór, miedziane siekiery i noże stanowiły również środek płatniczy obok jadeitu i ziaren kakao (pisze o t y m Bernal Diaz i inni kronikarze hiszpańscy). Metale, a raczej tlenki me­ tali, używane były również w garncarstwie, np. naczynia z Jukatanu, 28 29 30 31 32 33 34 35 3 6 2 8 Caso, 2 9 Np. z n a l e z i s k o ze s t a n u C o l L m a — por. K r i c k e b e r g , Diego de L a n d a , op. cit., s. 156, B e r n a i D i a z d e l 3 0 s. op. cit., 74-75. op. cit., s. Castillo, 509. op. cit., 259. 3 1 Vaillant, 3 2 K r i ck e b 1 3 A r s a n d a u x , R i v e t , Nouvelle note..., s. 63. B e r n a i D i a z d e l C a s t i l l o , op. cit., s. 226. 3 4 3 5 3 6 Vaillant op. cit., er g, op. (op. cit., s. 171. cit., s. 136. s. 96) p o w o ł u j ą c s i ę n a Ixtilixochitla. B e r n a i D i a z del C a s t i l l o , op. cit., s. 90, p r z y p u s z c z a ć j e d n a k n a l e ż y , ż e ó w złoty ł u k w y m i e n i a n y przez Bernala Diaza w ś r ó d i n n y c h d a r ó w Montezumy b y ł j e d y n i e o z d o b ą , a nie b r o n i ą n a d a j ą c ą s i ę do u ż y t k u . �168 ANDRZEJ WOZNIAK zwane plumbate, posiadały szklistą polewę, zawierającą domieszkę że­ laza i aluminium (a raczej tlenków tych metali) . Domieszkę ołowiu zawierało również kilka naczyń z Jukatanu eksponowanych na wysta­ wie sztuki m e k s y k a ń s k i e j . Nie wymieniam tu biżuterii i licznych ozdób z metali szlachetnych (rzadziej z miedzi), ponieważ rzeczy te są stosunkowo dobrze znane, a poza tym o wielu z nich pisze Sahagun w przytaczanym wyżej tekście. Pewnym świadectwem rozpowszechnienia wyrobów metalowych mogą być opisywane przez kronikarzy hiszpańskich targi w miastach meksykańskich . W opisach tych znajdujemy wzmianki świadczące, że na targowiskach, których bogactwo zdumiewało Hiszpanów, można było nabyć również przedmioty metalowe — zarówno ozdoby, jak i narzę­ dzia. Narzędzi miedzianych i brązowych kronikarze wymieniają nie­ wiele, ale wiadomo przecież, że interesowało ich przede wszystkim złoto. Można sobie wyobrazić wściekłość Hiszpanów, kiedy podczas jednej z rozpoznawczych wypraw Grijalvy zakupili na targu jednego z miast na wybrzeżu Zatoki Meksykańskiej większą ilość toporków, które wydawały im się złote, następnie zaś okazało się, że są one mie­ dziane, z cienką jedynie warstwą pozłoty . Przytoczone tu wiadomości nie pozwalają oczywiście na wniosko­ wanie o stopniu rozpowszechnienia wśród ludów przedkolumbijskiego Meksyku metalowych narzędzi i innych przedmiotów użytkowych. Sto­ sunkowo krótki okres rozwoju metalurgii meksykańskiej, ilość znalezisk archeologicznych wskazują, że ludność terenów nie leżących w bezpo­ średnim zasięgu oddziaływania większych ośrodków metalurgii użytko­ wej w okresie podboju posiadała jeszcze w swoim inwentarzu stosun­ kowo niezbyt dużą ilość metalowych przedmiotów użytkowych. Jedynie na obszarze zachodniego Meksyku znaleziono większą ich ilość. Był to teren oddziaływania silnego metalurgicznego ośrodka mixteckiego, nie­ dostatecznie jednak jeszcze zbadany pod względem archeologicznym. Na przeszkodzie większemu upowszechnieniu wyrobów metalowych nie stał bynajmniej w Meksyku brak umiejętności technicznych czy surowców. Wydaje się, że poziom rozwoju społeczno-gospodarczego l u ­ dów Mezoameryki nie stwarzał jeszcze konieczności stosowania narzędzi metalowych na szeroką skalę. Narzędzia te w okresie podboju współ­ istniały jeszcze z tradycyjnymi kamiennymi i obsydian owymi. Szcze­ gólnie ten ostatni surowiec, twardy, a jednocześnie niezbyt trudny do 37 38 39 40 3 7 M. L e h m a n n , Les céramiques précolombiennes, Skarby sztuki meksykańskiej..., s. 127-128. B e r n a i D i a z del C a s t i l l o , op. cit., s. 240. •"> K r i c k e b e r g , op. cit., s. 135. 3 8 3 0 Paris 1959, s. 5-6. �METAL W KULTURZE PRZEDKOLUMBIJSKIEJ 169 obróbki, nadający się świetnie do wyrobu wielu narzędzi, stanowił dla metalu silną konkurencję. Rozpatrując kwestię rozpowszechnienia metalu wśród ludów przedkolumbijskiego Meksyku dodać należy, że ich zaplecze techniczne nie stało w żadnej sprzeczności (jak to się niekiedy twierdziło), z ogólnym poziomem rozwoju gospodarczego. Inwentarz przedmiotów metalowych używanych przez ludność Egiptu pierwszych piramid, a nawet epoki Ramessydów, nie był o wiele bogatszy, a rozwój metalurgii niewątpliwie wolniejszy niż w M e k s y k u . Nie stanowiło to jednak, jak wiadomo, przeszkody dla rozwoju cywilizacji egipskiej. 41 Andrzej Woźniak METAL IN PRECOLUMBIAN MEXICO CULTURES S u m m a r y I n m a n y p o p u l a r publications, a n d i n s o m e s c h o l a r l y papers as w e l l , a n o p i ­ nion c a n be f o u n d that i n p r e c o l u m b i a n M e x i c o t h e r e w a s v i r t u a l l y no h a r d w a r e , a n d m e t a l w a s u s e d only for o r n a m e n t s . S u c h opinion is h a r d l y j u s t i f i e d ; h o w e ­ ver, it must be admitted t h a t l i t e r a t u r e on_ this s u b j e c t is scanty a n d often m e r e l y contributory. T h e r e v i e w of w o r k s on M e x i c a n m e t a l l u r g y h e r e p r e s e n t e d shows that for a long t i m e the o n l y s e r i o u s p a p e r s on t h e s u b j e c t h a v e b e e n w o r k s by P . R i v e t a n d H . A r s a n d a u x , t h o u g h investigations started i n t h e e a r l y n i n e t e e n -twenties. O n l y about ten y e a r s ago the p r o b l e m of p r e c o l u m b i a n M e x i c a n m e t a l ­ l u r g y w a s t a k e n up by a n u m b e r of students, m o s t l y A m e r i c a n . R e c e n t r e s e a r ­ ches, m a i n l y archeological, no longer a l l o w to doubt i n the e x i s t e n c e of p r e c o l u m ­ bian h a r d w a r e , though t h e origin of M e x i c a n m e t a l l u r g y i n g e n e r a l is s t i l l c o n ­ troversial. W r i t t e n , icnograiphic, a n d ardheological s o u r c e s r e v e a l t h a t m e t a l w o r k e r s i n o l d Mexico, had been o r g a n i z e d i n corporations of goldsmiths a n d of c o p p e r founders, h a d e m p l o y e d v a r i o u s techniques, a n d k n e w m a n y alloys, w i t h b r o n z e a m o n g them. A l l this, together w i t h t h e m a t e r i a l e v i d e n c e of 20 m e t a l objects l i s t e d i n t h i s paper, seems to p r o v e that it h a d not been the l a a k of t e c h n i c a l s k i l l s o r of ores, 4 1 P i e r w s z e ś l a d y u ż y w a n i a m e t a l u w E g i p c i e ( m i e d ź ) p o c h o d z ą z wczesnego okresu predynastycznego (ok. 6000-3300 p.n.e.). Z a s t o s o w a n i e jego b y ł o jeszcze w t y m okresie d o s y ć ograniczone — o g r o m n ą w i ę k s z o ś ć n a r z ę d z i i p r z e d m i o t ó w u ż y t k o w y c h w y r a b i a n o z k a m i e n i a (np. k u l t u r a B a d a r i ) . W y r o b y m i e d z i a n e r o z ­ p o w s z e c h n i ł y s i ę za p a n o w a n i a I d y n a s t i i (ok. 3100-2890 p.n.e.), a b r ą z p o j a w i ł s i ę w okresie Ś r e d n i e g o P a ń s t w a (ok. 2)133-1786 p.n.e.). Z o k r e s e m t z w . N o w e g o P a ń ­ s t w a (ok. 1576—1805 p.n.e.) w i ą ż e s i ę r o z k w i t m e t a l u r g i i , k t ó r y d o p r o w a d z i ł w E p o ­ ce P ó ź n e j (od ok, 1085 p.n.e.) do ostatecznego z a n i k u n a r z ę d z i k a m i e n n y c h . W t e d y t a k ż e zaczyna s i ę r o z p o w s z e c h n i a ć żelazo. T a k w i ę c r o z w ó j metalurgii egipskiej b y ł bardzo p o w o l n y i c h a r a k t e r y z o w a ł s i ę d ł u g o t r w a ł y m w y s t ę p o w a n i e m obok n a ­ rzędzi metalowych r ó w n i e ż i kamiennych. �170 A N D R Z E J WOŹNIAK that h i n d e r e d the s p r e a d of h a r d w a r e i n M e x i c o . I t w a s r a t h e r the g e n e r a l l e v e l of s o c i a l a n d economic development of M i d d l e A m e r i c a n c o m m u n i t i e s , that h a d not m a d e t h e w i d e s p r e a d u s e of m e t a l u t e n s i l s n e c e s s a r y by t h e n . D u r i n g the con­ quest, m e t a l tools s t i l l coexisted w i t h stone ones, a n d t h e strongest r i v a l of m e ­ t a l w a s obsidian. F o r c o m p a r i s o n it c a n be added that t h e i n v e n t o r y of h a r d w a r e used i n E g y p t d u r i n g the R a m a s s i d s reign w a s not m u c h longer, a n d t h e d e v e l o p m e n t of the E g y p t i a n m e t a l l u r g y w a s r a t h e r s l o w e r t h a n i n M e x i c o , but s t i l l the E g y p t i a n c i ­ v i l i z a t i o n w a s by t h e n i n f u l l bloom. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af042941b04f5ca234c1a1a2ceb2c45e.pdf a586d2a3005af3b0e3b1d838654c4763 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1384 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1279 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34, s.219-250 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. XXXIV: 1990, z. 1 2 P L ISSN 0071-1861 WSPÓŁPRACA ETNOGRAFÓW P O L S K I I BIAŁORUSI 20 lutego 1985 r. zawarta została umowa o współpracy naukowej w latach 1986- 1990 pomiędzy Instytutem Sztuki, Etnografii i Folkloru (IIEF) Akademii Nauk BSRR a Instytutem Historii Kultury Materialnej (IHKM) PAN. Przedmiotem badań jest problematyka związków etnicznych (w zakresie kultury materialnej) łączących Białorusinów i Polaków w XVIII i XIX w. Nie analizując poszczególnych paragrafów umowy dotyczących zagadnień formalnych, np. terminu wykonania pracy, ochrony prawnej wvników badań itp, warto słów kilka poświęcić problematyce badań. Plan pracy przewiduje badania nad zagadnieniem „związków etnicznych pomiędzy Białorusinami i Polakami na przykładzie technik rolniczych, mieszkania, odzieży, pożywienia, przemysłu i rzemiosła". Ponadto obie strony zadeklarowały poszukiwania w literaturze i ar­ chiwach, zarówno radzieckich jak i polskich, a także opracowanie publikacji poświęconych badanej problematyce. Realizacja planów jak dotychczas przebiega bez specjalnych zakłóceń. W 1986 r. przebywał w Polsce przez miesiąc kandydat nauk historycznych S. Miluczenkow, który zapoznał się z zawartością archiwów pracowni I H K M w Warszawie, Wrocławiu i Krakowie. W 1987 r. rewizytował Białoruską Akademię Nauk dr J. Bohdanowicz, Kierownik Pracowni Atlasu, która to pracownia z ramienia Zakładu Etnografii I H K M przejęła wiodącą rolę przy realizacji umowy 0 współpracy. Taki stan rzeczy wynikał z faktu, że w profilu pracy atlasowej przez długi okres dominowała tematyka kultury materialnej. We Wrocławiu zlokalizowane jest też archiwum materiałów rękopiśmiennych oraz czystorysów związanych z tą tematyką, jak też bogate archiwum fotograficzno-rysunkowe. W październiku 1988 r. odbyło się w Mińsku (Białoruś) dwudniowe seminarium, na którym etnografowie białoruscy i polscy wygłosili szereg interesujących referatów. Układom demograficz­ nym, socjologicznym i wyznaniowym, jakie istniały na pograniczu polsko-białoruskim, poświęcone były wystąpienia I. W. Czakwina (IIEF) - „Etnodemograficzna i wyznaniowa sytuacja na pograniczu białorusko-polskim w końcu XVIII i pierwszej połowie XIX w." i I. W. Tercszkowicza (IIEF), „Etnosocjologiczne procesy w regionie białorusko-polskiego pogranicza W drugiej połowic XIX i na początku XX w." Referaty z pogranicza historii i etnografii wygłosili pracownicy I H K M : I. Turnau („Klasyfikacja narzędzi i technik tkackich na Białorusi w XVIII i XIX w.") i A. Wożniak („Dom i zagroda pogranicza mazowiecko-podlaskiego w końcu XVIII w.") oraz N. I. Burakowska („Białorusko-polskie pararcle w rzemiośle kuśnierskim XVIII-XIX w") i C. F . Terechin z I I E F (referat ten poświęcony był źródłom historycznym do bartnictwa Białorusinów i Polaków). Charakter par exellence etnograficzny miały wystąpienia dotyczące wybranych zagadnień z zakresu kultury materialnej: L . A. Mołczanowcj (IIEF) - „Białorusko-polskie pararele i rozwój narzędzi do obróbki gleby (radło, socha, pług, brona)"; I. Marczyk (IHKM) - „Polsko-białoruskie związki w zakresie tradycyjnych form narzędzi do uprawy ziemi"; L. I. Minka (IIEF) - „Narzędzia 1 zabudowania związane z omłotem i obróbką ziarna na terytorium Białorusi i Polski w XIX i pocz. XX wieku"; J. Bohdanowicza (IHKM) - „Powiązania polsko-białoruskie w zakresie pożywienia ludowego"; B. Dołżyckiej (IHKM) - „Tradycyjne formy transportu na pograniczu polsko-białoruskim"; W. S. Titowa (IIEF) - „Chleb w tradycyjnej kulturze Białorusinów i Polaków" oraz S. A. Miluczenkowa (IIEF) - „Tradycje ludowe w garncarstwie pogranicza bialorusk o- polsk iego". W drugim dniu obrad zainteresowania uczestników sesji skupiły się głównie na problemach folklorystycznych, którym były poświęcone referaty A. S. Fedosika, K. P. Kabarznikowa, G. A. Bartoszewicza (wszyscy z IIEF) dotyczące folkloru związanego z II wojna światowa. Największe zainteresowanie wywołało wystąpienie R. Górskiego (Polska). Referent omówi! wkład Polaków w bci(i ¡3. nic folkloru Białorusi w XIX i XX w. Niezwykle ciekawy byl również referat E. Fryś-Pietraszkowej (PIS) - „Problemy sztuki ludowej na pograniczu polsko-białoruskim" (przeniesiony z odbywającej się równolegle sesji poświęconej sztuce). Ze względu na tematykę �1 220 KRONIKA odbiegającą znacznie od wystąpień poświęconych głównie sztuce współczesnej (teatr, telewizja, filml referat ten (na prośbę autorki) został przez nią wygłoszony wśród etnografów i folklorystów. Ciekawe wycieczki do Chatynia, Nieświeża, Nowogródka i Grodna - miast tak bliskich sercom polskim - uzupełniły pobyt uczestników sesji na Białorusi. Janusz Bohdanowicz T H E I N T E R N A T I O N A L E ORGANIZATION O F F O L K ART (IOFA, IOV) IOFA jest światową organizacją zajmującą się sztuką i kulturą ludową, jej zachowaniem, kultywowaniem, umiejętnym przekazywaniem i popularyzowaniem. Objęta statusem C U N E S C O posiada siedzibę w Mośdling (Austria). Przedmiot jej zainteresowań i działalność dotyczy wszystkich gałęzi sztuki i kultury ludowej. Jak zanotowano w programie: „od artystów i rzemieślników do dramatu, od ludowej piosenki do błyskotliwego opowiadania, od narodowego kostiumu do wiary, od literatury po zwyczaj i tradycję, od języka do ludowego tańca, od opowieści do ludowej muzyki, od dialektu do rozwoju osobowości, od kulturowych faktów jednostkowych i kompleksu kulturowego do zmian kulturo­ wych [...] cała kultura ludowa ma być włączona". Zrozumienie sztuki i kultury ludowej wymaga znajomości ewolucji i rozwoju jej wszystkich, zawsze ożywianych dziedzin, zawierają się w nich bowiem tradycje przeszłości, teraźniejszości i perspektywy przyszłości. Aktywna działalność na polu sztuki i kultury ludowej ma służyć międzynarodowemu zrozumieniu i podejmowaniu prac popierających pokój w świecie, realizujących program UNESCO. Organizacja zrzesza przedstawicieli całego globu bez względu na rasę, płeć, język i religię. Jej członkami są towarzystwa nierządowe, instytucje, muzea i osoby prywatne (naukowcy, praktycy, pracownicy organizacji zajmujących się sztuką i kulturą ludową). W imię przyjaźni, solidarności, humanizmu, etyki i estetyki organizacja postawiła sobie za cel międzynarodową naukową wymianę doświadczeń, informacji i dokumentacji oraz promowanie kultury i sztuki ludowej, popularyzowa­ nie i wymianę zespołów folklorystycznych miedzy wszystkimi krajami świata. Proeram pracy IOFA odnosi się z szacunkiem do ich kulturyHradycji, charakteru i wolności wszystkich ludzi świata. Struktura organizacyjna IOV opiera się na pracy Komisji specjalistycznych. Kraje członkow­ skie IOV posiadają na swoim terenie Sekcje Krajowe (Narodowe), w ramach których działają Komisje będące odpowiednikami Komisji specjalistycznych IOV, tzw. Komisje Krajowe czy Narodowe. W tym miejscu ograniczę się do scharakteryzowania programu działalności Między­ narodowej Komisji Nauki i Badań IOV jako najbliższej moim zainteresowaniom. Jej program zakreśla następujące cele: 1. Zbieranie informacji o miejscu i kierunkach badań w zakresie sztuki i kultury ludowej w krajach zrzeszonych w IOV przez ich Krajowe Komisje Nauki i Badań; 2. Publikowanie tych informacji we wszystkich krajach świata; 3. Doskonalenie badań na polu sztuki i kultury ludowej oraz przedstawianie pytań badawczych i wyników prac naukowych zrealizowanych w Sekcjach Krajowych IOV narodowvm komisjom przy UNESCO; 4. Współpracę Komisji Krajowych IOV z Komisjami Narodowymi U N E S C O w orga­ nizowaniu konferencji i seminariów naukowych poświęconych problemom związanym z kulturą i sztuką ludową oraz metodologią ich badań; . 5. Przygotowanie i rozpowszechnianie publikacji o rezultatach naukowych oraz materiałów seminaryjnych i konferencyjnych dotyczących sztuki ludowej; 6. Czuwanie nad rozwojem współpracy między krajowymi komisjami nauki i badań IOV i ich publikacji służącymi pokojowi w świecie. Przewodniczącym Międzynarodowej Komisji Nauki i Badań IOV jest Polak doc. Mieczysław Marczuk z Uniwersytetu M. Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Każda Sekcja Krajowa (Narodowa) IOV posiadająca Komisję Nauki i Badań skupia specjalistów - naukowców (etnografów, etnologów, muzykologów, choreografów, psychologów, socjologów kultury, nauczycieli, krytyków artystycznych etc). Może ona współpracować z uniwer­ sytetami i innymi organizacjami i placówkami naukowymi oraz tymi wszystkimi, którzy realizują prace z zakresu sztuki i kultury ludowej. �221 KRONIKA Pole działania Komisji Krajowych Nauki i Badań IOV obejmuje: 1. Ochronę, podtrzymanie i zachowanie różnorodnych form sztuki ludowej (zwłaszcza ludowvch zwyczajów i obyczajów, folkloru słownego, ludowych pieśni, muzyki i tańca); 2. Współpracę z narodowymi komisjami przy UNESCO i innymi instytucjami, organizacjami oraz osobami prywatnymi zainteresowanymi kolekcjonowaniem i ochroną wartości kultury ludowej; 3. Opiekę i rozwój współpracy z instytucjami naukowymi w pracach badawczych dotyczących m.in.: a> - genezy, istoty, ewolucji i zróżnicowania różnych gałęzi sztuki i kultury ludowej, miejsca i roli sztuki ludowej w kulturze (statusu społecznego twórców ludowych; kulturalnych, psycho­ logicznych i cywilizacyjnych uwarunkowań ludowej twórczości; społecznej percepcji twórczości ludowej); b) - etosu współczesnego życia wiejskiego jako wzoru kariery i kontynuacji kultury ludowej (miejsca kultury ludowej w życiu społeczności wiejskiej; autentycznych i spektakularnych elemen­ tów kultury ludowej we współczesnym Życiu wiejskim); c) - miejsca sztuki i kultury ludowej w kulturze narodowej, jej funkcji społecznych (wiedzy społecznej o kulturze ludowej; postaw różnych środowisk i warstw (klas) społecznych wobec tradycji ludowej; treści prezentowanych na pokazach folklorystycznych; udziału treści ludowych w aktywizowaniu zespołów folklorystycznych); d) - sytuacji kultury i sztuki ludowej pod wpływem współczesnych przemian cywilizacyjnych (wpływu postępu technicznego na kulturę ludową; elementów kultury ludowej funkcjonujących w kulturze masowej; procesu adaptacji folkloru do współczesnych przemian cywilizacyjnych; polityki kulturalnej państwa wobec folkloru; perspektyw kultury ludowej wobec współczesnych przemian etc); 4. Popularyzację sztuki i kultury ludowej przez instytucje profesjonalne, kulturalne i społeczne oraz wyłanianie twórców ludowych (m.in. na drodze festiwali, ekspozycji sztuki, pokazów, nagradzania twórców ludowych itd.fc 5. Organizowanie krajowych i międzynarodowych konferencji naukowych, seminariów także we współpracy z akademiami, instytucjami naukowymi i kulturalnymi oraz publikowanie rezultatów naukowych z zakresu sztuki i kultury ludowej; 6. Organizowanie i popieranie różnorodnych lokalnych prezentacji folklorystycznych celem popularyzacji ludowych tradycji; 7. Przygotowywanie i rozpowszechnianie publikacji dotyczących sztuki i kultury ludowej w kraju i za granicą, wymianę literatury naukowej z tego zakresu z komisjami naukowymi innych krajów; 8. Wpływanie na instytucje przystosowane do edukacji społecznej (zwłaszcza edukacji dzieci i młodzieży), aby w swoich programach nauczania uwzględniały problemy związane ze sztuką i kulturą ludową. Komisje Krajowe Nauki i Badań mają swobodę w wyborze kierunków oraz rozwiązań metodologicznych i merytorycznych, celem ich pracy jest bowiem wzbogacanie wiedzy i po­ szerzenie spojrzenia na sztukę i kulturę ludową. W dniu 9 stycznia 1989 r. po długoletnich staraniach została zarejestrowana obejmująca cały kraj polska Krajowa (Narodowa) Sekcja !OV z siedzibą w Lublinie. W tym samym miesiącu odbyło się I Walne Zebranie Członków Sekcji, na którym dokonano wyboru jej władz, przyjęto statut oraz nakreślono cele i założenia funkcjonowania Organizacji- Przewodniczącym Sekcji został wybrany doc. Mieczysław Marczuk, pełniący również funkcję przewodniczącego Mię­ dzynarodowej Komisji Nauki i Badań !OV, o czym pisałam wyżej. Zaproponowano także wyłonienie w obrębie Sekcji komisji problemowych, których tym­ czasowe „robocze" nazwy brzmią: 1. Komisja badań i popularyzacji kultury ludowej (inaczej naukowa); 2. Komisja promocji i wymiany zespołów folklorystycznych i twórczości ludowej; 3. Komisja promocji twórczości ludowej; 4. Komisja edukacji w zakresie kultury ludowej; 5. Komisja organizacyjna (imprezy, obsługa delegacji Ud.). Opracowała Mirosława Drozd-Piasecka W POSZUKIWANIU K O R Z E N I TOŻSAMOŚCI NARODOWEJ W dniach 23-27 sierpnia 1988 r. we włoskim miasteczku Gorizja położonym przy gra­ nicy włosko-jugosłowiańskiej odbył się I światowy Kongres Sztuki i Kultury Ludowej. Jego �1 222 KRONIKA 1 organizatorem była „The Internationale Orgamzation of Folk Art" (IOFA lub I O V ) objęta statusem C U N E S C O z siedzibą w Móśdling - Austria, którą wspierali w tym przedsięwzięciu liczni włoscy sponsorzy (instytucje, firmy, banki, towarzystwa oraz osoby prywatne, np. firnia Zanussi oraz Izba Handlowa w Gorizii i Undine). Tematem Kongresu byf wkład kultury ludowej w pokój i zrozumienie między ludźmi - Aktualnv stan i wartość sztuki i kultury ludowej w różnych krajach świata i ich perspektywy w 2000 r. W Kongresie wzięło udział 99 delegatów z 44 krajów i 5 kontynentów. Polskę reprezentowali: doc. dr hab. Mieczysław Marczuk z Instytutu Pedagogiki Uniwersytetu M. Curie-Sklodowskiej w Lublinie, mgr Elżbieta Sendejcwicz z tegoż Instytutu - Przewodnicząca Festiwalu Śpiewaków i Kapel Ludowvch w Kazimierzu nad Wisłą, mgr Teresa Ochab z Uniwersytetu M. Curie-Skłodowskiej w Lublinie, dr Krzysztof Ciejpa-Znamierowski z Lublina - członek prezydium IOV - skarbnik tej organizacji, oraz doc. dr hab. Mirosława Drozd-Piasecka z Zakładu Etnografii IHKM PAN w Warszawie. Wśród zaproszonych gości byli Madelaine Gobcil, sekretarz generalny UNESCO, ponadto nauczyciele, badacze, eksperci, delegaci dyplomatyczni, dziennikarze, przed­ stawiciele ministerstw kultury oraz miejscowych władz, m.in. prezydent Friuli Gianni Bravo, Sergio Piemonti - prezydent banku w Gorizii. Przedstawione referaty i komunikaty dotyczyły wartości przeszłego, obecnego i przyszłego miejsca i roli różnych dziedzin sztuki ludowej (zwłaszcza pieśni, stroju, muzyki, tańca, plastyki) w poszczególnych krajach. Powszechnie stwierdzano w nich zmiany zachodzące w obrębie tradycyjnej sztuki i kultury ludowej, ich komercjalizację, zanik, liczne transformacje dla potrzeb turystyki, estrady i sceny kosztem „autentyku". Zjawiska tc niezależnie od kraju oceniano jako negatywne z punktu widzenia poczucia tożsamości kulturowej poszczególnych narodów, postulo­ wano i przedstawiano plany opieki, zachowania, rozwoju tych dziedzin w przyszłości. Wśród uczestników Kongresu było wielu przedstawicieli organizacji i instytucji opiekujących się ze­ społami ludowymi pieśni i tańca, stąd liczne propozycje praktyczne dotyczące sposobów zachowania jak najwięcej „autentyków". Oczywiście nie będę przedstawiać wystąpień wszvstkich delegatów. Ograniczę się jedynie do scharakteryzowania tych najbardziej reprezentatywnych dla ogólnego kierunku obrad Kongresu. Po oficjalnych wystąpieniach powitalnych zabrał głos Mieczysław Marczuk, przewodniczący Międzynarodowej Komisji Nauki i Badań IOFA, który wygłosił referat pt. „Główne założenia światowej dekady rozwoju kulturalnego a zadania Międzynarodowej Komisji Nauki i Badań IOFA". Na wstępie zaznaczył, że Kongres otwiera cykl prac w ramach Światowej Dekady Rozwoju Kultury ogłoszonej przez UNESCO na lata 1988 1997. Koncentrują się one na tak żywotnych kwestiach, jak określenie rozmiarów kulturalnego rozwoju i stymulowanie zdolności ludzkich oraz życia kulturalnego w całości. Zadania te wymagają nakreślenia generalnej strategii postępowania, w której pragnie partycypować Międzynarodowa Komisja Nauki i Badań IOFA, z myślą o ich wadze i aktualności w XXI w. IOFA od początku pracowała w dziedzinie intensyfikacji poczucia tożsamości kulturowej. Było to jej głównym zadaniem statutowym i programem działania. Teraz będzie zwracać szczególną uwagę na wzbogacanie form i środków wyrażających najpełniej tożsamości kulturowe różnych narodów (m.in. przez prezentowanie autentycznych erup folklorystycznych, popularyzo­ wanie twórczości materialnej zarówno na terenie kraju, jak i za granicą, zbieranie i dokumen­ towanie różnych dziedzin kultury ludowej, szczególnie tych zanikających). IOFA poświęci wiele uwagi naukowym badaniom kulturv i popularyzacji ich rezultatów na seminariach, konferencjach i w oddzielnych publikacjach oraz podejmie na wszystkich kontynen­ tach program edukacji społecznej młodzieży w zakresie sztuki i kultury ludowej. Jak stwierdził na zakończenie mówca, Program Światowej Dekady Rozwoju Kultury jest otwarty na wszelkie propozvcje wzbogacenia aktywności kulturalnej w zmieniającym się świecie bieżącego XX w. I O F A jako międzynarodowa organizacja sztuki i kultury ludowej będzie brać udział w Dekadzie na drodze aktywności swych sekcji krajowych i indywidualnego uczestnictwa członków 100 krajów. Będzie działać w zgodzie z potrzebami i specyficznym charakterem róznvch kultur narodowych, jak również i w zgodzie z ramami pracv programu Dekady. 1 Por. szerzej na ten temat tekst pt. The Internationale Organization'of Folk Art (IOV, IOFA) zamieszczony w tym zeszycie „Etnografii Polskiej". �KRONIKA 223 Poszukiwanie korzeni tożsamości kulturowej i odrębności narodowej w sztuce i kulturze ludowej było szczególnie widoczne w referatach przedstawicieli pozaeuropejskich krajów roz­ wijających się. Wvdaje się, że Europejczycy „odkrycia" tego skarbca dla celów budzenia świadomości i poczucia wartości własnej kultury dokonali już wcześniej, w większości w XIX w., i obecnie koncentrują się na badaniach i popularyzowaniu jego różnorodnych dziedzin już bez stałego odwoływania się do znaczenia tego dziedzictwa kulturowego. Natomiast narody, zwłaszcza będące do niedawna pod wpłwyem kolonialnym, dopiero teraz uświadomiły sobie jego rangę oraz rolę i koncentrują zdwojone wysiłki dla ich udokumentowania, a następnie utrzymania. Mbabi Katana (Uganda) z Departamentu Muzyki, Tańca i Dramatu Uniwersytetu w Makerere mówił o obecnym miejscu sztuki i kultury ludowej w Ugandzie z ogólnym spojrzeniem na ich przyszłość w latach 2000. Skoncentrował się przede wszystkim na pieśni ludowej podkreślając bardzo silnie jej związek z całokształtem kultury wschodniej Afryki. Modelowo przedstawił miejsce pieśni w podstawowych momentach życia człowieka, takich jak narodziny, zawarcie małżeństwa, śmierć w afrykańskiej kulturze tradycyjnej. Następnie scharakteryzował rolę pieśni ludowej w tradycyjnym systemie edukacji Afrykanów wskazując na te dotyczące genealogii i historii, dramatyczne - opowiadające (narracyjne), przekazujące wiedzę, związane z muzyką artystyczną, tańcem, poezją oraz zaprezentował diagram ilustrujący główne cykle życia społeczności rolniczej, która wykorzystuje pieśń jako środek komunikacji (mediacji) między sobą a Bogiem celem zapewnienia pomyślnych zbiorów i dobrobytu. W kulturze tradycyjnej pieśń towarzyszyła Afrykanom nieomal w każdej sytuacji. Z jej akompaniamentem obchodzono święta i wykonywano pracę. Obecnie miejsce pieśni ludowej na tym kontynencie jest już inne. Zmieniło się życie mieszkańców i ona również zatraciła swój dawny charakter. Przestała towarzyszyć w życiu i pracy, a stała się pieśnią szkolną. Jest wykorzystywana w chóralnych śpiewach i przedstawieniach, występuje także w oficjalnych ceremoniach. Zupełnie nową praktyką jest jej obecność na Narodowych (Krajowych) Festiwalach Kultury. Organizacje społeczne, szkoły, uniwersytety mające własne zespoły konsekwentnie wprowadzają „pod obce gusty" nie tylko pieśni i muzykę, ale i całe przedstawienia zupełnie zewnętrzne w stosunku do ich tradycyjnego kontekstu kulturowego, co powoduje dewaluację rodzimej kultury. W istniejącej sytuacji konieczna jest więc edukacja dzieci w taki sposób, żeby wiedziały, iż pieśń jest kluczem do poznania afrykańskiej lingwistyki, antropologii i poezji. W trosce o przyszłość pieśni afrykańskiej szkoły i uniwersytety aktywnie zachęcają i stymulują do ich zachowania i ochrony. Nauczyciele akademiccy podejmują badania naukowe nad różnymi dziedzinami sztuki afrykańskiej, a szczególnie pieśnią w jej etnicznym oryginale. Podobnymi studiami obejmowana jest muzyka. Równocześnie Departament Muzyki, Tańca i Dramatu w Makerere oferuje na przykład satysfakcjonujący, niezależny program studiów afrykańskiej Muzyki przeznaczony dla wykonawców państwowych Afrykańskich Przedstawień Artystycznych. Przygotowano też program 2-letnich studiów Pieśni Afrykańskiej dla nauczycieli muzyki w różnego typu szkołach niższych i wyższych. Jest on przeznaczony dla społecznych i etatowych pracowników kulturalnych, przedstawicieli radia i telewizji, zespołów folklorystycz­ nych, producentów i dyrektorów teatrów objazdowych. Zohou Comlanvi (Togo) mówił głównie o stanie kultury ludowej w swoim kraju. Scharak­ teryzował stan ludowej sztuki plastycznej, folkloru muzycznego i ustnego (pieśni, muzyka, opowiadania, legendy, przysłowia, przepowiednie, zagadki). Odwoływał się do ludowych form tradycyjnego teatru świątecznego. Różnego rodzaju święta - w tym także gospodarcze, historycz­ ne, religijne - były w przeszłości impulsem powstawania tańców o intencjach magiczno-religijnych wykonywanych w różnych grupach wieku i płci. Wychodząc od twierdzenia, że w Togo dla poczucia tożsamości kulturowej i narodowej fundamentalną wartością jest sztuka ludowa, scharakteryzował perspektywiczne prace w tym zakresie. W Togo będą wiec prowadzone badania naukowe nad własną kulturą. Na podstawie zebranych danych odpowiednie instytucje specjalis­ tyczne podejmą starania dotyczące zachowania i rewaloryzacji tych wszystkich tradycji kulturo­ wych, które według wyników badan na to zasłużą. Równocześnie kontynuowane będą nowe formy wypowiedzi artystycznych, te, które społeczeństwo przekształciło według swoich potrzeb i aspiracji. Równolegle zostaną skoncentrowane wysiłki w zakresie publikowania dokumentów ochrony tradycyjnej i współczesnej sztuki ludowej, organizowania na podłożu ruchu społeczno-kultural¬ nego nowoczesnych banków informacji o kulturze ludowej i warsztatów służących edukacji artystycznej, które mogą być przydatne przy modernizacji kultury „wyrosłej z nas i dla wszystkich nas". Anabela Roldan (Mozambik) rozpatrywała problem podstawowy, jak nauczać tańca narodo­ wego. Jej zdaniem, obok wypracowania odpowiedniej metodologii równie ważny jest program rozwoju. �224 KRONIKA Raport przewodniczącego delegacji Burundii zawierał m.in. informacje o folklorze słownym tego kraju, publikacjach naukowych i tych w językach narodowych, literaturze, muzyce, rękodziele, rzemiosłach. Autor mówił o ich historycznych uwarunkowaniach, opiece prawnej, infrastrukturze kulturalnej (muzeach, wymianie kulturalnej z zagranicą). Ebrahim Al Shukrt (Kuwejt), przedstawiciel beduińskiej Reprezentacji Międzynarodowej Organizacji Sztuki Ludowej na Środkowym Wschodzie i Krajach Afrykańskich, mówił o jej roli w zachowaniu folkloru. Podkreślił znaczenie folkloru i kultury materialnej jako źródła wiedzy historycznej, szczególnie ważnego dla społeczności arabskich. Ponieważ kraje zachodnie zajmują się głównie Własną kulturą, zadaniem organizacji beduińskiej jest propagowanie, zachowanie i badanie kultury beduińskiej. Salafc el Mahdi (Arabia Saudyjska) skoncentrował się na architekturze bardzo charakterys­ tycznej w rozplanowaniu arabskich domów i ich wnętrz. Była ona dostosowana do sposobu życia i zajęć rodziny arabskiej. Na przykład uwzględniała potrzeby kobiet, które rzadko wychodziły na zewnątrz. W budynkach znajdowały się też osobne pomieszczenia dla rodziców, dorosłych synów i krewnych. Jako szczególnie istotny element kultury arabskiej - obok innych działów sztuki - powinna zostać objęta programem ochrony, dokumentacji, a nawet kontynuacji i rozwoju. Natomiast propagandą tego programu i jego realizacją zdaniem referenta powinny zająć się Środki masowego przekazu, szkoły i instytucje specjalistyczne. Podjęcie tej problematyki przez IOV daje większe gwarancje wykonania tych prac. Joshi Mansuh (India), dyrektor Centrum Naukowego Przedstawień Sztuki Ludowej Hindus­ kiego Teatru Narodowego w Bombaju, w swoim wystąpieniu mówił o cechach charakterystycz­ nych tańca tradycyjnego oraz o choreografii związanej z przedstawianiem tych tańców. Poruszył zwłaszcza zagadnienia dotyczące obecnego stanu tańca ludowego w Indii, tradycji folklorystycz­ nych w kilku regionach tego kraju, językach etnicznych i różnych sposobach przekazywania dzieciom tradycji własnej kultury. Za podstawowe zadanie w zakresie kultury i sztuki ludowej uważał zwrócenie uwagi na: istniejące organizacje i instytucje kulturalne i wyeliminowanie tych, które nie pracują efektywnie; wytypowanie komponentów kulturowych i wyselekcjonowanie wśród nich tych, które świadczą o zróżnicowaniu kulturowym oraz takich, które są wartościami kulturowo większościowymi i z tej racji należy je propagować i ochraniać; stwierdzenie, czy istnieją instytucje mogące podjąć się tej działalności, oraz powołanie komisji kulturalnej koordynującej programy i projekty kulturalne z innymi komisjami krajowymi na świecie. Działalnością komisji w Indii powinny być objęte różne dziedziny sztuki i kultury ludowej oraz ich twórcy. Następnie jej program powinien się skoncentrować na międzynarodowej kooperacji w rejonie Azji i objąć przede wszystkim studia uniwersyteckie nad wpływami kulturowymi, publikacje prac hinduskich, wymia­ nę dokumentacji, badania naukowe w kraju, opracowywanie monografii i reprodukcji kolekcji pokazujących sztukę ludową, powołanie regionalnego centrum międzynarodowej organizacji sztuki ludowej we współpracy z Azją. Shirley Perera (Sri Lanka) scharakteryzowała krótko ludowy taniec, muzykę, malarstwo, rzeźbę, snycerkę oraz kukiełki, dramaty i maski jako najbardziej typowe dziedziny sztuki w swoim kraju. Enver Keskin (Turcja) mówił o ludowym tańcu, pieśni, stroju i rzemiosłach jako polu specjalnych prac dzisiaj i w przyszłości. T. S. Karetu z Nowej Zelandii przedstawił spojrzenie na różne gałęzie kultury Maorysów. Raport Boauerges Mideros Navarrete (Ekwador) z Andyjskiego Instytutu Sztuki i Rękodzieła dotyczył regionu Andean, czyli Boliwii. Chile, Kolumbii, Ekwadoru, Panamy, Peru i Wenezueli. Informował o pracach tego Instytutu w zakresie ocalenia jak najwięcej elementów sztuki i rękodzieła ludowego powstałych w rejonie Andów. Cesar Delgado Martinez (Meksyk) przedstawił osiągnięcia w zakresie kultywowania mek­ sykańskich tańców ludowych; natomiast Adelina Brenes Blanco (Kostaryka) różne aspekty sztuki i kultury w Kostaryce, zwłaszcza tańce w Centralnej Dolinie. Autorka wychodząc od społecznych funkcji folkloru scharakteryzowała folklorystyczne formy stroju i tańca i ich zróżnicowanie na obszarze swojego kraju. Wystąpienie L. De Wayne Young (USA), zatytułowane „Współczesne miejsce sztuki i kultury ludowej w USA" ze spojrzeniem na nie w przyszłość do roku 2000, było rodzajem raportu o stanie sztuki i kultury ludowej w tym kraju, formach propagandy i ochrony zwłaszcza folkloru. Druga część referatu została poświęcona omówieniu działań w tym zakresie projektowanych w przy­ szłości. Referaty związane z europejską sztuką i kulturą ludową dotyczyły w większości folkloru muzycznego i tanecznego w poszczególnych krajach. �225 KRONIKA Dragosiav Devic (Jugosławia) mówił o badaniach folkloru muzycznego oraz zachowanych tradycyjnych formach muzyki w Jugosławii. Eva i Radomil Rejskovie (Czechosłowacja), o tańcu ludowym w amatorskich zespołach tańca i perspektywach jego rozwoju; Pedro Pardo (Hiszpania) analizując kilkanaście tańców hiszpańskich z różnych regionów tego kraju postawił tezę, że wyrażają one charakter narodowy poszczególnych dzielnic i ich mieszkańców. Mieczysław Marczuk (Polska) skoncentrował się na różnych funkcjach ludowej muzyki, pieśni i tańca (m.in. poznawczych, estetycznych, wychowawczych, rekreacyjnych, terapeutycznych) w Polsce oraz instytucjach i programach, które zajmują się ich zachowaniem i rozwojem. Geraldine Haid (Austria) przedstawiła raport o muzyce ludowej w Austrii. Wychodząc od jej roli i znaczenia w przeszłości, referentka skupiła się na historii i głównych problemach związanych z uprawianiem muzyki ludowej. Podkreśliła znaczenie autentycznej muzyki ludowej jako specjal­ nego doświadczenia w życiu jednostki, krytykując równocześnie „domorosłe" jej wykonywanie. Muzyka, tak jak i inne dziedziny kultury i sztuki ludowej, świadczy o korzeniach kultury narodowej. Z tego wynika konieczność rozsądnej polityki w tym zakresie oraz racjonalnego stosowania różnych dekoracji folklorystycznych. Hans Haid (Austria) w wystąpieniu zatytułowanym J a k oszukiwać lud za pośrednictwem kultury ludowej" wskazał na ogólnoświatową tendencję wykorzystywania różnych wytworów kultury ludowej, zwłaszcza sztuki, do zaspokojenia potrzeb turystycznych. Jej skutkiem jest upadek jakości, wulgaryzacja, komercjalizacja, oferowanie lichych substytutów sztuki, namiastki kultury danego kraju. Taki sam świat oferuje telewizja, w której dominuje stylizowana muzyka i strój ludowy. Przedstawiciele dużej reprezentacji gospodarzy mówili przede wszystkim o rezultatach prac prowadzonych nad różnymi dziedzinami kultury i sztuki we Włoszech. Na przykład Aurelio Rigoli skoncentrował się na zbiorach folkloru; Annamaria Amittrano Savarese *- na rezultatach badań nad ludowym strojem regionalnym; Gianni Pireddu mówił o badaniach nad ludowymi tradycjami w mieście; Gian Paolo Borghi i Renzo Zagnoni relacjonowali prace nad wpływami kultury ludowej prowadzonymi w górnej dolinie Renu; natomiast Paolo Pellarini informował o wpływach kultury ludowej w zamkniętych społeczeństwach zamieszkujących dolinę rzeki Torre, a Claudio Noliani zastanawiał się, jakie znaczenie będzie miała ludowa poezja śpiewana (muzyczna) dla młodzieży roku 2000. W moim referacie zatytułowanym „Sztuka ludowa w Polsce. Jej obecna sytuacja i perspek­ tywy rozwoju" scharakteryzowałam stan plastycznej twórczości ludowej, obecne trendy wy­ stępujące w jej obrębie, rolę mecenatu państwowego i spółdzielczego („Cepelii") oraz program zachowania i dalszego rozwoju sztuki i rękodzieła ludowego w Polsce przygotowany przez Cepelię na lata 1986 1990. Kongresowi towarzyszył XVIII Światowy Festiwal Folkloru odbywający się w Gorizii od kilkunastu lat. Wzięły w nim udział grupy folklorystyczne z; Austrii, Boliwii, Burundii, Chin, Indii, Jugosławii, Malezji, Meksyku, Szwajcarji, Tunezji, ZSRR, USA, Włoch, które codziennie prezen­ towały swoje repertuary. Brały też one udział w inauguracji Kongresu i jego uroczystym zakończeniu, na stadionie w Gorizii, jak również uczestniczyły w oficjalnych spotkaniach z przedstawicielami miejscowych władz, stanowiąc szczególnie barwny akcent tych spotkań. Uczestnicy Kongresu (i zespoły uczestniczące w Festiwalu) byli m.in. uroczyście podejmowani przez mera Gorizii, prezydenta Triestu oraz Parlament i Rząd Prowincji. Troska gospodarzy o stworzenie jak najlepszej atmosfery i klimatu dla wzajemnego, wielopłaszczyznowego porozumie­ nia wszystkich zaproszonych gości przejawiała się również w bardzo bogatym programie turystvczno-wycieczkowym, w ramach którego zwiedzano pamiątki historyczne: Cividale, Udine, Gradisca, Aquileja, Grado, Miramare i Trieste. Szczegółowe relacje z obrad Kongresu i towarzyszących mu imprez były na bieżąco podawane przez lokalną telewizję, radio i prasę nadając im dodatkową oprawę i podkreślając między­ narodową rangę. Mirosława Drozd-Piasecka KRAJOWA RADA PRZEMYSŁU SZTUKI L U D O W E J WĘGIER Określenie sztuka ludowa rozumiane jest na Węgrzech, podobnie jak w Polsce, bardzo x/croko. 7alic/a sic do niej m.in. zarówno folklor muzyczny, jak i taneczny, całą bogatą literaturę 15 - Ktnogralia Polska t. 34 7. I 2 �226 KRONIKA ustną oraz zróżnicowaną i rozległą gałąź ludowej działalności plastycznej i materialnych wytworów sztuki. Węgrzy jednak konsekwentnie odnoszą ten zakres znaczeniowy do sztuki dawnej wsi, a nie sztuki współczesnej, podczas gdy u nas występuje w tej dziedzinie duża dowolność interpretacji i zazwyczaj stosowanie wspólnego miana sztuki ludowej dla tradycyjnej (najdawniejszej) i obecnej twórczości wsi. Współczesna sztuka materialna jest traktowana na Węgrzech jako inna jakość niż sztuka dawnej wsi, której przedmioty zasiliły zbiory muzealne, i określana ludową sztuką użytkową. Według naukowców węgierskich ludowa sztuka użytkowa jest twórczością naszych czasów i wprawdzie stanowi bezpośrednią kontynuację sztuki ludowej, wzrosła i rozwija Się w ramach jej tradycji, to jednak nie można ich utożsamiać. Ludowa sztuka użytkowa, w odróżnieniu do sztuki ludowej, nie zaspokaja już codziennych potrzeb utylitarnych i chociaż niektóre jej przedmioty pełnią nadal tę rolę, to jednak służy ona głównie zaspokajaniu potrzeb estetycznych, zwłaszcza mieszkańców miast. Na sztukę ludową w węższym rozumieniu składały się przedmioty dekoracyjne, czyli - jak to określają Węgrzy - ludowa sztuka dekoracyjna. Odrodzenie tej twórczości nastąpiło na Węgrzech stosunkowo niedawno. Stało się to możliwe, dzięki ścisłej współpracy specjalistów (teoretyków i praktyków) dążących do sprowadzenia ludowej sztuki użytkowej do pierwotnego źródła. Owocem tej współpracy było reaktywowanie dawno zapomnianych rzemiosł i technik wy­ twarzania, m.in. wyrobu armiaków, farbowania naturalnymi barwnikami. W ten sposób - jak twierdzą uczeni węgierscy - sztuka ludowa przekształciła się w ludową sztukę użytkową. Pewne przedmioty codziennego użytku zaczęły pełnić funkcje dekoracyjne, inne zachowały swoje dawne przeznaczenie. Wybitny teoretyk węgierskiej sztuki użytkowej, Gyórgy Domanovsky, charakteryzując tę kategorię artystyczną m.in. stwierdził: „Ludowa sztuka użytkowa rozwija się na bazie spuścizny sztuki ludowej, świadomie stara się wzbogacać tradycje elementami spoza niej uwzględniając zapotrzebowanie kupujących. Zmiana ta spowodowała, że przedmioty mające kiedyś praktyczne zastosowanie przekształciły się w przedmioty dekoracyjne" . Węgierska szkoła współczesnej sztuki dekoracyjno-użytkowej kształtowała się i rozwija nadal na podstawie szeroko i swobodnie wykorzystywanych narodowych tradycji sztuki ludowej. Źródłem inspiracji twórczej jest dla niej dawne tkactwo, hafty, ceramika, stroje i malowane ludowe skrzynie. Instytucją decydującą o całokształcie spraw związanych ze współczesną węgierską ludową • sztuką użytkową i jej rozwojem jest istniejąca od 1953 r. Krajowa Rada Przemysłu Sztuki Ludowej Węgier z siedzibą w Budapeszcie oraz stałą okazałą ekspozycją i magazynami w odległym o ponad 100 km od stolicy Kecsemet. W skład Rady wchodzi ok. 40 osób związanych zawodowo ze sztuką i rękodziełem ludowym, wśród których są etnografowie, artyści plastycy, twórcy ludowi, a także reprezentanci spółdzielni zajmujących się wytwarzaniem przedmiotów ludowej sztuki użytkowej oraz przedstawiciele placówek naukowych i kulturalnych zajmujących się jej badaniem i rozpowszechnianiem. Podstawową działalnością Rady jest opieka i czuwanie nad rozwojem tej dziedziny kultury na terenie całych Węgier. Na cyklicznych komisjach opiniowane są poszczególne przedmioty z różnych gałęzi ludowej sztuki użytkowej i tylko tc z nich, których wzory uzyskały aprobatę, otrzymały znak (metkę) w postaci stylizowanego pawia i napisem „hand made Hungary", są dopuszczane do obrotu towarowego w specjalnych sklepach (w tym także ajencyjnych). Rada jest nic tylko najważniejszym organem opiniującym, ale i propagującym w zakresie ludowej sztuki użytkowej. Organizuje jej wystawy , pokazy, konkursy , wydaje specjalne foldery i publikacje. W budapeszteńskim budynku Rady znajduje się niewielka stała ekspozycja, ukazująca najlepsze, nagrodzone na różnych konkursach prace garncarzy, tkaczy, hafciarzy itd. Pełni ona rolę wizytówki możliwości artystycznych twórców węgierskich. Natomiast zorganizowane przez Radę 1 2 1 3 Węgierska ludowa sztuka użytkowa, oprać. L. Nagy (przewodniczący Krajowej Rady Przemysłu Sztuki Ludowej Węgierskiej Republiki Ludowej), wyd. Węgierski Instytut Kultury w Warszawie, Warszawa 1987, maszyuop. pow. s. 3. - Wystawę węgierskiej sztuki użytkowej ostatniego 40-lecia otwarto w kwietniu 1987 r w Sali Marmurowej PKiN w Warszawie. Zorganizowana przez Krajową Radę Przemysłu Sztuki Ludowej W R L oraz CZSRLiA „Cepelia" zgromadziła blisko 400 eksponatów będących przy­ kładami garncarstwa i ceramiki ludowej, haftów, przedmiotów użytkowych ze skóry, metalu, kości i rogów, rzeźby (rzeźbione laski pasterskie). Znakomicie zakomponowana ekspozycja uwypuklała bogactwo tradycyjnych wzorów ludowych poszczególnych regionów Węgier, ich odrębność i cechy 2 �KRONIKA 227 4 Muzeum węgierskiej współczesnej sztuki i rękodzieła ludowego znajduje się w mieście Kecsemet Tu w przestrzennym parterowym budynku mieści się I I sal wystawowych, w których pokazano eksponaty z różnych regionów kraju oraz magazyny. W hału oferowane są przedmioty ludowej sztuki użytkowej do sprzedaży. Tutaj też na ścianach wiszą fotografie przedstawiające ważne wydarzenia z historii Rady i jej działalności, w gablotach umieszczono publikacje. W scenariuszu ekspozycji każdej z prezentowanych dziedzin sztuki w poszczególnych salach starano się uwzględnić przede wszystkim ich zróżnicowanie regionalne oraz rozwój i zmiany technik, form, kolorystyki, surowca itd. najstarszych wzorów zachodzące w okresie ostatnich kilkudziesięciu lat wraz z nazwiskami najwybitniejszych twórców. Zgodnie z tym założeniem kolejno ukazano: Snycerstwo, rzeźbione przedmioty użytkowe z drewna, rogu i kości (laski pasterskie, szkatułki itd.), wykonane przez chłopów i rzemieślników. G a r n c a r s t w o , będące silną i rozwiniętą gałęzią w całym kraju, charakteryzujące się dużym zróżnicowaniem form regionalnych. Rozwój tej dyscypliny sztuki w ostatnich latach był możliwy dzięki nakładom państwa przeznaczonym na postęp technologiczny. Obok dużych ośrodków ceramicznych istnieją na Węgrzech małe pracownie garncarskie prowadzone przez wybitnych mistrzów. Ta dziedzina sztuki była szczególnie utylitarna i pełni tę rolę do dziś. D r o b n e r z e m i o s ł o wykonywane przez specjalistów na potrzeby wsi (np. wyroby ze skóry, torby, siodła, uprząż, kożuchy), charakteryzujące się bogatą ornamentyką i wyszyciami (kożuchy). W tej grupie pokazano też przedmioty z żelaza przetworzone współcześnie na podstawie starych wzorów oraz wykonane różnymi technikami metalowe elementy stroju ludowego. Haft, bardzo popularna i rozwinięta gałąź ludowej sztuki i rzemiosła artystycznego. Reprezentuje ona do dziś ogromną różnorodność regionalnych stylów, motywów, zdobnictwa. Współczesne zainteresowania ludowymi tradycjami hafciarskimi występują na Węgrzech od początku lat sześćdziesiątych XX w. Wówczas to na pokazach mody pojawiły się kolekcje sukni damskich z motywami haftu z różnych regionów kraju. Wzory te, z upływem czasu, zaczęto przenosić również 1 na inne przedmioty codziennego użytku (obrusy, serwety) i upominki. T k a n i n y modre („modrotiski"). Z umiejętności farbowania tkanin na niebiesko słynęły niektóre regiony kraju. Natomiast w XIX w. w każdym miasteczku targowym był już specjalista trudniący się tym zajęciem. Na początku naszego stulecia moda na te tkaniny przestaje obowiązywać powodując zanik i zapomnienie technik ich wytwarzania. Jako bardzo charakterys­ tyczna gałąź rękodzieła ludowego Węgier została ona współcześnie reaktywowana (m.in. staraniem Rady), a jej wytwarzania podjęły się spółdzielnie rozmieszczone w różnych stronach kraju. Uzupełnieniem tej ekspozycji są meble, koszyki, przedmioty z gliny i metalu. T k a c t w o , potwierdzone w dokumentach z połowy XIV w., jedna z najbardziej efektownych gałęzi sztuki ludowej, szeroko wykorzystywana od polowy XIX w. w takich wyrobach użytkowych, jak zasłony, dywaniki itp. Ze swej istoty zbliżone do sztuki dekoracyjnej obecnie szeroko wykorzystuje tradycyjne motywy tkackie we współczesnych przedmiotach sztuki użytkowej. Meble i dywany stanowią wyposażenie ostatniej sali. Są to współczesne adaptacje i inspiracje nawiązujące często dość dowolnie do tradycyjnych ludowych form i motywów regionalnych wykonane przez artystów plastyków. Rada koncentruje swoje prace na opiniowaniu i propagowaniu sztuki ludowej. Zakres jej działalności w porównaniu z naszą „Cepelią" jest znacznie węższy (np. nie zajmuje się skupem przedmiotów sztuki, nie wytwarza też ich we własnym zakresie, ani też nie pośredniczy w rozprowadzaniu surowców i narzędzi chałupnikom i - co wydaje mi się szczególnie ważne - nie ma kontroli nad jakością wytwarzanych przedmiotów, ponieważ ocenia głównie wzory - prototypy). Ten stan rzeczy, jak sądzę, wpływa na to, że ogólny poziom artystyczny i techniczny charakterystyczne. Przedstawiono eksponaty z zakresu 5 grup tematycznych składających się na pojęcie sztuki użytkowej na Węgrzech, a więc: haft, tkaninę, rzeźbę w drewnie, garncarstwo i ceramikę oraz rzemiosło artystyczne. Natomiast w styczniu 1989 r. przy współpracy Rady i Węgierskiego Instytutu Kultury w Warszawie otwarto w sali wystawowej tej placówki wystawę pt. Dawny i nowy haft węgierski. W każdej z tych dziedzin sztuki (w myśl zasady „zachować tradycje- służyć współczesnoś­ ci") przeprowadzane są co 2 lata konkursy wyłaniające najlepsze wzory przedmiotów opartych na tradycjach lokalnej sztuki ludowej. Dużą atrakcją kulturalną w Kescemet jest też Węgierskie Muzeum Sztuki Naiwnej, gdzie w niewielkich kilku salach zgromadzono obrazy i rzeźby współczesnych twórców nieprofesjonal­ nych oraz Muzeum Zabawek. W obu muzeach organizowane są też wystawy czasowe. 3 4 �228 KRONIKA współczesnej węgierskiej sztuki ludowej proponowanej w sklepach specjalistycznych nie jest wysoki. Natomiast pochodzące ze zbiorów Rady przedmioty, które zachwycały nas na wystawach, zostały wykonane z reguły jako jedyne, unikalne egzemplarze przez najwybitniejszych współczes­ nych twórców węgierskich, nie mogą więc mieć dominującego wpływu na kształtowanie powszech­ nej opinii o ludowej twórczości artystycznej tego kraju. Mirosława Drozd-Piasecka ZAINTERESOWANIE RODZIMĄ KULTURĄ TRADYCYJNĄ W DZISIEJSZEJ M O N G O L I I Po latach, w których przeszłość i tradycja kultury mongolskiej wydawały się niezbyt atrakcyjnym tematem m.in. dla badań naukowych, nastąpiła w Mongolii wyraźna zmiana orientacji. Tytułowa „dzisiejsza Mongolia" to Mongolia lat osiemdziesiątych naszego stulecia kiedy.to możemy obserwować pierwsze rezultaty przełomu w zainteresowaniach etnografów mongolskich, szczególnie predestynowanych do badania kultury swego kraju. Główną placówką badawczą jest Sektor (Zakład) Etnografii i Archeologii wchodzący w skład Instytutu Historii AN MRL, od wielu lat kierowany przez dr. S. Badamchatana. Na czele instytutu stoi natomiast prof. Sz. Nacagdordż. Obaj naukowcy są dobrze znani polskim mongolistom przede wszystkim dzięki bezpośrednim kontaktom z okresu, w którym pracowała w Mongolii ekspedycja etnograficzna PAN, kierowana przez prof. dr. Witolda Dynowskiego (były to lata 1965-1980). Dla mnie okazją do ponownego spotkania był dwutygodniowy pobyt w Ułan Bator jesienią 1988 r. Z przyjemnością stwierdziłam, że pamięć o polskich badaczach jest tu niezwykle żywa, postać Profesora Dynows­ kiego budzi szacunek i uznanie tych, którzy go znali i dzięki którym mogliśmy poznawać kulturę mongolską nie tylko z książek. Kolejnym miłym zaskoczeniem były bezpośrednie kontakty z pracownikami Zakładu Etno­ grafii MAN, który rozrósł się od czasu ostatniego pobytu ekspedycji etnograficznej PAN w Mongolii, a jego działalność nabrała dynamiki. Świadczą o tym m.in. aktualnie prowadzone prace i dalsze plany badawcze placówki, a także ciekawe dyskusje profesjonalistów, w których to dyskusjach miałam okazję uczestniczyć. W Zakładzie pracuje 11 osób (3 kobiety i 8 mężczyzn). Prawie wszyscy mają ukończone studia w ZSRR (Moskwa, Leningrad, Irkuck). Utrzymują też stałe kontakty z Instytutem Etnografii w Moskwie i Leningradzie, Instytutem Nauk Humanistycznych w Ułan Udc i in. Kontaktom tym sprzyja m.in. udział etnografów mongolskich w pracach radzieckich ekspedycji archeologiczno-etnograficznych organizowanych od kilkudziesięciu lat przez wspomniane Instytuty Moskwy i Leningradu. Ciekawe efekty, zwłaszcza w zakresie badań porównawczych, dają kontakty z ośrodkiem w Ułan U d e - centrum badania kultury buriackiej. W numerze „Etnografijn sudlal" z 1987 r. S. Badamchatan krótko scharakteryzował dotychczasowe etapy etnografii mongolskiej i aktualne zadania, do których należy przede wszystkim badanie etnogenezy Mongołów, szukanie źródeł kultury mongolskiej i jej rozwoju, charakterystyka współczesnych procesów etnicznych oraz formowania i kształtowania się mongol­ skiej kultury socjalistycznej, Do pierwszoplanowych należy też zagadnienie konsolidacji i zmian kultury poszczególnych grup etnicznych, tworzenia się kultury ogólnomongolskiej i określenie specyfiki kulturowej mniejszości zamieszkujących Mongolię. Część pracowników Zakładu ma nie tylko przygotowanie do badań etnograficznych, są oni bowiem także specjalistami w zakresie archeologii, antropologii, historii i in. Rozbudzone są też zainteresowania nauką języków, w tym staromongolskiego i tybetańskiego, a także angielskiego. Nie trzeba tłumaczyć, jak takie wszechstronne przygotowanie członków zespołu znakomicie ułatwia podejmowanie złożonych zagadnień, m.in. właśnie etnogenezy. Każdy z pracowników Zakładu ma także swoje własne zainteresowania i plany badawcze. I tu znajomość różnych dyscyplin, zwłaszcza metod, którymi się posługują, ułatwia gromadzenie materiałów i ich opracowanie. Należy jeszcze wspomnieć o dwóch pracownikach, którzy ukończyli studia w za­ kresie sztuk pięknych. Ich talent służy całemu zespołowi - jest bardzo przydatny w pracach o charakterze dokumentacyjnym; rysunki Tangada i Disana zdobią też wiele prac naukowych, zwłaszcza wykonanych pod szyldem Zakładu. Etnografowie mongolscy tworzą bardzo prężny zespół. Łączy ich widoczne zaangażowanie w realizację poszczególnych zadań, wspólne plany badawcze i wydawnicze, w których każdy ma �KRONIKA 229 określone miejsce. Żywe dyskusje, przedstawianie własnych prac do oceny kolegom, częste seminaria, to główne cechy życia naukowego w Zakładzie. Owocem dotychczasowych prac są liczne artykuły w czasopismach naukowych („Etnografijn sudlal", „Studia mohgolica", „Szindżlech uchaany am' dra!" i in.). W 1986 r. ukazał się pierwszy z czterech zaplanowanych tomów etnografii MRL, poświęcony Chałchasom (Cnalchyn ugsaatny dzuj). W kolejnych rozdziałach monografii przedstawione zostały następujące zagadnienia: ł) ogólne informacje o etnosie chałchaskkn; 2) praca i domostwo; 3) kultura materialna i 4) kultura duchowa. Obecnie gromadzone są materiały do tomu drugiego. Jego autorzy zamierzają ukazać zasadnicze rysy kultury Ojratów (Mongołów zachodnich). Podobnie jak tom pierwszy, jest to praca zbiorowa redagowana przez S. Badamchatana. Każdy z pracowników Zakładu pisze rozdział obrazujący kulturę wybranej grupy ojrackiej, a oprócz tego przygotowuje odrębną monografię książkową badanej mniejszości. Poza sezonem prac terenowych, który trwa zwykłe około dwóch miesięcy, etnografowie prowadzą wywiady wśród mieszkańców stolicy przybyłych tu z różnych stron Mongolii. Tak się szczęśliwie składa, że badacze mongolscy wywodzą się z różnych grup etnicznych. Jest tu więc przedstawicie] Bordżiginów, Chałchasów, Derbetów, Dzachczinów, Eletów, Torgutów, Urianchajów ałtajskich i tureckich. Taka mozaika etniczna jest korzystna z wielu względów. Umożliwia m.in. ogląd kultury mongolskiej z różnych pól widzenia, a dyskusje nad jej różnorodnością i specyfiką stają się pełniejsze, wielostronne, bardziej rzeczowe i po prostu ciekawsze. Świadomość wspólnoty etnicznej sprawia, że badacze przyjmowani są przez członków badanej grupy jak swoi, bliscy, co znacznie ułatwia prace terenowe, znosząc natychmiast wszelkie uprzedzenia i bariery. Otworem stoją też drzwi wielu mieszkań w Ulan Bator, za którymi mieszkają ziomkowie, choć oczywiście badania prowadzone są nie tylko wśród członków jednej grupy etnicznej. Kolejnym punktem w planach badawczych Zakładu jest zbieranie materiałów terenowych do monografii ukazującej kulturę Mongołów wschodnich, a następnie - drugiej co do wielkości grupy etnicznej zamieszkującej Mongolię, tj. Kazachów (w 1979 r. na 1,2 min Chałchasów przy­ padało ponad 84 tys. Kazachów). Tu rodzi się jednak problem bariery językowej. Etnografowie mongolscy posługują się w swych pracach terenowych głównie techniką wywiadów. Ich język należy jednak do innej grupy niż kazachski. Najcenniejszymi informatorami są przy tym najczęściej ludzie starsi, ci zaś władają na ogół mongolskim dość słabo. Konieczne jest więc korzystanie z pośrednictwa tłumacza. Nie wystarczy przy tym sama znajomość języka. Tłumacz powinien mieć choćby ogólną wiedzę o kulturze kazachskiej, specyficznej terminologii, etykiecie itp. Mówiono mi 0 planach stworzenia centrum do badania kultury Kazachów. Myślę, że rozwiązałoby to wiele problemów nasuwających się podczas badania tej kultury, tak odmiennej od mongolskiej. Jak już wspomniałam, etnografowie mongolscy pracują głównie w terenie. Niektórzy uczestniczą poza tym w pracach ekspedycji radzieckiej (zwłaszcza w badaniach procesów etnicznych w Mongolii). Pracują wówczas jako tłumacze, znajdując jednak czas na zbieranie materiałów do własnych tematów badawczych. Gdy przeglądałam najnowsze prace etnografów mongolskich, nasunęła mi się pewna refleksja. Otóż, wcześniejsze artykuły i książki sprawiały wrażenie nadmiernego przywiązania do opisu 1 w większości ograniczały się do prezentacji uporządkowanych materiałów terenowych. Wydawać się mogło, że sprawy analizy, interpretacji, teorii itp. były niedoceniane. Element ten pojawia się jednak coraz częściej w nowych opracowaniach, m.in. Badamchatana, Cerenchandy, Tangada. Z ogromną przyjemnością czytałam też maszynopis artykułu G . Menesa o obrzędach po­ grzebowych u Dzachczinów. Była to rzecz dojrzała, znakomicie łącząca opisy faktów z interpretac­ jami badacza i jego informatorów, świadcząca o szerokim spojrzeniu autora (który jest również archeologiem) na kulturę mongolską i na jej badany wycinek. Etnografowie mongolscy są żywo zainteresowani nowymi teoriami, a przede wszystkim zastosowaniem różnych koncepcji metodologicznych w praktyce, tj. podczas badań terenowych i opracowania ich wyników. Przekonałam się o tym m.in. podczas dyskusji po referacie ukazującym tradycje polskiej mongolistyki i jej aktualny obraz, a także niektóre rezultaty moich badań w zakresie zachowań ludycznych pasterzy mongolskich. Część pytań dotyczyła m.in. sposobu klasyfikowania materiału, co wskazuje na dążenie do wyjścia poza opis. Pytano mnie także o możliwość zastosowania zasad semiotyki czy strukturalizmu do badania gier i zabaw, co jest sprawą o tyle trudną, że kierunki te nie dają konkretnych wskazówek badaczowi terenowemu, a badaczowi tego typu zachowań zwłaszcza. Różne sfery kultury Mongołów i Kazachów, jej ciągłość i zmiana są coraz częściej prezentowane na lamach czasopism, m.in, wydawanej w wersji rosyjskiej i angielskiej „Mongolii", gdzie istnieje odrębny dział etnografii. Do przeszłości kultury mongolskiej sięgają dziś jednak �230 KRONIKA nie tylko etnografowie, archeologowie czy antropolodzy. Po latach odwrotu od tego, co minione, niezrozumiałego zawstydzenia przeszłością własnej kultury, rodzi się autentyczne zainteresowanie zwykłych ludzi ich dziedzictwem kulturowym, powstaje ruch zbieraczy-amatorów, pragnących utrwalić przeszłość, ukazać ją nowym pokoleniom, zbierających informacje o tradycji na własną rękę i przekazujących je innym za pośrednictwem czasopism, odczytów itp. Ze skarbnicy folkloru czerpie dziś teatr, film, balet i muzyka. Z ogromnym zainteresowaniem, także poza granicami Mongolii, został np. przyjęty program „Legenda o słońcu" przygotowany przez stołeczny Teatr Opery i Baletu. Jest to bardzo piękna opowieść wykorzystująca w libretcie wątki mitologiczne i typowe dla eposów bohaterskich, mówiąca o nich językiem tańca. Wiele uwagi poświęca się tradycyjnym grom. W 1987 r. reżyser P. Cogdzol nakręcił krótkometrażowy film o zawodach w grze szagaj chamach. Twórca powiedział mi m.in, że film ten wywołał u części widzów refleksję i poczucie wstydu, iż tak mało wiemy o własnych tradycjach, tak szybko o nich zapominamy. W Ułan Bator działa od kilku lat kilkusetosobowa sekcja miłośników tej gry. Miałam okazję uczestniczyć w spotkaniu treningowym sekcji. Mogłam obserwować zachowania graczy, zgodne z wymogami tradycji, i przeprowadzić wywiady z kilkoma z nich. Co jakiś czas (rok - trzy tata) w Ułan Bator lub stolicy ajmaku centralnego Dzuun Mod organizowane są zawody z udziałem najlepszych drużyn. Organizacja takich zawodów jest również ukłonem w stronę tradycji, co najmniej XIX-wiecznych. Kultywowane są też w Mongolii dyscypliny sportu, których rodowód potwierdzony jest dla Mongolii przez źródła pisane od czasów średniowiecza. Myślę tu przede wszystkim o zapasach, łucznictwie i wyścigach konnych. Co roku organizowany jest w stolicy centralny ich naadam (wielkie zawody), na które zjeżdżają najlepsi zapaśnicy, łucznicy i gdzie ścigają się najszybsze konie. Lokalne naadamy urządzane są ponadto w stolicach ajmaków i centrach somonowych, przy czym łączy się je najczęściej z zakończeniem najważniejszych prac pasterskich i polowych, podsumowaniem rezultatów współzawodnictwa, wręczeniem nagród i dyplomów najlepszym pracownikom. Barwnie i bogato prezentuje się wystawa rekwizytów używanych w grach, zajmująca dwie duże sale stołecznego Muzeum Centralnego. Daje ona znakomitą orientację co do różnorodności tego rodzaju zachowań. Dwa schematy przedstawiające rozwój gier i zabaw, min. w postaci drzewa genealogicznego, są dziełem D. Darambadzara - matematyka, który od dawna z zamiło­ wania zajmuje się historią gier mongolskich i ich propagowaniem. Wyczuwalne - nie tylko u profesjonalistów - zainteresowanie kulturą mongolską, jej systematyczne badanie i upowszechnianie, także poza granicami Mongolii, napełniło mnie radością i optymizmem. Jestem przekonana, że prace te będą kontynuowane i rozwijane z jeszcze większym rozmachem. Z pewnością przyczyni się do tego Międzynarodowe Stowarzyszenie Mongolistów (IAMS) mające siedzibę w Ułan Bator. Jednym z jego celów jest bowiem m.in. upowszechnianie kultury mongolskiej, języka, historii i wszystkiego, co związane z Mongolią (Statut IAMS, rozdz.T, p. 7; o celach Stowarzyszenia i wydawanym przezeń „Biuletynie" informacyjnym piszę), szerzej w dziale Recenzji. Znamiennym przykładem dokonujących się w Mongolii zmian w stosunku do przeszłości i kulturowego dziedzictwa jest oficjalne uznanie przez władze tradycyjnego święta Mongołów - Cagaan sar uważanego za początek nowego roku kalendarzowego. Po 1921 r. wytworzyła się w Mongolii następująca sytuacja: w zasadzie obchodzono nowy r«k 1 stycznia według kalendarza gregoriańskiego, oprócz tego jednak, niejako nieoficjalnie (zwłaszcza w środowisku pasterskim) świętowano Cagaan sar uważając je za prawdziwe święto Mongołów. Jest to święto ruchome, a podstawą liczenia czasu są fazy księżyca oraz tzw. kalendarz dwunastoletni, cykliczny, w którym każdy rok określany jest nazwą odpowiadającego mu zwierzęcia. Kalendarz ten wprowadzony został w 1210 r, Od 1267 r. po kolejnej reformie zaczęto obchodzić Nowy Rok, podobnie jak w Chinach, z początkiem wiosny (wcześniej Mongołowie obchodzili Cagaan sar jesienią). Na przełomie X V I i XVII w. pojawiły się dodatkowe określenia poszczególnych lat, miesięcy, dni, godzin itp. Były to nazwy jednego z pięciu elementów, żywiołów natury (wg filozofii chińskiej) i odpowiadające im kolory. 7 II 1989 r. po raz pierwszy od kilkudziesięciu lat Mongołowie obchodzili oficjalnie Cagaan sar jako początek nowego roku (ognistej żmii). Kolejnym świadectwem dokonujących się przeobrażeń jest wypowiedź prof. Nacagdordża ustosunkowującego się krytycznie do dotychczasowego spojrzenia na kulturę i gospodarkę pasterską, a zwłaszcza do przypisywania jej negatywnej, hamującej roli w historycznym rozwoju Mongolii („Mongolia", nr 5-6: 1988, s. 36). W latach trzydziestych-pięćdziesiątych XX w. zniszczono wiele zabytków przypominających o przeszłości Mongolii. Niektóre zniknęły bezpowrotnie, inne można jeszcze uratować, przywrócić im dawny blask. W tym właśnie celu powstała Fundacja Kulturalna M R L pragnąca ocalić zabytki 1 -m i �231 KRONIKA kultury, architektury, literatury i historii kraju - najcenniejsze wartości tradycji Mongołów. Fundacja sfinansuje m.in. prace restauracyjne i konserwatorskie w słynnym klasztorze Erdene-dzu pochodzącym z XVI w. i stanowiącym wspaniały zabytek architektoniczny. Potrzeby są ogromne. Na ocalenie od zapomnienia i ukazanie Światu (choć może przede wszystkim Mongołom) czekają m.in. bogate archiwa klasztorne, dzieła literatury i sztuki, zabytki archeologiczne. Nie wszystko jeszcze poznano, zbyt mało wyeksponowano w muzeach i wydawnictwach. Na listę najcenniejszych zabytków, które należałoby przede wszystkim ocalić dla świata, sporządzoną przez U N E S C O , wpisany został jedyny czynny klasztor lamajski w Mongolii - stołeczny Gandan. Jest to nie tylko wspaniały zespól zabudowań, przykład architektury i sztuki lamajskiej, lecz także centrum życia religijnego. Odbywające się tu nabożeństwa są magnesem dla turystów z wielu krajów świata, niezależnie od przekonań religijnych, choć przyciągają i samych Mongołów. Być może, wyraźna zmiana w stosunku do przeszłości przyniesie wkrótce także wzrost zainteresowania religią, i to nie tylko wśród badaczy tej sfery życia mieszkańców Mongolii. Iwona Kabzińska-Stawarz SESJA N A U K O W A „WARTOŚCI K U L T U R Y P O L S K I E J A PRZEMIANY SPOŁECZNE XIX i XX w", L U B L I N 21 22 XI 1988 W Katolickim Uniwersytecie Lubelskim odbyła się interesująca sesja naukowa poświęcona funkcjonowaniu wartości kultury polskiej w niedawnej przeszłości oraz we współczesności . Obrady umożliwiły wypowiedź wielu naukowcom reprezentującym takie dyscypliny, jak historia, socjologia, etnografia, religioznawstwo, literaturoznawstwo i językoznawstwo. Tym samym stwo­ rzono dogodne warunki do wielostronnego i pogłębionego - w ujęciu wielu odmiennych orientacji badawczych - spojrzenia na bardzo złożone zagadnienie wartości kulturowych. Poszczególne referaty wygłoszone zostały w czterech wyodrębnionych merytorycznie sekwencjach: „Polska i Europa", „Kultura i społeczeństwo", „Obyczaj i patriotyzm", „Hierarchia wartości". Referat o podstawowym znaczeniu dla problematyki sesji wygłosił prof. dr hab. Janusz Ziółkowski (Poznań). Autor przedstawił w bardzo syntetycznej formie kształtowanie się wspólnoty kulturowej narodów europejskich od średniowiecza do współczesności na bazie wartości świata antycznego, a przede wszystkim chrześcijaństwa. O specyfice Europy - chociażby w stosunku do Azji - stanowi od dłuższego czasu dążenie do wolności jako naczelnej wartości we wszystkich kulturach narodowych naszego kontynentu. Dla kształtowania się kultury polskiej ostatnich kilku wieków ogromne znaczenie miało zetkniecie ze Wschodem Zagadnienie to Dodiał w swoim wystąpieniu prof dr hab Jacek Kolbuszewski (Wrocław) który dokonał podstawowego rozróż­ nienia między kulturą prawosławnej Rosji a kulturaOrientu T^tl^^o^AZm ukazLmkonsekS wiebetn^ny™ dóc! dr hab E w ^ M i o d ^ romantycznej - na wartości kształtujące się w dobie polskiego modernizmu. Obrady popołudniowe odbywające się pod hasłem „Kultura i społeczeństwo" tylko częściowo spełniły oczekiwania uczestników sesji. I tak, prof. dr hab. Ryszard Bender (Lublin) przedstawiając referat „Tradycja i postęp w polskim życiu społecznym XIX i XX w." w sposób może aż nazbyt ogólny zarysował przemiany polskiej myśli społeczno-politycznej dotyczącej pojęć takich, jak tradycja i postęp. Nawiązanie w tym wypadku do tla historycznego i zmieniających się dość szybko od schyłku XVIII w. do 1939 r. postaw społecznych nie zostało norjarte konsekwentnie odpowiednimi przykładami odnoszącymi się do poszczególnych tez wystąpień Natomiast podjętą przez prof dr hab Bronisławę Kopczyńską-Jaworską (ŁÓdź) próbę ukazania zmienności stosunku społeczeństwa polskiego do miasta i miejskości należy uznać za interesującą i znaczącą dla dalszych te o rodzaju poszukiwań badawczych również etnograficznych K o m u n i t o t T ^ i S niające tę S ś ć obrad wygłosili doc dr hab Jerzy Barimińsk (Lublin) - L u d ™ wartość 1 E 1 Sesja lubelska jest kontynuacją spotkań zainicjowanych przez prof. dr hab. Hannę Imbs-Jędruszczakową poświęconych problematyce rozwoju.kultury polskiej w dobie industrialnej (XIX-XX w.). Materiały z pierwszej konferencji zostały opublikowane w pracy: Miasto a kultura polska dobv przemysłowej. Przestrzeń, pod red. H. Imbs, Wrocław 1988. Tom następny poświęcony zagadnieniom rozwoju społeczeństwa miejskiego znajduje się w druku. �3 232 . KRONIKA w kulturze polskiej", oraz doc. dr hab. Ryszard Kantor (Kraków) - „Trwałość czy erozja tradycji w społeczności wiejskiej". Pierwszy z autorów poświęcił swoją uwagę omówieniu kwestii kształtowania się nowej ludowości o charakterze żywiołowym w latach osiemdziesiątych XX w, w dialogu z elitarnością, co dało podstawy rozwoju idei solidarności. Zarazem autor - idąc w znacznej mierze za badaniami Rocha Sulimy - podjął wątek rewizji dawnych i współczesnych sądów i ocen dotyczących ludowości jako swoistej wartości w kulturze polskiej. Z kolei doc. R. Kantor poddał zwięzłej analizie dzisiejszą sytuację kulturową wsi polskiej dochodząc do wniosku, iż polityka społeczna i kulturalna państwa po 1945 r. doprowadziła do ograniczenia roli tradycji i zahamowania autentycznej twórczości chłopskiej. W części przedpołudniowej drugiego dnia obrad w trzech bardzo ciekawych wystąpieniach wykazano wybitną rolę obyczaju w kształtowaniu polskiego patriotyzmu w czasach niewoli i walki 0 wolność (dr Barbara Jedynak, Lublin), a także poddano analizie etos pieśni patriotycznych z okresu I wojny światowej (dr Henryka Kramarz, Kraków), wreszcie przedstawiono zagadnienie trwania wartości kultury polskiej w warunkach wojny i okupacji hitlerowskiej lat 1939-1945 (doc. dr hab. Tomasz Strzembosz, Warszawa). Dopełnieniem trzeciej części obrad był komunikat doc. dr. hab. Andrzeja Tyszki pt. „Państwo a model kultury" Czwarta część obrad, mimo braku podstawowego referatu o religii jako wartości w kulturze polskiej, w znacznej" mierze usatysfakcjonowała uczestników sesji. Dzięki referatowi ks. prof. dr. hab. Daniela Olszewskiego (Kielce) zapoznano się ze stanem współczesnej religijności Polaków (w nawiązaniu do zmian w X I X i 1 poł. XX w.) zachowującej znaczną ciągłość tradycji, jak 1 zmieniającej się w warunkach cywilizacji przemysłowo-technicznej oraz pod wpływem sterowanej ateizacji i laicyzacji życia po 1945 r. Natomiast prof. dr hab. Zygmunt Komorowski (Warszawa) podjął bardzo istotny wątek uniwersalizmu kultury polskiej, sprowadzając jednakże swoją wypowiedź do skromnych „kilku uwag i przypomnień". Autor ten istotnie przypomniał zasadnicze przesłanki atrakcyjności i znaczenia kultury polskiej w przeszłości (tolerancja przekonań, działal­ ność w warunkach państwa pluralistycznego), a także podkreślił ogromną rolę inteligencji polskiej, która dla przeciwstawienia się zachodniej ideologii kultu sukcesu ukształtowała nową filozofię życia, stworzyła swoisty etos obywatelski. Dopełnieniem ostatniej części obrad plenarnych była żywa dyskusja, w której głos zabrali m.in. prof. dr J. Ziółkowski i prof. dr Antonina Kłoskowska. Szczególnie ważkie były ustalenia dotyczące wzajemnych związków między religią a kulturą. Na zakończenie sesji odbyła się dyskusja panelowa nt. „Tradycje i wartości kultury polskiej a dzień dzisiejszy". W panelu wzięli udział zarówno naukowcy (A. Kłoskowska, ks. J. Kondziela, Z. Kwieciński, R. Luźny, A. Stanowski, E. Miodońska, H. Kramarz, Z. Komorowski, B. Jedynak), jak i studenci. Wymowa większej części wypowiedzi była jednoznaczna - poważnie zachwiany został system podstawowych wartości kultury polskiej. Stąd dominacja w społeczeństwie postaw protestu bądź też rozgoryczenia, a także niejednokrotnie zagubienie w problemach życia codziennego. Kryzys gospodarczy oraz bardzo trudne położenie społeczeństwa - w szczególności młodzieży - hamują rozwój kultury polskiej, stanowiąc już teraz poważne zagrożenie dla tożsamości narodowej. Jedyną szansą uratowania kultury polskiej jest utrzymanie kanonu wartości kulturowych i przekazanie tych wartości młodemu pokoleniu. Na przeszkodzie temu stanęło wiele barier: wadliwa edukacja, porzucenie młodzieży przez rodziców (brak troski o przekazanie najistotniejszych wartości), długotrwałe ograniczanie podmiotowości. Tragizm obecnej sytuacji pogłębia nie tylko fakt niemal całkowitego braku akceptacji młodzieży w stosunku do formy funkcjonowania państwa i całokształtu rzeczywistości (życie bez perspektyw), ale przede wszystkim to, iż młode pokolenie wchodzące w dorosłe życie nie ma prawie żadnych kompetencji do kształtowania nowego ładu społecznego i kulturowego. Tylko niewielka część młodzieży uznaje wartości ogólnoludzkie, większość - jak się wydaje - zaczyna hołdować postawie bardziej „mieć" niż „być". Sesja naukowa w Lublinie przyniosła bardzo bogaty materiał dający podstawy do postawienia dość obiektywnej diagnozy stanu obecnego wartości kultury polskiej. Należy mieć nadzieję, że referaty i wypowiedzi uczestników sesji zostaną niebawem opublikowane, a wyniki spotkania będą miały istotny wpływ na kształtowanie pożądanego przez społeczeństwo ładu. Andrzej Stawarz -i �KRONIKA 233 „METODOLOGICZNE I E M P I R Y C Z N E A S P E K T Y BADAŃ NAD KULTURĄ MIASTA PRZEMYSŁOWEGO" - K O N F E R E N C J A NAUKOWA, K A T O W I C E 24-25 II 1989 Konferencja naukowa w Katowicach była kolejnym spotkaniem badaczy miasta reprezen­ tujących różne dyscypliny nauki. Zamiarem organizatorów {Śląski Instytut Naukowy im. J. Koraszewskiego w Katowicach, Ośrodek Badania Kultury Miasta im. P. Hulki-Laskowskiego w Żyrardowie) było ponowne' doprowadzenie do wymiany informacji, doświadczeń oraz pogłębionej refleksji w związku z badaniami kultury miasta prowadzonymi w ostatnim czasie. Z przedstawionych podczas sesji 14 referatów nie uzyskano co prawda w pełni klarownego obrazu tego, jak powinno się badać kulturę współczesnego miasta w sposób interdyscyplinarny, niemniej sformułowano kilka cennych propozycji w tej kwestii. Część wystąpień - zgodnie z zamierzeniami organizatorów - miała charakter metodoiogiczno-teoretyczny. W tej grupie wyróżnić trzeba referaty prof. dr hab. Marii Ciechocińskiej (Warszawa) i doc. dr hab. Kazimiery Wódz (Katowice). Obie autorki w sposób ogólny i skondensowany przypomniały dotychczasowy rozwój szkół i kierunków, jakie odegrały najbardziej znaczącą rolę w badaniach miasta w XX w., w szczególnoś­ ci w krajach Zachodu (socjologia miasta, antropologia społeczna). Przedstawione zostały w tych wystąpieniach wnioski dotyczące wykorzystania osiągnięć współczesnej socjologii i antropologii z pożytkiem dla badań polskich. Prof. M. Ciechocińska opowiedziała się za podjęciem takich badań nad współczesnym miastem, w których podstawę wyjściową stanowiłby dokładny pomiar zakresu dokonujących się podziałów (segregacji) społecznych i wieloaspektowych zróżnicowań społeczno-kulturowych. W warunkach podejmowanej restrukturyzacji polskiej gospodarki bada­ nia takie są pilne - mogą one mieć niebagatelne znaczenie nie tylko dla budowania teorii naukowych, ale także i dla praktyki społecznej. Z kolei doc. K . Wódz określiła zwięźle cechy podstawowe, jakimi winny charakteryzować się badania antropologii społecznej (etnografii) realizowane w odniesieniu do współczesnego miasta. Badania takie należy opierać głównie na obserwacji terenowej oraz analizie jakościowej innych źródeł tworzonych wolą badaczy (wywiady, relacje itp.), jednakże przv większej niż dotychczas otwartości na różnego rodzaju inne źródła informacji. Antropolog czv etnograf winien skupić się na poznawaniu wszelkich istotnych relacji człowiek - grupa społeczna (wzory zachowań, zwyczaje i obyczaje itp.), w znacznie mniejszym stopniu zgłębiając różnorodność postaw i świadomość jednostek. Należy też stale bacznie przyglądać się nowym sytuacjom społecznym i kulturowym, badać zmienność zjawisk, ich dynamikę. Równorzędnie z obiektywnie opisywaną rzeczywistością winny być traktowane subiek­ tywne doświadczenia badanych społeczności, szczególnie te związane z określonymi wydarzeniami. Zdecydowanie w tak projektowanych badaniach wypada antropologom kultury (etnografom) odciąć się od przyjmowanych a prwrf koncepcji kulturalistycznych, traktując kulturę miasta jako bardzo złożony organizm stanowiący przedmiot konkretnych studiów empirycznych. Zadaniem naczelnym etnografa jest przy tym nie tylko opisanie treści kulturowych funkcjonujących w różnych środowiskach i grupach, ale także ustalenie wszystkich istotnych kanałów komunikacji umożliwiających przekaz treści i ich selekcję w bardzo skomplikowanej tkance społeczeństwa miejskiego. Pozostali uczestnicy sesji starali się przy formułowaniu tez-i wniosków ogólnych odwoływać do wyników konkretnych prac badawczych. Kolejne wystąpienia dotyczyły w większej mierze przeszłości (prawda, że niezbyt odległej), w mniejszej - współczesności. Referaty o badaniach historycznych przedstawiły: prof. dr hab. Anna Żarnowska (Warszawa) i doc. dr hab. Maria Nietyksza (Warszawa). Pierwsza z autorek przedstawiła możliwości rozszerzenia wiedzy o proce­ sach kulturowych w mieście ze stanowiska historyka zajmującego się dziejami społeczeństwa. Na przykładzie Warszawy prof. A. Żarnowska ukazała złożoność i intensywność procesów ruchliwości społecznej w epoce industrializacji wielkiego miasta w XIX i początkach XX w., które miały w dalszej konsekwencji ogromny wpływ na adaptację przybyszów do życia miejskiego, a także warunkowały zjawiska przepływu i selekcji różnorodnych treści kulturowych. Z referatem tym w dużej mierze korespondowało wystąpienie doc. M. Nietykszy, która dość jednoznacznie wskazała możliwości i istotne ograniczenia źródłowe badań nad zmianami społeczno-kulturowymi miast (na przykładzie Królestwa Polskiego) ubiegłego i początków naszego stulecia. 1 Poprzednia sesja o podobnym charakterze odbyła się z inicjatywy Mazowieckiego Ośrodka Badań Naukowych im. S. Herbsta oraz O B K M (Towarzystwo Przyjaciół m. Żyrardowa) w końcu kwietnia 1987 r. w Żyrardowie. Większą część materiałów z tej sesji opublikowano w „Łódzkich Studiach Etnograficznych", t. 29: 1989. �234 KRONIKA Pozostałe referaty dotyczące przeszłości miały charakter już bardziej etnograficzny. Tę serię wystąpień (głównie realizowanych w drugim dniu obrad) zapoczątkowała prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska (Łódź) przedstawiając w świetle wyników wieloletnich badań terenowych panoramę życia łódzkiej rodziny robotniczej w okresie międzywojennym. W bardzo wszechstron­ nym referacie autorka scharakteryzowała ogólne warunki życia rodziny robotniczej, jej strukturę, układ stosunków wewnątrzrodzinnych, podział obowiązków i wykonywanych na co dzień czynności domowych, wzory wychowywania dzieci, sposoby spędzania czasu wolnego, a także wpływ dewiacji społecznych czy chorób na trwałość rodziny. Swoistą przeciwwagę dla tego referatu stanowiło wystąpienie doc. dr. hab. Edwarda Pietraszka (Kraków), który skupił swoją uwagę na problematyce oddziaływania na środowiska robotnicze instytucji społecznych działających w przeszłości i obecnie na terenie miasta. Autor w szczególności zajął się prześledzeniem zmian, jakie dokonały się w oddziaływaniu stowarzyszeń twórczych (od przełomu XIX i X X w.). Z kolei dr Ewa Karpińska (Łódź) poruszyła temat do tej pory rzadko podejmowany przez etnografów w badaniach nad miastem. Autorka omawiając zagadnienie „Robotnik w przestrzeni miasta" ukazała (na przykładzie Łodzi) podstawy zróżnicowania zabudowy urbanistyczno-archi­ tektonicznej miasta, a także ukazała w zarysie rozmaitość stylów życia robotników w zależności od charakteru zabudowy i funkcji poszczególnych dzielnic ośrodka. Następne referaty poświęcone były codzienności dwu różnych środowisk robotniczych: górników (przykład Górnego Śląska - referat dr. Mariana G . Gerlicha) oraz włókniarzy (Żyrardów, dr Andrzej Stawarz). W pierwszym przypadku autor operując szczegółowym materia­ łem wskazał na znormalizowane kulturowo wzory zachowań funkcjonujące w środowisku górników w cyklach dobowych. W drugim wystąpieniu scharakteryzowana została codzienność rodziny robotniczej również z pierwszoplanowym ukazaniem wzorów zachowań i rytmu dnia powszedniego przy uwzględnieniu materialnych ram życia (wnętrze mieszkania, odzież, pożywie­ nie), korzystania z przestrzeni miasta oraz licznych - jak to miało miejsce w przypadku Żyrardowa przełomu X1X/XX w. - urządzeń infrastruktury społecznej. Dopełnieniem etnograficznej części sesji był referat dr Haliny Gerlich (Katowice) poświęcony opisowi najbardziej trwałych elementów tradycyjnej obrzędowości rodzinnej w środowisku górniczym na Śląsku. Ogromne znaczenie dla przebiegu i rezultatów konferencji miały również referaty dotyczące współczesności. Ich autorzy reprezentowali kilka różnych dyscyplin: językoznawstwo, folklorys­ tykę, socjologię. Wypowiedzi te jasno wykazały, że w badaniach nad kulturą miasta ważkie j ą ustalenia i poszukiwania poznawcze dotyczące języka (prof. dr hab. Władysław Lubas, Kraków), współczesnych opowieści tworzonych w środowiskach wielkomiejskich (prof. dr hab. Dorota Simonides, Opole), a także oddziaływania środków masowej komunikacji i instytucji kultury (prof. dr hab. Lucyna Frąckiewicz, Katowice), wreszcie też oddziaływania różnorodnych procesów społecznych na życic codzienne mieszkańców miasta przemysłowego (prof. dr hab. Jacek Wódz, Katowice). W dyskusji, w której poza częścią wymienionych już tutaj autorów referatów wzięli udział także: prof. dr hab. Anna Szyfer (Poznań), dr Anna Kuczyńska-Skrzypek (Warszawa) i doc. dr hab. I. Floreńska-Bukowska (Cieszyn), nawiązano do głównych tez tych wystąpień, które dotyczyły przede wszystkim kultury robotników. Postulowano m.in. zwrócenie większej uwagi na zagad­ nienie różnorodności stylów życia poszczególnych grup społecznych funkcjonujących dawniej i współcześnie w obrębie miasta. Z inicjatywy prof. A. Żarnowskiej organizatorzy przyjęli wniosek w sprawie zorganizowania następnej tego rodzaju konferencji, która powinna mieć bardziej szczegółowo określony temat obrad. Wstępnie uzgodniono w gronie współpracujących ze Śląskim Instytutem Naukowym oraz Ośrodkiem Badania Kultury Miasta naukowców, że podczas następnego spotkania podjęte zostanie zagadnienie życia codziennego mieszkańców ośrodków miejsko-przemysłowych X I X - X X w., w nawiązaniu do prowadzonych badań etnograficznych, historycznych lub socjologicznych. Materiały z sesji katowickiej będą publikowane w specjalnym wydawnictwie. Marian G. Gerlich, Andrzej Stawarz �235 KRONIKA „MŁODE P O K O L E N I E EMIGRACYJNO-POLONIJNE". SYMPOZJUM POLONIJNE, L U B L I N , 16-18 V 1988 r. W dniach 16-18 maja 1988 r. odbyło się na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim sympozjum polonijne zorganizowane przez Instytut Badań nad Polonią i Duszpasterstwem Polonijnym K U L . Problemy związane z młodym pokoleniem emigracji polskiej, tak bardzo dzisiaj aktualne, spotkały się z dużym zainteresowaniem uczestników sesji, w której udział wzięli licznie przybyli goście z zagranicy oraz przedstawiciele krajowych placówek zajmujących się badaniami polonijnymi. Otwarcia sympozjum dokonał, w zastępstwie.nieobecnego rektora K U L ks. bpa P. Hemperka, kierownik Instytutu ks. prof. S. Kowalczyk. Następnie głos zabrał ks. bp J. Śrutwa, który wprowadził przybyłych w problematykę związaną z najnowszą emigracją z Polski, podkreślając przy tym wielką wagę i aktualność tematu. W uzupełnieniu ks. prof. S. Kowalczyk wspomniał o powinnościach i zadaniach Kościoła katolickiego wobec polskiej emigracji w świecie oraz 0 możliwościach jego pozytywnego oddziaływania na kształtowanie młodych. Temat ten został wszechstronnie rozwinięty podczas przedpołudniowej części obrad w refera­ cie „Kościół a problemy młodzieży emigracyjno-polonijnej" wygłoszonym przez ks. J. Bakalarza. Na podstawie encyklik papieskich i dokumentów Soboru Watykańskiego II, referent przedstawił doktrynalno-prawne stanowisko Kościoła wobec młodzieży i emigracji. Następnie w powiązaniu z sytuacją społeczno-ekonomiczną kraju dokonał próby analizy przyczyn tego zjawiska, dzieląc je na subiektywne i obiektywne. Podkreślił powszechność i niezbywalność praw każdego człowieka do emigracji, która sama w sobie nie jest złem ani źródłem zła. Jednakże, ukazując problem w aspekcie społeczno-wychowawczym, zwrócił uwagę na szereg zagrożeń, w obliczu których stają nie tylko rodzice - emigranci, a przede wszystkim ich dzieci jako jeszcze nie w pełni dojrzałe 1 ukształtowane jednostki. Tym większej więc wagi nabiera edukacja młodych, która powinna przebiegać pod kontrolą rodziny i przy jej współpracy ze szkołą. Kościół ma również na tym polu wiele zadań do spełnienia. Jak zaznaczył ks. J. Bakalarz, konieczne jest stworzenie nowej koncepcji duszpasterstwa zagranicą. Istnieje bowiem coraz większa społeczna potrzeba obecności Kościoła w życiu emigrantów i ich dzieci oraz jego z nimi współpracy Niezbędne staje się upodmiotowienie młodzieży i dzieci w Kościele. W dyskusji po referacie poruszano problem doskonalenia metod pracy duszpasterskiej wśród emigrantów. Zwrócono uwagę, że to właśnie młodzież - „nadzieją świata" - jak określił ją Sobór Watykański II, pada ofiarą niejednokrotnie zgubnych decyzji rodziców o emigracji (ks. bp J. Śrutwa). Ks. prof. B. Kumor, opierając się na osobistych doświadczeniach w pracy z Polakami w USA, stwierdził, iż zjawiskiem bardzo częstym jest brak duszpasterstwa młodzieży i dzieci, co wynika m in z niedostatecznej liczby księży Głos w dyskusji dzieląc sie z zebranymi własnymi przemyśleniami, zabrali również ks dr S. Nir oraz ks prał.' Z. Peszkowski. W programie popołudniowej części obrad, prowadzonych przez doc. W. Miodunkę, zaszły pewne zmiany. Nie zdołał przybyć na sympozjum A. Matejko z Kanady, który wygłosić miał referat pt. „Szanse i zagrożenia młodzieży polonijnej w Kanadzie". Jako pierwszy zabrał głos prof. W. Soroka z USA, który przedstawił referat „Młodzież polskiego pochodzenia w USA". Wystąpienie przygotowane na bazie literatury przedmiotu autor rozpoczął od zdefiniowania terminu młodzież, określając grupę tę jako zespół jednostek niesamo­ dzielnych, poprzez naukę pi/.ygotowujących się do pracy, nie pozostających w związkach małżeńskich. Następnie dokonał charakterystyki młodzieży polonijnej w USA. Uwypuklił brak jej zainteresowania w zdobywaniu średniefio i wyższeeo wykształcenia oraz zaabsorbowanie osiada­ niem i pomnażaniem dóbr materialnych Rozważając przyczyny tych zjawisk prof W Soroka zwrócił uwaee na często występująca wśród młodzeży nieznajomość jeżyka k k i u osiedlenia, co sorzyia iei izolacii i Jednocześnie sweha na marsines życia SDołeczności amerykańskiej Kończąc wysTąpienie p S W dyskusji pierwszy zabrał głos ks. dr J. Flis. Powrócił do roli duszpasterstwa w kształ­ towaniu młodych. Stwierdził, iż jego przyszłość leży w organizowaniu parafii terytorialnych, w których ksiądz winien gromadzić wokół siebie wiernych, być osobą bliską i zorientowaną w problemach rodzin. Przeprowadził porównanie tego modelu z codziennymi realiami pracy duszpasterskiej* Na temat praktycznych różnic w funkcjonowaniu parafii terytorialnej i personal­ nej wypowiedział się również ks. prof. S. Kowalczyk. Następnie ks. prał, Z. Peszkowski podniósł kwestie nozvtvwnei roli iaka spełnia naDież Jan Paweł II bedac dla młodych autorytetem i jednoczenie wzorem do naśladowania. — " . . . « �1 236 KRONIKA Kolejny referat poświecony „Młodzieży polskiej na emigracji zarobkowej w NRD, Czecho­ słowacji, na Węgrzech i w Bułgarii" wygłosił ks. J. Pawlik, Pokrótce nawiązał do historii polskiego wychodźstwa sezonowego w latach międzywojennych, a następnie dokonał analizy tego zjawiska odnośnie do lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Jako doświadczony duszpasterz przedstawił zebranym najważniejsze problemy, z jakimi stykał się sprawując duchową opiekę nad robotnikami sezonowymi w krajach socjalistycznych. Przeżywają oni trudności aklimatyzacyjne w obcym środowisku, często celowo izolując się od niego ze względu na czasowość pobytu. Nie znają języka kraju, w którym podejmują pracę, napotykają barierę kulturową i wyznaniową. Brak odgórnej, pozytywnej organizacji czasu wolnego powoduje, iż nie umiejąc wykorzystać go odpowiednio, marnotrawią zarobione pieniądze przeznaczając je na różnego rodzaju, niekiedy mało wartoś­ ciowe, rozrywki. Wielkiej więc wagi nabiera rola księdza, który powinien zadbać o kulturę spędzania czasu wolnego, wskazywać właściwe drogi do realizacji odpoczynku i uzmysławiać potrzebę zachowania w każdych warunkach ludzkiej godności. W dyskusji doc. A. Poniatowska dokonując całościowego podsumowania sygnalizowanych przez ks. J. Pawlika problemów, zabrała głos w obronie młodych i unikając uogólnień podkreśliła szereg ich cech pozytywnych. Następnie poruszono temat nie rozwinięty w referacie a dotyczący trudności w pracy duszpasterskiej z młodzieżą polską w ZSRR. Głos zabrali kolejno ks. prof. S. Kowalczyk, ks. J. Pawlik i ks. J. Bakalarz. Przedpołudniowym obradom drugiego dnia sympozjum przewodniczył ks. prał. Z. Peszkowski. Na wstępie przeprosił za zmiany w programie spowodowane nieobecnością prof. J. Smoiicza z Australii, który miał wystąpić z referatem „Młodzież polska w Australii". Następnie A. Żebrowska z Anglii zabrała głos na temat „Tożsamości narodowej młodzieży polskiej w Wielkiej Brytanii". Referentka przedstawiła wyniki badań, jakie przeprowadziła w latach 1979-1980 nad grupą stu osób mieszczących się w granicy wiekowej od 18 do 30 lat i po­ chodzących z różnych ośrodków. Odpowiedzi na ankietę, którą wypełniali respondenci, pozwoliły - zdaniem A. Żebrowskiej - na dokonanie pewnych, ostrożnych uogólnień. Wśród młodych zauważyć można widoczny awans społeczny, który dokonał się poprzez zdobycie wykształcenia. Stopniowo następuje też identyfikacja z krajem osiedlenia rodziców, choć niektórzy uważają zarówno Polskę, jak i Wielką Brytanię za ojczyznę. Interesująco ujawnił się stosunek młodego pokolenia do polskiej tradycji i religii, tylko 19 z ankietowanych potwierdziło bowiem swą przynależność do Kościoła katolickiego. Ponadto u większości doszło do wykształcenia się negatywnego stereotypu Polaka. Przeprowadzenie ankiety, co podkreśliła A. Żebrowska, nie uprawnia jednak do wyciągania wniosków uogólniającyh i problemy te wymagają dalszych jeszcze badań. W dyskusji zabrali głos kolejno ks. dr J. Flis, dr T. Paleczny, doc. A. Poniatowska, ks. prof. S. Kowalczyk oraz prof. W. Soroka. Omówiono wpływ papieża-Polaka na kształtowanie się świadomości narodowej młodzieży pochodzenia polskiego na emigracji. Dyskutowano także na temat stosunku młodych do emigracji politycznej po II wojnie światowej oraz do rządu londyńskiego (w świetle badań A. Żebrowskiej tylko 1/3 respondentów uważa swoich rodziców za emigrantów politycznych), poruszono również problem asymilacji i integracji, różnic między tymi procesami, ich cech negatywnych i pozytywnych. Następnie o zabranie głosu ks. prał. Z. Pcszkowski poprosił Gabriela Garçon z Francji, który wygłosił referat pt. „Próba analizy przemian młodzieży polonijnej we Francji na przykładzie Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Polskiej we Francji". Referent zapoznał zebranych z historią K S M P od okresu międzywojennego oraz z obecną działalnością Stowarzyszenia. Na tym tle dokonał analizy stosunku młodzieży pochodzenia polskiego do organizacji polonijnych. Po referacie, w dyskusji zabrali głos księża (m.in. ks. rektor S. Jeż, pracujący wśród Polonii we Francji). Podzielili się z uczestnikami sympozjum spostrzeżeniami na temat działalności duszpas­ terskiej wśród młodzieży pochodzenia polskiego. Jako działacze Polskiej Misji Katolickiej we Francji nawiązali także do jej prac w środowiskach polonijnych. Popołudniowa część obrad odbyła się pod przewodnictwem doc. A. Poniatowskiej. Rozpoczął ją referat E. Bolanowskjej ze Szwecji pt. „Problem młodzieży polskiej w Szwecji". Dużo miejsca poświęcono tu nauczaniu języka ojczystego w krajach osiedlenia. Władze szwedzkie gwarantują suwerenne prawo dzieci do nauki języka ojczystego w szkołach. Zajęcia z tego zakresu mogą być prowadzone zgodnie z życzeniami rodziców w przedszkolu, szkole podstawowej i średniej po dwie eodziny tygodniowo, przez nauczycieli, dla których jeżyk wykładowy iest iezvkiem oiczvstvm W dalszej części referatu w kontekście rozważań na temat nauki języka poruszony został problem adaptacji dzieci i młodzieży polskiego pochodzenia w Szwecji a także kwestia rozwoju tożsamości u młodych E Bolanowska podkreśliła również iż odmienność szwedzkich i eolskich zasad pedagogicznych bardzo często rodzi konflikty między rodzicami a nauczycielami �237 KRONIKA W dyskusji, w której zabrali głos kolejno A. Żebrowska, doc. A. Poniatowska, prof. W. Soroka, ks. prof. S. Kowalczyk i dr T. Paleczny, poruszono kwestie dotyczące nie tylko szkolnictwa, ale większości zagadnień związanych z życiem społeczności polskiej w Szwecji. Dyskutowano na temat struktury społecznej emigracji polskiej, a także kolejnych fal napływu Polaków do tego kraju. Omówiono również sytuację duszpasterska. Jako ostatni glos w dyskusji zabrał J. Oruszyński mówiąc o emigracji żydowskiej z Polski do Szwecji po roku 1968. Odczytany następnie referat D. Most win pt. „Problem tożsamości u młodzieży polonijnej w USA" stał się bodźcem do dyskusji dotyczącej sytuacji duszpasterskiej w tym kraju. Głos zabrał m.in. ks. dr J. Flis z Seminarium Polskiego w Orchard Lake, który zapoznał zebranych ze strukturą i działalnością tej instytucji. Zwrócił również uwagę na postępujący kryzys powołań do stanu duchownego w USA, także spośród społeczności polskiej w USA. Program sympozjum został poszerzony o wystąpienie J. Gruszyńskiego z Francji, który wygłosił komunikat na temat problemów młodego pokolenia na emigracji w Europie Zachodniej. Zarysował krótko obraz polskiego wychodźstwa w ostatnich latach, a także przedstawił in­ teresujące dane statystyczne. W obradach ostatniego dnia sympozjum, prowadzonych przez prof. W. Sorokę, jako pierwsi zabrali głos państwo A. i W. Romanko z Kanady, którzy uzupełniając się wzajemnie wygłosili nie planowany wcześniej referat. Jego problematyka dotyczyła w pierwszej części polskiego ruchu wychodźczego do Kanady, ze szczególnym uwzględnieniem emigracji po II wojnie światowej. Następnie omówiono, integrującą społeczność polską w Kanadzie, działalność polskich placówek duszpasterskich i organizacji polonijnych. W swym wystąpieniu A. Romanko zwróciła uwagę na szczególną rolę polityki wielokulturowości w Kanadzie. Pozwala ona na kultywowanie tradycji wyniesionych z kraju pochodzenia i stwarzając do tego odpowiednie warunki, umożliwia równocześnie stałe wzbogacanie kultury państwa kanadyjskiego. Tak więc emigranci każdej narodowości mogą wnieść pozytywny wkład w kulturę Kanady. W dyskusji po referacie kontynuowano rozważania na temat wielokulturowości. Poruszono kwestię stanowiska rządu kanadyjskiego wobec niej (dr T. Paleczny), sprawę substydiów na szkoły, w których prowadzi się nauczanie języków krajów pochodzenia. J. Gruszyński uzupełnił wypowiedzi państwa A. i W. Romanko danymi statystycznymi dotyczącymi społeczności polskiej w Kanadzie. Kolejny referat pt. „10 lat doświadczeń Studium Języka i Kultury Polskiej dla Studentów Zagranicznych" wygłosił A. Jaroszyński z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Omówił działania i osiągnięcia Studium od początków jego istnienia, tzn. od 1974 r. po dzień dzisiejszy. Prowadzone kursy, sześciotygodniowy i roczny, przeznaczone są dla studentów, którzy interesują się nauką języka polskiego, pogłębianiem znajomości polskiej kultury oraz życiem Polski współczesnej. Program przewiduje zaznajamianie studentów z polską literaturą, sztuką, teatrem i kinem, a także wycieczki krajoznawcze. Wystąpienie A. Jaroszyńskiego zakończyło czternaste sympozjum polonijne zorganizowane na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Ks. prof. S. Kowalczyk dokonał jego podsumowania podkreślając ważną rolę zarówno placówek duszpasterskich, jak i szkół oraz stowarzyszeń w kształtowaniu młodego pokolenia emigrantów polskich, w zachowaniu tożsamości narodowej i kulturowej przy jednoczesnym pełnym udziale w życiu społeczeństwa nowego kraju zamieszkania. Następnie zamknął obrady dziękując wszystkim za przybycie i aktywny udział. Zapowiedział również przyszłoroczne sympozjum, które dotyczyć będzie tematu „Jan Paweł II a Polonia w świecie - 1979-1989". Katarzyna Paradowska „NADZIEJE I OBAWY KOŚCIOŁA A M E R Y K I ŁACIŃSKIEJ" - SESJA NAUKOWA Z OKAZJI 50-LECIA MISYJNEGO SEMINARIUM D U C H O W N E G O KSIĘŻY WERBISTÓW NA Z I E M I P O L S K I E J , 28-29 IX 1986 r. Zgromadzenie Księży Werbistów, założone w 1875 r„ znane jest nie tylko z szeroko zakrojonej działalności misyjnej w blisko 50 krajach świata, lecz również z pewnych osiągnięć na gruncie antropologii kulturowej. Werbistami byli także wybitni znawcy kultur ludów pozaeuropejskich, jak ks. Wilhelm Schmidt - twórca teorii monoteizmu pierwotnego, ks. Martin Gusinde i ks. �238 KRONIKA Wilhelm Koppers - badacze kultur wymarłych już niemal Indian Ziemi Ognistej, ks. Paul Schebesta - znany jako badacz niskorosłych ludów Afryki i Azji i in. Zgromadzenie Księży Werbistów prowadzi - założony przez W. Schmidta w 1931 r. - międzynarodowy Instytut „Anthropos", którego celem jest naukowa analiza kultur ludów misjonowanych, a od 1906 r. wydaje periodyk etnologiczno-językoznawczy o tej samej nazwie. Instytut „Anthropos" ma swoje filie w Brazylii, Zairze i Indiach. W pierwszym dniu uroczystych obchodów jubileuszu istnienia Misyjnego Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie odbyła się akademia, podczas której zebrani mieli okazję wysłuchać wykładu ks. dr. Eugeniusza Śliwki SVD na temat historii Seminarium Księży Werbistów w Polsce. W minionych 50 latach w murach tegoż Seminarium otrzymało wykształ­ cenie 418 kapłanów. Wielu z nich uwieńczyło swoje studia pracami magisterskimi z dziedziny etnoloeii na K U L - u Wiedze przekazywało im 104 profesorów. Pewna ich erupa pracowała naukowo również na polu etnologii lingwistyki i religioznawstwa W tych dziedzinach szczególnie wyróżnili się księża- Teofil Chodzidło SVD — pierwszy kierownik Katedry Historii i Etnolojrii Relirai K U L Feliks Zapłata SVD - założycel Specjalizacji Misioloeii na Akademii Teolorii Katolickiej oraz Stefan Łysik SVD - badacz kultury materialnej Śląska Ksiądz Władysław Kowalak SVD prowadził ¿adama terenowe nad synkretycznym r u c n e m U nawowej Gwinei, Aymara jest przedmiotem obecnych badań ks. Bernarda Guhsa SVD w Boliwii. Polski werbista ks. Józef Glinka jest profesorem, antropologii fizycznej na państwowym uniwersytecie w Surabaja w Indonezji, a ks. Józef Penkowski SVD kieruje Papieskim Muzeum Misyjno-Etnologicznym w Watykanie. Muzeum misyjno-etnograficzne istnieje także w seminarium w Pieniężnie. Obecnie liczy ono ok. 3 tys. eksponatów, pochodzących z darów misjonarzy polskich. Badania etnologiczne, które w różnorodnej postaci podejmują werbiści, mają na celu wzbogacenie formacji przyszłych misjonarzy wiedzą na temat kulturowego zróżnicowania na świecie oraz wyczulenia ich na problemy dialogu międzywyznaniowego. Również celem sesji naukowej, którą zorganizowano w drugim dniu obchodów jubileuszowych, było zwrócenie uwagi wszystkich na skomplikowaną rzeczywistość współczesnego świata, w którym przychodzi praco­ wać polskim misjonarzom. Referaty wygłoszone podczas tej sesji dotyczyły dzisiejszego religijnego , kulturowego status quo na kontynenc.e południowoamerykańskim oraz minionej i obecnej działalności Kościoła katolickiego w tej części globu. Ksiądz René Laurentin - znawca problematyki latynoamerykańskiej - określił kiedyś Amerykę Południową jako kontynent nadziei dla Kościoła. Już dzisiaj żyje tam blisko połowa wszystkich katolików świata, ale wyznawany przez nich katolicyzm daleki jest od ortodoksji. Przyczyn takiego stanu rzeczy jest wiele, a jedną z nich są błędy w polityce misyjnej) Kościoła w przeszłości. Problematyki historii misji katolickich w Ameryce Południowej i Środkowej dotyczył pierwszy z wygłoszonych na sesji referatów. Jego autorem był ks, dr Antoni Kurek OMI z A T K w Warszawie. Działalność chryst.anizacyjna na nowo odkrytych terenach Ameryki określona została j>rzez mego jako tzw. m.sja patronacka - za ewangelizację ludów ind.anskich odpowiedzialni byli bowiem monarchowie Hiszpanii i Portugalii, których sztandary zatknęli konkwistadorzy na ziemiach Nowego Świata. Papież Aleksander VI bullą „Inter caetera" z 1493 r. zobow.ązal tych władców, aby ludy Indu Zachodnich „doprowadzili do wiary katolickiej". Rola kierowania działalnością, misyjną w imieniu króla przypadła tzw. Juncie kościelnej. Faktycznie jednak realizowała ona konkwistadorskie interesv metropolii, wdrażając Indian do życia osiadłego i próbując duszpasterzować na wzór hiszpański. O misjach w znaczeniu ewangelicznym nie było w ogóle mowy. Indian traktowano jak rodzaj podludzi, niezdolnych do przyjęcia w pełni wiary katolickiej. Wśród niektórych misjonarzy, głównie dominikanów, podniosły się jednak głosy biorące w obronę tubylczych mieszkańców Ameryki. Najbardziej znaczące były wystąpienia ojców: Antonio Montesino i Bartolomco de la Casas. Również papież Paweł III, w wydanym w 1537 r. breve „Vcritas ipse" stwierdził, że: „indianos veros homines fidei calholicae et sacramentorum capaces esse". Wypowiedź tę należy traktować jako jedną z pierwszych oficjalnych prób obrony tubylczej ludności Nowego Świata przed nadużyciami zc strony zdobywców. Praktyka nadal jednak była taka, że Indian co prawda chrzczono, ale wykluczano ich m.in. z sakramentu kapłaństwa, czego fatalne skutki obserwujemy do dzisiaj w postaci niewielkiej liczby duchownych katolickich rodzimego pochodzenia. Dopiero w 1651 r. dominikanie zdecydowali się - mocą własnego prawa partykularnego - przyjmować Indian do nowicjatu i kapłaństwa. Synod w Limie w 1772 r. ostatecznie zezwolił na wyświęcanie indiańskich księży na terenie całej Ameryki Południowej. �KRONIKA 239 Niepoślednia rola w chrystianizacji tego kontynentu przypadła również jezuitom. Na terenie dzisiejszego Paragwaju i północno-wschodniej Argentyny założyli oni sieć wiosek misyjnych, tzw. „redukcji", w których tubylcy osiedlali się dobrowolnie. „Redukcje" były prawdziwym nowum wśród rozlicznych tworów spoleczno-gospodarczych, które Hiszpanie organizowali na terenie Ameryki Południowej po konkwiście. Indianie osiedleni w „redukcjach" posiadali samorząd, który w sprawowaniu władzy kierowa! sie prawami plemiennymi oraz instrukcjami misjonarzy Dochody z gospodarowania ziemią rozdzielano według wielkości włożonej pracy Zorganiowano także siły zbrojne do obrony mieszkańców przed napadami kolonistów W duszpasterstwie misjonarze podejmowali rozliczne próby akomodacji liturgii katolickiej do miejscowych obrzędów Ułożono Tam też pierwsze słowniki jeżyków i dialektów ułównie Indian Guarani którzy stanowili trzon mieszkańców redukcji" Dodajmy jednak iż nfe ^^^^y^^y^ZkSdlZ za co uznać należjcho^ znanych też pod ich własnym etnonimem Ace. Wykorzystywano w tym celu uzbrojone oddziały' chrześcijańskich Guarani, którzy pozostawali z Ace w zadawnionym konflikcie. Po wydaleniu jezuitów z Ameryki Południowej w 1767 r. wsie misyjne rozpadły się. Idea misyjnych osiedli tubylczych odżyła na pocz. XX w., a działalność tego rodzaju podjęli m.in. werbiści. W 1910 r. założyli oni osadę misyjną właśnie wśród Indian Guarani. W 1920 r. powstała z ich inicjatywy druga taka wieś wśród guarańskiego szczepu Chiripa. Po wojnie w latach sześćdziesiątych werbiści rozpoczęli pracę między wspomnianymi już Ace, którzy byli przedmiotem wręcz ludobójczych aktów ze strony administracji paragwajskiej. Aż do chwili obecnej misjonarze walczą o biologiczne przetrwanie tej grupy. Jej liczebność oceniano w 1978 r. na ok. 400 osób. Niemałe zasługi w tej pracy ma także polski werbista ks. Aleksander Pytel. Z dużym zainteresowaniem spotkał się również wykład doc. dr. hab. Aleksandra Posern-Zielińskiego z IHK.M PAN w Poznaniu. Referat zatytułowany „Od synkretyzmu do pluralizmu - ewolucja sytuacji wyznaniowej w Andach" oparty był na wynikach badań autora w Peru w 1978 r. Współczesna sytuacja religijna na terenie Andów peruwiańskich może być znakomitą ilustracją skutków, jakie spowodowała błędna polityka misyjna Kościoła w Ameryce Południowej w minio­ nych wiekach. Masowe chrzty Indian w X V I i XVII w. przy braku mniej lub bardziej systematycznej katechizacji neofitów, którą mógłby wszakże prowadzić rodzimy kler, spowodowa­ ły, że na religijność Indian andyjskich w Peru składają się dzisiaj trzy warstwy wierzeniowe i kultyczne. Po pierwsze - są to treści i postawy religijne czysto chrześcijańskie, po drugie - elementy religii przedkolumbijskich, a w końcu - szeroki gakres treści synkretycznych, łączących elementy dwóch poprzednich warstw. Przykładem mogą być tutaj krzyże wioskowe, ustawiane na wzgórzach, które przez miejscową ludność są traktowane wprawdzie jako symbol chrześcijański, ale jednocześnie przypisuje się im funkcje, które w okresie przedkolumbijskim spełniały duchy opiekuńcze poszczególnych wspólnot rodowych. Krzyże te są ustawiane na miejscu dawnych kopczyków kamiennych, obok których Indianie przed konkwista odprawiali obrzędy religijne o charakterze agrarnym. Dzisiejszą religijność Indian andyjskich należy za­ klasyfikować do tzw. synkretyzmu religii ludowych, który obok ruchów millenarystycznych, kultów i religii synkretycznych daje się wyróżnić na mapie synkretycznych zjawisk religijnych świata. Synkrctyzm religii ludowych jest charakterystyczny zwłaszcza dla społeczności chłopskich w strefie oddziaływania denominacji chrześcijańskich. W rzeczywistości andyjskiej ukształtował się on na drodze reinterpretacji przedkolumbijskich treści religijnych na podłożu napływowego katolicyzmu hiszpańskiego, czemu często towarzyszyło zjawisko odmiennego uhierarchizowania treści chrześcijańskich, dalekiego od ortodoksyjnej postaci katolicyzmu. Nowszym fenomenem religijnym w Andach peruwiańskich jest pluralizm wyznaniowy, wyrażający się w obecności protestanckich grup religijnych obok dotychczasowych istniejących struktur Kościoła katolickiego. Grupy te, m.in. świadkowie Jehowy, metodyści, zielonoświątkowcy oraz mormoni, zaczęły zdobywać wyznawców mniej więcej od początku lat sześćdziesiątych naszego stulecia, głównie wśród mieszkańców osiedli indiańskich. Przyspieszyło to proces zmian religijnych na tym terenie, gdzie jeszcze na pocz. XX w. stosunki wyznaniowe można było opisać przez stan pewnej stagnacji i próżni, jaka zaistniała tam po zakończeniu procesu dekolonizacji i odejściu Hiszpanów w 1 poł. X I X w, Szczególnie atrakcyjna dla tamtejszej ludności jest przyniesiona przez te grupy możliwość- pełnego uczestnictwa w obrzędach wszystkich ich członków, a nie tylko wąskiego grona funkcjonariuszy religijnych. Efektem ich oddziaływania jest powstanie nowych, niewielkich, ale zwartych społeczności, oddzielonych od świata zewnętrznego przez odmienną religię i wyznawane normy moralne. Przyczynia się to jednak do rozbicia dotychczasowej jedności lokalnych grup wioskowych. Triumfalny pochód tychże ugrupowań protestanckich przez Andy ustał w końcu lat siedemdziesiątych. �240 KRONIKA Innego synkrelycznego zjawiska religijnego występującego w latynoamerykańskiej rzeczywis­ tości wyznaniowej dotyczył referat wygłoszony przez ks. dr. hab. Władysława Kowalaka SVD. Tematem referatu był umbandyzm - nowa religia synkretyczna w Brazylii. Charakteryzuje się on wyjątkową mnogością komponentów. Na umbandyzm składają się m.in. elementy zachodnioafrykańskie, wniesione przez niewolników murzyńskich, elementy katolickie, indiańskie a w końcu - spirytystyczne i ezoteryczne Wpływ misjonarzy katolickich na przywożoną ludność murzyńską był raczej niewielki. Przez długi czas ochrzczeni Murzyni nie mogli również uczestniczyć w regularnych nabożeństwach wraz z Białvmi Utrudniona bvła także ich katechizacja w odleełvch latyfundiach gdzie byli zatrudniani W pierwszym rzędzie dochodziło wiec wśród nich do wzaiemnegowymieszania Z rozmaitych r e f i ^ n y c h i n & Z i i afrykSh Na ŹLi^ko to nakładał ^rstoDniowo Iny proces przeje ^ S E reLSS &TwZ™ SSfc uwmozYcTa treśd zeimowTnk elementów iynicrciyzuj4i.a superpozycja treści rengijnycn, utyu zewnętrzne o przejmowanie eiemeniow Kaionc leich i icn ich identyfikowanie składnikami reugn religii rouzimycn. rodzimych Decvrfiii»cvm czynnikiem hvło men lueniyiiKowanie ze Miidum&dnu uecyaującym czynniKiem oyio tu m zwłaszcza utożsamienie afrykańskich duchów opiekuńczych, tzw. oriszów, ze świętymi katolickimi. W praktyce kultowej przejawiało się to m.in. w umieszczaniu za ołtarzami wielu kapHc fetyszów, które były związane z określonymi oriszami, tak że podczas nabożeństw ksiądz czcił nieświadomie na oczach całej wspólnoty stare i nowe bóstwa. Wśród oriszów umbandyjskich najważniejszy jest Oszala - najwyższy i najczystszy z nich, utożsamiany z samym Chrystusem. Pozostali oriszowie skojarzeni zostali z rozmaitymi świętymi katolickimi. Zasada tej asocjacji polegała na tym, iż wyłącznie zewnętrzne atrybuty, które w katolicyzmie ludowym przypisywano poszczególnym świętym, przybysze afrykańscy wiązali z cechami ich rodzimych bóstw. Za przykład niech posłuży tutaj Oszosse - władca lasów, decydujący o skuteczności polowań, które u Jorubów często przedstawiany był z łukiem i strzałami. W umbandyzmie został on utożsamiony ze świętym Sebastianem, który w ikonografii katolickiej również wyobrażany jest z łukiem i strzałami, gdyż poniósł męczeńską śmierć zastrzelony z luku. Zatem nie doszło tutaj do skojarzenia treśd wierzeniowych, związanych czy to ze Św. Sebastianem, czy też z Oszosse - ponieważ w systemach swoich religii postacie te pełniły odmienne funkcje, lecz jedynie do powiązania elementów podpadających pod percepcję czysto zewnętrzną, przedstawianych w ikonografii. Trudno określić dokładną liczbę umbandystów, jako że wielu z nich podaje się za katolików, a nawet uczęszcza na nabożeństwa katolickie, co nie pozostaje bez związku z istotą obrzędowej strony umbandyzm u. Znamienny jest też fakt, iż większość wyznawców tej religii stanowią ludzie biali i to zamieszkujący silnie zurbanizowany obszar stanu Guanabara, a zwłaszcza metropolię Rio de Janeiro. W południowej części obrad przedstawione zostały dwa referaty poświęcone tak żywo dyskutowanemu w Kościele i poza nim zjawisku, jakim jest teologia wyzwolenia. Pierwszy z nich wygłosił ks. dr Josef Salmen SVD z Philosophisch-Theologische Hochschule St. Gabriel w M6dling koło Wiednia. Teologia wyzwolenia jest stosunkowo nowym zjawiskiem w katolicyzmie. Inspirującą rolę w jej powstaniu odegrały przede wszystkim teologiczne analizy trudnej sytuacji społecznej i wyznaniowej w Ameryce Łacińskiej. Z jednej strony sytuację tę charakteryzuje przemoc i brak podstawowych praw ludzk.ch, a z drugiej - dążenie do reformy zarówno stosunków społecznych, jak i religijnych. Problemy te stały się przedmiotem troski Kościoła, co znalazło m.in. wyraz w dokumentach Konferencji Episkopatu Ameryki Łacińskiej - C E L A M w Medellin w Kolumbii w 1968 r. Dała ona impuls do nowych poszukiwań teologicznych, których celem było określenie roli Kościoła w rzeczywistości tego kontynentu. Drugi referat wygłoszony został przez ks. prof. Hansa Waldenfelsa SJ, przedstawiciela Uniwersytetu w Bonn. Ks.ądz Waldenfels jest znanym teologiem, który na gruncie uprawianej przez siebie nauki korzysta z osiągnięć dyscyplin religiologicznych. Wykład zatytułowany „Kościół w kontekście Ameryki Łacińskiej" byl znakomitą .lustracją teologicznych rozważań ks. Salmena. Autor rozwinął myśli zawarte w ostatnio wydanych dokumentach kościelnych na temat teologii wyzwolenia. Są to instrukcje „Libertatis nuntius" z 1984 r. oraz „Libertatis conscientia" z 1985 r. Poddano również analizie rozliczne glosy krytyczne w stosunku do teologii wyzwolenia, po­ chodzące także ze środowisk pozakościelnych. Wraz z oficjalnym zamknięciem sesji przez ks. prowincjała dr. Konrada Kelera zakończone zostały uroczystości 50-lecia Misyjnego Seminarium Duchownego Księży Werbistów. Uświa­ domiły one wszystkim uczestnikom znaczenie gruntownego, intelektualnego i duchowego przygo­ towania przyszłych misjonarzy do zadań, które czekają na nich w trudnej rzeczywistości współczesnego świata. Dariusz Piwowarczyk SVD �KRONIKA 241 SYMPOZJUM „LEKI N A T U R A L N E W TRADYCJI N A U K O W E J I LUDOWEJ", C I E C H A N O W I E C , 18-19 MAJA 1988 r. Jest w Polsce niewielka grupa osób, których zainteresowania naukowo-badawcze koncentrują się wokół zagadnień związanych z medycyną ludową, alternatywną. Wywodzą się z różnych środowisk i ośrodków naukowych, są specjalistami z różnych dziedzin wiedzy, wykonują różne zawody. Można spotkać tutaj lekarzy, etnografów, historyków, farmaceutów i wiele jeszcze innych specjalizacji. Jak łatwo się domyśleć, mówią także „różnymi" językami. Ale tak właśnie bywa z dyscyplinami, które wyłaniają się z wielu innych dyscyplin i osadzają się gdzieś na ich peryferiach. Odkąd pamiętam, ludzie ci zawsze odczuwali potrzebę zintegrowania się: nie posiadają swojej trybuny, nie posiadają swojego „sztandaru", nie są „scaleni" organizacyjnie. Toteż wydaje się, że głównym motorem zorganizowana sympozjum przez doc. dr hab. Barbarę Kuźnicką, kierownika Pracowni Historii Farmacji PAN w Warszawie, dzięki pomocy Muzeum Rolnictwa im. K . Kluka w Ciechanowcu, była potrzeba zintegrowania tego jakże zróżnicowanego, wielobarwnego środowi­ ska. Sympozjum odbyło się w ciechanowieckim Muzeum Rolnictwa. Uczestniczyło w nim około 50 osób. Już hasło wiodące tego spotkania, leki naturalne w tradycji naukowej i ludowej, wydzieliło niejako z góry dwie zasadnicze grupy tematyczne referatów. Ale jak to często bywa, znalazły się i takie, dla których pasowałaby etykietka varia. Były referaty, które opisywały jakiś fragment rzeczywistości, mniej lub bardziej porządkując go, i te przeważały, a także takie, które podnosiły jakiś problem i starały się go wyjaśnić. A więc kto i o czym rozprawiał. Obradv otworzył dyrektor Muzeum ciechanowieckiego Kazimierz Uszyński, a z pierwszym referatem wystąpiła B. Kuźnicka, gospodarz sympozjum. W referacie zatytułowanym „Ewolucja leków w świetle związków człowieka z przyrodą" autorka skupiła się na czterech głównych zagadnieniach: ewolucja leków w czasach nowożytnych (kamieniami milowymi w tym postępie były efekty wielkich odkryć geograficznych - nowe rośliny o dużych wartościach leczniczych, nowe spojrzenie Paracelsusa na organizm człowieka i lek naturalny, wyodrębnienie z roślin czynnych substancji leczniczych, uzyskiwanie leków drogą syntetyczną i tzw. era antybiotyków), medycyna i farmaceutyka na tle zagrożeń środowiska naturalnego, renesans ziołolecznictwa i tzw. medycyny alternatywnej, zintegrowanie badań nad lekiem naturalnym w kraju. Następnie głos zabrała doc. dr hab. Helena Kapełuś z Instytutu Badań Literackich PAN, która na podstawie materiałów z XIX w. mówiła o roli i miejscu roślin leczniczych w folklorze polskim. Dała przegląd tych roślin, które znalazły miejsce w różnych przejawach naszego folkloru. Mgr Maria Kluk, historyk sztuki, pracownik Muzeum Narodowego w Warszawie, zajęła się symboliką roślin leczniczych w malarstwie europejskim czasów nowożytnych na przykładzie obrazu Luca Signorellcgo „Madonna Medici" z końca XV w. Zwróciła uwagę na trudności w odczytywaniu tych symboli, które czerpano wówczas zarówno ze świata antycznego, jak i chrześcijańskiego. Analizowany obraz przedstawia Madonnę z Dzieciątkiem w otoczeniu wielu roślin, symbolizują­ cych zamknięty ogród {hortus conciusus), co miało uosabiać czystość Marii. Z roślin rozpoznanych na obrazie były m.in. fiołki, tojad, bylica piołun, złocień, przełącznik, pietruszka. O etnologicznych zainteresowaniach rośliną mówił doc. dr hab. Adam Paluch, pracownik Katedry Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Skupił się na trzech zasadniczych zagadnieniach, znaczenie i miejsce świata roślin w kulturze, rozwój etnobotaniki w kraju i na świecie,fitoterapia* ludowa widziana oczami etnologa. Analizując ten ostatni temat położył szczególny nacisk na niedocenianie tzw. zjawisk natury pozaroślinnej w tego rodzaju badaniach przez ludzi spoza środowiska etnograficznego, a także przeceniania tychże przez etnografów na niekorzyść ważności świata rpślin.* Prof. Tadeusz Bieńkowski, historyk nauki i oświaty z Instytutu Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN, zajął się tzw. kamykami zdrowia i szczęścia, przedstawiając zarys dziejów zainteresowania minerałami jako lekami i talizmanami, które w Europie wygasło w XIX w. Zwrócił uwagę, że dla Słowian takimi kamieniami był przede wszystkim bursztyn i opal. Dr Halina Lichocka z tegoż samego Instytutu, chemik i historyk farmacji, wystąpiła z referatem zatytułowa­ nym „Balneochemia i fitochemia - metody badawcze w 1 połowie XIX wieku". Przedstawiła w nim trendy i poszukiwania badawcze związane z wodami mineralnymi i ziołami, powszechnie stosowanymi leczniczo w tym czasie; najwcześniej skutecznych metod badawczych miała do­ pracować się balneochemia. Dr Władysław Szczepański, historyk farmacji, dyrektor Cefarmu z Olsztyna, w swoim wystąpieniu zajął się lekami pochodzenia zwierzęcego, które odnotowano w farmakopeach polskich. We wszystkich nich, a ukazało się dotąd od połowy X V I w. 12 farmakopei, występował tylko tłuszcz. Mgr Iwona Arabas, farmaceutka z Pracowni Historii 16 - Etnografia P o l s k a t. 34 Ł 1-2 �242 KRONIKA Farmacji PAN w Warszawie, zajęła się środkami narkotycznymi w herbarzach polskich XVI i XVII w. Jak twierdzi, ludzie tych czasów znali wiele roślin o działaniu narkotycznym i halucynogennym, jak np. mak lekarski, konopie siewne, pokrzyk, wilczą jagodę, sałatę jadowitą i inne. Mgr Zbigniew Libera, pracownik Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, zajął się tzw. magicznymi aspektami związanymi z pozyskiwaniem roślin do celów leczniczych. Na przykładzie wszystkich warunków, jakie muszą być spełnione przy pozyskiwaniu roślin w kulturze ludowej, starał sie przekonać, że zarówno uwarunkowania tzw. działań mitologicznych, jak i praktyczne współwystępują i nic wolno któregoś z nich nie doceniać lub też przeceniać. Dr Ludwika Wajda-Adamczykowa, językoznawca z WSP w Krakowie, zajęła się nazewnictwem roślin leczniczych. Dla 195 gatunków roślin zebrała ponad 660 leksemów, z czego 30 stanowią nazwy utworzone od właściwości leczniczych i „magicznych" tych roślin, a także związane są z wierzenia­ mi ludowymi. Natomiast mgr Lidia Czyż, farmaceutka z Rzeszowa, przedstawiła wyniki prac terenowych (jakimi w swoim czasie kierował F. Kotula) dotyczących tematu „Lecznictwo ludowe, magia, demonologia i zjawiska językowe". Ukazała typowe i charaktrystyczne recepty ludowe Lasowiaków, Rzeszowiaków i Podgórzan w układzie: choroba - postępowanie lecznicze. Lekarz weterynarii Jerzy Jastrzębski, były pracownik Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu, zajął się tradycyjnym lecznictwem ziołowym zwierząt na terenie województw: białostockiego, łomżyńskiego i suwalskiego. Wystąpienie to miało charakter komunikatu opracowanego na podstawie własnych badań przeprowadzanych w latach 1982-1987. Referat dotyczący tej samej problematyki przedstawił mgr Jacek Pieczonka, pracownik Muzeum Wsi Radomskiej. Na podstawie badań przeprowadzonych w latach 1979-1980 wśród Lasowiaków ukazał występowanie rośliny w weterynarii lasowiackiej. Wyniki tych badań wskazują, że Lasowiacy znają jeszcze dziś i stosują w leczeniu i zapobieganiu chorobom zwierząt około 50 gatunków roślin. Na obrady sympozjum nie dotarł prof. Radosiav Fundarek z Bratysławy z referatem „Z badań nad historią leków naturalnych w Słowacji". Materiały z sympozjum zostały przygotowane do druku przez Barbarę Kuźnicką i jej współpracowników. Ich wydanie zaplanowano na 1989 r. Adam Paluch JADĄ WOZY K O L O R O W E , C Z Y L I T E M A T CYGAŃSKI W F I L M I E Dlaczego kiedyś Żydzi zabijali chrześcijańskie dzieci na święto Paschy? - Wygrzebywał wszystkie dawne oskarżenia: - Dlaczego Żydzi zatruwali studnie? - Kiedy odpowiadałem. - Nigdy tego nie robili - padało zdanie: - Owszem, w czasie zarazy. (E. C a nett i, Pochodnia w uchu) Mniejszości narodowe i etniczne stały się od pewnego czasu obiektem znacznego zaintere­ sowania, i to nie tylko ze strony osób zajmujących się zawodowo tą problematyką. Wyrazem tego są liczne publikacje, wystawy, sesje, obchody kolejnych rocznic - wszystko po to, aby każdy, kto tylko tego chce, mógł poznać „nieznane", dostrzec bogactwo kultury „innych", a być może pokonać nawet negatywne stereotypy. Dyskusyjny Klub Filmowy im. A. Bohdziewicza przy Domu Kultury w Sławnie zorganizował drugie z kolei seminarium poświęcone mniejszościom etnicznym (poprzednie dotyczyło Żydów) pt. J a d ą wozy kolorowe, czyli temat cygański w filmie" (3-5 II 1989). Wbrew tytułowi organizatorzy nie ograniczyli się tylko do pokazu filmów. Zaprezentowali również wystawy pocztówek ze zbiorów Sławomira Staszaka, fotografii Janusza Helfera zatytułowanej „Cyganie na polskich drogach", czasopism, książek i płyt. Program sesji wzbogacony został koncertami oryginalnej i stylizowanej muzyki cygańskiej, m.in. flamenco (bardzo interesujące spotkanie z wykładowcą Akademii Muzycznej w Gdańsku, dr. Zbigniewem Dubiellą). Uczestnicy seminarium wysłuchali kilku referatów poświęconych tematyce cygańskiej. Ich teksty zostały zamieszczone w starannie wydanych materiałach z sesji. Znalazły się tam również te referaty, których autorzy z różnych względów nie mogli przyjechać: Adama Bartosza „Cygański naród" i Donaty Zielińskiej „Ptaki Boga". �243 KRONIKA Filmy pokazane w ramach seminarium, a było ich aż 16, reprezentowały różne kinematografie i gatunki filmowe począwszy od dokumentu (polski „Zanim opadną liście") poprzez film gangsterski (amerykański „Król Cyganów" w rcż. F . Piersona), melodramat (angielski „Dziewica i Cygan" w reż. Ch. Milesa), balladę (radziecki „Tabor wędruje do nieba" w reż, E . Lotianu), aż do opery (francusko-włoski „Carmen" w reż. F. Rossi). Ta różnorodność sposobów przedstawiania nie jest, niestety, równoznaczna z pełnym lub choćby tylko mniej stereotypowym ujęciem tematu cygańskiego. Zaprezentowane filmy oscylowały pomiędzy dwoma skrajnymi postawami: zafas­ cynowaniem a odrzuceniem. To pierwsze zaowocowało romantycznymi wizjami pełnymi nastrojowości. dźwięków skrzypiec i „duszy cygańskiej" (np. „Lautarzy" reż. E . Lotianu), to drugie obecne bvło w większości zaprezentowanych filmów. Uzasadnieniem takiej postawy miały być przestępcze skłonności tkwiące w Cyganach. W kilku filmach ukazane zostało „lekarstwo" na rozwiązanie problemu cygańskiego - asymilacja. Bułgarski film „Białe czaple" „to historia emancypacji i zasymilowania z bułgarskim otoczeniem młodego cygańskiego chłopca, syna niedźwiednika: dzięki przyjaźni z bułgarskim ornitologiem Iwajlo i jego córką Janką chłopiec ostatecznie zrywa z życiem swvch przodków, zamiast kraść kukurydzę dla niedźwiedzia - trafia na stację ornitologiczną. W przyszłości zdobędzie wykształcenie i będzie opiekował się ptakami: białvmi czaplami i czarnymi bocianami"'. Iście sielankowa wizja! Dokument filmowy był reprezentowany przez dwafilmy:węgierski „Cyganie" i polski „Zanim opadną Uście". Właściwie tylko w nich obraz na ekranie nie był niecygańską wizją cygańskiego życia. Nie oceniam tutaj, oczywiście, warsztatowej sprawności realizatorów, leez jedynie treść przekazywanych przez nich obrazów. Różniła się ona dość znacznie od stereotypowych wyobrażeń na temat swobodnego życia na łonie natury, kolorowych wozów, ognisk, taboru i cygańskiej gorącej miłości. Wszcchobecność tej ostatniej w filmach o Cyganach jest zdumiewająca - to ona determinuje wszystkie ich poczynania prowadząc do nieuchronnie tragicznego końca. Życie jest nieco inne - miłość jest tylko jednym z jego aspektów. Niewiedza wyzwala czasami fantazję, której efektem sąfilmoweobrazy seksu nie funkcjonującego na pokaz w cygańskim systemie kulturowym. Efektem polsko-amerykańskiej współpracy jest film „I skrzypce przestały grać" zrealizowany przez Alexandra Ramatiego na podstawie jego własnej książki pod tym samym tytułem. Film ten stał się przyczyną gwałtownej dyskusji wśród uczestników seminarium i dlatego chciałabym poświęcić jego omówieniu nieco więcej miejsca. Tematem filmu jest holocaust Cyganów w okresie II wojny światowej, bohaterami rodzina Mirgów. która w obliczu niebezpieczeństwa grożącego członkom opuszczonego wcześniej taboru, powraca do niego. Dramatyczna ucieczka kończy się niepowodzeniem - pozostali przv życiu członkowie taboru trafiają do „Zigeunerlager" w Oświęci­ miu, gdzie znajdują śmierć w komorach gazowych. Jedynym, który przeżył, aby dać świadectwo prawdzie, jest syn głównego bohatera Roman Mirga. To w skrócie treść książki i filmu, ocenę zawiera recenzja Adama Bartosza: „O ile więc sfera martyrologii oddana jest w książce stosunkowo wiernie, choć powieściowo ckliwie, rnelodramatycznie, o tyle zawarte w niej realia okupacyjne odbiegają miejscami daleko od rzeczywistości. Natomiast najmniej prawdy jest w opisie kultury Cyganów, ich obyczajowości. Jest ta książka typowym przykładem zupełnego wymieszania wątków tradycji, niezrozumienia za­ chowań i obyczajów - coś na kształt historii o Indianach w wydaniu Karola Maya. Ponieważ zaś książka ta może bvć przez kogoś potraktowana jako dokument, a niewątpliwie będzie kształtować powszechną wizję na temat Cyganów, uważam za stosowne zwrócić uwagę na szczególnie ewidentne błędy, których suma jest fałszywym obrazem ich życia. Uwagi te przekazałem zresztą autorowi po zapoznaniu się ze scenariuszem filmu z nadzieją, że je wykorzysta i uniknie powtarzania błędów, a film uczyni bliższym prawdy niż powieść. W jakim stopniu będzie to możliwe i czy autor sam zechce je uwzględnić - nie wiem" . Niestety, teraz już wiadomo, że autor nie uczynił nic w kierunku sugerowanym przez konsultantów filmu. Osiągnął to, iż filmowa wizja tchnie fałszem i nieznajomością realiów cygańskiego życia (nie jest to zarzut tylko wobec tegofilmu)lub wręcz stanowi odbicie stereotypów na temat Cyganów. Temat zbrodni, której Cyganie stali się ofiarami, zaistniał wreszcie, tyle tylko, że w dość groteskowej formie. Sceny, które w myśl założeń realizatorów miały budzić grozę, wywoływały podczas projekcji śmiech i zażenowanie z powodu współudziału Polaków w nakręceniu tego filmu. Oburzenie wzbudziło instrumentalne potraktowanie Cyganów, których udział miał uwiarygodnić 2 1 D. Z i e l i ń s k a , Ptaki Boga. Motywy cygańskie wfilmie,[w:] Filmografia, Sławno 1989, s. 9. A. Bartosz, [rec.:] A. Ramati, And the violins sloped playing. A story of the Gypsy holocaust, London 1985, „Etnografia Polska", t. 32: 1988. z. 2, s. 178. 1 �244 KRONIKA przedstawione obrazy bez względu na ich niezgodność zarówno z cygańską obyczajowością, jak i polską rzeczywistością okupacyjną. Sądzę, iż zupełnie uzasadniony, w przypadku tego filmu, będzie protest przeciwko jego rozpowszchnianiu. Wspomniany już. Adam Bartosz jest również autorem jednego z referatów pt. „Cygański naród". Uczestnicy seminarium mogli zapoznać się z jego treścią w materiałach z sesji, ponieważ autor „złożony niemocą" niestety nie przyjechał. Tematem jest proces kształtowania się świadomo­ ści narodowej Cyganów demonstrowanej m.in. podczas Światowych Kongresów Cygańskich (1971 r. w Londynie, 1978 r. w Genewie, 1981 r. w Getyndze), w działalności Romani Union na forum ONZ. Autor nie snuje prognoz: powstanie czy też nie naród cygański? Jest to problem otwarty, którego rozwiązanie - jak zawsze - przyniesie życie. U c h Mróz mówił na temat cygańskich motywów' w litaraturze i sztuce ukazując w prze­ krojowy, choć z konieczności nieco skrótowy, sposób kształtowanie się obrazu Cygana. „Najczęś­ ciej motyw cygański jest wyrazem nie wymarłych jeszcze postromantycznych tęsknot, widocznych wyraźnie w tekstach niektórych popularnych piosenek i w pośledniejszej literaturze, muzyce i plastyce" . Tożsamość Romów (Cyganów) była tematem referatu Andrzeja Mirgi. Punktem wyjścia stało się omówienie kategorii „tożsamość etniczna" po to, aby uzyskać odpowiedź na pytanie: co to znaczy „być Cyganem?" „Społeczności Cyganów określają się więc zwykle w planie kultury, w płaszczyźnie więzi społecznych. Dla ich tożsamości ważne są realizowane wartości kultury, które wypływają nie z chlubnej przeszłości, lecz z samej istoty cygańskości, bycia Romem pośród otaczającego świata gadźów [nie-Cyganów - przyp. RH]"*. Motyw cygański w sztuce, obojętne czy jest to malarstwo, muzyka czy film, służył i służy nadal utwierdzaniu stereotypowych wyobrażeń o Cyganach. O tym właśnie mogli się przekonać uczestnicy seminarium w Sławnie. Być Cyganem to po prostu być „dzieckiem natury".- dzikim, swobodnym. Swoistym podsumowaniem były słowa zacytowane przez Andrzeja Mirgę: „Cygan nawet jeżeli nic chce, to musi kraść". Czyżbyśmy rzeczywiście byli aż tak bardzo zdeterminowani? 3 Renata Hryń IV PIEN1ĘŻN1EŃSKIE SPOTKANIA Z R E L I G I A M I - DNI H I N D U I S T Y C Z N E W Misyjnym Seminarium Duchownym Księży Werbistów w Pieniężnie 15 i 16 kwietnia 1988 r. odbyły się Dni Hinduistyczne, prowadzone w ramach Pieniężnieńskich Spotkań z Religiami. Głównym organizatorem tego spotkania, podobnie jak i poprzednich (z islamem, judaizmem, religią Karaimów), byłks. dr E. Śliwka, dyrektor Muzeum Misyjno-Etnograficznego w Pieniężnie. Dość żywe zainteresowanie taka inicjatywą widoczne było w napływających zgłoszeniach. Ostatecznie w spotkaniu wzięło udział ponad 200 osób: wyznawcy hinduizmu, reprezentanci różnych środowisk naukowych, dziennikarze, studenci, księża i klerycy seminariów diecezjalnych oraz zakonnych. Sesję rozpoczął słowem wprowadzającym ks. dr E . Śliwka, a uroczystej inauguracji dokonał ks. mgr S. Piotrowski, rektor Seminarium; po czym zostały wygłoszone trzy wykłady. Pierwszy z nich doc. dr. hab. K . Byrskiego z Uniwersytetu Warszawskiego ukazywał główne zasady dogmatyczne i etyczne obowiązujące w hinduizmie. Po nim głos zabrał doc. dr hab. T. Pobożniak z Uniwersytetu Jagiellońskiego. W sposób syntetyczny przedstawił on ewolucję hinduizmu, uwypuklając w nim trzy główne fazy rozwojowe. Pierwsza, tzw. wedyjska, obejmowała okres ok. XV X w. przed Chr. Wtedy to ukształtował się cały trzon doktrynalny hinduizmu oparty na księgach wedyjskich. Kolejna faza rozpoczęła się ok. X w. przed Chr. i trwała aż do V w. n.e. W tym okresie zasadniczymi tekstami były Upaniszady. Dopiero w ostatniej fazie rozwinął się hinduizm w formę znaną nam współcześnie. Kolejny wykład wygłosił dr R. Jagannathan, również pracownik Uniwersytetu Jagielloń­ skiego. Poruszył on problem łaski Bożej, dość istotny z punktu widzenia chrześcijańskiego. Dr Jagannathan starał się ukazać jej rolę w wisznuizmie, przy czym czynił równocześnie 3 L. Mróz, Cygańskie motywy w literaturze i sztuce, [w:] Referaty wygłoszone na sesji w dniach 3 5 lutego 1989 w Sławnie, Sławno 1989, s. nlb. A. Mirga, Potrzeba historii a historia Cyganów, [w:] tamże. 4 �245 KRONIKA pewne odniesienia.do nauki zawartej w Biblii. Stwierdził przede wszystkim, że wisznuizm nie zna pojęcia cierpienia ni uzasadnionego, a kolejne wcielenia są skutkiem czynów człowieka. Toteż łaska miałaby głównie przyczynić się do wyrwania człowieka z owego koła reinkarnacji (sansary). Jego wystąpienie było ostatnim w sesji przedpołudniowej, którą prowadził ks. bp dr hab. Z. Pawłowicz z Gdańska. Na jej zakończenie została odprawiona msza Św. koncelebrowana pod przewodnic­ twem ks. biskupa Sesję popołudniową prowadził dr A. Dubiński z Uniwersytetu Warszawskiego, wiceprezes Polskiego Towarzystwa Orientalistycznego. W czasie jej trwania również zostały wygłoszone trzy referaty. Najpierw mgr M. Zięba, pracownik naukowy K U L - u mówił na temat miejsca guru w indyjskiej tradycji duchowej. Prelegent podkreślił, że mówiąc o guru ma się najczęściej na myśli nauczyciela czy przewodnika na drodze duchowej człowieka. On to ma pomóc uczniowi wyrwać się z koła sansary. Jednak termin ten może również oznaczać ludzkie Ja", jaźń (guru wewnętrzny) lub istotę boską (guru najwyższy). Mgr Zięba poddał krótkiej analizie przyczyny pojawiania się w ostatnich czasach głównie na Zachodzie t z T fałszywych guru Następnie refleksją dotycząc! medytacji podzieliła się D Wasilczuk ze Światowego Uniwersytetu Duchowego Brahma Kumaris Raja w Warszawie Ukazała ona medytację jako drogę do wewnętrznego pokoju g szczęścia , czyli do jogi (połączenia duszy ludzkiej z Istotą Najwyższą). Ostatnim prelegentem tego dnia był doc. dr hab. T. Pobożniak. Tym razem jego wykład dotyczył stosunku hinduizmu do chrześcijaństwa. Zetkniecie się owych religii, wg tradycji chrześcijańskiej, nastąpiło już w czasach Św. Tomasza Apostoła i na przestrzeni wieków wzajemne stosunki wyglądały dość różnie, Problem nabrał szczególnego nasilenia od XVI w., kiedy to tereny Indii Zachodnich zajęli Portugalczycy, a od XVIII w. hegemonię całemu subkontynentowi narzucili Anglicy. Ogromną role na wzajemny stosunek obu religii wvwarły, zwłaszcza w XVII i XIII w tzw spory akomodacyjne czyli spory o metody pracy misyjnej w krajach o rozwiniętej kulturze rodzimej. Toczyły się one między zwolennikami zaszczepienia chrześcijaństwa na gruncie Yo r Ryc. 1. Pieniężnieńskie spotkania z religiami - Dni Hinduistyczne F o t J ó z e f R o s z y ń s k i S V D , 19SS miejscowych pojęć i obyczajów a tymi, którzy stali na stanowisku wprowadzania religii chrześcijańskiej w jej europejskiej szacie. Po wykładzie odbyła się ponad godzinna dyskusja. Drugi dzień spotkania z hinduizmem rozpoczęto mszą Św. koncelebrowaną, której przewod­ niczył ks. dr K. Keler, prowincjał Polskiej Prowincji Księży Werbistów. Przewodnictwo nad �246 KRONIKA obradami objęła natomiast dr B. Kopydłowska, pracownik naukowy Katedry Etnografii Uniwer­ sytetu Wrocławskiego. Prezentowane tu były głównie różne systemy jogi. I tak T. Ramanowicz ze Światowego Uniwersytetu Duchowego w Warszawie przedstawił system raja jogi (królewskie­ go związku). -Ma on na drodze medytacji umożliwić powrót duszy ludzkiej do jej pierwotnego Ryc. 2. Pieniężnieńskie spotkania z religiami - Dni Hinduistyczne Fol. Rafał S o j k a S V D , 1988 stanu, do zjednoczenia z Istotą Najwyższą. J. Kaczmarski z ZSP Politechniki Wrocławskiej mówił natomiast o bhakti joga. Jego wystąpienie poprzedził kikuminutowy śpiew maha mantry (znanego nie tylko wyznawcom hinduizmu „hare kryszna"), który prowadziła grupa reprezentująca środowisko czasopisma „Weda". Jak później stwierdził prelegent, swego rodzaju podstawę bhakti jogi stanowi intonowanie tych wezwań oraz wypełnianie pewnych zasad (wegetarianizm, rezygnac­ ja z używek, hazardu itp.). Prelekcję o ajapa joga wygłosił następnie M. Wożniak ze Związku Ajapa-Jogi w Szczecinie. Jej celem jest osiągniecie stanu „bezruchu", szczęśliwości. Drogą prowadzącą do niego jest stopniowe eliminowanie „ruchu" (jednego z głównych czynników występujących w ciele ludzkim) poprzez medytację. Niezbędna jest przy tym kierownicza rola guru, który owy stan „bezruchu" już osiągnął. Kończył tę część sesji wykład W. Anada z Gdańska o tolerancji religijnej w hinduizmie. Cały problem ukazał on na tle życia swojej rodziny oraz na podstawie osobistych doświadczeń i przemyśleń jako wyznawcy hinduizmu. Rozpoczęta po nim dość żywa dyskusja wskazywała na zainteresowanie wielu jej uczestników poruszanymi wcześniej zagadnieniami. Przewodnictwo nad ostatnią częścią obrad objął ks. doc. dr hab. H. Zimoń SVD, kierownik Katedry Historii i Etnologii Religii KUL-u. Dotyczyła ona głównie problematyki dialogu Kościoła z hinduizmem. Podjął ją najpierw mgr E. Sakowicz, pracownik naukowy KUL-u. Oparł on całe zagadnienie głównie na nauce Soboru Watykańskiego II, na pewnych inicjatywach ze strony Kościoła Indii oraz stanowisku papieża Jana Pawła II. Refleksjami na temat dialogu katolików i hinduistów podzielił się po nim ks. B. Bona, długoletni misjonarz-werbista w Indiach. Następnie przedstawiono kilka komunikatów. J �247 KRONIKA Na zakończenie sympozjum glos zabrał ks. K. Keler, prowincjał Werbistów. Podziękował on uczestnikom Dni Hinduistycznych oraz wszystkim, którzy przyczynili się do zorganizowania i przebiegu tego spotkania. Stwierdził, iż dało ono ogrom doświadczeń, płynących w ciągu tych dni jakby trzema kanałami. Byłi bowiem obecni wyznawcy hinduizmu, wzrastający w tym kręgu religijnym od urodzenia. Przybyli także młodzi ludzie, którzy w różnych systemac#jogi znaleźli swoją duchową drogę życia. Ale nie brakowało i specjalistów, znawców religii hinduistycznej. Ks. Keier wyraził jednocześnie nadzieję, że Pieniężnieńskie Spotkania z Religiami będą kon­ tynuowane, dając w ten sposób wkład w dialog Kościoła z innymi religiami. Poza tym organizatorzy przygotowali inne atrakcje. I tak, czynne było muzeum, w którym została otwarta specjalna wystawa pochodząca ze zbiorów Państwowego Muzeum Etnograficz­ nego w Warszawie'! Muzeum Misyjno-Etnograficznego w Pieniężnie. Odbywały się także projekcje filmów o tematyce religijnej. Wraz ze studentami Światowego Uniwersytetu Duchowego można było natomiast uczestniczyć w praktycznych ćwiczeniach medytacji. Atmosfera panująca w ciągu tych kilku dni udzieliła się z pewnością wielu uczestnikom. Była to też wspaniała okazja do wymiany myśli, zawarcia nowych znajomości. Ale jednocześnie skłaniała do głębszej refleksji nad własną postawą wobec wielości ludzkich przekonań, do konieczności prawdziwie ludzkiego stanięcia twarzą w twarz wobec innego spojrzenia na Boga i samego człowieka. Leszek Niewdana SVD O T W A R C I E WYSTAWY NOWOGWINEJSKIEJ Z E ZBIORÓW KSIĘŻY WERBISTÓW W PIENIĘŻNIE W M U Z E U M A R C H E O L O G I C Z N Y M W GDAŃSKU W Muzeum Archeologicznym w Gdańsku 19 lutego 1988 r. otwarto ekspozycję poświęconą kulturze i wierzeniom ludów Nowej Gwinei. Była to już druga (po Indonezji) wystawa ze zbiorów Muzeum Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie, prezentowana w Muzeum gdańskim. Otwarcia wystawy dokonał dr Marian Kwapiński, dyrektor Muzeum Archeologicznego. Następnie ks. dr Eugeniusz Śliwka, dyrektor Muzeum Misyjno-Etnograficznego w Pieniężnie, ukazał wkład Zgromadzenia Słowa Bożego w badania kultur i religii różnych ludów. Podkreślił on, że zainteresowania Werbistów etnografią sięgają prawie początków tego Zgromadzenia i trwają nieprzerwanie do dziś. Wskazał przy tym również na prace Polaków, którzy aktywnie włączają się w działalność werbistowskich instytutów naukowych: „Anthropos" i „Monumenta Serica". Ks. Śliwka zaprezentował także wkład Zgromadzenia w organizowanie muzeów i ekspozycji poświęconych tematyce etnograficznej, pracę wydawniczą oraz dialog prowadzony w ramach „Pieniężnieńskich spotkań z religiami". Wprowadzenia w samą wystawę dokonał autor jej scenariusza, mgr Dariusz Piwowarczyk SVD. Przedstawiając poszczególne eksponaty, narzędzia codziennego użytku, stroje, broń, starał się przybliżyć środowisko, w jakim żyją Papuasi i Pigmeje; scharakteryzował też pokrótce zwyczaje ludów zamieszkujących Nową Gwineę, ich wierzenia oraz sztukę współczesną (głównie rzeźbę). Na zakończenie ks. Bernard Bona, długoletni misjonarz-werbista w Indiach wygłosił wykład poświęcony ludom pierwotnym (ze szczególnym uwzględnieniem Nowej Gwinei i Indii), zwłaszcza Adibasów - ludności, wśród której pracował, uznawaną za pierwotnych mieszkańców Indii. Leszek Niewdana SVD WYSTAWA NOWOGWINEJSKA W P U C K U Dnia 15 czerwca 1988 r. w Muzeum Miasta Pucka została otwarta wystawa czasowa pt. „Kultura i sztuka Nowej Gwinei", pochodząca w całości ze zbiorów Muzeum Misyjno-Etno­ graficznego w Pieniężnie. Otwarcia wystawy dokonał ks. dr Eugeniusz Śliwka, który mówił m.in. o zaangażowaniu naukowym członków naszego Zgromadzenia w dziedzinie etnologii i muzealnictwa �248 KRONIKA etnograficznego. Po wystawie oprowadził zebranych brat Dariusz Piwowarczyk, który podał charakterystykę głównych aspektów tradycyjnej kultury papuaskiej. Niemało cennych myśli wypowiedziano również podczas późniejszego spotkania przed­ stawicieli ośrodka w Pieniężnie z dyrekcją puckiego Muzeum. Mowa była m.in. o sensowności świadectwa misjonarskiego we współczesnych realiach krajów Trzeciego Świata. Niezaprzeczal­ nym faktem jest, iż po Soborze Trydenckim działalność misyjna zmierzała generalnie do unifikacji tradycji kulturowych ludów ewangelizowanych, dokonywanej według wzorów rzymskich i europej­ skich. Praktyka ta nie przyniosła żadnych pozytywnych, rezultatów, zwłaszcza na obszarach zajętych przez tzw. wielkie religie światowe i etniczne. Katolicy Chin, Japonii czy Indii stanowią niewielki odsetek tamtejszych społeczeństw, a instytucja Kościoła jawi się jako rzeczywistość wyalienowana z kontekstu kulturowego. Z kolei działalność misyjna wśród niewielkich społeczno­ ści animistycznych, prowadzona bez rozpoznania struktur tworzących ich kultury, doprowadziła w wielu wypadkach do rozkładu więzi łączących członków tych grup, a nierzadko i do zagłady biologicznej. Jaki jest więc sens misji? - pytano, jaka rola w działalności misyjnej przypada refleksji antropologiczno-etnołogicznej? Współczesne misje, to przede wszystkim dialog, zarówno z wy­ znawcami wielkich religii światowych i nosicieli starych kultur azjatyckich, jak i członkami niewielkich społeczności plemiennych, wyznających szeroko rozumiany animizm. Zwłaszcza te ostatnie narażone są dzisiaj szczególnie na skutki procesów unifikacyjnych ze strony kultury masowej o korzeniach euro-amerykańskich. Rola Kościoła polegałaby tu więc nie tylko na budowaniu infrastruktur ekonomiczno-socjalnych w ramach tzw. preewangelizacji i promotio humana, ale też na tworzeniu korzystnego gTuntu dla zachowania tożsamości kulturowej i etnicznej przez te niewielkie społeczności. Wartości tkwiące w kulturach plemiennych, szczególnie walory moralne oraz pewne koncepcje teologiczne, pozwalają z pewnością inaczej naświetlić i dać pełniejsze, ogólnoludzkie zrozumienie całości prawdy objawionej, zdeponowanej w Kościele. Kościół pragnie być obecny w kulturach ludów, wśród których sprawuje swoją misję. Dotyczy to także kultury polskiej, której korzenie są na wskroś chrześcijańskie i może właśnie dlatego polskie, że chrześcijańskie. Tego dorobku pokoleń nie sposób zaprzepaścić. Mimo niezaprzeczalnej konieczności inkulturacji misjonarza do podłoża kulturowego ludu, wśród którego pracuje, jego kultura ojczysta zawsze stanowić będzie rodzaj azylu, ożywczego źródła, niezbedngo do regeneracji sił duchowych i własnej tożsamości osobowej, której istotnym składnikiem jest także świadomość kulturowa i etniczna. Decyduje to również o skuteczności naszych poczynań misjonarskich, albowiem kto nie ukochał własnej kultury, nie będzie umiał nigdy docenić wartości tkwiących w kulturach innych. Dariusz Piwowarczyk WYSTAWA I SESJA NAUKOWA NA TEMAT: WKŁAD MISJONARZY P O L S K I C H D O N A U K I ŚWIATOWEJ Dnia 17 czerwca 1988 r. w Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce miało miejsce otwarcie wystawy prezentującej wkład misjonarzy polskich w naukę światową. Wystawa została zorganizowana przy współpracy Towarzystwa Łączności z Polonią Zagraniczną „Polonia" i Muzeum Misyjno-Etnograficznego Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie. Na wystawie zaprezentowano fotografie i dzieła - rękopisy, starodruki i druki prac wybitnych polskich naukowców wywodzących się spośród polskich misjonarzy. Do grona tych osób zaliczvć należy: M. Boyma, M. Ryłło, W. Zaleskiego, a z współczesnych F. Zapłatę, T. Chodziłłę, J. Glinkę, M. Szwarka, H. Zimonia i wielu innych. Wystawę uzupełniają eksponaty etnograficzne i religioznawcze krajów misyjnych, pochodzące z Muzeum w Pieniężnie, Otwarciu wystawy towarzyszyła Sesja naukowa, w której głos zabrali: ks. dr Eugeniusz Śliwka na temat - „Zbiory etnograficzne w muzeach misyjnych w Polsce"; ks. mgr Tadeusz Dworecki - „Działalność polskich księży Zgromadzenia Słowa Bożego wśród polskich emigrantów w Argentynie w latach 1918-1939"; dr Jan Sęk - „Udział polskich księży w szkolnictwie polonijnym w Brazylii" oraz ks. Jan Pitoń - „Działalność misyjna i naukowa księży misjonarzy w Brazylii". Eugeniusz Śliwka SVD �249 KRONIKA WYSTAWA „KULTURA I SZTUKA INDONEZJI" W O L S Z T Y N K U Od 19 lutego do końca września 1988 r. w Muzeum Budownictwa Ludowego w Olsztynku można było zwiedzać interesującą ekspozycję, która zawierała dwie wystawy: „Z historii kultury i sztuki Afryki" oraz „Kultura i sztuka Indonezji". Pierwsza z nich pochodziła ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie, druga natomiast z Muzeum Misyjno-Etnograficznego Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie. Ekspozycja afrykańska zawierała narzędzia gospodarcze, stroje i maski oraz bogatą kolekcję rzeźb rytualnych związanych z wierzeniami tubylców. Pochodzą one z Afryki Zachodniej i zostały uzyskane dzięki 25-letnim pracom badawczym, prowadzonym na tych terenach przez Muzeum szczecińskie. Druga z wystaw była poświęcona Indonezji. Gros prezentowanych zabytków to dar polskich misjonarzy werbistów, którzy pracowali lub pracują w tym rejonie świata. Prezentowane były przedmioty codziennego użytku: wyroby plecionkarskie (maty, rozmaitej wielkości kosze, tabakierv z trawy), z drewna (grzebienie, łyżki, naczynia) oraz z brązu i mosiądzu (naczynia, tace, lampa, kleszcze do owoców pinangu) - niektóre z nich można zaliczyć do rzemieślniczych dziel sztuki. Indonezja jest obszarem, na którym od dawna znana była obróbka żelaza, szczególnie rozwinięta na wyspie Jawie, Na wystawie zaprezentowano bogato zdobione krisy - rodzaje sztyletu o głowni prostej łub falistej. Za jego pomocą można było pokonać wroga w walce wręcz lub - jak wierzono - na odległość, przez zastosowanie odpowiednich zaklęć. Tuboki - to sztylety wykonane z grotów starych włóczni, spotykane na Jawie i Sumatrze, a goioki i parangi to rodzaj noży-mieczy pełniących funkcje obronne i gospodarcze. Militaria uzupełniały łuki, strzały i włócznie. Kolejny dztał to tkaniny, ubiory i ozdoby. Godne uwagi były tu: batik i ikat. Ikat to żmudna technika splotu różnobarwnych nici, które w efekcie dają ornamentalny wzór. Uzsykuje się to m.in. przez barwienie jednej nici na kilka kolorów, Batik wykonuje się przez długotrwałe moczenie tkaniny w barwnikach roślinnych. Chcąc osiągnąć pożądany efekt, zabezpiecza się woskiem miejsca, które maja otrzvmać inną barwę. Tym właśnie sposobem wykonano 14 stacji drogi krzyżowej, scenę Zwiastowania i Bożego Narodzenia. Można było także zobaczyć tradycyjne ubiory Indonezyjczyków, tzn. sięgające kolan lub stóp kainy, czyli płaty wzorzystej tkaniny, którymi owija się biodra. Kobiety dodatkowo zakładają selendangi. czyli długie szale zarzucone na plecy lub przewieszone przez ramię. Wśród wystawionych instrumentów muzycznych: bębnów, gongów, fletów - sulingów, niewątpliwie najciekawszy był «ender - metałofon pochodzący prawdopodobnie z Jawy. Archipelag Indonezyjski przedstawia konglomerat wielu wyznań. Główną religią jest islam, wyznawany przez przytłaczająca większość mieszkańców. Drugą co do ważności religią tego wyspiarskiego kraju jest hinduizm, którego centrum stanowi wyspa Bali. Z niej to właśnie pochodziły eksponaty związane z hinduizmem - maski kultowe oraz figuralne wyobrażenia Garudy, który według wierceń hinduistycznych ma być wierzchowcem boga Brahmy. Godne uwagi były marionetki z teatru religijnego cieni - wayang. Te i inne eksponaty można było obejrzeć w dostojnych gotyckich murach poewangeiickiego kościoła, który został odrestaurowany po zniszczeniach wojennych i adaptowany na salon wystawowy muzeum w Olsztynku. Mirosław Dorosz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc1ac707ed96a9558e9adc9a2582bdfd.pdf f1b2296b03d596f09dbed67f1df6f6ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1380 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1275 Title A name given to the resource Świadomość historyczna mieszkańców Narola / ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34, s.169-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. XXXIV: 1990, z, 1-2 P L ISSN 0071-1861 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW) ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW NAROLA I WPROWADZENIE Miasteczko Narol leży w województwie przemyskim, w odległości 20 km na północny wschód od Tomaszowa Lubelskiego. W 1935 roku zostało po­ zbawione praw miejskich, mimo to dla odróżnienia od sąsiedniej wsi (Narol-wieś) nazywane jest Narol-miasto. W XV w. nad Tanwią, mniej więcej w miejscu obecnej osady Narol, zostało założone przez Floriana Łaszczą Nieledewskiego miasto, które od jego imienia otrzymało nazwę Florianów. W 1485 r. fundator wystąpił do króla polskiego Stefana Batorego z prośbą o jego lokację, na ziemi, której był dziedzicznym właścicielem. W wyniku starań założyciela Zygmunt I I I w 1492 r. wydał akt lokujący miasto na prawie magdeburskim i przyznający mu przywileje tar­ gowe. Florianów położony na szlaku handlowym do Lwowa, silnie związany gospodarczo i komunikacyjnie z tym ośrodkiem szybko bogacił sie i rozwijał. Otoczony murami chroniony był przez twierdzę należącą do południowej linii obrony Rzeczypospolitej. Umocnienia miały powstrzymywać najazdy tatarskie regularnie nawiedza­ jące te tereny w X V I I w., nasilone po 1620 r. Opisy tych walk zawierają m.in. listy Jana Sobieskiego, wówczas hetmana koronnego. Napaści czambułów przyczyniły się do powolnego niszczenia i ubożenia Florianowa. Dotkliwym ciosem było spalenie zamku i miasta w 1648 r. podczas przemarszu tatarsko-kozackich wojsk Chmielnickiego. W czasie obrony zginął właściciel dóbr Jerzy Łaszcz, a także wielu spośród szlachty i Żydów, którzy schronili się w zamku. Dalsze zniszczenia związane są z „potopem szwedzkim". W 1656 Karol Gustaw łuni i Dali Florianów z zemsty za ogromne straty jakich iego wojska doznały w tych okolicach Najazd Rakoczego w 1657 dopełnia katastrofy i miasto spada do rangi osady rolniczej czego odzwierciedleniem jest zaniechanie nazwy Florianów. W listach Jana Sobieskiego z 1672 r. pojawia się nazwa „Narol" na określenie podupadłego miasta. Po raz pierwszy użyto jej w dokumentach z 1595 r. erygujących parafię we wsi Narol i stosowana jest dla wsi nieprzerwanie aż do chwili obecnej. Według hipotezy historyków, zubożałe �170 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGTN miasto przejęło nowe miano od sąsiedniej wsi. Florianów do X V I I w. nie posiadał własnej parafii, należąc do parafii w Narolu (wsi), co było uważane za znaczną ujmę dla prestiżu miasta. We Florianowie był wprawdzie kościół, ale nie posiadał praw parafialnych na skutek zatargu właściciela tutejszych dóbr z miejscowym biskupem. W X V I I w. Feliks A. hrabia Łoś funduje nowy kościół i wówczas powstaje odrębna parafia w Narolu-mieście, które w niczym nie przypomina już dawnego, świetnie prosperującego Florianowa. Wiejski charakter, jakiego nabiera, nie pociąga wprawdzie za sobą utraty praw miejskich, ale Narol-miasto nie należy już do ważnych punktów targowych na południowym szlaku handlowym Rzeczypospolitej, jest słabo zaludnione, ubogie. (Ten stan rzeczy utrzymuje się; jednakże dopiero na mocy ustawy z 1935 r. Narol traci prawa miejskie na skutek zbyt małej liczby mieszkańców.) W X V I I I w. Feliks Antoni hrabia Łoś który D O oicu odziedziczył te ziemie kazał wznieść w bezpośrednim sąsiedztwie miasteczka rezydencję dla swojej rodziny Budowę ukończono w 1776 r. i od tej pory pałac dzielił burzliwe losy okolicy. Hrabia Łoś ufundował również kościół w Narolu-mieście. W 1795 r. ziemie te znalazły się pod zaborem austriackim, przy czym granica z zaborem rosyjskim przebiegała o 3 km na wschód od miasteczka. Powstanie listopadowe przeszło tutaj bez echa. Dopiero w 1863 r. tereny te . były miejscem przepływu do powstania ochotników z zaboru austriackiego. Na obu brzegach Tanwi, choć nie bezpośrednio w Narolu, toczyły się walki powstańcze (m.in. pod Rebizantami). W pałacu Łosiów, którego właścicielem był wówczas Julian książę Puzyna zorganizowano szpital powstańczy spalony przez wojska austriackie po upadku powstania w 1863 r Na rynku znajdował się tzw Dom Polski gdzie mieścił się samorząd miejski i liczne organizacje społeczne (w tym także teatr amatorski) przygotowujące mieszkańców do nadejścia niepodległości. W czasie I wojny światowej wielu mieszkańców Narola walczyło w armii austriackiej na froncie włoskim. Walki w okolicy były tym bardziej tragiczne, że we wrogiej armii rosyjskiej służyli sąsiedzi ze wsi oddalonej od Narola o 5 km. Podczas przejścia frontu wybuchł w miasteczku niezwykłych roz­ miarów pożar, który strawił znaczną część drewnianej zabudowy. Przyczyną pożaru były gęsto stłoczone, drewniane domy, usytuowane wokół rynku i na przylegających doń ulicach, należące do licznej społeczności żydowskiej stano­ wiącej ok 50% liczby mieszkańców. Do dnia dziesiejszego przetrwało w Naro­ lu zaledwie kilka domów, które wówczas ocalały. Wśród zabudowy otaczającej rynek wznosiła się bożnica XVII-wieczna, podobno bardzo piękna, wysadzona przez Niemców w czasie okupacji. Żydowska gmina „Narol" mieści się obecnie na Brooklynie, w Nowym Jorku, a jej rabin w latach osiemdziesiątych odwiedzał rodzinne miasteczko. W osa­ dzie Krupiec - stanowiącej dziś „dzielnicę" Narola połączoną z rynkiem mostem na rzece Krwawa (dopływ Tanwi), mieszkała przeważnie ludność ukraińska. Tam też wzniesiono w X I X w. murowaną cerkiew, która - po­ zbawiona wystroju wnętrza i fragmentów dachu - niszczeje. Do lat 1937-1938 katolicy i prawosławni żyli w przyjaźni biorąc wspólnie udział w licznych świętach obchodzonych w Kościele i Cerkwi, wiele też było małżeństw mieszanych. Niemieckie obietnice utworzenia państwa ukraińskiego �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW i' r : ~ ? 1 i* *[ mi NAROLA 171 zantagonizowały obie społeczności. Nastroje te nasiliły się tragicznie w czasie okupacji, wskutek częstych napadów na miasto partyzantów ukraińskich. Stacjonujący w Narolu Niemcy waśń tę podsycali. W 1939 r. przed wkroczeniem Niemców do Narola weszli Rosjanie, którzy aresztowali ostatnią właścicielkę rezydencji i dóbr narolskich, wtedy też ograbiono pałac ze wszystkich ruchomości. W splądrowanym pałacu mieścił się podczas okupacji posterunek Niemieckiej Straży Granicznej. W tym czasie ludność żydowską, która nie ewakuowała się we wrześniu 1939 r. na wschód, Niemcy wywieźli do położonego 8 km od Narola obozu zagłady w Bełżcu. Większość mieszkańców Narola i sąsiedniego Lipska należała do Armii Krajowej, która obok działalności dywersyjnej przeciwko Niemcom prowadzi­ ła krwawe walki z armią ukraińską. W 1944 r. doszło do zmasowanego ataku UPA na miasteczko. Partyzanci A K obronili Narol, ale straty po obu stronach były duże. W 1944 r , w czasie wyzwalania tych ziem przez oddziały Armii Czerwonej i LWP, został spalony pałac, który pomimo kilkakrotnych grabieży przetrwał wojnę w dobrym stanie. Po wojnie zaczęły się prześladowania za przynależność do A K . Wielu mieszkańców Narola-miasta, Narola-wsi i Lipska było więzionych i przesłuchiwanych w Tomaszowie Lubelskim, w Zamościu i w Lublinie, co pozostawiło w nich gorzkie poczucie niezasłużonej kary. Obecnie, czyli w łatach osiemdziesiątych, można obserwować wśród mieszkańców duże zainteresowanie historią rodzinnej okolicy. Osobą najbardziej zorientowaną w dziejach Narola, a zatem skupiającą wokół siebie wszystkich zaintere­ sowanych przeszłością miasta, jest nauczyciel historii w narolskiej szkole - p. mgr Henryk Wolańczyk, pochodzący z Narola, absolwent WSP w Cieszano­ wie, autor pracy magisterskiej - Zarys monograficzny Narola do ¡939 r. Przekazem tradycji historycznej zajmują się również p. Sitarzowie, twórcy Izby Pamięci Narodowej w Narolu-wsi. Istnieje również Kronika Narola, w której jeden z mieszkańców spisał historie z przeszłości przekazywane z pokolenia na pokolenie. Wiele jeszcze opowiadań krąży w formie ustnej po okolicy, wśród mieszkańców, którzy chętnie ich słuchają i je opowiadają. Efektem tych zainteresowań i zaangażowania były zorganizowane we wrześniu 1985 r. obchody 400-lecia założenia Florianowa. Licznie zgromadzo­ na publiczność w sali teatralnej (obecnie kinowej) Domu Polskiego na trwających 3 dni wykładach dotyczących dziejów miasta - może być świadectwem popularności zainteresowań historycznych społeczności narols­ kiej. Zabawy, występy zespołów i kiermasze nie przyciągały starszej generacji w takim stopniu, jak prelekcje i towarzyszące im gorące dyskusje. Taka postawa mieszkańców Narola znacznie ułatwiła prowadzenie badań. II. PODSTAWOWE ZAŁOŻENIA BADAWCZE Terminu „świadomość historyczna" używam za Gerhardem Kłoską, który określił ją jako „właściwy jednostce zbiór pojęć, wyobrażeń, sądów dotyczących wydarzeń z przeszłości i wpływających na jej zachowania werbalne i pozawerbalne" (Kloska 1979, s. 114). Prowadzone przeze mnie badania dotyczyły świado­ mości historycznej grupy, jaką stanowili moi rozmówcy (w wieku �172 ANNA MALt'WSKA-SZALYGtN powyżej 55 lat) - mieszkańcy Narola-miasta, Narola-wsi i sąsiedniego Lipska. Mówiąc o świadomości grupowej mam na myśli te informacje lub oceny, które powtarzają się w kilku wypowiedziach i są w tym sensie charakterystyczne dla badanej grupy. Biorąc pod uwagę wersje powszechne, nie pomijałam unikal­ nych wariantów opowieści. Uwzględniałam je jako dopełnienie świadomości grupowej - odnotowując jednakże, że są to ujęcia niepowtarzające się. Wszelkie badania dotyczące świadomości ludzkiej wiążą się z problemem, iakim jest pośredniość tego rodzaju badań wynikająca z ich istoty Myśli człowieka są dostępne badaczowi wyłącznie za pośrednictwem wytworów do jakich należy wypowiedź pisemna lub ustna Co więcej werbalizacja nie jest doskonałym środkiem wyrażania myśli toteż prowadzać badania dotyczące świadomości trzeba się liczyć z tym ' że pewne t r e S nigdy nie zostaną zwerbalizowane inne mogą ulegaćzniekształceniom przez świadomTcheć ukrycia swoich myśli prze!zapomnieni'lub ni^miSetnotó uprania u b r aw ^srowa V ^ własnych! przemyśleń. P nieum.ejęinosc z a o m n i e m e Istotnym problemem badań nad świadomością jest wzajemne kształtowa­ nie się wypowiedzi przez badacza i jego rozmówcę; aby ten niekorzystny wpływ ograniczyć, starałam się nie narzucać swojego toku myślenia opartego na chronologicznym porządkowaniu wydarzeń, aby nie zatrzeć tego, co w tych relacjach było najważniejsze z punktu widzenia badanego problemu, tj. sposobu kojarzenia i łączenia faktów, proponowanego przez moich rozmów­ ców następstwa zdarzeń i ich określeń czasowych. Dlatego też nie używałam kwestionariusza, a jedynie stosowałam „dyspozycje badawcza" bedaca zbio­ rem podstawowych tematów do tego rodzaju rozmowy i zaleceń dla badacza na ccTma zwrócić uwagę Szczególnie interesowały mnie m i n wszelkie sądy wartościujące oceny zdarzeń i postaci a przede wszystkim próby przekazania intencji opowiadanych faktów i ich odniesień do szerszych - egzystencjalnych Przemyśleń rozmówcy Tego rodzaju pogłębione wypowiedzi spotykałam rzadko ale nawet te pojedyncze dawały ciekawy materiał do badania swoistej historiozofń Moje rozmowy miały na celu ukazanie zawartości ramfedi zasad iei organizowania Zanotowane możliwie najwierniej re^^acie S w L ł a m z o p l s a m r Z ^ J ^ o n ^ a ^ o ^ hls7orvkow i : o o r ^ ^ S a i n i d o ^ ^ t ó 7 ^ ^ c h \ l ^ ó r ^ ^ Ma,ac: naT uwadze^ fakt że n7e m o ^ ^ ^ Z J ^ ^ m S ^ ^ T i ^ k ^ \ ^ ob7ektvwna ' iedvn e o d n i e S a dta weTs]i w y d S prezentowanej przez moich rozmówców. Różnice pomiędzy nimi pozwoliły na odkrycie transformacji - konsekwentnie stosowanych przekształceń - prze­ mieniających wersję „profesjonalną" w intersubiektywną — narolską wersję przeszłości. Zasady i cel owych transformacji stanowią podstawowe wnioski orzekające o charakterystycznym dla badanej przeze mnie grupy mieszkańców Narola sposobie myślenia o przeszłości. Badania w Narolu prowadziłam ^^^CjX%5?t chodLc? z w y j a z d ó w u c z e s t n i c z y l a m w o b - W moich rozmowach z mieszkańcami Narola można wyróżnić wiele wątków splecionych ze sobą. a mimo to stanowiących odrębne całości. Porządkując je według następstwa w czasie były to opowieści o założeniu miasta dotyczące genezy nazwy Narol; objaśnienia innych nazw topograficznych w okolicy; dzieje pałacu w Narolu i jego właścicieli; relacje dotyczące udziału mieszkań- �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW NAROLA 173 ców w powstaniu styczniowym, I wojnie światowej, wojnie 1920 r. i I I wojnie. Opowieści o okresie okupacji nawiązywały do problemu kontaktów pol­ sko-żydowskich, a wspomnienia z czasów partyzanckich dotyczyły zmiany przyjaznych kontaktów z mieszkającą na tych ziemiach ludnością ukraińską w krwawy konflikt. Przebiegająca w pobliżu Narola granica między zaborami była również tematem wielu opowieści. Z tego bogatego materiału wybrałam do tego szkicu dwa wątki: legendarną historię założenia Narola oraz dzieje pałacu i jego właścicieli widziane oczyma mieszkańców miasteczka Wojennym opowieściom zamierzam poświęcić osobny tekst. HI. OPOWIEŚCI O POWSTANIU MIASTA Narolska tradycja historyczna różni się znacznie od wersji udokumen­ towanej. Jest wersją legendarną, skonstruowaną i przekazywaną nie po to, by przedstawić minioną rzeczywistość w sposób najwierniejszy prawdzie his­ torycznej, lecz po to, by nieść zamierzone przez zbiorowego, anonimowego twórcę przesłanie - przesłanie niecałkowicie uświadamiane przez kolejnych odbiorców tradycji, przekazywane z tą samą, częściowo tylko uświadamianą, intencją. Konstrukcja opowieści uwydatnia jej przesłanie, które realizuje się w świecie rozstrzygnięć moralnych Czyny postawy i wydarzenia są jedynie nośnikami wartości Pamięć zbiorowa wyselekcjonowała tylko te fakty które były istotne dla w y r a ż e n i owego przesłania Zapomniane zostały przede wszystkim te elementy które najtrudniej zachować w ustnym przekazie międzypokoleniowym (daty i nazwiska) a także te które zacierały sens opowieści Nikt prawie z moich rozmówców nie umiał określić kiedy powstał Florianów. Datę zastępowano określeniami „bardzo dawno" lub 500 czy 100 lat temu n r z v r 7 v m 1 i r v h v rei używano 'na określenie wszelkie! dalekiej orzesz określenia dokładniejsze- To by o bardzo dawnedeszcze orzea Chmielnickim" Sw n o r i a r ^ i datę założenia osady. (Sytuacja znaczni?zmieniła się po jubileuszu 400-lecia powstania Florianowa. W rozmowach prowadzonych później najczęściej spotykałam wypowiedzi: „Narol liczy sobie 400 lat, "teraz były obchody, ale dawniej nazywał się Florianów".) Jak można wnioskować, dokładne zapamię­ tanie daty powstania miasta nie było istotne, dla legendy wystarczyło okreś­ lenie umieszczające zdarzenie w czasie najdawniejszym, w mitycznym „illud tempus". Dużą trwałością w pamięci wyróżniały się informacje będące objaśnieniami nazw ważnych punktów krajobrazu, „dzielnic" miasta, czy też opowieści 0 przeszłości charakterystycznych budynków. Pytania dotyczące elementów krajobrazu dostarczały zwykle więcej informacji niż pytania o poszczególne zdarzenia. Wersja najdawniejszych dziejów miasta, którą tu przedstawiam, jest odtworzona na podstawie tak właśnie prowadzonych rozmów. Charakteryzuje się ona niewielką liczbą zapamiętanych faktów i wyraźnym wysuwaniem na plan pierwszy zdarzeń istotnych dla legendy, przedstawianych obszernie 1 z zaangażowaniem emocjonalnym. Całość ma charakter niezwykle syntetycz­ nej opowieści: „Narol dawniej nazywał się Florianów"; „rynek tego miasta był tam, gdzie dziś jest Rynkowe" (nazwa „dzielnicy" dzisiejszego Narola); �I 74 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN „Bardzo dawno, jeszcze przed Chmielnickim, miasto było otoczone przez lasy i jeziora. Na górce stał gród obronny", „tam gdzie dziś jest remiza, to był zamek i nie nazywało się to wtedy Narol, tylko Florianów". Jak widać z wybranych fragmentów relacji, pamięć zbiorowa przeniosła jedynie nazwę dawnego miasta, informację o położeniu i krótkie wzmianki o jego obronnym i handlowym charakterze. Jak można sądzić, były one wystarczające, by podkreślić ważny dla legendarnej wersji fakt dawnej potęgi miasta - jego siły militarnej i gospodarczego znaczenia. Przypuszczenie to potwierdza wypowiedź: „Florianów to był ważny targ i ze Lwowa tu przyjeżdżali na jarmarki i tam wzajem jeździli". W żadnej wypowiedzi nie było wzmianki o administracyjno-prawnych okolicznościach powstania miasta ani 0 sprawczej roli, jaką odegrał Florian Łaszcz. Prawdopodobnie nie tylko łatwość, z jaką gubią się w przekazie międzypokoleniowym tego rodzaju informacje, była przyczyną powszechnej niepamięci. Sądzę, że była ona wynikiem tendencji podkreślania samodzielności dawnego miasta, jego niezale­ żności od wszelkiej władzy czy to królewskiej, czy to właściciela dóbr. „To były ziemie miasta, mieszczanie wolni byli, tu żadnej władzy nie było" - taką odpowiedź uzyskałam na pytanie na jakiej ziemi lokowano Florianów Zapamiętane strzępy przeszłości łączy wspólna intencja uwydatnienia miejskiej tradycji Florianowa Wszystkie te skąpe informacje wydają się przekazywane tylko po to by podtrzymać pamięć o handlowym i militarnym znaczeniu osady a co' najistotniejsze po jej prawdziwie miejskim charakterze Owe mieszczańskie korzenie mieszkańców Narola-miasta są powodem ichdumy 1 przyczyną wielu burzliwych dyskusji z sąsiadami. Według narolskiej tradycji ważniejszy od powstania i trwania Florianowa był jego upadek, który miał charakter jednorazowej, totalnej zagłady: „Tatarzy wszystko ze szczętem spalili, a całą ludność w niewolę wzięli", ewentualnie: „Miasto Kozacy spalili, a ziemię zaorali" lub „Florianów został spalony przez Szwedów i pobudował się na nowo na roli, dlatego teraz nazywa się Narol", „Chmielnicki zdobył miasto, potem oddał je Tatarom, Tatarzy spalili miasto, a całą ludność wyrżnęli". W tej wersji nie ma mowy o powolnym ubożeniu, stopniowej, naznaczonej wieloma najazdami degradacji miasta. Jego upadek ma charakter kataklizmu — taki opis nasuwa porównanie do mitów kreacyj­ nych występujących w tradycyjnych mitologiach Tworzenie siedziby ludzkiej tak aby zapewnić jej pomyślność tak aby zaistniała nie tylko w wymiarze materialnym wymagało pewnych określonych okoliczności przede wszystkim powinno być dokonywane ex nihllo W wypadku legendy narolskiej absolutny charakter zagłady jest jak sądzę konieczny do spełnienia mitycznego wymogu budowy od początku z niczego- Florianów sie spalił i na zaoranym pogorzelisku zbudowano Narol" Cios miastu został zadany jednorazowo, stąd, o ile w opowieściach występują zarówno Tatarzy, Szwedzi jak i Kozacy! w jednostkowej wypowiedzi pojawia się zawsze tylko jeden najeźdźca, dowol­ nie (jak się zdaje) zapamiętany spośród trzech możliwych. Taka wersja wydarzeń przeczy etapowości procesu degradacji miasta i podkreśla natych¬ miastowy charakter zagłady. W opisach katastrofy Florianowa podkreślane jest okrucieństwo najeźdź­ ców i ogromne straty wśród obrońców: „Tatarzy napadli i całą ludność w pień �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW NAROLA 175 wyrżnęli"; rzeka oddzielającą Lipsko i Narol nazywa się Krwawa [w nie­ których wersjach Krwawica - A. M ] , bo po odejściu Tatarów czerwona była od krwi wymordowanych ludzi". Te dramatyczne opisy mają, jak sądzę, podkreślić ofiarny charakter wydarzeń. W opowieściach o powstaniu nowego miasta ten wątek pełni rolę „ofiary zakładzinowej" - ofiary spełnianej przy budowaniu nowej siedziby w celu zapewnienia temu miejscu przychylności bóstwa, losu, fortuny - różnie nazywanych sił transcendentalnych oddziałują­ cych na życie ludzkie. W niektórych wypowiedziach miejsce, gdzie istniało zniszczone miasto, zostaje zalane przez wody okolicznych stawów, wskutek otwarcia śluz przez młynarza - zdrajcę. Wątek ten przywodzi na myśl mity o potopie. Nowa siedziba ludzka zostaje wyłoniona po obeschnięciu wód, na oczyszczonej ziemi buduje się od początku. Aby jednak w takich warunkach mogło powstać nowe miasto, dawna tradycja miejska musi zostać przeniesiona i w opowieści narolskiej podobnie jak w mitologiach tradycyjnych, pojawiają sie postaci wybrańców którzy zagładę przetrwali uratowanych z potopu"- Z tego spalonego przez Szwedów miasta dwóch ludzi zostało: jednego nazwali Mulak, bo sie w mule chował tvm co P O zalaniu miasta woda został a drueieeo to iuż nie pamiętam" Według innej wersji teren po spaleniu miasta nie został zalany ale zaorany- Żona Nieledewskiego która wyjechała do Żółkwi wracając zastała zaorany teren miasta i trzech młodych chłopców którzy ocaleliNowośwSto - bo nowy Świat - nowe miasto trzeba 'było zbudować! Wolańczyka - bo na Woli [sąsiednia wieś - A. M . ] go spotkała, i Skibickiego, bo zastała tylko skiby zaoranej ziemi w miejscu Florianowa". Jakkolwiek taka wersja wydarzeń jest sprzeczna z zapisami historycznymi, nazwiska w niej występujące są w Narolu popularne i należą do najstarszych. Jaka jest ich „prawdziwa" etymologia, trudno dociec i nie jest to z punktu widzenia tego szkicu konieczne. W legendzie spełniają one rolę dowodu, podobnie jak nazwa miasta - Narol. Odwołując się do struktur mitycznych można zauważyć, że jest to typowy element konstrukcji mitów - pointonowanie całej opowieści przez powiązanie zdarzeń z najdawniejszych, mitycznych czasów z elementami rzeczywistości teraźniejszej, który pełni funkcie dowodu prawdziwości całego mitu czy legendy. Jeżeli wydarzenia onego czasu" zmierzają do objaśnienia obecnie używanej nazwy miasta czy leż współcześnie używanych przez część mieszkańców nazwisk (poz^ Narolem rzadko spotykanych) o czym każdy może się przekonać - jest to dowodem prawdziwości legendy. IV. D Z I E J E PAŁACU I J E G O MIESZKAŃCÓW Tematem, który najbardziej angażował moich rozmówców, był wątek dziejów związany z pałacem narolskim i losami jego właścicieli. Mówiono 0 tym chętnie i bez strachu, z jakim opowiadano o okresie I I wojny 1 powojennym, bez zakłopotania, jakie towarzyszyło rozmowom o losach narolskich Żydów. Mówiono tak, jak opowiada się plotki i sądząc z tego, że do rozmowy chętnie włączyli się wszyscy domownicy, temat ten był poruszany nie tylko w obecności etnografa. Przedmiotem zainteresowania był pałac wraz z otoczeniem, fascynujący swoją innością, odległy, choć przestrzennie bliski, żyjący własnym, całkowicie �I 76 ANNA MALEWSKA-SZALYGIN odmiennym życiem. Nie mniej intrygujące były dla moich rozmówców losy właścicieli rezydencji, twórców i uczestników owej innej rzeczywistości. Jak głosi inskrypcja umieszczona nad wejściem, pałac narolski został wzniesiony w 1776 r. dla Feliksa Antoniego hrabiego Łosia. Zbudowany w stylu klasycystycznym, w manierze palladiańskiej, położony na wzgórzu, otoczony był rozległym parkiem w stylu angielskim Zdaniem historyka sztuki - J. Rossa (1953) - jest on wyjątkowo pięknym przykładem polskiej magnackiej rezydencji późnobarokowej Główny budynek pałacu wraz z dwiema oficynami i łączącymi je arkadami ma kształt podkowy - znaku herbowego Łosiów Od frontu rozciągał się przed nim wspaniały klomb brama z dwiema kordegardami a dalej aleja lipowa biegnąca do Narola Jej fragment jest zachowany do'dziś Według XIX-wiecznych opisów wyposażenie pałacu było niezwyle bogate komponowa ne z d S smakiem i znajomością rzeczy Prócz pięknych mebli Łosiowie zlaor^^d^k^kd^L^UTO^kK^ i bogatą bibliotekę zawiera^ ^ ^ c h d Z k ^ ^ ^ ^ o ^ T owmwKę zawe Począwszy od 1863 r. pałac nawiedzały liczne klęski: w czasie powstania styczniowego mieścił się tu szpital powstańczy, wtedy też został spalony przez wojska austriackie; w okresie I wojny światowej znów służył za szpital, tym razem dla austriackiego Czerwonego Krzyża. Oba epizody szpitalne, pożar, a także grabieże - jakich dokonywało wojsko - zubożyły znacznie rezydencję, a w szczególności zbiory malarstwa i bibliotekę. W 1939 r. pałac po opuszczeniu go przez ostatnią właścicielkę został ograbiony doszczętnie. W czasie wojny mieścił się w nim posterunek niemieckiej straży granicznej W 1945 r., podczas wyzwalania tych ziem przez Armię Czerwoną i Ludowe Wojsko Polskie pałac został spalony Po wojnie nie zabezpieczony popadł w ruinę W 1986 r stan budynku był tragiczny Środkowa część pozbawiona okien z przeciekającymi S a m i dachu bytrcałkowicie zawilgocona Na piętro prowadziły cementowe schodTm^ programem^konserwacji resztek Sbytku W ^któ^T^^^^hZ S S ^ y c h ś S S można odnaleŁ resztki malo^ się w oficynie została wykorzystana jako piwiarnia, co znacznie przyspieszyło dewastację budynków i ich otoczenia. Obecny właściciel pałacu - miejscowy PGR, który po wojnie przejął majątek - ma rozpocząć remont budynku. Powojenny stan pałacu wywołuje wśród mieszkańców oburzenie, które, poza nielicznymi wyjątkami, nie jest jednak motorem jakichkolwiek starań. Większość mieszkańców tłumaczy taką postawę nieuchronnością upadku rezydencji, której epoka już się skończyła. Scenerię opowieści o losach rodziny właścicieli stanowi pałac z okresu swojej świetności. Tragiczny pożar w 1945 r. należy, zdaniem moich rozmówców, do wojennych losów okolicy i w tej opowieści jest pomijany. Ramy czasowe tej baśni-plotki" to lata 1864 - kiedy pałac przechodzi na własność książąt Puzynów i rok 1939 - kiedy zostaje aresztowana jego ostatnia właścicielka. Najstarsi z moich rozmówców jeszcze pamiętali Juliana księcia Puzynę jednakże większość opowiadań rozgrywa sie w czasie kiedy dziedziczką majątku była jego córka Jadwiga po mężu hrabina Korytowska - nazywana w miasteczku Hrabina Julian ks Puzyna utrzymywał bliskie k o n t a k t \ mieszkańcami N a r o k czym zyskał sobie ponuLno^i sympatię Dobre imie S i e c k i ™ Jego^cóTka przeown^e - d b a ł a o ^ ^ " 7 ^ 1 ^ m i ę d z y miastem i pałacem �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW NAROLA 177 Służba pałacowa mieszkała w specjalnych zabudowaniach na terenie rezyden­ cji. Ludzie ze wsi, najmujący się do pracy, nie mieli wstępu do parku, a tym bardziej do pałacu. Według relacji pokojówki Hrabiny nikt z miasta prócz księdza nie był do pałacu zapraszany. Wizyty Hrabiny w miasteczku ograniczały się do wyjazdów do kościoła i odwiedzin w założonej przez nią ochronce dla dzieci. Nawet z zarządcą dóbr Hrabina rozmawiała przez telefon, co według relacji jej bratanka miało służyć podtrzymaniu dystansu. Zapewne nie tylko owe zabiegi ale również przez wieki utrwalone poczucie zupełnie różnej rzeczywistoś­ ci w jakiej żyli mieszkańcy miasta i dwora ukształtowało wyobrażenie o życiu rezydencji Pałac, jak każda przestrzeń zastrzeżona, był dla ludzi z Narola miejscem tajemniczym: wielokrotnie opowiadano mi o ogromnych lochach, biegnących pod parkiem i sięgających aż do Tomaszowa Lubelskiego. Powszechne są opowieści o niezwykłym bogactwie i przepychu wystroju pałacu, o doskonałym utrzymaniu parku i klombów: „Pałac był bardzo piękny i bardzo zadbany. Były oranżerie, cieplarnie i różarnie. Do obsługi było dwóch lokai, lokajczyk, pokojówki, ogrodnik, furmani, kierowca. Hrabina dwa samochody miała; chevroleta i forda prócz tego powozy i karetę" (Ojciec informatora był fornalem w majątku) Według innych relacji przed pałacem rozciągał się wspaniały klomb aleje parku zdobiły posągi wnętrza budynku zapełniały drogie meble wiele było porcelany sreber'luster i obrazów w złotych ramach Wyobrażenia o wystroju rezydenci budowano na podstawie nielicznych informacji odpowiednio przez mówiącego przekształconych nałożonych na zbiorowe pojecie piękna i bogact­ wa Rozerabieme pałacowego dobytku me pozostało bez wpływu na te wvobrażenia. Przekonanie o sielskim życiu mieszkańców rezydencji było nie do pogodzenia z możliwością zaistnienia jakichkolwiek kataklizmów, które by ich doświadczyły. Toteż w relacjach moich rozmówców, o ile miasto poddawane było nieustannym ciosom losu, pałac zawsze zostawał oszczędzony — o pożarze w czasie I wojny mówią: „Cale miasto się spaliło, tylko pałac został, a w czasie nadejścia frontu Hrabina nie była tvkana". Nikt z mieszkańców nie wiedział 0 jakichkolwiek zniszczeniach pałacu w okresie powstania, a tym bardziej 1 wojny światowej. Nikt nie mówił o istniejących tam szpitalach i pożarach niszczących zbiory. Według miejscowej relacji, pałac trwał nieprzerwanie w świe­ tności. Sądzę, że opowieści o przepychu i nowoczesności urządzenia rezydencji służyły zaspokojeniu tęsknoty mieszkańców miasteczka do lepszego życia, do barwniejszej rzeczywistości. Były rodzajem „snów Kopciuszka", pełniły rolę „serialu dla kucharek", który zawsze rozgrywa się we wspaniałych wnętrzach, będących wcieleniem marzeń o bogactwie. Podobnie jak w serialach, tak i w narolskich opowieściach pyszne wnętrza i romantyczny park zapełniały postaci których losy pilnie śledzono i komentowano Oczywiście, w tym wypadku również liczba informacji przenikających z pałacu do miasteczka była znikoma toteż pole dla fantazji opowiadających było ogromne Własną wizję życia właścicieli rezydencji moi rozmówcy budują według zasad klasycznego dramatu- każda z postaci uosabia tylko jedną cechę tzn jest wyłącznie dobra lub zła Akcja polega na konfrontacji owego dobra" i zła" i kończy sie finałem w którym dobro" zostaje nagrodzone pVzv czym"cechy postaci uznane ik pozyiywnelub^^ wartoś12 - Etnografia Polska t 34 , . 1 2 �178 ANNA MAUiWSKA-SZAŁYGIN ci charakterystycznej dla tej grupy. I tak, według moich rozmówców: „Hrabina była starą, nieprzyjemną kobietą, wymagającą i niedobrą dla służby", aczkolwiek ,porządek w gospodarstwie miała wzorowy, nie to co teraz": „skąpa była"; Jhuda, wysoka, czarno ubrana, niedobra - chrustu w lesie nie dała zbierać ani iaeód ani grzybów"- bvła stara nie bvła dobra bvła dewotka i fanatyczka". Opis'ten jest całkowicie sprzeczny ze wspomnieniami dwóch osób blisko 7 Hrabina zwiazanvch do iakich udało mi sie dotrzeć Jei osobista Dokoiówka oDOwiadała o sweii nani dla mnie była bardzo dobrTbvla skromna wwiezieniu r^radTLckim - A M 1 nrzedśmiercią b v ł a l Ł r d z o X \ e ^ l T S I ^ i d o HrSShv^, nryvw^Ha n«^Sc ^ r ^ ^ U i ^ v ^ ^ ^ ^ S hvł dohrv c V w S ™S S n żelrieH vś £miła w ł ó ^ L e S S n n , , fnlw^rk J sweterki na zimę zrobiła. Na święta rozdawa a dzieciom rogaliki Bratanek hr Korytowskiej wspominając swoje wakacje spędzone przed wojną w Narolu opisywał Hrabmę jako osobę niezwykle prawą i gospodarną podkreślał ze gospodarując samodzielnie ogromnym majątkiem (powyżej 500 ha) była chwalo­ na przez wojewodę lwowskiego za wzorowy porządek stosowanie nowoczes­ nych maszyn i technik uprawy. Była także osobą wrażliwą na ludzką niedolę, założyła i wyposażała ochronkę dla dzieci narolskich. Co roku, w okresie świąt organizowała akcję dobroczynną. Tych cech moi rozmówcy zdają się nie dostrzegać czy też nie doceniać. Negatywnej postaci Hrabiny przeciwstawiają postać hrabiego Korytowskiego, który cieszył się ich sympatią. Mówili o nim: „To był wesoły, dobry człowiek. Hojny, każdemu dawał, jak miał, chociaż dużo przegrywał w karty". Pozytywnej opinii i nastawienia mieszkańców nie zmienia fakt, że „miał we Lwowie kochankę, żonę polskiego oficera, i to ten oficer zastrzelił Korytowskiego". Ocena czynów obu postaci zawarta w narolskich opowieściach jest dobrym materiałem do badań na temat postaw i wartości uważanych przez grupę za pozytywne ale w żadnym przypadku nie może służyć za materiał do sądów o rzeczywistych cechach i zachowaniach bohaterów opowieści. Nie można iei traktować iako Drawdv historvcznei Zastrzeżenie to iest szczeeólnie ważne gdy DO wysłuchaniu plotek dotyczących życia mieszkańców pałacu w których iak w klasycznej balladzie dziadowskiej iest i kochanka i morderstwo z zazdrości przejdziemy do finału owego dramatu" zbudowanego ze strzępów i n t o a c j i przy dużym udziale wyobraźni ' Aby ową pointę zrozumieć, trzeba poszerzyć galerię postaci o nowe osoby: sąsiada Hrabiny - barona Wattmana - właściciela dóbr w Rudzie Różanieckiej i dziedziczkę niedalekiej Łukawicy - panią Dzierżyńską. „Baron był świetnym gospodarzem, sam wszystkiego doglądał, ale u barona w lasach ludzie strasznie kradli, a u Hrabiny nie kradli. Jego chłopi tak go cenili, że go chcieli wójtem obrać. Jak wybuchła wojna [ I I światowa - A. M . ] , to do Austrii wyjechał, bo tam się urodził, a pałac dla wariatów dali" (W pałacu w Rudzie Różanieckiei który nie został w czasie woinv zniszczony iest obecnie szpital dla nerwowo chorych) Dziedziczka Łukawicy - pani Dzierżyńską - przed wojną cały majątek rozdała chłopom tak że po wojnie nic jei nie rozparcelowali bo i po prawdzie nie było co) Ona samrwyiechała do Częstochowy i umarła dopiero ze starości". Pałacowy „dramat z morałem" ma tu swój finał. Według moich rozmówców low hrabinv Korvrowskiei hvłv bardzie! tragiczne' Jak wybuchła wojna, to Hrabina do Lwowa uciekła i zabrała ze sobą cztery wozy �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW NAROLA 179 rzeczy, ale Ruscy ją złapali i zabili [ . . . ] ona żałowała ludziom chrustu z lasu"; „Wyjechała z Narola zaraz na początku wojny, do Lwowa miał j ą zawieźć szofer, ale powiedział, że nie pojedzie, jak swojej rodziny nie weźmie. Hrabina się nie zgodziła z nim jechać, bo się dumą uniosła, i pojechała furmanką do Lwowa. Chciała jechać do Rumunii, ale nie zdążyła, bo ją Rosjanie po drodze zabili". W ten sposób „dobro" zostaje nagrodzone, „zło" kończy tragicznie. W jakim stopniu cała konstrukcja jest dowolna i nie licząca się z rzeczywis­ tymi okolicznościami wydarzeń, wyraźnie wskazuje zestawienie tych wypowie­ dzi z relacją pokojowej Hrabiny, która była z nią w czasie owych wypadków i tak je opisywała: „O unoszeniu się dumą mowy nie było. Uciekałyśmy przed Niemcami, chciałyśmy przez Zaleszczyki przejść do Rumunii, ale nie zdążyłyśmy, zostałyśmy aresztowane przez żołnierzy radzieckich. Hrabina przyznała się do swego pochodzenia i została uwięziona, jej kuzynka podała się za nauczycielkę - »człowieka pracy« i ją razem ze mną zwolniono. Starałam się Pani pomóc, paczki słałam, chodziłam do różnych urzędów dowiedzieć się, gdzie ją przewieziono. Tu w Narolu jest jedna pani, co z Hrabiną w więzieniu siedziała, mówiła, że była dzielna [...] i innym jeszcze pomagała, ale żadna z nas nie wie, jaki był koniec Hrabiny. Ja tak sobie marzę, ze może z tej Rosji z armią Andersa wyszła i dopiero w Egipcie umarła. Kto wie". Sądzę, że opowieści o życiu mieszkańców pałacu spełniały nie tylko, choć przede wszystkim, funkcję 'rozrywki, oderwania się od szarości i codzienności, lecz były również formą poglądowego wykładu na temat postaw moralnych, tego, co uważano za dobre i społecznie pożądane. Dlatego też, zapewne, opowieść skonstruowana jest tak, aby możliwie najjaskrawiej uwydatnić zawarty w niej przekaz moralny. V. PODSUMOWANIE Szkic ten jest omówieniem dwóch wątków narolskiej tradycji historycznej: legendy o powstaniu miasta oraz opowieści o losach położonego w bliskim sąsiedztwie Narola pałacu i jego właścicieli. Pierwszy z wątków zajmuje pewien określony chronologicznie przedział i realizuje się w wymiarze diachronicznym, a wydarzenia mają ściśle określone miejsce w czasie i przestrzeni; w przypadku drugiego wątku uwydatniony jest iego aspekt pozaczasowy, iego akcja może rozgrywać się zawsze i wszędzie jakkolwiek umieszczenie jej w przeszłości wzmacnia efekt dystansu rzeczywistości „pałacowej" i miejskiej. Obie opowieści łączy ten sam sposób konstruowania fabuły, polegający na położeniu nacisku na wartości moralne i sprowadzenie przedstawianych zdarzeń do roli ich nośników. Taką wartością ponadczasową jest miejska tradycja, przekonanie o niezwykłym, wybranym charakterze miejsca i prze­ strzeni, gdzie wzniesiono miasto, i tym usprawiedliwiona duma ze swego pochodzenia i ze swej przeszłości. Tak ujęta przeszłość jest więc objaśnieniem teraźniejszości. Stan obecny według wersji legendarnej stał się nieuchronnym skutkiem zdarzeń minionych. Przeszłość nie stanowi zbioru faktów nieznaczacych i przemiiaiacvch każdy z nich ma swoie mieisce w całości składa się natiią i w niej trwa, a przez to trwa również w teraźniejszości którejobecny kształt był tworzony już w czasach legendarnych Przepływ czasu jest więc kontynuacją kumulac a zatrzymującą nie tyle poszczególneWydarzeńa ile ich sens - ich znaczenie dla rzeczywistości legendarnej. Znaczenie to konstytuuje się w świecie wartości, �180 ANNA MALHWSKA-SZAŁYGJN Wątek opowieści o losach mieszkańców pałacu narolskiego to opowieść pełniąca funkcję baśni, skomponowana tak, by ukazać i przekazać system wartości grupy. Mówi o tym, co dobre i piękne, a także o tym, co złe i niepożądane w rozumieniu społeczności. Prezentuje postawy oceniane pozy­ tywnie i negatywnie. Czas jest tu w zasadzie nieistotny, przeszłość umacnia jedynie baśniowy charakter zdarzeń, niemniej realia czasoprzestrzenne są ulotne, trwałym elementem jest przesłanie moralne opowieści Tym, co charakterystyczne dla opowieści o przeszłości, jakie zebrałam w Narolu, jest przetworzenie minionej rzeczywistości w baśń lub legendę zawierającą wiele elementów typowych dla konstrukcji mitów, a przede wszystkim sprowadzającą wszelkie zdarzenia do zawartych w nich wartości i traktowanie ich tak, jakby były jedynie zapisami przekazów moralnych. LITERATURA A s s o r o d o b r a j N. 1963 „Historia żywa" - świadomość historyczna. Symptomy i propozycje badawcze, „Studia Socjologiczne", nr 2, s. 5-47. B y s t r o ń J. S. 1925 Historia w pieśni ludu polskiego. Warszawa. D o b r o w o l s k i K. 1959 Chłopska kultura tradycyjna. „Etnografia Polska", t. 1, s. 19-25. E l i a d e M. 1970 Sacrum, mit, historia, Warszawa. K l o s k a G. 1979 Świadomość historyczna i jej badanie, ,.Lud", t. 63, s. 113-140. Ross J. 1953 Paloc w Narolu, „Biuletyn Historii Sztuki", nr 2. Skibicki E. 1935 Z dziejów Narolszczyzny, „Kuryjcr Literacko-Naukowy", R. XII, nr 7, dodatek do nr 49 „Ilustrowanego Kuryjera Codziennego", z dn. 18 II 1935 r. T o m i c k i R. 1973 Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej, „Etnografia Polska", t. 17. z. 2, s. 41-58. Anna Malewska-Szałygin HISTORIC CONSCIOUSNESS O F T H E INHABITANTS O F N A R O L Summary The present paper summarizes the researches carried out in 1983-1986 in Narol, a small town in the southern part of the Roztocze region (district of Przemyśl). The researches concerned historic consciousness of its inhabitants understood as „set of notions, ideas, opinions, concerning events from the past, characteristic of an human individual, and influencing his verbal and extraverbal behaviours'*. The collected materia! showed a large capacity of the historic consciousness of the inhabitants of Narol, comprising many topics, as Polish-Jewish relationships, participance at the struggle for independence regaining before 1918, partisan activity during the 2nd World War, and similar ones. In the paper two threads are presented: legends about the town foundation and a fabulous story about the owners of the Narol palace. As the analysis of the collected expressions has proved, the intersubjective, mythical version of events concerning the town foundation is constructed a way which allows to distinguish the most important attributes of a legend: pride' on the ancient civic j ! j 5 �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW NAROLA 181 tradition of the present settlement, its importance and richness of hence. The „Narol" version comprises many elements characteristic for stories about building of human residence, occurring in traditional mythologies. There appears the motif of total destruction, „deluge*\ creating of a new settlement ex nihilo on the soil purified by the „deluge". There appear persons who overlived the cataclysm and became continuators of the tradition. The other thread are vicissitudes of the owners of the classicist residence built in Narol in the 19th century. The stories concern events, the heroes of which are the last heirs of the palace and of the whole good before the 2nd World War. The construction of this collective relation corresponds in its character with a drama based on a classic rule of struggle between good and evil, ending with a moral. The real owners of the palace become representatives of only one feature, they are either exclusively „good" or exclusively „bad'\ whereby these opinions are the intersubjective ones in the Narol community, and they rather reflect its value system than are an objective judgement about real people. In both threads a comparison of relations collected in Narol with documented version of the past allowed the Author to state, that both visions differ considerably. In the ..Narol" stories, logic and consequently carried out transformations are visible, whose purpose is to switch all the events to the moral contents they comprise. The facts become carriers of values the stories are constructed of. The story of both threads is in result realized in the world of values, and moral conclusions are what human memory has preserved and transmitted between generations, they are what the Narol historic tradition is created of. Translated by Barbara Kocowska 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7dfd40262ba01d6779a5c0150c1d4c4f.pdf 51fc69430bb17f57d27632c6e51b3225 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:404 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:365 Title A name given to the resource Budownictwo ludowe na obszarze Kurpiowskiej Puszczy Zielonej / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.260-267 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pokropek, Marian Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIAN POKROPEK BUDOWNICTWO LUDOWE NA OBSZARZE KURPIOWSKIEJ PUSZCZY ZIELONEJ od połowy X I X w i e k u do c h w i l i obecnej W dotychczasowej l i t e r a t u r z e utrwalił się t e r m i n „budownictwo k u r ­ p i o w s k i e " . T e r m i n t e n sugeruje n a m , że na obszarze kurpiowszczyzny występuje jeden charakterystyczny t y p b u d o w n i c t w a , przejawiający się w rozplanowaniu, k o n s t r u k c j i , w materiale, zdobnictwie i t p . , i że t y p ten różni się w zasadniczym zrębie od b u d o w n i c t w a sąsiednich regionów. Przy t a k i m u j m o w a n i u zagadnienia popełniamy d w a błędy: 1) na bada­ n y m terenie r o z p a t r u j e m y t y l k o f o r m y b u d o w n i c t w a uznane za t y p o w e , pomijając cały zespół f o r m o d m i e n n y c h ; 2) w y b r a n y charakterystyczny j e d e n t y p budynków r o z p a t r u j e m y na z góry wyznaczonym terenie bez zwrócenia u w a g i na fakt, że taka sama f o r m a może występować również w dużym nasileniu poza n i m . W celu uniknięcia podobnych sformułowań w t y t u l e pracy celowo rozgraniczam d w a pcfjęcia, j a k i m i są b u d o w n i c t w o ludowe oraz obszar Zielonej Puszczy K u r p i o w s k i e j . W pracy tej n i e rozpatruję „budownictwa k u r p i o w s k i e g o " , lecz b u d o w n i c t w o ltSdowe z t e ­ r e n u Zielonej Puszczy K u r p i o w s k i e j . Chcąc przedstawić możliwie wszechstronnie d r o g i r o z w o j u ludowego b u d o w n i c t w a na t y m terenie, przyjmuję j a k o dolną granicę czasową koniec pierwszego półwiecza X I X w. Górna cezura czasowa p o k r y w a się z okresem współczesnym. To ograniczenie czasowe podyktowane zostało c h a r a k t e r e m zebranych przeze mnie źródeł. Są t o : a) źródła rękopiśmien­ ne oraz zawarte w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , b) zachowane w terenie za­ b y t k i architektoniczne, c) wiadomości źródłowe uzyskane w oparciu o zachowaną w terenie tradycję ustną. Przegląd l i t e r a t u r y poświęconej l u d o w e m u b u d o w n i c t w u t y c h terenów należy rozpocząć od scharaktery- ' zowania X V I I - w i e c z n e j w z m i a n k i ks. Ł. Kościeszy-Załuskiego \ b y n a ­ stępnie przejść do omówienia prac późniejszych, z X I X i X X w . 1 I. B a r a n o w s k i , 1911, s. 278—279. iii Najstarszy opis Puszczy Kurpiowskiej, „Ziemia", R. 2: �BUDOWNICTWO LUDOWE NA KURPIOWSZCZYZNIE ^61 Materiał pisany i ikonograficzny do b u d o w n i c t w a ludowego zebrany w X I X w i e k u jest mało różnorodny zarówno pod względem tematów, j a k i sposobu opracowania. Przede w s z y s t k i m opisywano chatę. Opisy są często identyczne, ponieważ każdy następny badacz bezkrytycznie w y ­ korzystywał wiadomości swych poprzedników. Na pewno na sposobie opisu u niektórych badaczy zaciążyła jedna z pierwszych prac porusza­ jąca temat b u d o w n i c t w a , praca Gawareckiego . Podobne wiadomości po­ daje później W ó j c i c k i i C z a j e w s k i . I n n i badacze, tego okresu, j a k m . i n . Połujański', Grochowski«, P o l , K o l b e r g , Brykczyński», M a l i n o w s k i , w swych pracach o K u r p i a c h również wzmiankują o chatach k u r p i o w ­ skich. Duże znaczenie na ukształtowanie się wyobrażenia i wiedzy o b u ­ d o w n i c t w i e k u r p i o w s k i m wywarł niewątpliwie r y s u n e k z n a t u r y chaty k u r p i o w s k i e j , w y k o n a n y przez Wojciecha G e r s o n a . Bardziej dokładnie i z większą samodzielnością o b u d o w n i c t w i e pisze A d a m Z a k r z e w s k i , który j a k o pierwszy uważa, pod wpływem pracy o chacie polskiej Jana Karłowicza , że chata k u r p i o w s k a odpowiada w s z y s t k i m cechem chaty polskiej. Tę samą myśl k o n t y n u u j e A d a m Chętnik.' W licznych pracach, a szczególnie w pracy Chata kurpiowska, daje opis wyglądu p i e r w o t n y c h siedzib k u r p i o w s k i c h , d a w n y c h i dzisiejszych chat, budulca i sposobu budowy, zdobnictwa i t p . Pod względem ilości zebranych materiałów Chętnik przewyższa wszystkich swych poprzedników, daje dużą ilość rysunków, fotografii, w opisie zestawia wiele n o w y c h szczegółów. Celem pracy jest m . i n . stwierdzenie, że chata k u r p i o w s k a jest formą rodzimą, 2 3 4 7 8 , H 11 12 l:J W. H . G a w a r e c k i , Kurpiami zwanych, Wiadomość o Puszczy Myszynieckiej i jej mieszkańcach „Pamiętnik H i s t o r y c z n y Płocki", t. 2: 1830, s. 56—76. s K . W. W ó j c i c k i , K u r p i e Gocie, [w:] Zarysy 4 W. Kurpie, Bibliograficzno-Archeologiczny",' Czajewski, „Przegląd domowe, t. 3, W a r s z a w a 1842. t. 1: 1881, s. 561—567. • A. P o ł u j a ń s k i , byte, Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym od­ W a r s z a w a 1859. 0 W. Grochowski, Kurpie, „Tygodnik Ilustrowany", S e r . 2, t. 6: 1870, s. 40—42. 7 W. P o l , Puszczaki Mazowsza, [w:] Obrazy z życia i natury, S e r . 2, K r a k ó w 1869, s. 237—273. s O. Kolberg, Mazowsze. Obraz etnograficzny, t. 4: M a z o w s z e Stare, Kra­ ków 1888. "A. Brykczyński ks., Wycieczka na Kurpie, „Biesiada L i t e r a c k a " , t. 33: 1892 n r 6, s. 75; n r 7, s. 103; n r 8, s. 116—117. "» M. s Malinowski, Z Puszczy Myszynieckiej, „Zorza", R. 37: 1902 n r 3, 50—53. 11 R y s u n e k ten zamieszczony jest w „Tygodniku 1881, s. 176, w związku z artykułem 12 A. Zakrzewski, Z puszczy Ilustrowanym", S e r . 2, t. 12: Czajewskiego. Zielonej. Materiały do etnografii polskiej, „Wisła", t. 1: 1887; s. 80—111, 143—158; t. 2: 18'88, s. 589—603. 13 J. Karłowicz, Chata polska, „Pamiętnik Fizjograficzny", t. 4: 1884. �2g2 MARIAN P O K R O P E K tzn. powstałą na t y c h terenach, dawną, jedyną i nieskażoną, posiadającą cechy, które nie znane są gdzie indziej . I n n y charakter ma praca F r a n ­ ciszka Piaścika . Zagadnienia, które autor porusza w swej pracy, wiążą się z rozplanowaniem w s i w nawiązaniu do sprawy ustrojów g r u n t o w y c h , co bezpośrednio wpłynęło na układ zagród oraz na rozplanowanie domu mieszkalnego i zabudowań gospodarskich wewnątrz nich. Praca posiada bogaty materiał i l u s t r a c y j n y . Szerokie podsumowanie dziewiętnasto­ wiecznego stanu badań dał również Z y g m u n t Gloger . Opracowując zagadnienie ludowego b u d o w n i c t w a starałem się zgro­ madzić większą ilość materiałów, niż u c z y n i l i to dotychczasowi badacze. Dążyłem do uzupełnienia dotychczasowego stanu wiedzy poprzez gro­ madzenie n o w y c h faktów, w y k r y w a n i e n o w y c h problemów i i c h uzasa­ dnienie. N o w e materiały etnograficzne gromadziłem przede w s z y s t k i m na drodze badań terenowych, które przeprowadziłem w pow. ostrołęckim, przasnyskim i kolneńskim , ogółem w 36 wsiach, w okresie około 30 d n i w latach 1955 i 1956 Celem badań było zdobycie materiałów do trzech podstawowych zagadnień z dziedziny b u d o w n i c t w a ludowego: 14 1S w 11 1. P l a n y zagród i wzajemny i c h układ we w s i , a więc pośrednio plany całej w s i z próbą uchwycenia zachodzących w czasie przemian oraz czynników wpływających na te przemiany; 2. Przebadanie poszczególnych zabudowań w zagrodzie, zarówno d o m u mieszkalnego, j a k i zabudowań gospodarskich, z p u n k t u widzenia i c h układu przestrzennego i f u n k c j i gospodarczej oraz zachodzących w t y m zakresie zmian w czasie i zróżnicowań w obrębie w s i związanych z j e j strukturą klasową i zawodową; 3. Przebadanie t e c h n i k i b u d o w y oraz związanej z nią organizacji pracy i rzemiosła. Te t r z y podstawowe zagadnienia zakreśliły r a m y tematyczne szcze­ gółowego kwestionariusza, opracowanego w celu ułatwienia i meto" pie, A . C h ę t n i k , Chata Województwo [w:] Kraków Zielonej Puszczy, zabytki, Kurpiowska, na pograniczu 1915; t e n ż e , Chata Warszawa przeszłość, 1924; t e n ż e , Puszcza gospodarczo-kulturalne Z kurpiowska, białostockie, Białystok Warszawa kurpiowska, 1929; t e n ż e , 1913; t e n ż e , kurpiowsko-mazurskim, Kur­ Warunki Łomża 1927; t e n ż e , „Ziemia", R. 5: 1914—1919, s. 3—11 i i n . 15 F . P i a ś c i k, Osadnictwo 16 Z. G l o g e r , w Puszczy Budownictwo drzewne Kurpiowskiej, i wyroby Warszawa z drzewa w 1939. dawnej Polsce, W a r s z a w a 1907. 17 P o w . P r z a s n y s z : W y s z e l , Budnę Sowięta, B a r a n o w o , łęka: O l s z e w k a , G l e b a , D u r l a s y , D y l e w o , Swidwiborek, I Łączki. Kąt, Białusny L a s e k , Z d u n e k , W a c h , Kadzidło, S z k w a , Płoszyce, D ą b r ó w k a , Jazgarka, Wolkowe, K r y s i a k i . Charubin, Oborczyska. Pow. O s t r o ­ Kierzek, Zawady, Czarnia, Brzozowy Pupkowizna, P o w . K o l n o : Dębniki, Zbójna, T a r t a k , L i p n i k i , Łyse, Cieloszka, Turośl, Leman, Popiołki, Dudy Puszczańskie, �BUDOWNICTWO LUDOWE NA KURPIOWSZCZYZNIE 263 dycznego przeprowadzenia badań terenowych. Podczas prowadzenia ba­ dań terenowych stosowałem obserwację bezpośrednią, w y w i a d i n d y ­ w i d u a l n y i zbiorowy. Zgromadziłem bogaty materiał i l u s t r a c y j n y . W y ­ zyskuję również materiały terenowe zebrane w czasie Międzyuczelnia­ n y c h Obozów Etnograficznych w Ostrołęce . Na badanym terenie występuje k i l k a różnych typów zagród. Starałem się określić ich przypuszczalny czas powstania, c z y n n i k i , które na to wpłynęły, powszechność występowania, terenowe rozprzestrzenienie oraz związek z ogólnym planem w s i . Przy wyodrębnianiu typów zagród nie ograniczyłem się do analizy formalnej polegającej na k l a s y f i k a c j i p l a ­ nów pod względem kształtu geometrycznego, ale uwzględniłem również m o m e n t y społeczno-gospodarcze i osadnicze. Wyodrębniłem t r z y zasadni­ cze najczęstsze t y p y siedlisk. Do pierwszego t y p u zaliczyłem siedliska o n i e r e g u l a r n y m układzie zabudowań, wynikającym z ogólnego nieregu­ larnego układu w s i (wieś Turośl, Oborczyska i in.). Wszystkie zagrody o kształcie wydłużonego prostokąta, skupione blisko siebie i tworzące zwartą regularną wieś, zaliczyłem do drugiego t y p u zagród. Ze względu na pewne różnice wynikające z odmiennych warunków historycznoosadniczych w ramach tego t y p u wydzieliłem t r z y mniejsze g r u p y od18 18 A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kurpiowszczyźnie 1952—1954, uniwersyteckiego „Kwartalnik Międzyuczelniane Studium Historii Obozy Kultury Historii Kultury Materialnej", Etnograficzne Materialnej w na latach t. 3: 1955 z. 1, s. 224—236. �264 MARIAN P O K R O P E K R y c . 2. L e m a n , pow. K o l n o . S i e d l i s k o Antoniego Kulisa Fot. M. Pokropek powiadające t r z e m różnym rodzajom w s i . Do pierwszej zaliczyłem wsie o zwartej zabudowie z zachowanym szachownicowym układem pól (wieś Dębniki). D o d r u g i e j włączyłem wsie o obustronnej zabudowie i o r e ­ g u l a r n y m układzie pól (wieś Wolkowe). Trzecią grupę stanowią wsie powstałe w końcu X I X w. w w y n i k u przeprowadzonych komasacji na zasadzie t z w . włók pasowych (wieś Dąbrówka, Szkwa). Trzeci t y p zagród reprezentują wszystkie zagrody pojedyncze, , samotnicze, powstałe na przestrzeni od końca X I X i w początkach X X w. w w y n i k u przeprowa­ dzonych komasacji gruntów na zasadzie tzw. włók krzyżowych (wsie Wach, Popiołki, P u p k o w i z n a i in.). Niezależnie od omówionych po­ przednio trzech typów zagród występują jeszcze, m n i e j już częste, s i e d l i ­ ska z j e d n y m d o m e m m i e s z k a l n y m i d w o m a zespołami budynków gospo­ darczych, t j . zagrody d w u r o d z i n n e (wieś Oborczyska, Brzozowy Kąt, Leman). Również rozplanowanie wewnętrzne d o m u mieszkalnego, zwanego izbą, chałupą, domem, na terenie b a d a n y m jest w obecnej c h w i l i dość zróżnicowane. Do najstarszych f o r m zaliczam d o m o r o z p l a n o w a n i u w e ­ wnętrznym na sień, dużą jedną izbę z zapieckiem i d w i e m a małymi k o ­ m o r a m i (dom z r. 1805 w Baranowie, t a k i sam w Białusnym L a s k u , z r. 1864). Również do starszych f o r m , dziś już całkowicie zanikających, należą d o m y t z w . dwójki oraz d o m y jednoizbowe z w y d z i e l o n y m i izdeb­ k a m i (wieś Brzozowy Kąt). Najbardziej rozpowszechniona, a zarazem bardzo zróżnicowana jest f o r m a d o m u o podziale czwórdzielnym, uznawana w dotychczasowej l i t e ­ raturze j a k o f o r m a t y p o w o k u r p i o w s k a . Wydzielić t u należy d o m y : a) o podziale wewnętrznym na sień, komorę, izbę i alkierz (forma t y p o w a dla X I X w., dziś już całkowicie zanikająca); b) o podziale wewnętrznym na sień, alkierz, dużą izbę i małą izbę; c) d o m y posiadające sień, komorę, 1 �BUDOWNICTWO LUDOWE NA KURPIOWSZCZY2NIE 265 dużą i małą izbę (kuchnię). D w i e ostatnie f o r m y domów są obecnie n a j ­ bardziej rozpowszechnione na terenie Puszczy K u r p i o w s k i e j . Po p i e r w ­ szej w o j n i e światowej rozpowszechniał się t y p d o m u o trójdzielnym po­ dziale. F o r m a ta jest w y n i k i e m połączenia k o m o r y l u b małej izby z a l ­ kierzem, dzięki czemu powstaje długa izba. W ostatnich latach szczegól­ nie staje się powszechny t y p domu małomiasteczkowego z podziałem na t r z y pokoje, kuchnię i sień. W y n i k i badań t e r e n o w y c h wraz z porównaniem i c h z literaturą prócz t y p o l o g i i i czasu występowania poszczególnych f o r m dały przybliżone zestawienia ilościowe występujących typów oraz i c h rozprzestrzenienie w terenie. Badania terenowe dały także wyjaśnienie p r z y c z y n występo­ wania różnych typów. Uchwycono m . i n . rolę czynnika ekonomicznok u l t u r a l n e g o , odbicie s t r u k t u r y społeczno-zawodowej. Zaobserwowałem ścisłe powiązanie rozplanowania domów z systemem ogrzewania oraz f o r m y użytkowania poszczególnych pomieszczeń. Z chwilą w p r o w a d z e ­ nia pod koniec ubiegłego w i e k u t z w . k u c h n i angielskich zmienił się sy­ stem ogrzewania, a także i rozplanowania domów. Z k o m o r y znikają w i e l k i e k o m i n y , a na i c h miejsce budują d r u g i e palenisko, przeznacza­ jąc pomieszczenie na małą izbę. Przeobrażenia w r o z p l a n o w a n i u w e ­ wnętrznym d o m u wpłynęły na zmienność k o n s t r u k c j i niektórych ele­ mentów w b u d o w n i c t w i e . N p . całkowicie zanikają t z w . tramy, t j . b e l k i podtrzymujące sufit w dużej izbie. W porównaniu z p l a n a m i domów mieszkalnych wszystkie inne pozo­ stałe zabudowania w siedlisku charakteryzują się bardzo p r o s t y m ukła­ d e m p o z i o m y m i wykazują dużą między sobą zgodność. Wszystkie zabu­ dowania gospodarskie podzieliłem na d w i e zasadnicze g r u p y : w p i e r w ­ szej omówiłem pomieszczenia dla zwierząt: stajnie, c h l e w y i t p . , do d r u ­ giej g r u p y budynków gospodarskich zaliczyłem pomieszczenia do przecho­ w y w a n i a narzędzi i płodów r o l n y c h , j a k stodoły, spichlerze, szopy i t p . Jeśli chodzi o zabudowania gospodarskie, l i t e r a t u r a nie daje dokład­ n y c h i wyczerpujących opracowań, ponieważ p u n k t e m zainteresowań wszystkich poprzednich badaczy była prawie wyłącznie chata. Z a k r z e w ­ ski opisuje t y l k o plan stodoły, zaś Chętnik w y m i e n i a ogólnie zabudowa­ nia gospodarskie występujące w siedlisku. Na uwagę zasługuje nie p u ­ b l i k o w a n a praca M . Piłatówny, dotycząca b u d o w n i c t w a gospodarczego w s i Łyse, w y k o n a n a w Zakładzie E t n o g r a f i i U . W. w 1955 r. Badania t e ­ renowe miały przynieść nowe i pełne opisy d l a z i l u s t r o w a n i a tego p r o ­ b l e m u . W y n i k i e m badań jest zaobserwowanie występowania współza­ leżności między ilością i jakością budynków w zagrodzie z w a r u n k a m i ekonomiczno-społecznymi oraz zaobserwowanie zmienności f o r m k o n ­ s t r u k c j i i rozplanowania, a nawet zmienności f u n k c j i poszczególnych budynków gospodarczych. Np. występowanie spichrzy, tzw. świronkóio, �2(j(J MARIAN POKROPEK jest w y r a z e m zamożności gospodarstwa. Na obszarze K u r p i o w s k i e j P u ­ szczy Zielonej, charakteryzującym się złym g a t u n k i e m ziemi i słabą kulturą rolną, świronki nie stały się powszechnym i przez wszystkich używanym b u d y n k i e m w gospodarstwie. Obecnie spichlerze spotyka się we wsiach D y l e w o , Wolkowe, L i p n i k i , c z y l i w t y c h wsiach, które od dawna były bardziej zamożne. W gospodarstwach mniej zamożnych za spichrz służyła komora, sień l u b poddasze. Okres wzmożonej h o d o w l i (koniec u b . w i e k u ) miał swoje odbicie w większej ilości t z w . chliwów, pomieszczeń dla inwentarza. W zabudowaniach gospodarskich najbar­ dziej t y p o w y m przykładem zmienności i przystosowania do nowych* potrzeb są stodoły. Na b a d a n y m terenie występują równolegle d w a t y p y stodół: zrębowe, określane przez informatorów j a k o stare, będące w za­ n i k u , i łątkowe, stawiane powszechnie dopiero po pierwszej wojnie świa­ t o w e j . W y p i e r a n i e stodół zrębowych przez stodoły łątkowe tłumaczy się koniecznością zwiększenia objętości stodoły, b r a k i e m odpowiedniej ilości i jakości drzewa, oszczędnością tego surowca, zwiększeniem u p r a ­ w y zbóż; spowodowane jest także zmianą systemu u p r a w y i wprowadze­ n i e m n o w y c h narzędzi. P o d s t a w o w y m materiałem b u d o w l a n y m na t y m terenie do okresu międzywojennego p r a w i e wyłącznie było drzewo. Możność łatwego zdo­ bycia drzewa i jego powszechne zastosowanie, dochodzące do r o z r z u t n o ­ ści, było jedną z cech. na którą powoływali się dotychczasowi badacze piszący o b u d o w n i c t w i e k u r p i o w s k i m . Badania terenowe wykazały, że na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu l a t w b u d o w n i c t w i e k u r p i o w ­ s k i m zaznacza się oszczędność budulca wywołana zniszczeniami w o j e n ­ n y m i , w y t r z e b i e n i e m lasów i b r a k i e m odpowiedniego budulca oraz ogra­ niczeniem eksploatacji lasów przez państwo. D o w o d e m tego jest m . i n . wprowadzenie k o n s t r u k c j i łątkowej zamiast zrębowej w stodołach i w do­ mach mieszkalnych i zastępowanie drzewa n o w y m materiałem b u d o w l a ­ n y m , j a k i m jest cegła. 11 fi " Proces urbanizacji wsi k u r p i o w s k i e j , szczególnie niektórych w s i pa­ r a f i a l n y c h — a więc w s i dużych, bogatszych, leżących przy drogach łą­ czących większe miasta - - zaznaczył się wyraźnie po drugiej w o j n i e światowej. C z y n n i k a m i sprzyjającymi zachodzącym zmianom jest. zarów­ no postępujący proces kapitalizacji, związany z rozwijającą się gospo­ darką rolną i przemysłem, j a k i możność w y k o r z y s t a n i a miejscowego m a ­ teriału. W w i e l u wsiach znajdują się duże pokłady g l i n y . Już w . X V I I I i X I X w. w y k o r z y s t y w a n o ją do w y r o b u cegieł przy budowie miejsco­ w y c h kościołów. Nieliczne cegielnie we wsiach Dębniki, L i p n i k i , Dą­ b r o w a i i n n y c h także w okresie międzywojennym i w pierwszych l a ­ tach po d r u g i e j w o j n i e światowej produkowały cegłę na miejscowe po­ trzeby. I n n y m źródłem zdobycia nowego materiału budowlanego bezpo- �BUDOWNICTWO LUDOWE NA K U R P I O W S Z C Z YŻNIE 267 średnio po d r u g i e j w o j n i e stały się M a z u r y . Wraz z w p r o w a d z e n i e m cegły do b u d o w y domów i budynków gospodarskich rozpowszechnia się pokrycie dachu dachówką, przede w s z y s t k i m cementową, produkowaną na m i e j s c u . Przeważającym jednak materiałem do pokrycia dachów jest w dalszym ciągu słoma. W t r a d y c j i zachowały się w z m i a n k i o uży­ w a n i u w b u d o w n i c t w i e r u d y żelaznej (darniowej) i cegły suszonej na słońcu, t z w . kotów, w y k o n a n y c h z g l i n y i słomy. Za cechę charakterystyczną tego obszaru (podobnie j a k duża ilość d r e w n a i jego łatwość zdobycia) uważa się również częste występowanie zawodów rzemieślniczych, związanych z obróbką d r z e w a . . Powszechne były zawody d r w a l a , tracza, cieśli i stolarza. Badania terenowe p o t w i e r ­ dziły, uaktualniły i niejednokrotnie uzupełniły bogate pod t y m wzglę­ dem dane A. Chętnika, a jednocześnie zwróciły uwagę na rzemieślników wędrownych (strycharze, tracze pruscy) i osiedlających się t u p r z y b y ­ szów z i n n y c h terenów (stolarze żydowscy) oraz na i c h rolę w powstawa­ n i u i kształtowaniu się n o w y c h elementów w b u d o w n i c t w i e w i e j s k i m . Zaobserwowano również oddziaływanie rzemieślników k u r p i o w s k i c h na tereny sąsiednie, o bardziej rozwiniętej k u l t u r z e r o l n e j , m . i n . na teren tzw. szlachty zagrodowej. 1 9 Zebrane materiały terenowe zawierają ponadto sporo n o w y c h d a ­ n y c h dotyczących technicznej strony budowy, p r z y g o t o w y w a n i a budulca, postępu w zakresie używanych narzędzi pracy, j a k również różnych r o ­ dzajów k o n s t r u k c j i poszczególnych części b u d y n k u , użytych elementów zdobniczych, wreszcie także zwyczajów związanych z budową. I w t y m zakresie starano się uchwycić różnice zachodzące w czasie, gospodarcze podłoże zmian oraz społeczny aspekt t y c h zagadnień. I{| t \ i 19 N o t a t k a o Spółce B u d o w l a n e j z a m i e s z c z o n a w gazecie K ' czański", R . 1: 1919 nr 1—2, s. 15—16. \ \ I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5988e4afec1701844559058c1f3962b6.pdf 5026ce186aeb9800bf0030b5c3f6025d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:400 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:361 Title A name given to the resource Chłopska gospodarka rolna Puszczy Zielonej (od uwłaszczenia do chwili obecnej) / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2,s.232-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfelbejn, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZOFIA SZYFELBEJN CHŁOPSKA GOSPODARKA R O L N A TERENU od uwłaszczenia do c h w i l i | i PUSZCZY ZIELONEJ obecnej Prace badawcze nad r o l n i c t w e m k u r p i o w s k i m zostały podjęte w 1955 r . P r z e d m i o t e m t y c h badań jest chłopska gospodarka r o l n a w okresie pouwłaszczeniowym. Zawężenie się wyłącznie do spraw gospodarki chłop­ skiej jest możliwe ze względu na b r a k występowania na b a d a n y m t e ­ renie rozwiniętej gospodarki folwarcznej. T e r e n objęty badaniami t o t z w . K u r p i o w s k a Puszcza Zielona z uwzględnieniem terenów pogranicznych. To ostatnie w y n i k a z konieczności uchwycenia przestrzennego układu cech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o . Praca obejmuje okres od uwłaszczenia do c h w i l i obecnej. Celem pracy jest określenie miejsca, j a k i e r o l n i c t w o k u r p i o w s k i e zajmuje w stosunku do pozostałych zajęć gospodarczych, i wykazanie, do jakiego stopnia chłopska gospodar­ ka r o l n a na K u r p i a c h uzależniona jest o d warunków l o k a l n y c h , w j a ­ kiej mierze wiąże się z r o z w o j e m gospodarki r o l n e j na całym terenie k r a j u i z prawidłowościami tego r o z w o j u . Dotychczasowe badania tere­ nowe n i e dały jeszcze podstawy do wnioskowania, czy rozwój r o l n i c ­ t w a k u r p i o w s k i e g o przebiega zgodnie z r o z w o j e m r o l n i c t w a w całym k r a j u . N i e zakończono również badań n a d u c h w y c e n i e m specyfiki k u l t u r y rolnej w s i k u r p i o w s k i e j . B r a k jest ostatecznej odpowiedzi na pytanie, czy r o l n i c t w o (i w j a k i m okresie) było podstawą u t r z y m a n i a chłopa k u r p i o w ­ skiego, j a k i był stosunek r o l n i c t w a do zajęć pobocznych, w j a k i m stopniu podnosił się poziom r o l n i c t w a , w miarę j a k zbliżamy się do współczes­ ności, j e d n y m słowem, j a k a była baza m a t e r i a l n a leżąca u podstaw roz­ w o j u l u d o w e j k u l t u r y w s i k u r p i o w s k i e j . Jak na razie, można j e d y n i e stwierdzić, że na terenie K u r p i o w s z c z y z n y w zakresie r o l n i c t w a wystę­ puje t e n sam zestaw elementów k u l t u r o w y c h co i na terenach sąsiednich, a różnice, j a k i e się t u zaznaczają, są j e d y n i e różnicami występowania w czasie poszczególnych wytworów k u l t u r y . �CHŁOPSKA G O S P O D A R K A Poszukiwania terenowe ROLNA i 233 ' ' i ' archiwalne Prace nad realizacją p l a n u naukowo-badawczego t w a k u r p i o w s k i e g o można podzielić na t r z y etapy: dotyczącego r o l n i c ­ 1. Badania sondażowe w k i l k u n a s t u w y b r a n y c h w s i a c h (przebadano 17 w s i w okresie 1955—1957 r.). I c h celem było uchwycenie przestrzen­ nego układu poszczególnych elementów k u l t u r o w y c h związanych z r o l ­ n i c t w e m i w y t y c z e n i e w ogólnych choćby zarysach cech wspólnych d l a gospodarki r o l n e j całej K u r p i o w s z c z y z n y oraz t y c h elementów k u l t u r o ­ w y c h , których układy dzielą t e r e n Kurpiów na mniejsze r e j o n y gospo­ darcze. W j e d n y m i d r u g i m w y p a d k u obok układu przestrzennego za równoważny uznano układ chronologiczny. 1 2 2. Badania stacjonarne w w y b r a n y c h trzech wsiach, r e p r e z e n t a t y w nyjch d l a 3 rejonów gospodarczych K u r p i o w s z c z y z n y , a t o w celu po­ głębienia p r o b l e m a t y k i badawczej od strony historycznej, dla w y d o b y ­ cia cech t y p o w y c h dla r o z w o j u r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o w okresie ostat­ n i c h 100 l a t . 3 3. Badania sondażowe na terenach otaczających Puszczę Zieloną (Pod­ lasie, Puszcza Biała, pogranicze mazurskie, pogranicze ciechanowskoprzasnyskie), a to celem bliższego sprecyzowania pojęcia odrębności k u l ­ t u r o w e j r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o w stosunku do r o l n i c t w a terenów są­ siednich. 4. Poszukiwania źródłowe w b i b l i o t e k a c h i a r c h i w a c h celem uzy­ skania materiału porównawczego z i n n y c h terenów oraz w celu w e r y f i ­ k a c j i materiału etnograficznego przy pomocy innego t y p u materiału. P r z y w y k o r z y s t y w a n i u archiwaliów i różnego t y p u p u b l i k a c j i zwrócono 1 a) P r z y doborze b a d a n y c h w s i s t a r a n o się brać pod uwagę następujące dawność stwienia dowej. osiedlenia społecznego, W i jego c h a r a k t e r , b) d) zachowania w s i , c) stopień elementów tradycyjnej o s t a t e c z n y m z e s t a w i e uwzględniano w s i e o c h a r a k t e r z e np. D y l e w o — W a c h (osadnictwo równomiernie n a całym 2 stopień wielkość P o d uwagę b r a n o z w a r t e — rozproszone). Badane czynniki: jej rozwar­ kultury lu­ przeciwstawnym, wsie układają się terenie. elementy tradycyjnej (socha dwupolicowa, cepy) i nowo­ czesnej ( k i e r a t y , w i a l n i e , działalność kółek r o l n i c z y c h ) chłopskiej k u l t u r y r o l n e j . 3 Podział K u r p i o w s z c z y z n y n a 3 r e j o n y gospodarcze stawie badań sondażowych i próbnego a) z a n i k u sochy, b) c z a s u w p r o w a d z e n i a wystarczalności g o s p o d a r s t w a , kiem. Istnienie wymienionych hipoteza i robocza. poprawki, bliżej Obecnie zarysował się już n a niektórych zagadnień, pługa, c) z m i a n y f u n k c j i cepów, d) e) r o d z a j u 3 centrów należałoby określające zmapowania związków między g o s p o d a r s t w e m zostało wnieść charakter w przyjęte w tej s p r a w i e gospodarki rolnej dalszej dalsze na pod­ jak: samo­ a ryn­ pracy jako uzupełnienia każdym z tych obszarów. i �ZOFIA 234 SZYFELBEJN uwagę nie n a samą stronę faktograficzną, ale również na koncepcje ekonomiczno-historyczne, określające stosunek r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o do r o l n i c t w a i n n y c h terenów i i n n y c h zajęć gospodarczych, pozarolniczych*. Ocena 4'i źródeł i opracowań źródłowych Kapitałem zakładowym do badań nad r o l n i c t w e m k u r p i o w s k i m stały się materiały zebrane przez uczestników Międzyuczelnianych Obozów Etnograficznych organizowanych w Ostrołęce w latach 1952, 1953, 1954 dla studentów uniwersyteckiego S t u d i u m H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j . Zastąpiły one z powodzeniem badania sondażowe i w n i o s k i płynące z n i c h stały się podstawą do opracowania w r o k u 1955 przez Zakład E t n o g r a f i i I H K M P A N w Warszawie szczegółowego p l a n u pracy badaw­ czej nad r o l n i c t w e m k u r p i o w s k i m . Było t o t y m bardziej możliwe, że do dyspozycji Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N zostały oddane materiały l u b w n i o s k i z prac t e r e n o w y c h instruktorów-etnografów, rekrutujących się z pracowników u n i w e r s y t e c k i c h k a t e d r e t n o g r a f i i w K r a k o w i e , Poznaniu, Wrocławiu i Warszawie. Pozostałe materiały terenowe uzyskano w czasie badań sondażowych i stacjonarnych Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N w Warszawie w latach 1955—1957. Uwaga badaczy koncentrowała się na i n w e n t a r y z a c j i zabyt­ ków w terenie, ustalaniu f u n k c j i , jaką pełnił d a n y element k u l t u r o w y w terenie, i oceny jego postępowości w stosunku do elementów współwystępujących i poprzedzających jego wystąpienia. Materiały terenowe dały podstawy do rozpoczęcia prac syntetyzujących nad zagadnieniem narzędzi i t e c h n i k r o l n i c z y c h , roślin u p r a w n y c h oraz niektórych za­ gadnień z zakresu u s t r o j u gruntowego i podziału pracy w r o l n i c t w i e . Materiały rękopiśmienne i p u b l i k o w a n e można podzielić na k i l k a g r u p . Do pierwszej należałoby zaliczyć źródła, opracowania źródłowe i literaturę zawierającą materiały do t e c h n i k i h i s t o r i i i c h na terenie K u r p i o w s z c z y z n y . G r u p a ta jest bardzo nieliczna. Najbardziej w y c z e r p u ­ jącą pozycję stanowi praca Chętnika Warunki gospodarczo-kulturalne na pograniczu kurpiowsko-mazurskim (Łomża 1927) oraz praca K . Potkańskiego, zamieszczona w t. 1 jego Pism pośmiertnych. I n n e prace za­ wierają dane do tego stopnia fragmentaryczne i n i e dające się bliżej zlokalizować pod względem przestrzennym, że nie mogą stanowić p o d ­ stawy do szczegółowych rozważań i mogą pełnić rolę j e d y n i e m a t e r i a ­ łów pomocniczych. D o t a k i c h prac można zaliczyć pracę A . Połujańskiego Wędrówka po guberni augustowskiej (1859). 4 M a m t u n a myśli koncepcję szkoły m a r y m o n c k i e j ( O c z a p o w s k i ) , ryczne SGGW, Z. G l o g e r a •f ekonomiczno-rolniczy cykl Biblioteki Puławskiej, $ prace histo­ koncepcje oraz pomysły z a m i e s z c z a n e w d z i e n n i k a c h g o s p o d a r c z y c h po 1900 r. f, �CHŁOPSKA G O S P O D A R K A ROLNA 235 Do d r u g i e j g r u p y można b y zaliczyć prace zawierające dane do z a ­ gadnień u s t r o j u rolnego i próbujące ustawić problematykę r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o w o p a r c i u o analizę ekonomiczną l u b historyczną. Wejdą t u prace ekonomistów i historyków, i to zarówno te, których celem było­ b y prześledzenie genezy r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o i dróg jego r o z w o j u , j a k i wskazanie po wyczerpującej analizie jego perspektyw. Między i n n y m i artykuł Olszewskiego, c y t o w a n y za „Gazetą Rolniczą" przez O. K o l b e r g a (Mazowsze. Obraz etnograficzny, t. 5, Kraków 1890). Do g r u p y trzeciej wchodzą prace o charakterze ogólnym, bez względu na to, czy reprezentują one fachową literaturę agrotechniczną, j a k Ocza­ powskiego Gospodarstwo wiejskie, czy też historyczno-ekonomiczną, j a k Grabskiego Materiały w sprawie włościańskiej i i n . Materiały a r c h i w a l n e , głównie z X I X w., podają niewiele danych odnośnie do samego r o l n i c t w a . W zestawieniu l i t e r a t u r y w y n i k a , że jest ona ilościowo i jakościowo nierównomierna w stosunku d o poszczególnych zagadnień oraz w sto­ sunku do poszczególnych okresów czasowych, w j a k i c h występuje. Prace nad oceną t e j l i t e r a t u r y są w t o k u . Wykaz badanych zagadnień Materiały terenowe i z l i t e r a t u r y stworzyły podstawy do opracowania następujących zagadnień: 1. N a t u r a l n e podłoże r o l n i c t w a kurpiowskiego, zawierające analizę zalesienia, nawodnienia i rodzajów gleby; 2. W y b r a n e zagadnienia z u s t r o j u gruntowego, obejmujące wspólne i i n d y w i d u a l n e posiadanie gruntów, układy pól w stosunku do gospo­ d a r s t w i wiejskie zwyczajowe p r a wo spadkowe w zakresie własności ziemi i i n w e n t a r z a ; 3. Opisy narzędzi r o l n i c z y c h w i c h aspekcie technologicznym, f u n k ­ c j o n a l n y m , społecznym i h i s t o r y c z n y m w powiązaniu z roślinami u p r a w ­ n y m i , systemami u p r a w y . Z powyższymi s p r a w a m i łączy się pełen opis wszystkich prac r o l n y c h d o k o n y w a n y c h w ciągu r o k u . Osobne zagadnienia stanowią: a) bilans roczny prac r o l n y c h w obrę­ bie jednego gospodarstwa, z uwzględnieniem oceny społecznej i rzeczy­ wistej poszczególnych typów prac oraz podziału pracy w rodzinie; b) w y ­ kaz i n w e s t y c j i r o l n y c h w obrębie jednego gospodarstwa i w y k a z w y d a j ­ ności gospodarstwa rolnego w r a z z próbą oceny stopnia towarowości gospodarki chłopskiej na K u r p i a c h . Osobny p r o b l e m stanowi p r o d u k c j a narzędzi r o l n i c z y c h i społeczno-gospodarcze s k u t k i zmian zachodzących w narzędziach. A n a l i z a powyższych tematów pozwala na opracowanie wniosków w •/?kresie periodyzacji i rejonizacji r o l n i c t w a kurpiowskiego. �ZOFIA 236 Próby SZYFELBEJN rekonstrukcji rozwoju rolnictwa- kurpiowskiego Dotychczas zebrane materiały terenowe n i e stanowią podstawy do w y s u w a n i a wniosków dotyczących genezy r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o . N i e ­ wiele w t y m zakresie wnosi l i t e r a t u r a p r z e d m i o t u i a r c h i w a l i a , m i m o że sprawa rolniczego osadnictwa Puszczy K u r p i o w s k i e j była p r z e d m i o t e m szczegółowych rozważań w i e l u uczonych. Na podkreślenie zasługuje t u szczególnie praca K. Potkańskiego Puszcza Kurpiowska, W zakresie wniosków genetycznych nie wyszliśmy poza sformułowania L. K r z y w i c ­ kiego. W y n i k i dotychczasowych badań wskazują wyraźnie, że w w i e k u X I X proces r u g o w a n i a zajęć leśnych z i c h u p r z y w i l e j o w a n e g o s t a n o w i ­ ska (jeżeli rzeczywiście takie zajmowały w X V I I I w.) został już osta­ tecznie zakończony. Od m o m e n t u włączenia K u r p i o w s z c z y z n y pod pano­ wanie p r u s k i e , t z n . 1795 r., w gospodarce tego t e r e n u zaznaczyły się-wy­ raźnie elementy gospodarki k a p i t a l i s t y c z n e j . Wystąpiły one zwłaszcza w zakresie gospodarki lasem, co ze swojej s t r o n y n i e mogło pozostać bez wpływu na gospodarkę rolną. M i m o ograniczenia w y k o r z y s t y w a n i a l a ­ su, a zwłaszcza jego karczowania pod uprawę, j a k i e zastosował rząd p r u ­ ski, a p o t e m r o s y j s k i w stosunku do chłopów k u r p i o w s k i c h , areał z i e m i rolnej zwiększał się systematycznie. Stosowano system ekstensywnej gospodarki w r o l n i c t w i e , zagospodarowując p u s t k i , z c z y m wiązał się sy­ stem opłat stosowanych przez rząd r o s y j s k i . Okres w p r o w a d z a n i a elementów gospodarki kapitalistycznej (głównie w zakresie gospodarki leśnej) na t e r e n K u r p i o w s z c z y z n y t r w a o d o k . 1800 do 1835 r. R o k 1835 przynosi z m i a n y w t y m stanie rzeczy poprzez w y d a n i e „ukazu", który zwiększył istniejącą na K u r p i a c h pańszczyznę o 3 d n i . Posunięcie t o pozostaje w związku z n o w o u t w o r z o n y m i majo­ r a t a m i na obszarze królewszczyzn. Powoduje t o w obrębie gospodarki chłopskiej zmniejszenie liczby roboczodniówek i uekstensywnienie gospo­ d a r k i rolnej bez powiększania areału ziemi u p r a w n e j . Zmniejszenie ilości łąk powoduje zmniejszenie r o l i h o d o w l i w gospodarce Kurpiów. Podstawą i c h u t r z y m a n i a pozostaje r o l n i c t w o , zajęcia w lesie, p r y m i t y w n e zbie­ r a c t w o i kłusownictwo łowieckie. Obciąża i c h pańszczyzna, opłaty dzier­ żawne, gwałty i tłoki różnego rodzaju. Rozwarstwienie ludności zwięk­ sza się. Jedną z p r z y c z y n tego jest fakt, że liczba ludności w t y m czasie zwiększa się d w u k r o t n i e , podczas g d y areał ziemi pozostaje t e n sam. W e ­ dług X I X wiecznych zestawów liczba luźników (ludności bezrolnei) orzekracza na K u r p i a c h 2 0 % | Pod koniec X I X w . zaznacza się ożywienie w zajęciach leśnych. N a ; f 1 ł ' �R y c . 1. D y l e w o , pow. Ostrołęka. Przepiórka Fot. A. Kutrzeba-Pojnarowa stępuje powrót do stanu sprzed 1838 r o k u — zwiększenie areału łąk i i n ­ tensyfikacja h o d o w l i (w celach handlowych), a w k o n s e k w e n c j i i r o l n i c ­ twa. T r u d n o jest twierdzić z całą pewnością, b y r o k 1864 wywołał zasadni­ czą zmianę w r o l n i c t w i e k u r p i o w s k i m . N i e m n i e j j e d n a k między i n n y m i dzięki t e m u otwierają się przed chłopem k u r p i o w s k i m nowe możliwości, zwłaszcza w dziedzinie zajęć pozarolniczych, co już s t a n o w i postęp w o ­ bec regresu w p o p r z e d n i m okresie. Rezultaty gospodarczo-prawnych konsekwencji uwłaszczenia ukazują się dopiero w latach dziewięćdziesiątych. Do tego czasu nie m a zasadni­ czych, n a t y c h m i a s t o w y c h zmian w rodzajach u p r a w (podstawowym p r z e d m i o t e m u p r a w y pozostaje ziemniak, ponadto żyto, proso, g r y k a ) , narzędziach (socha dwupolicowa, brona laskowa, cepy, sierp, stępa noż­ na), systemach u p r a w y (trójpolówka zbiorowa i i n d y w i d u a l n a ) , a t y l k o częściowe w dziedzinie u s t r o j u rolnego. Te ostatnie spowodowane były częściowo t y m , że regulacja po 1864 r . nie objęła łąk i lasów. Zwiększenie możliwości w dziedzinie zajęć d o d a t k o w y c h p o z a r o l n i ­ czych i w h a n d l u w w i e l u wypadkach odciąga uwagę gospodarzy od p r a ­ cy w r o l n i c t w i e . Dniówka robocza w t y m okresie kształtuje się ok. 15 k o ­ piejek, a podatek g r u n t o w y 40 kopiejek od m o r g i . Może to tłumaczyć �23g ZOFIA SZYFELBEJN w p e w n y m stopniu fakt, że ok. 30°/o gruntów jest pozostawionych w t y m czasie odłogiem. f' i Określenie d a t y końcowej okresu po 1864 r. jest sprawą niezmiernie trudną, gdyż d a t y ustalone d l a poszczególnych w s i różnią się między sobą 0 10—15 l a t (nip. D y l e w o i Czarnia). W każdym w y p a d k u po r . 1890 stają się widoczne r e z u l t a t y uwłaszczenia. Następuje szybko postępujące roz­ w a r s t w i e n i e i w y b i c i e się postępowych ośrodków r o l n i c z y c h , j a k Dąbro­ wa, W o l k o w e , D y l e w o , P i a n k i , Zbójna. W drodze ustaleń próbnych można przyjąć, że lata około 1900 rozpo­ czynają n o w y okres, okres wzrastającego postępu technicznego w za­ kresie narzędzi (zarzucenie sochy, wprowadzenie pługów fabrycznych 1 k o w a l s k i c h , b r o n żelaznych), systemów u p r a w y (płodozmian staje się coraz częstszy), roślin u p r a w n y c h (zwiększenie u p r a w y l n u , zmniejsze­ nie u p r a w y prosa) i r o z w o j u rzemiosł związanych z r o l n i c t w e m ( w p i e r w ­ szym rzędzie k o w a l s t w a i kołodziejstwa). Wciąż postępujący proces roz­ w a r s t w i e n i a w s i powoduje nasilenie zjawiska e m i g r a c j i sezonowej r o l nei oraz e m i g r a c i i stałei Zwiększenie areału z i e m i u n r a w n e i nasteDuie dzięki stopniowemu osuszaniu błot Pod koniec okresu wprowadza się dalsze innowacje w dziedzinie n a ­ rzędzi ( k i e r a t y , młynki ręczne, kosy). Zaznacza się podniesienie oświaty rolniczej (kółka rolnicze i p r e n u m e r a t a czasopism) oraz zwiększenie u p r a w roślin przemysłowych (len). Okres w o j n y światowej przynosi duże s t r a t y w r o l n i c t w i e , zwłaszcza w zakresie sił pociągowych. Zmniejszenie h o d o w l i odbija się ujemnie, nieraz katastrofalnie na r o l n i c t w i e . Regres gospodarczy powoduje w s t r z y m a n i e (w niektórych wsiach na okres k i l k u lat) procesu w y p i e r a n i a sochy przez pług. Podobne zjawisko obserwuje się w zakresie i n n y c h narzędzi. S t r a t y okresu wojennego wyrównuje się przez szereg l a t . N i e wcze­ śniej j a k ok. 1925 r. można zacząć mówić o występowaniu n o w y c h cech w gospodarce r o l n e j . Należą t u elementy postępu technicznego (poja­ w i a n i e się maszyn do młócenia, zwiększenie k o n k u r e n c j i między p r o ­ dukcją kowalską i fabryczną), dalsze rozwarstwienie w s i wiążące się z napływem kapitału z e m i g r a c j i na wieś i w y k u p y w a n i e m z i e m i oraz i n w e s t y c j a m i r o l n i c z y m i (zwłaszcza D y l e w o , W o l k o w e , Dąbrowa). K o ­ masacja przeprowadzona w latach trzydziestych X X w . (do 1936 r.) na terenie Puszczy Zielonej przyczynia się do z l i k w i d o w a n i a zespołu cech związanych z feudalizmem. Dopiero w t y m czasie płodozmian staje się powszechny, rozpowszechnia się także i zdobywa znaczenie p r o d u k c j a fa­ bryczna, występuje bardziej zróżnicowany a s o r t y m e n t narzędzi r o l n i ­ czych (różne t y p y pługów, k i l k a rodzajów bron), zwiększa się użycie n a ­ wozów sztucznych i zielonych, co w konsekwencji w y p i e r a ugorowanie. �CHŁOPSKA G O S P O D A R K A R y c . 2. D y l e w o , ROLNA 239 pow. Ostrołęka. Narzędzia do o r k i , używane n a t e r e n i e Kurpiow­ s z c z y z n y n a p r z e s t r z e n i o s t a t n i c h kilkudziesięciu l a t . O k . 'Ao w . n. Rys. Znikają bezpowrotnie: socha dwupolicowa, Z. Szyfelbejn i M. Pokropek sierp do żęcia zbóż, pług 0 d r e w n i a n e j ramie i brona laskowa. Jedynie cepy do dziś dnia u t r z y m u ­ ją się, stopniowo j e d n a k zmieniają swoją funkcję: z narzędzia jedynego 1 niezastąpionego na narzędzie użytkowane w w y p a d k a c h wyjątkowych, gdy chodzi o niewielką ilość zboża czy t y l k o omłócenie roślin p r z e m y ­ słowych l u b strączkowych. • W t y m czasie znikają zwyczajowe przepisy podziału z i e m i między spadkobierców (np. dzielenie działek wzdłuż). W sumie lata końca k o ­ masacji (1936) można traktować jako okres całkowitego zaniku cech go­ spodarki feudalnej w r o l n i c t w i e k u r p i o w s k i m . Od l a t t y c h rozpoczyna się na w s i k u r p i o w s k i e j pełny rozwój k a p i t a l i z m u , w s t r z y m a n y w y b u c h e m �240 ZOFIA SZYFELBEJN I w o j n y światowej w p e w n y m t y l k o stopniu (zniszczenia f r o n t o w e i r e ­ presje okupanta). Okres o k u p a c j i przynosi ściślejsze połączenie h o d o w l i z r o l n i c t w e m , dalszą mechanizację pracy ( k i e r a t y , maszyny do mlanenia). D a t a końca k a p i t a l i z m u w r o l n i c t w i e k u r p i o w s k i m i rozpoczęcie socja­ lizacji w s i n i e może być ustalone na podstawie dotychczasowych badań. Pewne wydaje się jednak, że datą tą nie jest r o k 1945. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/39d70fde0dc2b100dbc92e8ac0f9d8d7.pdf 57c5186ad6140a77816baf89430f2c90 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:401 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:362 Title A name given to the resource Gospodarka hodowlano-pasterska w Puszczy Zielonej (od końca XIX w. do lat pięćdziesiątych XX w.) / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2,s.241-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIA BIERNACKA GOSPODARKA HODOWLANO-PASTERSKA W PUSZCZY ZIELONEJ od końca X I X w. do lat pięćdziesiątych X X w . Wyodrębnienie zagadnienia h o d o w l i i pasterstwa znajduje pełne uza­ sadnienie w w a r u n k a c h geograf iczno-gospodarczych r e j o n u puszczań­ skiego. Charakterystyczną cechą t y c h warunków jest znaczna przewaga lasów, łąk i pastwisk w stosunku do ziemi o r n e j , co zdecydowało, że t e ­ r e n t e n od początku zasiedlenia go posiadał podstawy do r o z w o j u h o ­ d o w l i i pasterstwa. Stwierdza to F. Piaścik pisząc, że pasterstwo w P u ­ szczy Zielonej pojawiło się już w pierwszej fazie osadnictwa, k i e d y przeważały t u jeszcze zajęcia leśne, a więc b a r t n i c t w o i łowiectwo. Świa­ d e c t w e m tego są t z w . łąki b a r t n e l u b borowe, pozostające w użytko­ w a n i u bartników z K o l n a czy Nowogrodu, którzy do puszczy zapuszczali się j e d y n i e w celu podbierania m i o d u z b a r c i . 1 1 Z falą osadnictwa rolniczego, przypadającego na okres od d r u g i e j połowy X V I I do X I X w. włącznie, wiąże się już wyraźnie rozwój gospo­ d a r k i hodowlanej. Rozwój r o l n i c t w a był t u b o w i e m od początku j a k najściślej związany z r o z w o j e m h o d o w l i i od niego uzależniony. Poważne znaczenie ' gospodarstwa hodowlano-pasterskiego w życiu Kurpiów oraz różnorodność f o r m gospodarczych, społecznych i wierzeniowo-zwyczajowych, związanych z t y m i zajęciami (które zresztą nie­ j e d n o k r o t n i e przetrwały do czasów obecnych), s t a n o w i wystarczające uzasadnienie do. oddzielnego i wszechstronnego opracowania tego t e m a t u . ¿l' Założeniem podjętej przeze m n i e pracy jest ukazanie d y n a m i k i rozw o j u gospodarstwa hodowlano-pasterskiego i jego r o l i w r o z w o j u ogól¬ nej gospodarki terenów puszczańskich od końca w i e k u ubiegłego do czasów obecnych.. Uzasadnieniem d l a t a k ustalonych r a m czasowych są prze­ de w s z y s t k i m dostępne m i źródła. L i t e r a t u r a dotycząca w y m i e n i o n e g o 1 F. P i a ś c i k , Osadnictwo na Puszczy Kurpiowskiej, Warszawa 1939, s. 24, 31. Tradycję łąk b a r t n y c h zanotował również podczas badań t e r e n o w y c h w r o k u 1954 m g r J . Olędzki, a s y s t e n t Zakładu E t n o g r a f i i P A N w W a r s z a w i e , w e w s i P i a n k i , pow. Kolno. Etnografia Polska I I 1 6 ' ' j j j i 1 ! i i ł �MARIA 242 BIERNACKA zagadnienia jest skąpa. W pracach o Kurpiowszczyźnie znajdujemy za­ ledwie drobne p r z y c z y n k i mówiące o h o d o w l i i pasterstwie i dlatego nie mogą one stać się podstawą do odtworzenia pełnej d r o g i rozwojowej t y c h zajęć. Ponadto materiały te odnoszą się przeważnie do w . X I X i początków X X , a więc do tego okresu, który o b e j m u j e m y również n a ­ szymi współczesnymi badaniami t e r e n o w y m i . Z t y c h więc względów podstawą mego opracowania będą przede w s z y s t k i m g r u n t o w n e poszu­ k i w a n i a terenowe. Właściwa selekcja materiałów terenowych, k o n f r o n ­ tacja i c h z literaturą oraz f a k t a m i h i s t o r y c z n y m i stanowić będą gwarancję wiarygodności w y k o r z y s t a n y c h źródeł. D l a uzyskania d a n y c h statystycz­ n y c h z zakresu ogólnego obszaru w s i , rodzajów ziemi, s t r u k t u r y gospo­ darczej ilości pogłowia i t p korzystano z archiwów p o w i a t o w y c h , g m i n ¬ n y c h i gromadzkich r a d n a r o d o w y c h 2 Terenem m o i c h badań t e r e n o w y c h jest w zasadzie obszar położony w granicach rzek O m u l w i , Pisy i N a r w i , ograniczony od północy dawną granicą polityczną polsko-niemiecką. Teren t e n w w i e l u miejscowościach był przekroczony d l a uzyskania materiału porównawczego. Podstawą ba­ dań był kwestionariusz, opracowany i przedyskutowany w Zakładzie. Obejmuje on następujące działy: w a r u n k i geograficzno-gospodarcze ba­ danej w s i ; gospodarstwo łąkowo-pastwiskowe i leśne; rodzaje hodowa­ n y c h zwierząt i d r o b i u ; pomieszczenie i sposoby przechowywania paszy; f o r m y l e t n i c h wypasów i zimowego żywienia; w y k o r z y s t a n i e zwierząt d o m o w y c h i produktów zwierzęcych; zwyczaje, wierzenia, zabawy i pie­ śni związane z hodowlą i pasterstwem. 2 H. Kurpiami Wiadomość Gawarecki, zwanych, o Puszczy j ą ń s k i , Wędrówki po gubernii s z a w a 1859; J . T h u g u t t , augustowskiej O wydmach w w leśnictwie t. 3: 1862, s. 34—51; W. P o l , Puszczaki S e r . 2, W a r s z a w a Myszynieckiej 1888, s. 100—106; W. C z a j e w s k i , 1881; A . Z a k r z e w s k i , Kurpie, Materiały [w:] Od Myszyńca do etnografii Kurpie, „Tygodnik polskiej, Pisma pośmiertne, szawa 1913; t e n ż e , Płock „Biblioteka 1903; K . P o t k a ń s k i , t. 2, K r a k ó w O Kurpiach, 1922; A . Z kurpiowskich nych, Warszawa na borów, Obrazy (pow. z życia ostrołęcki) Mazowsze, i natury, w maju, t. 4, W a r s z a w a Ilustrowany", S e r . 2, t. 12: pograniczu Warszawa Warszawska", Warszawa Puszcza 1919; t e n ż e , Moralność Kurpiowska, 1934; t e n ż e , Z Zielonej 1924; t e n ż e , Warunki kurpiowsko-mazurskim, 1934; P i a ś c i k, j w . Zie­ R . 52, t. 3: Staszewski, [w:] C h ę t n i k, P u s z c z a K u r p i o w s k a , „Ziemia", t. 5: 1914—1919; t e n ż e , K u r p i e , K r a k ó w darczo-kulturalne War­ „Rocznik Leśniczy", „Wisła", t. 1: 1887, s. 73—105, 149; t. 2: 1892, s. 527—558; R . 52, t. 4, s. 61—97, 349—385; D. Kurpiów, Polu­ odbyte, „Wędrowiec", t. 24: 1886; t e n ż e , Z Puszczy 1888, s. 589—603; L . K r z y w i c k i , Kurpie, i umoralnienie mieszkańcach naukowym ostrołęckim, Mazowsza, 1869; W. O l s z o w s k i , celu „Gazeta R o l n i c z a " , 1870, n r 22, s. 217—219; O. K o l b e r g , lonej. i jej „Pamiętnik H i s t o r y c z n y Płocki", t. 2: 1830, s. 56—76; A. Kalendarzyk Łomża 1927; zwyczajów War­ Puszczy, gospo- tenże, dorocz­ �GOSPODARKA HODOWLANO-PASTERSKA 243 W r o k u 1955 przeprowadziłam orientacyjne badania terenowe w 2 4 wsiach, zaś w 1956 r. badanie po­ głębiające w dalszych 6 wsiach. W sumie b a d a n i a m i objęłam 10 w s i Za­ chodniej części Puszczy n a d rzeką Omulwią i Płodownicą oraz 20 w s i środkowej i wschodniej części, po­ łożonej n a d Narwią, Turoślą i Pisą. Uzupełnienie w y m i e n i o n y c h powyżej źródeł t e r e n o w y c h stanowią mate­ riały własne, zebrane w 1954 r. na marginesie i n n y c h prac. Dotychczasowy materiał pozwala stwierdzić, że w końcu ubiegłego i na początku obecnego stulecia m i e ­ szkańcy Puszczy Zielonej p r o w a d z i l i na dużą skalę hodowlę bydła, k o n i , owiec, świń i gęsi. Hodowlę tę umoż­ liwiały znacznie większe niż obecnie obszary łąk, pastwisk i lasów. Duża część obszarów puszczańskich była R y c . 1. Wieś K o l i m a g i , p o w . K o l n o . jeszcze bagnem, wydmą l u b mocza­ P i o t r S z a b e l s k i , z a w o d o w y p a s t e r z od bydła, owiec, r e m , pewnie j e d n a k stała się już zespołowego w y p a s u użytkowna dzięki p i e r w s z y m m e l i o ­ a w młodości świń, ze s w y m p o m o c ­ nikiem psem racjom i u t r w a l a n i u w y d m piasko­ Fot. M. Biernacka w y c h przez zalesianie, przeprowa­ d z o n y m w latach 1 8 3 9 - 1 8 6 2 przez rząd Królestwa Polskiego. M e l i o r o w a n o tereny jezior K a r a s k i , Serafin i r z e k i Tuirośli; zalesiono p o w i a t ostrołęcki. Istnieją ponadto możliwości k a r c z u n k u krzewów leśnych i zamiany t y c h terenów na łąki, pastwiska l u b pola u p r a w n e . Lepiej r o z w i j a się w t y m okresie h o d o w l a w o k o l i ­ cach d o b r y c h łąk nadrzecznych, słabiej, gdzie istnieją moczary, t o r f czy luda darniowa. M i m o istniejącego już w t y m czasie r o z w a r s t w i e n i a w s i hodowlą zaj­ m o w a l i się wszyscy, choć nie na jednakową skalę. Gospodarstwa duże, 1 - 2 włókowe, hodowały od 1 0 - 2 5 sztuk bydła (krów i cieląt), 1 - 2 p a r y wołów, k i l k a k o n i , nieraz kilkadziesiąt owiec. Małorolni, a n a w e t bez­ r o l n i , których nie b r a k było na Puszczy, m o g l i również hodować bydło i owce na wspólnych gromadzkich pastwiskach l u b w lasach rządowych. P o d s t a w o w y m celem h o d o w l i jest w t y c h czasach zbyt. Główny r y n e k z b y t u stanowi, teren Prus Wschodnich, o silnie w t y m okresie rozwiniętych �MARIA 242 BIERNACKA zagadnienia jest skąpa. W pracach o Kurpiowszczyźnie znajdujemy za­ ledwie drobne p r z y c z y n k i mówiące o h o d o w l i i pasterstwie i dlatego nie mogą one stać się podstawą do odtworzenia pełnej d r o g i rozwojowej t y c h zajęć. Ponadto materiały te odnoszą się przeważnie do w . X I X i początków X X , a więc do tego okresu, który o b e j m u j e m y również n a ­ szymi współczesnymi badaniami t e r e n o w y m i . Z t y c h więc względów podstawą mego opracowania będą przede w s z y s t k i m g r u n t o w n e poszu­ k i w a n i a terenowe. Właściwa selekcja materiałów terenowych, k o n f r o n ­ tacja i c h z literaturą oraz f a k t a m i h i s t o r y c z n y m i stanowić będą gwarancję wiarygodności w y k o r z y s t a n y c h źródeł. D l a uzyskania d a n y c h statystycz­ n y c h z zakresu ogólnego obszaru w s i , rodzajów ziemi, s t r u k t u r y gospo­ darczej, ilości pogłowia i t p . korzystano z archiwów p o w i a t o w y c h , g m i n ¬ n y c h i gromadzkich r a d n a r o d o w y c h 2 Terenem m o i c h badań t e r e n o w y c h jest w zasadzie obszar położony w granicach rzek O m u l w i , Pisy i N a r w i , ograniczony od północy dawną granicą polityczną polsko-niemiecką. Teren t e n w w i e l u miejscowościach był przekroczony d l a uzyskania materiału porównawczego. Podstawą ba­ dań był kwestionariusz, opracowany i przedyskutowany w Zakładzie. Obejmuje on następujące działy: w a r u n k i geograficzno-gospodarcze ba­ danej w s i ; gospodarstwo łąkowo-pastwiskowe i leśne; rodzaje hodowa­ n y c h zwierząt i d r o b i u ; pomieszczenie i sposoby przechowywania paszy; f o r m y l e t n i c h wypasów i zimowego żywienia; w y k o r z y s t a n i e zwierząt d o m o w y c h i produktów zwierzęcych; zwyczaje, wierzenia, zabawy i pie­ śni związane z hodowlą i pasterstwem. 2 H. G a w a r e c k i , Kurpiami zwanych, Wiadomość Puszczy o j ą ń s k i , Wędrówki po gubernii s z a w a 1859; J . T h u g u t t , augustowskiej O wydmach w w leśnictwie t. 3: 1862, s. 34—51; W. P o l , Puszczaki S e r . 2, W a r s z a w a Myszynieckiej 1888, s. 100—106; W. C z a j e w s k i , 1881; A . Z a k r z e w s k i , Materiały Kurpie, [w:] O d Myszyńca do etnografii Kurpie, „Tygodnik polskiej, Pisma pośmiertne, szawa 1913; t e n ż e , Płock „Biblioteka 1903; K . P o t k a ń s k i , t. 2, K r a k ó w O Kurpiach, 1922; A . Z na pograniczu k u r p i o w s k i c h , borów, W a r s z a w a nych, Warszawa Obrazy (pow. z życia i ostrołęcki) Mazowsze, natury, w maju, t. 4, W a r s z a w a I l u s t r o w a n y " , S e r . 2, t. 12: 1934; P i a ś c i k , Warszawska", Puszcza 1919; t e n ż e , Kraków 1934; t e n ż e , Kalendarzyk Moralność Kurpiowska, Kurpiowska, Zielonej Z 1924; t e n ż e , kurpiowsko-mazurskim, jw. Zie­ R . 52, t. 3: Staszewski, C h ę t n i k, Puszcza Warszawa „Ziemia", t. 5: 1914—1919; t e n ż e , Kurpie, darczo-kulturalne War­ „Rocznik Leśniczy", „Wisła", t. 1: 1887, s. 73—105, 149; t. 2: 1892, s. 527—558; R . 52, t. 4, s. 61—97, 349—385; D. Kurpiów, Polu­ odbyte, „Wędrowiec", t. 24: 1886; t e n ż e , Z Puszczy 1888, s. 589—603; L . K r z y w i c k i , Kurpie, i umoralnienie mieszkańcach naukowym ostrołęckim, Mazowsza, 1869; W. O l s z o w s k i , celu „Gazeta R o l n i c z a " , 1870, nr 22, s. 217—219; O. K o l b e r g , lonej. i jej „Pamiętnik H i s t o r y c z n y Płocki", t. 2: 1830, s. 56—76; A. Łomża [w:] War­ Puszczy, Warunki gospo- 1927; tenże, zwyczajów dorocz­ �GOSPODARKA HODOWLANO-PASTERSKA W r o k u 1955 przeprowadziłam orientacyjne badania terenowe w 24. wsiach, zaś w 1956 r. badanie p o ­ głębiające w dalszych 6 wsiach. W sumie b a d a n i a m i objęłam 10 w s i za­ chodniej części Puszczy n a d rzeką Omulwią i Płodownicą oraz 20 w s i środkowej i wschodniej części, po­ łożonej n a d Narwią, TurośJą i Pisą. Uzupełnienie w y m i e n i o n y c h powyżej źródeł t e r e n o w y c h stanowią m a t e ­ riały własne, zebrane w 1954 r. na marginesie i n n y c h prac. Dotychczasowy materiał pozwala stwierdzić, że w końcu ubiegłego i na początku obecnego stulecia m i e ­ szkańcy Puszczy Zielonej p r o w a d z i l i na dużą skalę hodowlę bydła, k o n i , owiec, świń i gęsi. Hodowlę tę umoż­ liwiały znacznie większe niż obecnie obszary łąk, pastwisk i lasów. Duża część obszarów puszczańskich była Ryc. 1. Wieś 243 Kolimagi, pow. Kolno. jeszcze bagnem, wydmą l u b moczą- P i o t r S z a b e l s k i , z a w o d o w y p a s t e r z od rem, pewnie jednak stała się już zespołowego w y p a s u bydła, owiec, użytkowna dzięki p i e r w s z y m meliomłodości świń, ze s w y m p o m o c racjom i u t r w a l a n i u w y d m piaskow y c h przez zalesianie, przeprowad z o n y m w latach 1 8 3 9 - 1 8 6 2 przez rząd Królestwa Polskiego. M e l i o r o w a n o tereny jezior K a r a s k i , S e r a f i n i r z e k i Tuirośli; zalesiono p o w i a t ostrołęcki. Istnieją ponadto możliwości k a r c z u n k u krzewów leśnych i zamiany t y c h terenów na łąki, pastwiska l u b pola u p r a w n e . Lepiej r o z w i j a się w t y m okresie hodowla w o k o l i ­ cach d o b r y c h łąk nadrzecznych, słabiej, gdzie istnieją moczary, t o r f czy -,uda d a r n i o w a . a w m k i e m p s e m F o t M B i e r n a c k a M i m o istniejącego już w t y m czasie r o z w a r s t w i e n i a w s i hodowlą z a j ­ m o w a l i się wszyscy, choć nie na jednakową skalę. Gospodarstwa duże, 1 - 2 włókowe, hodowały od 1 0 - 2 5 sztuk bydła (krów i cieląt), 1 - 2 p a r y wołów, k i l k a k o n i , nieraz kilkadziesiąt owiec. Małorolni, a n a w e t bez­ r o l n i , których n i e b r a k było na Puszczy, m o g l i również hodować bydło i owce na wspólnych gromadzkich pastwiskach l u b w lasach rządowych. P o d s t a w o w y m celem h o d o w l i jest w t y c h czasach z b y t . Główny r y n e k z b y t u stanowi teren Prus Wschodnich, o silnie w t y m okresie rozwiniętych �244 MARIA BIERNACKA f o r m a c h gospodarki k a p i t a l i s t y c z n e j . J a r m a r k i myszynieckie i częściowo kolneńskie zgromadzają ludność całej Puszczy. Po zakup przyjeżdżają „Prusacy" l u b miejscowi pośrednicy. Obok h a n d l u legalnego k w i t n i e handel nielegalny, c z y l i p r z e m y t graniczny. Szczególnie duże zapotrze­ bowanie jest na świnie, konie i gęsi. D r u g i m ośrodkiem h a n d l u na wię­ kszą skalę jest Ostrołęka i dalej Warszawa. Dopóki b r a k było k o l e i , chłopi jeździli do Warszawy f u r m a n k a m i . Przed pierwszą wojną światową zarysowują się na niektórych t e r e ­ nach Puszczy pierwsze próby i n t e n s y f i k a c j i r o l n i c t w a i h o d o w l i , w y ­ rażające się przede wszystkim w przeprowadzaniu komasacji (tzw. „urządzaniu Kurpiów" lata 1881—1912) w czterech gminach p o w i a t u ostrołęckiego, a następnie w szerzeniu oświaty rolniczej, udzielaniu chłopom kredytów i n w e s t y c y j n y c h , zakładaniu mleczarń, w p r o w a d z a n i u ulepszonych gatunków bydła, zastosowaniu n o w y c h narzędzi gospodar­ czych. D o ośrodków t y c h należą wsie: D y l e w o , Kadzidło, Łyse, L i p n i k i , Turośl, Kruszą. Organizacje takie, j a k T o w a r z y s t w o Drobnego K r e d y t u czy też T o w a r z y s t w o Rolnicze w Ostrołęce, organizują pokazy bydła, k o ­ n i , prowadzą gospodarstwa wzorowe, inicjują prowadzenie pólek do­ świadczalnych i t p . Na terenie Puszczy działa w t y m czasie ok. 10 kółek rolniczych. W o j n a 1914—1918 stanowi poważny wyłom w gospodarce k u r p i o w ­ skiej. Ogromne zniszczenia wywołane przemieszczaniem się f r o n t u (ewa­ kuacja ludności) zostały pogłębione m a s o w y m i r e k w i z y c j a m i bydła przez okupantów n i e m i e c k i c h . Okres międzywojenny, szczególnie w pierwszych latach, nie sprzy­ jał odbudowie zrujnowanej gospodarki hodowlanej. Przyczyną takiego stanu były poważne zniszczenia wojenne oraz przystąpienie rządu p o l ­ skiego do rozdzielania gruntów rządowych od chłopskich, co wywołało nieprzerwane spory, zatargi i sądy, a p r z y t y m uszczuplało własność chłopską. Na okres międzywojenny przypada jednak komasacja, obej­ mująca cały obszar Puszczy, i połączona z nią melioracja gruntów chłop­ skich. Przekopano bagniste r z e k i Rozogę i Szkwę, w w y n i k u czego n a ­ stąpiło niekorzystne dla późniejszej gospodarki tego regionu odwodnie­ nie t e r e n u , dając w ostatecznym rezultacie znaczne zmniejszenie obsza­ rów łąkowo-pastwiskowych na rzecz mało urodzajnych gruntów o r n y c h . W okresie t y m prowadzone są dalsze próby podniesienia poziomu gospo­ d a r k i rolniczo-hodowlanej. Na wieś docierają i n s t r u k t o r z y , pewna część młodzieży (nieliczna) uczęszcza do szkół r o l n i c z y c h , a w niektórych wsiach (Zbójna, L i p n i k i , Łyse, Kadzidło) urządzane są k u r s y rolnicze. Swiatłejsi gospodarze pod k i e r u n k i e m instruktorów r o l n y c h czynią próby bronowania i nawożenia łąk oraz wprowadzają w miejsce d a w n y c h ga­ tunków bydła i k o n i nowe odmiany (np. bydło czerwone). Podział pa- �7 1 GOSPODARKA HODOWLANO-PASTERSKA 245 stwisk gromadzkich podczas komasacji na i n d y w i d u a l n e sprzyja podnie­ sieniu i c h jakości. Wszystkie te próby nie mają jednak c h a r a k t e r u po­ wszechnego i dlatego nie przynoszą poważniejszych rezultatów. Prze­ ludniona i rozdrabniająca się wieś k u r p i o w s k a jest w t y m okresie w y ­ jątkowo biedna i nie może sobie pozwolić na gruntowniejsze ulepszenia. Pracę tę — t a k przed pierwszą wojną światową, j a k i później — p r o ­ wadzą coraz liczniejsi działacze chłopscy, czytelnicy p i s m „Zorza", „Za­ r a n i e " czy „Wyzwolenie", a często także księża. Ostatnia okupacja niemiecka, podczas której Kurpiowszczyzna była włączona do Rzeszy, zaznaczyła się poważną intensyfikacją gospodarstwa wiejskiego. Dotyczy t o przede w s z y s t k i m stosowania nawozów sztucz­ n y c h oraz wprowadzenia n o w y c h , ulepszonych narzędzi gospodarczych. W zakresie h o d o w l i intensyfikacja ta wyraża się we w p r o w a d z e n i u n o ­ w y c h odmian bydła (biało-czarnego), trzody chlewnej oraz racjonalizacji ich wyżywienia. ] Obecnie na o d c i n k u gospodarki hodowlanej zaznacza się poważna, choć jeszcze niepełna działalność, zmierzająca do gruntownego prze­ obrażenia i podniesienia na wyższy poziom p r o d u k c j i w t y m zakresie. Wyraża się t o w przeprowadzeniu prac w o d n o - m e l i o r a c y j n y c h na o l b r z y ­ m i c h terenach, j a k n p . „Szeroka B i e l " w dorzeczu Płodownicy, b u d o ­ w a n i u śluz na rzekach d a w n i e j przekopanych (Rozoga, Szkwa), w p r o w a ­ dzeniu nowoczesnych sposobów u p r a w y łąk, pastwisk, k o n t r a k t a c j i i r e j o ­ nizacji bydła i trzody chlewnej. Jak wykazały badania nad hodowlą i pasterstwem, do czasu pierwszej i d r u g i e j komasacji na terenie całej Puszczy Zielonej występowała wspólna własność pastwisk. Wspólne pa­ stwiska wiązały się t u ściśle z d a w n y m t y p e m w s i o szachownicowym układzie pól i występowały t a k w osadnictwie „samorodnym", j a k też w osadach powstałych w w y n i k u działalności regulacyjnej, tzn. w trójpolówce wprowadzonej t u w X V I I w., osadach „sznurowych" z p i e r w ­ szej połowy X I X w . (czasy pruskie) oraz w niektórych osadach, powstałych z końcem w i e k u ubiegłego i początkiem obecnego. Ę. Na gromadzkich pastwiskach prowadzono wspólne wypasanie bydła, owiec, k o n i , świń i gęsi. F o r m y t y c h wypasów były różne i najczęściej kształtowały się one w zależności od warunków fizjograficznych terenu, f o r m osadniczych i stosunków gospodarczo-społecznych. T a k więc we wsiach, gdzie istniała trójpolówka, prowadzony był z reguły wspólny | i i 1 1 I wypas bydła, k o m , owiec, a nawet świń, przez pasterzy gromadzkich, Terenem wypasów były pastwiska, łąki i ugory. We wsiach położonych na terenach m n i e j o t w a r t y c h , więcej lesistych, wspólnie wypasano n a j częściej t y l k o owce, bydło zaś i konie wypasano małymi g r u p k a m i , przeważnie kolejno przez mieszkańców poszczególnych domów. Na terenach całkowicie leśnych wspólny gromadzki pasterz należał do wyjątków. �MARIA B I E R N A C K A 246 il Ryc. 2. O b e c n i e i p a s t w i s k a są p r a w i e zamykane zawsze zagrodzone n a kołowroty Fot. M. Biernacka Bydło i owce wypasano w jednej trzodzie i n d y w i d u a l n i e l u b łączono trzody najwyżej k i l k u sąsiednich gospodarstw. Chociaż obecnie przeważa na terenie Puszczy Zielonej i n d y w i d u a l n y wypas bydła, t o jednak do czasów ostatnich zachowało się k i l k a w s i z szachownicowym układem pól, gdzie istnieją gromadzkie pastwiska i wspólne wypasy. Ze z b i o r o w y m wypasem bydła i owiec wiąże się i n ­ stytucja wspólnego, gromadzkiego pasterza. Na Kurpiowszczyźnie p a ­ sterze gromadzcy r e k r u t o w a l i się p r a w i e zawsze z r o d z i n biednych, t z w . luźników. Ponadto uboga Kurpiowszczyzna dostarczała swych pasterzy sąsiednim, zamożniejszym terenom, często w s i o m szlacheckim (szlachty zaściankowej). W końcu ubiegłego i na początku obecnego stulecia w i e l u młodych pasterzy wyjeżdżało do Prus, co oczywiście wiązało się z e m i ­ gracją Kurpiów na t a m t e tereny. Pasterz g r o m a d z k i był na u t r z y m a n i u całej w s i , zapewniającej m u wyżywienie, wynagrodzenie (płatne n a j ­ częściej w naturze), w w y p a d k u potrzeby również mieszkanie. Pasterz na ogół cieszył się swego rodzaju a u t o r y t e t e m , często reprezentował o n własną, odrębną filozofię życiową. Bywały w y p a d k i , że g r o m a d z k i p a ­ sterz w czasach zaboru rosyjskiego był w okresie z i m y t a j n y m nauczy­ cielem w i e j s k i m (Brzozówka, W y k ) . Z hodowlą i pasterstwem wiążą się w Puszczy Zielonej zwyczaje, obrzędy i wierzenia, świadczące o dużym przywiązaniu człowieka do zwierząt d o m o w y c h oraz o znaczeniu, j a k i e miały one w życiu mieszkań­ ców Puszczy. Ciekawie również przedstawiają się materiały dotyczące zabaw pasterskich. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e15e3a941f032f8b2644fc7add32fc66.pdf 7b9c362be4f76cc2613531499e0ac640 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:402 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:363 Title A name given to the resource Materiały do wybranych tradycyjnych zajęć pozarolniczych na Kurpiowszczyźnie / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.247-254 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JACEK OLĘDZKI M A T E R I A Ł Y D O W Y B R A N Y C H T R A D Y C Y J N Y C H ZAJĘĆ POZAROLNICZYCH NA KURPIOWSZCZYŻNIE Obszar K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej na skutek niesprzyjających warunków dla r o z w o j u r o l n i c t w a pozostawał do połowy X V I I w . p r a w i e nie osiedlony \ Utrzymywała się na n i m puszcza z wyjątkowo rozwiniętą siecią rzek, s t r u g i s t r u m i e n i . Bogactwo j e j — pszczoły, drobna zwie­ rzyna, r y b y , d r e w n o i r u d a darniowa, obficie występująca na rozległych łąkach — znajdowało się do dwudziestych l a t X V I w . we władaniu ksią­ żąt mazowieckich, a następnie we władaniu królewskim. R o l n i c t w o , za­ początkowane w puszczy dopiero przez kolonizację w d r u g i e j połowie X V I I w., zostało poprzedzone rozwojem szeregu zajęć wyzyskujących tak cenne w t y m czasie „naturalne środki wyżywienia i p r a c y " , a więc b a r t n i c t w e m , łowiectwem, rybołówstwem, kuźnictwem, s m o l a r s t w e m oraz młynarstwem zbożowym, obsługującym sąsiednie t e r e n y rolnicze i n i e ­ liczne miasteczka rozsiane wokół puszczy, nie posiadające t a k rozwinię­ tej sieci rzecznej. Rozwój w s p o m n i a n y c h zajęć, a następnie rozwój r o l n i c t w a na t e ­ renach k u r p i o w s k i c h wpłynął na kurczenie się n a t u r a l n e j bazy p r o ­ d u k c y j n e j , jaką była puszcza. Z k o l e i zaś w końcu X V I I I w . i na po­ czątku w i e k u X I X nastąpił p r a w i e całkowity upadek łowiectwa, b a r t ­ n i c t w a , kuźnictwa i smolarstwa (dziegciarstwa) . Utrzymało się j e d y n i e węglarstwo, obsługujące już nie kuźnice, lecz d r o b n y c h k o w a l i , oraz r y ­ bołówstwo i młynarstwo, które w szczątkowych f o r m a c h istnieją do dzisiaj. 2 Do X V I I I w., k i e d y nastąpił na obszarze Puszczy Zielonej rozwój r o l ­ n i c t w a i h o d o w l i bydła, wyżej w y m i e n i o n e zajęcia musiały stanowić po1 L . K r z y w i c k i podaje, przynosi że p i e r w s z e wiadomości o wsiach w l u s t r a c j a z 1660 r. ( L . K r z y w i c k i , Kurpie, Puszczy „Biblioteka Zielonej Warszawska', R. 52, t. 3: 1892, s. 456. 2 Wyjątkowo silnie wpłynęło n a u p a d e k t y c h zajęć przejście K u r p i o w s z c z y z n y pod zabór p r u s k i . Stworzyło to w a r u n k i d l a m a s o w e g o w y r ę b u lasów p r z e z Niem­ ców i zamknięcie k u r p i o w s k i c h kuźnic, konkurujących z n i e m i e c k i m i n a M a z u r a c h . �JACEK OLĘDZKI 248 ważne źródło u t r z y m a n i a miejscowej ludności». W X I X w. miejsce to zajęło całkowicie r o l n i c t w o . N i e m n i e j nadal rybołówstwo, hodowla pszczół, węglarstwo, k o w a l s t w o i młynarstwo spełniały rolę zajęć ubocz­ nych, które łagodziły trudności gospodarcze panujące w Puszczy. Rolnic­ t w o b o w i e m , m i m o upowszechnienia się wśród całej ludności, na skutek tego, że opierało się w s w o i m r o z w o j u o słabe gleby, nie mogło w pełni zaspokoić istniejących potrzeb. W początkach X X w., a szczególnie w okresie międzywojennym, zajęcia, które jeszcze mogły istnieć (rybo­ łówstwo, pszczelarstwo) l u b rozwijać się (kowalstwo), ratowały w i e l u Kurpiów, pozbawionych odpowiedniej ilości ziemi, przed s k r a j n y m ubó­ stwem. W m o i m opracowaniu p o m i j a m inne jeszcze, występujące na t y m terenie zajęcia pozarolnicze, j a k o r y l s t w o , obróbka drzewa, t k a c t w o , garncarstwo i b u r s z t y n i a r s t w o . O m a w i a j e w swych pracach A. Chętnik. Są one również t e m a t e m badań moich kolegów z warszawskiego Za­ kładu E t n o g r a f i i I H K M P A N . Na bazie wszystkich w y m i e n i o n y c h zajęć tworzył się zasadniczy zrąb k u l t u r y Kurpiów. Z i c h u p a d k i e m szedł w parze zanik głównych c z y n ­ ników różniących kulturę ludności t y c h terenów od obszarów sąsiednich. Rola t y c h zajęć, podobieństwo w i c h ogólnym charakterze, wynikłe m . i n . z oparcia o jednakowe n a t u r a l n e środki rozwojowe, oraz w y ­ stępowanie w j e d n y m zasadniczo okresie, względnie reprezentowanie jednakowego etapu rozwojowego przemawiają za łącznym na nie spojrze­ niem. Tematem mego sprawozdania są przede w s z y s t k i m badania terenowe, poprzez które starałem się wydobyć z dzisiejszej k u l t u r y w s i k u r p i o w ­ skiej wiadomości pozwalające na uzupełnienie obrazu rozwoju tej k u l ­ t u r y w okresach dawniejszych. Włączenie do sprawozdania również omó­ w i e n i a źródeł pisanych ma na celu ogólne zasygnalizowanie możliwości kryjących się w nich dla pełnego opracowania w y m i e n i o n y c h zajęć. W źródłach pisanych dotyczących Kurpiowszczyzny istnieje w porów­ n a n i u do i n n y c h dziedzin k u l t u r y najwięcej wiadomości o b a r t n i c t w i e , łowiectwie, kuźnictwie, młynarstwie i smolarstwie, a nieco m n i e j o r y b o ­ łówstwie. Wiąże się to przede w s z y s t k i m z t y m , że w y m i e n i o n e zajęcia rozwijały się w ramach własności królewskiej, objętej inwentaryzacją 3 Por. F . P i a ś c i k, s. 24—27. A u t o r Osadnictwo przytacza fragment w Puszczy Kurpiowskiej, z lustracji starostwa Warszawa ostrołęckiego 1939, z 1789 r. (s. 27—29), z którego w y n i k a , że j e s z c z e w drugiej połowie X V I I I w. zajęcia rolnicze stanowiły bardzo ważną rolę w życiu mieszkańców P u s z c z y . ,W ; poza­ starostwie t y m całym w c a l e iuż podnieść i n t r a t y nie można było, którego w s i e na groncie t a k podłym [...] zasiadły [...] j e s t t y l k o te s t a r o s t w o nasiadłe w mieszkańców, h a n d l e m różnym y furmaństwem trudniących się niżeli z grontów więcev żyiących". �MATERIAŁY Ryc. DO T R A D Y C Y J N Y C H - ZAJĘĆ POZAROLNICZYCH 1. Wieś W y s z e l , pow. M a k ó w M a z o w i e c k i . Zwójek, c z y l i samołówka 249 na kuny, jedno z n a j s t a r s z y c h narzędzi łowieckich. O k . V- w . n.: A — wieko; B — dusa; C — knybelek; D — zanenta Rys. J. Olędzki i l u s t r a c j a m i . Stąd specjalną grupę, wiadomości o t y c h zajęciach stano­ wią przekazy zawarte w lustracjach i w inw e nt a rz a c h z X V I i X V I I w. W źródłach X V I I I - w i e c z n y c h , zresztą bardzo ubogich, nie znajdujemy wiadomości o o m a w i a n y c h zajęciach. W i e k X I X przynosi n o w y t y p źró­ deł, pierwsze ogólne zestawienia wiadomości o k u r p i o w s k i e j k u l t u r z e . L i t e r a t u r a tego okresu, zwracając uwagę przede w s z y s t k i m na archaizmy k u l t u r o w e , t y m s a m y m dostarczała najwięcej materiałów do w y m i e ­ n i o n y c h zajęć. W początkach X X w. i w okresie międzywojennym zainteresowania badaczy K u r p i o w s z c z y z n y wyraźnie przesunęły się na inne dziedziny k u l t u r y . Poza n i e l i c z n y m i artykułami A. Chętnika, dotyczącymi r y b o ­ łówstwa i kuźnictwa, okres t e n nie wniósł zasadniczo nic nowego do poznania o m a w i a n y c h zajęć. Badania terenowe rozpocząłem w 1954 r., prowadziłem w dalszym ciągu w 1955 i 1956 r. Zebrany materiał cechuje na razie jeszcze duża niejednolitość. Dotychczasowymi badaniami, trwającymi ogółem 80 d n i , objąłem obszar między r z e k a m i Omulwią i Pisą, a dawną granicą pruską i Narwią. Na t y m obszarze przebadałem 20 w s i . Oprócz tego zebrałem wiadomości w 6 p u n k t a c h południowej części Mazur. Uzyskane przeze m n i e materiały dotyczące rybołówstwa pozwalają �250 JACEK OLĘDZKI R y c . 2. Wieś K r y s i a k i , pow. Ostrołęka. C h o b o t n i a . O k . '/u w . n. Rys. J . Olędzki S I - 1 ; na odtworzenie wszystkich narzędzi i t e c h n i k połowu stosowanych na t y m terenie oraz na uchwycenie zmian, jakie zachodziły w i c h używaniu. Pozwalają również na określenie zmiennej w różnych okresach r o l i r y b o ­ łówstwa w życiu Kurpiów. Zebrano również materiał dotyczący ludo¬ wej wiedzy o r y b a c h i rybackiej m a g i i . j | i Materiał do łowiectwa jest znacznie uboższy. Pozwala na odtworzenie t y l k o n i e l i c z n y c h miejscowych narzędzi i sposobów łowieckich, a m i a n o w i c i e łowienia k u n i tchórzy zwojkiem, w y d r żakiem, lisów i borsuków r o z k o p y w a n i e m i c h j a m l u b lisów i wilków łowieniem [] ; w doły albo też lisów w żelazne samotrzaski. Jeżeli chodzi o znaczenie łowiectwa i zachodzące w t y m zakresie zmiany, to zebrane wiadomości \ j wystarczają j e d y n i e na stworzenie obrazu słabo zarysowanego z ostat n i c h l a t X I X w., k i e d y łowiectwem zajmowano się wyjątkowo w bardzo l '* n i e l i c z n y c h wsiach. Obraz ten jest zupełnie niewystarczający dla szu¬ kania w n i m analogii do wcześniejszych okresów historycznych, k i e d y j łowiectwem zajmowano się powszechnie. i j; Wiadomości dotyczące h o d o w l i pszczół wystarczają na poznanie tego zajęcia i ocenę jego znaczenia w życiu w s i t y l k o w okresie stosowania u l i , w czasie ostatnich kilkudziesięciu l a t . O b a r t n i c t w i e nawet w pamięci najstarszych informatorów nie zachowały się p r a w i e żadne wspomnie- t ! ,j I | ¡1 \\ X i I nia. Natomiast do m a g i i pszczelarskiej istnieje dosyć obszerny materiał, który może być odniesiony do czasów, k i e d y istniało b a r t n i c t w o . Siadami po d a w n y m kuźnictwie na K u r p i a c h są dziś j e d y n i e pozostałości po śluzach i fundamentach kuźnic w postaci p a l i sterczących na łąkach l u b w k o r y t a c h rzek, groble stawowe oraz nazwy łąk i pól, takie j a k : amernia, ruda, zuzel, śluzka, staw — w miejscach gdzie istniały kiedyś kuźnice. Poza t y m o jednej z kuźnic (we w s i Przystań n a d rzeką O m u l e w ) , która pracowała do osiemdziesiątych l a t X I X w., zachowała się żywa pamięć, pozwalająca na uzyskanie wiadomości o wyglądzie narzę­ dzi i urządzeń, o i c h rozplanowaniu, o przedmiotach i sposobie p r o d u k c j i oraz niedokładne wiadomości o właścicielu, r o b o t n i k a c h i wysokości płac. �MATERIAŁY DO T R A D Y C Y J N Y C H ZAJĘĆ POZAROLNICZYCH 251 R y c . 3. Wieś Przystań, pow. M a k ó w M a z o w i e c k i . R e k o n s t r u k c j a r o z p l a n o w a n i a kuźnicy n a podstawie informacji n a j s t a r s z y c h mieszkańców wsi: A — paleniska; B — kolo młyńskie; C — wał; D — młoty; D — koła palczaste poruszające młoty; E — pnie z kowadłami; F — miechy; G — koła palczaste poruszające miechy; H — pasy transmisyjne; I — most i śluza t Rys. J. Olędzki Jeżeli chodzi o pozostałe kuźnice, można na podstawie t r a d y c j i ustnej zdobyć się na próbę określenia przynależności społecznej właściciela kuź­ nicy i czasu zaprzestania p r o d u k c j i . Do tej p o r y przebadano zagadnienie kuźnic w 6 p u n k t a c h Kurpiowszczyzny. Pozostają do przebadania jeszcze ślady kuźnic w 5 wsiach. Wiadomości uzyskane do k o w a l s t w a wykazują, że między n i m a kuźn i c t w e m istniał wyraźny związek. Kuźnictwo wpłynęło na określenie p r o d u k c j i k o w a l s t w a w siedemdziesiątych i osiemdziesiątych latach X I X w . i na u t r z y m y w a n i e w starych wsiach i n s t y t u c j i k o w a l a wiosko- �JACEK 252 Ryc. OLĘDZKI 4. C z a r n o t r z e w , pow. Ostrołęka. M ł y n zbożowy. We współczesnych n i a c h śluzowych i t r a n s m i s y j n y c h młynów zbożowych przetrwały f o r m y występujące w urządze­ techniczne młynach-kuźnicach: A — obudowa koła młyńskiego; B — młyn; C — druga; D — stawidło; E — stawidło tzw. śluzy jałowej Rys. J. Olędzki wego, zobowiązanego do naprawiania z d a r t y c h sośników całej wiosce, do której należał, za tzw. skupiznę . Występowanie kowalstwa do c h w i l i dzisiejszej pozwala na odtworze­ nie współczesnych i starszych narzędzi i t e c h n i k pracy, na uchwycenie zmian w wytwórczości oraz zmian w r e k r u t a c j i społecznej k o w a l i w okre­ sie ostatnich kilkudziesięciu l a t . Jeśli chodzi o przetwórstwo d r e w n a na dziegieć, potaż i węgiel, udało m i się dotychczas uzyskać materiał j e d y n i e do węglarstwa i smolarstwa. Materiał ten składa się z luźnych, f r a g m e n t a r y c z n y c h wiadomości i nie pozwala na odtworzenie pełnego obrazu o w y c h zajęć. Do przetwórstwa zbóż na mąkę i kaszę zebrany jest wystarczająco o b f i t y i stosunkowo j e d n o l i t y materiał. Wiąże się to bez wątpienia 7. tym,, że do dzisiaj stosowane są na Kurpiowszczyźnie wszystkie w y ­ stępujące t a m dawniej f o r m y przeróbki zboża. Cały uzyskany w czasie badań materiał nie wystarcza na jednakowo 4 * Skupizna lecz zbożem. była to f o r m a opłacania k o w a l a za wykonaną pracę, nie pieniędzmi, �MATERIAŁY DO T R A D Y C Y J N Y C H ZAJĘĆ POZAROLNICZYCH 253 t ' R y c . 5 (z lewej). D o b r y l a s , pow. K o l n o . Wolne koło w młynie R y c . 6 (z p r a w e j ) . Poredy, pow. P r z a s n y s z . Sposób u m o c o w a n i a wodnym sieci w „saniach" Fot. J . Olędzki pełne ujęcie poszczególnych zajęć. Rybołówstwo, hodowla pszczół w ulach, k o w a l s t w o i przeróbka zbóż na mąkę i kaszę mogą być odtworzone w ich pełnym h i s t o r y c z n y m r o z w o j u . Natomiast materiał do łowiectwa, kuźn i c t w a , smolarstwa i węglarstwa będzie mógł być przedstawiony j e d y ­ nie w f o r m i e p r z y c z y n k o w e j . Rozwój w y m i e n i o n y c h zajęć nie jest j e d n o l i t y . Starano się uchwycić etapy r o z w o j u dla poszczególnych typów zajęć. Wysunięto roboczo d a t y szczegółowe jako podstawę do przeprowadzenia periodyzacji zmian. Są to w p i e r w s z y m rzędzie daty z przełomu X I X i X X w. oraz początku względnie ukończenia obu ostatnich wojen. �254 JACEK OLĘDZKI Jeżeli chodzi o zróżnicowanie regionalne w w y m i e n i o n y c h okresach, można zaryzykować twierdzenie, że na przestrzeni całej dawnej Puszczy Zielonej procesy rozwojowe w y m i e n i a n y c h zajęć przebiegały analogicz­ nie. Natomiast porównując materiały z t e r e n u M a z u r z materiałami z t e ­ r e n u K u r p i o w s z c z y z n y stwierdzamy zasadnicze różnice. Wyrażają się one wcześniejszym o kilkanaście l a t występowaniem na terenie M a z u r t y c h samych, co na Kurpiowszczyźnie, etapów rozwoju, ponadto większą przez cały t e n okres powszechnością w y m i e n i o n y c h zajęć wśród ludności k u r p i o w s k i e j . Wynikało to z wyższego poziomu r o l n i c t w a na terenach mazurskich, nie t a k rozdrobnionego i rozwijającego się na lepszej bazie glebowej. Ponadto w obrębie poszczególnych zajęć na Mazurach i K u r p i a c h w y ­ stępują różnice w narzędziach i technikach pracy, wynikłe z różnic śro­ dowiska geograficznego i krzyżowania się różnych wpływów k u l t u r o ­ wych. W k i e r u n k u uchwycenia t y c h wszystkich różnic pomiędzy K u r p i o w ­ szczyzną a t e r e n a m i z nią sąsiadującymi prowadzone są dalsze prace tere­ nowe. I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c6be7cefdd239c067da32664a53879b.pdf 58d14953f74a3130bc956c9d707ae17c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:408 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:369 Title A name given to the resource Niektóre wnioski z materiałów językowych / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.282-287 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfer, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA SZYFER NIEKTÓRE W N I O S K I Z. MATERIAŁÓW JĘZYKOWYCH Badania gwaroznawcze dają ogromne możliwości retrospektywnego spojrzenia na dzieje l u d z i mówiących daną gwarą. Pozwalają one na ustalenie niektórych granic etnicznych, wskazują również na k i e r u n k i osadnictwa. W i e l o k r o t n i e zdarza się, że oddalone od siebie zaledwie o parę kilometrów wsie mają różny zasób l e k s y k a l n y . G d y dzieli j e g r a ­ nica polityczna l u b wyznaniowa, j a k m a to miejsce między w s i a m i w a r ­ mińskimi i m a z u r s k i m i , jest t o zjawisko zrozumiałe. Natomiast zróżnico­ wanie takie na pozornie j e d n o l i t y m terenie, nie mającym granic dzie­ lących, sygnalizuje zróżnicowane pochodzenie mieszkańców t y c h w s i . l\ Do badania słownictwa, a właściwie — j a k w w y p a d k u mojej pracy — zasobu leksykalnego wystarczy bardzo niewiele pytań. W czasie badań na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej posługiwałam się k w e s t i o ­ nariuszem s t u p y t a n i o w y m , zawierającym działy: słownictwo części d o m u , wozu, t k a c t w a , r o l n i c t w a , s t r o j u , przygotowania - p o k a r m u , za­ gadnień wierzeniowo-obrzędowych i owadów. G d y chcemy wykryć zróż­ nicowanie zatarte już przez czas i oddziaływanie sąsiedniej g w a r y pod w i e l u względami podobnej, a więc łatwiej przejmowanej przez p r z y byszów, m u s i m y pytać nie o nazwy rzeczy l u b przedmiotów codziennego użytku, które przecież ścierają się w stałym użyciu, a i c h ujednolicenie d y k t o w a n e jest i c h komunikatywnością, lecz przede w s z y s t k i m o zja­ wiska i nazwy oderwane, będące j a k g d y b y przez swoją drug©planowość prywatną własnością ludzi, t y m s a m y m więc długo nie podlegające wpływom. T a k więc słownictwo części pługa, krosien, kołowrotka czy nazwy zwierząt bądź kiedyś zagrażających człowiekowi, bądź hodowa­ nych, są j e d n o l i t e na terenie całej Polski, w w i e l u w y p a d k a c h Słowiań­ szczyzny, a n a w e t z n a j d u j e m y j e w p o d s t a w o w y m słownictwie języków indoeuropejskich K Zróżnicowanie zaś nazw i czynności w i e r z e n i o w y c h czy też nazw d r o b n y c h owadów jest wprost nieprawdopodobnie bogate. 1 Materiał nera, porównawczy B e r n e k e r a i czerpałam Sławskiego. ze słowników etymologicznych Bruck­ �WNIOSKI Z MATERIAŁÓW JĘZYKOWYCH M a p a 1. Zróżnicowanie n a z w g w a r o w y c h O omacnica # mentelnica • '•. 283 n a oznaczenie ćmy nocnej bzieda A mara © i ćma ' Wg szkicu A. Szyfer wyk. Z. Biernacki i } 1 •*> # lj J L Kierując się t y m szukałam zróżnicowania m . i n . także i w dparciu o słow­ n i c t w o owadów. W badaniach n a d zróżnicowaniem l e k s y k a l n y m cały t e r e n k u r p i o w s k i objęłam początkowo siatką badań o p u n k t a c h oddalonych od siebie o m n i e j więcej 10 k r a . Na pasie ograniczonym od zachodu Omulwią a od wschodu Szkwą nie znalazłam p r a w i e żadnego zróżnicowania w obrębie badanych działów słownictwa. Dopiero posuwając się dalej na wschód między Szkwą a Pisą uzyskałam zaskakujące w p r o s t w y n i k i . Oto cała północna część tego pasa okazała się zupełnie inna, a słownictwo t y c h w s i w działach różnicujących bardzo podobne do słownictwa z w i o sek m a z u r s k i c h powiatów piskiego i szczycieńskiego . Zagęścić więc 3 1 A ; 8 2 Materiały językowe dotyczące terenu Puszczy d r o b n y c h notatek p r z y c z y n k a r s k i c h , o p u b l i k o w a l i 3 P o r . materiały gwaroznawcze lektologii P A N w W a r s z a w i e . przygotowane Zielonej, K. N i t s c h do d r u k u l i c z n y c h , ale ii ;-J ,;j H . F r i e d r i c h. jjj oprócz i \ | .j przez I Zakład Dia- J !l �ANNA 2g4 SZYFER musiałam sieć badań na t y m terenie, aby uściślić zróżnicowanie. Na pa­ sie Szkwa — Pisa przebadane zostały p r a w i e wszystkie w i o s k i (26), z po­ minięciem t y l k o zupełnie południowych, leżących nad samą Narwią, w s i zaścianków szlacheckich. T a k więc na łącznie przebadanych 45 w s i 26 przypada na stosunkowo mały obszar między Szkwą a Pisą: 11 z n i c h t j k pozwala wnioskować podany poniżej przykładowy materiał 0 a wsie pochodzenia innego niż cały region. Stanowią one około 24°/o, c z y l i p r a w i e *A t e r e n u Równoleżnikowe zróżnicowanie na K u r p i a c h t a k i c h nazw, j a k n p . kozły, k r o w y , k o p l i n y , koźliny, można by chyba tłumaczyć za d r e m H . F r i e d r i c h e m , objaśniającym to zjawisko pasowości na przykładzie f o n e t y k i , a szczególnie nosowości i palatalności, większą k o n s e r w a t y w nością terenu północnego, odciętego bardziej od wpływów k u l t u r a l n y c h . Dobrze to i l u s t r u j e wyżej w y m i e n i o n y autor na przykładzie słabnięcia tendencji a r t y k u l a c y j n y c h palatalności asynchronicznej (psiwo, pchiwo, p j i w o , piwo). Natomiast k o m p l e k s y terenowe nazw, j a k ma to miejsce np. p r z y nazwach ćmy, nietoperza i k o n i k a polnego, na dodatek spotykane także kompleksowo w n i e d a l e k i m sąsiedztwie w powiecie Szczytno i Pisz w województwie olsztyńskim, dowodzą różnego osadnictwa. 4 Dzięki możliwości zestawienia t y c h materiałów z materiałami zebra­ n y m i przez warszawski Zakład D i a l e k t o l o g i i P A N mogłam t u stwierdzić identyczność słownictwa na niektórych terenach Mazurów i Kurpiów. Tak n p . w k u r p i o w s k i c h wsiach L e m a n , Z i m n a , W a r m i a k , Wyżega, Zalas, D u d y , Łączki, P i a n k i występuje nazwa grycka, oznaczająca bie­ dronkę, występująca równocześnie w t y m s a m y m znaczeniu w powiecie Szczytno we wsiach: Opaleniec, Sasy, Róglas, Szymany, G r o m , L e m a n y , Dźwierzuty, Pasym, R u m i Rudziska. Cały teren na zachód od S z k w y zajmuje mazowiecka grzegrzółka. Sporadycznie występuje przepiórka i kokoszka, znane również na Mazurach, oraz ogólnopolska boża krówka. Drugą nazwą, układającą się t a k samo kompleksowo, jest nazwa ćmy. W wyżej w y m i e n i o n y c h wsiach k u r p i o w s k i c h i m a z u r s k i c h występuje bzieda oraz sporadycznie również mazurska mara. Ciekawe jest t u określenie bzieda j a k o rodzaj mentelka (motyla) a biedny, bo szary, n i e ­ ładny. Nazwa mara pochodzi prawdopodobnie od innej cechy tego owada: jego życia nocnego, co musi przypominać marę. Popularna na pozosta­ łym obszarze omacnica, znana również i na Mazowszu, zawiera również cechę owada, latającego po ciemku, czyli „po o m a c k u " . Występująca 1 . 5 H . F r i e d r i c h , Gwara opracowanej i kurpiowska (fonetyka), Warszawa 1954. W ub. r o k u przygotowałam do d r u k u do m o n o g r a f i i językowej M a z u r i W a r m i i , Warmii. przez ten Zakład, Słownictwo zwierząt, gadów i owadów Mazur �T WNIOSKI Z MATERIAŁÓW JĘZYKOWYCH M a p k a 2. Zróżnicowanie n a z w g w a r o w y c h A lelek O skórzan H skórzak 285 n a oznaczenie n i e t o p e r z a • skórnik • kacopyrz # (czasem nientoperz) mentoperz © nietoperz Wg szkicu A. Szyfer wyk. Z. Biernacki w k i l k u n a s t u miejscowościach mentelnica to po prostu f e m i n i n u m od mentla, znana również w powiecie p i s k i m (mapa 2). Podobnie też układają się nazwy nietoperza. M a z u r s k i kacoperz (mapa 2) zajmuje południowo-wschodni teren K u r p i . Na reszcie pasa Szkwa — Pisa d o m i n u j e nazwa skórzan, tłumaczona przez ludność t y m , że „uun to m a takie skrzidła j a k ze skóry". Cały zachodni teren K u r p i zajmuje, występujący i na Mazowszu, lelek. Te t r z y przykładowe nazwy ilustrują i dokumentują dobrze zróżnicowanie etniczne t e r e n u i ciążenie jego północnego wschodu k u M a z u r o m . Pozostały teren k u r p i o w s k i — j a k wykazują p u n k t y przebadane porównawczo w p o w i a t a c h przasny­ s k i m , mławskim, ostrołęckim na południe od N a r w i , pułtuskim i płoc­ k i m — stanowi raczej jednolitą całość z Mazowszem. Z e b r a n y materiał mógłby dowodzić pochodzenia części wiosek pół­ nocno-wschodniego t e r e n u k u r p i o w s k i e g o z sąsiednich M a z u r . Wskazuje na to również toponomastyka, te same nazwy w s i b o w i e m spotykane są �ANNA 286 Mapka 3. Zróżnicowanie # nazw SZYFER gwarowych koniki O skocz • n a oznaczenie k o n i k a polnego skoczki Wg szkicu A. Szyfer wyk. Z. Biernacki równocześnie na K u r p i a c h i Mazurach, j a k n p . P i a n k i , Czarnia, L e m a n , Z i m n a , P u p k o w i z n a , Wyżega, Turośl, Niedźwiedź i t p . Takie możliwości wysuwał już H . F r i e d r i c h na podstawie zbieżności fonetycznych, lecz n i e mógł tego wówczas w pełni udowodnić materiałem przykładowym ze wzglądu na niemożność przeprowadzenia badań na terenie m a z u r s k i m będącym już poza granicą Polski. Zebrany obecnie przeze m n i e materiał t e r e n o w y zdaje się popierać tę tezę. Popiera ją również w niektórych w y p a d k a c h materiał a r c h i w a l n y , wskazujący na emigrację Mazurów z powiatów Ełk i Olecko na Suwalszczyznę i powiatów Pisz i Szczytno na K u r p i e . D o k u m e n t y p r z y b y c i a ewangelickiej ludności z M a z u r na t e r e n y P o l s k i przechowuje m . i . Ewangelickie A r c h i w u m w Suwałkach. Być może, że podobne d o k u m e n t y znalazłyby się w zniszczonym niestety w czasie w o j n y E w a n g e l i c k i m A r c h i w u m w Łomży. Emigracja ta p r z y ­ pada na dwudzieste i trzydzieste lata X V I I I w . i była spowodowana z jednej s t r o n y wzrostem ucisku ekonomicznego i narodowościowego na �WNIOSKI Z MATERIAŁÓW JĘZYKOWYCH 287 terenie M a z u r , z d r u g i e j zaś ucieczką przed zarazami. W t y m czasie na K u r p i a c h pas między Szkwą a Pisą był jeszcze p r a w i e nie zamieszkany, a przez swe podobieństwo warunków geograficzno-gospodarczych dosko­ nale nadawał się na osiedlenie Mazurów. Badania językowe pozwalają wysunąć tezy o m a z u r s k i m pochodzeniu niektórych w s i k u r p i o w s k i c h . Wskazują na istnienie zagadnienia i na k i e r u n e k , w j a k i m może iść jego rozwiązanie. Ostateczne ustalenie szla­ ków m i g r a c j i należy już do historyków. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ec54c47cc51df7290f2d915273c0afa.pdf 5babb854f72d3703bcd03d73cb58ad7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1056 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:969 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XXVI Zeszyt 1 �P O L S K A I N S T Y T U T A K A D E M I A H I S T O R I I K U L T U R Y N A U K M A T E R I A L N E J ETNOGRAFIA POLSKA .XXVI Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDAŇSK • ŁÓDŹ ZAKŁAD NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1982 �REDAKTOR: SEKRETARZ OPRACOWANIE WITOLD REDAKCJI: TOMU: DYNOWSKI KRYSTYNA IWONA MAŁKOWSKA KABZIÑSKA-STAWARZ C Z Ł O N K O W I E R A D Y R E D A K C Y J N E J : JÓZEF B U R S Z T A , M A R I A B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA), M A R I A FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, WANDA PAPROCKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, u l Świerczewskiego 105 Okładkę projektował E d w a r d Kostka Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Iwona K a r w a c k a © Copyright by Zaklad Narodowy im. Printed Ossolińskich in — Wydawnictwo, Wroclaw Poland Z a k ł a d N a r o d o w y im.' Ossolińskich — W y d a w n i c t w o . Wroclaw/ 1982. N a k ł a d : 700 egz. Objętość: a r k . w y d . 23,40, a r k . d r u k . 19,88, a r k . A , - 26. P a p i e r d r u k . s a t . k l . I V , 70 g, 70 X 100. O d d a n o do skła­ d a n i a 1 V I I 1 9 8 1 . P o d p i s a n o do d r u k u 15 X I 1982. D r u k ukończono w l i s t o p a d z i e 1982. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 1136/82. H - 9 . C e n a zł 1 0 0 . — 1982. �SPIS TREŚCI Profesor P e t r u Caraman — Hanna Volovici (Jassy) 11 ARTYKUŁY M a r i a P a r a d o w s k a — Obraz I n d i a n A m e r y k i Południowej w Polsce X I X w . Część I I Streszczenie w języku angielskim Joanna T o k a r s k a , Jerzy S. W a s i l e w s k i , Magdalena Zmysłóws к a — Śmierć jako organizator k u l t u r y Streszczenie w języku rosyjskim Mirosława D r o z d - P i a s e c k a — Postawy mieszkańców w s i w sytuacji k o n f l i k t o w e j zaistniałej na t l e komasacji Streszczenie w języku rosyjskim Andrzej S t a w a r z — Przegląd p r o b l e m a t y k i badań nad kulturą r o b o t n i ­ czą w Polsce (ze szczególnym uwzględnieniem badań najnowszych) . . Streszczenie w języku rosyjskim Bożena L e w a n d o w s k a — Stan badań k u l t u r y muzycznej górali Pol­ skich K a r p a t Streszczenie w języku rosyjskim Ján O l e j n i k — Przesądy, wyobrażenia i czynności magiczne mieszkańców Wysokich T a t r , związane z budową domu i domostwem . . . . . Streszczenie w języku r o s y j s k i m 13 76 79 114 115 141 143 165 167 194 197 220 STUDIA I MATERIAŁY Leszek D z i ę g i e l — Wnętrza zagród chłopskich w e współczesnym K u r d y stanie i r a c k i m Ryszard V o r b r i c h — Produkcja garncarska Dogonów A n n a S z y f e r — Małe miasteczka a kształt k u l t u r o w y obszarów górskich Ewa Z a w i e j s k a — Hodowla i pasterstwo na Żywiecczyźnie w X V I I X V I I I w . w świetle trzech podstawowych p u b l i k o w a n y c h źródeł . . . Streszczenie w języku rosyjskim Urszula L e h r - L e n d a — Wierzenia i zabiegi magiczne zabezpieczające zagrodę Streszczenie w języku rosyjskim Wanda J o s t o w a — Przemiany domu podhalańskiego związane z rozwo­ j e m urządzeń ogniowych 223 245 267 271 276 277 283 285 �6 KRONIKA Mongolia 1980 — badania terenowe Ekspedycji Etnologicznej P A N — Iwona Kabzińska-Stawarz Zakończenie polskich badań w Kurdystanie i r a c k i m — Leszek Dzięgiel . . Konferencja poświęcona badaniom k u l t u r y ludowej w Karpatach i na Bał­ kanach — Maria Gładyszowa, Danuta Tylkowa K u l t u r a i sposób życia proletariatu przemysłowego i rolnego od jego począt­ ków do schyłku X I X w. K o l o k w i u m naukowe w K a r l - M a r x - S t a d t , 3-5 X I 1980 r. — Edward Pietraszek Wystawa „Rytuały śmierci" w Musée de 1'Homme w Paryżu w 1980 r. — Irena Turnau Wystawa fińskich kobierców „Ryijy" w Renwick Gallery w Waszyngtonie w 1980 r. — Irena Turnau 295 296 299 301 304 304 RECENZJE I A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E Barbara O l s z e w s k a - D y o n i z i a k , K u l t u r o w y kontekst zbrodni. S. C. Varma, The B h i l K i l l s , Delhi 1978, K u n j Publishing House, ss. 386 . J. Štika, Lidová strava na Valašsku, Ostrava 1980, ss. 170 — Zofia Szromba-Rysowa Néprajz, A Magyar múzeumok kiadványainak bibliográfiája, 1945 — 1974, oprac. Zoltán Héthy, Ildikó Т. Horváth, László Ormosi, Budapest 1976, ss. 135 — Leszek Hensel 307 314 316 �СОДЕРЖАНИЕ Профессор Петру Караман | — Ханна Воловича (Яссы) СТАТЬИ 11 . -Мария Парадовска — Представления об индейцахЮжной Америки в Польше в X I X в. Часть И Резюме на английском языке Иоанна Токарска, Ежи С. Василевски, Магдалена Змьгсловска — Смерть как организатор культуры Резюме на русском языке Мирослава Дрозд-Пясецка — Позиции жителей деревни в конфликтной ситуации, возникшей на почве ликвидации чересполосицы Резюме на русском языке Анджей Ставаж — Обзор проблематики исследованийпо рабочей культуре в Польше (с особенным учетом новейших исследований) Резюме на русском языке Вожена Левандовска — Состояние исследований по музыкальной культуре гуралей польских Карпат • • . Резюме на русском языке Ян Олсйник — Суеверия, магические представления и действия жителей Высоких Татр, связанные со строительством дома и двором Резюме на русском языке , , . 13 76 79 114 115 141 143 165 167 194 197 220 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Лешек Дзенгель— Интерьеры крестьянских дворов в современном иракском Кур­ дистане Рышард Форбрих —Гончарное производство Догонов ' . . Анна Шифер —Маленькие города и культурный облик горных территорий . . . . Эва Завейска — Скотоводство на Живецкойземле в X V I I - X V I I I вв. в свете трех осно­ вных опубликованных источников Резюме на русском языке Уршуля Лехр-Ленда — Поверья и магические приемы попредохранению двора . . Резюме на русском языке Ванда Иостова — Преобразования подгальской избы, связанные с развитием огне­ вых устройств 223 245 267 271 276 277 283 285 �8 ХРОНИКА Монголия 1980 —полевые исследования этнологической экспедиции ПАН — Неона Кабзиньска-Ставаж Окончаниепольских исследований в иракском Курдистане —Лешек Дзенгель . . . . Конференция по исследованиям народной культуры в Карпатах и на Балканах — Мария Гладыш, Данута Тылькова Культура и образ жизни промышленного и сельского пролетариата со времени его начала идо конца X I X в.Ученый коллоквиум в Карл-Маркс-Штадте, 3-5 X I 1980г. — Эдвард Петрашек Выставка „Ритуалы смерти" в Музее де л'омм в Париже в 1980г. —Ирена Турнау Выставка финских ковров „Рыйийы" в Ренвик Галлери в Вашингтоне в 1980г. — Ярена Турнау 295 296 299 301 304 304 РЕЦЕНЗИИ Барбара Ольшевска-Дыонизяк, Культурный контекст преступления, s. с. Varma, The Bhill Kills, Deli 1978, Kunj Publishing House, 386 стр Я. Штика, Lidová strava na Valašsku, Ostrava 1980, 170 стр. — СофияШромба-Рысова Néprajz, A Magyar múzeumok kíadványainak bibliográfiája, 1945-1974, составил Zoltan Hethy, Ildikó Т. Horváth, László Ormosi, Budapest 1976, 135 стр. —Лешек Хенсель 307 314 316 �CONTENTS ! Professor Petru Caraman I — Hanna Volovici (Jassy) 11 ARTICLES M a r i a P a r a d o w s k a — Portrayal of South America Indians as seen b y Poles i n X I X Century. P a r t I I Summary i n English Joanna T o k a r s k a , Jerzy S. W a s i l e w s k i , Magdalena Zmysłóws к a — Death as an Organizer of C u l t u r e Summary i n Russian . . Mirosław D r o z d - P i a s e c k a — The attitudes of r u r a l inhabitants i n conflicting situations created by connurbation Summary i n Russian Andrzej S t a w a r z — Review of the problems w h i c h were the subject of research i n t o workers' culture i n Poland ( w i t h p a r t i c u l a r stress on recent times) Summary i n Russian Bożena L e w a n d o w s k a — Progress of the research into the musical c u l ­ ture of the highlanders i n the Polish Carpathians S u m m a r y i n Russian Ján O l e j n i k — Superstitions, imagination and magic of the people of the H i g h Tatras when constructing a house or homestead Summary i n Russian STUDIES A N D Zawiejska region i n sources Summary Urszula L e h steads Summary — 79 114 115 141 143 145 167 194 197 220 MATERIALS Leszek D z i ę g i e l — Interiors of peasant farmsteads i n contemporary Iraqui Kurdistan Ryszard V o r b r i c h — Pottery of the Dogons A n n a S z y f e r — Small villages and the State of C u l t u r e i n the mountaineous/ regions Ewa 13 76 A n i m a l breeding and shepherding i n the 223 245 267 Żywiec the X V I I - X V I I I centuries i n the l i g h t of the three published i n Russian r - L e n d a — Belief? and magic for the protection of f a r m ­ i n Russian 271 276 277 283 �10 Wanda J o s t o w a — Changes i n the construction of houses i n the SubCarpathian regions and the development of f i r e places 285 CHRONICLE Mongolia 1980 — Regional research b y the P A N Ethnological Expedition — Iwona Kabzinska-Stawarz . End of Polish Research i n the I r a q i K u r d i s t a n — Leszek Dzięgiel . . . . Conference devoted to research on c u l t u r a l folklore i n the Carpathians and the Balkans — Maria Gładyszowa, Danuta Tylkowa C u l t u r e and the l i v i n g standards of the i n d u s t r i a l and a g r i c u l t u r a l prole­ t a r i a t f r o m its beginnings to the end of the X I X Century. Scientific meeting i n K a r l — M a r x — S t a d t , November 3-5, 1980 — Edward Pietraszek E x h i b i t i o n "Death R i t u a l s " i n the Musee de l'Homme i n Paris i n 1980 — Irena Turnau E x h i b i t i o n of F i n n i s h Carpets „Ryijy" i n Renwick Gallery i n Washington i n 1980 — Irena Turnau 295 296 299 301 304 304 REVIEWS A N D R E V I E W A R T I C L E S Barbara O l s z e w s k a - D y o n i z i a k , The C u l t u r a l Context of S. C. Varma, The B h i l K i l l s , D e l h i 1978, K u n j Publishing House, J . Štika, Lidová strava na Valašsku, Ostrava 1980, ss. 170 — Zofia Ъа-Rysowa Néprajz, A Magyar múzeumok kiadványainak bibliográfiája. 1945-1974 Héthy, Ildikó Т. Horváth, László Ormosi, [ed.] Budapest 1976, ss. Leszek Hensel Crime. ss. 386 Szrora- 307 314 Zoltán 135 — 316 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f5ec26092ecb478d51876f9756d418f0.pdf fa6e06090074023e66c107742b29ec20 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1051 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:966 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2, s.173-183 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia P o l s k a " , t. X X I V z. 2 I S S N 0071-1861 OŚRODKI ETNOGRAFICZNE W PRADZE W P r a d z e c z e s k i e j , będącej — j a k w i a d o m o — w a ż n y m c e n t r u m życia n a u k o ­ wego i kulturalnego o odległych t r a d y c j a c h h i s t o r y c z n y c h , s k u p i a się działalność l i c z n y c h placówek reprezentujących poszczególne d y s c y p l i n y n a u k o w e . W ś r ó d wymienić także należy etnografię, która c z e s n y c h n a u k a c h społecznych . W określające w określone miejsce we p r a s k i m środowisku e t n o g r a f i c z n y m 1 t o w a n e są poglądy zajmuje sposób n o w a t o r s k i p r z e d m i o t , nich współ­ reprezen­ z a k r e s oraz cele n a u k o w o - b a d a w c z e s t a w i a n e p r z e d etnografią j a k o p r z e d dyscypliną o d z w i e r c i e d l a ­ jącą niektóre a s p e k t y życia, p r a c y i k u l t u r y społeczeństwa s o c j a l i s t y c z n e g o . W w y ­ niku zajęcia takiego stanowiska badania etnograficzne ukierunkowane są przede w s z y s t k i m n a s z e r o k o potraktowaną współczesność, co j e d n a k n i e o z n a c z a , b y n i e uwzględniano w n i c h także d z i e d z i c t w a t r a d y c j i p r z e k a z a n e j p r z e z przeszłość. W p a ­ r z e ze znaczną dynamiką cechującą r o z l i c z n e p r a c e b a d a w c z e w t e r e n i e i d z i e b a r ­ dzo ożywiona i b o g a t a działalność w y d a w n i c z a interesujących n a s placówek, w ś r ó d których wymienić należy przede wszystkim Instytut Etnografii i Folklorystyki Czechosłowackiej A k a d e m i i N a u k i Katedrę E t n o g r a f i i p r z y U n i w e r s y t e c i e K a r o l a , a także M u z e u m E t n o g r a f i c z n e . 2 W niniejszym artykule przedstawione zostaną głównie s t r u k t u r a , działalność n a u k o w o - b a d a w c z ą i w y d a w n i c z a powyższych i n s t y t u c j i . A. I N S T Y T U T E T N O G R A F I I I F O L K L O R Y S T Y K I CZECHOSŁOWACKIEJ A K A D E M I I N A U K (ÚSTAV P R O E T N O G R A F I I A F O L K L O R I S T I K U OSAV) Struktura demii Nauk organizacyjno-naukowa w Pradze wiąże Instytutu Etnografii się z wyodrębnieniem i Folklorystyki czterech podstawowych Aka­ od­ działów. Są t o : I. II. Oddział K u l t u r y R o b o t n i c z e j ; Oddział Świadomości Narodowej; III. Oddział B a d a n i a Współczesnej W s i S o c j a l i s t y c z n e j ; IV. Oddział D o k u m e n t a c j i N a u k o w e j . Funkcję d y r e k t o r a I n s t y t u t u pełni D o c . P h . D r . Antonín R o b e k , stępcą j e s t P h D r . Zdeňka V a n & c k o v a , C S c , jego z a ­ poszczególnymi oddziałami kierują stępujący p r a c o w n i c y n a u k o w i : P h D r . M i r j a m Moravcova, zaś n a ­ C S c . (Oddział I ) , P h D r . J o s e f Vařeka, C S c . (Oddział I I ) , D o c . P h D r . Antonín R o b e k , C S c . (Oddział I I I ) o r a z P h D r . M i r o s l a v J a n o t k a (Oddział I V ) . N a t e m a t p r z e d m i o t u i założeń c z e s k i e j e t n o g r a f i i por. Z. S z r o m b a - R y s o w a , „Cesky lid", R. 51: 1964, „Etnografia P o l s k a " , t. 10: 1966, s. 518-523. Powyższy artykuł został n a p i s a n y n a p o d s t a w i e i n f o r m a c j i u z y s k a n y c h w c z a ­ sie t y g o d n i o w e g o p o b y t u w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i i F o l k l o r y s t y k i A k a d e m i i N a u k w P r a d z e (październik 1977). 1 2 �174 KRONIKA W Instytucie zatrudnionych jest 46 p r a c o w n i k ó w (wraz z aspirantami „we­ wnętrznymi" ) , w t y m 34 stałych. 3 Wymienione powyżej oddziały I n s t y t u t u dysponują n a s t a w i o n y m i n a specyfikę p r o w a d z o n y c h wydawanym własnymi z myślą o s z e r o k i c h kręgach odbiorców p r o f e s j o n a l n y c h „Český l i d " , założony j e s z c z e w 1891 r . 4 Instytutu jest periodyk P u b l i k a c j e związane z działalnością n a u k o ­ w o - b a d a w c z ą t e j placówki d r u k o w a n e są w ł a s n y m n a k ł a d e m twie wydawnictwami w i c h obrębie p r a c . O r g a n e m 5 l u b też w Národopisná Knižnice. S y s t e m a t y c z n e i s z y b k i e p u b l i k o w a n i e wydawnic­ p r a c oraz m a ­ teriałów możliwe jest dzięki dość często s t o s o w a n y m t e c h n i k o m p o w i e l a n i a i r o t a printu. Praca Instytutu jako placówki n a u k o w o - b a d a w c z e j realizowana jest w płaszczyznach, co w p ł y w a n a f a k t , iż w obrębie poszczególnych oddziałów wydzielone sekcje. T e m a t e m wiodącym, podjętym w związku bieżącej pięciolatki (1975-1980) jest „Kultura l u d o w a w z realizacją warunkach wielu pracują zadań społeczeństwa s o c j a l i s t y c z n e g o " . Oprócz działalności r o z w i j a n e j pod t y m kątem w r a m a c h w s z y s t ­ 6 k i c h w y m i e n i o n y c h oddziałów aktywność I n s t y t u t u p r z e j a w i a formach współpracy z poszczególnymi placówkami się także w naukowo-badawczymi różnych zarówno n a t e r e n i e Czechosłowacji, j a k też z e t n o g r a f i c z n y m i ośrodkami z a g r a n i c z n y m i . Instytut Etnografii i F o l k l o r y s t y k i w P r a d z e posiada rowaną p r z e z D o c . P h D r . dzone są p r a c e związane z edycją Etnografii cowywaną p r z e z k o l e k t y w swoją filię w B r n i e , k i e ­ Karela Fojtika, C S c . Aktualnie w Słowian placówce t e j p r o w a ­ (Słowianie Z a c h o d n i ) opra­ międzynarodowy. I n s t y t u t p r a s k i współpracuje w s z e r o k i m z a k r e s i e z I n s t y t u t e m E t n o g r a f i c z n y m Słowackiej A k a d e m i i N a u k w Bratysławie (Národopisný Ü s t a v S A V ) . Współpraca t a dotyczy badań prowadzonych w związku z p r a c a m i n a d e t n o g r a f i c z n y m Czechosłowacji . Równolegle p o d e j m o w a n e są wspólne t e m a t y a r e z u l t a t y p r a c w r a m a c h tego współdziałania mają być p u b l i k o w a n e s e r i i studiów. W w specjalnej związku z a k t u a l n i e podjętym t e m a t e m „Tradycyjna k u l t u r a l u ­ d o w a n a z i e m i a c h c z e s k i c h i słowackich" p r z e w i d z i a n o W atlasem naukowo-badawcze, 7 r a m a c h współpracy Instytutów w Pradze i w publikację Bratysławie również t r z y wspólne z a d a n i a n a u k o w o - b a d a w c z e koncentrujące pujących p r o b l e m ó w : 1) i n t e r e t n i c z n e związki k u l t u r l u d o w y c h 11 studiów. realizowane są się wokół nastę­ w Czechosłowacji; 2) dzieje i t e o r i a c z e s k i e j i słowackiej e t n o g r a f i i i f o l k l o r y s t y k i ; 3) p r o c e s y e t n i c z n e n a t e r e n a c h p o g r a n i c z n y c h Czechosłowacji. Rolę kierowniczą w r e a l i z a c j i t y c h z a ­ dań spełnia I n s t y t u t w W Pradze. r a m a c h z a g r a n i c z n y c h kontaktów n a u k o w y c h Instytut Etnografii i Folklo­ r y s t y k i w P r a d z e współpracuje z ośrodkami e t n o g r a f i c z n y m i i n n y c h krajów pejskich, Demokratyczna ze t a k i c h j a k P o l s k a , Bułgaria, N i e m i e c k a Związkiem R a d z i e c k i m . U c z e s t n i c z y także w Republika międzynarodowej euro­ oraz akcji badania W y n i k i międzynarodowych k o n f e r e n c j i n a u k o w y c h znajdują s w o j e odzwier- kultury ludowej w K a r p a t a c h i n a Bałkanach . 8 T z w . a s p i r a n c i „ w e w n ę t r z n i " pozostający pod bezpośrednią opieką d y r e k t o r a I n s t y t u t u piszą p r a c e k a n d y d a c k i e w o k r e s i e 3 l a t . A s p i r a n c i e k s t e r n i s t y c z n i u b i e ­ gający się o stopień k a n d y d a t a n a u k w I n s t y t u c i e mają n a t e n c e l p r z e w i d z i a n y o k r e s pięcioletni. Rozwój tego c z a s o p i s m a od c h w i l i jego założenia o m a w i a Z. S z r o m b a - R y s o w a w r e c e n z j i „Cesky Ud", R. 50:1963, „Etnografia P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 548-553. N a przykład „ Z p r a v o d a j e " oraz „ M a k e t y " dotyczące p r a c różnych oddziałów. Z e s t a w i e n i a szczegółowe zob. p r a c e oddziału I i I I . Całością p r a c a t l a s o w y c h k i e r u j e obecnie P h D r . S o n a Kovačevičová, C S c . z I n s t y t u t u E t n o g r a f i i Słowackiej A k a d e m i i N a u k w Bratysławie. Z r a m i e n i a I n ­ s t y t u t u p r a s k i e g o k i e r o w n i k i e m t y c h p r a c jest P h D r . J o s e f Vařeka, C S c . W r a m a c h p r a c p r o w a d z o n y c h p r z e z Międzynarodową Komisję do B a d a n i a K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h i n a Bałkanach. 3 4 5 6 1 8 �175 KRONIKA ciedlenie w publikacjach Instytutu, a i c h przebieg relacjonowany jest w formie biuletynów i n f o r m a c y j n y c h . 9 Po wprowadzeniu ogólnym p r z e c h o d z i m y do krótkiego omówienia p r a c w o b r ę ­ bie poszczególnych oddziałów I n s t y t u t u . Oddział I — K u l t u r y R o b o t n i c z e j (Oddělení etnografie Zadaniem pierwszoplanowym ruchu robotniczego, botniczej warunkami Pragi. Problemem dělnictva) tego Oddziału jest p r o w a d z e n i e badań n a d historią bytowymi, wiodącym w kulturą społeczną oraz folklorem ro­ l a t a c h 1975-1980 jest „Kultura i sposób życia c z e s k i e j k l a s y r o b o t n i c z e j " . Wydawnictwa Oddziału I p u b l i k o w a n e teriałowych, ogłaszanych w terze „Etnografie syntetycznym, wydawanych n y m zagadnieniom 10 w są zarówno w formie opracowań m a ­ dělnictva", j a k też n a u k o w y c h poszczególnych t o m a c h przygotowania s y n t e z y k u l t u r y k l a s y r o b o t n i c z e j P r a g i . Objętość tego 1 1 wania zaplanowana odręb­ . O b y d w a t y p y w y m i e n i o n y c h opracowań — p r z e z n a c z o n y c h do użytku wewnętrznego — mają n a c e l u s k o m p l e t o w a n i e materiału do ogólnej, o b s z e r n e j o charak­ poświęconych jest n a około 500 stron. W dawczych Instytut przewiduje swych zamierzeniach sukcesywne opracowywanie opraco­ naukowo-ba­ zagadnienia kultury ro­ b o t n i c z e j także w i n n y c h m i a s t a c h C z e c h i M o r a w . W r a m a c h zadań szczegółowych Oddziału trwają i kulturą różnych g r u p z a w o d o w y c h leżą do n i c h się obróbką piaskarze, wozacy, i spławem Niegdyś były to g r u p y rębacze lodu a więc wszyscy drewna, prace badawcze n a d życiem utrzymujących się z p r a c y n a d W e ł t a w ą . N a ­ oraz proletariackie najbardziej t z w . „podskalacy" c i , których lewicowe trudniący „żywiła" Wełtawa. spośród k l a s y robotni­ c z e j P r a g i , tworzące własne, zamknięte społeczności . 12 Oddział I I — Świadomości N a r o d o w e j (Oddělení národního obrození) Problematyka W badawcza związku z t y m b a d a n i a historyków, oddziału j a k i etnografów. szych, etnografowie realizowana jest w n a d świadomością narodową Prace zaś podejmują historyków problem a więc 1848 r. W y n i k i badań p u b l i k o w a n e aspekcie historycznym. są zarówno domeną odnoszą się do epok prac wcześniej­ począwszy od o k r e s u W i o s n y Ludów, są p r z e z I n s t y t u t w s e r i i O p e r a E t i m o ­ lógica, a także w r a m a c h s p e c j a l n e g o w y d a w n i c t w a Oddziału „Etnografie národního obrození" ( o p r a c o w a n i a biegu konferencji W Oddziale materiałowe) 13 o r a z w b i u l e t y n a c h informujących o prze­ naukowych. I I działa również zespół b a d a w c z y zajmujący się zagadnieniami ' P a t r z np. Česko-německá spolupráce mezi Ústavem pro ethografii a folkloristiku ČSAV w Praze a Etnografickým Pracovištěm Akademie Věd NDR w Drážďa­ nech, Zpravodaj koorinované sité vědeckých informant pro etnografii a folkloristiku, P r a h a 1977. Zob. n p . A . R o b e k , F r . V a n ř i k , Etnografie pražského dělnictva, Ma­ k e t a I. P r a h a 1975; Zbousob bydlení a bytová kultura pražského dělnictva, (18481948), p r a c a z b i o r o w a , M a k e t a I I I P r a h a 1976. „Etnografie dělnictva" d o s t a r c z a p o d s t a w materiałowych do p r z y g o t o w y w a n i a artykułów o c h a r a k t e r z e „małych s y n t e z " , które mają posłużyć do o p r a c o w a n i a s y n t e z y ogólnej. P i e r w s z y t o m „Etnografie dělnictva" ukazał się w P r a d z e w 1974 r. D o r o k u 1977 wyszło już s i e d e m k o l e j n y c h tomów traktujących w ujęciu c h r o n o ­ l o g i c z n y m (od końca X V I I I w . poczynając) o życiu r o b o t n i c z e j P r a g i i j e j s p r o l e t a r y z o w a n e g o z a p l e c z a . A k t u a l n i e g r o m a d z o n e są materiały dotyczące współczesności. W a r t o w t y m m i e j s c u nadmienić, że właśnie „podskalacy" w c z a s i e r e w o l u c j i w 1848 r. w a l c z y l i w p i e r w s z y c h s z e r e g a c h . is p i e r w s z y n u m e r „Etnografie národního obrození" ukazał się w 1975 r. D o r o k u 1977 w y d a n o już pięć numerów. 1 0 11 12 �176 KRONIKA procesów e t n i c z n y c h , k i e r o w a n y p r z e z P h D r . Ive Oddziału — pod k i e r o w n i c t w e m związane z g r o m a d z e n i e m PhDr. Heroldova, C S c J . Vařeki — i przygotowywaniem 1 4 . W r a m a c h tego realizowane są także prace do p u b l i k a c j i materiałów do a t l a s u etnograficznego. Zadanie podjęte z problemem Prace aktualnie mniejszości badawcze przez narodowych dotyczą p r z e d e m i e c k i e g o . Odrębne z a g a d n i e n i e kontekście ludność n a stałe. W oddział Świadomości zamieszkujących w Narodowej w s z y s t k i m ludności p o c h o d z e n i a o r a z szczególny p r z e d m i o t cygańska, która n a o b s z a r z e wiąże się obrębie z i e m c z e s k i c h . greckiego i nie­ badań stanowi w t y m Czechosłowacji została osiedlona związku z e stabilizacją terytorialną C y g a n ó w rozpoczęto b a d a n i a n a d p r o c e s e m i c h a d a p t a c j i , odzwierciedlającym się w różnych d z i e d z i n a c h życia i k u l ­ tury. Oddział I I I — Badania Współczesnej W s i S o c j a l i s t y c z n e j (Oddělení výskumu s o ­ cialistické společností) Oddział t e n i s t n i e j e dopiero od 1975 r. Z a t r u d n i e n i w n i m p r a c o w n i c y się głównie z aspirantów, a opiekę naukową n a d n i m i s p r a w u j e Główne zadanie badawcze Oddziału w l a t a c h 1975-1980 b r z m i : „ W p ł y w b u d o w y s o c j a l i z m u n a sposób życia i kulturę w s i " . P o d t y m właśnie kątem badania mające n a celu rekrutują dyrektor Instytutu. opracowanie dwóch monografii, a ukierunkowano mianowicie Přerova n a d Ł a b ą o r a z w s i Jenśtejn koło Přerova. Ważnym odcinkiem prac prowadzonych przez Oddział I I I są s t u d i a n a d p a - miętnikarstwem chłopskim, począwszy od d r u g i e j połowy X I X w . Duży n a c i s k kła­ dzie się również n a pamiętnikarstwo współczesne j a k o n a szczególny d o k u m e n t b u ­ d o w y społeczeństwa s o c j a l i s t y c z n e g o . W związku z t a k i m s t a n e m r z e c z y powstała — z inspiracji Instytutu — specjalna sieć pamiętnikarzy chłopskich, co u z n a n o za początek k r o n i k a r s t w a s o c j a l i s t y c z n e g o n a t e r e n i e C z e c h . P r a c e tego Oddziału r e a l i z o w a n e są w r a m a c h k i l k u s e k c j i związanych t e m a ­ t y c z n i e z różnymi d z i e d z i n a m i k u l t u r y l u d o w e j ; t a k i m i n p . j a k a r c h i t e k t u r a , k u l t u r a społeczna (w t y m obrzędowość) oraz folklor. Wspomniany uprzednio dział k r o n i ­ k a r s t w a s t a n o w i komórkę odrębną. Oddział b a d a n i a Współczesnej Wsi Socjalistycznej — analogicznie do pozosta­ łych — p o s i a d a własną serię w y d a w n i c z ą pt. V e s n i c e . P u b l i k u j e również materiały k o n f e r e n c y j n e w s p r a w o z d a n i a c h zatytułowanych „Etnografie socialistické v e s n i c e " . P r a c o w n i c y Oddziału w r a m a c h p o p u l a r y z o w a n i a współczesnych zagadnień c h a ­ r a k t e r y s t y c z n y c h d l a w s i s o c j a l i s t y c z n e j organizują także s p e c j a l n e w y s t a w y blemowe 15 pro­ . Oddział I V — D o k u m e n t a c j i N a u k o w e j (Oddělení dokumentace) W O d d z i a l e t y m — p o d o b n i e j a k w omówionych p o p r z e d n i o — p r a c a prowadzo­ n a jest w k i l k u s e k c j a c h . Należą do n i c h : 1) s e k c j a d o k u m e n t a c j i , w której groma­ dzone są materiały t e r e n o w e , rękopiśmienne o r a z w m a s z y n o p i s i e , a także materiał i l u s t r a c y j n y ( r y s u n k i i fotografie); 2) a r c h i w u m w r a z z f o t o l a b o r a t o r i u m tacja filmowa); 3) b i b l i o t e k a (dokumen­ (licząca 20 000 w o l u m i n ó w ) ; 4) w y d a w n i c t w a i biblio­ g r a f i a w r a z z informacją naukową i bibliograficzną. Informacje dotyczące działalności w y d a w n i c z e j Instytutu przedstawione zostały p r z y o k a z j i o m a w i a n i a p r a c poszczególnych Oddziałów. W t y m m i e j s c u n a szczególZob. I . H e r o l d o v a , "Válka v lidovém podáni, P r a h a 1977, O p e r a E t i m o ­ lógica, n r 7. N a przykład d w i e w y s t a w y w s k a n s e n i e w Přerovie: „ A B C w s i s o c j a l i s t y c z ­ n e j " w g s c e n a r i u s z a A . R o b k a o r a z „Kobieta X X s t u l e c i a " w g s c e n a r i u s z a J . S v o b o d o v e j p r z y współudziale A . R o b k a . 1 4 15 �177 KRONIKA ną uwagę sprawnie zasługuje działalność zorganizowany informacja ta obejmuje tak/.e i n n e k r a j e .stopniu k r a j e zachodnie. ко studiu w národnostní serii Zpravodaj. Oddziału otázky v ČSSR oraz Bibliografie zestawień knižnice 17 w socjalistycznego Vědecké Zahraniční oraz bardzo Czechosłowacji oraz w informace znacznym Bibliografie i literatura — ukazują się postaci wydawana jest w dziesięcioletnich w formie powielanych edycji Národopisná . B i u l e t y n y i n f o r m a c y j n e z d a n y m i b i b l i o g r a f i c z n y m i , ukazjące się w l i c z ­ 12-13 z e s z y t ó w bie z bibliografią K o o r d i n o v a n é Sité V ě d e c k ý c h I n f o r m a c i i p r o E t n o g r a f i i a F o l - roczników oraz obozu Materiały i n f o r m a c y j n e k l o r i s t i k u . Česká N á r o d o p i s n á 1 6 I V związana dział i n f o r m a c j i n a u k o w e j . Oprócz t e r e n u rocznie, sukcesywnie dostarczane są p r a c o w n i k o m naukowym Instytutu. B. K A T E D R A E T N O G R A F I I I F O L K L O R Y S T Y K I U N I W E R S Y T E T U K A R O L A W P R A D Z E (KATEDRA E'INOGHAFIE A F O L K L O R I S T I K Y FILOSOFICKÉ F A K U L T Y KARLOVY UNIVERSITY) Katedra ona w 1932. M i e ś c i się E t n o g r a f i i i F o l k l o r y s t y k i w Pradze istnieje od r o k u głównym gmachu lozoficznym. u n i w e r s y t e c k i m , słynnym C a r o l i n u m , p r z y Kierownikiem naukowo-dydaktycznych, dydaktyczną, mającą tej jest placówki, Doc. P h D r . na celu kształcenie która 7 stałych posiada młodych kadr przyszłych r a m a c h zajęć wprowadzani są w Fi­ pracowników Antonín R o b e k , CSc. Poza n a u k o w y c h , K a t e d r a r o z w i j a działalność n a u k o w o - b a d a w c z ą o r a z oświatową. S t u d e n c i w Wydziale działalnością pracowników popularyzatorsko- najistotniejsze zagadnie­ n i a w s i współczesnej, zarówno o d s t r o n y ogólnej, j a k i e m p i r y c z n e j . K o ń c o w e prace dyplomowe Dużą wagę są najczęściej przywiązuje się wynikiem również działalności do w y m i a n y prowadzonej doświadczeń w terenie . 1 8 płynących z prac stu­ d e n c k i c h r e a l i z o w a n y c h w s k a l i k r a j o w e j , j a k też m i ę d z y n a r o d o w e j . T o n o w o c z e s n e podejście w m a na celu problemy nych nurtujące tendencji poświęconych ferencja jesl, poszerzenie horyzontów orgii ni . o w a n i e konkretnym zorganizowana młodej k a d r y i zaangażowanie współczesną c y w i l i z a c j ę . J e d n y m z w y r a z ó w studenckich zagadnieniom. Tak konferencji na przykład jej reprezentowa­ międzynarodowych, w roku była p o d hasłem „ E t n o g r a f i a a a n t y f a s z y z m " . 1977 kon­ N a szczególną u w a g ę zasługuje f a k t , że z o k a z j i podjęcia t e g o t e m a t u s t u d e n c i ' K a t e d r y E t n o g r a f i i w P r a d z e z o r g a n i z o w a l i w y s t a w ę w L i d i c a c h , miejscowości, która w czasie o s t a t n i e j w o j n y padła ofiarą o k r u t n e j p a c y f i k a c j i h i t l e r o w s k i e j . D z i ę k i dużej i n i c j a t y w i e k i e r o w n i c t w a K a t e d r y , e t n o g r a f i a , j a k o d y s c y p l i n a , j e s t systematycznie popularyzowana wśród szerokich m a s społeczeństwa za pośrednic­ t w e m ś r o d k ó w m a s o w e g o p r z e k a z u , szczególnie a u d i o w i z u a l n y c h . W obrębie Katedry nae" mają wydawnictw (Philosophica czasopisma uniwersyteckich Wydziału s w o j e określone m i e j s c e . U k a z u j ą się w oraz et H i s t ó r i c a ) jako samodzielne jako „Studia Filozoficznego Ethnographica" spełniające publikacje książkowe . Przy dodać, iż „ S t u d i a E t h n o g r a p h i c a " z a c z ę ł y w y c h o d z i ć w publikacje „Acta Universitatis C a r o l i 1 9 roku tej okazji 1972 z o k a z j i funkcję należy 40-lecia p o w s t a n i a K a t e d r y E t n o g r a f i i p r z y U n i w e r s y t e c i e K a r o l a w P r a d z e . Oprócz w s p o m W y p a d a w t y m m i e j s c u zaznaczyć, ż e d o r o k u 1974 b i b l i o g r a f i a u k a z y w a ł a się w czasopiśmie „ Č e s k i l i d " . Z o b . n p . H . M i i 11 e r o v a , Cesřca národoptsíiá bibliografie za leta 1953-1963, P r a h a 1976, cz. I i I I — Národopisná Knižnice 25. W 1977 r . zespół d y p l o m a t ó w k o ń c z y ł o p r a c o w a n i e m o n o g r a f i i w s i T f e b i z a . D o 1977 r . ukazało się 12 p o z y c j i k s i ą ż k o w y c h . Z o b . n p . J . Š t a s t n ý , Tra­ diční zemědělství na Valašsku, P r a h a 1971; A . R o b e k , Lidové zdroje národního obrození, P r a h a 1974; J . H r u b e š , Politycké a náboženské rozpory v Evropé v do­ bové publístice 1590-1617, P r a h a 1974; K . D v o ř á k , Humanistická etnografie Cech, P r a h a 1975; S. Š v e c o v á , Kopanicové sídla a dědina, P r a h a 1975. 1 8 1 7 1 8 1 9 12 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 �178 KRONIKA nianych wydawnictw z i n i c j a t y w y K a t e d r y od 1967 r. u k a z u j e się r o c z n i k poświę­ c o n y k u l t u r z e l u d ó w A m e r y k i Łacińskiej „Ibero-Americana P r a g e n s i a e " drukowany w języku hiszpańskim . 20 Wielu spośród absolwentów e t n o g r a f i i k i e r u j e się n a d a l s z e s t u d i a a s p i r a n c k i e o d b y w a n e bądź w K a t e d r z e u n i w e r s y t e c k i e j , bądź też w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i i F o l ­ klorystyki Akademii Nauk, albowiem profil naukowo-badawczy obu t y c h placówek jest zbliżony. (NÁRODOPISNÉ Muzeum C. M U Z E U M ETNOGRAFICZNE W PRADZE ODDĚLENI HISTORICKÉHO MUZEA NÁRODNÍHO E t n o g r a f i c z n e w P r a d z e , założone w mieści się w okazałym b u d y n k u r o d z i n y Kinských. O b e c n i e W MUZEA PRAZE) 1901 г., a c z y n n e od r o k u 1903. w z n i e s i o n y m w l a t a c h 1827-1831 j a k o pałac l e t n i p o d l e g a ono Oddziałowi H i s t o r y c z n e m u P r a s k i e g o Mu­ z e u m N a r o d o w e g o . Początki g r o m a d z e n i a zbiorów łączyć należy z r o k i e m 1891, k i e d y to g r u p a W pracowników n a u k o w y c h problem rodzimej kultury zaangażowanych ludowej zwróciła profesjonalnie się z apelem i do emocjonalnie społeczeństwa o współudział w z b i e r a n i u materiałów r z e c z o w y c h . O w o c e m t e j a k c j i było zorgani­ z o w a n i e okazałej w y s t a w y w 1895 r. S p o r a część z a p r e z e n t o w a n y c h wówczas e k s p o ­ natów n a t r w a ł e weszła do i n w e n t a r z a przyszłego M u z e u m Funkcję dyrektora Muzeum pełni obecnie PhDr. Etnograficznego. Alena Plessingerová, C S c . Działalność kulturalno-oświatowa t e j placówki łączy się przede w s z y s t k i m z urzą­ dzaniem licznych wystaw matycznym i problemowym okresowych poświęcanych kultury ludowej pomyślana e k s p o z y c j a s.tała d a j e w i e l o s t r o n n y czeskiej kultury ludowej, poszczególnym aspektom i f o l k l o r u . Interesująca i te­ oryginalnie pogląd n a b o g a c t w o i różnorodność s z t u k i oraz folkloru, u k a z a n y c h w przekroju historycz­ nym. Publikacje Muzeum Etnograficznego cechuje zróżnicowanie tematyczne i w y ­ s o k i p o z i o m g r a f i c z n y . Są to p r z e d e w s z y s t k i m bogato i l u s t r o w a n e foldery, jące z a p o z n a n i e stawami się zarówno z ekspozycją stalą M u z e u m , okresowymi 2 1 Kończąc o m a w i a n i e oraz monotematyczne i wielostronną ilość w y d a w n i c t w . zwalają 22 dokumentację placówek sprawną organizację p r a c y , w z o r o w o naukową, przede w s z y s t k i m zaś prowa­ imponującą T e m p a i zróżnicowany c h a r a k t e r działalności w y d a w n i c z e j n a bieżąco śledzić p r z e b i e g i w y n i k i prac naukowo-badawczych. czają również t a k i s t o t n y c h w p r a c y n a u k o w e j licznych zbiorów . krótkiego przeglądu działalności e t n o g r a f i c z n y c h P r a g i , szczególnie podkreślić w y p a d a dzoną opracowania ułatwia­ j a k też r o z m a i t y m i w y ­ biuletynów informacyjnych i materiałów p o m o c n i c z y c h w zestawień bibliograficznych. łącznie ułatwia w z a s a d n i c z y sposób t o k p r a c n a u k o w o - b a d a w c z y c h , po­ Dostar­ formie Wszystko to j a k też p r z y ­ g o t o w y w a n i e k o l e j n y c h p o z y c j i do d r u k u . Krystyna Kwaśniewicz, Danuta Tylkowa P r a c a m i z z a k r e s u e t n o g r a f i i ibero-amerykańskiej k i e r u j e prof. J . Polišenský. N a przykład H . J o h n o v á , Kultura o život československého lidu, P r a h a 1967, o r a z t e j ż e , Lidové jesličky, P r a h a 1967; Z . V á c h o v á , Slezské lidové obrazy na skle malované, P r a h a 1969. A. P l e s s i n g e r o v á , Lidové jeskičky. Z e sbirek Národopisného muzea w Praze, P r a h a 1971. 2 0 2 1 M �179 KRONIKA Z ZAGADNIEÑ ETNOGRAFII BADANIA Wydana w KULTURY 1976 r. książka RUMUŃSKIEJ. LUDOWEJ REGIONU I . Vládutiu, Turism VÍLCEA cu manualul de etnografie , i dająca przegląd zabytków k u l t u r y l u d o w e j i twórczości a r t y s t y c z n e j poszczególnych województw w R u m u n i i , u k a z u j e b o g a c t w o i niesłychaną żywotność współczesnego 2 folkloru i s z t u k i l u d o w e j tego k r a j u . J e s t z a r a z e m po n i c h p r z e w o d n i k i e m , określa to a u t o r — e t n o g r a f i c z n y m podręcznikiem d l a t u r y s t y . W układzie a jak alfabe­ t y c z n y m województw, a w i c h obrębie w s i i m i a s t , omówione są w s z y s t k i e większe ośrodki rzemieślnicze, obiekty i zabytki twórcy kultury Pracę z a m y k a s e l e k t y w n a etnograficzne, ludowi, ludowej, muzea zespoły, bibliografia i zbiory etnograficzne, festiwale, oraz mapa ośrodki rzemieślnicze ( c e r a m i c z n e , targi ważniejsze folklorystyczne R u m u n i i uwzględniająca garbarskie, t k a c k i e oraz itp. muzea obróbki d r e w n a i m e t a l u ) , k o n k u r s y , f e s t i w a l e i zespoły l u d o w e . J e d n y m z s z e r z e j t a m omówionych w o j e w ó d z t w z e m interesujący r e g i o n e t n o g r a f i c z n y , rzeką O l t w Muscel Oltenii. W regionie tym, jak i w sąsiadującym (jud. Arge?), przeprowadzono penetracyjne służbowego w y j a z d u kultury ludowej do R u m u n i i w tego regionu, jest V i l c e a , stanowiąca zara­ leżący u podnóża K a r p a t Południowych n a d 1978 r 3 badania z n i m od Pozwoliły one n a p o z n a n i e a l e również praktycznej wschodu etnograficzne działalności w czasie nie tylko rumuńskich etnografów, j a k i l o k a l n y c h i n s t y t u c j i k u l t u r a l n y c h . N a szczególną u w a g ę zasługują t u a k c j e p o d e j m o w a n e p r z e z C e n t r u m Twórczości L u d o w e j Artystycznego Vilcea Za s Ruchu 4 działalności jest między i n n y m i o p u b l i k o w a n i e din i Amatorskiego z siedzibą w wojewódzkim mieście R i m n i c u V i l c e a . R e z u l t a t e m tej z b i o r o w e j p r a c y pt. Arta populará . wszystkim: dom m i e s z k a l n y z t z w . foięor, t j . g a n k i e m n a k o l u m n a c h , o t w a r t y m z t r z e c h s t r o n ; cechy c h a r a k t e r y s t y c z n e tego r e g i o n u uważa się p r z e d e cula, c z y l i obronną b u d o w l ę kamienną w kształcie wieży; ceramikę w y t w a r z a n ą w k i l k u ośrodkach; strój l u d o w y . K o b i e c y bogato zdobioną koszulą (camasu), strój c h a r a k t e r y z u j e oraz marszczoną ubieraną od tyłu, n i e r a z składającą s z a l e m (marama) biecy strój się długą sięgającą prostokątną zapaską noszoną z p r z o d u się z dwóch części n o s z o n y m n a głowie. O b o k z d o b i o n y c h ludowy interesujące są n a t y m t e r e n i e i kilimy w k i l k u ośrodkach ( j a k n p . H o r e z u , H u r e z u , Vládecti), zdobiona podwójnej lub pojedynczej g w i a z d y (6- l u b 8 - r a m i e n n e j ) , spirali. Obok z n a k i geometryczne niej (opreg) (závelca), t k a n i n stanowiących k o ­ narzuty z wełny o w c z e j , a n i e r a z też k o z i e j . C e r a m i k a l u d o w a r e g i o n u V i l c e a , elementem kostek jest b a r d z o często występują i motywy wykonane wytwarzana wyobrażenia roślinne, a ze z w i e - I . V l á d u t i u , T u r i s m cu manuálul de etnografie (Turystyka z podręczni­ etnografii), B u c u r e s t i 1976. R u m u n i a , obejmująca 237 500 k m i licząca 21 245 103 ludności (1975 г.), p o ­ dzielona jest n a 39 w o j e w ó d z t w ( j u d e t u l ; d a l e j skrót: jud.). W R u m u n i i przebywałam z r a m i e n i a I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j P A N od 23 X do 7 X I 1978 г., zwiedzając placówki e t n o g r a f i c z n e — p o z a B u k a ­ r e s z t e m — w C i m p u l u n g M u s c e l i G o l e s t i (jud. A r g e s ) , R i m n i c u V i l c e a (jud. V i l c e a ) , B r a s z o w , B r a n i K o n s t a n c j a . B y ł to d r u g i w y j a z d służbowy do tego k r a j u , P o p i e r w s z y m , trzymiesięcznym w 1972 г., n a p i s a n o artykuł: Z. S z r o m b a - R y s o w a, Etnografia rumuńska. Organizacja nauki i problematyka badań, „Etno­ g r a f i a P o l s k a " , t. 18: 1974 z. 1, s. 63-84. C e n t r u l u i j u d e t e a n a l creaf,iei p o p u l a r e s i miscárii a r t i s t i c e de a m a t o r i ; d y r . G h . D e a c o n u ; R i m n i c u V i l c e a , s t r . M i r c e a c e l B a t r i n 1. Arta populara di Vilcea, p r a c a z b i o r o w a : G . S t o i c a , E . S e c o s a n , I . Vládutiu. P. P e t r e s u c V i l c e a 1972, ss. 353. W n i n i e j s z y m s p r a w o z d a n i u w y k o r z y s t a n o m a t e ­ riały o p u b l i k o w a n e w w/w. m o n o g r a f i i , omawiającej m . i n . architekturę, wnętrze, strój, ceramikę, z d o b n i c t w o w d r e w n i e oraz współczesną twórczość artystyczną. 1 kiem 2 3 4 5 2 �180 KRONIKA rżących p o w s z e c h n y cia rogiem jest k o g u t . O r n a m e n t w y k o n u j e l u b nakładania wzoru przy j e s t t u d e k o r a c j a z w a n a jiravit, Specyficzna nych linii poprzecznych lub trzech się metodą s p r y s k i w a n i a , r y ­ drewnianej lub glinianej Kompozycja naczyń ogranicza ornamentów się z a s a d n i c z o Posiadający bogatą łalność w s p o m n i a n e g o i żywotną w region C e n t r u m Twórczości L u d o w e j Rimnicu Vilcea i członkami T o w a r z y s t w a działającymi sztukę l u d o w ą Vilcea etnografów, a także m i e j s c o w y c h i k u l t u r a l n y m . W zakresie do udzielaniu biegnie jest przedmiotem i Amatorskiego Folklorystycznego na licznych z n i m i oraz szerszym Osiąga się t o p r z e z o r g a n i z o w a n i e twórców narodowych, metodycznym są w s p ó l n i e z etnografami między i n n y m i do w imprezach „Korowód „Piosenki znad Festiwal Oltu" ludowych" (Hora Costumelor) między­ F o l k l o r u „Rumunia 69", (Cintecele r e g i o n u należą: k o n k u r s i p a r a d a strojów wykorzystaniu. lokalnych, centralnych i zespołów l u d o w y c h z okręgów, przez które przepływa dycji omawianego i sympozjów, konkursów, f e s t i w a l i i targów, zachę­ d o b r a n i a udziału czy opracowa­ polegają n a spotkaniach, popieraniu i i n ­ jej rozpowszechnianiu j a k na przykład: Międzynarodowy „Cibinium" Arty­ Vilcea b a d a n i a n a d d a w n y m i i obecnie ośrodkami rzemieślniczymi, zmierzające i c h twórczości Dzia­ Ruchu kilkoma torami: naukowym, prac n a u k o w y c h prowadzone a r t y s t o m wskazówek spirowaniu w dwóch władz i i n s t y t u c j i . n i a t y p o l o g i i stylów r e g i o n a l n e j twórczości l u d o w e j . Prace metodyczne festiwal drob­ przebiega barw. dużego z a i n t e r e s o w a n i a cając formy. polegająca n a r y s o w a n i u r o g i e m n a obrzeżu n a c z y n i a . koliście l u b promieniście. K o l o r y s t y k a stycznego pomocy Oltului), t j . spotkanie Olt. Natomiast już d o t r a ­ strojów l u d o w y c h p o d nazwą pierwszy zorganizowany 1970 г., t a r g i c e r a m i k i l u d o w e j , z w a n e „ K o g u t H u r e z u " ( C o c o s u l poraz de H u r e z ) , p o ­ łączone z k o n k u r s e m i sprzedażą naczyń, z a p o c z ą t k o w a n e w 1971 r. w oraz ekspozycja wytwórczego artystycznej i sprzedażą w 1971 r . w R i m n i c u Wypada sowanie cych prac, zwana rękodzielniczej „Złote ręce" t u podkreślić, iż s z t u k a i f o l k l o r w cały wraz (Miini Cálimánesti, z pokazem de procesu aur), zainicjowana Vilcea. i szeroko popierane przez twórczości R u m u n i i , b u d z ą c e duże przez państwo, p r e z e n t o w a n e rok imprezach i obchodach ludowych. zaintere­ są n a l i c z n y c h , D l a przykładu trwają­ można t u w y m i e n i ć : „ K w i a t y O l t u " ( F l o r i l e O l t u l u i ) — p o k a z w miesiącu k w i e t n i u w (jud. Sibiu) dawnych zwyczajów i tańców ludowych; „Czereśniowy targ" Avrig (Tirgul c i r e s i l o r ) w c z e r w c u w m i e j s c o w o ś c i B r i n c o v e n e s t i ( j u d . M u r e s ) — k o r o w o d y i tańce zespołów f o l k l o r y s t y c z n y c h niedzielę l i p c a w z o k a z j i z b i o r u czereśni; „ D ą b " ( S t e j a r u l ) Somocuta Mare z k o n k u r s e m g r y n a liściu; (jud. Maramures) „Targ dziewcząt" w M u n t e l e Gáina ( j u d . A l b a ) — zjazd nich dający sposobność do w y m i a n y „Rapsodia piszczków" (Rapsodia — (Tirgul w obchód l u d o w y de f e t e ) pod koniec ludności w i e j s k i e j z t e r e n u K a r p a t handlowej, zabawy pierwszą połączony i kojarzenia lipca Zachod­ małżeństw; t r i s c a s i l o r ) w pierwszą niedzielę września w ( j u d . B i s t r i t a — N á s á u d ) — k o n c e r t najsłynniejszych Lesu zespołów f u j a r k o w y c h z okręgu M a r a m u r e s i V i l c e a oraz w i e l e p o d o b n y c h . 6 Okazję wspomniany do p o z n a n i a współczesnej wyżej wyjazd do k i l k u twórczości artystycznej regionu Vilcea w s i , położonych koło R i m n i c u V i l c e a . z n i c h b y ł a w i e ś Bárbátesti, g d z i e mieszkają wytwórcy zdobionych dal Jedną kożuchów, t k a ­ n i n a r t y s t y c z n y c h i strojów l u d o w y c h . D o n i c h należy między i n n y m i G h . Máleanu, będąca z a r a z e m poetką l u d o w ą , która s w e w y s o k i e umiejętności a r t y s t y c z n e w z a - Z o b . r o z d z i a ł : Mały kalendarz zwyczajów i obchodów ludowych, n i f a c i u , N . D o s c á n e s c u , I . V a s i l i u - C i o t o i u , Przewodnik W a r s z a w a 1978, s. 41-42. 6 [ w : ] S. В opo Rumunii, �181 KRONIKA kresie t k a c t w a i haftu leniu dziewcząt w odziedziczone po matce przekazuje prowadzonej przez siebie szkole. obecnie młodemu Horezu jest szeroko poko­ znanym, n a w e t poza g r a n i c a m i k r a j u , ośrodkiem g a r n c a r s k i m , w którym p r a c u j e w i e l u w y ­ soko cenionych twórców l u d o w y c h , j a k n p . S. Ogrezeanu, zdobywca pierwszych nagród n a l i c z n y c h k o n k u r s a c h , a u t o r p r a c w y s t a w i a n y c h w m u z e a c h i n a o g ó l n o oraz dekoracji w domach w państwowych festiwalach widowiskowej d o m u K u l t u r y w H o r e z u . I n n y m ze z n a n y c h g a r n c a r z y j e s t V . V i c s o - r e a n u , p r a c u j ą c y w r a z ze swą żoną, p o d o b n i e mikę m . i n . na międzynarodowej w y s t a w i e wsi regionu Vilcea, Vládesti, b ę d ą c e j kultury, t y m plafonu sali j a k D . M i s c h i u , wystawiający cera­ sztuki l u d o w e j w Dusseldorfie. W innej także ośrodkiem g a r n c a r s k i m i r o z p o w s z e c h n i o n e g o w t e j części k r a j u z w y c z a j u przykładem s t a w i a n i a p r z y d r o d z e , koło s t u d n i , k r z y ż y n a g r o b n y c h w p r z e k o n a n i u o oczyszczającej w ł a ś c i w o ś c i w o d y , g o d n e u w a g i są t k a n i n y artystyczne E . Stánciucu. N a p i o n o w y m krośnie (gherghef) i bawełnianej w y k o n u j e ona k i l i m y i n a r z u t y z wełny koziej o bogatej w barwach n a t u r a l n e j wełny, o d białej przez beżową, popielatą osnowie ornamentyce i brązową do czarnej. Zdając sobie s p r a w ę z dużej w a r t o ś c i a r t y s t y c z n e j p r a c m i e j s c o w y c h l u d o w y c h l o k a l n e i n s t y t u c j e k u l t u r a l n e p r z y współpracy I n s t y t u t u w Bukareszcie muzeum niając oraz niektóre ze sposób s t w o r z o n o szer-.zemu powietrzu w zgromadzonych możliwości gronu wspomniana Wsi w Muzeum na w o l n y m z d o m ó w służy za m a g a z y n t a m domów prezentowania zwiedzających. Gh. Maleanu, stolicy i B r u k e n t h a l w Bujoreni, niedaleko W Sibiu C. części strojów i c h bogatej artystom. W i różnorodnej garncarz S. obronne budowle: Cula Greceanu tów i strojów l u d o w y c h o m a w i a n e g o m. in. Ogrezeanu. l u d o w y c h regionu Vilcea, i Cula Duca na muzeum ten twórczości ekspozycje Jeden stale w a n y c h od mieszkańców w s i . W miejscowości Máldáresti w y k o r z y s t a n o tam udostęp­ 7 poszczególnym Bánacu, zorganizowały Rimnicu Vilcea , 1978 r . p o s i a d a l i t a m s w e kożusznik twórców Etnograficznego skupy- zachowane c e r a m i k i , sprzę­ regionu. W s z y s t k i e w s p o m n i a n e t u a k c j e , ś w i a d c z ą c e o d o c e n i a n i u p r z e z rząd rumuński współczesnego f o l k l o r u i twórczości l u d o w e j , będących d o b r e m k u l t u r y są w i d o c z n e zakresie i nie t y l k o w etnograficznym przejawia Wychowania jącej w o j e w ó d z k i e także r e s o r t o w y Instytut do Etnologice centrującej się m . i n . w Socjalistycznego powołaniu p r z y rządzie R a d y (Consiluil Culturii Etnograficzny Etnologicznych ęi D i a l e c t o l o g i c e l . i w Bukareszcie, się n a o p r a c o w y w a n i u etnograficznego itp. Do Rady noszący Diałektologicznych D o j e g o zadań, o b o k do S p r a w Kultury ęi E d u c a t i e i S o c i a l i s t e ) , K o m i t e t y , C e n t r a Twórczości L u d o w e j Instytut Badań narodowej, r e g i o n i e V i l c e a . P o l i t y k a państwa w t y m pracy skupia­ t e j należy o d 1975 r . n a z w ę (Institutul de naukowej obecnie kon­ należy rów­ atlasu R u m u n i i , 8 Cercetári nież działalność p r a k t y c z n a , polegająca m . i n . n a u d z i e l a n i u r a d i p o m o c y w dzaniu możliwe ekspozycji jest o r g a n i z o w a n i e naukowej muzealnych, wystaw, na w y s o k i m poziomie dokumentacji tradycyjnej f e s t i w a l i . Dzięki t e j współpracy interesujących i m p r e z , j a k też i współczesnej kultury ludowej Zofia urzą­ tworzenie Rumunii. Szromba-Rysowa M u z e u l J u d e t e a n V i l c e a . E t n o g r á f i c a s i a r t a populará. B u j o r e n i ( j u d . V i l c e a ) . A t l a s u l E t n o g r a f i e a l Romániei, o p r a c o w y w a n y zespołowo p o d k i e r u n k i e m k o m i t e t u k o o r d y n a c y j n e g o . K o l e j n o w y d a w a n e są z e s z y t y p t . Atlasul Etnografie al Romániei ( w 1978 r . u k a z a ł się n r 3), p r e z e n t u j ą c e z a g a d n i e n i a teoretyczne i m e t o d y c z n e a k t u a l n i e p o d e j m o w a n y c h n a t e r e n i e R u m u n i i badań w 588 w y t y ­ powanych punktach. 7 8 �182 KRONIKA SYMPOZJUM „ZABYTKOWY ZESPÓŁ URBANISTYCZNO-ARCHITEKTONICZNY I KULTURA ROBOTNICZA ŻYRARDOWA" 16 m a r c a 1979 r o k u odbyło się w Ż y r a r d o w i e — w r a m a c h u r o c z y s t y c h o b c h o ­ dów 1 5 0 - l e c i a tego miasta styczno-architektoniczny pozjum sympozjum kultura były K o m i t e t y P Z P R rardowie, wum — i Urząd Miejski Państwowe Patronat w objęły: Historyczny Wojewódzki oraz w zespół urbani­ Organizatorami sym­ Skierniewicach i Miejski w Okręgowe, Wojewódzkie Towarzystwo Instytut Historii Uniwersytetu „Zabytkowy Żyrardowa". Żyrardowie, M u z e u m Żyrardowie naukowy Instytut w — naukowe robotnicza Przyjaciół Kultury Warszawskiego, Miasta Materialnej Zarząd Zabytków M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i oraz Naczelna Ży­ Archi­ Żyrardowa. w Warszawie, Muzeów i Ochrony D y r e k c j a Archiwów Pań­ stwowych. Celem kulturą od sympozjum Żyrardowa. strony było zaprezentowanie Trzeba gospodarczej bowiem (rozwój wyników najnowszych podkreślić, że dzieje przemysłu miasta lniarskiego) i badań są z n a n e nad tylko społeczno-politycznej (ruch robotniczy). O b r a d o m s y m p o z j u m przewodniczył prof, d r h a b . T a d e u s z W a l i c h n o w s k i . Część plenarną ska. W rozpoczęła r e f e r a t e m rozwoju społeczno-gospodarczego cywilizacyjnego poznali rozwoju ziem się z r e f e r a t e m fabrycznej i osady prof, d r I r e n a w Polskiego. t y m zostały w skali w latach naszego bardzo związku Główną kraju W objęła k u l t u r y robotniczej. P i e r w s z y cu XIX i na początku referatu był XX w Polsce blikacji oraz 1829-1945. się n a d o k u m e n t a c j i dr A n d r z e j były archiwalnych). Woźniak robotniczym Kultura umysłowa n a d kulturą Następnie w miejscowego przedstawił w mgr referat Zwyczaje początkach robotniczym, przy miał charakter społeczności Żyrardowa gółowej a n a l i z y a k t s t a n u c y w i l n e g o wokół powstającego zróżnicowanej zakładu pod względem nego i społecznego. wieku. czym roczną. P o w s t a n i e i rozwój której zagadnieniom Żyrardowa w środowisk koń­ Potyńska swoim opierając Pozostałe i rodzinne dwa Najpierw w się n a środo­ wyni­ p r z e n i k a n i a i s e l e k c j i treści egzemplifikacją z obrzędowością komunikat w latach w badań. Opierając robot­ (przegląd p u ­ Żyrardowa Okręgowego. procesu związane odmienny była konkretnych doroczne XX o charakterze wierzeniowo-magicznym Zupełnie analizą ikonografia). Żyrardowa Elżbieta Muzeum wyników a u t o r ukazał p r z e b i e g środowisku (szczególnie staranną umysłową pierwszoplanowym prezentacją Żyrardowa k a c h pracy terenowej kulturowych zbiorów wystą­ unikalnego wygłosiła m g r B a r b a r a Dzierżanowska. T e m a t e m s t a n badań natomiast W cechy — poświęcona k o m u n i k a c i e dała r y s s t a n u z a c h o w a n i a k u l t u r y m a t e r i a l n e j wystąpienia ekono­ referat dwu sekcjach. Sekcja pierwsza, Żarnowska, z uwzględnieniem źródeł w latach zasadnicze hipoteczne, k a r t o g r a f i a , z referatów, wieku, dotychczasowy niczych Anna osady zakończył zostały u d o k u m e n t o w a n e gospodarcze, i wyrobów polityczną i plenarnych urbanistyczno-architektonicznego wnioski doc. d r zakładów sytuacją n a tle uczestnicy z a ­ n i m genezę f a b r y k i obrad ukazane d a l s z e j części o b r a d y przebiegały w przewodnictwo obrad Powstanie w Żyrardowa •— r o z w o j u źródeł a r c h i w a l n y c h ( a k t a wisku Pietrzak-Pawłow- początek X X w i e k u ) części z ówczesną część interesująco 1870-1914). R z e t e l n e dalszej Omówiono A l i n y G r y c i u k Rozwój przestrzenny pieniu (XIX — W Kazimierskiego (1829-1857). fabrycznej Królestwa Żyrardowa polskich. d r Józefa w Żyrardowie lnianych miczną dr wprowadzającym s w o i m wystąpieniu nakreśliła o n a główne e t a p y i c e c h y c h a r a k t e r y s t y c z n e mgr były rodzinną Andrzeja treści i do­ Stawarza, 1830-1865. N a p o d s t a w i e s z c z e ­ a u t o r nakreślił z a s a d n i c z e c e c h y rodzącej się przemysłowego pochodzenia zbiorowości terytorialnego, imigranckiej ciekawie narodowościowo-etnicz- �183 KRONIKA Obrady pierwszej sekcji d z o n y c h p r z e z etnografów rardowa, W wskazano potwierdziły (od niewątpliwie 1976 r o k u ) badaniach s z y b k i postąp n a d kulturą w prowa­ robotniczą Ży­ ożywionej d y s k u s j i , która odbyła sią n a zakończenie o b r a d tej s e k c j i , na walory poszerzenie dotychczas problematyki osiągniętych badawczej wyników, a m . i n . o dogłębną także zaproponowano analizę wpływu fabryki n a życie społeczne i kulturę m i a s t a . Równolegle święcone na do o b r a d zabytkowej wytworzonej listycznych, rzecz XIX dać zachowania nicznego pierwszej przebiegały dokumentacji i badaniach miały podstawę do i rewaloryzacji istniejącego budownictwa sekcji architekturze miasta. w naukowych zabytkowego a żących oraz się z zabytkową zespołu. P o n a d t o korzystania zabudową Żyrardowa wytyczne do p r o g r a m u odnotować źródeł trzeba archiwalnych bardzo oraz wystąpienie dla potrzeb ekspertyzach specja­ ciekawym socjalnego m g r . M a r i a n a Rożeja n t . problemów przedstawił interesujące po­ bazujące p r a k t y c z n y c h działań i n a początku X X w i e k u ) . W ś r ó d c z t e r e c h referatów zwróciły w y p o w i e d z i : drugiej na zespołu u r b a n i s t y c z n o - a r c h i t e k t o ­ będącego i mieszkalnego sekcji wypowiedzi, oraz zaprogramowania Żyrardowie, przemysłowego obrady Przygotowane (w przykładem drugiej połowie i komunikatów uwagę konserwatorskich wią­ m g r . inż. J . K u b i a k a , rewaloryzacji m g r Bożenny prac tegoż który zabytkowego Gałeckiej nt. w y ­ konserwatorsko-rewaloryza- c y j n y c h , a także m g r . inż. A . S e n k o o pałacyku w Ż y r a r d o w i e (letniej r e z y d e n c j i właściciela były w zakładów pewnym żyrardowskich). Należy dodać, s t o p n i u uzupełnieniem o b r a d że obrady sekcji drugiej s e k c j i p i e r w s z e j , szczególnie w z a ­ k r e s i e w y n i k ó w badań n a d kulturą materialną. S y m p o z j u m zostało p r z e z organizatorów p r z y g o t o w a n e poziom referatów planów Żyrardowa etnografów, i komunikatów, prezentowana historyków-archiwistów wystawa w Muzeum oraz kultury bardzo s t a r a n n i e (dobry materialnej Okręgowym). konserwatorów oraz dawnych Najnowszy dorobek zabytków odnoszący się do ośrodka żyrardowskiego z a p r e z e n t o w a n o l i c z n y m p r z e d s t a w i c i e l o m n a u k i z e śro­ dowisk: warszawskiego i łódzkiego oraz regionalnych (głównie w o j . s k i e r n i e w i c ­ kiego). W y n i k i n a u k o w e s y m p o z j u m będą s z e r o k o p o p u l a r y z o w a n e w ś r ó d mieszkań­ ców Ż y r a r d o w a (m. i n . n a łamach „Życia Ż y r a r d o w a " , w r a m a c h S t u d i u m o Regionie dywana też prowadzonym przez T o w a r z y s t w o jest p u b l i k a c j a (w roku Przyjaciół Żyrardowa 1980) w s z y s t k i c h materiałów Wiedzy itp.). P r z e w i ­ z sympozjum. Andrzej Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8961525ee9a97fc2bf11ccaaa8c99d02.pdf c4d94704591c8a541c04de8055c92211 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1053 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:967 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XXV Zeszył 2 �INSTYTUT POLSKA AKADEMIA NAUK HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXV Zeszyt 2 W R O C Ł A W • WARSZAWA • KRAKÓW • GDAŇSK • ŁÓDŹ Z A K Ł A D N A R O D O W Y IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1981 �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA O P R A C O W A N I E TOMU. IWONA KjABZIŃSKA-STAWARZ CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : J O Z E F B U R S Z T A , MARIA B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA), M A R I A F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , A N N A K U T B Z E B A - P O J N A R O W A , WANDA P A P R O C K A , ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA A d r e s R e d a k c j i : 00-140 W A R S Z A W A , u l . Świerczewskiego 105 Okładkę projektował Edward Kostka R e d a k t o r Z y t a Kwiecińska R e d a k t o r t e c h n i c z n y D a n u t a Kołomańska © Copyright by Zaklad, Narodowy Im. Ossolińsktch. Wydawnictwo. Wrocław Printed In Poland Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1981. Nakład: 700 egz. Objętość: ark. wyd. 15, ark. druk. 13,75, ark. A -18. Papier druk. sat. k l . I V , 70 g, 70 X 100. Oddano do skła­ dania 10 X I I 1980. Podpisano do druku 1 V I 1981. Druk ukończono w czerwcu 1981. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 2550/80. S-9. Cena zł 55.— t 1981 �SPIS TREŚCI Jan Bujak, cia Teresa D o b r o w o l s k a prof. dr. Mieczysława — Działalność n a u k o w a i osiągnię­ Gładysza 11 KULTURA LUDOWA K A R P A T I BAŁKANÓW Mieczysław Gładysz — Jubileuszowa Konferencja Międzynarodowej Ko­ m i s j i do B a d a ń K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h i n a Bałkanach (1959-1979) Józef B u r s z t a Vaclav — Otwarcie F r o1eс — Dwadzieścia 31 l a t działalności Międzynarodowej Komisji do B a d a ń K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h i n a Bałkanach ( M K K K B ) Streszczenie w Anastas P r i m o w s k i — Z działalności Bułgarskiej S e k c j i M K K K B . w В oti к Sekcji . V a k a r e l s k i (1896-1979) . . . . . 47 . 53 j . rosyjskim — Bilans 54 dwudziestoletniej działalności Czechosłowackiej MKKKB Streszczenie w 55 j . niemieckim 60 László F 6 1 d e s — P r a c a Węgierskiej S e k c j i M K K K B Streszczenie w 35 44 — Christo Tomov Ján . j . niemieckim Mieczysław G ł a d y s z Streszczenie 27 obrad 61 j . rosyjskim JulianWładimirowicz B r o m l e y , 62 NataszaNikołajewna G r a c j a n s k a j a — P o d s t a w o w e k i e r u n k i badań k a r p a t o z n a w c z y c h w Z S R R 63 Streszczenie 68 w j . rosyjskim Mieczysław G ł a d y s z Ludowej w Karpatach Streszczenie Franciszek — Z działalności P o l s k i e j K o m i s j i do B a d a ń K u l t u r y w 71 j . rosyjskim M idu r a — Ochrona 77 zabytków kultury P o l s k i c h (z działalności P o d k o m i s j i M u z e a l n e j Streszczenie w badań n a d p a s t e r s t w e m F r o1eс — Bałkanów Boris N. Viera Polskiej Komisji M K K K B ) — Dyskusyjne problemy syntezy w Karpatach wysokogórskim 85 i przyległej syntezy) 97 n a słowiańskich obszarach terytorium — Ramowy projekt syntezy folkloru karpacko103 o zbójnickiej w K a r p a t a c h i n a przyległych o b s z a r a c h B a ł k a n ó w Teresa K o m o r o w s k a Streszczenie części z końca X V I aż do początku X I X w i e k u Gašparíkova Spostrzeżenia 79 — P r o s p e k t p r a c y k o l e k t y w u międzynarodowego: Pieśni i hajduckie -bałkańskiego Karpatach 82 Architektura ludowa (problematyka Putiłow zbójnickie w j . rosyjskim Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Vaclav ludowej — S t a n badań n a d p o l s k i m f o l k l o r e m i propozycje w j . rosyjskim tematyce . . . 109 zbójnickim. 113 120 �6 ) Bagra G e o r g i e w a Streszczenie Alena w Plessingerová, budownictwa Streszczenie Janusz prac Streszczenie Maria Teresa towanie się Anastas Budownictwo ludowe 141 Karpat w świetle wy­ 143 w — w w Uwarunkowania Karpat ludowego w wy­ 159 — 171 Wpływ osadnictwa przysiółkowego na kształ­ społecznej 173 j . rosyjskim 186 — Wysokogórska h o d o w l a o w i e c w Bułgarii . . . j . rosyjskim w Bułgarii magii i pieśniach wędrow­ „ 203 j . rosyjskim — 214 Tradycyjne budownictwo ludowe w deckim (komunikat) j . rosyjskim 189 201 O niektórych o b y c z a j a c h , — Karakaczan T у 1к ow а w budownictwa Polskich j . rosyjskim więzi w M a r i n o w Streszczenie C z e c h Ę 133 i 167 n y c h pasterzy Streszczenie Zachodnich ¿ j . rosyjskim P r i m o y s k i Streszczenie Moraw elementów w D o b r o w o l s k a Streszczenie Danuta — 123 РАЕ regionach Streszczenie ma t e r y t o r i u m Zasięg k a r p a c k i c h j . rosyjskim Gładyszowa branych . 132 Josef V a ř e к a — mieszkalnego w Bohdanowicz ników Wasil — Osobliwości staropłanińskiej c h a t y bułgarskiej . j . rosyjskim Beskidzie Są­ 215 .» . 220 �СОДЕРЖАНИЕ ЯнБуяк, Тереса Д о б р о в о л ь с к а — Научная деятельность и достижения проф. докто­ ра Мечислава Гладыша НАРОДНАЯ КУЛЬТУРА В КАРПАТАХ И НА 11 БАЛКАНАХ Мечислав Г л а д ы ш — Юбилейная конференция Международной Комиссии по Изуче­ нию Народной Культуры в Карпатах и на Балканах (1959 — 1979) 27 Юзеф Б у р ш т а — Открытие совещаний 31 Вацлав Ф р о л е и — Двадцать лет деятельности Международной Комиссии по Изучению Народной Культуры в Карпатах и на Балканах ( М К К К Б ) 35 Резюме на немецком языке 44 Мечислав Г л а д ы ш — Христо Томов Вакарельски (1896 — 1979) Анастас П р и м о в с к и — Из деятельности болгарской секции М К К К Б 47 -». . Резюме на русском языке 53 54 Ян Ботик — Итоги двадцатилетней деятельности чехословацкой секции М К К К Б . Резюме на немецком языке 55 60 Лашло Ф о л д е ш — Работа Венгерской Секции М К К К Б 61 Резюме на русском языке 62 Юлиян Владимирович Б р о м л е й , Наташа Николаевна Г р а ц и а н с к а я — Карпатоведческие исследования в С С С Р за последнее десятилетие 63 Резюме на русском языке 68 Мечислав Г л а д ы ш — Деятельность Польской Комиссии по изучению народной куль­ туры в Карпатах . . . 71 Резюме на русском языке 77 Францишек М и д у р а — Охрана памятников народной культуры в Польских Карпатах (из деятельности Музейной Подкомиссии Польской Комиссии М К К К Б ) . . . . Резюме на русском языке 79 82 Бронислава Копчиньска - Я в о р с к а — Спорные проблемы синтеза исследований по высокогорному скотоводству 85 Вацлав Ф р о л е ц — Народная архитектура в Карпатах и в смежной части Балкан (про­ блематика синтеза) 97 Борис Н. П у т и л о в — Проспект работы международного коллектива: Разбойниче­ ские и гайдуцкие песни на славянских землях карпатско-балканской территории с конца X V I и до начала X I X в 103 Вера Г а ш п а р и к о в а — Предварительный проект синтезы фольклора с разбойнической тематикой в Карпатах и на смежных территориях Балкан 109 Тереса ТСоморовска — Состояние исследований по польскому фольклору разбойни­ ков. Замечания и предложения 113 Резюме на русском языке 120 �8 Багра Г е о р г и е в а — Особенности старопланинской болгарской избы 123 Резюме на русском языке 132 Алена П л е с с и н г е р о в а , Иосеф Важека — Пределы карпатских элементов жилого строительства на территории Моравии и Чехии 133 Резюме на русском языке Януш Б о г д а н о в и ч — Народное зодчество Карпарт в свете итогов работ П А Е 141 . . . Резюме на русском языке 143 157 Мария Гладышова — Обусловелнность народного зодчества в избранных районах польских Карпат 159 Резюме на русском языке 171 Тереса Д о б р о в о л ь с к а — Влияние хуторских поселений на образование социальной связи 173 Резюме на русском языке 186 Анастас П р и м о в с к и — Высокогорное овцеводство в Болгарии 189 Резюме на русском языке 201 Васи ль М а р и н о в — Некоторые обычаи, магия и народные песни высокогорных скотоводов-кочевников каракачан в Болгарии . . - 203 Резюме на русском языке 214 Данута Т ы л ь к р в а — Традиционное народное зодчество в Сондецком Бескиде (соо­ бщение) Резюме на русском языке . . . 215 220 �CONTENTS Jan Bujak, ments THE Teresa D o b r o w o l s k a of P r o f . D r . Mieczysław FOLK Mieczysław — Scientific Research and achieve­ Gładysz 11 CULTURE IN T H E CARPATHIAN Gładysz — Jubilee Conference of AND the BALKAN REGIONS International Com­ m i s s i o n for t h e R e s e a r c h o n F o l k C u l t u r e i n t h e C a r p a t h i a n R e g i o n a n d in the B a l k a n s Józef B u r s z t a Václav (1959-1979) — Opening F г о1eс — Twenty ?.7 of d i s c u s s i o n s Years 31 of A c t i v i t i e s of t h e I n t e r n a t i o n a l Com­ m i s s i o n for t h e R e s e a r c h o n F o l k C u l t u r e i n t h e C a r p a t h i a n R e g i o n a n d the B a l k a n R e g i o n ( M K K K B ) Summary 35 in German 44 Mieczysław G ł a d y s z — Anastas P r i m o w s k i — A c t i v i t i e s of t h e B u l g a r i a n M K K K B S e c t i o n . Summary Christo Tomov V a k a r e l s k i (1896-1979) . . 47 . 54 55 in German 60 F 5 1 d e s — W o r k of t h e H u n g a r i a n Summary MKKKB Section 61 in Russian Julian Vladimirowich 62 Bromlej, Natalia Nikolaevna G r a c j a n s k a j a B a s i c T r e n d s i n t h e R e s e a r c h on t h e C a r p a t h i a n s i n t h e U S S R . Summary 53 S e c t i o n ' s a c t i v i t i e s for years Summary László . in Russian Ján В o t i к — R e s u l t s of t h e C z e c h o s l o v a k M K K K B twenty . . . — . 63 in Russian Mieczysław G ł a d y s z — 68 A c t i v i t i e s of t h e P o l i s h C o m m i s s i o n for t h e R e ­ search on F o l k Culture i n the Carpathians 71 Summary 77 Franciszek in Russian M idu r a Carpathian Polish M K K K B Summary Bronisława — Region Protection (activities of Folk of Museum Culture Relics i n the P o l i s h Sub-commission of the Section) 79 é in Russian Kopczyńska-Jaworska — Problems for Discussion t h e S y n t h e s i s of t h e R e s e a r c h o n h i g h l a n d s h e p h e r d i n g Vaclav F r o l e c — the Adjoining Boris N. P u t i l o v Highland Century — C o l l e c t i o n of t h e W o r k s of t h e I n t e r n a t i o n a l Robbers Balkan Areas 85 F o l k Architecture i n the C a r p a t h i a n Mountains P a r t of t h e B a l k a n s ( p r o b l e m s for s y n t h e s i s ) and Hayduk Songs 82 on . and in . . . 97 workshop: i n the Slavonic C a r p a t h i a n f r o m t h e e n d of X V I C e n t u r y to t h e b e g i n n i n g and of X I X 103 �10 Viera Gašparíková — Framework project Folklore i n the Carpathian Mountains Teresa K o m o r o w s k a of a Synthesis on and Adjoining Robbers B a l k a n T e r r i t o r i e s . 109 — Research on Polish Highland Robbers Folklore. R e m a r k s a n d Proposals Summary Bagra Old 113 in Russian G e o r g i e v a — 120 Peculiarities a n Ancient Bulgarian Hut from Planina Summary 123 in Russian 132 Alena P l e s s i n g e r o v á , of of Carpathian J o s e f V a ř e к a — A r e a R a n g e s of s o m e E l e m e n t s Housing Construction in the W e s t e r n Moravia and Czechoslovakia Summary Janusz 133 in Russian 141 B o h d a n o w i c z Mountains Summary — Construction i n the Carpathian i n t h e light of t h e P o l i s h E t h n o g r a p h i c a A t l a s 143 157 — C o n d i t i o n s of d e v e l o p m e n t in the Selected Regions Summary of F o l k H o u s e of t h e P o l i s h C a r p a t h i a n M o u n t a i n s . Building . . . 159 in Russian Teresa D o b r o w o l s k a 171 — I n f l u e n c e of H a m l e t - t y p e s e t t l e m e n t on t h e f o r ­ of s o c i a l l i n k s Summary Anastas House in Russian Maria G ł a d y s z o w a mation Folk in Russian P r i m o v s k i Summary — 173 . High 186 Mountain Sheep Breeding i n Bulgaria . . in Russian V a s i l M a r i n o v — S o m e Customs, Magic a n d Songs of N o m a d i c K a r a k a c - k a n Shepherds i n Bulgaria Summary Danuta Beskids Traditional F o l k House (communique) Summary 203 in Russian T у 1к ow а — in Russian 189 201 214 C o n s t r u c t i o n i n t h e Sądecki 215 220 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d875bef9ce344e08eb3439ed2971f957.pdf 13be4a7d14fffc64de46936e9d9e3775 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1047 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:962 Title A name given to the resource Ludowe mity o stworzeniu człowieka / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2, s.49-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I V z. 2 I S S N 0071-1861 RYSZARD TOMICKI LUDOWE MITY O STWORZENIU CZŁOWIEKA Z BADAN NAD SYNKRETYZMEM MITOLOGICZNYM W S C H O D N I E J I POŁUDNIOWEJ ORAZ W AZJI W EUROPIE PÓŁNOCNEJ Rejestrowane w środowisku chłopskim wyobrażenia o p o w s t a n i u l u ­ dzi rzadko wzbudzały zainteresowanie etnografów. Uznawane były, ze względu n a nieludowe pochodzenie, za sfolkloryzowane wersje a n t r o pogonii b i b l i j n e j , w najlepszym razie mogące ilustrować zjawisko t z w . opadania wytworów k u l t u r o w y c h . Istotnie, t r u d n o byłoby zaprzeczyć i c h zależności od t e k s t u kanonicznego. A l e f a k t e m jest również n i e j e d n o ­ rodność, wielowariantowość, a nawet wiełowarstwowość l u d o w y c h w i e ­ rzeń' i mitów, co w p r a w d z i e osądzane bywało jako „cudaczny splot p o ­ przekręcanych t r a d y c y j b i b l i j n y c h " lecz w o l n o przypuszczać, że dziś opinia t a k a mało kogo zadowoli. F o l k l o r y z a c j a w porównaniu z nią b r z m i bardziej dostojnie, nie w n o s i j e d n a k żadnych n o w y c h i n f o r m a c j i . G d y b y zaś t e r m i n ów oznaczać miał coś więcej niż t y l k o uproszczenie, przeinaczenie wynikłe z niezrozumienia, zagmatwanie czy — mówiąc w p r o s t — prymitywizację, to, j a k dotąd, nie zdołano ustalić nowego znaczenia. Na razie określenie „sfolkloryzowane" sygnalizuje zaledwie, iż m a m y do czynienia z w y t w o r a m i z m i e n i o n y m i w stosunku do p i e r w o ­ w z o r u , nie mówiąc wszakże nic o charakterze t y c h odkształceń. T y m ­ czasem obserwowane w antropogonii l u d o w e j odchylenia są dość znacz­ nie zróżnicowane. W y s t a r c z y zauważyć, iż obok wyobrażeń będących w zasadzie repliką m i t u b i b l i j n e g o spotyka się również t a k i e , które z chrześcijaństwem łączy zaledwie ogólnikowe przeświadczenie o gene­ tycznej zależności człowieka od Boga. B y w a ono na t y l e ogólnikowe, iż r o d z i p y t a n i e : czy wierzenia mówiące o p o w s t a n i u człowieka z boskiego naskórka l u b k r o p l i p o t u są bliższe Księdze Rodzaju, czy może m a n s y j s k i e m u m i t o w i , zgodnie z którym człowiek jest efektem t r a n s f o r m a c j i boskiej śliny? Te ostatnie przykłady przyjdzie oczywiście uznać za skrajne odstępS. Poniatowski, 1932, s. 286. 1 Etnografia 4 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 Polski, [w:] Wiedza o Polsce, Warszawa �50 RYSZARD T O M I C K I stwa od przyjętej t r a d y c j i m i t o l o g i c z n o - r e l i g i j n e j na rzecz i n d y w i d u a l ­ n e j wyobraźni. A l e właśnie one w r a z z w i e r n y m i r e p l i k a m i m i t u b i b l i j ­ nego wyznaczają granicę, w których mieści się znaczna ilość mitów i w i e ­ rzeń antropogonicznych charakteryzujących się m n i e j s z y m i l u b większy­ m i odstępstwami od t e k s t u kanonicznego. Uwagę etnografa przyciągają z n a t u r y rzeczy t a k i e teksty, których odstępstwa mają w a l o r p o w t a r z a l ­ ności i wywołują dzięki t e m u wrażenie istnienia jakiś prawidłowości. Miał je zapewne na myśli F. Z n a n i e c k i pisząc, że w środowisku chłop­ s k i m „wiele s t a r y c h mitów, t a k i c h j a k Ksiąga Rodzaju, zostało w poważ­ n y m stopniu z m i e n i o n y c h , u s y s t e m a t y z o w a n y c h i uzu­ p e ł n i o n y c h " (podkr. R T ) . Skoro zaś prawdą jest, że k u l t u r a l u d o ­ wa operowała „wzorcami", „schematami" modelującymi przejmowane z zewnątrz treści , to istnieje podstawa, aby oczekiwać, iż p o w t a r z a l n e odchylenia są r e z u l t a t e m owego modelowania. A n a l i z a odchyleń w i n n a zatem ujawnić nie t y l k o i c h c h a r a k t e r , lecz również same wzorce czy schematy l u b — mówiąc inaczej — względnie trwałe s t r u k t u r y w p ł y ­ wające na ostateczny kształt p r z e j m o w a n y c h wyobrażeń o p o w s t a n i u człowieka. 2 3 Wniosek t a k i nasuwała już ogólna c h a r a k t e r y s t y k a motywów a n t r o ­ pogonicznych przedstawiona w a r t y k u l e o dualistycznej kosmogonii l u ­ dowej Słowian . Sygnalizowane wówczas spostrzeżenia wymagały d a l ­ szych studiów bardziej pogłębionych, jeśli chodzi o strukturę i seman­ tykę, oraz znacznie rozszerzonych w aspekcie k o m p a r a t y s t y c z n y m . Obec­ n y artykuł jest próbą realizacji t y c h zadań. 4 W y k o r z y s t a n y przeze m n i e materiał źródłowy pochodzi ze wszyst­ k i c h n i e m a l regionów Słowiańszczyzny, chociaż zasadniczą podstawą b a ­ dań są zespoły mitów z j e j wschodniej i południowej części. W y n i k a to z f a k t u , iż na t y c h obszarach występowały i zostały najlepiej u d o k u ­ mentowane całe k o m p l e k s y wyobrażeń antropogonicznych, które ze względu na swą oryginalność oraz posiadane analogie apokryficzne od d a w n a przyciągały uwagę historyków l i t e r a t u r y i k u l t u r y . W związku z t y m uznałem za stosowne włączyć do z b i o r u a n a l i z o w a n y c h mitów l u d o w y c h k i l k a z n a n y c h (zachowanych) w e r s j i a p o k r y f i c z n y c h , w y k a z u ­ jących zresztą daleko idące zbieżności z w e r s j a m i X I X - i X X - w i e c z n y m i . Stanowią one b o w i e m nie t y l k o świadectwo t r w a n i a niektórych m o t y ­ wów w f o r m i e niezmiennej p r z y n a j m n i e j od X V - X V I w i e k u , ale dzięki p r e z e n t o w a n i u w k i l k u w y p a d k a c h rozwiązań o d m i e n n y c h mogą być W. I . T h o m a s , F . Z n a n i e c k i , Chłop s z a w a 1976, t. 1, s. 234. 2 polski w Europie i Ameryce, War­ Trzy studia Z a u w a ż a l i to n i e t y l k o strukturaliści, por. K . D o b r o w o l s k i , z teorii kultury ludowej, „Etnografia P o l s k a " , t. V I I I : 1964, s. 33-34. 8 R . T o m i c k i , Słowiański mit kosmogoniczny, „Etnografia P o l s k a " , t. X X : 1976, z. 1, s. 47-97; t e n ż e , A n t h r o p o p e n e s i s in the Slavonic folk beliefs, „Ethnologia P o l o n a " , v o l . 5: 1980. 4 �LUDOWE M I T Y O STWORZENIU 51 CZŁOWIEKA również c e n n y m p u n k t e m odniesienia dla obserwacji ewoluowania l u ­ d o w y c h wyobrażeń antropogonicznych. Trzeba od r a z u powiedzieć, że p r z e d m i o t e m mego zainteresowania są przede w s z y s t k i m te f r a g m e n t y mitów l u d o w y c h , które z nie znanych na razie powodów łączą d w i e cechy: 1) stanowią swego rodzaju uzupeł­ nienie m i t u b i b l i j n e g o charakteryzujące się s i l n y m eksponowaniem idei dualistycznej, t z n . udziału Diabła w k r e a c j i l u d z i ; 2) mają bliższe l u b dalsze analogie w m i t o l o g i a c h różnych ludów E u r o p y Północno-Wschodn i e j (Ugrofinowie), S y b e r i i (Samojedzi, E w e n k o w i e , Jakuci) aż po Azję Centralną ( l u d y ałtajskie i mongolskie). Dlatego też k o n s t r u k c j a a r t y ­ kułu jest w y n i k i e m k o m p r o m i s u między dążeniem do w miarę możli­ wości systematycznego omówienia głównych elementów a n t r o p o g o n i i l u ­ dowej, a koniecznością szerokiej analizy porównawczej p e w n y c h j e j f r a g ­ mentów. U t r u d n i a ona w p r a w d z i e lekturę, ale być może pozwala d o j ­ rzeć w n o w y m świetle istotę f o l k l o r y z a c j i " b i b l i j n e g o m i t u o stworze­ n i u l u d z i w łonie k u l t u r y chłopskiej. I. S T W O R Z E N I E LUDZI K i e d y istniała już ziemia, „stworzył P a n r a j na wschodzie i posta­ nowił P a n stworzyć pierwszego człowieka A d a m a . I stworzył ciało jego z s i e d m i u części: z z i e m i ciało, z k a m i e n i a kości, z morza k r e w , ze słoń­ ca oczy, z obłoków myśli, z w i a t r u oddech, z ognia ciepłotę. I poszedł Pan na niebiosa do ojca swego po duszę A d a m a . Szatan nie wiedział co ma zrobić: pokłuł ciało A d a m o w e palcami. I przyszedł P a n do swego stworzenia, do ciała Adamowego, i w i d z i ciało całe pokłute i mówi P a n : O, diable! J a k śmiałeś zrobić t a k z m o i m stworzeniem? I odpowiedział diabeł: Panie, g d y człowiek poczuje, że zachorował, w t e d y będzie o t o ­ bie pamiętał. I P a n wywrócił A d a m a r a n a m i do środka i stąd pochodzą choroby. Szatan sprawił, że g d y ktoś zachoruje, w t e d y w z d y c h a : Oh, oh, Panie, z l i t u j się! Ożywił P a n A d a m a i dał m u władzę w r a j u n a d wszyst­ k i m i p t a k a m i i zwierzętami i bydłem" . 5 Opis t e n pochodzi z r u s k i e j , apokryficznej opowieści O Morzu Tyberiadzkim, a ściślej mówiąc z j e j najstarszej ze znanych, X V I - w i e c z n e j w e r s j i . Cały epizod z b u d o w a n y jest wokół t r z e c h f u n k c j i p r z y p i s a n y c h Bogu i Diabłu: BOG 1. U f o r m o w a n i e DIABEŁ ciała A d a m a 2. U s z k o d z e n i e 3. Ożywienie ciała Adama J e s t to f r a g m e n t m i t u O Morzu Tyberiadzkim odnalezionego w z b i o r z e z X V I w i e k u i o p u b l i k o w a n e g o p r z e z E . V . B a r s o v a w 1886 r o k u , c y t . z a : J . I v a n o v, Bogomilski knigi i legendi, S o f i j a 1970 ( w y d . 2), s. 291. 5 �52 RYSZARD TOMICKI Powtarzalność tego schematu wydarzeń w l u d o w y c h m i t a c h i w i e ­ rzeniach z X I X - X X w i e k u upoważnia d o i c h omówienia łącznie z wersją apokryficzną. 1. Zamieszczony w a p o k r y f i e opis stworzenia A d a m a s t a n o w i r e p r e ­ zentację koncepcji Człowieka-Mikrokosmosu, znaną szeroko w świecie starożytnym, a do średniowiecznej l i t e r a t u r y chrześcijańskiej w p r o w a ­ dzoną głównie za pośrednictwem dzieł I z y d o r a z S e w i l l i (ok. 570-636). R o z k w i t j e j popularności w Europie datuje się na w i e k X I I . Ilustracją adaptowania t e j archaicznej koncepcji do światopoglądu chrześcijańskie­ go może być pochodzące z 1 połowy X I I w i e k u dzieło Honoriusza A u g u stoduńskiego noszące tytuł Elucidarium. Według Honoriusza człowiek s t w o r z o n y został n a podobieństwo boże z substancji duchowej i m a t e ­ r i a l n e j . Ta ostatnia składała się z czterech elementów: z i e m i (ciało), w o d y ( k r e w ) , powietrza (oddech) i ognia (ciepło). Człowiek jako f u n k c j o ­ nujący o r g a n i z m jest swego r o d z a j u analogonem otaczającej go rzeczy­ wistości. M a głowę okrągłą na wzór sfery niebieskiej, para oczu odpo­ w i a d a dwóm głównym ciałom n i e b i e s k i m , siedem otworów w głowie p r z y p o m i n a siedem h a r m o n i i niebieskich. Pierś poruszana oddechem i kaszlem to j a k b y powietrze wstrząsane w i a t r a m i i g r o m e m . B r z u c h p r z y j m u j e wszelkie ciecze t a k , j a k morze n a t u r a l n e cieki. N o g i p o d ­ trzymują ciężar ciała analogicznie do ziemi. W z r o k l u d z k i jest z ognia niebieskiego, słuch z wyższego powietrza, węch zaś z jego części niższej; smak z wody, zmysł d o t y k u z ziemi. Kości człowieka mają udział w t w a r ­ dości k a m i e n i , n o g i w sile drzew, włosy w pięknie t r a w , zmysły w c z u j ­ ności zwierząt. Każda istota l u d z k a jest zatem miniaturą świata (microcosmus, id est minor mundi). Świadczy o t y m samo imię dane pierwsze­ m u człowiekowi przez Boga, związane z czterema s t r o n a m i świata i uło­ żone podług p i e r w s z y c h l i t e r i c h g r e c k i c h nazw — A n a t o l e , Disis, Arcos, Mesembria . 6 7 Liczne t e k s t y apokryficzne kontynuują t e n sposób myślenia o czło­ w i e k u , z t y m jednak, że to, co Honoriusz Augustoduński zestawiał j a k o związki metaforyczne, p r z y b i e r a w n i c h c h a r a k t e r zależności genetycz­ nej. Włosy n i e t y l k o mają udział w pięknie t r a w , lecz z t r a w y powstały, kości twardość swą zawdzięczają s t w o r z e n i u z k a m i e n i a i t d . Ilość ele­ mentów u n i w e r s u m użytych do k r e a c j i wzrasta w t e n sposób i ulega w a h a n i o m . Różnią się także i c h przyporządkowania poszczególnym częś­ c i o m o r g a n i z m u ludzkiego, z wyjątkiem t y c h t y l k o , które mają cha­ r a k t e r n i e m a l u n i w e r s a l n y : ciało — ziemia, kości — kamienie, oczy — G Por. np. M. K u r d z i a ł e k , Średniowieczne doktryny o człowieku jako obra­ zie świata, „Roczniki F i l o z o f i c z n e " , t. 19: 1971, z. 1, s. 5-39. 7 vekov, A . J a . G u r e v i 6, Populjarnoe [w:] Iz istorii t e n ż e , Kategorie kul'tury kultury średnich bogoslovie vekov średniowiecznej, i narodnaja i vozroždenija, Warszawa religioznosť Moskva 1976. s. 59-61. średnich 1976, s. 79-80; �Tabela 1. Składniki człowieka i elementy uniwersum O Morzu T y - O Morzu Tý- beriadzkim beriadzkim X V I w. X V I I w. 8 Rozumnik X V I w. 9 1 0 ciało ziemia ziemia ziemia ziemia krew morze Morze Czarne morze rosa i słońce oczy słońce słońce słońce i rosa morska głębia kości kamienie kamień kamień kamienie myśli obłoki obłoki anielski pęd anielski pęd i obłoki śmiech i płacz - - rozum mowa oddech wiatr wiatr żyły włosy ciepło [ta] wiatr i duch boży - dusza - ogień 1 1 bośniacka ziemia — — — duch boży i wiatr - trawa trawa - Morzu Tybe- riadzkim X I X w . - Mit ziemia ogień blask kamień ludowy XIX 13 ziemia obłok anielski pęd — -— O 12 słońce (wzrok) marmur - obłoki — — Legenda K s . Enocha XVI-XVIIw. w. 1 4 słońca kamień — - a a o sH - morze wiatr od Boga - drzewa — trawa - — O te N H % O N O 8 I v a n o v, op. cit., s. 291. 9 I v a n o v, op. cit., s. 297. M 1 0 I v a n o v, op. cit., s. 260. 1 1 I v a n o v, op. c i t , s. 177, 309. 12 I v a n o v, op. cit., s. 323. > 1 3 G. I. K u l i k o v s k i j , V . V l a z n e v , 1 4 А. К o I č i n , Verovanija kresťjan К kosmogoničeskim Tul'skoj gubernii, legendám, „Etnografičeskoe O b o z r e n i e " , 1892, No 4, s. 190-191. „Etnografičeskoe O b o z r e n i e " , nauczył l u d z i mówić, co być może m a związek z występującym w poprzedniej wersji 1899, N o 3, s. 59; według tej w e r s j i Diabeł skojarzeniem mowy i morza. �54 RYSZARD T O M I C K I ciała niebieskie, włosy — rośliny. Idea pozostaje j e d n a k nienaruszona i t r w a wśród Słowian w s c h o d n i c h i południowych do początków X X w i e k u . W t a b e l i 1 zestawiono niektóre w a r i a n t y t e j koncepcji, wystę­ pujące w tekstach z różnych okresów, w t y m d w a w a r i a n t y l u d o w e z końca ubiegłego stulecia. N i e są to jedyne znane przykłady k o n t y n u ­ owania w środowisku chłopskim koncepcji Człowieka-Mikrokosmosu. Do n i c h zaliczyć należy również wersje bardziej syntetyczne, j a k choćby bułgarski m i t o s t w o r z e n i u A d a m a z z i e m i przyniesionej Bogu z czterech s t r o n świata przez a n i o ł y . Nawiązuje on i m p l i c i t e do przytoczonej przez Honoriusza e t y m o l o g i i i m i e n i a A d a m , podobnie j a k g r e c k i m i t o s t w o r z e n i u świata, pochodzący z X V I - w i e c z n e g o z b i o r u , gdzie ziemię potrzebną do k r e a c j i człowieka przynieść ma z czterech s t r o n świata D i a b e ł . Najbardziej l a p i d a r n y m w y r a z e m t e j koncepcji jest s t w i e r ­ dzenie W i e l k o r u s a — starowiera, że „Pan stworzył człowieka z p r z y ­ rody" . W X I X - X X w i e k u t e n n u r t wyobrażeń o naturze człowieka był j e d ­ n a k stosunkowo rzadko spotykany. Zdecydowana większość mitów i w i e ­ rzeń l u d o w y c h mówi o u l e p i e n i u A d a m a z g l i n y (ziemi), n i e poświęcając zresztą t e m u w y d a r z e n i u z b y t dużej u w a g i . Sporadycznie pojawiają się wersje zupełnie odmienne, zaskakujące swą oryginalnością, mówiące o p o w s t a n i u A d a m a z naskórka zdartego p r z y p a d k i e m przez Boga czy też z k r o p l i boskiego p o t u . 2. Ingerencja Diabła w stworzenie A d a m a jest bogato u d o k u m e n t o ­ w a n a w m a t e r i a l e X I X - i X X - w i e c z n y m . Najwcześniejszy zapis tego wątku, relacjonujący podziurawienie p a t y k i e m ciała i wprowadzenie doń chorób, pochodzi z ruskiego a p o k r y f u datowanego na X I I w i e k . W m i ­ tach l u d o w y c h obok apokryficznej f o r m y i n g e r e n c j i — mechanicznego uszkodzenia połączonego z umieszczeniem chorób — występuje również oplucie ciała. Oba działania Diabła mają j e d n a k i d e n t y c z n y sens, a są­ dzić t a k pozwala semantyka śliny diabelskiej w l u d o w y c h m i t a c h k r e a ­ c y j n y c h . Z reguły pojawia się ona jako substancja powodująca inwersję p i e r w o t n y c h własności o b i e k t u , na który działa. Na przykład z ziemi u k r y t e j przez Diabła w ustach, a następnie w y p l u t e j powstają t e r e n y 15 16 17 18 19 15 I v a n o v, op. cit., s. 346. 16 I v a n o v, op. cit., s. 317. 1 7 stiki P. I., Iz oblasti mirosozercanija malorusskich narodnych krest'janskago naselenija legend (Materiały Kupljanskago dlja charakteri- uezda), „Etnografi- českoe O b o z r e n i e " , 1892, N o 2-3, s. 90. 1 8 W. S z u с h i e w i c z, Huculszczyzna, Priroda vić, 19 knigi u verovanu i předánu J e s t to a p o k r y f opublikowany russkoj S. Peterburg stariny, The Dualistic 1961, s. 133-134. Creation 1908, t. 4, s. 15; T . R . p r z e z A . N. P y p i n a , Dorde- 1958, t. 1, s. 5. Ložný ja i otrešennyja 1862, s. 12-13. K o r z y s t a m z fragmentów t o c z o n y c h p r z e z M. P. D r a g o m a n o v a , gends: Lwów našega národa, B e o g r a d of the World, Notes on the Slavic Religio-Ethical przy­ Le­ transí, b y E a r l W. C o u n t , T h e H a g u e �55 LUDOWE M I T Y О STWORZENIU CZŁOWIEKA jałowe będące przeciwieństwem terenów żyznych s t w o r z o n y c h z „czy­ s t e j " z i e m i przez Boga; z ziarna w t e n sam sposób u k r y t e g o w y r a s t a w r a j u drzewo śmierci i grzechu; z z i e m i z a t r u t e j diabelską śliną zamiast zbóż i roślin leczniczych rozsianych przez Boga wyrastają c h w a s t y i r o ­ śliny trujące, a zwierzęta po i c h zjedzeniu zamieniają się w drapieżni­ k i 2°. Oplucie ciała jest zatem symboliczną formą t r a n s f o r m a c j i człowie­ ka t r w a l e zdrowego w człowieka podległego chorobom. Spotykane w m i t a c h i n t e r p r e t a c j e oraz k o n t e k s t towarzyszący inge­ r e n c j i Diabła potwierdzają t e n wniosek, m i m o że nie są identyczne. S k u t k i i n g e r e n c j i wyrażane są w następujący sposób: a. W ciele A d a m a umieszczone zostały choroby; człowiek stał się wrażliwy na choroby i ból. We f r a g m e n t a c h p r z y t o c z o n y c h apokryfów jest to powiedziane wp r o s t , chociaż dzięki d i a l o g o w i między stwórcą i Diabłem ingerencja nabiera c h a r a k t e r u działania prewencyjnego w sto­ s u n k u do p r z e w i d y w a n e j obojętności człowieka wobec Boga. Działanie Diabła służy w ostatecznym efekcie powiększeniu chwały bożej . D o ­ słowne n i e m a l powtórzenie w e r s j i a p o k r y f i c z n e j s p o t y k a m y w X I X - w i e c z n y m zapisie opowieści O Morzu 7 yberiadzkim z b. g u b e r n i i r i a zańskiej . W i n n y c h tekstach Bóg godzi się z nieodwracalnością s k u t ­ ków i n g e r e n c j i swego p r z e c i w n i k a i wywracając skórę A d a m a na nice pozostawia go z nieczystością ukrytą wewnątrz ciała: „z toho t y p e r kożdyj czołowyk w seredyni majet bołu, bo w y n , Satana, b u v do sotworenia czołowyka u s p y w c i z B o h o m " (!) . W z a c y t o w a n y m micie H u ­ cułów ból, choroby powstają nie z r a n , lecz z p l w o c i n . A n a l o g i c z n y sens mają wersje, gdzie o s k u t k a c h działania Diabła nie mówi się w p r o s t , lecz wynikają one z r e a k c j i Boga. W m i t a c h wschodnio- i południowosłowiańskich t w o r z y on określoną ilość t r a w leczniczych, odpowiadającą liczbie r a n zadanych A d a m o w i , albo zatyka d z i u r y trawą, zalepia je, a po ożywieniu A d a m a i n s t r u u j e go, które z t r a w i w j a k i sposób m a stosować, jeśli zachoruje . 21 22 23 24 2 0 P o r . V . G n a t j u k, Galicko-ruski narodni n i k ' ' , t. X I I : 1902, s. 15; J . W i t o r t , Przeżytki rusinów, 21 biega legendi. T . 1, „Etnografičnij starożytnego światopoglądu „ L u d " , t. I I : 1896, s. 215-216; T o m i c k i , Słowiański Wariant m i t u O Morzu Tyberiadzkim mit..., u ZborBiało­ s. 59-60. pochodzącym z X V I I w i e k u nie od­ od w e r s j i X V I - w i e c z n e j . Stwórca znalazłszy pokłute ciało m ó w i do D i a b ł a : „Po co, przeklęty diable, to zrobiłeś? J a stworzyłem człowieka czystego i n i e s k a ­ lanego i niechorowitego". Diabeł odpowiada: sce z a b o l i {go] to on p o m o d l i „Zapomni o tobie, a gdy jakieś m i e j ­ się: P a n i e , zmiłuj się", c y t . z a : I v a n o v, op. cit., s. 297. Kulikovskíj, 23 S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 12. 24 A . D . N e u s t u p o v, Iz Kadnikovskago op. V l a z n e v , op. cit., s. 190-191. 22 cit., uezda, s. 335, 337. O op, cit., s. 215-216. předáni] „Etnografičeskoe stworzeniu i legend Obozrenie", traw kresťjan 1901, No leczniczych przez Vas'janovsko j volosti, 1, s. 168; . I v a n o v , Boga por. W i t o r t, �56 RYSZARD T O M I C K I b. W człowieku umieszczone zostały p l w o c i n y . Tego t y p u konstatacja jest wyraźną odmianą w y p a d k u poprzedniego, chociaż b r a k i n f o r m a c j i o zapoczątkowaniu chorób, wynikający zapewne z realistycznego p o t r a k ­ t o w a n i a oplucia ciała i wywrócenia zanieczyszczonej skóry do wewnątrz, powoduje, że cały epizod zmienia sią w opowieść etiologiczną o pocho­ dzeniu p l u c i a , kaszlu i t p . Związek diabelskiej śliny z c h o r o b a m i uległ t u z a n i k o w i , a p r z y n a j m n i e j znacznemu rozluźnieniu, ponieważ ślina b y w a jeszcze kojarzona z „nieczystością" . c. W człowieku umieszczona została „nieczystość", zły d u c h . I n t e r ­ pretacja ta s t a n o w i antytezę przekonania, iż A d a m s t w o r z o n y n a podo­ bieństwo boże był istotą „czystą", „ w seredyni niczoho ne buło". Mając wewnątrz siebie diabelską ślinę stał się natomiast „u seredyni neczys t y j " . Człowiek porównany jest w t y m tekście do ogniska, które po o p l u c i u przez Diabła zaczęło dymić. Z A d a m a też „kuryt sy, j y k z w a ­ t r y " . Nieraz nieczystość r o z u m i a n a jest synonimicznie ze złym d u ­ chem . d. Człowiek został oszpecony. Tuż po s t w o r z e n i u A d a m był n i e ­ z w y k l e piękny, a Diabeł spowodował zniekształcenie doskonałego dzieła bożego . Uszeregowanie i n t e r p r e t a c j i m a j e d y n i e względny w a l o r c h r o n o l o ­ giczny, wynikający z f a k t u , że wersje apokryficzne mówią zawsze o uwrażliwieniu na choroby. T y m n i e m n i e j w y d a j e się, iż nieco a b s t r a k ­ cyjne zanieczyszczenie czy oszpecenie — jeśli nawet n i e jest wyjaśnie­ n i e m wtórnym — s t a n o w i element poboczny i dopełniający t y l k o za­ sadniczy s k u t e k i n g e r e n c j i antagonisty stwórcy, za j a k i uznać należy d e s t r u k c y j n y współudział w s t w o r z e n i u A d a m a . M a on istotne k o n ­ sekwencje d l a f i n a l n e j k o n s t y t u c j i człowieka. Wyprzedźmy bieg wydarzeń narzucany przez konstrukcję m i t u , aby w kontekście stworzenia A d a m a przedstawić powstanie jego p a r t n e r k i . E w a pozostaje często w cieniu A d a m a , a w s k r a j n y c h w y p a d k a c h może nawet zostać w y k l u c z o n a z n a r r a c j i („Pan Bóg stworzył A d a m a i wpuś­ cił go do r a j u ... on zgrzeszył ... j a k m u się starszy s y n narodził..." i t d . ) . N ie to jest wszakże najistotniejsze. Bardziej znamienne w y d a j e się znacznie częstsze pojawianie się w opisach stworzenia E w y niż A d a m a o r y g i n a l n y c h w e r s j i będących bez wątpienia t w o r e m wyobraźni l u d o ­ w e j . Sprawiają one wrażenie, j a k b y w środowisku chłopskim n i e było — 25 2e 21 2S 2 9 2 5 P . I . , op. cit., s. 89-90. 2 6 S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 6-7; por. też: P . V . S e j n , Materiały čenija byta i jazyka russkago naselenija severozapadnago krają, dlja izu- Sanktpeterburg 1902, t. 2, s. 314. 2 7 W i t o r t, op. cit., s. 216. 2 8 M. Żmigrodzki, Ukraina. „ L u d " , t. I I : 1896, s. 325. 2 9 G n a t j u k, op. cit., s. 21-22. I. Theogonia i kosmogonia ludu Ukrainy, �57 LUDOWE M I T Y О STWORZENIU CZŁOWIEKA generalnie rzecz ujmując — dostatecznie silnego przekonania o p o ­ prawności, czy choćby kompletności m i t u b i b l i j n e g o w t e j k w e s t i i . O d ­ czucie to potęgują relacje o współistnieniu w jednej w s i obu w e r s j i , b i b l i j n e j i l u d o w e j , p r z y c z y m zdarza się, że i n f o r m a t o r mówiący o p o w s t a n i u E w y z gałązki i w y dodaje od r a z u : „Druhi p r y p o w i d a j u t , szo B o h w i j m y v r e b r o A d a m o v y , t a j z seho stała żinka. Może j t a k ! " . T r u d n o nie dostrzec w t e j w y p o w i e d z i ukłonu w stronę badacza, u p r z e ­ dzenia e w e n t u a l n e j jego wątpliwości, ale równocześnie można być p e w ­ n y m , że indagowany Hucuł doskonale wiedział, co w a r t a jest owa wersja innych. Cechą szeregu mitów jest sygnalizowanie w różny sposób o d m i e n ­ ności pierwszej kobiety. N i e chodzi t y l k o o jej wtórność w stosunku do mężczyzny, oczywistą w t e d y , g d y Bóg t w o r z y Ewę z żebra (,,I t a k w y mężczyźni jesteście z g l i n y , a m y k o b i e t y to już z waszego żebra" ) , lecz o inność niejako jakościową. W t e n sposób rozumieć można p o d ­ kreślenie, że E w a powstała z lewego żebra, jeśli pamiętamy o k o r e l o ­ w a n i u w k u l t u r z e l u d o w e j s t r o n y l e w e j z t y m co kobiece, żeńskie, ale także diabelskie, złe, nieszczęśliwe . Podobny sens mają wspomniane, czysto l u d o w e opowieści, k i e d y mówią na przykład o s t w o r z e n i u E w y z koziego l u b psiego ogona. Zwierzę p o r y w a kość wydobytą z ciała A d a ­ ma, a Bóg — nie mogąc j e j odebrać i nie chcąc powtórnie fatygować mężczyzny — u r y w a m u ogon i z niego powstaje kobieta . Sens tej na pierwszy r z u t oka wyłącznie h u m o r y s t y c z n e j opowieści u j a w n i a się d o ­ piero po zestawieniu z b l i s k i m i f a b u l a r n i e m i t a m i wyjaśniającymi ge­ nezę różnic e t n i c z n y c h i społecznych. N a U k r a i n i e opowiadano, że R u sini (chłopi) pochodzą od człowieka ulepionego z g l i n y , natomiast szlach­ ta (Polacy) jest p o t o m s t w e m człowieka ulepionego z pszenicznego ciasta, pożartego, a potem wydalonego przez psa . U Litwinów różnica między n i m i s a m y m i (chłopami) i szlachtą była jeszcze większa, ponieważ c i 3 0 31 32 33 34 35 *> P . I., op. cit, 3 1 8 2 G n a t j u k, op. cit., s. 19. 3 3 Lewe riadzkim, uezda, w żebro p o j a w i a „Etnografičeskoe wierzeniach Obozrenie", słowiańskich verovaniju, n o v, V . N. českie się już w X V I I - w i e c z n e j w e r s j i m i t u O Morzu I v a n o v , op. cit., s. 297; por. też: V . A . M o š k o v, Gagauzy narodnom J. s. 92. S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 7. 1901, No „Glasnik E t n o g r a f s k o g T o p o r o v, Issledovanija i frazeologíčeskie S. W a s i l e w s k i , 4, s. 5; o s y m b o l i c e por.: S . Z e c e v i c , voprosy Symbolika v Muzeja", oblasti rekonstrukcii ruchu Desna i leva lewej u strony srpskom t. X X V I : 1963; V . V . I v a - slavjanskich tekstov, obrotowego strona Tybe- Benderskago drevnostej. Moskva i rytualnej Leksi- 1974, s. 259 п.; inwersji, „Etno­ g r a f i a P o l s k a " , t. X X I I : 1978, z. 1, s. 84. 3 4 lung G n a t j u к, op. cit., s. 24; por. O. D a h n h a r d t , Naturdeutender Alten 3 5 Testament, Sagen, Marchen, Fabeln und L e i p z i g u n d B e r l i n 1907, s. 117-122. G n a t j u к, op. cit., s. 24. Natursagen. Legenden. Eine B d . I . Sagen Sammzum �58 RYSZARD T O M I C K I ostatni nie t y l k o u l e p i e n i zostali z ciasta i przeżyli identyczne perypetie z psem, lecz ponadto stwórcą i c h był Diabeł. O n stworzył także kobietę naśladując t y m razem Boga lepiącego A d a m a . N i e mogąc jednak samo­ dzielnie ożywić E w y ukradł tutkę, przez którą Bóg tchnął ducha w ciało mężczyzny i dzięki t e m u , że pozostało w n i e j trochę boskiego t c h n i e n i a , umieścił w ciele E w y zmieszanego ducha bosko-diabelskiego . Do t e j samej k l a s y sposobów różnicowania istot należą m i t y , w których Diabeł naśladując Boga tworzącego A d a m a i Ewę usiłuje powołać do życia własnych l u d z i , ale okazują się o n i d e m o n a m i . 36 37 W każdej z w e r s j i obowiązuje nieco inna zasada k l a s y f i k a c y j n a i ge­ netycznie u w a r u n k o w a n a odmienność dotyczyć może A d a m a i E w y , swo­ ich i obcych albo l u d z i i demonów. Różnice zasad k l a s y f i k a c y j n y c h są p r z y t y m wyraźnie powierzchowne, gdyż w istocie każda z t y c h par k o r e l o w a n a jest z opozycją Bóg — Diabeł, nawet wówczas, k i e d y m o w a jest o kozie czy psie, posiadających w w i e r z e n i a c h l u d o w y c h cechy z w i e ­ rząt demonicznych. Ostatecznego a r g u m e n t u dostarcza t u w e r s j a buł­ garska, w której E w a stworzona została z diabelskiego ogona . A zatem różnica genetyczna między A d a m e m i Ewą należy do g r u p y opozycji s y t u o w a n y c h na różnych poziomach ogólności: 38 LUDZIE / DEMONY I 1 SWOI / 1 / OBCY I MĘŻCZYZNA KOBIETA Zapis graficzny uświadamia w pełni, że k l a s y f i k a c j a ta m a naturę dynamiczną i obrazuje reguły m e d i a c j i między e l e m e n t a m i s y t u o w a n y m i na różnych poziomach ogólności i po różnych stronach osi, reguły z n a j ­ dujące odzwierciedlenie i potwierdzenie w pozamitologicznych dziedzi­ nach k u l t u r y l u d o w e j . M a m na myśli opozycję mężczyzna — obcy, dla której e l e m e n t e m m e d i a c y j n y m jest kobieta (schemat t e n r e a l i z o w a n y jest na przykład w t r a k c i e w y m i a n y m a t r y m o n i a l n e j ) oraz opozycję s w o i — demony, gdzie m e d i a t o r e m jest obcy ( p r z y p o m n i j m y wzmożone własności czarownicze obcych ) . 39 3 6 E . V o 11 e r, Litovskija legendy, „Etnografičeskoe Obozrenie", s. 139-140. O s t w o r z e n i u k o b i e t y p r z e z Diabła por. S . K u l i s i e , N. P a n t e 1 i ć, Srpski 3 7 mitološki J . T r a c z y k , Z okolic t o r s к i j , Iz predanij i legend P. Z. 1890, No 3, Petrovié, řečník, B e o g r a d 1970, s. 117. Babiej Góry, „ W i s ł a " , t. I X : 1895, s. 75; P. Kadnikovskago uezda, Vologodskoj Dilak- gubernií, „Etno­ grafičeskoe O b o z r e n i e " , 1899, N o 3, s. 173. der 3 8 Dragomanov, 3 9 O s t a t n i e dane Westeuropáischen op. cit., s. 145. n a t e n t e m a t w : Z. К o v á e s , Das und der russischen t. X X V I : 1977, fasc. 3-4, s. 269-271. Tradition, Erkennen der Hexen in „Acta E t h n o g r a p h i c a A . S . H . " , �59 LUDOWE M I T Y О STWORZENIU CZŁOWIEKA M i t dostarcza więc m o d e l u r e l a c j i między mężczyzną i kobietą. E w a pojawia się jako „ l e w a " emanacja A d a m a l u b —• co na jedno w y c h o ­ dzi — jako jego odwrócone odbicie. D l a uzupełnienia t y c h r e l a c j i d o ­ d a j m y , że ingerencja Diabła dotyczy wyłącznie ciała Adamowego. Także Bóg, zmuszony udać się do nieba po duszę dla A d a m a , nie m a potrzeby robić tego d l a E w y , która powstaje z żebra już ożywiona, czerpiąc j a k b y z duszy pierwszego człowieka. W t y m sensie A d a m , istniejąc samotnie, stanowi metafizyczną całość, jednię, a więc posiada tę samą własność, która leży u podstaw koncepcji Człowieka-Mikrokosmosu . 3. Ingerencja Diabła następuje w momencie, g d y stwórca oddala się od uformowanego ciała. Pod t y m względem wszystkie m i t y są zgodne. Różnią się natomiast w t e d y , g d y m o w a jest o powodach odejścia stwór­ cy. M i t y apokryficzne prezentują jednolitą wersję. W X V I - w i e c z n y m zapisie opowieści O Morzu Tyberiadzkim c z y t a m y : „ I poszedł P a n do ojca swego po duszę...", w zapisie X V I I - w i e c z n y m tego samego t e k s t u : „ I poszedł P a n do ducha świętego swego na niebiosa do Ojca..." . W apo­ k r y f i e r u s k i m d a t o w a n y m na X I I w i e k powiedziane jest, że stwórca d w u k r o t n i e pozostawia ciało człowieka — raz idzie po oczy ze słońca, a d r u g i m r a z e m udaje się po duszę do „górnej J e r o z o l i m y " Mamy zatem do czynienia z uzasadnionym powodem, występującym w t a k i e j samej postaci t y l k o w j e d n y m ze z n a n y c h m i tekstów l u d o w y c h — w micie ukraińskim, według którego Bóg „poleciał na niebo po duszę" . W i n n y c h w y p a d k a c h stwórca po p r o s t u odchodzi, oddala się, a próbą znalezienia wytłumaczenia ad hoc jest być może przekonanie, iż pozo­ stawił on ciało A d a m a , a b y wyschło . 40 41 4 2 43 44 Różnica między zgodną wersją apokryfów i równie jednomyślną w e r ­ sją X I X - X X - w i e c z n ą w y n i k a najprawdopodobniej ze z m i a n y postaci stwórcy. W m i t a c h a p o k r y f i c z n y c h jest n i m bez wątpienia Chrystus, natomiast w m i t a c h l u d o w y c h zazwyczaj Bóg O j c i e c . Bezpośrednie porównanie wskazywałoby na to, że w r a z z zamianą Chrystusa na Boga Ojca nastąpiła eliminacja wątku „podróży" do nieba. Charakterystyczne jest, iż, o ile m i wiadomo, żaden z badaczy l i t e ­ r a t u r y a p o k r y f i c z n e j nie zwrócił u w a g i na tę niejasność. P o w o d e m było najprawdopodobniej odczytywanie mitów poprzez p r y z m a t idei Trójcy Świętej. Można j e d n a k powątpiewać o słuszności takiego stanowiska b i o 4S 4 0 Sacrum O filozoficznych spekulacjach na temat A d a m a —• mit — historia. Wybór esejów, a n d r o g y n a por. M. E l i a d e , W a r s z a w a 1970, s 225 n. 41 I v a n o v, op. cit., s. 295. 4 2 Dragomanov, 43 P. I., op. cit., s. 89. 44 Š e j n, op. cit., s. 314; I v a n o v, op. cit., s. 335. 45 Jedyny znany m i wypadek, op. cit., s. 133. gdzie stwórcą l u d z i jest Paniezus z o k o l i c B a b i e j Góry, T r a c z y k , op. cit., s. 75. stanowi mit �60 RYSZARD T O M I C K I rąc pod uwagę zarówno wątpliwości nasuwane przez same t e k s t y apo­ k r y f i c z n e , j a k i zasady f u n k c j o n o w a n i a j a k i c h k o l w i e k tekstów chrześci­ jańskich w r a m a c h k u l t u r y l u d o w e j . Rozpocznijmy od pierwszej k w e s t i i . K o n s t r u k c j a apokryfów O Morzu Tyberiadzkim wskazuje, że stwórcą świata i l u d z i jest jedna i ta sama postać, określana enigmatycznie m i a ­ n e m Pan. W i n i e n t o być Bóg Ojciec, n a w e t jeżeli miałby „zawierać w sobie" d w i e pozostałe postaci Trójcy. W całym ciągu n a r r a c j i w z m i a n ­ ka o odejściu Pana „do ojca swego" (w w e r s j i X V I - w i e c z n e j ) s t a n o w i zaskoczenie, ale równocześnie wyraźne zakłócenie, gdyż w dalszej części m i t u , w epizodzie o p o w s t a n i u d r z e w a krzyżowego, o Chrystusie mówi się j a k o o osobie różnej od Pana — stwórcy, mającej się dopiero pojawić na ziemi. Wersja X V I I - w i e c z n a opowieści O Morzu Tyberiadzkim jest już znacznie bardziej „dopracowana". T y p o w o d u a l i s t y c z n y m i t kosmogoniczny, analogiczny do występującego w zapisie z X V I w i e k u , poprze­ dzony jest passusem opisującym wyłonienie się z Boga Sawaofa jego syna Jezusa Chrystusa i D u c h a św. Teraz pojawienie się Chrystusa w dalszych p a r t i a c h opowieści posiada już j a k i e t a k i e uzasadnienie w preegzystowaniu Trójcy. N a d a l j e d n a k n i e wiadomo, dlaczego w m o ­ mencie k r e a c j i l u d z i stwórcą okazuje się Chrystus, będący postacią z u ­ pełnie odrębną od Boga Ojca i D u c h a św. i do tego n i e mogący sam stworzyć duszy. Być może d l a r e d a k t o r a X V I I - w i e c z n e j w e r s j i a p o k r y f u , który akceptował wyraźnie nieortodoksyjne e l e m e n t y m i t u , ale starał się jednocześnie podkreślić, że p o w i n i e n on być o d c z y t y w a n y w k a t e ­ goriach k o d u chrześcijańskiego, niejasny dla nas epizod a n t r o p o g o n i i był dostatecznie zrozumiały. Z d r u g i e j s t r o n y w sytuacji,, g d y zagadką pozostaje geneza d u a l i ­ s t y c z n y c h motywów w k o m p o n o w a n y c h w oba t e k s t y apokryficzne (za­ równo w kosmogonii, j a k i antropogonii), a wielce prawdopodobna jest hipoteza, że zostały one przejęte z t r a d y c j i l u d o w e j i poddane d r o b n y m t y l k o retuszom, niekonsekwencje związane z osobą stwórcy l u d z i n a ­ bierają nieco innego w y m i a r u . P r z y t a k i m założeniu zakłócenia w obu m i t a c h antropogonicznych i wyraźne dążenie do u w y p u k l e n i a i d e i T r ó j ­ cy w w e r s j i X V I I - w i e c z n e j stanowić mogą przesłanki przemawiające za i s t n i e n i e m n i e znanej w e r s j i m i t u , w której stwórcą l u d z i byłby s y n Boga, charakteryzujący się o g r a n i c z o n y m i k o m p e t e n c j a m i k r e a c y j n y m i i w s k u t e k tego zmuszony do k o r z y s t a n i a z pomocy Ojca. Przypuszczenie takie uprawdopodobniają w jakiejś mierze X I X - X X - w i e c z n e m i t y l u d o ­ we. K o n t y n u o w a n y jest w n i c h cały epizod i n g e r e n c j i Diabła, będącej konsekwencją opuszczenia ciała człowieka przez stwórcę. Z a n i k o w i u l e ­ gła w większości wypadków k o n k r e t n a m o t y w a c j a odejścia stwórcy, gdyż Bóg Ojciec nie m u s i iść do nieba po duszę — j e m u w y s t a r c z y tchnąć własnego ducha, a b y ożywić A d a m a . E l e m e n t oddalenia się stwór­ cy przetrwał więc j e d y n i e w s k u t e k „inercji t e k s t u " oraz istotności samej i n g e r e n c j i Diabła. Są to wystarczające świadectwa e w o l u o w a n i a m o t y - �61 LUDOWE M I T Y O STWORZENIU CZŁOWIEKA w u od f o r m y t y p u apokryficznego do f o r m występujących na przełomie X I X - X X wieku. Hipoteza о l u d o w e j p r o w e n i e n c j i koncepcji syna Boga — stwórcy l u ­ dzi pozwala na uczynienie jeszcze jednej u w a g i na t e m a t sposobu o d ­ c z y t y w a n i a w e r s j i a p o k r y f i c z n y c h . Jeśli m i t y zachowane w a p o k r y f a c h funkcjonowały w X V I - X V I I w i e k u w środowiskach l u d o w y c h , t r u d n o wyobrazić sobie, b y odczytywane t a m były przez p r y z m a t i d e i Trójcy Św., a zatem żeby Chrystus mógł być p o j m o w a n y nie jako Chrystus — syn Boga, lecz sam Bóg — jeden, choć w trzech postaciach. Należałoby b o w i e m równocześnie założyć, że w okresie od końca średniowiecza do początków naszego stulecia następował regres w p r z y s w a j a n i u d o k t r y n y chrześcijańskiej przez l u d . A skądinąd wiadomo, że idea Trójcy Šw. należała do t y c h elementów d o k t r y n y , które n a j t r u d n i e j przenikały do k u l t u r y l u d o w e j i były n a g m i n n i e r e i n t e r p r e t o w a n e według schematu Ojciec — M a t k a — S y n . Rozłączność Boga Ojca i Chrystusa w a n t r o p o ­ gonii apokryficznej m u s i być r o z p a t r y w a n a również z tego p u n k t u w i ­ dzenia. Materiały słowiańskie n i e pozwalają powiedzieć n i c ponad to, co zo­ stało powiedziane. T r u d n o na t e j podstawie snuć j a k i e k o l w i e k dalej idące w n i o s k i . W y p a d n i e n a m j e d n a k powrócić jeszcze do t e j k w e s t i i , ponieważ koncepcja stwórcy l u d z i n i e dysponującego wszechmocą k r e a ­ cyjną i zmuszonego do korzystania z pomocy i n n e j i s t o t y występuje także u niektórych niesłowiańskich ludów E u r o p y Północno-Wschodniej i A z j i Północnej. * Stworzenie l u d z i rozpoczyna ciąg wydarzeń, które w l u d o w y c h m i ­ tach przebiegają podług trzech zasadniczych wariantów różniących się dość znacznie pod względem k o m p o z y c y j n y m . W t e n sposób o t r z y m u j e ­ m y t r z y g r u p y tekstów częściowo ze sobą k o m p l e m e n t a r n y c h : WARIANT A WARIANT В Grzech Grzech Ukaranie Ukaranie WARIANT С — — — U m o w a A d a m a z Diabłem U m o w a B o g a i Diabła — Likwidacja umowy Likwidacja umowy Jak w y n i k a ze schematycznego zapisu głównych motywów, w a r i a n t A przebiega zgodnie z w z o r c e m b i b l i j n y m , podobnie j a k część w a r i a n t u B, który r o z m i j a się z Księgą Rodzaju dopiero w momencie w y g n a n i a A d a ­ m a i E w y z r a j u . Z k o l e i w a r i a n t С jest odmianą dwóch ostatnich m o ­ tywów w a r i a n t u B. T r z y w a r i a n t y sprowadzić więc można do dwóch g r u p motywów — jednej dotyczącej grzechu i u k a r a n i a l u d z i , a d r u g i e j obejmującej m o t y w y umów z Diabłem i j e j l i k w i d a c j i . Zabieg t a k i za­ pobiega powtórzeniom w t r a k c i e o m a w i a n i a mitów i n i e wpływa w zna- �62 RYSZARD T O M I C K I czący sposób na dostrzeżenie nieco i n n e j w y m o w y ideowej każdego z w a ­ riantów; w w y p a d k a c h , k i e d y kompozycja m i t u jako całości decyduje o semantyce któregoś z motywów, odwoływać się będę do odpowiedniego wariantu. II. W R A J U I POZA RAJEM Grzech p i e r w o r o d n y s t a n o w i w dziejach l u d z i ostrą cezurę. Jego opis bazuje z reguły na Księdze Rodzaju i k u l t u r a l u d o w a nie wniosła do tego epizodu z b y t w i e l u i n n o w a c j i . Pewne przesunięcia akcentów, a cza­ sem nawet istotną zmianę w s t o s u n k u do t e k s t u b i b l i j n e g o , obserwuje się przede w s z y s t k i m p r z y prezentacji p r z y c z y n i sposobu popełnienia grzechu. Z formalnego p u n k t u widzenia wyróżnić t u można t r z y w e r s j e : a) zjedzenie owocu z drzewa objętego zakazem Boga, b) stosunek płcio­ w y E w y z Diabłem l u b A d a m e m , c) bliżej nie określone zgrzeszenie. N i e zawsze jednak, zwłaszcza w m i t a c h bogatych f a b u l a r n i e , są one rozłączne. Jeśli w y e l i m i n u j e m y t e k s t y powtarzające wersję biblijną oraz te, w których spożycie zakazanego owocu rozumiane jest wyłącznie jako wykroczenie przeciw poleceniu Boga, a zatem grzech polega na sprze­ n i e w i e r z e n i u się stwórcy, wśród pozostałych uwagę zwraca silne ekspo­ nowanie i n i c j a c j i seksualnej jako i s t o t y grzechu. Najbardziej o r y g i n a l n e ujęcie zawiera grupa mitów ukraińskich, w których drzewo objęte b o s k i m zakazem jest d r z e w e m d i a b e l s k i m . Wyrosło z ziarna u k r y t e g o przez Diabła w czasie w y d o b y w a n i a nasion drzew r a j s k i c h z praoceanu. Bóg nakazując omijanie jego owoców l o j a l ­ nie ostrzega A d a m a i Ewę, iż jest ono „drzewem śmierci i g r z e c h u " . I n w e r s j a własności ziarna schowanego przez Diabła pod językiem, a w k o n s e k w e n c j i także owoców jabłoni rosnącej w środku r a j u opodal s t u d n i dającej początek czterem rzekom, m a c h a r a k t e r analogiczny do i n w e r s j i , j a k i e j podlegają skażone diabelską śliną ziemia czy ciało czło­ wieka. Rozwiązanie t o k o n t y n u u j e więc s t r u k t u r y właściwe d u a l i s t y c z ­ nej kosmogonii l u d o w e j — Diabeł jest sprawcą stanów będących o d ­ wrotnością t y c h , które powstają dzięki aktywności twórczej Boga. Po zjedzeniu jabłka ludzie stają się śmiertelni. 46 Tak jednoznaczny i bezpośredni związek zakazanego owocu ze śmier­ cią n i e występuje w zasadzie poza wspomnianą grupą mitów. A l e jest to t y l k o jeden aspekt rajskiego owocu, gdyż drzewo, z którego pochodzi, reprezentuje ponadto grzech. Ewa po zjedzeniu jabłka ulega Diabłu powodując jednocześnie, poprzez oddanie reszty jabłka A d a m o w i , iż on również zaczyna j e j pożądać. Owoc śmierci okazuje się także owocem miłości w j e j najbardziej k o n k r e t n e j , potencjalnie życiodajnej f o r m i e . Powodując utratę nieśmiertelności rozbudza u p i e r w s z y c h l u d z i potrzeby seksualne. W t y m kontekście grzech s t a n o w i znak z m i a n y o f u n d a m e n G n a t j u k, op. cit., s. 9-10, 15 п., 19. �63 L U D O W E M I T Y O STWORZENIU CZŁOWIEKA t a l n y m znaczeniu egzystencjalnym. A d a m i E w a dokonują „przejścia" od nieskończonego t r w a n i a osobniczego do życia skończonego w planie i n d y w i d u a l n y m , lecz trwałego g a t u n k o w o . F a k t , że objęte zakazem drze­ wo nazwane zostało „drzewem śmierci i g r z e c h u " , podkreśla nierozłączność obu aspektów z m i a n y w sposobie istnienia p i e r w s z y c h ludzi. W m i t a c h ńie znających „dwoistego" drzewa jedność ta ulega r o z b i ­ ciu. U t r a t a nieśmiertelności p o j a w i a się jako następstwo grzechu, z w y k l e mało eksponowane, co w części mitów (realizujących w a r i a n t B) uzasad­ nione jest względami k o m p o z y c y j n y m i . Jabłko s t a n o w i zazwyczaj i n s t r u ­ m e n t w rękach Diabła (który sam p r z y b i e r a cechy d e m i u r g a seksu) albo t r a c i zupełnie znaczenie stając się d a l s z o p l a n o w y m r e k w i z y t e m w y d o ­ b y w a n y m j e d y n i e w w e r s j a c h a n t r o p o g o n i i mających ściśle określony adres. Jeden z badaczy, z a n i m usłyszał opowieść o A d a m i e i Ewie, d o ­ wiedział się od i n f o r m a t o r a , że o zjedzeniu zakazanego owocu mówi się wyłącznie dzieciom. W rzeczywistości grzech spowodowała E w a w y z w a ­ lając u A d a m a pożądanie, rozbudzając s w y m i wdziękami jego namięt­ ność . Bezpośrednim sprawcą i n i c j a c j i seksualnej jest najczęściej Diabeł. Oto w p e w n y m micie ukraińskim przychodzi on do E w y , odwiedza ją, a g d y Bóg otacza r a j ogniem, przedostaje się do n i e j przez rurę w p o ­ staci węża, „bo nie mógł bez n i e j wytrzymać". Wypędzenie l u d z i z r a j u następuje w p r a w d z i e po zjedzeniu jabłka, ale równocześnie Ewa r o d z i dziecko-potwora, demoniczną istotę wyniszczającą m a t k ę . W i n n y m tekście ukraińskim urodzenie p o t w o r k a poczętego ze związku z Diabłem jest już wyłączną przyczyną opuszczenia r a j u . N i e k i e d y d i a b e l s k i m dzieckiem okazuje się K a i n , jabłko żaś specjalnie zaklęte przez Diabła ma c h a r a k t e r a f r o d y z j a k u , po którym E w a ulega Diabłu, a u A d a m a r o ­ dzą się „diabelskie p o k u s y " prowadzące do spłodzenia A b l a . O d m i e n n i ojcowie są źródłem nieprzyjaźni między braćmi oraz przecistawnych cech i c h charakterów . M i t y prezentujące n a t u r a l n e s k u t k i „grzechu" w szczególny sposób 47 48 49 s 0 51 4 7 Analogiczny obraz drzewa życia i śmierci występuje w micie ałtajskim, gdzie l u d z i o m z a b r o n i o n e j e s t j e d z e n i e owoców z z a c h o d n i c h gałęzi, por. W . R a d 1 o í f, Proben der Volkslitteratur der türkischen Stamme Süd-Sibiriens, St. P e t e r s ­ b u r g 1866, t. 1, s. 178-179. 4 8 G n a t j u k, op. cit., s. 19-20. Była to j e d n a k p i e r w s z a E w a u l e p i o n a z g l i n y , która po w y g n a n i u z r a j u zamieniła "się w d r z e w o iwę. Później Bóg stworzył Ada­ m o w i żonę z żebra. U G a g a u z ó w istniały również d w i e w e r s j e w y p a d k ó w : „jedni utrzymywali Adam [...] że A d a m zjadł z a k a z a n y owoc, a i n n i , że po p r o s t u , gdy zobaczył E w ę to zrobił z nią g r z e c h , a p o t e m Bóg w y g n a ł go z a to z r a j u " , M o šk o v , op. cit., s. 5. A n a l o g i c z n e przesunięcie f u n k c j i k u s i c i e l a n a E w ę z n a l i Węgrzy, S. E r d é s z , The cosmogonical conception of Lajos Ami, g r a p h i c a A . S . H . " , t. X I I : 1963, f a s c . 1—2, s. 58. 49 G n a t j u k , op. cit., s. 6-7. 5 0 G n a t j u k, op. cit., s. 123. 5 1 Ż m i g r o d z к i, op. cit., s. 324; P . I., op. cit., s. 92. Storyteller, „Acta E t h n o - �64 RYSZARD T O M I C K I ukazują postać E w y . Pojawia się ona jako M a t k a w szerokim, kosmicz­ n y m n i e m a l sensie tego słowa , rodząca zarówno l u d z i , j a k i demony, a więc będąca d l a t y c h dwóch światów elementem m e d i a c y j n y m . N i e jest to zaskoczeniem, gdyż już poprzednio stwierdziliśmy analogiczną funkcję E w y w odniesieniu do opozycji swoi — obcy, równoważnej opo­ z y c j i ludzie — demony. G d y m o w a o dzieciach E w y możliwe są d w a schematy genetyczne: 52 DIABEŁ EWA DEMONY ADAM DIABEŁ EWA LUDZIE ADAM KAIN ABEL W a r i a n t d r u g i posiada antecedensy w żydowskiej legendzie o n a r o ­ dzeniu K a i n a i jego siostry K a l o m e n y ze związku z Diabłem (Samaelem) i z n a l i go w średniowieczu zarówno Bogomiłowie, j a k i h e r e t y c y za­ chodnioeuropejscy . W a r i a n t pierwszy, będący w X I X - X X w i e k u skład­ n i k i e m m o t y w u c y r o g r a f u A d a m a , mógł czerpać z tego samego n u r t u wyobrażeń zważywszy na to, że w j e d n y m z apokryfów r u s k i c h demo­ n i c z n y m dzieckiem mającym wężowe głowy na czole i piersiach jest właśnie K a i n . W każdym razie w a r i a n t u z K a i n e m i A b l e m nie można w kontekście wyobrażeń l u d o w y c h interpretować wyłącznie jako m i t u 53 Si 0 urodzeniu przez Ewę l u d z i d o b r y c h i złych, nawet w t e d y , g d y nie ma m o w y o udziale Diabła w poczęciu K a i n a , świadczy o t y m m i t w i e l k o r u s k i , w którym K a i n i A b e l są po p r o s t u dziećmi A d a m a i E w y . K a i n jest starszym b r a t e m , pasterzem i myśliwym przebywającym często poza d o m e m , w lasach, na mokradłach, wędrującym za stadem. A b e l to r o l ­ n i k , który p r o w a d z i osiadły t r y b życia, p r z e b y w a w d o m u . K a i n składa Bogu krwawą ofiarę z barana, A b e l — płody r o l n e . Bracia p r z e c i w ­ s t a w i e n i są więc w bardzo k o n k r e t n y c h kategoriach: pasterz/myśliwy — 5 5 5 2 W kilku wersjach pojawia znaczonej dzięki się m o t y w dwóch E w : s t w o r z o n e j z k w i a t u , p r z e ­ n a matkę C h r y s t u s a , o r a z E w y właściwej, p a r t n e r k i A d a m a . narodzeniu Zbawiciela „została ludzkości b y ł a „powodem z a t r a t y r o d u l u d z k i e g o " , kowskiego pod względem historycznym, odkupienia E. R u l i k o w s k i , obyczajowym 1853, s. 176-177; por. też: Ż m i g r o d z k i , op. cit, Ta a drzewo, wersja potem oraz ludzi t. X I I I : druga jest matką r o d z a j u być może w i e r z e n i e 1907, s. 202-203) stanowić ludzkiego, pierwszej partnerce A d a m a , stworzonej refleks Warszawa z a g r z e c h , została z a m i e ­ G n a t j u k , op. cit., s. 19. przez peczeniżyński. mogą wasyl- powiatu s. 325. M o t y w dwóch E w może o stworzeniu ( J . S с h n a i d e r, Lud druga Opis i statystycznym, mieć również inną postać: p i e r w s z a E w a , o d p o w i e d z i a l n a niona w Pierwsza sprawczynią", Boga najpierw Szkic legendy diablicy, etnograficzny, talmudycznej „Lud", o Lilith, z z i e m i , która została d e m o n e m , por. D r a - g o m a n o v, op. cit., s. 144-145. 5 3 Por. M. L o o s , Dualist Heresy in the Middle Ages, Praha 1974, s. 85-86, 93-94, 137. 5 4 A. E. N a u m o w, Apokryfy w systemie literatury cerkiewnosłowiańskiej, W r o c ł a w 1976, s. 84. 55 1 borbe P. A. G o r o d с o v, Zapadno-sibirskija duchov, narodnyja legendy „Etnografičeskoe O b o z r e n i e " , 1909, No 1, s. 62. o tvorenii mira �65 LUDOWE M I T Y О STWORZENIU CZŁOWIEKA rolnik nomad/włóczęga — człowiek osiadły :: człowiek związany z obszarami „zewnętrznymi", „obcymi" — człowiek związany z rolą, t e r e n a m i „oswojonymi". Zachodniosyberyjskie pochodzenie tego m i t u tłumaczy inwersję w za­ jęciach i rodzajach ofiar K a i n a i A b l a , ale pozwala również odnieść opo­ zycję b r a c i do odległości k u l t u r o w e j , j a k a dzieliła zamieszkujących na t y m terenie Słowian i l u d y niesłowiańskie (Manso-chantów, Samojedów, Ewenków). Z tego p u n k t u widzenia A b e l symbolizuje grupę „swoich", K a i n zaś g r u p y „obcych". Jeżeli nawet t e n ostatni nie jest w p r o s t e k w i ­ w a l e n t e m demona (zważywszy na dążność do zbliżania i równoważenia k a t e g o r i i „obcy" i „demon" w k u l t u r z e l u d o w e j ) , to j e d n a k E w a w y ­ stępuje w m i c i e p r z y n a j m n i e j jako m a t k a „swoich" i bardzo od n i c h odległych „obcych". A m b i w a l e n t n y obraz E w y - M a t k i poświadczają również inne t e k s t y ludowe, a zwłaszcza t a k zwana opowieść o nierównych dzieciach E w y , * rozpowszechniona w X I X - X X w i e k u n a terenie całej E u r o p y . Wspólna dla całego c y k l u s t r u k t u r a przybierała j e d n a k w różnych regionach o d ­ mienne- konkretyzacje, w zasadniczy sposób wpływające na sens opo­ wieści. Formę najbliższą o m a w i a n y m m i t o m miały t e k s t y pochodzące z południowej Słowiańszczyzny. Według n i c h A d a m i E w a m i e l i k i l k a dziesięcioro dzieci, na przykład 77 córek i 70 synów albo w sumie 60-cioro. G d y pewnego r a z u Bóg zechciał zobaczyć i c h w r a z z p o t o m s t w e m zdecydowali o n i ukryć część dzieci (odpowiednio: 7 córek l u b 30-cioro) i okłamali Boga twierdząc, iż nie mają i n n y c h poza t y m i , które p r z y ­ były przed oblicze stwórcy. Wówczas u k r y t a część p o t o m s t w a A d a m a i E w y zmieniła się (albo została zmieniona przez Boga) w d e m o n y . W opowieściach z n a n y c h z Białorusi, U k r a i n y i południowej P o l s k i sens podziału dzieci ulega r a d y k a l n e j zmianie. T u eksponowany jest wyłącznie aspekt nierównej ilości synów i córek. Dzieci A d a m a i E w y zawierają b o w i e m między sobą małżeństwa, a większa ilość dziewcząt powoduje, iż te, które nie miały p a r t n e r a , zostały zawitkami . Jeszcze inne rozwiązanie, znane w Polsce już z Lamentu chłopskiego na pany, mówi ponownie o u k r y c i u części dzieci przed Bogiem, lecz dokonany w t e n sposób podział m a wyłącznie sens społeczny. Ci, którzy zostali pokazani Bogu, s t a l i się p a n a m i , reszta — których istnienie A d a m i E w a z a t a i l i — dała początek w a r s t w o m niższym . Jest t o i l u s t r a c j a znanej prawidłowości, że s t r u k t u r y mitologiczne mogą służyć opisowi różnych poziomów rzeczywistości, w t y m w y p a d k u socjokosmosu. 56 5 7 5S 59 5 5 A. F i s c h e r , Wątek 5 7 H. Bohaterska Czajka, nierównych epika dzieci Ewy, ludowa „ L u d " , t. X V I : 1910, s. 358-364. Słowian południowych (struktura treści), W r o c ł a w 1973, s. 91-92. 5 8 skie, G n a t j u k , op. cit., s. 20; O. K o l b e r g , cz. I I I , W r o c ł a w br, s. 8. 5 9 F i s c h e r , op. cit., s. 358-364. 5 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 Dzieła wszystkie, t. 7: Krakow­ �66 RYSZARD TOMICKI W y d a j e się, iż ambiwalencję E w y traktować należy szerzej j a k o szcze­ gólny p r z y p a d e k ogólniejszej zasady, która dotyczyłaby każdego ele­ m e n t u mitologicznego pełniącego f u n k c j e macierzyńskie czy quasi-macierzyńskie. E l e m e n t ów, będąc z n a t u r y swej d w u a s p e k t o w y m , uzyskuje określoną wartość semantyczną dopiero poprzez koniunkcję z i n n y m , jednoznacznie o z n a k o w a n y m elementem. Sytuację taką s p o t y k a m y czę­ sto w m i t a c h o s t w o r z e n i u świata, gdzie na przykład anioły i diabły powstają z jednej substancji. K i e d y „rodzą się" z k r z e m i e n i a , różnica między n i m i p r e d e t e r m i n o w a n a jest przez to, że krzemień zostaje prze­ łamany, a Bóg i Diabeł tworzą osobno s w y c h pomocników. Tworzyć i c h j e d n a k może sam Bóg albo sam Diabeł, lecz wówczas anioły powstają z p r a w e j ręki, diabły zaś z ręki l e w e j . I d e n t y c z n y podział powoduje k o n i u n k c j a jednej substancji (wody, ziemi) z B o g i e m i Diabłem albo z k i e . r u n k a m i w przód i w tył . 60 Zasada ta obowiązuje również w w i e r z e n i a c h i f o l k l o r z e mówiących o związkach ziemskich kobiet z diabłami (demonami), z których rodzą się p o t w o r y l u b o i c h stosunkach z i s t o t a m i o cechach niebiańskich p r o ­ wadzących do n a r o d z i n herosów . I w t y m w y p a d k u miejsce a n t r o p o morficznego „elementu sprawczego" zająć może j a k i k o l w i e k i n n y ele­ m e n t pod w a r u n k i e m , że należy do t e j samej k a t e g o r i i . Dobrą ilustrację stanowi t u południowosłowiański wątek leczenia bezpłodności s k r z y ­ dełkami złotej r y b k i . Oto za radą wił cierpiąca na bezpłodność żona króla B u d y m a otrzymać p r a w e skrzydełko złotej r y b k i z D u n a j u . K i e d y j e d ­ n a k miast spodziewanego syna — j u n a k a r o d z i smokopodobnego p o t w o ­ ra, okazuje się, że podano j e j l e w e skrzydełko r y b y . P r a w e otrzymała natomiast żona królewskiego sługi, bezpłodna j a k królowa, i powiła syna z oznakami przyszłego władcy . 61 62 Jeżeli słuszne jest moje przekonanie o r e a l i z o w a n i u się we w s z y s t ­ k i c h p r z y t o c z o n y c h w i e r z e n i a c h t e j samej s t r u k t u r y , wówczas j e j n a j ­ ogólniejszą postać przedstawić można w następujący sposób: A X nie—A istoty + gdzie: istoty A — i s t o t a / c z y n n i k o c e c h a c h niebiańskich n i e — A — istota/czynnik o c e c h a c h chtonicznych X — istota/element 6 0 ku. o funkcjach R . T o m i c k i , Kosmogonia Studium etnor eligió znawcze, macierzyńskich dualistyczna Warszawa w Europie lub qucm-macierzyńskich i Azji 1978 ( m a s z y n o p i s w w XIX-XX wie­ Archiwum Insty­ t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j P A N w W a r s z a w i e ) , s. 97-100. 61 Por. E . V. Pomeranceva, Moskva 1975, s. 131; J u . I. evolucii, M o s k v a 1974, s. 113. 6 2 С z a j к a, Mifologičeskie S m i r n o v, Slavjanskíe op. cit., s. 151; por. m o t y w personaži epiceskie skazki, w : Tipologičeskie tradicii. jol'klore, Problemy n a r o d z i n h e r o s a po z j e d z e n i u s k r z y ­ dełka złotopiórego l e s z c z a p r z e z służkę, E . S . N o v i k, Sistema voUebnoj v russkom issledovanija po fol'kloru, personažej russkoj M o s k v a 1975, s. 226. �67 LUDOWE M I T Y О STWORZENIU CZŁOWIEKA Powróćmy z n o w u do grzechu pierworodnego i jego konsekwencji. A b y opisać bezpośredni i najbardziej k o n k r e t n y s k u t e k grzechu nie w y ­ starczy użyć określenia „wygnanie z r a j u " . P i e r w o t n a lokalizacja l u d z i nie zawsze jest b o w i e m t a k a sama. Oprócz r a j u sytuowanego na w s c h o d ­ n i m krańcu z i e m i m i t y l u d o w e mówią o s t w o r z e n i u l u d z i w niebie albo na ziemi. G d y r a j e m jest niebo, A d a m i E w a zostają w y g n a n i na zie­ mię . Jeśli s t w o r z e n i b y l i na z i e m i i na n i e j przebywają w r a z z Bogiem, to cała ziemia jest r a j e m , a pojawienie się m o t y w u w y g n a n i a byłoby nielogicznością. Jego semantyczny e k w i w a l e n t s t a n o w i opuszczenie z i e m i przez Boga, porzucenie l u d z i i odejście do nieba . Istnieją zatem t r z y lokalizacje A d a m a i E w y w okresie r a j s k i m — w r a j u zajmującym część ziemi, w niebie będącym r a j e m oraz na z i e m i mającej status r a j u dzięki p o b y t o w i Boga. Odpowiednio do tego, a d e k w a t n y m opisem z m i a n y sy­ t u a c j i A d a m a i E w y po zgrzeszeniu będzie nie t y l e i c h przestrzenna translokacja, choć ona występuje oczywiście najczęściej, ile różnica w r e ­ l a c j i istniejącej między n i m i i Bogiem przed oraz po zgrzeszeniu. Jedy­ n y m wskaźnikiem z m i a n y w y d a j e się c h a r a k t e r k o n t a k t u z Bogiem: 63 M Przed zgrzeszeniem Po zgrzeszeniu współbycie z Bogiem I ludzie oddaleni i ziemia odejście Boga Oddalenie od Boga i m p l i k u j e kolejne z m i a n y , wśród których szcze­ gólnie podkreślana jest konieczność pracowania, n i e zawsze j e d n a k m a ­ jąca t a k jednoznaczny c h a r a k t e r k a r y , j a k w Księdze Rodzaju. W y n i k a ona przede w s z y s t k i m z ogólnego sensu, j a k i ma p r z e r w a n i e bezpośred­ n i c h kontaktów z Bogiem, a m i a n o w i c i e z przejścia od b y t o w a n i a r a j ­ skiego quasi-naturalnego do istnienia k u l t u r o w e g o . L u d z i e muszą p r a ­ cować, a b y zapewnić sobie u t r z y m a n i e — jedzenie, ubiór i t d . — i w t y m celu otrzymują od Boga niezbędne narzędzia, a ponadto wpojone i m zostają reguły skutecznego działania takie, j a k znak krzyża, m o d l i t w a , zabiegi magiczne . Jest oczywiście w i e l e mitów, które ukazują pracę jako zasłużoną karę; są i t a k i e wszakże, w których mozół p r a c y nie w y n i k a a n i z p r z e w i n i e n i a l u d z i , a n i z boskiego g n i e w u . W j e d n y m z tekstów ukraińskich Bóg p r z e ­ kazując A d a m o w i narzędzia rolnicze w y p o w i a d a słowa brzmiące n i c z y m t r o s k l i w a rada, jedyne co można zrobić w s y t u a c j i , w której m i m o za­ kazów i ostrzeżeń znaleźli się A d a m i Ewa. Mówi do A d a m a : „dookoła 6S S z u с h i e w i с z, op. cit. s. 12; por. wersję 6 4 Szuchiewicz, op. cit., s. 15. 6 5 G n a t j u k, 63 węgierską, E r d é s z, op. cit, s. 58. op. cit., s. 7; A . op. cit., s. 19, 21; S z u c h i e w i c z , Nowosielski, L u d ukraiński, Wilno op. cit., s. 8; Kolberg, 1857, t. 2, s. 7 — 8 . �68 RYSZARD T O M I C K I siebie, siedząc, k o p abyś żył". Jednak Diabeł m a m i go większymi pło­ d a m i i n a m a w i a do p r a c y w pozycji stojącej. K i e d y A d a m ulega n a m o ­ w o m , Diabeł p r z e k l i n a go i skazuje na pracę w pocie czoła i ciągły głód, Ewę zaś na rodzenie dzieci w boleściach. . Grzech i oddalenie od Boga prowadzą zatem do ostatecznego uczło­ wieczenia p i e r w s z y c h l u d z i . To nieco paradoksalne określenie uzasad­ nione jest nie t y l k o przejściem z r a j s k i e j „natury" do ziemskiej „kul­ t u r y " , lecz także zmianą powierzchowności A d a m a i E w y . Według H u ­ cułów po złamaniu zakazu Bóg rzekł do n i c h : „ W y t y p e r stały h r i s z n i ; do toho cziysu ne t r e b a buło w a m n i r o b y t y n i u b y r a t sy: w i d teper mete r o b y t y , mete u b y r a t y sy. S z k i r a u A d a m a buła porosła, j y k u b a ­ rana, a na nohách buły ratyći. Zaraz spały z A d a m a ratyći, łyszyła sy n i h ' t i , a wołosiy obpało h e t " . T u uczłowieczenie rozumiane jest rów­ nież jako u t r a t a zwierzęcego wyglądu czy raczej zwierzęcych a t r y b u ­ tów — sierści i k o p y t . H u c u l s k i e wierzenie s t a n o w i lokalną odmianę szeroko rozpowszech­ nionego w Europie Środkowo-Wschodniej i Południowej m o t y w u szcze­ gólnej skóry, a n a w e t ciała p i e r w s z y c h l u d z i . Najczęściej była to skóra rogowa, choć sporadycznie — j a k w w y p a d k u Hucułów, a także W ę ­ g r ó w — pojawiała się sierść, przeważająca już zdecydowanie w a n t r o pogonii ludów s y b e r y j s k i c h i centralnoazjatyckich. Powrócimy jeszcze do t y c h analogii. Szczególną powierzchowność t r a c i l i p i e r w s i ludzie w momencie w y ­ pędzenia z r a j u . „ G d y A d a m został wypędzony z r a j u , Bóg odjął m u rogowe ciało pozostawiając mały ślad jako paznokcie na rękach i n o ­ g a c h " . N i e j e d n o k r o t n i e u t r a t a owego o k r y c i a kojarzona była oczy­ wiście z odczuciem w s t y d u n a w i d o k swej nagości, którą A d a m i E w a spostrzegli po zjedzeniu owocu z d r z e w a wiadomości dobrego i złego. Czasem miała być d a r e m Boga chroniącym przed z i m n e m . W o l n o j e d ­ n a k sądzić, że są t o wtórne i n t e r p r e t a c j e . Istnieje b o w i e m krąg skojarzeń bardziej znaczących. Bułgarzy przyrównywali rogowe okrycie do skóry węża, co nasuwa podejrzenie, że chodzić może nie t y l k o o zewnętrzne podobieństwo, lecz o ideę symbolizowaną w równej mierze przez corocz­ nie zmienianą skórę węża i n i e p r z e r w a n i e odrastające paznokcie, będące pozostałością skóry l u d z i z okresu rajskiego. Intuicję taką wzmacnia wierzenie, iż rogowe ciało „trwałem było i niepodległem j a k dzisiejsze 66 67 6 8 6 9 70 7 1 op. cit., s. 7. 6 6 Gnatjuk, 6 7 Szuchiewicz, 6 8 P o r . D a h n h a r d t, op. cit., s. 226 (tamże 6 1 Erdész, op. cit., s. 7. op. cit., s. 58-59. op. cit. s. 325. M Żmigrodzki, 7 1 D a h n h a r d t, op. cit., s. 116, p r z y p . 1. bibliografia). �69 LUDOWE M I T Y О STWORZENIU CZŁOWIEKA psuciu" l u b też przeświadczenie, że nie można j e j było a n i przegryźć, ani zranić . Z a t e m rogowa skóra byłaby z n a k i e m wskazującym n a j i s t o t ­ niejszą cechę rajskiego b y t o w a n i a — nieśmiertelność albo zdolność o d ­ radzania się. J e j u t r a t a w c h w i l i w y g n a n i a miałaby t y m s a m y m sens znacznie głębszy niż „wydobycie się" z N a t u r y , co mógłby sugerować c y t o w a n y m i t h u c u l s k i , sens zgodny zresztą ze znaczeniem tego w y d a ­ rzenia w m i c i e chrześcijańskim. Oznaczałaby zapoczątkowanie życia b i o ­ logicznego charakteryzującego się r y t m e m życie/śmierć. F a k t , iż pozostałością rogowej skóry są paznokcie, k i e r u j e uwagę na p o p u l a r n y zakaz w y r z u c a n i a obciętych paznokci i zalecenie skrzętnego i c h gromadzenia l u b spalania. Najprostszą interpretacją tego typowego zabobonu ludowego jest odwołanie się do magicznej zasady pars pro toto i uznanie zakazu za w y r a z obawy przed spożytkowaniem części ciała w celach czarowniczych, na szkodę właściciela. U j a w n i a n y przez a n t r o pogonię związek paznokci z rajską skórą t w o r z y możliwość i n n e j i n t e r ­ p r e t a c j i , której k i e r u n e k wskazują zresztą niektóre l u d o w e komentarze zakazu. Obok wyjaśnień b l i s k i c h i n t e r p r e t a c j i magicznej (z paznokci diabeł r o b i sobie czapkę niewidkę chroniącą go przed p i o r u n a m i ) w y ­ stępują również inne, nawiązujące w p r o s t do rajskiego a t r y b u t u A d a m a i E w y . Podług jednego z n i c h Bóg będzie żądał pokazania paznokci na Sądzie Ostatecznym, pytając każdego człowieka: „a gdzie jest t w o j a pierwsza skóra" . D r u g i rodzaj k o m e n t a r z y także odwołuje się do escha­ t o l o g i i , ale każe pełnić g r o m a d z o n y m paznokciom f u n k c j e bardziej i n ­ s t r u m e n t a l n e : „bo po śmierci człowiek leźć będzie na wysoką górę (ewen­ t u a l n i e — do królestwa niebieskiego, na Sionską górę i t p . ) i w t e d y paznokcie się przydadzą; te, z któremi u m r z e człowiek, zginą, ale k i e d y zajrzy za prawą pazuchę, paznokcie wyrosną z n o w u i umarły w y d r a p i e się n i e m i na sam szczyt g ó r y " . Można sądzić, że w obu w y p a d k a c h chodzi o to, a b y paznokcie obcinane w ciągu życia znalazły się na „tam­ t y m świecie" (nakaz spalania i c h u j a w n i a funkcję ognia jako i n t e r strefowego wehikułu), ale jednocześnie i c h posiadanie przez duszę z m a r ­ łego s t a n o w i w a r u n e k osiągnięcia wiecznego zbawienia. N i e z n a m y 7 2 73 74 75 76 7 7 O w i e r z e n i a c h bułgarskich por. D a h n h a r d t , 7 2 s к i, 73 V o 11 e r, op. cit., s. 142. 7 4 N o w o s i e 1 s к i, Dahnhardta, op. cit., t. 2, s. 152—153; A . Uzupełnienie Fischer, „ L u d " , t. X V : 1909, s. 330 ( t a m d a l s z e w s k a z ó w k i bibliograficzne). V o 11 e r, op. c i i . , s. 142. 75 7 8 L . M., Dodatki górze por. V . E . tekstov, skie op. cit., s. 226; R u 1 i к o w - op. c i i . , s. 177. [w:] paralleli. i drobiazgi Orel, Slavjanskoe Struktura " N o w o s i e l s k i , К ludoznawcze, ob'jasneniju i balkanskoe balkanskogo „ L u d " , t. I I : 1896, s. 366. O S i o n s k i e j nekotorych jazykoznanie. teksta, op. cit., s. 153. Moskva „vyroždennych" Karpato — slavjanskich vostočnoslavjan- 1977, s. 323—324. �70 RYSZARD TOMICKI p r z y c z y n p y t a n i a o paznokcie na sądzie ostatecznym i e w e n t u a l n y c h skutków i c h nieposiadania, ale przykład d r u g i świadczy wyraźnie, że bez n i c h w ogóle nie można dotrzeć do nieba, a więc zapewnić sobie n i e ­ śmiertelnego t r w a n i a w królestwie niebieskim. Paralelność okresu r a j ­ skiego i nieba-zaświatów jest w kontekście m i t u chrześcijańsko-ludowego dostatecznie jasna i nie w y m a g a d o d a t k o w y c h k o m e n t a r z y . III. A N A L O G I E A Z J A T Y C K I E W omówionym fragmencie a n t r o p o g o n i i d w a e l e m e n t y przysparzają od l a t w i e l e trudności i n t e r p r e t a c y j n y c h . Są n i m i : 1) ingerencja Diabła powodująca „zanieczyszczenie" ciała człowieka oraz 2) szczególna p o ­ wierzchowność p i e r w s z y c h l u d z i . Już w końcu X I X w i e k u stwierdzono, że powtarzalność i występowanie t y c h elementów daleko poza g r a n i c a m i etnosów słowiańskich, a n a w e t europejskich, w y k l u c z a możliwość, iż s t a ­ nowią one p r z y p a d k o w e zaburzenia. Jednocześnie szeroki zasięg s t w a ­ rzał nadzieję na wyjaśnienie genezy zagadkowych składników l u d o w e j antropogonii. M . P. Dragomanov, jeden z czołowych badaczy d u a l i s t y c z n y c h m i ­ tów E u r o p y Wschodniej i Południowej, za p u n k t wyjścia do analizy wątku i n g e r e n c j i Diabła przyjął różnicę między w e r s j a m i słowiańskimi i niesłowiańskimi. Spostrzegł b o w i e m , że w t y c h p i e r w s z y c h nie wystę­ puje w zasadzie element powszechnie s p o t y k a n y u niesłowiańskich l u ­ dów północnej E u r a z j i i w A z j i Środkowej, a m i a n o w i c i e pozostawienie ciał nowo s t w o r z o n y c h l u d z i p o d opieką psa. U Słowian taką formę wąt­ k u znał o n j e d y n i e z a p o k r y f u datowanego na X I I w i e k oraz z p o j e d y n ­ czego m i t u ukraińskiego. W tekście a p o k r y f i c z n y m Jezus t w o r z y psa specjalnie po to, żeby strzegł ciała Adamowego, g d y on odejdzie po duszę. M i m o szczekania psa Diabeł zdołał j e d n a k podziurawić ciało i wprowadzić doń choroby . W tekście d r u g i m Bóg pozostawia schnące ciało pod opieką psa i oddala się. Pies był nagi, nie miał sierści, k i e d y więc zrobiło m u się zimno, zasnął. Wówczas Diabeł napluł do środka ciała. Po o t r z y m a n i u duszy A d a m zakaszlał; pies i n d a g o w a n y przez z d z i ­ wionego Boga wyznał przyczynę swego zaśnięcia i otrzymał sierść, czło­ w i e k zaś pozostał z p l w o c i n a m i wewnątrz ciała . Z n a m y jeszcze jeden m i t zawierający wątek z udziałem psa i n i e jest w y k l u c z o n e , że istniały również inne. N i e zmienia to jednak w n i ­ c z y m celności spostrzeżenia Dragomanova. Pies w r o l i strażnika wystę­ pował u Słowian i n c y d e n t a l n i e . Co więcej, analogiczne opowieści M o r d winów, Manso-chantów, Samojedów, Ałtajczyków, Mongołów i Buriatów, 78 79 8 0 7 8 D r a g o m a n o v , op. cit., s. 133—134. op. cit., s. 135. 79 Dragomanov, 8 0 P . I., op. cit, s. 89-90. �LUDOWE M I T Y O STWORZENIU CZŁOWIEKA 71 Kirgizów, Ewenków i Jakutów mają bogatszą fabułę i są bardziej spójne. W n i c h istota demoniczna odpowiadająca Diabłu, aby dotrzeć do l u d z i p i l n o w a n y c h przez nagiego psa, obiecuje m u sierść i osiąga swój cel. Pies zostaje za karę przeklęty przez stwórcę. W t e j s y t u a c j i Dragomanov w i ­ dział t y l k o jedną możliwość wyjaśnienia genezy wątku — opowieść musiała dotrzeć do Słowian ze wschodu, a nastąpiło to zapewne w pół­ nocnej W i e l k o r u s i , gdzie później wątek włączony został do a p o k r y f u . Za w s c h o d n i m pochodzeniem przemawiały również inne a r g u m e n t y . L u d r u s k i n i e propagował swego światopoglądu religijnego wśród tubylców północno-wschodniej Rosji i S y b e r i i . Misjonarze upowszechniali k a n o ­ niczne, nie zaś apokryficzne poglądy. A więc t y l k o t u b y l c y , rusyfikując się, wprowadzić m o g l i do f o l k l o r u w i e l k o r u s k i e g o swe dawne opowieści i wierzenia. Z d a n i e m badacza proces t a k i przebiegał od niepamiętnych czasów, chociaż historycznie poświadczony jest dopiero od I X w i e k u . N i e m n i e j ważny był d r u g i a r g u m e n t . Wątek mówiący o Diable, który powodując zimno przekupił sierścią psa-strażnika, znano również na Węgrzech, gdzie jego forma bliższa była m i t o m ugrofińskim niż t e k s t o ­ w i ukraińskiemu. „Zmusza nas to do w n i o s k u , że Węgrzy przynieśli tę opowieść z U g r i i położonej w pobliżu U r a l u , a nie u z y s k a l i j e j od s w y c h słowiańskich sąsiadów" . 81 Rozumowanie Dragomanova jest jasne. A b y ustalić k i e r u n e k p r z e n i ­ kania wątku zakładał większe bogactwo f a b u l a r n e oraz większą częstotli­ wość jego występowania w środowisku m a c i e r z y s t y m . B r a k psa w w e r ­ sjach słowiańskich miał t u zasadnicze znaczenie i skupiając na n i m uwagę Dragomanov pominął zupełnie wątek d r u g i — zmianę p o w i e r z ­ chowności p i e r w s z y c h l u d z i , chociaż w m i t a c h niesłowiańskich łączony on jest z wątkiem ingerencji. Inaczej postąpił U . H a r v a , którego z k o l e i nie interesował zupełnie pies-strażnik. Fiński badacz, doskonale z o r i e n t o w a n y w m i t o l o g i i i r e l i g i i ludów północnej E u r a z j i , z łatwością stwierdził, że zmiana p o w i e r z c h o w ­ ności p i e r w s z y c h l u d z i występuje na t y m obszarze w dwóch o d m i e n n y c h kontekstach: raz jako s k u t e k i n g e r e n c j i antagonisty stwórcy, k i e d y i n ­ dziej jako jeden z rezultatów grzechu. Ustalił ponadto, iż szczególnym o k r y c i e m może być rogowa skóra albo sierść, p r z y c z y m każde z n i c h miało o d m i e n n y zasięg. Skóra owłosiona występowała w A ^ j i Północnej i Środkowej, natomiast skóra rogowa w Europie Wschodniej oraz w m i ­ tach żydowskich i arabskich. Nieliczne w y p a d k i pojawienia się rogowej skóry na S y b e r i i wydawały się stanowić efekt wpływów słowiańskich . 82 H a r v a niechętnie wykraczał poza opis i systematyzację formalną wytworów k u l t u r o w y c h . P y t a n i a dotyczące genezy l u b s e m a n t y k i z a j - 8 1 Dragomanov, U. H a r v a , s i n k i 1938, s. 125. 82 op. cit., s. 138. Die religiósen Vorstellungen der altaischen Volker, Porvoo—Hel­ �72 RYSZARD TOMICKI mują u niego z reguły miejsce m a r g i n a l n e i nie wzbudzają większych emocji. T a k też jest w p r z y p a d k u interesującego nas wątku. Nasuwające się p y t a n i e o jego pierwotną przynależność do jednego z dwóch epizo­ dów: i n g e r e n c j i demona l u b pragrzechu uzyskało lakoniczną odpowiedź. H a r v a uznał, że u t r a t a szczególnej skóry częściej s t a n o w i składnik opo­ wieści o w y g n a n i u z r a j u , a co ważniejsze jest w n i e j e l e m e n t e m i s t o t ­ n y m . Stąd p r o s t y wniosek, że w epizodzie i n g e r e n c j i jest on nie t y l k o wtórny, lecz również n i e i s t o t n y . 83 Z dwóch przesłanek t e j o p i n i i zaledwie jedna — istotność s y m b o l u dla całego m o t y w u — zasługuje na uwagę, gdyż drugą — statystyczną większość — bez t r u d u można podważyć. H a r v a nie w y k r a c z a w r o z u ­ m i e n i u sierści/rogowej skóry poza i n t e r p r e t a c j e zawarte w m i t a c h l u ­ d o w y c h . Jednak p r z y p i s y w a n a j e j f u n k c j a zabezpieczania człowieka „od zimna, w i l g o c i i i n n y c h , podważających jego zdrowie niebezpieczeństw" doskonale pasuje do c h a r a k t e r u okresu rajskiego, u t r a t a zaś odpowiada zmianie warunków istnienia po w y g n a n i u z r a j u . Trzeba przyznać, że badacz fiński był bardzo b l i s k i u j a w n i e n i a głębszej w a r s t w y s y m b o l i k i rajskiego a t r y b u t u l u d z i , k i e d y w n i e z w y k l e z s y n k r e t y z o w a n y m micie ałtajskim dostrzegł ideę, którą spotkaliśmy już w m i t a c h ukraińskich. Ałtajscy odpowiednicy A d a m a i E w y grzeszą n i e t y l e w s k u t e k złamania boskiego zakazu, ile przez samo zjedzenie owocu należącego do boga śmierci E r l i k a . I c h „upadek" wywołuje z n a m i e n n y k o m e n t a r z stwórcy: „Nigdy więcej nie będę tworzył l u d z i , niech o n i teraz rodzą się z sa­ m y c h siebie". H a r v a zestawił t e n passus z w i e r z e n i e m Kałmuków, iż organy płciowe i potrzeby seksualne powstały dopiero po d o k o n a n i u się grzechu, a następnie uogólnił oba w y p a d k i — m i t ukazujący p r a p r z y ­ czynę śmierci wyjaśnia równocześnie początek narodzin. N i e dostrzegł wszakże związku między t y m i z j a w i s k a m i oraz utratą p i e r w o t n e j skóry. 8 4 W s p o m n i a n y m i t ałtajski, o wyraźnych śladach oddziaływania t r a ­ d y c j i judeochrześcijańskiej, raczej apokryficznej niż kanonicznej (gdyż rajskie drzewo jest d r z e w e m życia i śmierci, a n i e wiadomości dobrego i złego), wyznaczał już prostą drogę, którą przenikać miał do A z j i Środ­ k o w e j i Północnej cały epizod r a j s k i , a w r a z z n i m wątek u t r a t y p i e r ­ w o t n e j skóry. Z m i a n a powierzchowności w momencie w y g n a n i a z r a j u poświadczona była w m i t a c h i legendach Żydów oraz niektórych ludów arabskich z A z j i Mniejszej (rogowa skóra, sierść), Kałmuków astrachań­ s k i c h (świetliste ciało wykluczające potrzebę istnienia ciał niebieskich), Syryjczyków (oblicza świecące n i c z y m słońce i ciała przeźroczyste j a k kryształ), wreszcie w etiopskiej r e d a k c j i Księgi Adama (istoty świe­ tliste) es. 83 8 4 8 5 Harva, op. cit., s. 118. Harva, op. cit., s. 122. Harva, op. cit., s. 125-127. M i t ałtajski, o którym wyżej w s p o m n i a n o , blikował R a d l off, op. cit, s. 177-179. opu­ �73 LUDOWE M I T Y O STWORZENIU CZŁOWIEKA Zgromadzone przez Harvę przykłady świadczą wyraźnie, że p r o b l e m genezy wątku sprowadzał się w istocie do dawności a p o k r y f u etiopskiego i specyficznego zasięgu geograficznego. Jedno i d r u g i e przesądzało s p r a ­ wę, gdyż d y f u z j o n i z m p o p a r t y historiografią nie pozostawia z b y t dużego pola m a n e w r u . M i m o pozorów prawdopodobieństwa przedstawiona i n t e r p r e t a c j a b u ­ dzi w i e l e różnorakich wątpliwości. B r a k w n i e j przede w s z y s t k i m n a j ­ mniejszej próby wyjaśnienia, w j a k i sposób wątek przenikający z r e j o ­ n u Bliskiego Wschodu i mający określoną formę (świetlistość p i e r w s z y c h ludzi) mógł spowodować powstanie w północnej E u r a z j i stosunkowo zwartego zasięgu wątku odmiennego f o r m a l n i e (sierść) i sytuowanego w i n n y m kontekście m i t o l o g i c z n y m . K w e s t i a t a zyskuje dodatkowe zna­ czenie, g d y częściowo zgodzimy się z H a r v a . N i e można b o w i e m w y ­ kluczyć, że wątek świetlistości A d a m a i E w y był rzeczywiście rozpo­ wszechniony przez tradycję apokryficzną. Wzmiankę o utracie tego a t r y ­ b u t u w w y n i k u grzechu s p o t y k a m y w j e d n y m z apokryfów wschodniosłowiańskich . Wśród Kałmuków astrachańskich i na Ałtaju znano m i t y mówiące o konieczności stworzenia ciał niebieskich spowodowanej grze­ chem p i e r w s z y c h l u d z i i z a n i k i e m i c h świetlistości . A l e jeśli wędru­ jący wątek zachował w A z j i Środkowej swą archaiczną formę jeszcze w początkach X X w i e k u , to dlaczego u ludów A z j i Północnej, do któ­ r y c h jego dotarcie jest w ogóle mało prawdopodobne, miałby ukształto­ wać f o r m y t a k różne od własnej? 86 87 Trudność znalezienia przekonującej odpowiedzi pozostawia czas od zastanowienia się n a d i n n y m u c h y b i e n i e m U . H a r v y . Otóż zasugerowany istotnością u t r a t y p i e r w o t n e j skóry w opowieści o w y g n a n i u z r a j u za­ łożył a priori, że skoro stąd przeniesiony został do epizodu i n g e r e n c j i demona podczas t w o r z e n i a ciał, n i e może w n o w y m kontekście mieć istotnego znaczenia. Przytoczył więc m i t y syberyjskie wyłącznie z n a u ­ kowego obowiązku, eksponując t y l k o te, w których dostrzegał e w e n t u ­ alne w p ł y w y opowieści o u t r a c o n y m r a j u . Tymczasem uważna l e k t u r a 86 I v a n o v, op. cit., s. 298 (gdy A d a m i odzienie j a s n e [odeždy 8 7 světly] i E w a z g r z e s z y l i , „spadly z n i c h wieńce i zaczęli A d a m i E w a kryć się z a d r z e w a m i " ) . - W e d ł u g m i t u ałtajskiego p i e r w s i l u d z i e r o d z i l i się z k w i a t ó w i m i e l i skrzydła emanujące światło. U t r a c i l i , j e gdy z j e d l i jakiś z n a l e z i o n y korzeń, w efekcie poznali grzech. Zapanowała słońce i księżyc, A . P. terburg ciemność i n a prośbę l u d z i C h o r m u s t o - c h a n Benningsen, 1912, s. 12, pod. z a : I . A . goslovskaja modernizacja, Legendy i skazki Centralnej K r y v e l e v , Religioznaja Moskva 1968, s. 75. Także u kartina Derbetów Azii, mira czego stworzył S. P e i ее bo- zapisano mit mówiący, że gdy n i e było słońca i księżyca „ludzie l a t a l i w p o w i e t r z u , s a m i s y p a l i iskry i nie potrzebowali słonecznego ciepła. J e d e n z n i c h zachorował. Bóg O t u c z i - g e n i u n g a , a b y poszukał l e k a r s t w a " . T e n w y d o b y ł k i j e m z o c e a n u d w i e w i c e , które uleciały do n i e b a oraz d w a okrągłe, m e t a l i c z n e zwierciadła Mongolii, v y p . I V , s. P e t e r b u r g 1883, s. 191. dzie­ (toli). u m i e s z c z e n i u n a n i e b i e stały się one słońcem i księżycem, G . N. P o t a n i n, severo-zapadnoj posłał Po Očerki �74 RYSZARD T O M I C K I wspomnianego już, silnie zsynkretyzowanego m i t u ałtajskiego, daje wiele do myślenia. Stwórca zakazując mężczyźnie Tóróngoi i kobiecie E d j i jeść owoce z czterech zachodnich gałęzi poleca jednocześnie psu i wężo­ w i (sic) strzec l u d z i przed p o k u s a m i E r l i k a . Obaj strażnicy z a w i e d l i za­ ufanie Boga. E r l i k zdołał nakłonić kobietę, a za j e j pośrednictwem także mężczyznę do zjedzenia owoców, w w y n i k u czego oboje u t r a c i l i sierść okrywającą i c h ciała . 88 H a r v a zauważył jedynie, że pies przeniesiony został do tego m i t u z opowieści o s t w o r z e n i u ciał, lecz jest to spostrzeżenie bardzo p o w i e r z ­ chowne. W istocie cały t e k s t ałtajski s t a n o w i kontaminację dwóch róż­ n y c h motywów: bezskutecznego p i l n o w a n i a l u d z i przez boskiego pomoc­ n i k a (nawet wąż stał się t u strażnikiem!), charakterystycznego d l a a n t r o ­ pogonii ludów północnoazjatyckich, oraz złamania przez l u d z i zakazu wydanego przez Boga. M o t y w y łączy f a k t , że w j e d n y m i d r u g i m ważną rolę o d g r y w a ingerencja demonicznego antagonisty stwórcy. Łączy je również u t r a t a p i e r w o t n e j sierści przez ludzi. Patrząc na m i t od t e j s t r o n y widzieć w n i m można a r g u m e n t przemawiający za autochtonicznością zależności: ingerencja demona — u t r a t a sierści w epizodzie s t w o ­ rzenia l u d z i , zależności t a k b l i s k i e j i n g e r e n c j i Diabła w r a j u , że w micie ałtajskim zostały one połączone. Ten nieco s k o m p l i k o w a n y splot domniemywań i przypuszczeń roz­ jaśnić p o w i n n a analiza k o n k r e t n y c h faktów, opowieści antropogenicz­ n y c h z obszaru A z j i Północnej, do których odwoływali się obaj badacze n i e wnikając wszakże w i c h konstrukcję, c h a r a k t e r i sens. Analizę prze­ prowadzić można w sposób wskazany przez Dragomanova i H a r v e , to znaczy śledząc podobieństwa i różnice między n i m i s a m y m i oraz między n i m i a m i t a m i słowiańskimi. Jest b o w i e m f a k t e m , a pozwala to s t w i e r ­ dzić nawet pobieżna l e k t u r a materiałów etnograficznych, iż na o l b r z y ­ m i m t e r y t o r i u m od E u r o p y Północno-Wschodniej, aż po krańce S y b e r i i na wschodzie i Ałtaj na południu, występowały m i t y n i e z w y k l e b l i s k i e trójfunkcyjnemu schematowi stworzenia A d a m a u Słowian. Istnieją j e d ­ n a k także różnice, znacznie poważniejsze niż te, które zostały wskazane w omówionych hipotezach. A n a l i z a porównawcza w i n n a więc bazować na znajomości treści i s t r u k t u r y całej opowieści m i t y c z n e j , t y m b a r ­ dziej że to co ma być porównywane u Słowian stanowiło d r o b n y f r a g ­ m e n t dziejów A d a m a i E w y , natomiast w m i t a c h niesłowiańskich p o ­ j a w i a się jako samodzielna całość będąca l a p i d a r n y m w p r a w d z i e , ale zazwyczaj pełnym opisem k r e a c j i l u d z i . * D o b r y m przykładem realizacji północnoazjatyckiego schematu a n t r o ­ pogonii są m i t y Ewenków. Za stwórcę uważali oni E k s e r i (Ekszeri), z w a 8 8 R a d l o f f , op. cit., s. 177-179. �LUDOWE MITY O STWORZENIU 75 CZŁOWIEKA nego też Seweki (Szeweki, Cheweki), bóstwo kojarzone z niebem i f u n k ­ c j a m i życiodajnymi, i d e n t y f i k o w a n e nieraz z Chrystusem. Jego prze­ c i w n i k i e m był starszy b r a t C h a r g i — bóg śmierci i podziemi. W n a j ­ częściej powtarzającej się w e r s j i m i t u E k s e r i t w o r z y l u d z i , umieszcza i c h w jakimś składziku i pozostawia pod opieką swego pomocnika — n a ­ giego, władającego językiem psa. C h a r g i p r z e k u p u j e strażnika oferując m u sierść, dociera do l u d z i i p l u j e na n i c h , d m u c h a albo wypuszcza z zamknięcia. O konsekwencjach ingerencji świadczą w y p o w i e d z i sa­ m y c h bóstw. Opluwając l u d z i C h a r g i mówi: „Niech to będzie choroba", „Niech będą ze ślinami, ze s m a r k a m i ; niech będą p o d a t n i na c h o r o b y " . Seweki po odnalezieniu zanieczyszczonych ciał stwierdza: „ludzie nie padaliby, nie u m i e r a l i b y . Teraz o n i będą śmiertelni", „ T e postaci niech będą E w e n k a m i , a C h a r g i jadł będzie i c h życie [in]" . W w e r s j i opo­ wiadającej o znalezieniu w z r u j n o w a n y m składziku części l u d z i pół­ żywych, reszty zaś m a r t w y c h stwórca „podmuchał na żywych, rozkazał k r w i płynąć w i c h żyłach. Postaci ożyły i stały się ludźmi" . Ta krótka c h a r a k t e r y s t y k a pozwala ustalić najważniejsze elementy m i t u . Z p u n k t u widzenia losów stworzeń boskich w y d a r z e n i e m o zasad­ n i c z y m znaczeniu jest niewątpliwie ingerencja demona stanowiąca ce­ zurę między d w i e m a fazami istnienia. N a z w i j m y je fazami P r o t o - l u d z i i P r a - l u d z i . Podział t a k i w y n i k a przede w s z y s t k i m z f a k t u , iż s k u t k i i n g e r e n c j i C h a r g i dotyczą n a t u r y boskich stworów, określają i c h p o d ­ stawowe cechy. Pra-ludzie są więc p o d a t n i na choroby i są i s t o t a m i śmiertelnymi. D o d a t k o w y m s k u t k i e m ingerencji, nie zawsze wyraża­ n y m w p r o s t , choć s y g n a l i z o w a n y m przez samo pozostawienie l u d z i sa­ m y c h sobie, jest również zapoczątkowanie życia płciowego i r o z w o j u gatunkowego. W micie znad Podkamiennej T u n g u z k i Seweki po s t w i e r ­ dzeniu i n g e r e n c j i C h a r g i oznajmia: „Niech o n i będą E w e n k a m i . D w o j e płodzić będzie potomstwo, dalej rozmnażać się będą l u d z i e " , a następnie w p r o w a d z a reguły w y m i a n y m a t r y m o n i a l n e j . J a k w y n i k a z tego i p o ­ przednio c y t o w a n y c h fragmentów antropogonii przejście do nowej fazy łączy się również z identyfikacją stworzeń boskich jako l u d z i , czy też — co na jedno w y c h o d z i — jako Ewenków. Więcej trudności sprawia określenie statusu istot p i l n o w a n y c h przez pomocnika stwórcy. Jeśli spojrzeć na m i t y ewenkijskie przez p r y z m a t odpowiedniego f r a g m e n t u antropogonii słowiańskiej, podstawową różnicą między n i m i okazuje się b r a k wątku odejścia stwórcy po duszę, odejścia, które dało demonowi okazję do ingerencji. U Ewenków Proto-ludzie w y 89 90 91 92 8 8 G . M . V a s i l e v i č , Rannie Issledovanija i materiały predstavlenija po voprosam pervobytnych Instituía E t n o g r a f i i " , ns., t. I I : 1959, s. 176, 178. 9 0 Vasilevič, op. cit., s. 175. 9 1 Vasilevič, op. cit., s. 177. 92 V a s i 1 e v i č, op. cit., s. 176. o mire u evenkov rełigioznych (materiały), verovanij, [w:] ^„Trudy �76 RYSZARD T O M I C K I dają się i s t o t a m i w jakimś sensie żywymi. W p r z e c i w n y m razie nieła­ t w o byłoby zrozumieć dlaczego w jednej z w e r s j i mówi się, że w w y ­ n i k u w i z y t y C h a r g i część nowo s t w o r z o n y c h l u d z i została uśmiercona. Jednak sposób istnienia P r o t o - l u d z i , który — j a k można sądzić na p o d ­ stawie skutków i n g e r e n c j i — cechuje nieśmiertelność oraz b r a k życia płciowego, m a szczególny charakter. Pozwala to przypuszczać ekspono­ w a n i e i c h „zamknięcia" obrazowanego w postaci pozostawania pod strażą pomocnika stwórcy i zamknięcia w jakimś pomieszczeniu. Z a r y s o w a n y schemat a n t r o p o g o n i i p r z y b i e r a w m i t a c h i n n y c h ludów różne f o r m y , nie powodujące wszakże konieczności jego k o r e k t y . Z a ­ t r z y m a j m y się dłużej p r z y t y m elemencie, którego f o r m a najczęściej ulega zmianom, a m i a n o w i c i e p r z y c z y n n i k u powodującym t r a n s f o r m a ­ cję P r o t o - l u d z i w P r a - l u d z i . Specjalnie nie wymieniłem t u po p r o s t u i n g e r e n c j i demona, gdyż j a k k o l w i e k ona jest najczęściej o w y m c z y n n i ­ k i e m sprawczym, t o j e d n a k nie w y c z e r p u j e w s z y s t k i c h możliwych f o r m . Zilustrują naszą uwagę przytoczone dalej przykłady. N a razie pozostań­ m y p r z y i n g e r e n c j i demona, którą w świetle mitów e w e n k i j s k i c h o k r e ­ ślić należy jako zapoczątkowanie zjawiska śmierci, w y d a r z e n i e prece­ densowe konstytuujące n o w y sposób istnienia stworzeń boskich, cha­ rakteryzujący się r y t m e m życie/śmierć. Ponieważ ingerencja ustanawia cezurę między d w o m a r o d z a j a m i istnienia i d w o m a t y p a m i istot, nie jest zaskoczeniem w a r i a n t występujący u Nienieców t u n d r o w y c h , gdzie ma ona formę skrajną. K i e d y bóg nieba N u m pozostawia ciało człowieka pod opieką nagiego psa, bóg śmierci Ngaa dając strażnikowi sierść d o ­ ciera do boskiego stworzenia i pożera je. N u m p r z e k l i n a pomocnika („Odtąd musisz jeść l u d z k i e e k s k r e m e n t y " ) , a następnie l e p i z z i e m i d w o j e l u d z i — mężczyznę i kobietę, r a d z i i m w j a k i sposób mają żyć i wkrótce zrodzone z n i c h dzieci zaludniają całą z i e m i ę . Ingerencja Ngaa powoduje t y m razem p r z e r w a n i e ciągłości między fazą P r o t o - l u d z i i P r a - l u d z i , a stworzenie p a r y oraz j e j rozwój jest j a k b y odpowiedzią na u j a w n i o n e i nieodwracalne f u n k c j e , jakie będzie pełnił w świecie bóg śmierci. 93 Nieciągłość s p o t y k a m y również w j e d n y m z mitów Mansów, lecz m a ona inną przyczynę i n i e jest związana bezpośrednio z precedensową śmiercią. N u m i - t o r u m , s y n boga nieba K o r s - t o r u m a , t r z y k r o t n i e t w o r z y i s t o t y l u d z k i e . Pierwsze stają się j e d n a k d e m o n a m i leśnymi, następne stworzone z sierścią tracą ją po zjedzeniu zakazanego przez stwórcę owocu — „jagód leśnych l u d z i " — i zostają zniszczeni. Dopiero trzeci rodzaj istot dał początek g a t u n k o w i l u d z k i e m u . A więc ludzie stano­ wią efekt szeregu prób i są w p e w n y m sensie u k o r o n o w a n i e m ciągu: 94 T . L e h t i s a 1 o, 1924, s. 9-11. S 3 9 4 Entwurf K. F . K a r j a l a i n e n , einer Mythologie Die Religion der Jurak-Samojeden, der Jurga-Vólker, Helsinki P o r v o o 1921, t. 1, s. 23. �77 LUDOWE M I T Y O STWORZENIU CZŁOWIEKA d e m o n y — i s t o t y o k r y t e sierścią — ludzie. Po raz p i e r w s z y pojawia się w t y m tekście sierść jako znak charakteryzujący fazę P r o t o - l u d z i , a t r y ­ b u t , którego u t r a t a sygnalizuje przejście do fazy P r a - l u d z i . N i e odnoto­ waliśmy go u Ewenków, ponieważ w z n a n y c h m i tekstach antropogon i c z n y c h realizujących o m a w i a n y schemat b r a k jest tego elementu, cho­ ciaż występuje on w zaskakujących swą oryginalnością w a r i a n t a c h , o któ­ r y c h będzie jeszcze mowa. N i e m n i e j j e d n a k a t r y b u t t e n p o j a w i a się na obszarze A z j i Północnej dostatecznie często, b y uznać go za istotną ce­ chę P r o t o - l u d z i . Przytoczony m i t m a n s y j s k i wyróżnia się zatem n i e t y l e w p r o w a d z e n i e m z n a k u sierści, ile okolicznościami, w j a k i c h zostaje o n u t r a c o n y . Tajemnicze „jagody leśnych l u d z i " (a chodzi t u n a j p r a w d o ­ podobniej o demony) oraz zakaz i c h spożywania przypominają b o w i e m aż nadto zakazany owoc z m i t u chrześcijańskiego. Podobną sytuację o b s e r w u j e m y w k i l k u i n n y c h m i t a c h azjatyckich. W m i t o l o g i i j a k u c k i e j , gdzie w r o l i stwórcy i jego antagonisty występują bracia, typologicznie odpowiadający bóstwom e w e n k i j s k i m , młodszy A j y y t o j o n i starszy Allaraa-ogonnor, t e n p i e r w s z y t w o r z y d w i e o k r y t e sierścią i s t o t y i u m i e ­ szcza w s p i c h l e r z u p o d opieką specjalnie w t y m celu powołanej do życia nagiej istoty. A l l a r a a - o g o n n o r spowodował nastanie zimna, przekupił p o ­ m o c n i k a stwórcy sierścią i podał zgłodniałym t w o r o m A j y y tojona j a ­ gody; istota ludzka, która zjadła całą jagodę, przekształciła się w kobietę, d r u g a , która zjadła połowę owocu, stała się mężczyzną. Oboje s t r a c i l i sierść. A j y y t o j o n przeklął stróża, zmienił go w psa i skazał na służenie człowiekowi, żywienie się odpadami i e k s k r e m e n t a m i . L u d z i zaś pozo­ stawił samych sobie . I z n o w u szczególne d a w k o w a n i e jagód skorelowane z płcią osobni­ ków nasuwa myśl, skądinąd w pełni uzasadnioną, o wpływach a n t r o p o ­ g o n i i chrześcijańskiej l u b ludowo-chrześcijańskiej . W kontekście i n ­ n y c h mitów północnoazjatyckich, nie mówiących nic o powodującej t r a n s ­ formację jagodzie, można j e d n a k przypuszczać, że jeśli jest ona rzeczy­ wiście repliką rajskiego owocu to włączona została do niektórych tekstów s y b e r y j s k i c h t y l k o dlatego, że rajskie jabłko powoduje utratę pierwotnego o k r y c i a i rozwój g a t u n k o w y l u d z i . W t e j r o l i pasowało doskonale do odpowiedniego m o t y w u l o k a l n y c h mitów o p o w s t a n i u l u ­ dzi, który w p r a w d z i e d a l e k i jest od całego epizodu rajskiego, ale obej­ m u j e jeszcze jeden i s t o t n y , analogiczny element — ingerencję demona. Żadna ze znanych m i w e r s j i a n t r o p o g o n i i a z j a t y c k i c h nie zawiera zdwo95 96 95 kul'ta 9 6 I. S. G u r v i č, Kosmogoničeskie u naselenija Olenekskogo U Jakutów z a n o t o w a n o rajona, predstavlenija i perežitki także w i e r z e n i e , że l u d z i e p i e r w o t n i e p r z e z wąchanie, a k o b i e t y rodziły p r z e z żebro. A l l a r a a - o g o n n o r , się to niezadowalające, stworzył o r g a n y płciowe oraz sprzyjającą nę m u o c h a . P i e r w s i l u d z i e z w a n i b y l i n i e k i e d y A d a m e m s. 129. totemičeskogo „Sovetskaja E t n o g r a f i a " , 1948, N o 3, s. 129. i Ewą, rozmnażali się któremu w y d a w a ł o r o z m a z a n i u rośli­ G u r v i č , op. cit, �78 RYSZARD TOMICKI jonej i n g e r e n c j i demona, j a k to m a miejsce w m i t a c h słowiańskich, gdzie b i b l i j n y schemat uniemożliwia w zasadzie przypisanie pierwszej i n g e r e n c j i Diabła ( w t r a k c i e t w o r z e n i a ciała) j a k i c h k o l w i e k d o d a t k o w y c h skutków poza p o w s t a n i e m chorób. Dlatego też wszystkie zapożyczenia koncentrowane były wokół j e d y n e j i n g e r e n c j i powodującej od razu przejście od fazy P r o t o - l u d z i do fazy P r a - l u d z i , albo — w w y p a d k a c h mitów wyraźnie schrystianizowanych, t a k i c h j a k w s p o m i n a n y p r z y okazji hipotezy U . H a r v y m i t ałtajski — standardowa opowieść t y p u północnoazjatyckiego łączona była z epizodem r a j s k i m . P o w s t a w a n i u t a k i c h z b i ­ t e k s y n k r e t y c z n y c h sprzyjała niewątpliwa bliskość semantyczna t r a n s ­ f o r m a c j i istot l u d z k i c h w w y n i k u i n g e r e n c j i demona w m i t a c h niesło­ wiańskich oraz t r a n s f o r m a c j i A d a m a i E w y w s k u t e k zjedzenia zakaza­ nego owocu. Zachowanie przez większość tekstów niesłowiańskich bez­ pośredniej zależności między ingerencją oraz zapoczątkowaniem śmierci i życia płciowego, z czym związany jest wątek u t r a t y p i e r w o t n e j sierści, gotów jestem uważać za wystarczający a r g u m e n t świadczący o a u t o c h t o n i i omawianej opowieści m i t y c z n e j u ludów północnej A z j i . Zależność t a jest oczywiście w różnym s t o p n i u u j a w n i a n a wprost. W c y t o w a n y m micie j a k u c k i m mówi się o utracie sierści i zróżnicowaniu płciowym. U Manso-chantów występowały liczne wersje podkreślające, że p i e r w s i ludzie u t r a c i l i sierść l u b rogową skórę po o p l u c i u i c h ciał przez boga śmierci K u l ' - a t e r , a w j e j miejsce powstała skóra cienka i wrażliwa na urazy. Nieraz t w i e r d z i się jednak w p r o s t , że ingerencja K u l ' - a t e r przyniosła n i e t y l k o zmianę powierzchowności, lecz także u t r a ­ tę nieśmiertelności . Tę samą interpretację zawierają m i t y ludów m o n ­ golskich, zwłaszcza Buriatów . One jednak dostarczają również p r z y ­ kładów zróżnicowania s y t u a c j i , w j a k i e j dochodzi do pozbawienia P r o t o - l u d z i sierści, a n a w e t w a r i a c j i zestawu elementów w y k o r z y s t y w a n y c h do k o n s t r u k c j i opowieści. Jedno i d r u g i e n i e powoduje wszakże zakłó­ cenia określonego porządku, właściwego — j a k się w y d a j e — w s z y s t ­ k i m m i t o m będącym p r z e d m i o t e m naszej u w a g i . Z a n i m u s t a l i m y jego charakter, p r z y t o c z m y d w a t e k s t y obrazujące skalę różnic w planie wyrażenia, różnic nie wpływających w żadnej mierze na podstawową strukturę antropogonii. 97 98 W p e w n y m micie b u r i a c k i m demon Szolmo, oszukując psa—strażnika, dociera do okrytego sierścią człowieka i w y s k u b u j e m u włosy na całym ciele z wyjątkiem głowy. G d y B u r c h a n spostrzegł co się stało, przeklął L. J . S t e r n b e r g , Ostjackaja legenda o sotvorenü mira, „Ejžegodnik T o bolskogo M u z e j a " , t. X I I : 1901, s. 12-15, pod. z a : A . M. Z o 1 o t a r e v, Rodovoj stroj i pervobytnaja mifologija, M o s k v a 1964, s. 268; A . K a n n i s t o , Materialien zur Mythologie der Wogulen, H e l s i n k i 1958, s. 80-81; D a h n h a r d t , op. cit., s. 102-103 (nr 3), 104 (nr 2). 9 7 9 8 Por. H a r v a , op. cit., s. 117-118. �79 L U D O W E M I T Y O S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA psa i postanowił, że człowiek nie będzie żył w i e c z n i e " . Niewspółmierność r e a k c j i B u r c h a n a wobec pozornej błahości zdarzenia posiadać m u s i uzasadnienie w symbolice sierści i na t y m poziomie szukać należy w y ­ jaśnienia współzależności o b u faktów. A oto d r u g i przykład, m i t chałchaski, który m i m o istotnej odmienności nasuwa nieodparcie podobną myśl. Pierwszego człowieka przyniósł na ziemię B u r c h a n Sagdżi T u b i . Ciało człowieka p o k r y t e było włosami. „Bóg, któremu to się nie podo­ bało, powyrywał włosy. Zostawił j e d y n i e włosy na głowie, b r w i , wąsy i brodę. N i e mógł też dostać się do włosów pod pachami i między noga­ m i , ponieważ człowiek w czasie t e j operacji siedział zjeżony. Następnie Sagdżi T u b i przyniósł skądś kobietę z dzieckiem i od n i c h powstał ród ludzki" Zwróćmy uwagę, że teraz rzecz dotyczy zainicjowania roz­ w o j u gatunkowego nie u w a r u n k o w a n e g o , lecz poprzedzonego t y l k o l i k w i ­ dacją sierści u pierwszego człowieka. Różnica w stosunku do t e k s t u p o ­ przedniego uznana być może za dużą l u b małą w zależności od tego, na j a k i m poziomie zechcemy oba m i t y porównywać. Jeżeli j e d n a k uwzględnimy wszystkie omawiane dotychczas m i t y możemy zrekonstruować w z o r c o w y zestaw elementów, które realizują one w części l u b w całości: 1 0 0 5 zapoczątkowanie przekupienie stworzenie ludzi psa—pomocnika stwórcy śmierci ingerencja utrata demona sierści 6 zainicjowanie rozwoju gatunkowego E l e m e n t y 1, 2 i 3 należą do standardowej, najczęściej występującej u o m a w i a n y c h ludów w e r s j i antropogonii. Do n i c h dołączony może zo­ stać element 4 albo od r a z u 5, albo łącznie 4 i 5, albo 4 i 6, albo 5 i 6 z pominięciem 4. Porządek, o którym wspomniałem poprzednio, zasadza się na współzależności l u b n a w e t e k w i w a l e n c j i elementów 4-6. Przeja­ w i a się o n w t e n sposób, iż w micie zawierającym element i n g e r e n c j i demona (3) opis j e j skutków obejmować może d o w o l n y zestaw t y c h elementów, a więc wszystkie t r z y , którekolwiek d w a l u b t y l k o jeden z n i c h . Mówiąc o e k w i w a l e n c j i miałem na myśli f a k t wynikający z n i e ­ jednorodności elementów 4-6, a m i a n o w i c i e to, że d w a ostatnie i m p l i ­ kują się wzajemnie, oba zaś są k o n s e k w e n c j a m i (czy p r z y n a j m n i e j n a S9 Skązanija bur jat, „Zapiski vostočnosibirskago O t d e l a I R G O " , t. I : 1890, v y p . 2, s. 69-71, pod. z a : S . K a ł u ż y ń s k i , Kosmogonia ludów ałtajskich, „Euhemer — Przegląd R e l i g i o z n a w c z y " , 1977, N r 2, s. 100 (nr 15). 100 A . P. Benningsen, Legendy i skazki Centralnoj s. 13, pod. z a : K a ł u ż y ń s k i , op. cit., s. 96-97 (nr 8). Azii, S . P e t e r b u r g 1912, �so RYSZARD T O M I C K I stępstwem) u t r a t y sierści albo i n g e r e n c j i demona. Z a t e m u t r a t a sierści pojawiać się może samodzielnie, bez dalszych k o m e n t a r z y , jako znak nabycia przez i s t o t y l u d z k i e własności opisanych w elementach 5 i 6. B r a k w m i c i e tego z n a k u nie wpływa j e d n a k — j a k już w i e m y — na sens i n g e r e n c j i demona, a n i t y m bardziej na strukturę mitologiczną. Relacje t e potwierdzają Wersje a n t r o p o g o n i i n i e zawierające elemen­ t u i n g e r e n c j i demona (3), do których należy m i t o Sagdżi T u b i . N i e jest o n j e d y n y m przykładem odstępstwa od standardowej formuły opo­ wieści o s t w o r z e n i u ludzi. I n n y w a r i a n t prezentuje m i t Ewenków c z u mikańskich i w i e r n i e z i e j s k i c h , według którego człowiek „narodził się" z drzewa. „Było drzewo, ono pękło na pół. Stamtąd wyszło d w o j e l u d z i . Jeden — mężczyzna, d r u g i — kobieta. D o urodzenia dziecka b y l i o n i włochaci. P i e r w s z y s y n urodził się bez włosów [na ciele — R T ] . D a l e j , o d syna do syna, zaczęli rodzić się l u d z i e " . Lakoniczność opowieści nie dotyczy elementów najbardziej nas interesujących, co samo przez się jest f a k t e m dostatecznie w y m o w n y m . U t r a t a sierści skorelowana została w p r o s t z n a r o d z i n a m i pierwszego dziecka, a ponieważ s y n w ogóle nie m a sierści, w o l n o uznać, iż j e j z a n i k sygnalizuje rozpoczęcie r o z w o j u gatunkowego. D o d a j m y jeszcze jeden przykład. P e w i e n m i t Mansów mówi, że p i e r w s z y człowiek powstał ze śliny bóstwa zwanego „Jasnym człowiekiem — o j c e m " . Wypełzł z n i e j jako kudłaty wąż (!), który pod wpływem deszczu i w i a t r u urósł i stał się człowiekiem. Dopiero j e d n a k ingerencja chtonicznej istoty, „kobiety — jazgarza", s p r a w i a właściwe umieszczenie organów płciowych (poprzednio miał je pod pachą i nie wiedział do czego służą) oraz utratę t w a r d e j , podobnej do zwierzęcej l u b łubkowej skóry. Z m i a n y te doprowadziły do wspólnego spłodzenia „rodu dziewcząt i r o d u chłopców" . T u ingerencja jest dziełem zagad­ k o w e j współtowarzyszki pierwszego człowieka. 101 102 Podane przykłady skłaniają do bliższego rozpatrzenia s y m b o l i k i sierś­ ci. Zważywszy j e d n a k na p o d s t a w o w y cel podjęcia t y c h rozważań, j a k i m jest dostarczenie płaszczyzny porównawczej d l a mitów słowiańskich, p o ­ zwolę sobie odłożyć t o zadanie, aby n a j p i e r w omówić r e z u l t a t y d o t y c h ­ czasowych ustaleń. W kontekście tego, co zostało już powiedziane, zdaje się nie ulegać wątpliwości, że epizod mitów słowiańskich (a ściślej — wschodnioeuro­ pejskich) mówiący o i n g e r e n c j i Diabła s t a n o w i schrystianizowaną o d ­ mianę a n t r o p o g o n i i t y p u północnoazjatyckiego. Można przypuszczać, że w k o m p o n o w a n i e w m i t chrześcijański spowodowało z m i a n y takie, j a k e w e n t u a l n a eliminacja pomocnika stwórcy — psa, a przede w s z y s t k i m zdublowanie i n g e r e n c j i demona przez kuszenie w r a j u , w w y n i k u czego j e j s k u t e k ograniczony został wyłącznie do zapoczątkowania chorób. 1 0 1 1 0 2 Vasilevič, op. cit., s. 183. К a n n i s t o, op. cit., s. 78-80. �81 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA Jednocześnie należy zauważyć, że z m i a n y tego rodzaju (zapewniające n i e sprzeczność m o t y w u i n g e r e n c j i z pozostałą częścią m i t u i w k o n s e k w e n ­ c j i — zapewne — p r z e t r w a n i e tego e l e m e n t u aż do przełomu X I X i X X w i e k u ) możliwe były j e d y n i e dzięki t e m u , że m i t chrześcijański prezentuje analogiczny do północnoazjatyckiego, d w u d z i e l n y schemat „prehistorii" l u d z i , gdzie fazy P r o t o - l u d z i ( w r a j u ) i P r a - l u d z i (poza rajem) opisywane są p r z y w y k o r z y s t a n i u p o d o b n y c h k a t e g o r i i . W l u d o ­ w y c h w e r s j a c h t e k s t u b i b l i j n e g o kategorie te zostały s i l n i e j u w y p u k l o n e (np. grzech jako inicjacja seksualna), a ponadto zyskały symboliczne odzwierciedlenie w postaci szczególnej powierzchowności — w a t r y b u c i e r o g o w e j skóry czy sierści. Podobieństwa i różnice między w a r i a n t e m słowiańskim i niesłowiań­ s k i m zilustrować można w następujący sposób: PROTO-LUDZIE PRA-LUDZIE — o k r y c i sierścią/ A A | — pozbawieni sierści/ r o g o w e j skóry rogową skórą — nieśmiertelni — — „bezpłciowi" — rozmnażający się śmiertelni płciowo WARIANT AZJATYCKI WARIANT SŁOWIAŃSKI j Ingerencja I demona 1 ingerencja 2 ingerencja Diabła — Diabła — infekcja grzech Dopiero teraz nabierają znaczenia pewne f a k t y , pojawiające się i n ­ cydentalnie i t r u d n o zrozumiałe w kontekście samych mitów słowiań­ skich, a będące n a j p r a w d o p o d o b n i e j bezpośrednimi śladami istnienia wśród Słowian w e r s j i a n t r o p o g o n i i realizujących w a r i a n t t y p u azjatyc­ kiego. Do n i c h należy n i e z w y k l e l a k o n i c z n y k o m e n t a r z oplucia A d a m a przez Diabła w j e d n y m z mitów h u c u l s k i c h : „Adam stav czołowikom" . W s w y m m a c i e r z y s t y m tekście w y d a j e się o n n i e posiadać większego znaczenia a n i sensu, skoro A d a m nie został n a w e t jeszcze ożywiony. I jest t a k dopóty, dopóki nie zestawimy go na przykład z e w e n k i j s k i m s t w i e r d z e n i e m „i stali się ludźmi" określającym g l o b a l n y s k u t e k inge­ r e n c j i Chargi. Znacznie bardziej o t w a r t y jest natomiast m i t bułgarski, według którego Diabeł zrobił 41 d z i u r w ciele A d a m a , lecz Bóg zatkał t y l k o 40. Z a p y t a n y p o t e m przez A d a m a o przyczynę pozostawienia jednej d z i u r y , wyjaśnił: „Ta d z i u r k a jest śmiertelna". „Od tego u m i e r a m y " — b r z m i uzupełnienie i n f o r m a t o r a . 103 104 Porównanie wariantów będzie j e d n a k n a z b y t ogólne, jeżeli nie sięg­ n i e m y ponownie do w a r s t w y f a b u l a r n e j . Jedną z istotniejszych różnic w i d o c z n y c h na t y m poziomie są b o w i e m okoliczności towarzyszące inge108 S z u с h i e w i с z, op. cit., s. 7. 1 0 4 I v a n o v , op. cit., s. 335 ( n r 3). « — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 �82 RYSZARD TOMICKI r e n c j i demona. Powiedziano już, że w m i t a c h słowiańskich nie m a z r e ­ guły m o t y w u psa—strażnika, a stwórca oddala się od ciała ludzkiego w t r a k c i e t w o r z e n i a -— przed umieszczeniem duszy. W w e r s j a c h a p o k r y ­ ficznych, i sporadycznie w l u d o w y c h , oddalenie spowodowane jest k o ­ niecznością przyniesienia duszy z nieba. W o m a w i a n y c h dotąd m i t a c h niesłowiańskich mieliśmy do czynienia z sytuacją dokładnie odwrotną — s t w o r z o n y c h l u d z i zazwyczaj strzeże pies, stwórca zaś odchodzi, gdyż skończył swoje dzieło. A l e znane są również wersje prezentujące rozwiązania b l i s k i e apo­ k r y f i c z n e m u . Oto na przykład w micie Tabalarów, jednej z g r u p ałtaj­ skich, stwórca l u d z i , B a i Paiana, nie umiejąc zrobić duszy, zmuszony jest udać się po pomoc do B a i K u d a j a — najwyższego boga niebios. E r l i k przekupił sierścią pozostawionego n a straży nagiego psa i opluł l u d z i . K i e d y przybył K u d a j , a b y dać i m dusze, odwrócił zanieczyszczoną skórę do wewnątrz i ukrył p l w o c i n y w środku ciała. Wiarołomnego psa przeklął i oddał władzę nad n i m c z ł o w i e k o w i . Nieco inną formę, nie obejmującą charakterystycznego d l a mitów słowiańskich nicowania skó­ r y , m a m i t Nienieców, w którym l u d z i t w o r z y „bóg z i e m i " , duszę d l a n i c h m u s i j e d n a k otrzymać od „boga n i e b a " . W t y c h i podobnych i m tekstach niemożność bezpośredniego ożywie­ nia łączy się dość wyraźnie ze statusem stwórcy l u d z i , bóstwa p r z e c i w ­ stawianego bogu niebios, uważanemu za dawcę dusz, dysponenta życia. N i e k i e d y j e d n a k pojawienie się m o t y w u niemożności ożywienia l u d z i przez stwórcę p r o w a d z i do rozwiązań na pierwszy r z u t oka zaskakują­ cych. O t o w micie zapisanym od przedstawiciela l u d u Chalcha stwórcy O c z u r m a n y i Czagan S z u k u t y , udając się n a poszukiwanie duszy, pozo­ stawiają ciało pod opieką nagiego psa, lecz „diabeł" — p r z e k u p i w s z y j a k z w y k l e strażnika sierścią — n i e t y l k o nie zanieczyszcza ciała, lecz wręcz ożywia je dmuchając w nos d y m e m ze spalonej przędzy. G d y bogowie wrócili i s p y t a l i człowieka, k t o uczynił go żywym, t e n odparł: „ A skąd j a m a m wiedzieć, czy w y , czy k t o i n n y m n i e stworzył?" . Ze względu na niespójność całego m i t u , z którego pochodzi p r z y t o ­ czony f r a g m e n t , można b y przyjąć, że ożywienie człowieka przez „dia­ bła" s t a n o w i po p r o s t u zaburzenie. D o ostrożności zmusza j e d n a k obec­ ność analogicznego rozwiązania p r o b l e m u duszy u Szorców. Człowieka stworzył Ulgen, który wszakże „duszy d l a niego, j a k b y się nie starał, stworzyć n i e mógł". Poszedł więc szukać j e j zostawiając na straży psa. Dzięki ciepłej sierści E r l i k zdołał dotrzeć do człowieka, 105 106 1 W 1 0 5 W. Radloff, Aus Sibirien, L e i p z i g 1884, t. 1, s. 285; por. Dáhnhardt, op. cit., s. 104-105. 1 0 6 L . V. i čelovek XIX Chomii, v religioznych — načalo XX 1 0 7 Predstavlenija predstavlenijach nencev narodov v.), L e n i n g r a d 1976, s. 17-18. P o t a n i n, op. cit., s. 220-223. o prirode Sibiři i čeloveke, i Severa w: (vtoraja Priroda polovina �83 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA napluł nań i pomazał ciało błotem. Początkowo U l g e n rozzłościł się, ale ponieważ nie zdołał znaleźć duszy, pomyślał, że E r l i k p o w i n i e n wiedzieć, j a k ją stworzyć. T e n przystał n a propozycję pod w a r u n k i e m , iż dusza będzie należała do niego, ciało natomiast do Ulgena. Zerwał łodygę dzięgielu, zrobił z n i e j tutkę i wdmuchnął człowiekowi duszę przez usta. Tę duszę, zwaną k u t , zawsze po śmierci E r l i k zabiera do s i e b i e . Sens m i t u , będącego w istocie r o z b u d o w a n y m w a r i a n t e m standardo­ w e j opowieści o i n g e r e n c j i demona, staje się w pełni jasny dopiero w t e d y , g d y wiadomo, że według Szorców człowiek posiadał cztery dusze. Dusza kut związana była ze z d r o w i e m i życiem, ją też porywały złe d u c h y (co powodowało chorobę) l u b pożerał E r l i k (śmierć) . Jeśli w t e n sam sposób rozumieć m i t chałchaski, to n a poziomie s t r u k t u r a l n y m nie różnią się one n i c z y m od pozostałych w e r s j i mówiących o precedenso­ w y m d o t a r c i u bóstwa śmierci do n o w o s t w o r z o n y c h l u d z i . T y l e że t u t a j w sposób n i e z w y k l e p r z e w r o t n y w y k o r z y s t a n y został m o t y w koniecz­ ności odejścia po duszę, który zwłaszcza w micie Szorców zdominował całą opowieść. Przekupienie psa i zanieczyszczenie ciała jest w y d a r z e ­ n i e m zupełnie p o z b a w i o n y m znaczenia, gdyż p r o b l e m stojący przed U l genem sugeruje, iż stworzona przezeń istota nie m a jeszcze żadnej duszy. G d y b y zaś stwórcy udało się duszę zrobić l u b znaleźć, byłaby ona n i e ­ śmiertelna. Widzieliśmy jednak, iż nie jest to możliwe i w k o n s e k w e n c j i powstaje człowiek żywy, ale śmiertelny. Specyfika przytoczonych tekstów polega więc na w p r o w a d z e n i u — zapewne pod wpływem w e r s j i słowiańskich t y p u apokryficznego — przekonania o istotności a k t u ożywienia (osobnego od stworzenia ciała), którego wszakże nie może dokonać sam stwórca. Powoduje to albo p r z e ­ kształcenie całego m i t u na wzór słowiański (tekst Tabalarów), gdzie proces t w o r z e n i a jest niejako p r z e r w a n y ingerencją demona i dlatego nawet dusza niebiańska nie zapewnia nieśmiertelności , albo też f o r ­ malne w p e w n y m sensie włączenie poszukiwania duszy przez stwórcę (bezskuteczne) oraz zmianę f o r m y ingerencji, która staje się „ożywie­ n i e m " nie tracąc j e d n a k swego istotnego c h a r a k t e r u (powoduje p o w s t a ­ nie r y t m u życie/śmierć). Wtórność m o t y w u odejścia po duszę p o t w i e r d z a f a k t , iż stwórcy l u ­ dzi funkcjonują w s y n c h r o n i c z n y m m o d e l u świata j a k o d a w c y l u b p r z y ­ n a j m n i e j współdawcy życia i opiekunowie dusz. Szczególnie i n s t r u k t y w nego przykładu dostarczają w t e j m a t e r i i w i e r z e n i a Ewenków, podług których E k s e r i (Seweki) „na początku [...] robił duszę f o m i ] — podstawę 108 ш n o I. D. C h ł o p i n a , Iz mifologii i tradicionnych religioznych Sorcev (po polevým materialam 1927 д.), [w:] Etnografija narodov Altaja Sibiři, N o v o s i b i r s k 1978, s. 71-72. 1 0 8 1 0 9 i verovanij zapadnoj С h 1 o p i n a, op. cit., s. 74-75. Skazanija burjat, „Zapiski vostočnosibirskago O t d e l a I R G O " , t. I : 1890, v y p . 2, s. 67-69, pod. z a : H a r v a , op. cit., s. 116-117. 110 �84 RYSZARD TOMICKI wszystkiego" , zaś j a k i e k o l w i e k wątpliwości co do stanu istot l u d z k i c h strzeżonych przez psa r o z w i e w a m i t mówiący o n i c h j a k o o beie omi-van — „duszach l u d z k i c h " . W języku Ewenków n i e istniała zresztą wyraźna różnica między pojęciami dusza i człowiek, jeśli pojęcie czło­ w i e k rozumiano j a k o „rezultat boskiego działania", t a k zatem, j a k uży­ wane jest ono w a n t r o p o g o n i i . Niestety nie dysponuję równie bez­ pośrednimi d a n y m i dla i n n y c h t r a d y c j i , ale dostatecznie w y m o w n y jest f a k t sporadycznego i często uzupełniającego w stosunku do standardowej w e r s j i występowania tego m o t y w u u ludów A z j i Północnej. Istnieje jeszcze jedna przesłanka przemawiająca za hipotezą o oddzia­ ływaniu m i t u słowiańskiego, w którym odejście po duszę miało niejako swe „źródło" w n i e k o m p e t e n c j i stwórcy l u d z i — Jezusa. W przytoczonych wcześniej m i t a c h Tabalarów i Nienieców mieliśmy okazję spotkać d o ­ kładne o d p o w i e d n i k i tego zagadkowego elementu antropogonii a p o k r y f i c z ­ nej. W n i c h również niekompetencja dotyczyła stworzenia duszy, a stwór­ cą l u d z i była istota zmuszona do k o r z y s t a n i a z pomocy boga niebios. Koncepcja „drugiego stwórcy", czy mówiąc inaczej — m o t y w s t w o ­ rzenia l u d z i przez bóstwo odróżniane od boga niebios między i n n y m i przez niepełną sprawność kreacyjną, znany był j e d n a k wśród ludów sy­ b e r y j s k i c h w i n n e j nieco postaci. W i e l e przykładów dostarcza m i t o l o g i a Manso-chantów, poczynając od wspomnianego już N u m i - t o r u m a , t r z y ­ k r o t n i e tworzącego i s t o t y ludzkie. Był o n s y n e m K o r s - t o r u m a , twórcy ziemi, i herosem k u l t u r o w y m , który obdarzył człowieka d o b r a m i k u l t u ­ r o w y m i . W s y n c h r o n i c z n y m m o d e l u świata pełnił f u n k c j e życiodajne i zachowawcze, pośredniczył także między ojcem i l u d ź m i . Analogiczna c h a r a k t e r y s t y k a przysługuje i n n y m m a n s o - c h a n t y j s k i m stwórcom będą­ c y m l o k a l n y m i o d p o w i e d n i k a m i N u m i - t o r u m a . Do n i c h należy E l e m p i , którego ograniczone kompetencje kreacyjne przejawiły się w t y m , iż zabrakło m u śniegu do stworzenia człowieka. Dopiero za radą boga n i e ­ bios zmieszał śnieg z ziemią i dokończył swe dzieło . Z k o l e i K a n - i k i zapomniał zrobić l u d z i o m języki, a b r a k uzupełnił dopiero po i n t e r w e n ­ c j i ojca, boga niebios . M i m o że wszystkie w y m i e n i o n e postaci i d e n t y ­ f i k o w a n e były na początku X X w i e k u z Chrystusem, i c h niekompetencja ma zdecydowanie odmienny, bardziej techniczny charakter, chociaż dla j e j wyrównania niezbędna jest pomoc boga niebios będącego dodatkowo ojcem. Generalne podobieństwo koncepcji „drugiego stwórcy" mogło j e d n a k stanowić c z y n n i k w z n a k o m i t y sposób ułatwiający adaptację m o t y w u niemożności samodzielnego stworzenia duszy. A l e jeśli k o n t y U 1 112 m 1 U l l s ш 1 1 1 V a s i 1 e v i č, op. cit., s. 176. 1 1 2 V a s i 1 e v i č, op. cit., s. 177. 1 1 3 V a s i 1 e v i č, op. cit., s. 189-190. 1 1 4 K a r jalainen, ш Dáhnhardt, 1 1 6 op. cit., t. 2, s. 255; Z o l o t a r e v , op. cit., s. 66, 95. К а г j a 1 a i n e n, op. cit., t. 2, s. 187. op. cit., s. 267-268. �86 LUDOWE M I T Y О STWORZENIU CZŁOWIEKA nuować to rozumowanie, wówczas należałoby przyjąć, że wystąpienie J e ­ zusa w r o l i „drugiego stwórcy" s t a n o w i transformację t e j archaicznej koncepcji, dokonaną niewątpliwie w środowisku l u d o w y m , skoro r e ­ d a k t o r z y apokryfów — m i m o r e s p e k t u d l a świętego przekazu — s t a r a l i się ukryć ją za fasadą i d e i Trójcy. M o t y w odejścia po duszę, który w p r o ­ wadził t y l e chaosu w niektórych m i t a c h azjatyckich, byłby zatem r e f l e k ­ sem oddziaływania schrystianizowanej a n t r o p o g o n i i słowiańskiej t y p u apokryficznego. Wróćmy jeszcze na m o m e n t do i d e n t y f i k o w a n i a stwórcy l u d z i jako istoty z niższego niż bóg niebios poziomu (np. jego syna), co n a j p r a w d o ­ podobniej występuje również u Ewenków i J a k u t ó w . Pozwala ono b o w i e m ustanowić łączność między m i t a m i mówiącymi o t w o r z e n i u l u ­ dzi oraz t a k i m i , według których ludzie zostali zrodzeni przez bóstwa. D r u g i e rozwiązanie prezentują między i n n y m i t e k s t y Nganasanów, gdzie ludzie są p o t o m k a m i D j o j b a - n g u o będącego jednocześnie synem boga nieba, herosem k u l t u r o w y m i o p i e k u n e m życia na z i e m i . Typologicznie D j o j b a - n g u o odpowiada stwórcom m a n s o - c h a n t y j s k i m , e w e n k i j s k i m i j a k u c k i m . Istotne znaczenie m a t u również f a k t , iż n a w e t w t e d y , g d y w i e ­ rzono w stworzenie l u d z i z jakiejś substancji (materii), bóg stwórca uważany bywał za protoplastę g r u p y . Przykładem jest t u A j y y t o j o n u Jakutów i Bucha no j o n u niektórych g r u p Buriatów . Paralelność t a , świadcząca o b r a k u zależności między formą powołania l u d z i do życia a c h a r a k t e r e m r e l a c j i stwórca — ludzie (nie w n i k a j m y w ewentualną pierwotność którejś z f o r m ) , s t a n o w i — j a k sądzę — kolejne p o t w i e r d z e ­ nie nieadekwatności ożywienia l u d z i jako osobnego a k t u do systemu w y ­ obrażeń m i t o l o g i c z n y c h północnoazjatyckiego szamanizmu. 117 1 1 8 119 N i e t r u d n o zauważyć, że dzięki n o w y m materiałom s t a n d a r d o w y sche­ m a t a n t r o p o g o n i i ulega ciągłemu wzbogaceniu oraz l i c z n y m w a r i a c j o m w swej w a r s t w i e f a b u l a r n e j . Nienaruszony pozostaje jednak d w u f a z o w y obraz dziejów l u d z i . Czas więc przejść do ostatecznego wyjaśnienia s y m ­ b o l i k i sierści, której posiadanie l u b u t r a t a oznacza przynależność do P r o t o - l u b P r a l u d z i . Omówienia w y m a g a także r o l a ważnej w micie postaci, towarzyszącej bez p r z e r w y naszym rozważaniom, a m i a n o w i c i e pomocnika stwórcy — psa będącego w istocie współsprawcą zmian, j a k i m uległy i s t o t y l u d z k i e . Oba zagadnienia łączą się ze sobą, co staje się w pełni jasne, gdy p r z y p o m n i m y , że t r a n s f o r m a c j i istot l u d z k i c h 1 1 7 (Aar W obu w y p a d k a c h istniały ślady wierzeń o względnie p a s y w n y m bogu n i e b a t o j o n u Jakutów, I l d y d y u E w e n k ó w ) , sytuującym się n a wyższym systemu mitologiczno-religijnego ив p o r poziomie niż interesujące n a s p o s t a c i . в . O. D o 1 g i с h , Mifologičeskie skazki i istoričeskie predanija ngana- san, M o s k v a 1976, s. 49, 55. 1 1 9 v XIX por. Por. N. A. — načale XX Dáhnhardt, A 1 e к s e e v, v., N o v o s i b i r s k Tradicionnye religioznye verovanija 1975, s. 38-39, 77-78, 1 2 0 - 1 2 1 ; o B u c h a op. cit., s. 106; P o t a n i n , op. cit., s. 267 (nr 4). jakutov nojonie �86 RYSZARD TOMICKI towarzyszy i jest z nią współzależna transformacja pomocnika stwórcy. W m i t a c h operujących sierścią j a k o a t r y b u t e m P r o t o - l u d z i m a m y do czynienia z wyraźną zamiennością „sytuacji" l u d z i i psa: LUDZIE PIES SIERŚĆ + — NAGOŠC — + I n n y m i słowy, dokąd pies pozostaje nagi, ludzie o k r y c i są sierścią i ce­ chują i c h — korelowane z t y m a t r y b u t e m — nieśmiertelność oraz b r a k r o z w o j u gatunkowego; k i e d y pies zyskuje sierść, o n i tracą wszystkie w y ­ mienione własności. Relacje te nasuwają p y t a n i e : czy o t r z y m a n i e przez pomocnika stwórcy sierści jest w a n t r o p o g o n i i północnoazjatyckiej w y ­ łącznie m o t y w e m etiologicznym, dostarczającym odpowiedzi na temat genezy psa, czy też z n a k i e m z m i a n y o głębszym znaczeniu, zbliżonej do z m i a n y modus vivendi l u d z i po u t r a c i e szczególnego okrycia? Za drugą możliwością p r z e m a w i a początkowy status psa, za pierwszą — n a j p o wszechniej występujące przekonanie, że były pomocnik stwórcy został zwykłym, podległym człowiekowi zwierzęciem. Niejasności, towarzyszące m i przez długi czas, zlikwidowały w znacz­ n y m stopniu m i t y mongolskie, które należałoby zaliczyć do zupełnie i n n e j k a t e g o r i i niż te, j a k i e interesowały m n i e w związku z antropogonią sło­ wiańską. Są t o d w i e g r u p y tekstów mówiących o próbach uczynienia l u d z i nieśmiertelnymi, a i c h treść m a w skrócie następującą postać: 1. Bóg ( B u r c h a n Bakszi, O c z i r w a n i ) prześladuje demona A r a c h y ( A r a c h i - a m i t y n , Tajczżin A r a c h y , Mangysa), który zjadł sierść na człowie­ k u (!) albo wypił araszan (arszan, arakszin) mający zapewnić l u d z i o m „wieczne i szczęśliwe" życie, sam zyskując w t e n sposób nieśmiertelność. Bóg znalazłszy p o t w o r a z pomocą Słońca i Księżyca rozciął go na pół, demon pożera zaś odtąd oba ciała niebieskie (zaćmienie) za to, że p r z y ­ czyniły się do jego odnalezienia ° . 2. Bóg wysłał k r u k a (wronę), aby zaniósł l u d z i o m wodę zwaną mynchen chara ugun l u b munko chara ugun — „wieczną czarną wodę", która miała uczynić i c h nieśmiertelnymi. Ptak, przestraszony przez puhacza. wylał j e d n a k wodę na sosnę (świerk) od czego drzewo jest wiecznie zie­ lone . T e k s t y pierwszego rodzaju nawiązują wyraźnie do indyjskiego m i t u o z d o b y w a n i u a m r i t y , podstępnie w y p i t e j przez smoka Rahu, którego następnie pokonał W i s z n u dzięki pomocy Słońca i K s i ę ż y c a Jeżeli w m i t a c h g r u p y d r u g i e j sam pomysł dostarczenia „wody życia" k o n t y 12 121 122 1 2 0 1 2 1 122 Indii, P o t a n i n , op. cit., s. 192, 209-210. Potanin, op. cit., s. 210-211. Wersje znane z Mahabharaty, M o s k v a 1975, s. 33. Ramajany, Wisznupurany, por. Mify drevnej �L U D O W E M I T Y O S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA 87 n u u j e również tradycję indyjską, t o p r z y n a j m n i e j f u n k c j a k r u k a ( w r o n y ) j a k o pośrednika między bogiem i ludźmi nie ma z pewnością o d p o w i e d n i ­ ka w żadnej z w i e l k i c h t r a d y c j i m i t o l o g i c z n o - r e l i g i j n y c h . W t e j samej r o l i p o j a w i a się o n natomiast w niektórych m i t a c h ałtajskich: U l g e n po s t w o r z e n i u ciał wysłał k r u k a , swego pomocnika, do najwyż­ szego boga niebios K u d a j a , a b y przyniósł dusze. K r u k otrzymał je w n i e ­ bie i niósł w dziobie na ziemię. Po drodze, zgłodniały, dał się skusić u r o ­ k i e m s z k l i s t y c h oczu padłej k r o w y i k i e d y krzyknął z z a c h w y t u na i c h widok, dusze wypadły m u z dzioba. Spadły na drzewa iglaste, które od tego czasu są zielone l a t e m i zimą . W r a c a m y zatem do znanej doskonale opowieści, z tą j e d n a k różnicą, iż k r u k nie p i l n u j e s t w o r z o n y c h ciał, lecz niejako w zastępstwie stwórcy udaje się do nieba. Jest t o wszakże różnica czysto f o r m a l n a , zarówno b o ­ w i e m w m i t a c h mongolskich, j a k i w tekście ałtajskim k r u k „zajmuje" miejsce psa. Niedostarczenie przez niego dusz l u b „wody życia" m a t a k i sam s k u t e k , j a k dopuszczenie demona do ciał l u d z i . K r u k i pies n i e w y ­ konując otrzymanego zadania stają się pośrednimi s p r a w c a m i u t r a t y n i e ­ śmiertelności. Szczególnie wyraźne jest to w micie ałtajskim, gdzie e p i ­ zod z k r u k i e m — j a k można było oczekiwać ze względu na wystąpienie m o t y w u odejścia po dusze — d u b l u j e typową opowieść o psie strażniku. Podczas l o t u k r u k a E r l i k przekupił sierścią psa pilnującego l u d z i i tchnął i m własną duszę, mówiąc: „To wszystko będzie moją własnością". Odtąd E r l i k zabijał l u d z i , a dusze i c h zabierał do siebie w p o d z i e m i a " . W świetle wcześniejszych ustaleń f r a g m e n t t e n nie w y m a g a dodatkowego komentarza. E k w i w a l e n c j a k r u k a i psa p o j a w i a się również u Ewenków. W j e d ­ n y m z tekstów nie pies, lecz k r u k jest p o m o c n i k i e m C h e w e k i i o n p i l ­ nuje s t w o r z o n y c h l u d z i . „Pewnego razu do k r u k a podszedł zły b r a t [Chargi — starszy b r a t C h e w e k i — R T ] i zaczął prosić: »Pozwól m i obej­ rzeć jego t w o r y . D a m ci za to dobre jedzenie, d a m ci żołądek». Dał m u spróbować. Spróbował k r u k — smaczne! K r u k puścił go do wyobrażeń l u d z i . Później C h e w e k i spytał k r u k a : «Jak żyją ludzíe?». — «Pozwolilem i c h obejrzec». C h e w e k i rozzłościł się na k r u k a i kazał m u jeść padlinę i zgniliznę" . ^Potwierdzają się w t y m momencie podejrzenia, że z pozoru dalszop l a n o w a i pozbawiona większego znaczenia postać pomocnika stwórcy odgrywała w m i c i e ważniejszą rolę. M i t y , w których występuje k r u k , zachowały lepiej tę głębszą warstwę i dzięki n i m m i t y c z n y pies ukazuje 123 124 125 A . V . A n о с h i n , Materiały po šamanstvu u altajcev, „Sborník M u z e j a A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i " , t. I V : 1924, 6. 2, 18-19, pod. z a : K a ł u ż y ń s k i , op. cit., s. 93-94. 123 12" Tamże. 125 V a s i 1 e v i č, op. cit., s. 175. �88 RYSZARD TOMICKI się j a k b y w n o w y m w y m i a r z e . Wymieńmy najważniejsze e l e m e n t y zwią­ zane z p o m o c n i k i e m stwórcy. K r u k i pies są pośrednikami między bogiem i ludźmi. I c h f u n k c j a związana jest jednoznacznie z losem l u d z i . Bez względu na to, czy cho­ dzi o przyniesienie „ w o d y życia", dusz, czy też o strzeżenie l u d z i przed bogiem śmierci, niedopełnienie obowiązku powoduje j e d n a k o w y s k u t e k — ludzie stają się ludźmi, to znaczy i s t o t a m i śmiertelnymi. D r u g i m ważnym elementem jest przyczyna u c h y b i e n i a w w y k o n y w a n i u zadania. K r u k ulega p a r t y k u l a r n e j pokusie odpoczynku l u b pożywienia się. Także pies ulega pokusie zabezpieczenia się przed chłodem. A l e t a k i e ujęcie p r z y ­ czyn sprzeniewierzenia się pomocnika stwórcy jest co n a j m n i e j p o ­ w i e r z c h o w n e . F a k t , że w w y p a d k u k r u k a d w u k r o t n i e pokusa wywołana została szczególnym rodzajem pożywienia — padliną i wnętrznościami —• zwraca uwagę na p o d o b n y c z y n n i k występujący w opowieściach o psie. Nie jest on b o w i e m kuszony wyłącznie sierścią, chociaż w z m i a n k i o j a ­ kimś j e d z e n i u o b i e c y w a n y m m u przez demona łatwo nikną w c i e n i u racjonalnie uzasadnionej „łapówki" w postaci sierści. Jeśli j e d n a k ekspo­ nowanie ochronnego znaczenia sierści s t a n o w i taką samą racjonalizację, j a k rogowa skóra A d a m a chroniąca j a k o b y przed z i m n e m , wówczas t y m pilniejsza uwaga należy się z a c h o w a n y m r e l i k t o w o w z m i a n k o m . Wśród znanych m i przypadków znajduje się: kuszenie psa jedzeniem,, po którym przez miesiąc nie będzie głodny, obietnicę uczynienia go niegłodującym, podanie bliżej nie określonego jedzenia i oplucie powodujące wyrośnię­ cie sierści, wreszcie — podanie do zjedzenia demonicznych e k s k r e m e n ­ tów, po których psu w y r a s t a sierść . Znacznie częściej mówi się o j e ­ dzeniu odpadów, nieczystości i ekskrementów jako o s k u t k u sprzenie­ wierzenia się psa, co w w y p a d k u k r u k a — strażnika w micie Ewenków oraz w i n n y c h a z j a t y c k i c h m i t a c h o k r u k u — jest po p r o s t u k o n s e k w e n ­ cją precedensowego, pierwszego zjedzenia nieczystego pożywienia . 126 127 Nieczyste, pożywienie uznać można zatem za c z y n n i k powodujący transformację pomocnika stwórcy. Wyrośnięcie nagiemu psu sierści po zjedzeniu ekskrementów (czy w końcu j e j o t r z y m a n i e od demona) jest z n a k i e m z m i a n y jego n a t u r y , a nie t y l k o wyglądu zewnętrznego. W w i e l u m i t a c h p o m o c n i k i e m nie jest właściwie pies, lecz jakaś bliżej nie o k r e ­ ślona naga istota, która dopiero w w y n i k u sprzeniewierzenia staje się psem (Jakuci), albo istota k y n o m o r f i c z n a , lecz władająca językiem, p o ­ siadająca zdolność p o r o z u m i e w a n i a się, a w końcu po p r o s t u „człowiek" . 128 1 2 6 op, cit., s. 94, 95, 98-99; 1 2 7 Por. m i t Mansów o transformacji k r u k a , D á h n h a r d t , Kałużyński, t a n i n , op. cit., s. 220. oraz m i t y Nganasanów i Ewenków, Obrazcy gorija 1 2 8 tungusskoj Nikolaeviča Gurvič, narodnoj Potanina, op. cit, Vasilevič, op. cit., s. 177; P o op. cit., s. 63-64, D o 1 g i с h, op. cit., s. 56-57; V . N. literatury, w : Sborník v česť V a s i T e v, semidesjatiletija S . P e t e r b u r g 1909, s. 20. s. 129; V a s i l e v i č , op. cit., s. 176-178 (nr 4, 6, 12). Gri­ �89 LUDOWE M I T Y O STWORZENIU CZŁOWIEKA Interesującej analogii tego t y p u t r a n s f o r m a c j i dostarcza p e w i e n m i t Hucułów mówiący o żertwie wyznaczonej przez Boga odchodzącego do nieba na swoją „powiernicę". Miała ona wygląd człowieka, żyła na szczy­ cie góry między n i e b e m i ziemią, żywiła się rosnącymi t a m jagodami dzięki czemu była istotą czystą. Przynosiła Bogu i n f o r m a c j e o t y m , co dzieje się na ziemi, w razie p o t r z e b y karząc l u d z i ogniem w jego i m i e n i u . Podczas podróży na ziemię żertwa przemieniała się w węża ze skrzydła­ m i . Pewnego r a z u przebywając długo wśród l u d z i zgłodniała i najadła się ścierwa, które pozostało po potopie. Przypełzła na górę, ponieważ nie mogła latać. Za karę Bóg uczynił z n i e j strażniczkę źródła. A b y równo­ cześnie ukarać l u d z i nakazał żertwie puszczać wodę t y l k o w t e d y , gdy dostanie człowieka na pożarcie. Uwolnił l u d z i od żertwy p e w i e n święty człowiek. O d j e j zabicia na ziemi jest dużo w o d y . Weźmy w nawias zakończenie opowieści nawiązujące do m o t y w u w a l ­ k i ze smokiem. I s t o t n y jest f a k t , że przyczyna i c h a r a k t e r t r a n s f o r m a c j i boskiego n a m i e s t n i k a są identyczne, j a k w m i t a c h azjatyckich, a ponadto m i t h u c u l s k i wskazuje w sposób jednoznaczny, iż zjedzenie p a d l i n y u j a w n i a chtoniczną naturę żertwy. Analogie, jakie posiada ta zależność w m i t o l o g i i ludów paleoazjatyckich i niektórych p l e m i o n północnoame­ rykańskich, gdzie występuje w odniesieniu do k r u k a i kojota, p o t w i e r ­ dzają w pełni wniosek, że żywienie się padliną jest formą obrazującą mediacyjność między życiem i śmiercią ° . W języku s y m b o l i c z n y m istota obdarzona t y m i własnościami w i n n a znosić opozycję życia i śmier­ ci, istnieć między t y m i stanami, bez t r u d u przekraczać granicę tego świa­ ta i wracać bez s z w a n k u z zaświatów. W w y p a d k u k r u k a , n a w e t jeżeli jego pojawienie się w m i t a c h e w e n k i j s k i c h , ałtajskich i m o n g o l s k i c h nie s t a n o w i r e z u l t a t u w p ł y w ó w p a l e o a z j a t y c k i c h , za c z y m przemawiać mogłoby współwystępowanie z psem, w y m i e n i o n e cechy są repetycją ele­ mentów znanych z mitologicznego k o m p l e k s u k r u k a powszechnego w A z j i Północno-Wschodniej i A m e r y c e Północno-Zachodniej. P e w n y m zasko­ czeniem jest natomiast powiązanie f u n k c j i m e d i a t o r a między życiem i śmiercią z psem, chociaż trzeba powiedzieć, że w całej północnej E u ­ r a z j i był on zwierzęciem o f i a r n y m składanym zawsze „ w k i e r u n k u p o d ­ z i e m i " ; uważano go za strażnika wejścia do k r a i n y zmarłych l u b t o 129 13 ш 132 1 2 9 S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 30. 1 8 0 E . M . M e 1 e t i n s к i j , Strukturno-tipologičeskij nych paleoaziatov (Voronij cikl), [w:] analiz mifov Tipologičeskie issledovaníja severo-vostočpo fol'klore, M o s k v a 1975, s. 98. 1 3 1 Sugestię taką wysunęła Istoriko-etnografičeskie 132 p XIX o r n p ocerki Pamjatniki — načalo XX Vasilevič, (XVIII kul'tury op cit., s. 178, 190; t e n ż e , — načalo XX narodov Evenki. v.), L e n i n g r a d 1969, s. 218. Sibiři i Severa (vtoraja polovina v.), „Sbornik M u z e j a A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i " , t. X X X I I I : 1977, s. 9, 31, 123, 131, 147, 158, 164, 165, 166, 218-219, 221, 222, 224, 227. �90 RYSZARD TOMICKI warzysza boga ś m i e r c i , czy choćby jedną z postaci złego d u c h a . Uświadomienie sobie tego nasuwa dalsze paralele: psy towarzyszące w e d y j s k i e m u Jamie, greckiego Cerbera i dwugłowego Ortrosa zabitego przez Heraklesa, skandynawskiego w i l k a F e n r i r a i psa G a r m . R e k o n ­ s t r u k c j a zespołu wyobrażeń a z j a t y c k i c h i europejskich związanych z psem w y m a g a osobnej p r a c y , ale nie od rzeczy będzie przypomnieć, że również w słowiańskim folklorze nie b r a k śladów m i t o l o g i z a c j i psa. Szczególnie interesujące są m o t y w y , w których znamiennie pojawiają się smok, Diabeł i pies. Do n i c h należą ukraińskie wierzenia o c z a r n y m psie próbującym każdej nocy przegryźć uprząż k o n i w i d o c z n y c h na niebie j a k o gwiazdozbiór W i e l k i e j Niedźwiedzicy i zniszczyć w t e n sposób świat; nie mogąc tego dokonać biegnie przed świtem do s t u d n i ugasić p r a g n i e ­ nie i wówczas uprząż ponownie się zrasta. Inne wierzenie mówi, iż pies p r z y k u t y jest żelaznym łańcuchem do Małej Niedźwiedzicy i stara się przegryźć łańcuch, a gdy zdoła to uczynić nastanie koniec świata . Sądzę, iż uwzględniając ogólnie występujące w wierzeniach l u d o w y c h przekonanie o demoniczności psa można uznać podane przykłady za w y ­ starczające uprawdopodobnienie chtoniczności tego zwierzęcia nie t y l k o w północnej A z j i . W a r t o j e d n a k wspomnieć o jeszcze j e d n y m m o t y w i e , bogato r e p r e z e n t o w a n y m w bajkach i epice Słowian, który najlepiej chyba ukazuje funkcję psa — i całej k l a s y b l i s k i c h m u pod t y m wzglę­ dem istot — jako mediatora między życiem i śmiercią. M a m na myśli p r z y w r a c a n i e do życia bajkowego bohatera. M o t y w t e n występuje w róż­ n y c h f o r m a c h i dotyczyć może w i e l u postaci charakteryzujących się jedną wspólną cechą — zdolnością l u b umiejętnością przekraczania b a r i e r y życie/śmierć oraz t e n świat/zaświaty. Zazwyczaj działanie t a k i e j 133 ш 1SS 138 13 > P o t a n i n, o roždeníi, narodov bolezni Sibiři op. cit., s. 932; V . V . i smerti, i Severa Priroda [w:] (vtoraja A n t r o p o v a, i čelovek polovina XIX Predstavlenija v religioznych — načalo XX korjakov predstavlenijach v.), L e n i n g r a d 1976, s. 256. 1 3 4 K a r j a l a i n e n , 1 3 6 W der op. cit., t. 1, s. 74. Mythologie der zirkumpazifischen Vólker, „Wiener g e s c h i c h t e u n d Lingüistik", B d . I : 1930 ( S o n d e r d r u c k ) ; destaramvater Shamanism. D e r Hund dużym s t o p n i u n i e a k t u a l n e są już p r a c e W . К o p e r s a, und Kerberos, Archaic Beitrage F. zur in KulturHun- K r e t s c h m a r , S t u t t g a r t 1938, B d . 1-2; por. też u w a g i M . E 1 i a d e, Techniques of Ecstasy, P r i n c e t o n U n i v e r s i t y P r e s s 1974, s. 466- 467. 1 3 6 A. N. Afanase v, Poetičeskija vozzrenija Slavjan na prirodu, Moskva Słowiań­ 1865, t. 1, s. 763; te s a m e m o t y w y w związku z Diabłem, por. T o m i c k i , ski mit..., T r i e Devil Folklore s. 81. O związku D i a b ł a i p s a w in Dog Studies Form. No Partial 11. O s t a t n i o Drevnebalkanskij V. V. I v a n o v, ubijce psa i evrazijskie pato-vostočnosiavjanskie s. 181-213. A paralleli, paralleli. folklorze Type-Index pracę pisała B . of Devil na temat mitologii i obečeindoevropejskij [w:] Slavjanskoe Struktura tekst i balkanskoe balkanskogo A l l e n Legends, Woods, B e r k e l e y 1959, psa mifa opublikował o geroe jazykoznanie. teksta, Moskva — Kar- 1977, �91 L U D O W E M I T Y O S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA istoty wywołane zostaje a k t e m wspaniałomyślności ze s t r o n y bohatera. W epice południowosłowiańskiej wiła wdzięczna za u r a t o w a n i e dziecka l u b łaskę w stosunku do niej samej (pozostawienie p r z y życiu, lecz także pomoc w rozplątywaniu włosów) zawiera z bohaterem związek p o b r a t y m s t w a , a w potrzebie dostarcza m u wskrzeszające ziele . W bajkach wschodniosłowiańskich bohaterowie podczas podróży po „innym świe­ c i e " ratują od śmierci małe żmijęta, dzięki czemu matka-żmija (żertwa) nie pożera i c h , lecz w y n o s i na ziemię. W i d e n t y c z n y c h okolicznościach czynić to może niezwykły p t a k {ptica-Nogaj, Magowej-ptica itp.) albo po p r o s t u orzeł l u b k r u k , które czasem mają za zadanie j e d y n i e zdobyć „wodę życia" . Do t e j g r u p y należy również pies, który swą wdzięcz­ ność za uczynek bohatera wyraża poprzez scalenie i ożywienie jego ciała . Ostatnia wersja m o t y w u ma zaskakująco bliskie o d p o w i e d n i k i w folklorze m o n g o l s k i m . J e d n y m z wyczynów bohatera w eposach b u r i a c k i c h jest w a l k a z d e m o n i c z n y m psem G u n i g zakończona zwycięstwem i d a r o w a n i e m m u życia. K i e d y pewnego razu bohater zabija p o t w o r a i k r o p l e j a d o w i t e j k r w i p r z e c i w n i k a padają na jego ciało, od n i e u n i k n i o ­ nej śmierci r a t u j e go G u n i g zlizując j a d ° . Znane z legend m o n g o l s k i c h psy A s y r i Basyr, które ożywiają zabitego herosa liżąc jego ciało , o d ­ syłają z k o l e i do huculskiego przekonania, że jeśli pies wyliże ranę czło­ wieka „żadne złe powietrze nie i m a się j e g o " 137 138 139 1 4 ш 1 4 2 Przybliżając postać mitycznego psa t y l k o pozornie odeszliśmy od za­ sadniczej k w e s t i i , jaką stała się w p e w n y m momencie s y m b o l i k a sierści. Jeśli b o w i e m jest ona nieodłącznym a t r y b u t e m pomocnika stwórcy po jego sprzeniewierzeniu się i t r a n s f o r m a c j i , to p r z y n a j m n i e j część p r z e d ­ s t a w i o n y c h treści p o w i n n a być przez nią symbolizowana. Co więcej, o p i ­ sane własności przysługiwać w i n n y również P r o t o - l u d z i o m . Jedna z n i c h nasuwa się n i e m a l od r a z u — nieśmiertelność. Pies z r a c j i „niewrażliwości" na kategorie życie/śmierć jest istotą w p e w n y m sensie nieśmier­ telną, podobnie j a k wszystkie pozostałe w y m i e n i o n e w y ż e j postaci. O b r a ­ z o w o może to być ukazane jako posiadanie dostępu do magicznego środka o właściwościach odradzających. — „ w o d y życia", wskrzeszającego ziela i t d . Przypominają się ponownie mongolskie m i t y o próbie uczynienia op. cit, s. 76-77, 79, 138. 1 3 7 Czajka, 1 3 8 S z u c h n i e w i c z, op. cit, s. 103-104, 130, 134-135, 169-170; por. też W. T o ­ porów, Warszawa 1 3 9 rekonstrukcji A. čeloveka), mitu o jaju kosmicznym, [w:] Semiotyka kultury, 1975, s. 164, 169. S z u с h i e w i с z, slavjanskoj 1 , 0 Wokal volSebnoj U l a nov, Ulan-Ude op. cit., s. 180-186; N . V . skazki, Novikov, Obrazy vostočno- L e n i n g r a d 1974, s. 144-145, 156. Burjatskie uligery (ispolnenie, 1968, s. 35, 39-40; Očerki istorii t. 1. s. 42, 63, 65. 1 4 1 P o t a n i n, op. cit., s. 400. 1 4 2 Szuchiewicz, op. cit., s. 330. kul'tury kompozicija, Burjatii, izobraženija U l a n - U d e 1972, �92 RYSZARD TOMICKI l u d z i nieśmiertelnymi, w których mówi się o w y p i c i u araszanu przez de­ mona A r a c h y i zdobyciu wiecznego życia. W opowieści o k r u k u w y l e w a ­ jącym c u d o w n y napój na drzewa iglaste nie było w z m i a n k i o jego w y ­ p i c i u przez p t a k a , ale f a k t e m jest, że k r u k m a dostęp do „ w o d y życia". G. N . P o t a n i n przytacza m i t jako część w y p o w i e d z i i n f o r m a t o r a rozpoczy­ nającej się słowami: „ K r u k pije wodę mynchen chara ugun .[...] i od tego jest długowieczny. Bóg posłał k r u k a , a b y zaniósł wodę w usta człowie­ ka [...]". D a l e j następuje znany już tekst, a po n i m uwaga: „ Z araszanu, żeby woda miała moc, należy brać r a n k i e m z a n i m napije się z niego k r u k dlatego, że k r u k p r z y l a t u j e pić rano. O d tego o t r z y m u j e on n i e ­ śmiertelność" . 143 Sama zasada pozbawienia l u d z i określonej własności i zyskania j e j przez wiarołomnego pomocnika m a c h a r a k t e r analogiczny do „przesunię­ c i a " pierwotnego a t r y b u t u l u d z i na psa. Chcąc być k o n s e k w e n t n y m n a ­ leżałoby zatem zakładać, iż sierść symbolizuje nie t y l k o nieśmiertelność P r o t o - l u d z i , lecz także i c h szczególny sposób istnienia, który najprościej byłoby opisać jako b y t o w a n i e na pograniczu życia i śmierci, związane równocześnie z ziemią ( t y m światem) i zaświatami. D l a rozjaśnienia t e j s y t u a c j i odwołajmy się już bezpośrednio do s y m b o l i k i sierści i będących j e j pozostałością włosów, rozpoczynając od najczęściej spotykanej i c h asocjacji z duszą. P o z w o l i ona wprowadzić do rozważań materiał zarówno azjatycki, j a k i słowiański (europejski). U Ewenków u d s k i c h zanotowano w X V I I I w i e k u , że podczas obrzędu pogrzebowego jednego z małżonków d r u g i umieszczał p r z y ciele zmarłego p u k i e l własnych włosów, aby i c h dusze nie rozłączyły się w zaświatach. Według późniejszych d a n y c h włosy obcinano w czasie e p i d e m i i i odda­ w a n o na przechowanie szamanowi. Podobnie czyniono w t r a k c i e seansów szamańskich mających na celu wyleczenie chorego. Szaman umieszczał włosy pozostałych członków r o d z i n y w s p e c j a l n y m k o s z y k u l u b w o ­ reczku z w a n y m omiruk — „schronisko, siedlisko dusz", co miało zapew­ nić z a t r z y m a n i e dusz na t y m świecie . Podobny zwyczaj znany był w k u l t u r z e l u d o w e j całej n i e m a l E u r o p y . A b y pozbyć się cięższych chorób obcinano paznokcie i włosy, a następnie umieszczano je w dziurze wydrążonej w drzewie, zakopywano w ziemi, wrzucano do w o d y (nieraz przymocowane w zawiniątku do żaby l u b raka), w y r z u c a n o na rozstajne drogi, gubiono podczas wędrówki, dawano do zjedzenia psu. T y m razem włosy i paznokcie stanowić miały siedlisko choroby . G d y p o m i n i e m y obie interpretacje, opisane zachowania sprowadzają się do dwóch czynności: obcięcia włosów i paznokci oraz umieszczenia 144 145 op. cit., s. 210-211. 1 4 3 Potanin, 1 4 4 Vasilevič, 1 4 5 H . В i e g e 1 e i s e n, Lecznictwo Evenki..., s. 224, 226. ludu 202, 203, 268-270, 313, 314, 316-318, 320, 325. polskiego, K r a k ó w 1929, s. 33, 192, 193, �93 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA i c h w s p e c j a l n y m miejscu. Towarzyszą i m zbliżone okoliczności. Zabiegu dokonują osoby, które znalazły się w stanie zagrożenia egzystencjalnego, włączone b y t a k rzec w sferę przyciągania śmierci powstałą w s k u t e k obecności zmarłego albo choroby. Z k o l e i miejsce, w którym umieszczano obcięte włosy i paznokcie (a właściwie do którego je ekspediowano), jest niewątpliwie — p r z y n a j m n i e j u Ewenków — „tamtym światem". Są to zaświaty rzeczywiste, gdzie dotrą włosy umieszczone p r z y zwłokach albo symbolizowane przez jednoznacznie n a z w a n y schowek szamana . P r z y ­ p o m i n a to słowiański nakaz gromadzenia paznokci, żeby zabrać je ze sobą na t a m t e n świat l u b spalania i c h , będącego również formą t r a n s l a c j i mię­ d z y s t r e f a m i kosmosu (identyczny nakaz z n a l i M a n s o - c h a n t o w i e ) . Miejsca l o k o w a n i a obciętych włosów i paznokci w E u r o p i e oraz sposoby i c h pozbywania się wskazują, że i w t y m w y p a d k u m a m y do czynienia z analogicznym adresem . Z w r a c a p r z y t y m uwagę dołączanie n i e k i e d y do włosów i paznokci obiektów о cechach o f i a r y — czarnego koguta, p i e ­ niędzy, kawałka chleba, czy n a w e t wkładanie ekspediowanych części ciała do jaja i w r z u c a n i e w r a z z n i m do wody. N a Węgrzech zawieszano włosy na drzewie w darze d l a wodnego ducha. A b y uzupełnić zestaw przykładów dodajmy, że lecząc chore bydło obcinano kępkę sierści, ob­ noszono ją k i l k a k r o t n i e w k i e r u n k u „przeciw słońcu", a p o t e m zaszpuntow y w a n o w węgle d o m u . 146 147 148 149 Zabieg obcięcia włosów i paznokci połączony z s y m b o l i c z n y m prze­ syłaniem i c h w zaświaty rozumieć zatem można j a k o sposób w y z w o l e n i a się z s y t u a c j i k r y z y s o w e j , j a k o znak z m i a n y stanu. N i e postrzyżone włosy osoby będącej z p o w o d u śmierci l u b choroby kogoś bliskiego w kręgu „przyciągania śmierci" oznaczałyby, iż osoba t a istnieje w s w o i s t y m sta­ nie n i b y życia, n i b y śmierci. Pouczającej analogii dostarcza t u obrzęd pogrzebowy Manso-chantów, u których zmarłemu starannie rozczesy­ w a n o włosy, ale równocześnie k r e w n i n a znak żałoby rozpuszczali swoje włosy. Upodobnienie się do zmarłego symbolizuje dostatecznie wyraźnie bycie w p o d o b n y m do niego stanie; wzmacniano to przez rytualną i n ­ wersję: zarzucanie włosów do p r z o d u ( o d w r o t n i e niż n o r m a l n i e ) oraz n a k r y w a n i e głowy c h u s t k a m i przekręconymi na lewą stronę przez k o ­ b i e t y . W t e j s y t u a c j i obcięcie włosów, a także i c h upięcie, zaplecenie, 1 5 0 1 4 6 P o r . A . F . A n i s i m o v, i problemy 1 4 7 i proischoždenija V . N. materiály Religija pervobytnych evenkov v istoriko-genetičeskom verovanij, Moskva—Leningrad Cernecov, Predstavlenija o duše и obskich po pervobytnych religioznych voprosam ugrov, verovanij, w: izu&enii 1958, s. 59. Issledovanija „Trudy Instituía E t n o g r a f i i " , ns., t. L I : 1959, s. 134. 1 4 8 M . i n . g u b i e n i e jest formą przesyłania w zaświaty, por. J . S . W a s i l e w s k i , Podarować nego — znaleźć związanego 1 4 9 — zgubić z opozycją Biegeleisen, " ' C e r n e c o v , — zbłądzić. życie — śmierć, op. cit., s. 34, 320. op. cit., s. 143, 147. Niektóre kategorie jązyka symbolicz­ „Etnografia P o l s k a " , t. X X I V , z. 1,1980. �94 RYSZARD TOMICKI czy j a k a k o l w i e k i n n a f o r m a przywrócenia i m normalnego, codziennego wyglądu, oznaczać może t y l k o jedno — wyjście ze stanu kryzysowego, przejście ze stanu n i b y życia, n i b y śmierci do życia w pełni ludzkiego. Łatwo zauważalna s y m e t r i a między o p i s a n y m i rytuałami i m i t y c z ­ n y m pozbawieniem P r o t o - l u d z i p i e r w o t n e j sierści nie jest chyba p r z y ­ padkowa, skoro i d e n t y c z n y schemat o b s e r w u j e m y również w symbolice r y t u a l n y c h postrzyżyn dziecka. U ludów m o n g o l s k i c h okres życia do o b ­ cięcia włosów uważany był za „etap przejściowy między n i e b y t e m («trup») i p r a w d z i w y m człowiekiem" . U Manso-chantów m a t k a w r a z z nowo n a r o d z o n y m dzieckiem przebywała w i z o l o w a n y m „maleńkim d o m k u " do czasu ustalenia i m i e n i a ( i d e n t y f i k a c j i przodka, którego dusza wcieliła się w dziecko), po c z y m przechodziła do d o m u ogólnego, gdzie odbywały się postrzyżyny. N i e k i e d y imię dziecka otoczone było tajemnicą dopóki włosy n i e urosły m u na t y l e , b y mogły zostać obcięte . P r z y ­ pomnieć w y p a d a silnie eksponowaną w m i t a c h Ewenków korelację p o ­ czątku człowieczeństwa z identyfikacją etniczną, równoznaczną z zapo­ czątkowaniem życia społecznego i k u l t u r o w e g o . Postrzyżyny są też a k t e m uczłowieczenia t y l e , że w skali społecznej; stanowią a k t włączenia do g r u p y l o k a l n e j , ale — j a k świadczy i n f o r m a c j a mongolska — jego se­ m a n t y k a sięgać może w a r s t w y najgłębszej i obejmować zmianę w spo­ sobie istnienia odpowiadającą t r a n s f o r m a c j i P r o t o - l u d z i w P r a - l u d z i . Związek włosów i sierści z zaświatami oraz i s t n i e n i e m poza n o r m a l ­ n y m i k a t e g o r i a m i życie/śmierć przechowały również w i e r z e n i a słowiań­ skie. Już V . V . I v a n o v i V . N . Toporov s t w i e r d z i l i silną korelację włosów, sierści i r u n a z podziemiami, żmiją, s m o k i e m i n i e c z y s t y m duchem. Oprócz formuł magicznych, w których przywołuje się obraz żmii (smoka) leżącej na c z a r n y m r u n i e pod k o r z e n i a m i drzewa kosmicznego (gdzie zdaniem badaczy n a w e t imię Szkuropeja zawierać może l u d o w o - e t y m o l o g i c z n y ш 152 S. 1 6 1 prošlým, S z y n к i e w i с z, Svaďba — obr jad sankcionirovannyj kul'turnym m p i s 1978, s. 3. P o r . kategorię istot pręta w I n d i a c h obejmującą duchy zmarłych — zwłaszcza k a l e k , k u l a w y c h , n i e w i d o m y c h , p o r o n i o n y c h płodów — oraz d z i e c i p r z e d postrzyżynami, które s a m e były „niczym i n n y m j a k d u c h e m " . Analo­ gia stepie, dotyczy też formy pochówku. W Mongolii ciała d z i e c i „gubiono" w w I n d i a c h d z i e c i do dwóch l a t g r z e b a n o l u b składano w l e s i e , p o d c z a s gdy i n n y c h zmarłych palono. Grzebano również ascetów sannjasin, którzy osiągnęli nieśmier­ Zwy­ telność z a życia; i c h z n a k i e m było niestrzyżone owłosienie. T . Z b i k o w s k i , czaje, obrzędy religijne, ligia, Warszawa [w:] Podróże i symbole Kultura religijne Indii i Chin, [w:] Zwyczaje, 1974, s. 69; Б. S ł u s z к i e w i с z, Kultura a religia, do piekieł. Rzecz Warszawa o szamańskich także dyskusję wnoszącą w i e l e łecznym, E . R . L e а с h , Magical 1 5 2 С e r n e с o v, op. cit., dawnych 1977, s. 304, 306-307; J . S . misteriach, Warszawa hair, i Indii planie spo­ Insti­ „Man. T h e J o u r n a l I n s t i t u t e " , N. S., v o l . 4: 1969, N o 2, s. 256-264. s. 142. a re­ 1979, s. 112-113. P o r . „Journal of t h e R o y a l A n t r o p o l o g i c a l hair, symbole Wasilewski, do z r o z u m i e n i a rytuału postrzyżyn w t u t e " , v o l . 88: 1958, s. 147-164; C . R . H a a l p i k e , Social of t h e R o y a l A n t h r o p o l o g i c a l obrzędy �LUDOWE MITY O STWORZENIU 95 CZŁOWIEKA związek ze skórą-runem i skórą żmijową), godne odnotowania są n a z w y t y p u : voloserí — „długa owcza sierść", „sierść do przędzenia", „przędza", vólosen' l u b volosén' — „nieczysty d u c h , czart", volosatik — demon (domowy, leśny), vólos — rodzaj choroby, volosic — r o b a k powodujący choroby, z w a n y też zmeevik. Zależności te mają liczne analogie i n d o europejskie, m . i n . hetyckie, gdzie nazwa żmii (ideogram M U S ) łączył się etymologicznie ze słowami hulana — „sierść", hulaliia — „oplatać", „namotywać (sierść)", „zawijać", hulali — „wrzeciono", p r z y c z y m opla­ tanie przez żmiję dotyczyć może na przykład miasta Hattusas . T r o p wskazany przez radzieckich semiotyków p r o w a d z i znacznie dalej. W s p o m n i j m y z jednej s t r o n y niezbyt dotąd jasną predylekcję słowiań­ skich demonów do motania, przędzenia, szycia, z d r u g i e j zaś bułgarskie stichije (stije), które zwykły swe nadzwyczaj długie włosy w y k o r z y s t y ­ wać do polowania na l u d z i . Jeśli „kto od n i c h ucieka, w t e d y owijają w ł o ­ sy około jego nóg albo w ogóle chwytają go włosami i oplątują" . Po­ suwając się jeszcze dalej m u s i m y skonstatować, że wśród cech c h a r a k t e ­ ryzujących różne rodzaje demonów o d n a j d u j e m y kosmatość, posiadanie sierści l u b p r z y n a j m n i e j n i e n a t u r a l n i e długich włosów . K . Moszyński próbował wytłumaczyć t o wierzenie j a k o reminiscencję małp, lecz jego interpreteacja m u s i zostać uznana za chybioną. T y m bardziej, iż zgodnie ze specyfiką słowiańskich wyobrażeń o p i e r w o t n e j skórze A d a m a i E w y ciało demonów p o k r y t e b y w a również „czymś t w a r d y m w rodzaju p a ­ z n o k c i " . A więc i t y m razem a t r y b u t P r o t o - l u d z i okazuje się włas­ nością istot, które ze względu na swój modus Vivendi sytuują się poza k a t e g o r i a m i życia i śmierci. Za ilustrację własności demonów niech posłużą n a m południowosłowiańskie wiły. W epice l u d o w e j zostały one wyidealizowane i prezento­ wane są zazwyczaj jako piękne, młode k o b i e t y o długich włosach. W w i e ­ rzeniach rozpuszczone włosy uzupełniają postać szkaradną o nogach za­ kończonych k o p y t a m i l u b całych k o z i c h nogach p o k r y t y c h sierścią. Szczegóły te, powtarzające się także u i n n y c h demonów, przywodzą na myśl h u c u l s k i obraz kosmatego A d a m a posiadającego k o p y t a . Miejscem p r z e b y w a n i a wił są obszary k l a s y f i k o w a n e w k u l t u r z e l u d o w e j jako obce, demoniczne, reprezentujące i n n y (nie l u d z k i ) świat, a i c h znakiem jest niekiedy młyn z obracającym się w o d w r o t n y m k i e r u n k u k o ł e m . W stosunku do l u d z i i w ogóle różnorodnych f o r m życia cechujących strefę ziemską są wiły i s t o t a m i a m b i w a l e n t n y m i — powodują destrukcję ш 154 155 156 157 1 5 8 1 5 4 I v a n o v , T o p o r o v, op. cit, s. 5, 31-35, 48-53. К . Moszyński, Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1967, t. 2, cz. 1, s. 612. 1 5 5 1 5 6 Moszyński, Moszyński, op. cit., s. 606. op. cit., s. 605. W. K l i n g e r , Wschodnioeuropejskie łogii ludowej a tradycja grecko-rzymska, op. cit., s. 52-54. 1 5 7 rusałki i pokrewne postaci demonoL u b l i n — K r a k ó w 1949, s. 20; C z a j k a , �96 RYSZARD TOMICKI i śmierć, ale są również w stanie pobudzić płodność i przywrócić życie dzięki d y s p o n o w a n i u m a g i c z n y m i środkami. I c h n e g a t y w n a działalność u k a z y w a n a jest z reguły w m o t y w i e p o r y w a n i a dzieci, który dostarcza pierwszej oczekiwanej i n f o r m a c j i . Okazuje się b o w i e m , że czasem, po l a ­ tach, zwracają dziecko p r a w d z i w y m rodzicom i wówczas dysponuje ono szczególnymi własnościami. Przede w s z y s t k i m jest n i e p o k o n a n y m i n i e ­ śmiertelnym herosem. „Da me puška u b i t i ne może / N i t i sablja p r i v a t i t i mesa" — stwierdza jeden z n i c h . Ponadto, choć ma wygląd człowieka, ciało jego o k r y w a sierść, świadcząca o t y m , że jest vilenjakíem . Transformacja sygnalizowana zmianą powierzchowności dotyczyć m o ­ że nie t y l k o ludzkiego dziecka. Stałym a t r y b u t e m wił w epice l u d o w e j jest strój, biała, z w i e w n a szata, a nieraz także skrzydła zdejmowane p o d ­ czas kąpieli. One stanowią źródło magicznej siły oraz tożsamości wiły. Człowiek, który zakocha się w w i l e i chce ją zdobyć, p o w i n i e n b o w i e m ukraść j e j wspomniane a t r y b u t y . Bez n i c h wiła nie może zostać w s w o i m świecie, staje się zwykłą dziewczyną, t r a c i przewagę n a d człowiekiem, w y c h o d z i za mąż i r o d z i dzieci. Dąży j e d n a k do odzyskania szaty i s k r z y ­ deł, k i e d y zaś t o się udaje, odzyskuje swe p i e r w o t n e p r z y m i o t y . Powraca do świata wił, gdzie staje się m . i n . na powrót dziewicą . Analogiczna zasada obowiązuje w baśniach o zaczarowanych króle­ wiczach, ukazujących się l u d z i o m na przykład w postaci węża. Miłość dziewczyny sprawia, że w czasie nocnych spotkań zrzucają na określony czas rogową skórę. K i e d y j e d n a k z n i e c i e r p l i w i o n a kochanka ( l u b j e j m a t k a ) p a l i szkaradne okrycie, królewicz u m i e r a ° . W o b u w y p a d k a c h zdjęcie szczególnego o k r y c i a oznacza uczłowiecze­ nie, ale u wił również utratę n a d n a t u r a l n e j mocy. T a k i e samo skojarze­ nie występowało w nieco o d m i e n n y m kontekście u Manso-chantów w związku z t z w . maską pogrzebową, kawałkiem jeleniej skóry nakłada­ n y m na t w a r z zmarłego. Dusza mająca odejść w zaświaty (do podziemi) chodziła w t e j masce przez p e w i e n czas po z i e m i jako demon uft, g r o ­ żący l u d z i o m p o r w a n i e m i c h dusz. Wystarczyło wszakże zerwać s p o t k a ­ n e m u d e m o n o w i pogrzebową maskę, żeby pozbawić go mocy, spowodo­ wać jego znieruchomienie. Po s c h r o n i e n i u się w bezpieczne miejsce maskę w y r z u c a n o i dopiero w t e d y urt mógł kontynuować swą wędrówkę . N i e sugerując się epicką formą jedynego, trwałego, n i e zużywającego się s t r o j u wiły należy stwierdzić, że z n a k i e m bycia istotą demoniczną, 158 159 16 i e i 1 6 2 1 5 8 Czajka, op. c i i . , s. 86-87. 1 5 9 Czajka, op. cit, 1 6 0 Czajka, op. cit., s.. 134-135, 138-139, 147. S k r a d z i o n e s. 83. przez wiły dziecko s t a j e się p t a k i e m o l u d z k i c h c e c h a c h , a l e c z a s o w o i wyłącznie w świecie l u d z i może odzyskiwać postać ludzką, tamże, s. 87. 1 6 1 С e r n e с o v , op. cit., s. 131. 1 6 2 Czajka, op. cit., s. 81; K l i n g e r , op. cit., s. 20. �97 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA a więc posiadania określonych własności, t a k i c h j a k na przykład n i e ­ śmiertelność, jest specjalny a t r y b u t związany t a k czy inaczej z włosami, sierścią, rogową skórą, których n a t u r a l n e cechy (ciągłe odrastanie) sta­ nowią wzorzec — logiczny p r z y n a j m n i e j — d l a c h a r a k t e r y s t y k i s t r o j u wił. Odebranie a t r y b u t u istocie demonicznej powoduje j e j przejście ze świata demonicznego do świata ludzkiego l u b p r z y n a j m n i e j utratę n a d ­ n a t u r a l n e j mocy. Włączenie w porządek życia ludzkiego powoduje zmianę sposobu istnienia. Istota poprzednio demoniczna skazana jest na śmierć — jeśli n i e natychmiastową, j a k w w y p a d k u zaklętego królewicza, to w y z n a ­ czoną n a t u r a l n y m kresem życia ludzkiego, j a k i e p r o w a d z i pozbawiona a t r y b u t u wiła. C h a r a k t e r y s t y c z n y jest f a k t , że wracając do swego włas­ nego świata po odzyskaniu szaty cofa się ona niejako w czasie, co sygna­ l i z u j e odzyskanie d z i e w i c t w a . W świecie wił — czy w ogóle w t a m t y m świecie — czas r o z u m i a n y jako następstwo stanów nie istnieje. Wiły, podobnie do w s z y s t k i c h i n n y c h demonów, mogą zostać zabite, ale jeżeli t a k się nie stanie, trwać będą w swoistej nieśmiertelności do końca świata . Skoro sierść s t a n o w i znak przynależności do innego świata, nie d z i w , że bohaterowie f o l k l o r u ludowego wyprawiający się t a m zmieniają swoją powierzchowność, okrywając się — j a k Nieznajka w b a j k a c h w s c h o d n i o słowiańskich — skórą, kożuchem (nieraz z i e l o n y m , j a k b y przez analogię do zielonych włosów rusałek ) . Podobną wartość m a u z y s k i w a n i e strasz­ l i w e g o wyglądu. Bohater przekraczając granicę swego świata zmienia się w istotę „straszną", „niedobrą, zieloną". Wracając już na g r a n i c y zrzuca skórę, odzyskuje l u d z k i wygląd . Powierzchowność, j a k w i e m y , ozna­ cza stan, w którym bohater a k t u a l n i e się znajduje. W eposach b u r i a c k i c h mówi się o t y m w p r o s t , gdyż heros po zmianie wyglądu określany jest jako „nie człowiek i n i e t r u p " . Nie m a p o t r z e b y dalszego przytaczania materiałów nie wnoszących w zasadzie nic nowego do uzyskanego obrazu. Te, które poznaliśmy, w y ­ starczają, a b y stwierdzić, że sierść, włosy, rogowa skóra stanowią a t r y ­ b u t istot sytuujących się ze względu na swój modus vivendi poza k a t e ­ g o r i a m i życie/śmierć. Równocześnie jako „substancje" same należą do k l a s y mediatorów między t y m i k a t e g o r i a m i . Dlatego też w f o l k l o r z e zarówno słowiańskim, j a k i północnoazjatyckim pojawiają się e k w i ­ w a l e n t n i e z „wodą życia", są środkami przywracającymi życie albo t r a k t u j e się je j a k o formę, postać duszy przed inkarnacją ( w t e j ostat1вз ш i e s 16e 1 6 7 1 6 8 1 6 8 1 6 4 Łączy się z t y m n i e k i e d y m o t y w przędzenia, por. K l i n g e r , op. cit., s. 35. К 1 i n g e r, op. cit., s. 17. ies N o v i к o v , op. cit., s. 89. 1 8 6 S z y n k i e w i c z , op. cit., s. 3. 167 Očerkí istorii w skórę zwierzęcą); 1 6 8 Vasilevič, kul'tury Novik, Burjatii..., s. 69 (heros z m a r t w y c h w s t a j e po z a s z y c i u op. cit., s. 226. Evenki..., 7 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 s. 226. �98 RYSZARD TOMICKI n i e j r o l i kępka sierści zastąpiona zostać może przez p t a k a mającego ana­ logiczną symbolikę, na przykład k r u k a ) . Przyjmując posiadanie l u b b r a k szczególnej powierzchowności za k r y t e r i u m k l a s y f i k a c y j n e wyróżnić należy d w a porządki rzeczywistości, odpowiadające podziałowi na P r o t o i Pra-ludzi. 1 6 9 P i e r w s z y z n i c h obejmuje świat pozaludzki, u s y t u o w a n y j a k b y na po­ graniczu zaświatów i n a t u r y . Z n a k i e m przynależności do niego jest p o ­ siadanie sierści (nadmiernego, nie ludzkiego uwłosienia) l u b r o g o w e j skó­ r y , które poza s w y m aspektem s y m b o l i c z n y m stanowią chyba również łącznik ze światem zwierzęcym, czy szerzej naturą. T r u d n o b o w i e m w i n n y sposób rozumieć dodawanie i s t o t o m należącym do tego porządku dalszych cech zoomorficznych l u b o r n i t o m o r f i c z n y c h , j a k k o p y t a huculskiego A d a m a i wił, skrzydła posiadane przez wiły i t p . W niektórych o m a w i a ­ n y c h m i t a c h a z j a t y c k i c h m o m e n t wyłaniania się P r o t o - l u d z i z n a t u r y eksponowany jest bardzo silnie — p r z y p o m n i j m y t y l k o wyjście p i e r w ­ szej p a r y z drzewa w micie Ewenków i powstanie człowieka z kosma­ tego węża, który wykluł się z boskiej śliny u Mansów. Być może w d a l ­ szej p e r s p e k t y w i e należałoby pod t y m kątem rozpatrzyć północnoazjatyckie m i t y o współudziale zwierzęcia (niedźwiedzia, psa itd.) w p o w s t a n i u g a t u n k u ludzkiego. Porządek t e n c h a r a k t e r y z u j e się s w o i s t y m sposobem istnienia, pozal u d z k i m i pozaziemskim, k o j a r z o n y m najczęściej z nieśmiertelnością. J a k widzieliśmy, w w y p a d k u P r o t o - l u d z i nieśmiertelność złączona była silnie z b r a k i e m r o z w o j u gatunkowego. Zniesienie obu t y c h własności oznaczało przejście do fazy P r a - l u d z i , przodków a k t u a l n i e istniejących populacji. Zważywszy na analogiczną sytuację dziecka przed postrzyżynami, osób w sytuacjach k r y z y s o w y c h , wreszcie demonów stan ów daje się opisać formułami: „już s t w o r z o n y [narodzony], jeszcze nie człowiek", „już nie człowiek, jeszcze nie t r u p " . Użyte t u odniesienia do człowieka są w istocie odniesieniami do d r u ­ giego porządku rzeczywistości obejmującego sferę życia czy raczej spo­ sobu istnienia, charakteryzującego się nierozłącznością śmiertelności jednostkowej i r o z w o j u gatunkowego. Jest t o porządek l u d z k i , w y k l u ­ czający posiadanie atrybutów d e m o n i c z n o - n a t u r a l n y c h , związany z k u l ­ turą, której ważniejsze elementy otrzymują Pra-ludzie od herosa k u l t u ­ rowego (często stwórcy), a dzieci od macierzystej g r u p y . Pozwólmy w t y m miejscu na dygresję. Z r e k o n s t r u o w a n y schemat a n t r o p o l o g i i północnoazjatyckiej nie odbiega z b y t daleko od schematu słowiańskiego a n i w gruncie rzeczy od biblijnego, zwłaszcza jeśli chodzi o istotę przejścia do życia w pełni ludzkiego. W t y m widzieć można ceI. S . V d o v i n , Religioznye k u l ' t v čuřcčej, [w:] Pamjatniki kul'tury Sibiři i Severa (vtoraja polovina XIX — načalo XX v.), „Sbornik M u z e a logii i E t n o g r a f i i " , t. X X X I I I : 1977, s. 148. 1 И narodov Antropo­ �99 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA chę daleko bardziej powszechniejszą niż wynikałoby z zakresu uwzględ­ n i o n y c h przeze m n i e mitów. Co więcej, cechę silnie zakorzenioną w róż­ n y c h t r a d y c j a c h , kontynuowaną przez tysiące l a t . N i e jest to z w r o t e m s t y l i s t y c z n y m . W y p a d a b o w i e m zwrócić uwagę, że nierozłączność śmier­ telności jednostkowej i t r w a n i a gatunkowego będąca swego rodzaju d e ­ finicją ludzkiego porządku rzeczywistości wyłania się u ludów A z j i Pół­ nocnej w rezultacie nieomal d y s p u t y m i t o l o g i c z n e j , prowadzonej n i e k i e d y w r a m a c h jednej g r u p y etnicznej. Oto u Mansów, gdzie — j a k w i e m y — dominowały m i t y przypisujące utratę nieśmiertelności i przejście do fazy P r a - l u d z i i n g e r e n c j i demona, s p o t y k a m y także wersje zupełnie o d ­ mienne, dopuszczające możliwość r o z w o j u l u d z i nieśmiertelnych. L u d z i e rozmnażają się nie znając śmierci l u b odradzając się bezustannie aż i c h ilość zaczyna zagrażać i s t n i e n i u j a k i e g o k o l w i e k życia na ziemi. Wówczas stwórca sam w z y w a boga śmierci K u l ' - a t e r a , żeby zaczął porywać dusze ludzi °. T e n sposób odpowiedzi na pytanie, czy możliwa jest nieśmiertelność jednostkowa l u d z i , a więc istot żyjących społecznie, znalazł odbicie już w Mahabharacie, gdzie B r a h m a mający ochotę zniszczyć ogniem wszyst­ k i c h l u d z i , ulega prośbom S z i w y i „rodzi" Śmierć . W X I X - X X w i e k u s p o t y k a m y go w m i t a c h ludów północno-wschodniej A z j i . U Czukczów stwórca konstatując, że człowiek ( p o k r y t y sierścią, mający ogromne kły, rozszarpujący zwierzęta zębami i zjadający je na surowo) zniszczy wszystko na ziemi, za radą swego pomocnika K r u k a zdejmuje człowiekowi sierść, zmniejsza szybkość poruszania się, w miejsce kłów daje m u n o r m a l n e zęby, o f i a r o w u j e udomowione z w i e r z ę t a . U t r a t a p i e r w o t n e j sierści, implikująca t u zapoczątkowanie zjawiska śmierci, znika w micie N a n a j ców, ale w j e j miejsce w p r o w a d z o n y zostaje zautonomizowany znak skó­ r y . Heros Doldczu-Hodaj, a b y przerwać odradzanie się l u d z i i pozbawić i c h nieśmiertelności, decyduje się sam umrzeć i otworzyć w t e n sposób drogę w zaświaty. Przez w i e l e l a t bezskutecznie przebywał j e d n a k w j a s k i n i , której w y l o t zatarasowano k a m i e n i a m i i dopiero, g d y zatkano go skórami, a ostatnia z n i c h zetlała, herosowi udało się cel osiągnąć . Poza paralelnością dostrzec jednak należy różnicę w opisie fazy P r o t o l u d z i , j a k a istnieje między antropogonią północnoazjatycką i m i t e m b i 17 171 172 17S 1 7 0 К а г j a 1 a i n e n, op. cit., t. 1, s. 71, t. 2, s. 329; D a h n h a r d t , op. cit., s. 66. 171 Mify 172 V. sobrannye drevnej Indii, s. 29-30. Materiały G . В o g o r a z, v Kolymskom okruge, po izučeniju S. Peterburg čukotskogo jazyka i fol'klora, 1900, s. 164-165, pod. z a : Z о 1 o t a - г е v, op. cit., s. 259. 173 rovsk P. P. Š i m k e v i č, 1896, s. 8-10; S . V . žiznennom circle, ¡[w:] Sibiři i Severa (vtoraja Materiály dlja Příroda polovina i čelovek XIX izučenija šamanstva Predstavlenija I v a n o v, nanajcev v relígioznych — načalo XX и gol'dov, o čeloveke predstavlenijach Chaba­ i ego narodov v.), L e n i n g r a d 1976, s. 161-162. �100 R Y S Z A R D TOIVÍICKI b l i j n y m oraz t y m i w s z y s t k i m i jego o d m i a n a m i a p o k r y f i c z n o - l u d o w y m i , które dawały U . H a r v i e asumpt do wysunięcia hipotezy d y f u z j o n i s t y c z nej. W p r o w a d z a n y w t y c h ostatnich m o t y w z m i a n y powierzchowności A d a m a i E w y , u t r a t y — najczęściej — świetlistości, nawiązywał do n i e ­ l u d z k i e j w p r a w d z i e , ale b l i s k i e j anielskiej n a t u r y p i e r w s z y c h l u d z i . M a ­ m y więc do czynienia z porządkiem obejmującym z n o w u „inny świat", lecz jest t o świat s y t u o w a n y między B o g i e m i zdecydowanie niżej w a r * tościowanym porządkiem l u d z k i m . Przejście od jednego do drugiego jest grzechem, u p a d k i e m , degradacją. W l u d o w y c h m i t a c h słowiańskich o b s e r w u j e m y załamanie się j e d n o ­ znaczności t e j i n t e r p r e t a c j i , przede w s z y s t k i m na poziomie tego, co zna­ czące. Rogowa skóra wspólna z demonami, sierść i k o p y t a A d a m a h u c u l ­ skiego w b u d o w a n e już zostały w chrześcijańską koncepcję i kojarzone były raczej z wieczną szczęśliwością w królestwie n i e b i e s k i m niż z czymś i n n y m . Dopiero w m i t a c h a z j a t y c k i c h można dostrzec, że różnica między świetlistością i sierścią nie ma c h a r a k t e r u wyłącznie formalnego. I n t e r ­ pretacja w n i c h zawarta ukazuje powstanie człowieka jako wyłanianie się z pogranicza m a r t w o t y i życia, z kręgu demoniczno-żywiołowej n a t u r y , j a k o etap porządkowania kosmosu, a nie zakłócenie w początkowo i d e a l ­ n y m stanie. Można b y się zastanawiać, szczególnie w kontekście ostatnio przywołanych mitów, j a k i udział miała koncepcja chrześcijańska (w w e r ­ sjach k a n o n i c z n y c h i a p o k r y f i c z n o - l u d o w y c h ) w eksponowaniu e l e m e n t u i n g e r e n c j i demona jako p r z y c z y n y t r a n s f o r m a c j i P r o t o - l u d z i w P r a - l u d z i . Mieliśmy b o w i e m do czynienia z m i t a m i , które zdają się świadczyć o i s t ­ n i e n i u jeszcze bardziej archaicznej w a r s t w y antropogonii, pozbawionej ingerencji, a p r z y n a j m n i e j j e j aspektu zakłócającego. Jest to j e d n a k t e m a t do osobnych rozważań. IV. U M O W A Z DIABŁEM Odeszliśmy dość daleko o d a n t r o p o g o n i i słowiańskiej, aby możliwie najpełniej ukazać konsekwencje wynikające z różnych sposobów t r a k t o ­ w a n i a analogii między m i t a m i w s c h o d n i o e u r o p e j s k i m i i północnoazjat y c k i m i . Czas j e d n a k przejść do o m a w i a n i a ostatniej części mitów l u d o ­ w y c h , którą stanowią — j a k wskazują prezentowane wcześniej sche­ m a t y kompozycyjne •— d w a w a r i a n t y u m o w y z Diabłem, m o t y w u w y ­ jaśniającego k o l e j n e s k u t k i wypędzenia l u d z i z r a j u . 1. W a r i a n t B : C y r o g r a f A d a m a W a p o k r y f i c z n y c h m i t a c h O Morzu Tyberiadzkim i w słowiańskiej w e r s j i Słowa o Adamie i Ewie, po opisie grzechu pierworodnego i w y g n a ­ nia z r a j u następuje m o t y w u m o w y między A d a m e m i Diabłem, z w a n y częściej m o t y w e m c y r o g r a f u A d a m a . T e n zagadkowy element a n t r o p o ­ gonii, występujący j e d y n i e w a p o k r y f a c h cerkiewnosłowiańskich i p o d e j - �101 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA r z e w a n y o proweniencję bogomilską , mówi, że opuszczeni przez Boga ludzie stanęli wobec t r u d n e j do pokonania przeszkody, d l a w y e l i m i n o w a ­ nia której A d a m zmuszony był oddać Diabłu w e władanie dusze z m a r ­ łych l u d z i . M i t y apokryficzne prezentują cztery różne p r z y c z y n y za­ warcia umowy: a) Diabeł nie pozwala A d a m o w i uprawiać z i e m i twierdząc, że jest ona jego własnością, boskie zaś są wyłącznie niebiosa i r a j . Zgodę wyraża d o ­ piero w t e d y , g d y A d a m decyduje się podpisać c y r o g r a f ; b) K a i n urodził się z 12 głowami żmijowymi n a piersiach i czole. Ssąc pierś m a t k i powodował cierpienie i chorobę E w y . W zamian za c y r o g r a f Diabeł uleczył E w ę ; c) A d a m i E w a n a p o t k a l i na z i e m i całkowitą ciemność i nie mogąc przyzwyczaić się do życia w t a k i c h w a r u n k a c h zdecydowali dać c y r o g r a f w zamian za światło ; d) A d a m i E w a , zrozpaczeni i skruszeni po w y g n a n i u z r a j u , zostają przez Diabła oszukani. Mówi on do A d a m a : „Radosną wieść c i oznaj­ mię — P a n chce się zlitować n a d tobą. D a j m i c y r o g r a f na siebie i ród twój. A t y , E w o , p r z y r z e k n i j m i p r z y r z e c z e n i e m " . Z wyjątkiem w e r s j i ostatniej, wszystkie pozostałe reprezentowane są w l u d o w y c h m i t a c h południowej i wschodniej Słowiańszczyzny. Wersje a i с mają p r z y t y m dość wyraźny związek z podziałem świata i m p l i k o ­ w a n y m już przez samą lokalizację r a j u — miejsca stworzenia l u d z i i p r z e b y w a n i a Boga. J a k pamiętamy, zgodnie z t y m schematem p r z e ш w 1 7 6 177 I 7 S 1 7 4 tywie cyrografu odzwierciedlenie i świata n i e w i d z i a l n e g o bogomilskiej nauki o — władcy nieba Apocryphes bogomiles et pseudobogo- „Revue de 1'histoire des r e l i g i o n s " , t.136: 1950, n r 1, s. 187-194) pogląd t e n podzielają n a d a l niektórzy b a d a c z e , por. J . P o l á k o v a , stičeskich W Bogu o r a z S a t a n a i l e władającym ziemią i światem m a t e r i a l n y m . M i m o l i c z n y c h k r y t y k (np. E . T u r d e a n u , miles, (op. cit., s. 223 n.) widząc w m o ­ Pogląd t e n reprezentował m . i n . I v a n o v narodnych skazok końcu X I X w i e k u u slavjan, Dragomanov Materiały o razvitii duali- „Slávia", R . X X X I V : 1965, ses. 3, s. 456-468. (op. cit., s. 105-106) sądził, że m o t y w umowy między B o g i e m i Diabłem o r a z A d a m e m i Diabłem jest przekształceniem irańskiego motywu umowy między A h u r a m a z d ą i Arymanem dotyczącej kolejnego władania światem. O s t a t n i o zupełnie inną interpretację zaproponował A . E . N a u m o w starając się wykazać, biblijnych skim że genezę m o t y w u wyjaśnić można w i t r a d y c j i cerkiewnosłowiańskiej, A . zstąpieniu do otchłani, „Sprawozdania ramach cerkiewnosłowiańskiej, 175 I v a n o v, 292-293 (O Morzu 1 7 6 N. S. Apokryfy A . N. Tyberiadzkim, T i с h o n r a v o v, P у p i n, Ivanov, Ložný ja op. cit, PAN litera­ o Adamie i Ewie", wersja z X V I w.), w e r s j a z X V I w.). Pamjatniki otrečennoj i otrečennyja 1862, t. 3, s. 1-3, pod. z a : N a u m o w , Apokryfy..., 1 7 8 Oddz. w systemie W r o c ł a w 1976, s. 82 n. op. cit., s. 215 („Słowo t e r b u r g 1863, t. 1, s. 16-17, pod. z a : N a u m o w , 1 7 7 wyobrażeń cerkiewnosłowiań- O z posiedzeń K o m . N a u k . w K r a k o w i e " , t. X V I I : 1973, N r 1, s. 119-121; t e n ż e , tury systemu Naumow, s. 298-299 ( O Morzu russkoj Apokryfy..., knigi literatury, S. P e - s. 84. russkoj stariny, S. Peterburg s. 84. Tyberiadzkim, wersja z XVII w.). �102 RYSZARD TOMICKI s t r z e n n y m do Boga należało niebo l u b niebo i r a j na ziemi. Zakaz u p r a ­ w y z i e m i oraz ciemności panujące poza r a j e m , wyjaśniane t y m , że D i a ­ beł był „panem ciemności" , sugerują, iż pozostała część świata — a więc cała ziemia l u b j e j część nie będąca r a j e m — stanowiła dzie­ dzinę Diabła. M i t y zawierające m o t y w c y r o g r a f u A d a m a n i e rozwijają tego zagadnienia. Z n a j d u j e ono natomiast wyjaśnienie w m o t y w i e u m o ­ w y między Bogiem i Diabłem. Z p u n k t u widzenia l o g i k i wydarzeń c y ­ rograf A d a m a mógłby zatem być t r a k t o w a n y jako konsekwencja {albo transformacja) u m o w y bosko-diabelskiej dotyczącej podziału świata. W t a k i m w y p a d k u kolejność i c h o m a w i a n i a w i n n a zostać odwrócona. Z a ­ c h o w a j m y jednak porządek narzucany przez kompozycję tekstów m i t o ­ logicznych, gdyż jeśli przypuszczenie nasze jest słuszne, u j a w n i się ono w dalszych rozważaniach. Za u t r z y m a n i e m kolejności p r z e m a w i a również f a k t , że m o t y w u m o w y między B o g i e m i Diabłem nie występuje w zna­ n y c h a p o k r y f a c h , a także w m i t a c h X I X - X X - w i e c z n y c h p o j a w i a się dosyć rzadko. Przeszkoda, jaką ludzie napotykają na ziemi, m a c h a r a k t e r egzysten­ cjalny. Najlepiej widać t o w w e r s j i a, gdzie A d a m po opuszczeniu r a j u m u s i uprawiać ziemię, żeby zapewnić wyżywienie sobie, E w i e i przyszłe­ m u p o t o m s t w u . O decydującym znaczeniu t e j r a c j i świadczy częstotli­ wość, z jaką m i t y podkreślają p r o b l e m zdobycia pożywienia. W mace­ dońskim tekście z okolic P r i l e p u Bóg wypędzając A d a m a mówi do niego: „Hajda A d a m i e , wychodź z r a j u za to, że nie usłuchałeś tego, co c i n a ­ kazałem; teraz orz ziemię i kop ją pókiś żyw i w t e n sposób chlebem się wyżywisz". Po wyjściu z r a j u A d a m m a r t w i się j e d n a k nadal, co będą j e d l i , i r o b i E w i e w y r z u t y z p o w o d u grzechu. Ona odpowiada: „Orz, kop, mężu, to się. w y ż y w i m y " . K i e d y A d a m rozpoczyna pracę, Diabeł przega­ nia go wyjaśniając, że on jest władcą ziemi. „Jeśli jest jakiś sposób, a b y m mógł żyć, rzekł A d a m zrozpaczony, to co [ m a m ] robić?". Diabeł uspakaja go: „Osiągniesz sam bez t r u d u swoje życie, a ja c i [je] jeszcze ułatwię, jeśli dasz m i zapis na twój ród, t e n co się u r o d z i : żywi będą t w o i , a umarli moi" °. Znaczenie u p r a w y r o l i jest zresztą jasne n a w e t w t y c h m i t a c h , które nie zawierają m o t y w u c y r o g r a f u — ona s t a n o w i w a r u n e k życia i Bóg mówi A d a m o w i : „kop, abyś ż y ł " . Sens t e n u j a w n i a się n a w e t m i m o zakłóceń w fabule opowieści. W j e d n y m z tekstów ukraińskich zakaz p r a c y na r o l i nie występuje explicite. Mówi się t a m , że A d a m i E w a muszą pracować po w y g n a n i u z r a j u , ale c y r o g r a f zdobywa Diabeł w y k o 179 1 8 ш 179 p kedonski o r rj. D r a g o i l o v í c , Bogomilski F o l k l o r " , t. I I I : 1970, b r o j apokrifni 5-6, s. 29; relikti I v a n o v, od Makedonija, op. O ciemnościach n a d pozarajską częścią z i e m i , por. E . K . , Gwiazdy daniach ludu, „ L u d " , t . I : 1895, s. 170. op. cit., s. 349-351. 1 8 0 Ivanov, 1 8 1 G n a t j u к, op. cit., s. 7. cit., „Ma- s. 351-353. i grzyby w po­ �103 L U D O W E M I T Y O S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA rzystując naiwność i niewiedzę A d a m a : „Podaruj m i to, co c i najmilsze, a t y tego nie znasz". Po u k r y c i u c y r o g r a f u w M o r z u C z a r n y m Diabeł „zrobił pług, zaprzągł konie i dał A d a m o w i , a b y A d a m orał. To p r a w d a , że A d a m dużo orał, k i e d y on podpisał się na swoje pokolenie, co je miał czort brać" Z a n i k przyczynowej zależności między możliwością u p r a ­ w y ziemi i d a n i e m c y r o g r a f u nie zakłócił następstwa wydarzeń. 1 8 2 A l t e r n a t y w a stojąca przed A d a m e m polega więc w istocie na w y b o r z e między: a) zgodą na przejmowanie przez Diabła dusz zmarłych l u d z i i zdobyciem możliwości r o z w o j u gatunkowego l u b b) odrzuceniem p r o ­ pozycji Diabła i skazaniem siebie oraz E w y na natychmiastową śmierć z b r a k u pożywienia, a t y m s a m y m p r z e r w a n i e r o z w o j u ludzkości. W analogiczny sposób rozumieć można pozostałe p r z y c z y n y podpisa­ nia c y r o g r a f u . W kręgu s y m b o l i k i l u d o w e j b r a k światła k o j a r z y się zawsze z działalnością sił demonicznych oraz niebezpieczeństwem zagła­ d y życia (będziemy o t y m mówili niżej). W w y p a d k u zagrożenia E w y d y l e m a t A d a m a ma t e n sam charakter. Dziecko-potwór wyniszczający matkę urodził się ze związku z Diabłem albo został przez niego p o d ­ m i e n i o n y . Dziecko m a 7, 12, 24 głowy gadzie l u b zwierzęce i jedną ludzką, a ssie Ewę t a k mocno, że aż k r e w t r y s k a ; „jyk wużi ssały, bo to buły p o k u s y " — i d e n t y f i k u j e demoniczność głów jeden z mitów h u c u l ­ skich. E w a skarżyła się, że nie w y t r z y m a cierpień i przyjdzie j e j umrzeć. G d y A d a m daje cyrograf, Diabeł odmienia dziecko . Odmiana dziecka- p o t w o r k a oznaczać może nie t y l k o u r a t o w a n i e E w y , m a t k i l u d z i , lecz także zapoczątkowanie rodzenia się l u d z i , a nie demonów. Mówi o t y m i n n y m i t : k i e d y 24-głowe dziecko będące owocem miłości Diabła i E w y zaryczało straszliwie „Adam przestraszył się tego, nie wiedział co robić. A zły mówi: N i e bój się, zapisz m i to, co będzie po tobie, ja [go] wyleczę, że nie będzie więcej niż jedna [głowa]. A A d a m nie wiedział, że po n i m cały świat pójdzie. Więc zapisał to, co po n i m będzie, a t e n [Diabeł] u l e ­ czył, że jedna '[głowa] została. I odtąd zaczął się l u d rozmnażać" . 183 184 Ziemia i E w a ponownie okazują się „elementami" e k w i w a l e n t n y m i , występującymi w r o l i mediatora między życiem i śmiercią. Mówiąc l u ­ d o w y m językiem konkretów związek E w y i z i e m i z Diabłem oznacza j a łowość, demoniczność, zaprzeczenie życia i r o z w o j u , ale k o n i u n k c j a jednej i d r u g i e j z A d a m e m równoznaczna jest z płodnością, zapoczątkowaniem oraz r o z w o j e m życia. T e n a m b i w a l e n t n y c h a r a k t e r elementu macierzyń­ skiego obserwowaliśmy już poprzednio. O t r z y m a n y c y r o g r a f Diabeł u k r y w a na dnie morza, pod k a m i e n i e m w rzece J o r d a n albo w piekle. Sankcjonowany umową stan rzeczy t r w a G n a t j u k, op. cit., s. 4. Zniekształconą wersję z a w i e r a m i t z z a c h o d n i e j S y b e r i i , gdzie Diabeł n i e p o z w a l a kopać mogiły d l a A b l a i w t e n sposób u z y s k u j e c y r o g r a f , G o r o d с o v, op. cit., s. 62. 1 8 2 1 8 5 1 8 4 S z u с h i e w i с z, op. cit., s. 19. G n a t j u k, op. cit., s. 7. �104 RYSZARD TOMICKI k i l k a tysięcy l a t . K r e s p a n o w a n i u Diabła n a d duszami zmarłych kładzie Chrystus, powołany do życia przez Boga niezadowolonego z istniejącej s y t u a c j i l u b wzruszonego prośbami udręczonych dusz . Chrystus u n i e ­ ważnia umowę, g d y : a) podcjzas c h r z t u w Jordanie następuje na kamień, pod którym u k r y ­ t y był c y r o g r a f i p o w o d u j e jego zniszczenie (rozwiązanie u m o w y ) . b) po śmierci na krzyżu zstępuje do piekieł i w y p r o w a d z a stamtąd dusze l u d z i . W y z w o l e n i e dusz spod władzy Diabła w y m a g a zejścia w podziemia. T a k i sens m a również zanurzenie w Jordanie będące s y m b o l i c z n y m o b r a ­ zem śmierci i odrodzenia, a więc swego rodzaju a n t y t y p e m zstąpienia do piekieł po ukrzyżowaniu . W l u d o w y m języku s y m b o l i c z n y m analo­ giczne znaczenie m a n u r k o w a n i e na dno morza skąd podług jednego z mitów Bóg m u s i wydobyć u k r y t y c y r o g r a f . 18S 1 8 6 1 8 7 188 189 2. W a r i a n t C: układ między Bogiem i Diabłem Powiedziane zostało, że zgoda A d a m a na oddanie Diabłu dusz stano­ wiła — logicznie rzecz biorąc — konsekwencję określonej s y t u a c j i kosmo­ logicznej, sygnalizowanej zresztą w różnych epizodach antropogonii. W micie bułgarskim pochodzącym z Panagjuriszcze sytuacja t a p r z e d ­ stawiona jest w p r o s t . Oto Bóg tęsknił po s t w o r z e n i u świata za kimś, z k i m mógłby porozmawiać i wesoło spędzić czas. G d y zobaczył swój cień, rzekł: „Powstań t o w a r z y s z u " i powołał do życia szatana, z którym bardzo się zaprzyjaźnił. Pewnego r a z u Diabeł zaproponował dokonanie podziału świata: „Ziemia będzie do m n i e należała — p o w i e ­ dział, niebo niech będzie t w o j e ; także l u d z i powinniśmy podzielić, t y weź żywych, a m n i e daj m a r t w y c h " . Zażądał również od Boga „zapisu" p o ­ twierdzającego umowę i otrzymał go. K i e d y A d a m i E w a w y g n a n i zostali z r a j u i s p o t k a l i się ze s t a n o w c z y m sprzeciwem Diabła dotyczącym u p r a w y ziemi, Bóg zorientował się, iż popełnił błąd dając Diabłu zapis. W t y m momencie m i t t r a c i swą logikę. Dalszy ciąg zmierza w p r a w d z i e do rozwiązania kryz3rsowej s y t u a c j i , ale okazuje się nagle, że głównym p r o b l e m e m n i e jest wcale niemożność u p r a w i a n i a ziemi, lecz los dusz l u d z k i c h . M i m o zakazu Diabła ludzie w jakiś sposób żyją, rozmnażają się, Bóg zaś postanawia odebrać Diabłu władzę t y l k o dlatego, iż j e d n a ­ k o w o męczy on dusze grzeszne i n i e w i n n e . W t y m celu wysyła anioła, który m a zorientować się, czy można Diabłu odebrać zapis. Anioł za­ ciągnął się na służbę u Diabła, a g d y już zaprzyjaźnili się, zaproponował íes p 1 8 6 1 8 7 o r n p G n a t j u k , op. cit., s. 10-12. Ivanov, Ivanov, op. cit., s. 347, 353-354. op. cit., s. 351. P o r . N a u m o w , Apokryfy..., W a r s z a w a 1966, s. 188-189, 194-197. 1 8 8 189 D r a g o m a n o v , s. 88 п.; M . E l i a d e , Traktat op. cit., s. 87; por. D á h n h a r d t , o historii religii, op. cit., s. 139-140. �105 L U D O W E M I T Y O S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA m u sprawdzenie, który z n i c h zdoła wydobyć z dna jeziora piasek. Anioł zanurkował pierwszy i wrócił z piaskiem. Diabeł skoczył do w o d y i po k i l k a k r o t n y c h p o w r o t a c h z połowy d r o g i , żeby upewnić sią, czy anioł n i e zabiera zapisu pozostawionego w u b r a n i u na brzegu, zdecydował się w końcu osiągnąć dno. W t e d y anioł porwał zapis i pognał do nieba. D i a ­ beł zdążył wrócić, a k i e d y spostrzegł co się stało, dogonił anioła i n i e mogąc odebrać zapisu będącego w r a z z częścią ciała anielskiego „u B o g a " oderwał m u kawałek mięsa ze stopy. Odtąd Diabeł stał się w r o g i e m Boga. Kulejący i lamentujący anioł został pocieszony, że takie same stopy będą mieć wszyscy ludzie ° . 19 M a m y zatem do czynienia z o r y g i n a l n y m t e k s t e m ukazującym włada­ nie ziemią przez Diabła jako jeden z etapów t w o r z e n i a świata . Siady tego m o t y w u s p o t y k a m y także w szeregu m i t a c h kosmogonicznych z ob­ szaru Huculszczyzny, gdzie wspomina się t y l k o , że „wony { d i a b l i — R T J buły w s p y w c i z B o h o m do z e m n i " l u b mówi się w p r o s t : ,,Jyk uże buła žemly d a v j i B o h A r i d n y k o w i [Diabłu — R T ] , a b y t o t koło n e j i c h o d y v " . E f e k t diabelskiej o p i e k i jest wszakże opłakany, ziemia i życie na n i e j ulegają zniszczeniu. „Jyk B o h u z d r i v , szo w o n y ne umiły u t r y m a t y p o r i y d k u na zemły, to m u s i v w i d n y c h w i m u d r u w a t y nazad z e m l u " . Ostatecznie Bóg zdołał przechytrzyć Diabła i odebrał m u ziemię, ratując ją od zagłady . 191 1 9 2 193 W t y m kontekście jaśniejsza staje się przyczyna b r a k u k o n s e k w e n c j i w micie z Panagjuriszcze. Dodanie do władania ziemią panowania n a d duszami zmarłych powoduje, że p u n k t ciężkości m i t u przesuwa się n a tę drugą kwestię, sybolizującą niejako całkowitą moc Diabła. Z n a m y j e d n a k inne wersje łączące los l u d z i z posiadaniem władzy n a d ziemią w o d m i e n n y sposób. Według pewnego t e k s t u w i e l k o r u s k i e g o „ B y ł y d w a królestwa: królestwo ciemności i królestwo światła. Pierwsze było na ziemi, siedział w n i m s i l n y i bogaty car Satanaił. D r u g i e było na niebie, gdzie był wzniesiony t r o n B o g a " . L u d z i e p r z e b y w a l i w niebie, ale D i a ­ beł — nie mogąc do n i c h dotrzeć przez ogniste ogrodzenie — sprawił, że sami w y s z l i z n i e b a - r a j u i znaleźli się w jego władzy. Wówczas Bóg wystąpił zbrojnie przeciw Diabłu i po walce strącił go w podziemia. Następnie odnalazł l u d z i u k r y t y c h „pośród b u r z l i w e g o oceanu, na w y ­ sokiej wyspie, między m r o c z n y m i r o z w a l i n a m i pałacu Satanaiłowego". M i m o próśb A d a m a i E w y nie zabrał i c h z p o w r o t e m do nieba, gdzie sam odszedł, lecz „porzucił na z i e m i " *. 1B 1 9 0 Ivanov, 1 9 1 Motyw protestu op. cit., s. 337-339. panowania społecznego, v Rossii. Period Diabla por. feodalizma, А. n a d ziemią I. op. c i t . , s. 12. 1 9 3 Szuchiewicz, op. cit., s. 14. 1 9 4 A. bovskoj P. Z v o n к o v, gubernii, bywa Narodnaja też jako socialnaja wyraz utopija M o s k v a 1977, s. 15 n. Szuchiewicz, 1 9 2 odczytywany К 1 i b a n o v, Očerk verovanij krest'jan Elazomskago „Etnografičeskoe O b o z r e n i e " , 1889, No 2, s. 64. i uezda Tam- �106 RYSZARD TOMICKI T y m razem los l u d z i związany jest silnie z podziałem władzy w kos­ mosie, a przemieszczenia A d a m a i E w y symbolizują z m i a n y i c h sposobu istnienia. Jeśli b o w i e m p o b y t w niebie, królestwie jasności, jest równo­ znaczny z t r w a n i e m nieśmiertelnym, to przejście do strefy ciemności r o ­ zumieć można jako istnienie w stanie będącym odwrotnością poprzed­ niego, a więc w stanie swego rodzaju „wiecznej śmierci". K o l e j n a translokacja, z królestwa ciemności na wyzwoloną już od Diabła ziemię, oznacza natomiast bez wątpienia to samo, co w y g n a n i e z r a j u w i n n y c h m i t a c h — istnienie w pełni l u d z k i e , charakteryzujące się r y t m e m życie/ śmierć. Wówczas to Bóg „przystawił każdemu człowiekowi anioła stróża, przykazał miłość do siebie i na zawsze odleciał z ziemi. Satanaił p r z y ­ stawił człowiekowi swego demona kusiciela, a sam odszedł do swego królestwa — piekła. I znów rozgorzała w a l k a dwóch sił nad człowiekiem, t y l k o a n i Bóg, a n i Satanaił sami na ziemię nie schodzą" . Mimo braku motywu umowy k u l m i n a c y j n y m m o m e n t e m m i t u jest również odebranie Diabłu całkowitej władzy n a d człowiekiem, n a d d u ­ szami l u d z k i m i powiązane p r z y t y m wyraźnie z w y d a r z e n i e m o znacze­ n i u sensu stricto kosmologicznym. Pokonanie Diabła t o nie t y l k o u w o l ­ nienie ziemi od jego bezpośredniego oddziaływania, lecz także a k t k o n ­ stytuujący jedną ze stref kosmosu, piekło zlokalizowane w podziemiach. Tekst wielkořuski wyróżnia się t y m , że l u d z i „odzyskuje" sam Bóg i czy­ n i w sposób bezpośredni to, co w i n n y c h m i t a c h osiągane jest niejako pośrednio, poprzez odzyskanie l u b zniszczenie zapisu — u m o w y , o b i e k t u którego pozostawanie w posiadaniu Diabła symbolizuje określoną s y ­ tuację dusz l u d z k i c h . Mitów zawierający m o t y w u m o w y między Bogiem i Diabłem znamy stosunkowo niewiele. Oprócz cytowanego t e k s t u bułgarskiego występuje on w f o r m i e f a b u l a r n i e rozwiniętego epizodu w k i l k u tekstach południowosłowiańskich. J e d n y m z n i c h jest m i t serbski o s y t u a c j i i n i c j a l n e j i d e n ­ tycznej j a k w micie w i e l k o r u s k i m : „ B y ł Dabog '[Diabeł — R T ] na ziemi, a P a n Bóg na niebiosach". 195 1 9 6 1 9 7 1 9 5 Z v o n к o v, op. cit., s. 64. 1 9 6 Motyw umowy między Bogiem wiańszczyźnie, w b r e w t e m u co sądzi wieku E. występował Ljackij, Obozrenie", już jednak o dualističeskich s. 39-41). W zgodny por. Gruzji kosmogonijach, istniał w reliktowej, por. dualističeskago Apokryfy..., formie i nie wymagał gruzin telavskogo wschodniej op. cit., s. 461. W „Etnografičeskoe on również Poverja A. I v a n o v s k i j , „Etnografičeskoe s. 84. Z n a l i go również Veselovskij, К Obozrenie", — i n t e r w e n c j i żadnego uezda, Sło- końcu X I X tipa, zniekształconej Mestnostej i P l e m e n K a v k a z a " , v y p . X V I I : logicznie P o m e r a n c e v a , 1 9 7 z n a n y był w e op. cit., s. 95) o r a z G r u z i n i (A. z doktryną, chrześcijańską I. Š t ě p á n o v , Opisanija formie legendám 1892, No 2-3, s. 252; N a u m o w , Mordwini, ( D á h n h a r d t , prosu w К kosmogoničeskim i Diabłem Polákova, „Sbornik uo- 1890, N o 2, podział b y l pomocnika, Materjalov dlja 1893, otd. 3, s. 128-129; a n a ­ op. cit., s. 130. W o k ó ł i m i e n i a D a b o g narosło w i e l e rozważań i hipotez, por. np. E . Z i с к e r - m a n n , Serbokroatische Dabog, „Zeitschrift für s l a v i s c h e P h i l o l o g i e " , B d . X X : 1950, �L U D O W E M I T Y O S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA 107 Uzgodnili, że dusze l u d z i s p r a w i e d l i w y c h szły będą do Boga, grzesznych zaś do Diabła. G d y Bóg zorientował się, że jego p r z e c i w n i k ma więcej dusz, zaczął myśleć, j a k b y ukrócić siłę Daboga. Zabić go nie mógł, gdyż Dabog był s i l n y j a k sam Bóg na niebiosach. Stwierdzenie to, spotykane również w i n n y c h m i t a c h („Jak mówią starzy ludzie, szatan miał taką siłę i moc j a k Bóg, dlatego też Bóg w w i e l u w y p a d k a c h pytał go o r a ­ d ę " ) , m a uzasadnić w y k o r z y s t a n i e pomocnika. T y m razem Bóg wysyła św. Tomasza, żeby wybadał Daboga, czy i j a k u m o w a może zostać zer­ wana. Sw. Tomasz dowiedział się, że Bóg sam nie zdoła tego uczynić, ale jeśli u r o d z i m u się s y n , o n tego dokona. Wówczas Bóg sprawia, iż r o d z i m u się s y n . Dabog w i e o t y m i oczekując Chrystusa o t w i e r a swe usta t a k szeroko, że dolna w a r g a opierała się o ziemię, górna sięgała natomiast nieba. S y n Boga włożył j e d n a k między nie włócznię i pozostawił u n i e r u ­ chomionego Daboga w t e j pozycji na w i e k i . Grzeszne dusze od niepa­ miętnych czasów pożerane przez niego wyszły z paszczy i udały się w r a z z synem Boga do nieba . W porównaniu z t e k s t e m z Panagjuriszcze, prócz będącego niewątpli­ w y m zaburzeniem k r y t e r i u m moralno-etycznego p r z y podziale dusz, n a ­ stępuje t u rozbicie f u n k c j i boskiego pomocnika. W micie bułgarskim anioł po p r o s t u odzyskiwał umowę, w m i c i e s e r b s k i m św. Tomasz zdo­ b y w a j e d y n i e informację o sposobie j e j anulowania. Postacią, która m u s i dokonać l i k w i d a c j i istniejącego s t a n u rzeczy i odebrać dusze Diabłu, jest b o w i e m C h r y s t u s . Przekonanie to powoduje znamienne prze­ sunięcie akcentów w całym opowiadaniu. Zadanie pomocnika polega w istocie na u z y s k a n i u od Diabła i n f o r m a c j i o konieczności narodzenia się syna bożego. Myśl, że Diabeł posiada „coś", co decyduje o s y t u a c j i w świecie, zostaje zatem rozszerzona — dysponuje on b o w i e m zarówno „boskim c y r o g r a f e m " , j a k i wiedzą o sposobie l i k w i d a c j i jego skutków. Stąd już k r o k t y l k o do tego, aby p r z e d m i o t e m pożądanym przez Boga stał się sam Chrystus. I m i t y bułgarskie dochodzą do tego skrajnego r o z ­ wiązania. W tekście zapisanym od bułgarskiego k o l o n i s t y z Besarabii Bóg chce zerwać umowę o podziale l u d z i i bezskutecznie zasięga r a d y u A b r a h a m a , Mojżesza, Józefa. Dopiero aniołowie dowiadują się od D i a ­ bła, że „sam Bóg nie może [anulować u m o w y — R T ] , ale s y n jego może, jeśli t y l k o s p r a w i , iż m u się s y n n a r o d z i od ducha jego". Odpowiedź w p r a w i a j e d n a k Boga w konsternację, gdyż nie m a on pojęcia j a k d o k o ­ nać niezwykłego czynu. M u s i ponownie skorzystać z p ora d y Diabła, aby 1 9 8 199 s. 323-340; V . Č a j k a n o v i c , Mit i religija u Srba, D l a m o i c h celów istotne jest, że D a b o g występuje Diabła. 1 9 8 Ivanov, B e o g r a d 1973, s. 391, passim. w o m a w i a n y m micie w roli op. cit., s. 337. V . J a g i ć, Mythologische Skizzen. II. Daždbbogi, — Dažbog — Dabog, nadb. z: „Archiv f u r s l a v i s c h e P h i l o l o g i e " , B d . V , s. 11; por. Č a j k a n o v i c , op. cit., s. 391-392. 1 9 9 �108 RYSZABD TOMICKI dowiedzieć się, iż w y s t a r c z y przesłać M a r i i odpowiednio s p r e p a r o w a n y b u k i e t bławatków. C h r y s t u s nie m a już żadnych problemów z Diabłem. Po narodzeniu „zajął miejsce B o g a " i oznajmił Diabłu, że p r z e j m u j e w s z y s t k i c h zmarłych, ponieważ u m o w a zawarta z B o g i e m jego nie obo­ wiązuje. Diabeł nie mogąc pogodzić się z utratą dusz podburza Żydów przeciw C h r y s t u s o w i , lecz t e n zmartwychwstając zbawia w s z y s t k i c h l u ­ dzi z wyjątkiem Judasza . Zastąpienie odzyskania u m o w y przez zdobycie i n f o r m a c j i o C h r y s t u ­ sie nie m u s i prowadzić do zasadniczych z m i a n scenerii m i t u . O t o w tekście ze w s i Ustowo w Rodopach mówi się, że swego czasu Diabeł był panem z i e m i i władał nią niepodzielnie. Dusze zmarłych również należały do niego. Bóg nie t y l k o nie znał sposobu odebrania l u d z i i i c h dusz, ale n i e wiedział nawet, k i e d y skończy się diabelskie panowanie. Wysłał więc św. P i o t r a na służbę do Diabła, a b y uzyskał jakieś i n f o r ­ macje na t e n temat. Po w i e l u l a t a c h św. P i o t r , zaprzyjaźniony już ze s w y m n o w y m panem, dowiedział się, iż władza jego upadnie, g d y pewna Żydówka u r o d z i syna. Zaproponował Diabłu zawody w n u r k o w a n i u w m o r z u . N a j p i e r w św. P i o t r , dzięki boskiej pomocy, wydobył z dna „znak", p o t e m wrzucił go ponownie i przyszła k o l e j na Diabła. K i e d y t e n zanurzył się w m o r z u , powierzchnia pokryła się g r u b y m lodem, a św. P i o t r rzucił się do ucieczki. Diabeł zdołał j e d n a k przebić lód i złapać P i o t r a h a k i e m za piętę. Bóg poradził m u w t e d y , a b y odciął sobie kawałek stopy i wleciał do r a j u , gdzie będzie bezpieczny. T a k też się stało . W i n n y m m i c i e bułgarskim św. J a n spędził 300 l a t wśród diabłów za­ n i m dowiedział się, iż Bóg m u s i „przerodzić się", aby odebrać dusze Diabłu i z a n i m zdołał wydobyć z morza — oszukując diabły — k w i a t mający spowodować poczęcie przez Marię . Po zestawieniu mitów realizujących w a r i a n t В i С u m o w y z Diabłem jasne jest, że p r z e d m i o t e m s p o r u są dusze l u d z i . Bez względu na to, k t o zawiera umowę — A d a m czy Bóg — Diabeł jest, w posiadaniu w s z y s t k i c h dusz zmarłych i sytuację taką ocenia się jako zakłócenie pewnego p o ­ rządku. Oczywiście porządku dyktowanego przez doktrynę chrześcijań­ ską, w kontekście której rozwijają się wszystkie m i t y . O n też decyduje o p o j a w i e n i u się w e r s j i , w których świadomość m i s j i Chrystusa powoduje przesunięcie p u n k t u ciężkości m i t u z odzyskiwania u k r y w a n e j przez Diabła u m o w y na p r o b l e m powołania do życia samego Chrystusa. Jednak spór o dusze występować może w dwóch różnych sytuacjach m i t o l o g i c z n y c h warunkujących również w p e w n y m s t o p n i u f o r m y jego rozstrzygnięcia. Wówczas, g d y jest on j e d y n i e pochodną (czy też ele­ mentem) określonej s y t u a c j i kosmologicznej, a m i a n o w i c i e władania zie200 201 202 2 0 0 I v a n o v, op. cit., s. 329-333. 2 0 1 I v a n o v, op. cit., s. 339-342. 2 0 2 I v a n o v, op. cit, s. 342-345. �109 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA mią przez demona, m a m y do czynienia z m n i e j l u b bardziej wyraźnym wątkiem zwycięstwa nad Diabłem i pozbawieniem go władzy nad zie­ mią. Jest t o równoznaczne z jego translokacją w podziemia będącą w y d a ­ r z e n i e m par excellence kosmologicznym. T a k rzecz m a się w micie w i e l k o r u s k i m , a w p e w n y m s t o p n i u także w micie s e r b s k i m . Drugą, bardziej klarowną formę prezentują te m i t y , w których p r z e d m i o t sporu od p o ­ czątku do końca s y m b o l i z o w a n y jest przez c y r o g r a f (zapis) u k r y t y w p o d ­ ziemiach. Odebranie go Diabłu albo z l i k w i d o w a n i e sankcjonowanego przezeń stanu w y m a g a i n t e r w e n c j i pomocnika i zawsze w t e d y , gdy n i e jest n i m Chrystus, i n t e r w e n c j a m a c h a r a k t e r przechytrzenia Diabła. J a k k o l w i e k różnica między t y m i g r u p a m i w y d a j e się n i e w i e l k a , p r z e p r o ­ w a d z o n y podział uprawdopodobniają analogie występujące w m i t o l o g i i i n n y c h ludów północnej E u r a z j i . 1. Najbardziej bezpośrednim o d p o w i e d n i k i e m m o t y w u s p r a w o w a n i a władzy nad ziemią przez demona jest m i t Mansów znad K o n d y , gdzie s y n boga nieba, który otrzymał zadanie opiekowania się ziemią i ludźmi, p o w o d u j e stopniową zagładę życia { m . i n . ukrywając słońce i księżyc). Po w i e l o k r o t n y c h napomnieniach zostaje w końcu umieszczony przez ojca w podziemiach i staje się bogiem śmierci. Rolę opiekuna z i e m i p r z e j ­ m u j e jego b r a t . Z a t r z y m a j m y się j e d n a k p r z y nieco bardziej odległej analogii tego m o t y w u , jaką w y d a j e się być epizod t z w . magicznego loso­ w a n i a występujący w m i t a c h ludów m o n g o l s k i c h . m „Magiczne l o s o w a n i e " o d b y w a się zazwyczaj między trzema bogami i m a wyłonić spośród n i c h władcę z i e m i i l u d z i . Bogowie kładąc się spać stawiają przed sobą naczynia i umawiają się, iż t e n , w którego n a c z y n i u wyrośnie k w i a t (ewentualnie będzie się paliła świeczka) zostanie wybrań­ cem losu. Jeden z bogów okazuje się j e d n a k oszustem i spostrzegłszy k w i a t w n a c z y n i u swego towarzysza zabiera go, umieszcza w s w o i m n a ­ c z y n i u i zostaje władcą świata. Znane m i w a r i a n t y tego m o t y w u rozpa­ dają się na d w i e g r u p y o n i e j e d n a k o w y m sensie. Część tekstów i n d e n t y f i k u j e oszukanego boga j a k o M a d a r i B u r c h a n a l u b M a j - t e r e , a więc mongolską formę buddyjskiego M a j d a r i — Przyszłego B u d d y . W i e on o postępku swego r y w a l a i mówi: „Niech będzie twój czas, ale będzie on wyróżniał się t y m , że ludzie mieć będą n i s k i wzrost, krótkie życie i będą k r a d l i " . Zgodnie z w e r d y k t e m ziemią włada obecnie B u r c h a n Bakszi, a jego panowanie c h a r a k t e r y z u j e się k a r l e n i e m l u d z i i zwierząt. G d y przybędzie M a j d a r i , ludzie osiągną natomiast wzrost 80 łokci . 204 W i n n y c h w e r s j a c h losowanie nie określa już s t r u k t u r y dziejów l u d z ­ kości, czy w ogóle dziejów świata. D r o b n a zmiana polegająca n a o d - 2 0 8 K a n n i s t o , op. cit., s. 103-107. 2 0 4 M i t chałchaski, P o t a n i n, op. cit, s. 268-269 (tamże, s. 269 — w e r s j a d e r - b e c k a , s. 330 — w e r s j a b u r i a c k a — w t y m w y p a d k u możliwa, gdyż m ó w i się o t r z e c h S z i n g y t B u r c h a n a c h . i d e n t y f i k a c j a bóstw n i e jest �110 RYSZARD TOMICKI m i e n n e j i d e n t y f i k a c j i oszukanego boga, którym okazuje się t y m razem Tołty-chan ( E r l i k ) , sprawia, że celem i w y n i k i e m losowania jest określe­ nie s t r u k t u r y kosmosu. Oszukany bóg mówi do b r a t a , który zabrał w y ­ rosłe w jego naczyniu k w i a t y : „Ukradłeś k w i a t y więc władaj światem, a j a — nie ma r a d y — zostanę E r l i k i e m , lecz sprawię za to, że t w o i d w u nodzy )[ludzie] n i e będą żyć dłużej niż sto l a t , zaś czworonodzy [zwierzę­ ta] nie więcej niż l a t czterdzieści. Co lepszych d w u n o g i c h i czworonogich będę stale od ciebie zabierał". W t e n sposób młodszy b r a t został Tołtychanem — c z y t a m y w k o n k l u z j i m i t u . 20S Rozwiązanie prezentowane przez tego t y p u m i t y n i e różni się n i c z y m na poziomie s t r u k t u r a l n y m od k o n s e k w e n c j i wydarzeń opisanych w m i ­ cie m a n s y j s k i m czy w m i t a c h słowiańskich, gdzie strącenie Diabła w podziemia oznacza pozbawienie go bezpośredniej władzy n a d ziemią i ludźmi. A n a l o g i c z n y schemat występował także w m i t o l o g i i Jakutów. T a m z k o l e i na początku świata toczyła się w a l k a między U r u n g A a r tojonem, U l u u t o j o n e m i A r s a n D u o l a j ( o d p o w i e d n i k i e m znanego już Allaraa-ogonnor). Po długich zmaganiach bogowie z a w a r l i porozumienie, na m o c y którego U r u n g A a r t o j o n oddalił się do nieba i został względnie p a s y w n y m bogiem niebios, U l u u t o j o n objął f u n k c j e opiekuna i władcy ziemi, natomiast A r s a n D u o l a j stał się panem podziemi i śmierci . T y m , co zasługuje na uwagę w m i t a c h mongolskich, jest oszustwo bę­ dące formą zwycięstwa n a d bóstwem śmierci, czynem prowadzącym do ustalenia s t r u k t u r y świata wyrażonej t u poprzez korelację określonych f u n k c j i z k o n k r e t n y m i bogami oraz s t r e f a m i kosmosu. N i e sposób za­ pomnieć w t y m momencie o kosmogonii Hucułów, gdzie — j a k w żad­ n y c h i n n y c h m i t a c h słowiańskich — oszustwo, przechytrzenie i kradzież są podstawową bronią Boga w walce z Diabłem, bronią na t y l e s k u ­ teczną, że umożliwia ona nawet umieszczenie p r z e c i w n i k a w podzie­ m i a c h *° . Oszustwo jako f o r m a rozstrzygnięcia k r y z y s u kosmologicznego p r o w a d z i nas wszakże do drugiego w a r i a n t u odzyskania dusz l u d z i , w którym decydującą rolę o d g r y w a boski pomocnik. I o jego sukcesie, oczywiście wyłącznie w t e d y , gdy p o m o c n i k i e m nie jest Chrystus, decy­ duje w y k o r z y s t a n i e podstępu oraz kradzież. 20e 7 2. Jeśli a b s t r a h u j e m y od tożsamości boskiego pomocnika i od tego, co ma zostać odzyskane — c y r o g r a f czy informacja o Chrystusie — wszyst­ k i e wersje słowiańskie opisać można j e d n y m schematem: 205 W e r s j a ska). burjat pod. buriacka, P o t a n i n , Analogiczną i mongolov wersję buriacką — Šamanistov, z a : N. L . Z u k o v s k a j a , manskich rodov vetováni} vostočnoj na lamaizm, i jugo-vostočnoj op. cit., s. 329 (tamże, s. 879 — w e r s j a рог. I. A. Podgorbunskij, Iz tuwińmifologii „Sibirskij s b o r n i k " , v y p . 1-4, I r k u t s k 1894, s. 13, Vlijanie [w:] Azii, mongolo-burjatskogo Problemy etnografii Samanstva i etničeskoj i doša- istorii M o s k v a 1968, s. 220. 2 0 6 G . U . E r g i s , Očerki 2 0 7 S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 6, 16, passim. po jakutskomu fol'kloru, Moskva 1974, s. 107-108. na- �111 L U D O W E M I T Y O S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA A. Diabeł jest w posiadaniu „cennego o b i e k t u " (cennego z k o l e k t y w ­ nego p u n k t u widzenia ) . B. Bóg, sam n i e mogąc odzyskać cennego o b i e k t u , wysyła pomocnika, aby dokonał tego czynu. C. Pomocnik (oszukując, przechytrzając, okradając itd.) Diabła o d ­ zyskuje cenny obiekt. D. Diabeł kaleczy pomocnika. Z r e k o n s t r u o w a n y schemat występuje j e d n a k nie t y l k o w m o t y w i e l i k w i d a c j i u m o w y z Diabłem. Ze wschodniej i południowej E u r o p y znane są liczne t e k s t y o analogicznej k o n s t r u k c j i , których t e m a t e m jest również odzyskanie cennego w skali k o l e k t y w n e j (kosmologicznej) o b i e k t u , choć nie jest n i m już c y r o g r a f czy u m o w a . Tabela 2 prezentuje przykłady t y c h mitów oraz i c h elementy, najistotniejsze d l a naszych rozważań: c h a r a k t e r cennego o b i e k t u , pomocnika Boga oraz ewentualne k o n s e k w e n ­ cje, jakie on ponosi w w y n i k u swej a k c j i . ш Tabela 2. Odzyskiwanie Lp. 1 2 Pochodzenie tekstu cennego Cenny obiekt obiektu ' 2 Pomocnik Boga Okaleczenie Michał Archanioł św. Eliasz zraniona stopa zraniona stopa Święty Archanioł zraniona stopa Serbia słońce 3 Czarnogóra Bośnia słońce słońce 4 Ukraina ogień św. Piotr 5 Ukraina ogień Chrystus i św. Piotr 6 7 Ukraina „niebieska siła" Michał Archanioł Ukraina „magiczne ubranie" Michał i Gabriel 8 Ukraina „niebieska koszulka" Michał Archanioł 9 - -— — — Bukowina błyskawica i piorun św. Eliasz 10 Ukraina miecz archistratega Michał Archanioł 11 Rumunia słońce i księżyc św. Eliasz 12 Macedonia wiedza o słońcu pszczoła rozłupanie ciała 13 Rumunia wiedza o słońcu pszczoła zmiana barwy z bia 14 Łotwa ogień jaskółka urwany ogon, plama zraniona stopa (?) — — (Siedmiogród) (Wałachia) łej na czarną ' na głowie 2 0 8 Kolektywny lub w zawiązaniu akcji E. M. M e l e t i n s k i j , indywidualny opowieści u w a ż a Mif charakter „braku" albo naruszonego się z a k r y t e r i u m odróżniające i skazka, [w:] Fol'klor i etnografija, tabu m i t i bajkę, L e n i n g r a d 1970, s. 141, 144-145. 2 0 9 Źródła mitów: 1) D a h n h a r d t , cit., s. 84; 2) V . С h a r u z i n a, Etnografija, Słowiański mit..., chaniołem Gabrielem mitološki j u к, rečnik, op. cit., s. 136; por. D r a g o m a n o v , op. M o s k v a 1909, s. 381-382; por. T o m i c k i , s. 93; 3) D o r d e v i ć, op. cit., s. 20-21; a n a l o g i c z n a w e r s j a z A r ­ w: Beograd S . K u l i s i e , P . Ż. P e t r o v i ć, N. P a n t e l i ć , 1970, s. 7; 4) D á h n h a r d t , op. cit., s. 73 (tamże b i b l i o g r a f i a op. cit., s. 253; 7) D r a g o m a n o v , paraleli); Srpski op. cit., s. 142; 5) G n a t - 6) I v a n o v s k i j , Ljackij, op. cit., s. 86-87; por. D a h n h a r d t , op. cit., �112 RYSZARD TOMICKI Tabela w y m a g a krótkiego komentarza. We w s z y s t k i c h m i t a c h m a m y do czynienia z bardzo konkretną sytuacją — Diabeł posiadając cenny obiekt, powoduje zagrożenie życia na ziemi. Najczęściej m o w a jest o słońcu ( i księżycu), które strącony z nieba demon porwał i ukrył w podziemiach. Może być t o również ogień w y n a l e z i o n y przez Diabła l u b zabrany l u ­ d z i o m , czy też błyskawice i p i o r u n y albo miecz archistratega o t r z y m a n e od Boga jeszcze w t e d y , g d y Diabeł był jego towarzyszem (aniołem). W w y p a d k a c h 6-8 n i e w i a d o m o właściwie, co k r y j e się pod n a z w a m i cennego o b i e k t u (jedynie „siłę niebieską" kojarzyć można z o g n i s t y m mieczem, gdyż Michał Archanioł uderza nią Diabła i strąca spod n i e ­ bios), lecz niewątpliwie są t o a t r y b u t y związane ze strefą niebieską, d a ­ jące posiadaczowi władzę n a d biegiem wypadków w świecie. W m i t a c h 12-13 „obiektem", który należy odebrać Diabłu, jest w p r a w d z i e wiedza, ale od n i e j także zależy los świata. Bóg zamierzając stworzyć ciała n i e ­ bieskie n i e w i e , i l e p o w i n i e n zrobić słońc — jedno czy k i l k a . Pszczoła d o ­ w i a d u j e się podstępnie od Diabła, że k i l k a słońc spaliłoby ziemię. T e m a t odzyskiwania p o r w a n y c h l u b u k r y w a n y c h przez demona obiek­ tów należy do u n i w e r s a l n y c h motywów m i t o l o g i c z n y c h . C e n n y m obiek­ t e m jest z reguły rzecz o i s t o t n y m znaczeniu d l a l u d z i i całego świata, symbolizująca nieraz w s z e l k i d o b r o b y t i pomyślność, j a k sampo zdoby­ wane przez fińskiego herosa Váinamóinena czy sapicari odzyskiwane przez Chrystusa od Diabła w m i t a c h gruzińskich ° . U Słowian w r o l i tej występują najczęściej ciała niebieskie, nie t y l k o zresztą w m i t a c h , lecz również w w i e r z e n i a c h i bajkach, gdzie istotą porywającą cenny obiekt jest z reguły smok, a czyn bohatera zachowuje jeszcze nierzadko w y m i a r kosmologiczny . Pięknego przykładu b a j k o w e j transpozycji, m o ­ t y w u mitologicznego dostarcza tekst h u c u l s k i opowiadający o bohaterze Perczowiczu, który po w i e l u przygodach wydostał z podziemi żony dla 21 211 s. 138); 8) N o w o s i e l s k i , ki, i op. cit, Hercegowiny jadę przeklętą wicz, cit., op. cit, op. s. Ivanov, hardt, op. cit, t. 2, s. 4 - 5 ; a n a l o g i c z n a w e r s j a w : s. 323; 3) D a h n h a r d t , o posiadaniu następnie przez op. gromu Boga, i cit., błyskawicy op. 129-130 (tamże, s. 130-132, cit, warianty op. c i t , s. 348-349; 13) D a h n h a r d t , op. c i i . , s. 143 (tamże i n n e w a r i a n t y przez Irudicę z Bośni — Irodi- op. cit., s. 114); 10) G U Í t a - Dordevic, s. 269; 11) D a h n h a r d t , Żmigrodz­ s. 139 (por. w i e r z e n i e s. 145; 12) Dahnhardt. bułgarsko-macedońskie); op. c i t , s. 128-129; 14) por. Dahn­ łotewskie); por. s e r b s k i m o t y w ura­ t o w a n i a p r z e z jaskółkę i jaszczurkę j e d n e g o z t r z e c h słońc pożartych p r z e z ażdaję, K u l i s i e , P e t r o v i ć, P a n t e l i ć , op. c i t , s. 3. 2 1 0 blema E . M. M e 1 e t i n s к i j , К Vjajnjamejnena), voprosu o genezise karelo-finskogo eposa „Sovetskaja E t n o g r a f i j a " , 1960, N o 4, s. 68-69; (pro­ Veselov- s к i j , op. cit., s. 39. 2 1 1 op. M o t y w w a l k i ze s m o k i e m i o d z y s k a n i a ciał n i e b i e s k i c h por. A f a n a s e cit., t. 3, s. 535; S . E r d é s z , íerung, Drachentypen in der ungarischen v, Volksiiberlie- „Acta E t h n o g r a p h i c a " , t. X X : 1971, f a s c . 1-2, s. 114-116. W związku z t y m istotne są m o t y w y pożarcia k i l k u słońc p r z e z s m o k a , i n t e r p r e t a c j e pożarcia, m o t y w d r o g o c e n n y c h k a m i e n i w głowie węży i t p . zaćmień jako �113 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA siebie i dwóch przyjaciół. Jego żoną było Słońce, d w i e pozostałe t o Księ­ życ i J u t r z e n k a . A b y wyjść z p o d z i e m i Perczowicz m u s i j e d n a k s k o r z y ­ stać z pomocy żmii, której poprzednio uratował dzieci. Żertwa w y n o s i go na ziemię, ale w czasie długotrwałej podróży bohater zmuszony jest d o ­ karmiać ją mięsem w y k r a w a n y m z własnej ł y d k i Tekst Hucułów nie t y l k o egzemplifikuje o m a w i a n y m o t y w , łącząc typową d l a bajek partykularyzację cennego o b i e k t u (żona) z c h a r a k t e r y ­ s t y c z n y m d l a mitów jego znaczeniem k o s m i c z n y m (ciała niebieskie), lecz zawiera ponadto w i e l e i n n y c h archaicznych elementów s p o t y k a n y c h w analogicznych opowieściach u różnych ludów północnej E u r a z j i . Do n i c h należy w s k a z y w a n a już wcześniej s t r u k t u r a l n o - f u n k c j o n a l n a e k w i ­ w a l e n c j a h u c u l s k i e j żertwy i występującego w b u r i a c k i c h eposach psa Gunig. Odzyskanie o b i e k t u będącego w posiadaniu i s t o t y demonicznej w y ­ maga zstąpienia w podziemia l u b p r z y n a j m n i e j wejścia w „inny świat" mający zazwyczaj cechy świata zmarłych. W słowiańskim m o t y w i e o d ­ zyskania c y r o g r a f u — u m o w y , jeśli dokonuje tego Chrystus, m a ono formę zejścia do piekła po śmierci na krzyżu l u b c h r z t u w Jordanie s y m ­ bolizującego śmierć i z m a r t w y c h w s t a n i e . Zanurzenie w wodzie jest w t y m w y p a d k u elementem s y m b o l i k i chrześcijańskiej. A l e w kontekście mitów l u d o w y c h chrzest Jezusa s t a n o w i wyłącznie szczególny przypadek ogólnej s y m b o l i k i , n u r k o w a n i a , osiągania d n a m i t y c z n y c h wód. P r z y ­ p o m n i j m y m i t w i e l k o r u s k i , w którym c y r o g r a f u k r y t y został na d n i e Morza Czarnego i Bóg musiał nurkować, a b y go odzyskać. W t y p o w y m epizodzie przechytrzenia Diabła przez boskiego pomocnika często spo­ t y k a się rozwiązanie nieco inne, lecz również ukazujące n u r k o w a n i e jako element decydujący o odzyskaniu cennego o b i e k t u . Boski p o m o c n i k n a ­ m a w i a Diabła do zawodów w n u r k o w a n i u , sam osiąga dno wód, a g d y jego p r z e c i w n i k k i e r o w a n y podrażnioną ambicją c z y n i to samo, pomoc­ n i k k r a d n i e cenny obiekt. Czasem dodatkowo w o d y pokrywają się lasem utrudniającym Diabłu wyjście na powierzchnię D a w n i e j badacze w i e d l i spór o t o , czy zawody w n u r k o w a n i u stano­ wią o d p o w i e d n i k (pochodną) n u r k o w a n i a kosmogonicznego mającego na celu w y d o b y c i e z i e m i z dna praoceanu. Dopiero M . P. Dragomanov wskazał słusznie, że w t y m w y p a d k u chodzi n i e t y l e o zniekształcenie m o t y w u kosmogonicznego, i l e o samodzielny m o t y w związany w oczy­ w i s t y sposób z o d z y s k i w a n i e m utraconego cennego o b i e k t u . W w i e l e l a t później G. D u m e z i l skorygował d o m n i e m a n i a M . P. Dragomanova i O. Dáhnhardta na temat pochodzenia m o t y w u . Wypowiedział się prze2 1 2 2 1 3 2 1 4 2 1 2 S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 169. P o r . n p . G u s t a w i e z, op. cit., s. 269; G n a t j u k , op. cit., s. 341-342. 2 1 3 2 1 4 Dragomanov, op. cit., s. 84-88. 8 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 op. cit., s. 4; I v a n o v, �114 RYSZARD TOMICKI c i w łączeniu i c h genezy z p r o m i e n i o w a n i e m c e n t r u m staroirańskiego i stwierdził, że zarówno m o t y w y słowiańskie, j a k i i c h o d p o w i e d n i k i irańskie, germańskie, osetyńskie i t d . są odzwierciedleniem archaicznego m i t u naturalistycznego o zmianie pór r o k u . P o r y w a n i e słońca przez Diabła oraz zamarzanie wód to — jego zdaniem — obraz z i m y , o d ­ zyskiwanie ciał niebieskich jest zaś obrazem nastania w i o s n y . Przedstawione m i t y pozwalają j e d n a k pójść jeszcze i n n y m śladem i powiedzieć, że w m o t y w i e odzyskiwania cennego o b i e k t u samo n u r k o ­ w a n i e (zanurzenie i w y n u r z e n i e ) jest z n a k i e m zejścia i wyjścia ze strefy podziemi; s t a n o w i skrótowe odzwierciedlenie i s t o t y czynu boskiego p o ­ mocnika, podobnie j a k w i n n y c h tekstach śmierć i ożywienie bohatera przebywającego w zaświatach, sygnalizujące odmienność jego modus vivendi warunkowaną s a m y m miejscem p o b y t u . W y d o b y c i e cennego o b i e k t u kojarzone z koniecznością zanurzenia i w y n u r z e n i a się z wód nie jest zresztą specyfiką mitów słowiańskich. Przykładem niech będzie m o n g o l s k i m i t o O c z i r w a n i opuszczającym się na dno oceanu (Chata Dalaj) i zdobywającym od Losuna oczir — b ł y s k a w i c ę czy i n d y j ­ s k i m i t o w y d o b y w a n i u z m i t y c z n y c h wód n a p o j u nieśmiertelności a m r i t y '. Można teraz zrozumieć dlaczego w słowiańskich m i t a c h kosmogoniczn y c h t a k silnie eksponowane jest przekonanie, że Bóg sam nie może stworzyć ziemi, gdyż t y l k o Diabeł p o t r a f i dotrzeć do d n a p i e r w o t n y c h wód. U ludów s y b e r y j s k i c h tę samą myśl przekazuje zróżnicowanie p t a ­ ków nurkujących po ziemię. Bezkarnie osiągnąć d n o praoceanu potrafią t y l k o te z n i c h , które okazują się później d u c h a m i — p o m o c n i k a m i sza­ mana w podróżach w p o d z i e m i a . Analogicznie rozumieć należy p o d ­ kreślaną w m o t y w i e odzyskania c y r o g r a f u niemożność l i k w i d a c j i u m o ­ w y z Diabłem (odebrania zapisu) przez samego Boga (wyjątkiem jest t u t y l k o m i t w i e l k o r u s k i ) . Zstąpić w podziemia może natomiast jego s y n — Chrystus (co w kontekście m i t o l o g i i chrześcijańskiej jest oczywiste) albo i n n y boski pomocnik. K i e d y uwzględnimy f a k t , że także Diabeł ma ogra­ niczoną przestrzennie moc działania — nie jest w stanie odebrać cennego o b i e k t u , który w r a z z połową ciała pomocnika znajduje się w niebie — okaże się, iż postacią działającą w e w s z y s t k i c h strefach kosmosu jest wyłącznie boski pomocnik. O n też m a cechy m e d i a t o r a między górą i d o ­ łem (we w s z y s t k i c h k o n k r e t y z a c j a c h : niebo — ziemia, ziemia — p o d ­ ziemia, niebo — podziemia) oraz między życiem i śmiercią. Wróćmy w t y m momencie p o n o w n i e do b a j k i h u c u l s k i e j o P e r c z o w i czu. E l e m e n t e m łączącym ją z z e s t a w i o n y m i w t a b e l i m i t a m i jest również 2 i s 216 217 218 215 G . D u m e z i 1, Osetynskij 2 1 6 Potanin, epos i mifologija, op. cit., s. 228. P o s i a d a n i e Moskva ich zapewnia 1976, s. 71-74. Oczirwani panowanie nad oceanem. 2 1 7 M i f y drevnej 2 1 8 Pozostałe n i e osiągają d n a , wynurzają gonia dualistyczna..., Indii..., s. 31 n . s. 211, 219, 265, 307. się m a r t w e , por. T o m i c k i , Kosmo- �L U D O W E M I T Y O S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA 115 pojawienie się okaleczonej nogi. Bohater k a r m i żertwę mięsem z własnej łydki, ale zraniona noga jest w istocie — zważywszy na całą sytuację — z n a k i e m p o w r o t u z zaświatów. K o n w e n c j a b a j k o w a pozwala na dosko­ nałe uzasadnienie — g d y b y n i e mięso, żertwa nie doleciałaby na ziemię; oto cena, jaką musiał zapłacić bohater za swój w y c z y n — i m a ono głębszy sens, niż występujące zazwyczaj w m i t a c h zranienie stopy w efekcie bezsilności Diabła. W p r a w d z i e nie w e w s z y s t k i c h tekstach mówi się o z r a n i e n i u pomocnika, lecz dzieje się t a k dlatego, że następuje k o n t a m i n a c j a pogoni oszukanego Diabła z walką kosmogoniczną. Poucza­ jąca jest pod t y m względem w e r s j a 9, gdzie Eliasz zostaje „pochwycony za n o g i " , ale nic nie w i a d o m o o jego okaleczeniu. Zmuszony do w a l k i p o ­ dejmuje ją i pokonuje Diabła . M i t y 12-13 wprowadzające pomocnika ornitomorficznego dowodzą jednak, że sens okaleczenia w y k r a c z a poza ewentualną nobilitującą ranę. T w o r z y ono, w r a z ze zmianą b a r w y i zniekształceniem postaci u pszczoły i jaskółki, grupę znaków wskazujących n a cechę pomocnika wynikającą z i s t o t y dokonanego przezeń c z y n u — p o w r o t u ze strefy śmierci. K u l a wość m a zresztą wystarczająco jasny s y m b o l i z m w t r a d y c j i słowiań­ skiej , gdzie p o j a w i a się jako znak istot związanych niejako genetycz­ nie z p o d z i e m i a m i (Diabeł, demony, Baba Jaga) l u b też postaci, którym udało się stamtąd wydostać. Do t y c h ostatnich należą zazwyczaj ludzie poszukujący w podziemiach skarbów, którym b r a m a piekielna p r z y trzaskuje piętę, g d y wychodzą na ziemię, ale również M i s t r z T w a r d o w s k i , który dając Diabłu cyrograf, a p o t e m okpiwając go powtarza w gruncie rzeczy — choć w planie wyłącznie i n d y w i d u a l n y m , j e d n o s t k o w y m — czyn mitologicznego bohatera . 219 220 221 Podkreślić trzeba, iż w e r s j a 13 nawiązuje wyraźnie do t y c h f o r m t r a n s f o r m a c j i postaci, o j a k i c h była m o w a w związku ze zmianą po­ wierzchowności k r u k a — pomocnika stwórcy l u d z i . Z m i a n a b a r w y z b i a ­ łej na czarną jest bardzo p o p u l a r n y m z n a k i e m w różnych t r a d y c j a c h m i t o l o g i c z n y c h A z j i Północnej, a dokonuje się najczęściej w rezultacie zjedzenia p a d l i n y (ewentualnie, jedzenia przyrządzonego z k r w i , t r u p a ludzkiego itd.) albo podczas zdobywania cennych obiektów, zwłaszcza słońca i księżyca . Odpowiedniość planów w y r a z u idzie t u w parze z odpowiedniością planów znaczenia — zjedzenie „nieczystego pożywie222 219 P o r . też G u s t a w i с z, op. cit., s. 269. S y m b o l i k a kulawości w y d a j e się być u n i w e r s a l n a , por. C . L é v i - S t r a u s s , Antropologia strukturalna, W a r s z a w a 1970, s. 296; V . J a . P r o p p , Edip v světe fol'klora, [w:] t e n ż e , Fol'klor i dejstvitel'nost'. Izbrannye staťi, M o s k v a 1976, s. 273-274. 2 2 0 Por. A. C z u b r y ń s k i , s z a w a 1931, s. 4, 104-105. 2 2 1 Mistrz Twardowski. Studjum D á h n h a r d t , op. cit., s. 63-64; M e l e t i n s k i j , analiz..., s. 101; G . I . D z e n i s k e v i č , Skazanija o vorone „Sovetskaja E t n o g r a f i j a " , 1976, No 1, s. 75. 2 2 2 mitogenetyczne, War­ Strukturno-tipologičeskij u atapaskov Aljaski, �116 RYSZARD TOMICKI n i a " jest t a k i m s a m y m a k t e m zniesienia opozycji między życiem _ i śmiercią, j a k powrót z „tamtego świata". N i e m a chyba potrzeby rozszerzania d o k u m e n t a c j i , b y móc s t w i e r ­ dzić, że słowiańskie m i t y zawierające m o t y w c y r o g r a f u A d a m a l u b zapi­ su danego Diabłu przez Boga zbudowane zostały na bazie archaicznego schematu, do którego doskonale pasował m i t o l o g i c z n y k o m p l e k s C h r y ­ stusa, przede w s z y s t k i m idea śmierci i z m a r t w y c h w s t a n i a obrazowana za Ewangelią Nikodema j a k o zstąpienie do piekieł. Samo uznanie za cenny obiekt dusz l u d z k i c h , n a w e t w t e d y , g d y p o m o c n i k i e m Boga nie jest C h r y ­ stus, świadczy d o b i t n i e o ukształtowaniu się m o t y w u w bezpośredniej styczności z wyobrażeniami chrześcijańskimi. B a r d z i e j zrozumiałe jest teraz n i e z w y k l e ostre wystąpienie M a k s y m a G r e k a gromiące „ciemnia­ ków", którzy uważali i r o z p o w i a d a l i , j a k o b y A d a m dał Diabłu jakiś k o n ­ k r e t n y c y r o g r a f . D o w o d z i ono nie t y l k o w i e l k i e j popularności m i t u na Rusi w X V - X V I w i e k u , lecz mówi także o trudności, z jaką a b s t r a k c y j n a idea O d k u p i e n i a przebijała się poprzez archaiczny schemat operujący k o n k r e t e m — c e n n y m obiektem. W i e l u musiało być w o w y m czasie i póź­ n i e j t a k i c h , którzy b y l i j a k „umyta świnia w błocie się znów tarzająca i j a k pies, wracający do s w o i c h w y m i o t ó w " , skoro m i t y z X I X - X X w i e ­ k u prezentują co najwyżej swoisty k o m p r o m i s . A d a m daje w p r a w d z i e cyrograf, ale C h r y s t u s n i e m u s i go odzyskiwać, wydostawać z piekła. M a wystarczającą moc, a b y zlikwidować umowę s a m y m s w o i m c h r z t e m . Może również wyprowadzić dusze z piekła, co ułatwia m u a p o k r y f i c z n y m o t y w zaadaptowany przez Kościół wschodni. A l e przecież są i t a k i e m i t y , które pojawienie się Z b a w i c i e l a uzależniają od Diabła... Stabilne s t r u k t u r y i swoiste reguły rządzące i c h t r a n s f o r m a c j a m i pozostały głuche na a r g u m e n t y oraz i n w e k t y w y . N i e t y l k o M a k s y m a Greka. ш 224 Nie koniec zresztą na t y m . W świetle p r z e d s t a w i o n y c h materiałów można spróbować „rozgrzeszyć" A d a m a , który n a j p r a w d o p o d o b n i e j — j a k przypuszczał n a nieco i n n e j podstawie M . P. D r a g o m a n o v — zastąpił w niewdzięcznej r o l i d a w c y c y r o g r a f u samego Boga. Chociaż relacja mię­ dzy t y m i d w o m a w a r i a n t a m i u m o w y z Diabłem n i e jest całkowicie jasna, w a r t o odnotować następujące spostrzeżenia: 1. Dostatecznie dobrze poświadczony jest m o t y w oddania d e m o n o w i władzy n a d ziemią, a następnie odebrania j e j połączonego z przekształce­ n i e m się demona w antagonistę Boga. Zbieżność m o t y w u z chrześcijań­ ską koncepcją Diabła jako upadłego anioła równoważą znacznie nieraz bliższe typologiczne o d p o w i e d n i k i u ludów a z ja t yc k ic h. W j e d n y m i d r u ­ g i m w y p a d k u pozbawienie demona wpływu na sytuację w świecie m a formę jego t r a n s l o k a c j i w podziemia. P o r . N a u m o w , Apokryfy..., s. 94; K I i b a n o v , op. cit., s. 16. C y t . z a : N a u m o w , Apokryfy..., s. 94. �117 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA 2. Przekazanie Diabłu z i e m i m a bezpośredni związek z oddaniem m u dusz l u d z i zmarłych ( m o t y w u m o w y między Bogiem i Diabłem). 3. W w i e l u m i t a c h zestawionych w t a b e l i 2 cenny obiekt będący w posiadaniu Diabła został m u o f i a r o w a n y przez Boga jeszcze w t e d y , g d y był on „aniołem" — towarzyszem i p o m o c n i k i e m stwórcy. W g r u n ­ cie rzeczy t a k samo rozumieć należy umowę, na mocy której otrzymał o n ziemię i dusze l u d z i . 4. Także w a z j a t y c k i c h m i t a c h o odzyskaniu cennego o b i e k t u zdarza się często, że to bóg nieba — nieświadomy k o n s e k w e n c j i swego czynu — oddaje go w e władanie i s t o t y o cechach demonicznych. N i e n i e c k i bóg nieba N u m o f i a r o w u j e słońce i księżyc bogu śmierci Nga, a b y ułatwić s w e m u p o w i n o w a t e m u życie w podziemiach. Powoduje to na z i e m i chaos i tragedię; ciała niebieskie muszą być podstępnie odzyskane . W m i ­ tach b u r i a c k i c h Esege M a l a a n l u b Onder T e n g e r i oddaje słońce i księżyc j e d n e m u z bóstw c h t o n i c z n y c h — D i b i n Sagaan No j o n o w i l u b Ułgen dełche „Szerokiej z i e m i " — jako kałym w czasie zaślubin i c h dzieci. S k u t k i tego są opłakane i oba ciała wracają na niebo dzięki pomocy jeża (Zarjaa-azarga) i zastosowanemu przez niego podstępowi . 225 226 T r u d n o oczywiście twierdzić, że i d e n t y c z n y zespół motywów stał się podstawą d l a f o r m o w a n i a schrystianizowanej w e r s j i m i t u o odzyskaniu cennego o b i e k t u . P r z e t r w a n i e j e d n a k w t r a d y c j i l u d o w e j m o t y w u p o ­ działu świata między Boga i Diabła ( s k r u p u l a t n i e unikanego przez apo­ k r y f y ! ) , s t r u k t u r a l n a identyczność mitów o odzyskaniu c y r o g r a f u i „na­ t u r a l n y c h " cennych obiektów (ciał niebieskich), wreszcie liczne analogie typologiczne pozwalają — j a k sądzę — uznać taką możliwość za wielce prawdopodobną. Artykuł t e n w i n n o kończyć podsumowanie zawierające w n i o s k i u z y ­ skane dzięki określonej metodzie analizy. Myślę jednak, że wszelkie ustalenia bezpośrednie są dostatecznie wyraźne i nie m a potrzeby i c h powtarzać. Z k o l e i w n i o s k i n a t u r y ogólnej, dotyczące choćby k w e s t i i , która o t w i e r a m o j e rozważania, t z n . procesu f o l k l o r y z a c j i , są p r z e d ­ wczesne. A n t r o p o g o n i a l u d o w a jest b o w i e m t y l k o przykładem, j e d n y m z w i e l u , ale j a k na razie j e d y n y m , mogącym ilustrować znaną metaforę Cz. Hernasa obrazującą chrystianizację jako zabieg szczepienia na w i e l o ­ w i e k o w y m drzewie. E f e k t y tego szczepienia w dziedzinie m i t o l o g i i , zwłaszcza j e j części z d o m i n o w a n y c h przez m i t y chrześcijańskie, staną się A . V . С h o m i č, Nency. g r a d 1966, s. 198. 2 2 5 Istoriko-etnograjičeskie L . L o r i n с z, Die Mongolische Mythologie, 1972, fase. 1, s. 120-121; H a r v a , op. cit., s. 181-182. 2 2 6 očerki, „Acta Moskva Orientaría", — Lenin­ t. XXVII: �118 RYSZARD TOMICKI być może p r z e d m i o t e m dalszych badań. Wówczas stworzona zostanie p o d ­ stawa do formułowania wniosków ogólnych. Wreszcie, zdaję sobie s p r a ­ wę, że m i m o znacznej objętości artykułu nie wszystkie zagadnienia omó­ w i o n e zostały w dostatecznym s t o p n i u , a nie jest w y k l u c z o n e , iż w n i e ­ których w y p a d k a c h nowe materiały spowodują konieczność w p r o w a d z e ­ nia k o r e k t u r . Dlatego też pozostawiam swoją pracę w p e w n y m sensie otwartą. Ryszard Tomicki FOLK MYTHS ABOUT THE CREATION OF MAN R E S E A R C H ON M Y T H O L O G I C A L S Y N C R E T I S M IN E A S T E R N AND SOUTHERN E U R O P E AND IN N O R T H E R N ASIA S u m m a r y An analysis found made in X I X - X X i n t h i s a r t i c l e of centuries folk versions in Eastern and Northern of biblical Europe anthropogony has in view the p r e s e n t a t i o n of m u l t i l a y e r a n d s y n c r e t i c c h a r a c t e r of t h e so c a l l e d C h r i s t i a n f o l ­ k l o r e . T o s t a r t w i t h , t h e fact m u s t be a s c e r t a i n e d t h a t a m o n g n u m e r o u s departures from the biblical original w e find versions w h i c h basically have a u n i f o r m show t h e i r l a s t i n g n e s s i n t i m e (they a r e k n o w n apocrypha) and their considerable people believe b i b l i c a l m y t h getting merged to e x p l a i n t h i s m a t t e r b y m a n t i c a n d also b y made a possible folkloric demon loss by (devil) first versions by in preting of fact in the people the of myths Siberia (Samoyeds, Asia. The the with of act unknown were the biblical of various mythological two or motives myth. They man hairy peoples schemes. I skin. of analogies e x c l u s i v e l y as the result of and were next These excludes their having any folk anthropogony, do originate (at least were possession of and many analogical Europe (Ugrofins), peoples i n C e n t r a l possibility been was doubt the ingerention the had North-Eastern no of influenced b i b l i c a l m y t h s w h a t s o e v e r . I n fact, it a p p e a r e d , t h a t both a b o v e m e n t i o n e d of the tried a m y t h , its s e ­ which E v e n k s , Y a k u t s ) and A l t a i a n and Mongolian those made be t h e r e s u l t of analysis. T h e latter procedure c r e a t i o n of their horny of and ethnic expansion. T h i s the original m a y a comparative that there a c t u a l d i v e r s i t y of them some form, Orthodox-Slavonic close e x a m i n a t i o n of t h e s t r u c t u r e of means supplementation the geographical that these departures from t h a n k s to the in the typological sense) inter­ by any motives from the m y t h o l o g i c a l s c h e m e w h i c h d e s c r i b e d t h e c r e a t i o n of people as a t w o stage p r o c e s s . T h e f i r s t stage, t h e p h a s e of p r o t o - p e o p l e existing outside the category i. e. c r e a t u r e s w i t h d e m o n i c a l features, of l i f e a n d d e a t h (the h o r n y or h a i r y s k i n w a s the s i g n of it — w h i c h a l s o u s e d to be a n a t t r i b u t e of S l a v o n i c demons). U s u a l l y they were pre- not s u b j e c t -people, to e v o l u t i o n as species. T h e . s e c o n d stage i s the p h a s e of m y t h i c a n c e s t o r s , c h a r a c t e r i z e d by people l o s i n g t h e i r p a r t i c u l a r k i n d of s k i n , t h e i r m o r t a l i t y as i n d i v i d u a l s , t h e i r s i m u l t a n e o u s d e v e l o p m e n t possession of culture. A n analogical model of "the as s p e c i e s a n d situation i n w h i c h m a n be­ comes h u m a n " , t h e b a s i c s i g n b e i n g t h e p o s s e s s i o n of h o r n y or h a i r y s k i n or i t s lack, was found also i n the life c y c l e of a n i n d i v i d u a l (first of a l l t h e ceremony �119 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA of the first cutting of a boy's hair), in the fairy tales (crossing the borders b e t w e e n t h i s w o r l d a n d t h e other) a n d i n p e a s a n t demonology. Folk myths from Eastern and Southern Europe bear the features of t h e two versions: 1. N o r t h e r n - E u r o - A s i a n , pre-people is u n d e r s t o o d monic world (be in w h i c h the transformation as t h e e m e r g e n c e of proto-people of t h e m a n k i n d f r o m it t h r o u g h t h e i n g e r e n t i o n of t h e c h t o n i c d e m o n the or else animal-de­ or t h e d e c i s i o n of t h e C r e a t o r ) . 2. Judaic-Christian Apocryphal, the original angelic sin and creatures is u n d e r s t o o d into ordinary where the s a m e t r a n s i t i o n is c o n n e c t e d as degradation, people. fall, transformation Anthropogonic myths from ( A l t a i a n s , M o n g o l s ) also c o n t a i n c o n t a m i n a t i o n of e l e m e n t s f o u n d The essential element of v e r s i o n " 1 " p r e s e r v e d E a s t e r n S l a v s , is the figure in its f u r t h e r transformation devil world which between is Central and Asia also among of dog — m y t h i c a l a s s i s t a n t of t h e C r e a t o r — which became considered God with quasi- i n both versions. i n its v e s t i g i a l f o r m a - mediator between life and death. T h e t h i r d e l e m e n t a n a l y z e d i n f o l k m y t h s as the m o t i v e of A d a m ' s the of together Devil. Here with the the motive comparative of the pact w i t h d i v i s i o n of research helped to the make a n a s s e r t i o n t h a t the l a t t e r m o t i v e is a c h r i s t i a n i z e d v e r s i o n of t h e episode of t h e d i v i s i o n of t h e r u l e o v e r t h e w o r l d , w e l l k n o w n i n m a n y m y t h o l o g i e s of Euro-Asia demon the over episode implying the earth (God of usually Death). a temporary This was or possible liquidated by Northern rule of the its t r a n s l o c a t i o n to t h e s u b t e r r e n i a l w o r l d as a c o n s e q u e n c e of a s t r u g g l e or deceit. I n X I X c e n t u r y folk m y t h s t h e t a l e of a n u n d e r s t a n d i n g between God and Devil rarely prevails a n d is often c o n n e c t e d w i t h t h e m o t i v e of A d a m ' s p a c t w i t h t h e d e v i l w h i c h t h o u g h former al) — under the influence was the m y t h s the demon built up of t h e C h r i s t i a n m y t h o l o g y on the b a s i s about t h e r e g a i n i n g (devil). The of of a precious s t r u c t u r e of (canonical and the a r c h a i c m y t h o l o g i c a l the tale object of remaining Adam's pact apocryph­ scheme typical of i n the p o w e r of with the devil is i d e n t i c a l w i t h the s t r u c t u r e of S l a v o n i c m y t h s (and n o n - S l a v o n i c , i n N o r t h - E a s t e r n Europe as w e l l as i n N o r t h e r n a n d C e n t r a l A s i a ) w h i c h speak about the seisure b y t h e d e m o n of c e l e s t i a l bodies, w h i c h w e r e f i n a l l y r e g a i n e d t h r o u g h d i v i n e h e l p . These fact anthropogony as well mostly the others discussed considered as to be a constitutes a complex, syncretic whole c o u l d be in the paper p r i m i t i v e r e p l i c a of prove that folk the biblical myth, w i t h influences and transformations which deleted. Translated by Katarzyna Albrecht � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d30131ad834be95c16d01a2374bdf74.pdf 477dbce328598458d43a8cd69d6d68b7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1048 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:963 Title A name given to the resource Pojmowanie tańca. Uwagi na temat źródeł konotacji negatywnej / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2, s.121-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I V z. 2 I S S N 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA UWAGI POJMOWANIE TANCA. N A T E M A T ŹRÓDEŁ K O N O T A C J I „Ale, mój człowieku ry NEGATYWNEJ drogi, naukowo t a k dobrze co myśleć o tobie, wykształconym, obznajmiony jest z któ­ filo­ zofią, a który odwrócił się od s z l a c h e t n e j nauki i wyrzekł obcowania ze starymi mędrcami po to, b y mieć u s z y pełne m u ­ zyki i oczy eunucha, nych gestów Rodopy napawać który [...] widokiem jakiegoś z a pomocą wyuzda­ g r a role Fedry, Partenopy, i l i c z n y c h i n n y c h nierządnic sta­ rożytności." L u k i a n z S a m o s a t e , Dialog o tańcu * Opinia o tańcu i jego z w o l e n n i k a c h , w y p o w i a d a n a w Dialogu u s t a m i i c h k r y t y k a i opozycjonisty, K r a t o n a , znajdzie zdumiewająco żywotną kontynuację w o p i n i a c h i ocenach tańca, j a k i e egzystują współcześnie * L u k i a n [Lukianos] Działał początkowo jako ok. 120-180 r.n.e., s a t y r y k g r e c k i z S a m o s a t e w płn. S y r i i . sądowy obrońca i popisowy mówca. P r z y p i s u j e m u się s t w o r z e n i e n o w e g o g a t u n k u l i t e r a c k i e g o — s a t y r y c z n e g o d i a l o g u . D o czasów w s p ó ł ­ c z e s n y c h zachowało się ok. 80 jego u t w o r ó w o t e m a t y c e h i s t o r y c z n e j , f i l o z o f i c z n e j , etycznej, Oto religijnej, literackiej, a także co o jego działalności p i s z e L u d w i k jednak zjawiskiem w greckiej ćwiczenia retoryczne Piotrowicz: l i t e r a t u r z e z a czasów i mowy popisowe. „Najcharakterystyczniejszym cesarstwa był ruch zwany drugą sofistyką. P r z e d s t a w i c i e l e tego k i e r u n k u upodabniając się do sofistów V przed C h r y s t u s e m , którzy p i e r w s i greckie kraje popisując podnieśli z n a c z e n i e k u n s z t u słowa, się błyskotliwą, n a oczarowanie pełnie n i e o m a l treści pozbawioną w y m o w ą . stał L u k i a n z S a m o s a t y , pod jącą który biczem [...] ostrej W w cudotwórców słuchaczy, a l e z u ­ o p o z y c j i do tego k i e r u n k u satyry w hasłami jasności i niezależności myśli, wybujałości się zabobonność, w i a r ę uszu formie w. przebiegali [...] dialogu zwalczał swojego w i e k u : wzmaga­ i proroków, oszukańczy mistycyzm różnych związków r e l i g i j n y c h , próżność i obłudę k a z n o d z i e i moralności itp. Z w y ­ cięstwo n i e było j e d n a k jego udziałem. Obniżenie siły twórczej w życiu umysło­ w y m n i e dało się zwalczyć s z y d e r s t w e m , p r z e c i w n i e , czyniło d a l s z e postępy, a pod powłoką wyszukańczych L. P i o t r o w i c z , s z a w a 1934, s. 744. Dzieje frazesów Rzymskie, r e t o r y c z n y c h kryła [w:] Wielka się b e z n a d z i e j n a historia powszechna, pustka..." t. 3, W a r ­ �122 JOLANTA KOWALSKA w powszechnej świadomości. C h a r a k t e r y z u j e ją tendencja do negacji i potępienia zjawiska z p r z y c z y n n a t u r y moralno-estetycznej, p r z y j e d n o ­ czesnej n i m fascynacji podobnej t e j , z jaką sięga się po zakazaną książkę, powraca spojrzeniem do rzeczy szokującej brzydotą bądź oryginalnością, inaczej mówiąc — grzesznej fascynacji s m a k i e m owocu zakazanego, o d ­ miennością. N a ślady obecności owej t e n d e n c j i p o j m o w a n i a tańca, b y ­ n a j m n i e j nie m a r g i n a l n e j , a raczej p r z e c i w n i e — wiodącej, t r a f i a m y w całej właściwie spuściźnie i n t e l e k t u a l n e j białego człowieka, ilekroć uwaga j e j twórców k i e r o w a n a bywała na p r z e d m i o t w i c h m n i e m a n i u t a k błahy, j a k taniec. Mówiąc o spuściźnie i n t e l e k t u a l n e j białego czło­ w i e k a m a m na myśli przede w s z y s t k i m t r z o n k u l t u r europejskich s k u ­ p i o n y c h wokół ideologii chrześcijańskiej i j e j śródziemnomorskiego r o ­ d o w o d u oraz t e k u l t u r y pozaeuropejskie, które uległy d o m i n a c j i owej ideologii identyfikując ją jako własną. Rozważania niniejsze zatem o d ­ nieść należy do obszaru p e n e t r a c j i określonego j w . , w w a r s t w i e l u d z k i e j zaś do g r u p y r z e c z y w i s t y c h owej spuścizny nosicieli, ograniczającej się n i e j e d n o k r o t n i e do g r u p wysoce e l i t a r n y c h , władnych wszakże, w d r o ­ dze takiego l u b innego m e c h a n i z m u nacisku, j a k i m dysponują, narzucić ideologię własną jako wiodącą, a co za t y m idzie narzucić również współ­ istniejące z nią systemy wartości, zespoły ocen i o p i n i i jako, p r z y n a j ­ m n i e j teoretycznie, wskaźnikowe. O w a zewnętrzność czy też naskórkowość l a n s o w a n y c h o p i n i i jest szczególnie widoczna w s y t u a c j i , g d y m a m y do czynienia z kulturą chłopską, funkcjonującą w łonie k u l t u r y ogólno­ narodowej, czy kulturą społeczeństwa p r y m i t y w n e g o , konfrontowaną właśnie z ową spuścizną intelektualną białego człowieka . 1 Wybór — w w y n i k u którego sięgamy po powstały w I I w . n.e. Dialog zestawiany z sytuacją współczesną, z pominięciem bądź t y l k o s y g n a l ­ n y m i u w a g a m i na t e m a t okresu wcześniejszego, poprzedzającego p o ­ wstanie Dialogu i okresu pośredniego, dzielącego owe d w a m o m e n t y h i s t o r i i podlegające naszej obserwacji — z d e t e r m i n o w a n y jest c h a r a k t e ­ ryzującym je szczególnego rodzaju układem stosunków społeczno-kult u r a l n y c h i równie szczególnymi f u n k c j a m i pełnionymi wówczas przez taniec. P r z y t y m cały wywód z a w a r t y w Dialogu, w którym o b y d w a j opozycjoniści operują dla udowodnienia swoich r a c j i t y m i s a m y m i , a b i e ­ gunowo różnie i n t e r p r e t o w a n y m i pojęciami: tańca szlachetnego, s z t u k i tanecznej, piękna, e s t e t y k i r u c h u tanecznego i przeżyć n i m wywoływa­ n y c h , zawiera k l a r o w n y obraz s y t u a c j i tańca w poświęconej m u r e f l e k s j i badawczej . Dominująca część europejskich dziejów tańca pozostawiła 2 1 Por.: R. L a n g e , The Nature of Dance. London 1975, s. 1-24; także: J . L . H a n n a , Humans through the Anthropological Study An Anthropological Movements of Dance, toward „Current t. 20: 1979, n r 2, s. 313-314. 2 L u к i a n z S a m o s a t e , Dialog o tańcu, W a r s z a w a 1951, s. 11-14. Perspective, Understanding Anthropology", �POJMOWANIE 123 TANCA n a m jego w i z e r u n e k j a k o zjawiska zwalczanego l u b k o n t r o w e r s y j n e g o . Przyczyną takiego s t a n u rzeczy jest f a k t , iż w momencie, dla którego p o ­ siadamy przekaz p i e r w s z y c h o n i m o p i n i i , taniec nie stanowił już i n t e g r a l ­ nej, o zrozumiałej powszechnie symbolice, części naszej egzystencji. W p e w n y m p u n k c i e s w y c h dziejów wszedł na drogę emancypacji zasa­ dzającej się na z e r w a n i u jednoczesnego współrealizowania w s z y s t k i c h f u n k c j i pełnionych przez taniec, na rzecz procesu, który można b y określić jako wąską specjalizację w obrębie f u n k c j i poszczególnych, p r z y jednoczesnym p r e f e r o w a n i u j e d n y c h na niekorzyść d r u g i c h . Taniec tracić wówczas zaczyna wartość znaczeniową p r z y jednoczesnym wzroście peł­ n i o n y c h przezeń f u n k c j i estetycznych. O w a emancypacja, która miała uwolnić taniec od pełnienia służebnych ról, w istocie do owej służebności prowadziła. Dzieląc go pomiędzy d e p a r t a m e n t y : r e l i g i i i świeckości, sztu­ k i i pospolitości, zalotów i r o z r y w k i i t p . , na długi czas zdecydowała 0 wiodącej pozycji wcześniej t u określonych t e n d e n c j i p o j m o w a n i a go fragmentarycznie, przez p r y z m a t swoiście i n t e r p r e t o w a n e j moralności 1 estetyki. P o m i m o t o taniec, odbicie i uzewnętrznienie, a p r z y t y m k o n ­ densacja siły w i t a l n e j , w s a m y m fenomenie życia znajdował n a j p e w n i e j ­ szy azyl. Pozostał potrzebą n a t u r y l u d z k i e j zaspokajaną t a k , j a k to było możliwe w określonych w a r u n k a c h , funkcjonując j a k o swoisty a t a w i z m , ślad potrzeb, znak z systemów n i e a k t u a l n y c h ; czasem t y l k o niechcianych czy niedogodnych. N i e bez p o w o d u t y l e miejsca w rozważaniach tyczą­ cych genezy i n a t u r y tańca poświęcono rozróżnieniu pomiędzy tańcem l u d z i i tańcem zwierząt, pomiędzy tańcem naszym — l u d z i c y w i l i z o w a ­ n y c h i tańcami społeczeństw p i e r w o t n y c h . N i e bez p o w o d u pojawiły się t e r m i n y wcześniej t u w y m i e n i o n e i inne i m podobne, mające ułatwić identyfikację t y c h zachowań, które mają p r a w o być tańcem nazywane. Generalne p y t a n i e leżące u podstaw podobnych zabiegów i n t e r p r e t a c y j ­ n y c h rozbudowujących zespół atrybutów określających zjawisko dotyczy dostatecznej godności zachowań tanecznych. T a k i c h zachowań, które nie wydawałyby złego świadectwa o m n i e — człowieku wykształconym, k u l ­ t u r a l n y m , c y w i l i z o w a n y m , r e l i g i j n y m . Zachowania dające asumpt do j a k i c h k o l w i e k ocen n e g a t y w n y c h w i n n y być, zgodnie z zaprezentowaną t u postawą, w y e l i m i n o w a n e . • Z e r w a n i u współjedni tańca z całością l u d z k i e j egzystencji towarzyszy jednocześnie niwelacja r o z u m i e n i a identyfikującego go z czynnością świętą. Dopóki t r w a ów związek, taniec znajduje głębokie uzasadnienie w rolach, jakie pełni — p o t r z e b n y c h i zrozumiałych. Mówiąc o laicyzacji tańca nie myślę t u o jego odejściu od bezpośredniego udziału w obrzę­ dach i rytuałach r e l i g i j n y c h . N i e mówię też o rozczłonkowaniu na taniec świecki i r e l i g i j n y , są t o b o w i e m pochodne zdarzenia wcześniejszego — 3 8 P o r . rozważania V podstaw estetyki, o świętości i czystości sztuki zawarte i[w:] Dzieła, t. 1, W a r s z a w a 1966, s. 296-297. w: S. Ossowski, �124 JOLANTA KOWALSKA o w e j „emancypacji", wyodrębnienia się tańca w jednostkę samoistną, n i e wiązanej w świadomości l u d z k i e j z całością egzystencji, wyspecjalizowaną w jednej t y l k o z l i c z n y c h s w y c h f u n k c j i — r o z r y w k i i zabawy dostar­ czającej przyjemności. Poniżej przytoczone c y t a t y zobrazują, j a k i obszar znaczeniowy zawiera w p r o w a d z o n e t u i obwarowane t y l o m a zastrzeże­ n i a m i pojęcie, będące p r z y t y m d l a całości naszych rozważań pojęciem istotnym. „Człowiek nowoczesny tańczy d l a piękności poruszeń l u b d l a samego tańca, b y nawiązać miłostkę l u b pokazać się z j a k najlepszej strony. Człowiek p r y m i t y w n y postępuje w t e n sam sposób; lecz r o b i w s z y s t k o jednocześnie, rozumiejąc p r z y t y m taniec jako święte działanie" . Gene­ r a l n i e powyższa opozycja m a pełne p o k r y c i e w rzeczywistości. N i e są j e d n a k t a k dalece r z a d k i m i , j a k b y się to mogło wydawać, w y p a d k i p o ­ dobne t e m u , o którym mówi J o h n C r a n k o (por. p r z y p i s 25). N i e m n i e j , najwłaściwszym chyba d l a n i c h określeniem jest to, którego o n sam używa: „nostalgia albo ekstaza". Taniec t a k i jest ważny, a może n a w e t święty dla człowieka, który go tańczy; jest zdarzeniem dotyczącym jednostki. D l a z n a k o m i t e j większości obserwatorów będzie w y d a r z e n i e m żenującym, niezrozumiałym, z a b a w n y m . N i e w i e l u z n i c h będzie umiało pojąć sens tego, co r o z g r y w a się przed i c h oczyma . „Ilekroć przytłoczy m n i e jakieś uczucie, j a k b y m n i e chciało udusić, woła: «Zatancz!», a j a tańczę, i to p r z y n o s i m i ulgę. K i e d y mój synek D i m i t r a k i s zmarł w C h a l k i d i k e , też poderwałem się i zacząłem tańczyć. K r e w n i i przyjaciele widząc m n i e tańczącego n a d ciałem r z u c i l i się, aby m n i e powstrzymać. «Zorba oszalał! — krzyczeli. — Zorba oszalał!* A l e g d y b y m w t a m t e j c h w i l i nie zaczął tańczyć, naprawdę oszalałbym z bólu. Był t o mój p i e r w o r o d n y , miał t r z y l a t k a i n i e mogłem znieść jego s t r a ­ t y . Rozumiesz szefie co mówię do ciebie, czy też mówię na w i a t r ? " P y ­ tanie Z o r b y jest p y t a n i e m , j a k i e mógłby skierować do każdego z nas, podobnie j a k k i e r u j e j e do Szefa, któremu nieco wcześniej p o w i a d a : „Za przeproszeniem, wydajesz się zupełnie rozsądny" . Szaleństwo tańca i jego świętość wynikają z najbardziej podstawowej jego f u n k c j i — w e ­ hikułu umożliwiającego przejście w sferę b y t o w a n i a i doznań w y k r a ­ czającą poza b y t o w a n i e codzienne, zwykłe. Stąd też taniec jako owa „nostalgia albo ekstaza" to nie t y l k o nasza — l u d z i współczesnych n o ­ stalgia za m i n i o n y m ładem zgodnego b y t o w a n i a człowieka i świata, ale przede w s z y s t k i m zawsze żywe pragnienie wyjścia poza codzienność, w k r o c z e n i a w obszar egzystencji bardziej l u d z k i , pełniejszy, poszerzony. 4 5 e 6 7 G . v a n der L e e u w , 1978, s. 311-312. 4 5 6 7 Czy w niebie tańczą?, „Literatura P o r . : O s s o w s k i , op. cit., s. 198-222. N. K a z a n t z a k i s , Grek J w . , s. 12. Zorba, Warszawa 1971, s. 78. n a świecie", t. 5: �POJMOWANIE 125 TANCA T a k też w dalszym ciągu rozważań świętość tańca będzie rozumiana. Jest to świętość będąca przeciwwagą laickości r o z u m i a n e j jako d y l e ­ t a n c t w o i niekompetencja, niepełność uprawnień, nie zaś jako efekt p r o ­ cesu uniezależniania się l u d z i od sił p r z y r o d y „przedstawianych w p o ­ staci n a d n a t u r a l n e j , r e l i g i j n e j " . Jest to świętość nobilitująca poprzez d a ­ lekie', u n i w e r s a l n e swe odniesienia, nie zaś t o , co w omówieniach tańca występowało w j e j r o l i — dostojeństwo, sztuka tańca p r z y k r a w a n a do rozmiarów, j a k i e z d o l n i jesteśmy pojąć i zaakceptować jako dostatecznie do naszych wyobrażeń o samych sobie d o p a s o w a n e . Ciągła aktualność i niezniszczalność owego pragnienia sprawiła, że m i m o iż i n t e r p r e t o w a n y w o d e r w a n i u od niesionych przezeń znaczeń, pozbawiany w a l o r u świę­ tości (współbycia świętością, towarzyszenia j e j i pośredniczenia w j e j p r z e ­ pływie) l u b , w imię nowego sacrum, przenoszony wręcz w sferę zjawisk j e j p r z e c i w s t a w n y c h , a więc i d e n t y f i k o w a n y c h j a k o grzeszne, wiązanych z c i e m n y m i , n i e c z y s t y m i mocami, taniec pozostawał n a d a l n i e z b y w a l n y m k o m p o n e n t e m n a t u r y l u d z k i e j i istotną składową k u l t u r . Przypuszczać można, że właśnie podobny k o n g l o m e r a t pojęciowy, sprzeczność pomię­ dzy lansowaną z zewnątrz ideologią a p o t r z e b a m i p s y c h o m o t o r y c z n y m i o r g a n i z m u ludzkiego i zasadami f u n k c j o n o w a n i a organizmów społecz­ n y c h , prowadzić mogły w s k r a j n y c h w y p a d k a c h do o w y c h słynnych e p i ­ d e m i i tanecznych nawiedzających Europę w w i e k a c h średnich, bądź — w postaci łagodniejszej — do „roztańczenia", j a k i e o b s e r w u j e m y d l a p o ­ czątków naszego stulecia, a które z różnym nasileniem powtarzało się k i l k a k r o t n i e w - w i e k a c h wcześniejszych. Rozważania niniejsze poświęcone u w a r u n k o w a n i o m kształtującym o b ­ raz tańca k u t a k i e m u , j a k i f u n k c j o n u j e współcześnie w naszej świado­ mości i r e f l e k s j i n a d w p ł y w e m owego p o j m o w a n i a na przebieg myśli b a ­ dawczej w dziedzinie tańca, wspiera nie t y l e materiał d o w o d o w y , co punktujący podstawowe p r o b l e m y . Ambicją a u t o r k i nie jest b o w i e m omówienie stanu badań czy prezentacja k o l e j n y c h t e n d e n c j i badawczych. Podobnych prac jest już spora liczba i nie m a p o w o d u powtarzać za­ w a r t y c h w n i c h i n f o r m a c j i . Z a m i e r z e n i e m m o i m jest refleksja nad t a k i m a nie i n n y m owych tendencji ukierunkowaniem. 8 9 Definicję 8 zaczerpnięto z Małego słownika religioznawczego, Warszawa 1969, hasła: „laicyzacja" i „laik", s. 243-244. 9 Szukając o d p o w i e d z i przeprowadza eliminację n a p y t a n i e : „co to jest przeżycie e s t e t y c z n e ? " O s s o w s k i z j a w i s k , które należałoby usunąć poza r a m y gorii, b y pozostać w zgodzie oparte z potocznym n a różnych, w z a j e m n i e niezależnych zastrzeżeniach, ш s a m e g o przeżycia, bądź p r z e d m i o t u wanym. Wyodrębnienie takiej owej jej rozumieniem. Konkluduje: przeżycia, jest pojęciem skomplikowanej kategorii dotyczących kate­ „..pojęcie bądź to sztucznie skonstruo­ n i e jest umotywowane p s y c h o l o g i c z n i e , l e c z t y l k o h i s t o r y c z n i e . Z a k r e s , do j a k i e g o s t a r a m y się ją dokroić, charakterystyczny dla naszej europejskiej inteligenckich, m a nice zupełnie wyraźnie op. cit., s. 276. określone przez kultury warstw okoliczności przypadkowe". gra­ Ossowski, �126 JOLANTA KOWALSKA * Wiele zdaje się wskazywać na to, że właśnie w z j a w i s k u zerwania świadomości związku tańca z życiem i w następującym po n i m procesie laicyzacji szukać należy nie t y l k o wyjaśnienia zawiłości dróg, j a k i m i biegła h i s t o r i a tańca, ale również k o r z e n i większości problemów gnębią­ c y c h współczesnych badaczy tańca. W dziejach europejskich proces ów uwidocznił się ze szczególną wyrazistością d w u k r o t n i e : w okresie ce­ sarstwa rzymskiego i w czasach n a m współczesnych. N i e bez znaczenia dla takiego stanu rzeczy pozostaje zapewne f a k t , iż z t y m i właśnie m o ­ m e n t a m i d z i e j o w y m i wiążą się znaczące p r z e m i a n y świadomościowe. Zważmy j a k długo taniec stanowił omalże w s t y d l i w y przedmiot b a ­ dań . Zainteresowanie k o l e j n y c h jego, p r z y c h y l n y c h komentatorów s k u ­ pione było — w sferze rozważań n a d naturą zjawiska — na u d o w a d n i a ­ n i u , że nie jest ono grzeszne, złe, wyuzdane, a wręcz przeciwnie — jest piękne, szlachetne, r a d u j e nasze oczy wyszukaną estetyką f o r m , pozwala na wyrażanie najsubtelniejszych odczuć, a wreszcie jest d a r e m bogów, najdoskonalszą z dziedzin sztuki, z której początek wzięły wszyst­ k i e pozostałe . P r z y t y m j e d n a k n i e w n i k a n o , dlaczego zgodnie z m i t y c z ­ n y m przekazem bogowie, obok czysto i n s t r u m e n t a l n y c h umiejętności i darów rriaterialnyeh ułatwiających i umożliwiających egzystencję, ze­ chcieli obdarzyć l u d z i umiejętnością tańca, za pośrednictwem którego m o g l i się o n i zbliżyć do bogów czy wytańczyć sobie u n i c h pomyślność, zdrowie, urodzaj, szczęście. Dlaczego właśnie taniec pełnić miał rolę p o ­ średnika. N i e w n i k a n o też, czemu ów d a r stanowił jedną z najzawzięciej zwalczanych f o r m k u l t u i czemu o n właśnie wykazywał niezwykłą ży­ wotność. N a podobne p y t a n i a było jeszcze bodaj z b y t wcześnie. Badacze ci szukali przede w s z y s t k i m argumentów, które pozwoliłyby na w e r y f i ­ kację znaczeń z a w a r t y c h w t e r m i n i e „taniec", n a zrozumienie i u s p r a ­ w i e d l i w i e n i e pełnej — w i c h oczach — sprzeczności egzystencji feno­ m e n u kryjącego się pod t y m t e r m i n e m . T a k więc, interesujący nas proces laicyzacji tańca po raz p i e r w s z y uwidocznił się na t y l e , b y móc o n i m mówić w okresie cesarstwa. Z g o d ­ nie z relacją L u k i a n a m a m y t a m "do czynienia z tańcem w y k o n y w a n y m przez grupę specjalistów, w t y m j e d y n i e celu, b y dostarczyć w i d z o w i r o z r y w k i i przyjemności. Taniec ów zbliżał się raczej do p a n t o m i m y niż tańca, w y k o n a w c a m i jego b y l i zaś głównie n i e w o l n i c y . P r z y t y m w spek­ t a k l a c h tanecznych oceniano i ceniono doskonałość techniczną w y k o ­ nawców, biegłość, z jaką unaoczniali wątki m i t y c z n e , heroiczne czy baś­ niowe oraz piękno f o r m , w j a k i c h swój taniec z a m y k a l i . A d r e s a t e m t a n ­ cerza staje się wówczas widz-człowiek, a n i e transcendentne siły stwór­ cze. Z a t e m członkowie „kasty t a n e c z n e j " przechodzą ze służby bogu, 10 u r z e c z się miała ze sztuką. P o r . : O s s o w s k i , op. cit., s. 297. 1 0 Podobnie 1 1 A r g u m e n t y L u k i a n a powtórzą: T h o i n o t A r b e a u , J e a n G e o r g e N o e v e r r e i i n n i . �POJMOWANIE TANCA 127 w służbę u łudzi — ujmując rzecz w uproszczeniu. Jest to bodaj p i e r w ­ sze w dziejach tańca przeniesienie akcentów z więzi zadzierzgiwanych za jego pośrednictwem pomiędzy człowiekiem a otaczającą go r z e c z y w i ­ stością, na więzi — wyłącznie — z d r u g i m człowiekiem, t r a k t o w a n e m e r ­ k a n t y l n i e . Przesunięcie akcentów k u rozrywce, j a k i równoległe p o d ­ porządkowanie służebności człowiekowi jedynie, sprawiły, że taniec t r a ­ cąc swój k o n t a k t ze świętością utracił w a l o r przeżycia sakralnego, j a k też p r a w o do r o l i pośrednika między człowiekiem a świętością, inaczej — bycia j e j wehikułem i drogą k u n i e j . Zauważmy, wszędzie t a m , gdzie taniec s t a n o w i i n t e g r a l n y składnik obrzędowości i t a m gdzie o b s e r w u ­ j e m y żywą świadomość jego powiązań ze sferą sacrum, i całością i s t n i e ­ nia, oceniany jest zdecydowanie p o z y t y w n i e . Natomiast przesunięcie do obszaru z j a w i s k m n i e j l u b nie w pełni świętych wywołuje już rozbież­ ność ocen. Przykład tańców bakchicznych s t a n o w i wyraziste odbicie p o ­ dobnego procesu. Tańce te, o s i l n y c h akcentach erotycznych, akcepto­ wane jednak bez zastrzeżeń przez grupę ludzką w j a k i e j funkcjonowały poprzez f a k t , iż były częścią misteriów, w których człowiek łączył swe siły w i t a l n e z m o c a m i warunkującymi istnienie świata i kosmosu, z c h w i ­ lą u t r a t y owego kształtującego je ładunku znaczeniowego rozpoczynają egzystencję w r o l i tańców w y u z d a n y c h , potępianych. F o r m a sankcjono­ wana symboliczną zawartością bez n i e j przestaje być semantycznie prze­ źroczysta, rozpoczyna egzystencję przedmiotową, a nie znaczeniową. W Rzymie taniec w y k o n y w a n y był k u uciesze i r o z r y w c e widza, przez tancerzy zawodowych rekrutujących się ze środowiska o z n i k o m e j r a n ­ dze. M a m y t u do czynienia z kastą taneczną in minus — w y b r a n y c h , ale niekoniecznie o w y m w y b o r e m uświetnionych. Sprawa popularności n i e ­ których ówczesnych tancerzy to osobne zagadnienie, t u natomiast i s t o t ­ n y jest fakt, że d l a „wybranych" możliwość w y k o n y w a n i a tańca nie była zaszczytem, wyróżnieniem stawiającym i c h ponad przeciętność. W e h i ­ kułem zbliżającym i c h k u istocie życia. Od r o l i kreującego przeszli w rolę rzemieślnika-odtwórcy. O w o zeświecczenie i zagubienie świado­ mości i s t o t y tańca oraz idąca za t y m niegodność towarzyszenia sferze sakralnej (będące w y n i k i e m odejścia od niej), bezustanne balansowanie pomiędzy występkiem a granicą poprawności w sensie m o r a l n y m , w i ­ doczne jest w całych dziejach tańca europejskiego. W r a z z odejściem od sacrum bądź z chwilą natrafienia na s a c r u m odmienne, sytuacja k o m ­ p l i k u j e się o t y l e , że powstaje konieczność odnalezienia się człowieka i odnalezienia statusu tańca w n o w y c h okolicznościach. W i d z i m y zatem sygnalizowane t u już próby u s p r a w i e d l i w i e n i a tańca jakościowo lepsze­ go, bardziej niż pozostałe jego rodzaje mającego p r a w o nazywać się tańcem. T o k Dialogu u j a w n i a f a k t powtórzony przez historię r e f l e k s j i ba­ dawczej nad tańcem, t e n m i a n o w i c i e , iż nie t y l k o kwestie w y p o w i a d a n e przez k r y t y k a tańca, ale również te, których a u t o r e m jest jego obrońca, �128 JOLANTA KOWALSKA zawierają zdania orzekające, które w efekcie chociażby przerysowań za­ w a r t y c h w n i c h idei, prowadzić mogły do powstania niesłusznych sądów. „ G ł ó w n y m c e l e m m o i c h o b e c n y c h rozważań — p o w i a d a kinos — necznej wiera. jest to, b y należycie i wskazać, oświetlić i l e miłych Nie tak dawno znaczenie i pożytecznych j a k taniec doszedł e n t u z j a s t a tańca L y - dzisiejszej pierwiastków do s w e g o obecnego [ w s z y s t k i e podkreślenia m o j e — J . K . ] . Stało się to b o w i e m Początki W swej tańca dzisiejszej stopniowego Pomijam oraz były zaledwie postaci rozwoju. jakby jest korzonkami, ta sztuka T a k i to właśnie jakby taniec s z t u k i ona w dopiero zalążkami kwiatem i sobie za­ r o z k w i t u za cesarstwa. sztuki tanecznej. dojrzałym jest p r z e d m i o t e m ta­ moich owocem rozważań. t u t a k i d z i k i t a n i e c , j a k t h e r m a i s t r i s [taniec ze s k o k a m i n a krzyż], inny taniec zwany « z u r a w i e m » , geranos i r o z m a i t e l i c z n e tańce n i e mające n i c wspólnego z d z i s i e j s z y m i n a s z y m i tańcami. Pominę t u również t a n i e c f r y g i j s k i . Tańczą go t y l k o chłopi u p o j e n i c y c h n a a u l o s a c h , i wykonują j e s z c z e gdzieniegdzie po w s i a c h . A mości, l e c z t y l k o dlatego, z naszą sztuką niektóre r o d z a j e u na zabawach przy muzyce jeśli go t u p o m i j a m , bo również taneczną. i w Także n i m i Platon nie w kobiet to n i e d l a b r a k u ma grają­ T a n i e c t e n tuła n i c Prawach się wiado­ wspólnego (ks. V I I I ) chwali tańców, a i n n e z a r z u c a zupełnie. Dzieląc zaś tańce n a miłe i p o ­ żyteczne w y r z u c a i c h wartość." winem, d z i k i e s k o k i aż do o m d l e n i a . z państwa tańca wyuzdane, inne zaś należycie ceni i uznaje . Dostrzegamy, że o i l e p i e r w s z e m u z uczestników imaginowanego spo­ r u zarzucić b y można założoną z góry nieufność i niechęć czy nawet wrogość, o t y l e w y w o d y drugiego z n i c h c h a r a k t e r y z u j e pragnienie za­ prezentowania bronionego zjawiska w t a k i e j postaci, b y przekonać prze­ c i w n i k a o jego niezwykłości. Powiada on n a w e t : „ W i n n y m zaś m i e j s c u swego p o e m a t u t a k m ó w i H o m e r : — J e d n e m u dał Bóg zdolności wojenne, D r u g i e g o obdarzył tańcem i u r o c z y m śpiewem — (íí. X I I I . 7 3 0 i Od. 1.421) B o n a p r a w d ę u r o c z y jest śpiew łączący się z tańcem. J e s t to c h y b a najpiękniejszy d a r b o g ó w [...] Także H e z j o d , który p o r a n n e tańce M u z znał n i e t y l k o ze słysze­ n i a , a l e s a m j e oglądał, śpiewa n a i c h cześć najpiękniejsze pochwały i[...] W i d z i s z więc mój drogi p r z y j a c i e l u , że w a l c z y s z z b o g a m i , jeżeli występujesz w r o g o p r z e ­ c i w sztuce tanecznej." 1 8 Stąd też L y k i n o s idealizuje obraz tańca, odrzuca niektóre z jego o d m i a n j a k o dzikie, i n n y c h zaś n i e byłby skłonny zaliczyć do s z t u k i t a ­ necznej. Wyraża opinię, iż dopięło współczesne m u tańce osiągnęły f o r ­ m y na t y l e doskonałe, b y pretendować do miana s z t u k i , zaś to, c z y m kontentować się musiały w i e k i poprzednie, to zaledwie owej s z t u k i zalążki. Co się t y c z y tancerza, w i n i e n o n bezwzględnie spełniać wymóg doskonałości, b o w i e m : „Taniec nie jest sztuką łatwą i nadającą się do szybkiego o p a n o w a n i a " . u 1 2 1 8 1 4 L u k i a n z S a m o s a t e , op. cit, s. 24-25. J w . , s. 21. J w . , s'. 25. �POJMOWANIE 129 TANCA Zwróćmy uwagę, j a k z t e k s t u , który t w o r z o n y był w i n t e n c j i odpar­ cia zarzutów zgłaszanych p o d adresem tańca, a który w istocie jest mową pochwalną na jego cześć, wyłania się zespół pojęć i schematów r o z u m o w a n i a , które przyczyniły się do szczególnego zamieszania w za­ kresie d e f i n i c j i i s y g n o w a n y c h przez nie systemów pojęciowych. Szereg wyłonionych t u p a r o p o z y c y j n y c h : taniec d z i k i — sztuka taneczna, n i e ­ doskonały taniec wieków m i n i o n y c h — doskonały taniec współczesny, tańce w y u z d a n e — tańce miłe i pożyteczne, w y k o n a w c a nieokrzesany (,.chłop u p o j o n y w i n e m " ) — tancerz k u l t u r a l n y i wykształcony f u n k c j o ­ nowały długie lata i nadal n i e j e d n o k r o t n i e funkcjonują w charakterze obowiązującego k a n o n u r o z u m o w a n i a . Bardzo wyraźnie zarysowuje się w d o k o n y w a n y c h j w . k l a s y f i k a c j a c h tendencja do u j m o w a n i a całokształ­ t u zagadnień dotyczących tańca zgodnie z zasadą prostego i raczej p r y ­ m i t y w n e g o e w o l u c j o n i z m u : od z j a w i s k o p a t r y w a n y c h sygnaturą ujemną (niedoskonały, d z i k i , w y k o n y w a n y przez tancerza p r y m i t y w n e g o , p i j a ­ nego) k u z j a w i s k o m o c e n i a n y m in plus (sztuka taneczna, doskonałość współczesnych f o r m , estetyka tańca, k u l t u r a l n y , pełen u m i a r u odtwórca). Tendencja t a w e współczesnej choreologii coraz częściej uświadamiana i e l i m i n o w a n a , nadal silnie rządzi n a s z y m i sądami o tańcu, szczególnie g d y p r z y c h o d z i do oceniania go z t z w . estetycznego p u n k t u widzenia. W l i t e r a t u r z e t e m a t u widoczne t o jest najwyraźniej w pracach o m a w i a ­ jących historię tańca na użytek h i s t o r i i b a l e t u . N i k t n a t u r a l n i e nie n a ­ pisze już teraz o tańcu o d m i e n n y m niż t e n , do którego przywykł, że jest wstrętny, groteskowy, że b u d z i niesmak — wyrażając t y m s a m y m dezaprobatę nie t y l k o d l a f o r m y tańca, ale d l a samego tańca, który w podobnej f o r m i e egzystuje. N i k t też nie powie, że uważa tańce spo­ łeczeństw p r y m i t y w n y c h za gorsze czy m n i e j wartościowe, j e d n a k g d y przyjdzie do określenia k i e r u n k u e w o l u c j i tańca, nieodmiennie są one l o k o w a n e w początkach l i n i i c o n t i n u u m . N i e przeszkodziło to również, b y w w y d a n e j nie t a k d a w n o pracy, pretendującej do r o l i podręcznika w zakresie nauczania h i s t o r i i tańca, znalazła się następująca o p i n i a : „ W a ­ r u n k i e m jego [tańca — p r z y p . J . K.] istnienia jest przetworzenie ruchów n a t u r a l n y c h na nowe f o r m y mające budzić przeżycie estetyczne" . W y n i k a z tego, że zdaniem a u t o r k i zachowanie r u c h o w e jest tańcem od tego dopiero m o m e n t u , g d y zdolne jest wywołać (niewyjaśnione: u widza, w y k o n a w c y czy też u o b y d w u z nich) przeżycie estetyczne . J a k j e d n a k zakwalifikować t a k i e zachowanie, któremu n a w e t obserwa­ t o r wydający pejoratywną jego ocenę m i a n a tańca n i e odmawia, a któ­ re — jeśliby przyjąć powyższy w a r u n e k — tańcem być b y nie mogło. J a n Rey powiada, że taniec dopiero od m o m e n t u , g d y zaczyna działać na w i d z a swą estetyczną formą, staje się sztuką T e r m i n „sztuka" za15 l e 15 1 6 1 7 I . T u r s к a, Materiały P o r . p r z y p . 9. J . R e y, Taniec, jego do nauczania rozwój 9 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 i formy, historii tańca, W a r s z a w a 1958. Warszawa 1976, s. 82. �130 JOLANTA KOWALSKA stosowany j a k wyżej do tańca i określający jego zakres do działania estetyczną formą na widza, uzupełnia n a m cytowaną wypowiedź w s k a ­ zując jednocześnie k i e r u n e k r o z u m o w a n i a , j a k i ją ukształtował. Otóż, prace podobne wychodząc od poziomu tańca w specyficznej jego postaci: od tego rodzaju tańca artystycznego, który f u n k c j o n u j e w e współczesnej naszej k u l t u r z e jako balet, wszelkie zjawiska taneczne odnoszą właśnie do poziomu tańca jako sztuki, będącej nie jedyną, a jedną z w i e l u jego ról. Dotychczasowe moje ustalenia, j a k również k o n f r o n t a c j a o p i n i i na temat tańca, z j a k i m i miałam okazję zetknąć się — zarówno t y c h powszechnie kursujących, obiegowych, j a k i w s p a r t y c h a u t o ­ r y t e t e m n a u k i , nasunąć może wniosek, że zwyczajowe, przystańmy na t e n t e r m i n , p o j m o w a n i e tańca w określony sposób kształtuje jego percepcję, a zatem również i pojmowanie znaczenia, jakim nasycane jest pojęcie „taniec". Jednocześnie, j a k się zdaje, jest to działanie t a k dalece skuteczne, że nie pozostaje bez wpływu na refleksję naukową. Cóż zatem s t a n o w i o jego sile, co się nań składa? — Sięgając po moje własne doświadczenia, i n f o r m a c j a , iż p r z e d ­ m i o t m o i c h zainteresowań s t a n o w i taniec, k w i t o w a n a jest z w y k l e szere­ giem c h a r a k t e r y s t y c z n y c h pytań: taniec, t o znaczy o b e r k i , p o l k i , m a ­ zurki? — sposób i c h w y k o n a n i a ? — taniec, ale jaki? — p o l s k i , r o s y j s k i , l u d o w y czy a r t y s t y c z n y , w y k o n y w a n y d l a własnej przyjemności czy p r o ­ fesjonalnie? — taniec z jakiego t e r e n u i d l a jakiego w y c i n k a czasu? — współczesny czy t e n z wieków poprzednich, nasz europejski, czy też może taniec I n d i a n , Afrykańczyków, Hindusów? Uściślenie, że interesuje m n i e taniec p o j m o w a n y jako środek t r a n s m i s j i treści k u l t u r o w y c h , j a k o m e d i u m pośredniczące w k o m u n i k o w a n i u znaczeń przywołuje szereg dalszych pytań — k i e d y taniec może występować w owej m e d i u m i c z n e j roli? — które z treści k u l t u r o w y c h i czy j e d y n i e k u l t u r o w e mogą być za jego pośrednictwem k o m u n i k o w a n e , czy w p r a c y zostaną pomieszczo­ ne wszystkie z n i c h , a wreszcie — czy t a k ie ujęcie zagadnienia nie jest nazbyt ogólne i wszystkoistyczne. P y t a n i a przedstawione powyżej p r z y ­ taczam w f o r m i e s u r o w y c h omalże cytatów, w t y m celu, b y zasygnali­ zować, w postaci najbliższej s t a n u rzeczywistego, w j a k i sposób, w e współcześnie obserwowanej rzeczywistości egzystuje interesujący nas p r o b l e m . Zaprezentowane p y t a n i a nie stanowią b y n a j m n i e j s p e c y f i k i amatorskiego zainteresowania — pojawiają się one, z mniejszą l u b więk­ szą natarczywością w całej dotychczasowej l i t e r a t u r z e t e m a t u . K w i t u ­ jące je odpowiedzi tyczą z w y k l e j e d y n i e części s t a w i a n y c h pytań, k o l e j ­ ne zaś próby systematyzacji nasuwających się problemów, propozycje i n t e r p r e t a c j i przynoszą n o w e p y t a n i a — o genezę tańca i jego miejsce wśród i n n y c h dziedzin sztuki, o asocjacje pomiędzy l u d z k i m i i zwierzę­ c y m i zachowaniami t a n e c z n y m i , o zasadność r e f l e k s j i n a u k o w e j d o t y ­ czącej tańca („co myśleć o tobie, człowieku naukowo wykształconym?") j a k i p r a w o do m i a n o w a n i a się naukową tejże, a wreszcie — stawiane �POJMOWANIE 131 TANCA już z rozmysłem — p y t a n i e o miejsce tańca w k u l t u r z e , jego rolę i zna­ czenie. K u czemu zmierza przede w s z y s t k i m pytający? Zadaje on szereg pytań dotyczących poszczególnych cech charakteryzujących zjawisko dą­ żąc do osadzenia go w k o n k r e t n e j s t r u k t u r z e czasowo-przestrzennej. Są to cechy miejsca, określające t e r y t o r i u m ( A f r y k a , Europa, K u r p i e ) i rangę miejsca (świątynia, sala balowa, miejsce święte — nieświęte), cechy cza­ su zgodnie z jego przebiegiem — kolejne wyróżniane okresy historyczne l u b inne wyodrębnione na t e j samej podstawie oraz określające rangę czasu (świąteczny — codzienny). W dalszym ciągu są to cechy wyodręb­ niane na podstawie f u n k c j i przez taniec pełnionych charakteryzujące wykonawców, opisujące towarzyszące tańcowi r e k w i z y t y , r u c h taneczny, c z y n n i k i porządkujące taniec i t p . Cechom t u w y m i e n i o n y m odpowiadają t y p y tańca w p r o w a d z a n e na użytek poszczególnych opracowań, odpo­ w i e d n i o : tańców polskich, europejskich, r o z r y w k o w y c h , obrzędowych, r e l i g i j n y c h , G r e c j i starożytnej, i n i c j a c y j n y c h , męskich, r y c e r s k i c h , koło­ w y c h , solo, z mieczami, w r y t m i e d w u d z i e l n y m i t p . Z a t e m pytający zmierza do u k o n k r e t n i e n i a ogólnego hasła poprzez określenie jego k o n ­ t e k s t u , szukając przezeń możliwości zakotwiczeń czasowo-przestrzennych. W y d a j e się, że w a r t o zwrócić uwagę na t e n właśnie aspekt r e f l e k s j i badawczej n a d tańcem. Jest t o w zasadzie etap owej r e f l e k s j i — p i e r w s z y i nieodzowny. Etap, na którym podejmuje się t r u d ustalenia, co właści­ w i e s t a n o w i p r z e d m i o t zainteresowań, wyznaczenia granic, zakresu. Jest to faza p r a c y powtarzająca się każdorazowo, ilekroć — dotychczas w i ­ doczne — granice okazują się z b y t ciasne. Taniec zaś jest z j a w i s k i e m stawiającym badaczowi szczególnego r o d z a j u w y m o g i . Jego obecność w życiu i k u l t u r z e dziejąca się w w i e l u (jednocześnie) płaszczyznach, na bardzo różnych poziomach; wielość jego ról, j a k choćby podwójna przynależność tańca w zakresie samej sztuki, gdzie zaliczany jest t a k do sztuk m u z y c z n y c h , j a k i p l a s t y c z n y c h ; a wreszcie jego szczególnego rodzaju egzystencja i specyficzne t w o r z y w o , j a k i m się posługuje, b y móc w i z u a l n i e zaistnieć, sprawiły, że w pierwszej c h w i l i (w p i e r w s z y m eta­ pie pracy) uwaga nasza s k i e r o w u j e się k u t e m u , co u c h w y t n e . A zatem k u f o r m i e r u c h o w e j tańca, którą — p r z y n a j m n i e j w y c i n k o w o — można utrwalić w dziele s z t u k i plastycznej, kusić się o j e j zapis, z zapisem f i l m o w y m i k i n e t o g r a f i c z n y m łącznie, wyodrębnić w j e j r a m a c h jed­ n o s t k i porównywalne, które poddać można analizie. Zastanówmy się, c z y m jest owa f o r m a tańca. T w o r z y w e m umożli­ wiającym j e j fizyczną obecność jest ciało tancerza znajdujące się w r u ­ chu. R u c h ów d e t e r m i n o w a n y jest na poziomie s o m a t y c z n y m przez możli­ wości fizyczne ludzkiego ciała, ale również, na poziomie p s y c h i c z n y m , przez k a n o n y r u c h u — osobnicze i k u l t u r o w e . Ciało l u d z k i e w r u c h u , l s Por.: E . H a l l , s. 111-177. 1 8 - Ukryty wymiar, Warszawa 1978, szczególnie rozdz. 7-10, �132 JOLANTA KOWALSKA w r u c h u szczególnego rodzaju, przekazuje pewne treści, nadaje i n f o r ­ macje, równie j a k możliwości fizyczne tancerza kształtujące rodzaj r u c h u . Z a t e m n a formę tańca składa się zarówno jego aspekt r u c h o w y , j a k i treściowy. O b y d w a równie istotne, współistniejące i współtworzące formę tańca. W d a l s z y m ciągu rozważań użyty zostanie k i l k a k r o t n i e t e r m i n : „forma r u c h o w a tańca" — jego zakres pojęciowy odnosić należy wyłącznie do owego ruchowego, niejako technicznego aspektu tańca. Prawdą jest, że. taniec wyraża się poprzez ową zewnętrzną formę r u ­ chową, ale g d y nie z r o z u m i e m y zawartego w n i e j ładunku i n f o r m a c j i l u b g d y co n a j m n i e j n i e zareagujemy na nią o t w a r c i e ; i n n y m i sło­ w y — dopóki nie przybliżymy sobie i d e i wyrażanej przez taniec (może to być również p e w i e n k a n o n estetyczny), a która d e t e r m i n u j e rodzaj zewnętrznych f o r m r u c h o w y c h , nie zdołamy prawidłowo odebrać t y c h ostatnich. N a przykład znaczna część Dialogu poświęcona jest omówieniu m i t y c z n y c h wątków, j a k i e tancerz unaocznia przez taniec, oraz środ­ k o m , j a k i m i w t y m celu dysponuje. Podobnie najbłahsza n a w e t praca o tańcu zawiera t a k czy inaczej formułowaną myśl, że poprzez taniec k o m u n i k u j e się co n a j m n i e j stany emocjonalne. W momencie jednak, g d y dochodzi do ocen, k l a s y f i k a c j i i t p . zabiegów, f a k t k o m u n i k o w a n i a znaczeń przez taniec z n i k a ze świadomości badacza, pod uwagę zaś b r a n a jest wyłącznie jego f o r m a r u c h o w a . Jest t o n a t u r a l n i e zabieg w pełni p r a w o m o c n y w w y p a d k u , g d y intencją badacza jest wyłącznie j e j opis, a zatem g d y skupia o n uwagę na znalezieniu odpowiedzi na przedsta­ w i o n e t u wcześniej p y t a n i a . G d y jednak, po j e j u z y s k a n i u zaintereso­ w a n i e badacza gaśnie w m n i e m a n i u , iż oto zdobył k o m p l e t n e dane u p r a w ­ niające go do tego, b y mógł mówić o tańcu, sprowadza go t y m s a m y m do "zespołu kroków i ruchów i sposobu i c h w y k o n a n i a , a t o przecież zaledwie część jego obrazu . Podejście tego rodzaju do niedawna p r z e ­ ważało w r e f l e k s j i badawczej dotyczącej tańca. Pragnę t u j e d n a k p o d ­ kreślić, iż t e n etap p r a c y był n i e do pominięcia i p o d względem m a t e ­ riałowym, j a k i z p r z y c z y n n a t u r y poznawczej (chociażby wskazując poprzez niekonsekwencje w k w a l i f i k a c j a c h i próbach systematyzacji t y ­ pów zjawiska, na daleko szerszy jego zakres niż b y na to wskazywał p i e r w o t n i e u w i d o c z n i o n y h o r y z o n t badawczy). J a k wspomniano, f a k t k o m u n i k o w a n i a znaczeń przez taniec nie był zagadnieniem całkowicie niedostrzeganym. Najczęściej j e d n a k i n t e r p r e t o w a n o go j a k o „opowiada­ n i e " t r a k t o w a n e w i d o w i s k o w o . N i e spotkałam natomiast takiego r o z u m i e ­ nia k o m u n i k o w a n i a zapośredniczanego tańcem, które zgodnie z o w y m r o ­ z u m i e n i e m byłoby z b i o r e m p r a w d o p o d o b n y c h wariantów przekazu t y c h treści, gdzie taniec o d g r y w a rolę m e d i u m . A n a l i z y , omówienia czy opisy tańca, które sięgają w zawartość znaczeniową, w ów inspirujący i w i e l o 19 19 Ossowski, op. cit., s. 254; A . G u z z o, Muzyka f i c z n e " , n r 4: 1976, s. 55-63. i taniec, „Studia F i l o z o ­ �POJMOWANIE 133 TANCA znaczny t r z o n i zarazem podkład tańca, pozostają właśnie p r z y p o s z u k i ­ w a n i u odpowiedzi na p y t a n i e : „co t y m tańcem jest opowiadane?" Stąd, czysto n a r r a c y j n e w płaszczyźnie możliwych komunikatów, rozumienie tańca. P r z y t y m , jeżeli zachodziła potrzeba sięgnięcia po przykład tańca mogącego przekazywać pewne treści, wskazywano przede w s z y s t k i m na klasyczny taniec h i n d u s k i , którego m u d r y , asany i t a n t r y stanowią zamknięty zbiór, słownik niejako, s y g n o w a n y c h n i m i pojęć, t r u d n y do opanowania, ale i jednoznaczny. M e d i u m i c z n a r o l a tańca r o z g r y w a się jednak nie t y l k o na obszarze dosłowności. Równie (jeśli n i e bardziej) istotne są zawarte w n i m znaczenia niesformalizowane, których zakres i możliwość odczytania zależy od stopnia w i e d z y i wrażliwości obser­ w a t o r a (odbiorcy, widza, współuczestnika). A n a l i z y tego aspektu tańca generalnie b r a k . Można powiedzieć, że dopiero l a t a ostatnie, w r a z z p o j a w i e n i e m się n o w y c h narzędzi badawczych, przyniosły możliwość z m i a n y kąta obserwacji w i e l u zjawisk, szczególnie z zakresu szeroko pojętej twórczości i t z w . k u l t u r y duchowej. 2 0 W k u l t u r z e europejskiej zewnętrzna f o r m a r u c h o w a , bez j a k i e j p r z e ­ cież taniec zaistnieć nie może, stała się jego s y n o n i m e m . W podobny sposób długi czas i n t e r p r e t o w a n e były sztuki plastyczne, l i t e r a t u r a , m u ­ zyka. Jeżeli nie w y k o n a n i e (jego prawidłowość) t o zaledwie to, co jest przedstawiane stanowiło p r z e d m i o t dociekań i zainteresowań. Z r e a k c j i twórcy na t a k i sposób w i d z e n i a jego udziału w i s t n i e n i u wzięły począ­ t e k symboliczne k i e r u n k i w sztuce, l i t e r a t u r z e i muzyce zmuszające o d ­ biorcę do współudziału, uczestnictwa, do przejścia przez zewnętrzność, przez t w o r z y w o , k u z a w a r t e j w n i c h myśli, przesłaniu k u treści, która absolutnie nie jest jednoznaczna z narracją. Sytuację tańca w szczegól­ ności, a s z t u k i w ogóle, w czasach n a m współczesnych, t r a f n i e c h a r a k t e ­ r y z u j e v a n der L e e u w : „Taniec, podobnie jawem uczuć zaledwie grona; j a k p o e z j a c z y m u z y k a , przestał być dziś c o d z i e n n y m p r z e ­ i myśli zwykłego umiejętnością nawet człowieka, a garstki wybrańców stał się, podobnie i przyjemnością j a k o c z y s t a r o z r y w k a w y r a ż a on — j a k inne niewiele znów podobnie sztuki, liczniejszego jak muzyka — z a l e d w i e określone i w c a l e n i e najwznioślejsze u c z u c i a . N i e m a już tańca związa­ nego z religią l u b pracą [...] miłość jest dziś n i e o m a l j e d y n y m o b s z a r e m , n a któ­ r y m t a n i e c zachował swój n a t u r a l n y związek z życiem" . 21 W s y t u a c j i , g d y sami w n i m w żaden sposób nie uczestniczymy, t a ­ niec rzeczywiście istnieje d l a nas wyłącznie j a k o f o r m a r u c h o w a i j a k o t a k i też podlega naszemu poznaniu . Proces poznania zachodzi poprzez 22 2 0 Por. uwagi treści kulturowych. n a ten temat: Uwagi 2 1 V a n der L e e u w , 2 2 Mówiąc stwo, wstępne, J. K o w a l s k a , Taniec .jako forma op. cit., s. 318. o u c z e s t n i c z e n i u m a m n a myśli n i e t y l k o bezpośrednie a l e również przekazu „Etnografia P o l s k a " , t. 22: 1978, z. 1, s. 173-192. współbycie, współodczuwanie z tańczącym. Por.: wykonaw­ „...pośrodku z b i o r o w e g o zwinięcia t w o r z y się p e w n e g o r o d z a j u p u s t k a , o d d a l e n i e , dość podobne �134 JOLANTA KOWALSKA ogląd owej f o r m y , ona b o w i e m przede w s z y s t k i m narzuca się naszej percepcji. N i e p o w i n i e n nas j e d n a k wprowadzić w błąd f a k t , iż taniec, po to b y mógł zaistnieć, m u s i przybrać ową zewnętrzną formę ruchową ewokowaną i przekazywaną przez ciało w y k o n a w c y . Przez nie i t y l k o przez nie taniec istnieje, jest ono j e d n a k t w o r z y w e m w s t o p n i u i d e n ­ t y c z n y m , j a k dźwięk jest t w o r z y w e m d l a m u z y k i , m e t a l , glina, f a r b y i płótno t w o r z y w e m sztuk plastycznych, słowo (pisane i wypowiadane) t w o r z y w e m poezji. D o w o l n y zbiór słów n i e stanie się j e d n a k poematem podobnie, j a k farba i półtno n i e równają się obrazowi. Po to, b y mogły spełnić swoją rolę, muszą być użyte przez twórcę w porządku p o d y k t o ­ w a n y m przez przyczynę sprawczą procesu tworzenia. T a k więc taniec i jego f o r m a r u c h o w a są współzależne, n i e są j e d n a k — w żadnym w y ­ p a d k u — synonimiczne. N i e m n i e j j e d n a k szczególny i c h związek, zwła­ szcza zaś unikatowość „tworzywa tanecznego" w połączeniu z o w y m decydującym w dziejach tańca zdarzeniem, j a k i m była u t r a t a jedności z całokształtem życia oraz utratę w a l o r u znaczeniowego na rzecz roz­ r o s t u f u n k c j i estetycznych, sprawiły, że do dziś taniec i n t e r p r e t o w a n y jest przede w s z y s t k i m jako l i t y l k o piękna f o r m a r u c h u mająca za cel powodowanie przeżycia estetycznego u widza. Jakże zatem współcześnie r y s u j e się sytuacja tańca jako p r z e d m i o t u dociekań badawczych? Schematyzm w poświęconych m u rozważaniach okazał się t a k dalce zakorzeniony w naszej świadomości, a p r z y t y m u w a r u n k o w a n y przez szczególne właściwości samego zjawiska, że każda próba wejścia w p r o b l e m w i d z i a n y p o d nieco i n n y m kątem, niż t o p r z y ­ jęto czynić, pociąga za sobą również konieczność r e i n t e r p r e t a c j i p r a w d u z n a n y c h za wyjaśnione ostatecznie. Stąd też i . u w a g i niniejsze zawie­ rają szereg zdań aż nadto oczywistych. B y mówić o t a k i m z j a w i s k u , j a k taniec, należy sięgnąć do najbliższych źródła impulsów warunkujących jego istnienie. Taniec egzystuje w każdym z nas, p o t e n c j a l n y c h s w y c h wykonawców i poprzez niego. Przykłady odległe czasowo i przestrzen­ nie mogą n a m j e d n a k dopomóc w z r o z u m i e n i u , j a k niepełne, a przez to często błędne jest widzenie tańca w jednej t y l k o płaszczyźnie czy w jednej r o l i . „Niewiele widzę nadziei d l a E u r o p y , jeśli w ciągu najbliższych l a t nie zdobędzie się na taniec dostojniejszy i bardziej powszechny..." — 2 3 do tego, które występowało już w c e n t r u m globu, d i a m e n t u c z y pajęczyny. C e l e ­ b r a n t w d z i e w a ją, z a c i e r a się z a postacią, b y dogłębnie przekształcić się w j a a b s o l u t n e [...]. Zaś ó w Bóg to również człowiek, a r a c z e j Człowiek — a l e pogrą­ żony w d a l a c h i a b s t r a k c j a c h mitologii. Z a t e m m u z y k a u r z e c z y w i s t n i a p r z e n i k a ­ n i e się n a w z a j e m m i t u i w i d o w n i , p r z y c z y m j e d n o s k u p i a drugie, d r u g i e zaś p o z w a l a cieleśnie, w z w i e l o k r o t n i e n i u żyć p i e r w s z e m u " . P . R i c h a r d , Porozu­ miewanie się i teatr, „Pamiętnik L i t e r a c k i " , t. 62: 1971. V a n d e r L e e u w, op. cit., s. 307. 2 8 �POJMOWANIE 135 TANCA t y m c y t a t e m z p r a c y W r u m e u s a B u n i n g a rozpoczyna w niebie tańczą? v a n der L e e u w . Sam pisze d a l e j : „... jedność l u d z k i e g o nowoczesnej życiowa życia legła b e z p o w r o t n i e w o c z y w i s t y m i ścisłym związku z innymi przejawami ludzkości porównać k o n c e n t r y c z n y c h kół, z których każde o b e j m u j e lecz które pokrywają ze nowoczesnej sobą, w g r u z a c h p o d ciężarem n a s z e j k u l t u r y [...] Z n a m y z a t e m różne t y p y tańców, l e c z t a n i e c j a k o f u n k c j a przestał istnieć. Życie p r y m i t y w n e j kości rozważania Czy lecz naszego umysłu możemy z wielką wprawdzie liczbą więcej niż p o p r z e d n i e , się częściowo i w s z y s t k i e mają wspólny środek. Z y c i e l u d z ­ jest rozległym n i e mają zbiorem n i c wspólnego płaszczyzn, które n i e mówiąc wprawdzie już o graniczą jakimś wspólnym Wychodząc od różnego t y p u doświadczenia, do podobnych dochodzi J o h n Cranko. Powiada o n : konkluzji środku" . 24 „Jeśli G r e k z a c z y n a tańczyć, w p a d a w s p e c j a l n y r o d z a j jest to może n o s t a l g i a liczne znaczenie emocjonalnego albo e k s t a z a . T a n i e c pozostał, a l e jego p i e r w o t n e , zgubiło się. W Stuttgarcie Miał z m a r t w i e n i e , płakał, aż n a g l e spotkałem kiedyś zaczął tańczyć. Widząc starego jego t a n i e c człowieka. myślałem: dokładnie t a k w y g l ą d a t a n i e c u s w e g o źródła [...]. G r e c y , C z a r n i , z a p e w n e nie są j e d y n y m i , w ś r ó d których zachowała się p o w s z e d n i a religijność Kie­ .[...] widziałem ple­ Afryce, mienne, to, że tańce tańce. Uderzyło mnie najbardziej i India­ tańca. dyś, w dzieciństwie, które spędziłem w Południowej religijne stanu, symbo­ te są częścią składową codzienności t y c h l u d z i " . a Przytoczone t u w y p o w i e d z i religioznawcy i choreografa r e p r e z e n t u ­ jące odmienne, d w i e z w i e l u możliwych płaszczyzn wyjścia k u obser­ w a c j i interesującego nas zjawiska, t a k jednocześnie podobne w e w n i o s ­ kach, dają świadectwo narastaniu n o w y c h t e n d e n c j i w w i d z e n i u tańca i kształtowaniu jego obrazu w naszej świadomości. B y mogło t o nastą­ pić, nieodzowna okazała się m o d y f i k a c j a sposobu d e f i n i o w a n i a n a t a k i , który umożliwiłby rozszerzenie pola penetracji, t o zaś z k o l e i mogło stać się dopiero w t e d y , g d y definicja dotychczasowa i i m p l i k o w a n e przez nią postępowanie badawcze okazały się bezużyteczne wobec t y c h w a r s t w zjawiska, j a k i e u j a w n i o n e zostały w badaniach dotychczasowych, a które nie mieszczą się w jego ex definitione, określonych ramach. N i e a d e k w a t ność d e f i n i c j i wobec definiowanego p r z e d m i o t u musiała wskazać n a istnienie „czegoś" ponad t o , czego d e f i n i c j a n i e objęła, a co rozsadza ją od wewnątrz i pominięcie czego pociąga za sobą, jeśli nie fałsz, t o z p e w ­ nością niepełność rozumowania. Rozważania powyższe wskazały na d w i e kwestie, które zdają się być p o d s t a w o w y m i w r e i n t e r p r e t a c j i rozumienia tańca: związków tańca z jednością l u d z k i e j egzystencji i k o m u n i k o w a n i a znaczeń poprzez t a ­ niec posługujący się w t y m celu zewnętrzną, wizualną formą ruchową. 24 J w . , s. 310. 2 5 J. Cranko, Poprzez taniec. Rozmowy z Walterem tłumaczenie a u t o r s k i e J . B e r s k i , „Taniec", n r 4: 1977, s. 57-58. Erichem Schdferem, �136 JOLANTA KOWALSKA Taniec t a k dalece s t a n o w i funkcję życia i o t y l e silnie jest w n i m za­ korzeniony, że — j a k wykazało doświadczenie — wyłączenie go poza całokształt egzystencji, k i e d y t o b y t u j e w zawieszeniu, w o d e r w a n i u od treści znaczeniowych, j a k i e go ukształtowały, choć dzieje się t o j e d y n i e poprzez zatarcie tego f a k t u w naszej świadomości, sprawia, że w y r a d z a się w zachowania formistyczne — przede w s z y s t k i m o charakterze r o z ­ r y w k i . Taniec oczywiście, wśród w i e l u pełnionych przezeń f u n k c j i , w y ­ stępuje również j a k o r o z r y w k a . N i e jest to j e d n a k f u n k c j a j e d y n a i w żadnym w y p a d k u j a k o t a k a t r a k t o w a n a być nie p o w i n n a . R y z y k o w ­ ne jest zresztą, b y którakolwiek z l i c z n y c h jego f u n k c j i , poza podsta­ wową — bycia k o m p o n e n t e m , a jednocześnie egzemplifikacją życia — mogła wysunąć się n a p l a n p i e r w s z y dominując pozostałe. P r o w a d z i t o do wysoce jednostronnego postrzegania badanego zjawiska, j a k n p . w s y ­ g n a l i z o w a n y m t u w y p a d k u tańca interpretowanego wyłącznie w płasz­ czyźnie europejskiego tańca artystycznego, stanowiącym wymowną w y ­ kładnię sposobu p o j m o w a n i a go w dziejach, poświęconej m u myśli b a ­ dawczej. J a k i wniosek wypływa z tego, co powiedziano, d l a z r o z u m i e ­ nia p r z y c z y n d o m i n a c j i t a k i c h , a nie i n n y c h j e j kierunków? Otóż, przede w s z y s t k i m w i d z i m y , że sam stosunek obserwatora do obserwowanego zjawiska, rozgrywający się w kategoriach m o r a l n y c h i etycznych, d a ­ l e k i był od tego, j a k i mógłby prowadzić do zrozumienia, do postrzeżenia zjawiska w i n n y m świetle. Zasadniczą przyczyną takiego stanu rzeczy było — czas przeszły jest t u do pewnego stopnia u s p r a w i e d l i w i o n y — bez wątpienia t r w a n i e na poziomie rozważań t y p u formalnego, i n t e r ­ pretujących ruchową formę tańca jako jego s y n o n i m , a w w y n i k u p o ­ dobnego podejścia skupiających uwagę na t w o r z y w i e zjawiska, n i e zaś na n i m samym. Obecnie, po długim czasie postrzegania w tańcu głównie r o z r y w k i czy zabawy, m n i e j czy bardziej nagannych, czasem t y l k o bła­ h y c h i t r a k t o w a n y c h m a r g i n a l n i e , p r z y c h o d z i m y do postrzegania go jako składowej fenomenu istnienia, o l i c z n y c h r o l a c h s k u p i o n y c h wszakże w o ­ kół jednego, podstawowego zadania — przenoszenia tańczących w b a r ­ dziej ludzką, poszerzoną, wykraczającą poza codzienność, ale również ową codzienność sankcjonującą sferę b y t o w a n i a . P o m i m o t o z d u m i e ­ w a m y się widząc l u d z i , d l a których taniec jest czymś równie n a t u ­ r a l n y m i p o t r z e b n y m , j a k wszelkie inne zabiegi mające na celu u t r z y ­ manie trwałości i c h egzystencji. „Powszednia religijność tańca" — m o ­ m e n t y i l u m i n a c j i poznawczej, o których mówi J o h n C r a n k o , są d l a t e j postawy nadzwyczaj charakterystyczne. Dokumentują p r z y t y m , j a k d a ­ leko refleksja badawcza n a d tańcem i znane j e j sposoby d e f i n i o w a n i a zjawiska odeszły od p r z e d m i o t u zabiegów. Badania obecne w i n n y zatem skupić się wokół zaniedbanej dotychczas k w e s t i i znaczeniowego aspektu tańca podtrzymując jednocześnie zainteresowanie aspektem r u c h o w y m . P r z y t y m szczególnej u w a g i wymagają wzajemne i c h powiązania i wpły­ w y w konkretnych kontekstach k u l t u r o w y c h . �137 POJMOWANIE T A N C A Jolanta Kowalska THE UNDERSTANDING OF DANCE. REMARKS AS REGARDS T H E SOURCES OF NEGATIVE CONNOTATIONS S u m m a r y E u r o p e a n i n t e l l e c t u a l h e r i t a g e , to w h i c h t h e r e m a r k s c o n t a i n e d i n t h i s a r t i c l e refer, left i n l i t e r a t u r e , i n h i s t o r i c a l s o u r c e s a n d o t h e r p r i n t e d w o r d of t h e epoch, t h e p i c t u r e of t h e d a n c e as a s i g n of s o m e t h i n g to b e condemned least something more after the confrontation controversial. This pean material with folk culture, is a l l the w i t h the m a t e r i a l f r o m have a wider viewpoint and question t h a n our o w n due to Europe because its i n c i d e n c e can c u l t u r a l r a n g e . T h e a n a l y s i s of t h e E u r o ­ consideration parallely outside or t a s a y t h e interesting to t h e those present negatively d i v i s i o n into orientaling elite culture tendencies, reveals a l i v e l y c o n c e p t i o n w h i c h r e c o g n i z e s its e x i s t e n c e , felt i n n e r m o s t . I t i s not official but as it s e e m s it is a h i g h l y d e c l a r a t i v e c o n c e p t i o n . Two factors are pointed p r e s e n c e of t h a t n e g a t i v e condition the c o n n o t a t i o n . T h e y a r e d e s a c r a l i s a t i o n of t h e d a n c e out here. They are the ones which and its p a s s i n g to t h e s t a t u s of e n t e r t a i n m e n t . A l o n g w i t h the a b o v e m e n t i o n e d the a c c e n t s o n t h e e x p r e s s i o n i n t h e d a n c e get t r a n s f e r r e d and aesthetic values. The second factor is t h e lack of process to i t s e x t e r n a l understanding forms that d a n c e l i k e a n y o t h e r k i n d of a r t i s t i c e x p r e s s i o n i s a n i m m a n e n t p a r t of o u r the human e x i s t e n c e a n d not o n l y a d e c o r a t i v e e l e m e n t . A t t h e s a m e t i m e it i s shown, far those facts f r o m t h e h i s t o r y of t h e d a n c e u n d e r s t a n d i n g of e v e n t s , but at t h e m o m e n t t i o n it h e l p e d the dance of its c o m i n g to t h e c o g n i t i v e to o r i e n t a t e t h e l a t t e r . W h e n and what was described reflecting as a dance, we a v e r y n a r r o w s e c t o r of t h e p h e n o m e n o n - t h e how h a d a n i n f l u e n c e not o n l y o n what was the reflec­ understood by c o m e to t h e c o n c l u s i o n t h a t external motor form of t h e dance w a s b r o u g h t to people's c o g n i z a n c e — a n d i d e n t i f i e d a s c o m p l e t e . U n t i l r e c e n t l y , t h e d a n c e as t h e s u b j e c t of s c i e n t i f i c s t u d y w a s and even believed to be not w o r t h y of c o n s i d e r a t i o n . T h e unrecognized, situation i n the field of a r t w a s s i m i l a r , t h o u g h t h e p o s s i b i l i t y a n d a d v i s a b i l i t y of s c i e n t i f i c p e n e t r a t i o n was perceived dance finds scientific possible comparatively itself early on the margin penetration into the of field there, still until i n t e r e s t s i n other of dance is — the present fields. T h e according moment the developing of to t h e author b y t a k i n g t h e a t t e n t i o n on t h e s i g n i f i c a n c e of t h e c o m m u n i c a t i v e — aspect of t h e dance. Translated by Katarzyna Albrecht � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d072f5cef66a3816a95e9388256d2dd.pdf f249872e7caf9df4233bdcc98392f9a1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1045 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:960 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2, s.5-8 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A I N S T Y T U T AKADEMIA H I S T O R I I K U L T U R Y NAUK M A T E R I A L N E J ETNOGRAFIA POLSKA XXIV Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDANSK ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1980 �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : J O Z E F B U R S Z T A , M A R I A B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA), M A R I A F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , A N N A K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , WANDA P A P R O C K A , ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA A d r e s R e d a k c j i : 00-140 W A R S Z A W A , u l . Świerczewskiego 105 Okładkę projektowa! Edward Kostka R e d a k t o r Z y t a Kwiecińska R e d a k t o r t e c h n i c z n y D a n u t a Kołomańska © Copyright by Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Printed Wydawnictwo. Wroclaw in Poland Zakład Narodowy Im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1980. Nakład: 700 egz. Objętość: ark. wyd. 13,90, ark. druk. 11,50, ark. A -15. Druk. sat. k l . IV, 70 g, 70 X 100. Oddano do składania 31 I I I 1980. Podpisano do druku 10 I X 1980. Druk ukończono we wrześniu 1980. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 2217/80. B-8. Cena zł 55.— t 1980 �S P I S TREŚCI ARTYKUŁY Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z — O niektórych z a s t o s o w a n i a c h m e t o d y f e n o ­ m e n o l o g i c z n e j w s t u d i a c h n a d religią, s y m b o l e m i kulturą. Część I . S t r e s z c z e n i e w języku a n g i e l s k i m 9 46 R y s z a r d T o m i c k i — L u d o w e m i t y "o s t w o r z e n i u człowieka. Z b a d a ń n a d s y n k r e t y z m e m m i t o l o g i c z n y m w E u r o p i e W s c h o d n i e j i Południowej o r a z w A z j i Północnej 49 S t r e s z c z e n i e w języku a n g i e l s k i m Jolanta K o w a l s k a — Pojmowanie tacji negatywnej 118 tańca. U w a g i n a temat źródeł kono­ 121 S t r e s z c z e n i e w języku a n g i e l s k i m Janusz B o h d a n o w i c z , Wiesława S o k o ł ó w n a 137 — Etnograficzne prace atlasowe w Europie 139 S t r e s z c z e n i e w języku a n g i e l s k i m 158 STUDIA I Urszula Łydkowska-Sowina teczne w świetle — średniowiecznych MATERIAŁY Ludowe kazań obrzędy i statutów i zwyczaje synodalnych świą­ . . S t r e s z c z e n i e w języku a n g i e l s k i m 159 172 KRONIKA Ośrodki e t n o g r a f i c z n e w P r a d z e — Krystyna Kwaśniewicz, Danuta Tylkowa Z zagadnień e t n o g r a f i i rumuńskiej. B a d a n i a k u l t u r y l u d o w e j r e g i o n u V i l c e a — Zofia Szromba-Rysowa S y m p o z j u m „ Z a b y t k o w y zespół u r b a n i s t y c z n o - a r c h i t e k t o n i c z n y i k u l t u r a r o ­ b o t n i c z a Ż y r a r d o w a " — Andrzej Stawarz 173 179 182 �СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ Збигаев Бенедыктович — О некоторых видах применения феноменологического метода в исследованиях религии, символа и культуры. Часть I 9 Резюме на английском языке 46 Рышард Т о м и ц к и — Народные мифы о сотворении человека. Из исследований мифоло­ гического синкретизма в Восточной и Южной Европе и в Северной Азии . . Резюме на английском языке Йолянта К о в а л ь с к а Резюме на 49 118 — Понимание пляски. Заметки по отрицательной коннотации английском языке 121 137 Януш Б о г д а н о в и ч , Веслава С о к о л — Этнографические атласные работы в Европе Резюме на английском языке 139 158 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Уршуля Л ы д к о в с к а - С о в и н а — Народные праздничные обряды и обычаи в свете средневековых проповедей и синодальных статутов 159 Резюме на английском языке 172 ХРОНИКА Этнографические центры в Праге — Крыстына Квасьневич, Данута Тыльковска . . 173 Из вопросов румынской этнографии. Исследования народной культуры района Вильцеа — София Шромба-Рысова 179 Симпозиум „Исторический урбанистически-архитектурный ансамбль и рабочая куль­ тура Жирардова" — Анджей Ставаж 182 �T A B L E OF C O N T E N T S PAPERS Zbigniew B e n e d y k l o w i c z — O n Some Aspects of Phenomenological M e t h o d A p p l i e d i n S t u d i e s on S y m b o l , R e l i g i o n a n d C u l t u r e . P a r t I . Summary in English R y s z a r d T o m i c k i — F o l k M y t h s about t h e C r e a t i o n of M a n . R e s e a r c h on Mythological Syncretism in Eastern and Southern Europe and i n North­ ern Asia Summary in English Jolanta K o w a l s k a — 9 46 49 118 The understanding of D a n c e . R e m a r k s a s t h e S o u r c e s of N e g a t i v e C o n n o t a t i o n s Summary in English Janusz B o h d a n o w i c z , Wiesława S o k o ł ó w n a in Europe Summary in English STUDIES AND Urszula Ł y d k o w s k a - S o w i n a Regards 121 137 — Ethnographic Atlases 139 158 MATERIALS — F o l k Ceremonies and Festival Customs i n t h e L i g h t of M e d i e v a l S e r m o n s a n d S y n o d i c a l S t a t u t e s Summary in English 159 172 CHRONICLE Ethnographical Institutions in Prague — Krystyna Kwaśniewicz, Danuta Tylkowa R u m u n i a E t h n o g r a p h y . R e s e a r c h on the folk C u l t u r e of the V i l c e a R e g i o n — 173 Zofia Szromba-Rysowa S y m p o s i u m on „The o l d u r b a n i s t i c a n d a r c h i t e c t o n i c c o m p l e x of t h e T o w n Ż y r a r d ó w a n d t h e C u l t u r e of t h e W o r k e r s of t h i s T o w n " — Andrzej Stawarz 179 182 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbf3e47a3801cc13bc983a68c9fe8a43.pdf cfa680f90ed04f8261f4105081b0bff0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1046 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:961 Title A name given to the resource O niektórych zastosowaniach metody fenomenologicznej w studiach nad religią, symbolem i kulturą / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2, s.9-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X X I V z. 2 I S S N 0071-1861 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ O NIEKTÓRYCH ZASTOSOWANIACH M E T O D Y FENOMENOLOGICZNEJ W S T U D I A C H N A D RELIGIĄ, SYMBOLEM I KULTURĄ CZĘSC I Jako p i e r w s z y o d y s c y p l i n i e zwanej fenomenologią mówił, żyjący współcześnie z K a n t e m , n i e m i e c k i filozof J o h a n n H e i n r i c h L a m b e r t (Neues Organum, L i p s k 1764). Swoje rozumienie fenomenu odnosił o n do i l u z o r y c z n y c h wymiarów doświadczenia ludzkiego i w następstwie tego definiował fenomenologię jako teorię i l u z j i (złudzenia). K a n t użył d w u k r o t n i e t e r m i n u „fenomenologia", wiążąc z n i m zupełnie inne, nowe, szersze rozumienie „fenomenu". K a n t odróżnił p r z e d m i o t y i zdarzenia tak, j a k się one ukazują w naszym doświadczeniu, od przedmiotów i zda­ rzeń, j a k i m i są one same w sobie, niezależnie od f o r m nakładanych na nie przez naszą zdolność poznawczą. Pierwsze nazwał „fenomenami", drugie „noumenami" l u b też „rzeczami s a m y m i w sobie". Według K a n t a wszystko, co możemy wiedzieć, dotyczy t y l k o fenomenów. Pomiędzy n a m i a światem rzeczy samych w sobie istnieje przegroda a p r i o r y c z n y c h k a t e g o r i i i f o r m naoczności. W przeciwieństwie do p e s y m i z m u p o z n a w ­ czego charakteryzującego teorię K a n t a , fenomenologia, o której t u bę­ dzie mowa, jest próbą przezwyciężenia takiego stanowiska. P o d e j m o w a l i t a k i e próby również niemieccy filozofowie r o m a n t y c z n i — Hegel, Schell i n g , Fichte, Schopenhauer. „Każdy z n i c h — j a k przedstawia to o b r a ­ zowo R. I n g a r d e n — próbował na swój sposób, inaczej niż i n n i , uzyskać dostęp do rzeczy samych w sobie. Chciano jakoś przebić tę ścianę między n a m i a rzeczywistością" . 1 1 R. Ingarden, Wprowadzenie do fenomenologii Husserla (Wykłady u n i w e r s y t e c i e w Oslo), Z n i e m i e c k i e g o przeł. A . Półtawski, W a r s z a w a Szerzej n a temat fenomenologii Encyclopaedia Encyclopaedia kiewicz, of the Social of Philosophy Historia żenie, świadomość. filozofii, por. także o d p o w i e d n i e Sciences rozdziały w International (t. 12), M a c m i l l a n a n d F r e e P r e s s 1968; The (t. 6), M a c m i l l a n a n d F r e e P r e s s t. 3 W a r s z a w a Fenomenologiczna na 1974, s. 133. 1967; W. 1960, A . P ó ł t a w s k i , koncepcja świadomości Świat, a realizm, Tatar­ spostrze­ Warszawa �10 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Pierwsza znaczniejsza praca Hegla, jaką była Fenomenologia ducha, mówiła o r o z w o j u ducha (myśli, umysłu) poprzez różne etapy, w których ukazywał się on jako fenomen aż do p u n k t u całkowitego wypełnienia, w którym był świadom siebie, osiągnął samopoznanie siebie jako tego, co jest w n i m s a m y m , jako n o u m e n u . Fenomenologia w ujęciu Hegla jest nauką, w której się dochodzi do znajomości ducha, t a k i m , j a k i m jest on w sobie, poprzez studiowanie sposobów, w j a k i c h się on n a m objawia. To rozumienie Hegla podporządkowane było w i s t o t n y sposób całemu nadrzędnemu, szerszemu s y s t e m o w i filozoficznemu, a także historiozo­ ficznemu, pojęcia zaś fenomenu używali hegliści w sposób luźny, d l a określenia czegokolwiek obserwowanego, nie rozpatrywanego pod wzglę­ d e m ważności. W t e n sposób rozszerzała się w X I X w . definicja feno­ m e n u , aż przeszedł on w s y n o n i m f a k t u . I t a k pod koniec X I X w . u m a c ­ nia się owo szersze rozumienie fenomenologii jako czysto opisowego s t u ­ d i u m danego p r z e d m i o t u . Z t a k i m r o z u m i e n i e m s p o t y k a m y się u W. H a m i l t o n a w jego Lectures on metaphysics (1858), g d y mówił on o czy­ s t y m , d e s k r y p t y w n y m s t u d i u m myśli, l u b też u E d m u n d a H a r t m a n n a w Phenomenology of Moral Consciousness (1878), gdzie zadaniem feno­ m e n o l o g i i jest pełny opis m o r a l n e j świadomości. U amerykańskiego f i l o ­ zofa C. S. Peirce'a powraca do głosu p r o b l e m realności. Fenomenologię rozumiał on nie t y l k o j a k o opisowe s t u d i u m wszystkiego, co się da obser­ wować, ale raczej tego, co jest przedmyślowo-intelektualnym doświadn i e m tego, co realne. W t y m ujęciu fenomenologia miała dotyczyć też złudzeń, wyobrażeń, marzeń, snów, miała za zadanie rozwinąć w miarę pełną listę k a t e g o r i i wplątanych w j a k i k o l w i e k sposób w najbardziej szeroki sens tego, co znaczy istnieć. Wszystkie wyżej w y m i e n i o n e r o z u m i e n i a fenomenologii mają na celu opis, ale fenomenologia, o której t u będzie m o w a , wywodząca się od E. Husserla, jest opisem wymagającym szczególnego r o d z a j u nastawie­ nia. N i e jest to p r o s t y fenomenalizm, opis ograniczający się do d a n y c h t r a d y c y j n i e , e m p i r y c z n i e — p o z y t y w i s t y c z n i e pojmowanego doświadcze­ nia. Samo słowo „opis" dość rzadko spotykane jest w pracach fenomeno­ logów. Znacznie częściej m a m y t u do czynienia z t a k i m i słowami, j a k „prezentacja", „ukazanie", u j a w n i e n i e " , „odsłanianie". W t y m znaczeniu język fenomenologów z n a j d u j e m y znacznie bliżej tego, co zawiera się w g r e c k i m źródłosłowie phainein = świecić, przyświecać, wydobyć na światło, ujawnić, phainomenon = t o , co się ukazuje. Można b y t u mówić n a w e t o szczególnym akcencie położonym na to, co się (samoistnie) p o ­ kazuje. T e n akcent zdaje relację z p e w n e j receptywności doświadczenia 1973; „Studia F i l o z o f i c z n e " , n r 1, 1976: z e s z y t poświęcony R . I n g a r d e n o w i ; drożyńska-Barącz, sowanie S. w polskich Cichowicz, T e n sam Husserl, Fenomenologiczna badaniach Czytając etnograficznych, Husserla, koncepcja historii „Etnografia i kultury. ZaZasto­ P o l s k a " , t. 12: 1968; „Studia F i l o z o f i c z n e " , n r 3: 1964; „ N o w e Książki", n r 3: 1975. A. tenże, �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ ll poznawczego, co wyraźnie pozwala odróżnić fenomenologię od k a n i o w ­ skiej t e o r i i poznania, gdzie akcent położony jest na poznającym p o d m i o ­ cie. „Kantyzm rozumiał poznanie jako c z y n n y a k t umysłu, fenomenolo­ gia właśnie jako b i e r n y " (Tatarkiewicz). A l e o d d a j m y głos s a m y m fenomenologom: „Co r o z u m i e się p r z e z fenomenologię pochodzącą od H u s s e r l a ? N a j p i e r w formalnie: a jest zarazem to odrębny odrębna sposób technika dzięki t a k i e m u podejściu podejścia językowego do świata jest to m e t o d a f e n o m e n o l o g i c z n a . do zagadnień przedstawiania c z y też rozważaniu czysto fenomenologicznych, wyników, świata. uzyskanych Krótko Oczywiście n i e każdy, k t o s t a n i e się mówiąc fenomeno­ logiem, będzie nią operował w t e n s a m sposób. Istnieją różne o d m i a n y t e j m e t o d y , powstałe w zależności od t a l e n t u i p s y c h i k i uprawiającego ją fenomenologa. s t k i e te o d m i a n y posiadają jednak m i m o tego, iż n i e z g a d z a m y się między sobą co do różnych twierdzeń w y c h . Można j e d n a k mówić o f e n o m e n o l o g i i o zespole twierdzeń Wszy­ rdzeń łączący w s z y s t k i c h n a s fenomenologów, szczegóło­ w i n n y m znaczeniu: mianowicie jako c z y s y s t e m i e t e o r i i , będących w y n i k a m i fenomenologicznego sposobu b a d a n i a . T u zaś n a p i e r w s z y m m i e j s c u z n a j d u j e się f e n o m e n o l o g i a husser- l o w s k a j a k o całość d l a siebie, która odróżnia się pod w i e l o m a i s t o t n y m i względami od f e n o m e n o l o g i i M a k s a S c h e l l e r a c z y t a k z w a n y c h Monachijczyków (A. Pfandera, M. G e i g e r a , D . v. H i l d e b r a n d a i in.), c z y w r e s z c i e od f i l o z o f i i H e i d e g g e r a . Między t y m i fenomenologami istnieją duże różnice w szczegółach. Młodsi b a d a c z e n i e p o ­ wtarzają ojca tylko słów d a l e j naprzód; i dlatego fenomenologii, l e c z chcą z a pomocą jego metody iść dochodzą o n i n i e k i e d y do w y n i k ó w i n n y c h niż te, j a k i c h życzyłby sobie H u s s e r l . N i e j e s t to z a t e m «szkola» " . 2 Ze względu na cel naszych rozważań — przedstawienie fenomeno­ logicznego podejścia do z j a w i s k r e l i g i j n y c h i myśli symbolicznej — n i e będziemy mówić t u o fenomenologii w t y m d r u g i m znaczeniu: jako t e o r i i czy zespole twierdzeń; będziemy natomiast s t a r a l i się odtworzyć zasad­ nicze cechy fenomenologicznego podejścia i sposobu badania, który za­ wsze wyprzedza i staje się podstawą istnienia zespołu twierdzeń czy systemu t e o r i i . Można więc t o nastawienie wydobyć z tego, j a k fenomenologia H u s ­ serla wyrastała ze swej współczesności przeciwstawiając się z jednej s t r o n y regresywnej f i l o z o f i i pojęć, z d r u g i e j zaś e m p i r y c z n e j psycho­ logii . Po katastrofie szkoły Hegla i i d e a l i z m u niemieckiego nastąpił okres f i l o z o f i i sprowadzającej się do n a u k i o h i s t o r i i myśli filozoficznej. Była to t z w . filozofia pojęć — analizująca poszczególne prądy filozoficzne. Siłą rzeczy stawała się s u b s t y t u t e m żywej, a k t y w n e j f i l o z o f i i , „nawią­ zywała wciąż t y l k o do dzieł, do książek filozoficznych. Pracowano t u stale n a d c u d z y m i pojęciami i t w i e r d z e n i a m i . . . Preparowano, o p r a c o w y ­ wano, k o m b i n o w a n o i t d . cudze pojęcia" . Postępowało t o coraz dalej 3 4 2 Ingarden, » Obszerniej op. cit., s. 13. omawia to I n g a r d e n w f e n o m e n o l o g i i . Tło h i s t o r y c z n e fenomenologii) 4 Ingarden, op. cit., s. 45. I i I I wykładzie op. cit., s. 7-55. — (Zarys rozwoju �12 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ i oddalało od rzeczywistości. Jednocześnie t e m u k r y z y s o w i f i l o z o f i i t o ­ warzyszył rozwój poszczególnych n a u k p r z y r o d n i c z y c h — f i z y k i , c h e m i i , b i o l o g i i , które zgodnie z tradycją p o z y t y w i z m u uznawały j e d y n y rodzaj poznania — poznanie empiryczne opierające się na doświadczeniu. M i e j ­ sce do u p r a w i a n i a f i l o z o f i i widziano przeto albo w syntezie wyników n a u k p r z y r o d n i c z y c h , albo też, zgodnie z sytuacją — po o p a n o w a n i u dziedziny świata materialnego przez w y ż e j wspomniane n a u k i — w psy­ chologii. W psychologii obowiązywał również p o z y t y w i s t y c z n y m o d e l n a u k i . J a k w każdej nauce e m p i r y c z n e j polegano wyłącznie na metodach stosowanych w p r z y r o d o z n a w s t w i e . H u s s e r l wykroczył znacznie poza jednostronne rozumienie doświadczenia, j a k i e obowiązywało w e m p i r y c z ­ nej psychologii (psychofizjologii), uznającej t y l k o spostrzeżenie zewnętrz­ ne oparte na doświadczeniu zmysłowym (widzenie, słyszenie, czucie itd.). Z d a n i e m fenomenologii istnieją różne t y p y doświadczenia poznawczego nie dające się zredukować do doświadczenia przyrodniczego, czy też, j a k w w y p a d k u p o z y t y w i s t y c z n i e nastawionej psychologii, do spostrzeżenia zewnętrznego opartego n a wrażeniach. Przemawiało za t y m „doświad­ czenie", jakiego dostarczało samo istnienie f i l o z o f i i już to nastawionej, j a k w r o z u m i e n i u platońskim, na oglądanie i s t o t y r z e c z y , już to zna­ jącej różne rodzaje poznań t a k i c h , j a k poznanie aprioryczne, czy też i n t u i c j a . Dlatego też zadanie, jakie sobie stawiała fenomenologia Husserla j a k o n a u k a : systematyczny przegląd różnych rodzajów doświadczenia poznawczego, pozwalający uchwycić istotne cechy t a k i c h aktów poznaw5 6 Mówi gorii o o t y m Platon wędrówce nieubrana w ustami poznającej barwy, Sokratesa duszy i o a n i w kształty, a n i w w Fajárosle duszy dwukrotnie: filozofa. „Miejsce w to ale­ zajmuje słowa, i s t o t a i s t o t n i e istniejąca, którą s a m t y l k o j e d e n r o z u m , d u s z y k i e r o w n i k oglądać może. Naokoło n i e j świat p r z e d ­ miotów p r a w d z i w e j wiedzy. wiedzą, a podobnie umysł każdej A że b o s k i umysł r o z u m e m się k a r m i i d u s z y , która c h c e przyjmować najczystszą to, co j e j odpo­ w i a d a , przeto każda się radością napełnia, k i e d y b y t od c z a s u do c z a s u widokiem miejsce prawdy się k a r m i i r o z r a d o w u j e , przyniesie. A podczas tego obiegu ogląda władzę n a d sobą, ogląda wiedzę n i e tę, która różna o różnych wiście istniejącą o t y m , co j e s t (XXVII). od w i e l u samą, ogląda tworzyć m u s i , a nazywamy, istotnym bytem" kiedy rozumowanie sprawiedliwość się z w o l n a r z e c z a c h , które m y dziś b y t a m i rozumieć pojęcia rodzajów, zobaczy, aż ją obręcz d r o g i znów n a to s a m o a l e wiedzą „Bo człowiek spostrzeżeń jest rzeczy­ musi rozpoczyna, a p o t e m t e myślą w j e d n o z b i e r a . A to j e s t p r z y p o m i n a n i e sobie tego, co niegdyś i n i e patrzyła n a w e t n a to, co m y dziś rzeczywistością n a z y w a m y , k i e d y wychylała głowę w sferę b y t u oglądała n a s z a d u s z a , k i e d y z b o g a m i istotnego. Toteż słusznie j e d y n i e d u s z a filozofa do tego w r a c a co n a w e t wędrowała m a skrzydła. B o j e j pamięć z a w s z e w e d l e sił bogu boskości użycza. Człowiek, który w t a k i c h p r z y p o ­ m n i e n i a c h żyje j a k należy i doskonałych z a w s z e święceń dostępuje, t y l k o on j e d e n istotnie doskonałym się s t a j e " ( X X I X ) . P o t e m , o d r z u c i w s z y alegorie, wprost: „A t a k spojrzeć z góry i sprowadzić jednym rzutem mówi o t y m o k a szczegóły t u i t a m r o z s y p a n e do j e d n e j istoty r z e c z y ; p o t e m b y człowiek każdy szczegół określił i dopiero byłoby j a s n e , o c z y m z a każdym m e n t a r z W. W i t w i c k i e g o razem w : P l a t o n , Fajdros, mówi" ( X L I X ) . P o r . też k o ­ W a r s z a w a 1958. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 13 czych, j a k spostrzeżenie wewnętrzne, spostrzeżenie i m m a n e n t n e , p r z y p o ­ m i n a n i e , d o m n i e m y w a n i e i t p . , wiązało się ściśle z a k t y w n y m u p r a w i a ­ n i e m f i l o z o f i i . Fenomenologię Husserla c h a r a k t e r y z u j e się jako próbę b u d o w a n i a f i l o z o f i i opartej na i n t u i c j i . Właściwy sens tego słowa to wgląd. Podobne próby p o d e j m o w a l i Bergson, Kartezjusz, św. A u g u s t y n . U św. A u g u s t y n a osiągnięcie tego r o d z a j u poznania (wglądu) wymagało w p i e r w pewnego r o d z a j u nastawienia, n i e było w y n i k i e m czystego r o ­ z u m o w a n i a , j a k u Arystotelesa, ale przede w s z y s t k i m uważnego p r z y ­ p a t r y w a n i a się w t y m sensie, j a k i oddaje łacińskie słowo contemplatio — p r z y p a t r y w a n i e się w s k u p i e n i u , rozmyślanie, medytacja, r o z w a ­ żanie. Poznanie i n t u i c y j n e wymagało spotęgowania władz poznawczych, sam zaś ogląd był czymś d a n y m . K o n k r e t n i e u św. A u g u s t y n a był to d a r łaski Bożej. „Wiedzy, o którą na próżno zabiegamy p r z y r o d z o n y m i władzami naszego umysłu, Bóg udziela duszy drogą oświecenia {illuminatio). Teorię tę nazywano później i l u m i n i z m e m . Umysł wedle niej w i d z i bezpośrednio prawdę, j a k oczy widzą rzeczy (visio intellectualis)" . N a tę samą cechę i n t u i c j i — j e j receptywność — zwraca uwagę przyznający się do r o d z i n y fenomenologów twórca analitycznej psycho­ l o g i i C. G. J u n g . 6 „Wymawiając cia, j e {słowo i n t u i c j a ] większość l u d z i doznaje przyjemnego uczu­ j a k g d y b y coś zostało rozstrzygnięte. A l e n i e biorą o n i p o d u w a g ę tego, że to n i e m y d a j e m y początek i n t u i c j i . P r z e c i w n i e , z a w s z e p o j a w i a się o n a s a m a p r z e z się. Mamy jakiś pomysł, który wziął się s a m z siebie, i możemy go t y l k o po­ chwycić, jeśli jesteśmy d o s t a t e c z n i e s z y b c y " . 7 Z t e j r e f l e k s j i , że i n t u i c j a nie jest czymś zależnym wyłącznie od człowieka, ale także od p r z e d m i o t u poznania, który u j a w n i a z siebie coś do t e j p o r y nie spostrzeganego — niezależnie, czy p r z e d m i o t e m t y m będzie Bóg, j a k u św. A u g u s t y n a , czy też treści należące do nieświado­ m e j części życia psychicznego, j a k u Junga — l u b j a k d l a nas, j a k i k o l ­ w i e k p r z e d m i o t k u l t u r y , zjawisko r e l i g i j n e , s y m b o l , wysnuć można za­ sadę łączącą wszystkie o d m i a n y fenomenologii, a m i a n o w i c i e , postulat p o w r o t u do pierwotnego, bezpośredniego doświadczenia. U Husserla w y ­ raziło się t o w haśle „z p o w r o t e m do rzeczy!", u Heideggera — „z p o w r o ­ t e m do źródeł!". Wcześniej, d l a Kartezjusza, znaczyło t o — porzucić całą wiedzę zdobytą na studiach, g d y zrodziło się w n i m przeświadcze­ nie, że żadna n a u k a nie była taka, j a k i e j m u się pozwolono spodziewać. Odtąd Kartezjusz sam „zaczął czytać w księdze świata, a pierwszą za­ sadą jego m e t o d y było n i e przyjmować żadnej rzeczy za prawdziwą, za­ n i m j e j nie pozna z całą oczywistością jako t a k i e j : t z n . , a b y unikać starannie pośpiechu i uprzedzeń i nie obejmować s w o i m sądem niczego 6 T a t a r k i e w i c z , 7 C. G. Jung, op. cit., t. 1, 1958, s. 263. Psychologia a religia. (Wybór pism), Warszawa 1970, s. 133. �14 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ poza t y m , co się p r z e d s t a w i umysłowi t a k jasno i wyraźnie, iż n i e miałby żadnego p o w o d u podania tego w wątpliwość" . Bolesław Miciński w e fragmencie swego eseju Podróże do piekieł porównuje kartezjańskie wątpienie i pierwsze księgi Rozprawy o meto­ dzie do księgi Eklezjastesa. A l e nie t y l k o n a wątpieniu polega to istotne podobieństwo. Z n a j d u j e się ono również w o w y m a k t y w n y m zwróceniu się do świata, u s t a w i c z n y m p r z y p a t r y w a n i u się, doświadczaniu świata w całej jego różnorodności i pełni. W księdze Eklezjastesa jest to „przy­ łożenie serca", w Księdze mądrości Syracha „zbliżenie się całą duszą", b y dojść mądrości, która, j a k powiada Syrach, „zgodnie ze swą nazwą nie d l a w i e l u będąc dostrzegalna jest z w r a c a n i e m u w a g i " . Stąd t a k częste, powtarzające się j a k r e f r e n , słowa K o h e l e t a „i obróciłem się i ujrzałem pod słońcem", „zobaczyłem", „widziałem" nie jest t y l k o pustą, retoryczną frazą, p o e t y c k i m o r n a m e n t e m , ale poprzedza każde odrębne rozważanie j a k o w y r a z przyjętej metody, którą moglibyśmy nazwać s k i e r o w a n i e m u w a g i w przeżyciu na istotę danego p r z e d m i o t u . „ I p r z y ­ łożyłem do tego serce moje, a b y m poznał mądrość, umiejętność, szaleń­ stwo i głupstwo... Rzekłem ja do serca mego: nuże, teraz doświadczę cię w w e s e l u " . Przywołujemy t u t a j wcześniejsze t r a d y c j e filozoficzne, sięgając odległej starożytności w t y m celu, a b y wskazać j a k fenomeno­ logia Husserla, która przyjęła quasi-kartezjański p u n k t wyjścia (epoche), a także każdy i n n y w a r i a n t m e t o d y fenomenologicznej mieści w sobie ową cechę filozoficzną. T o znaczy wskazać, j a k fenomenologia jest b a r ­ dziej rozważaniem i s t o t y rzeczy, aniżeli dowodzeniem czegoś, iż zada­ n i e m , j a k i e sobie stawia, nie jest mówienie: co jest rzeczą?, ale j a k i s t n i e ­ je dana rzecz, l u b mówiąc inaczej, fenomenologia jest dochodzeniem „ c o " poprzez „ j a k " danej rzeczy. Przykładem i ilustracją takiego u j m o ­ w a n i a mogą być słowa Kartezjusza o rozumie. Zamiast mówić, co t o jest r o z u m , budować uczone i n a u k o w e definicje r o z u m u , rozpoczyna od u c h w y c e n i a w p r o s t jego istotnej cechy, od tego, j a k o n istnieje. „Roz­ sądek jest t o rzecz ze w s z y s t k i c h na świecie najlepiej rozdzielona, każdy b o w i e m sądzi, że jest w nią t a k dobrze zaopatrzony, iż n a w e t c i , których w e w s z y s t k i m i n n y m n a j t r u d n i e j jest zadowolić, n i e z w y k l i go pragnąć więcej, niż posiadają". (Jak zobaczymy później, w pracach fenomenolo­ gów r e l i g i i rzadko s p o t k a m y definicję r e l i g i i ) . 8 9 10 W t y m sensie fenomenologia jako rozważanie i s k i e r o w a n i e u w a g i w przeżyciu—doświadczeniu n a istotę danego p r z e d m i o t u różni się też pod względem f o r m a l n y m od naukowego, czy też uważanego za n a u k o K a r t e z j u s z , Rozprawa leński-Boy, W a r s z a w a 1934. 8 o metodzie. Przełożył i wstępem opatrzył T. Ze- Syrach 6, 22. Użyty w t y m tekście h e b r a j s k i w y r a z ' h o c g m a ' z d a j e n a m sprawę z nierozłączności doświadczenia p o z n a w c z e g o i jego w y m i a r u i s e n s u e t y c z ­ nego w k o n c e p c j i starożytnych filozofów. 3 10 Ecclesiastes 1, 17; 2, 1. • �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 15 w y , sposobu prezentacji s w y c h wyników. Jest t o tego samego rodzaju różnica, którą jesteśmy w stanie uchwycić pomiędzy sposobami, w j a ­ k i c h w y p o w i a d a się filozofia, a w j a k i c h n a u k i szczegółowe . W o p i n i i J . P. Sartre'a największym o d k r y c i e m fenomenologii było to, iż „Husserl przywrócił rzeczom grozę i u r o k , gdyż ujął p o d m i o t j a k o przeżywający świat, nienawidzący go, kochający i obawiający się" . F o r m a , w której w y p o w i a d a się m . i n . fenomenologia r e l i g i i ( M . Eliade), j a k i inne o d ­ m i a n y fenomenologii (Heidegger, Bachelard, Miciński), jest adekwatna do m e t o d y opartej na doświadczeniu — próba, esej. Nie znaczy t o wszystko, że fenomenologia n i e jest nauką l u b że r e ­ zygnuje z a m b i c j i b y c i a nauką. Znaczy t o t y l k o t y l e , że jest ona swo­ istą, oryginalną nauką, j a k jest też swoistą filozofią. W bardzo szkicowy, uproszczony siłą rzeczy sposób, dałoby się t o przedstawić j a k o „znajdowanie się pośrodku" pomiędzy d w o m a porząd­ k a m i poznania: i n t e l e k t u a l n o - r o z u m o w o - r a c j o n a l i s t y c z n y m , a sensualin 12 13 1 1 Kryzys Por. E . H u s s e r l , nologia, przeł. z niem. nauki europejskiej J a n Szewczyk, przejrzał a transcendentalna i zinterpretował fenome­ R. Ingarden, „Studia F i l o z o f i c z n e " , n r 9: 1976. 1 2 J . P. Situations, 1 8 „Husserl muje Une Sartre, ideé fundaméntale najwięcej zajmował się też p s y c h o l o g i a , więc s a m m u uległ. Było to j e d n a k ważają de la phenomenologie się fenomenologią wywołał nieporozumienie. a k t y każda i n a c z e j , p s y c h o l o g i a aktów, z a r z u t , że choć zarazem przeżyć w świadomych nastawieniu że Husserl. Psychologia aktami jest t a p s y c h o l o g i a wprawdzie w 'eidetycznym', tzn. w zaj­ psychologizm, i fenomenologia i n concreto, a fenomenologia ( W ł a d y s ł a w T a t a r k i e w i c z ) . „'Racjonalna' menologicznej a zwalczał w w e d l e oświadczenia H u s s e r l a , s t a r a się uzyskać s w e opisowe ale de I P a r i s 1947, s. 35. roz­ eidetycznie" t y m z n a c z e n i u , że w y n i k i analizy spostrzeżeniu postawie feno­ immanentnym, usiłującej uchwycić istotę t y c h przeżyć. Z ' r a c j o n a l i z m e m ' w r o z u m i e n i u filozofii X V I I i X V I I I w . m a to n i e w i e l e wspólnego, gdyż t a ' r a c j o n a l n a ' p s y c h o l o g i a wątpliwie dalsza tylko przy pomocy specjalnie od c z y s t o myślowych empiryzmowi rozumianego spekulacji racjonalizmu angielskiemu, ale i w y n i k i swe zdobywa doświadczenia, wszelkiej przeciwstawiającego postaci badań Idei..., H u s s e r l a , s. X V I I I ) . W wystąpieniu d z e n i e tego t y p u r a c j o n a l i z m u , j a k i znała t y k a m y w Dialogach się n i e Przedmowa H u s s e r l a można widzieć też starożytna filozofia P l a t o n a , w e i d e t y c z n y m sposobie naj­ korzystających z doświadczenia w s z e r o k i m słowa tego r o z u m i e n i u " (R. I n g a r d e n , do nie­ jest zaś j a k odro­ g r e c k a , który ujmowania spo­ zagadnień filo­ z o f i c z n y c h p r z e z S o k r a t e s a , gdzie obok u z n a n i a p r y m a t u r o z u m u , s z u k a n i a i z n a j ­ dowania w nim prawdy wyjaśniającej rozważany r o z u m u , równie ważna d l a tego r o d z a j u i k o n k r e t życiowy macza do Uczty (por. p r z y p i s 5, F a j d r o s a i Ucztę Platona, Warszawa świat, życiowego rozważań jest w i e d z a 1975, gdzie wetkę S o k r a t e s a ) . P o d o b n y t y p r a c j o n a l i z m u c z y też formułę świadczenia hebrajska. poznawczego n i a n e już Księgi ska mądrości, po omówieniu mieńska, koncepcji znała człowieka w Witwicki kreśli niepodzielności Reprezentują ją tłu­ syl­ do­ wspom­ а także poezja r e l i g i j n a , o której t a k p i s z e A . K a m i e ń ­ racjonalnej Przestrzeń starożytność kultu szczegół a także Wstęp Platona, Władysław wręcz rzeczowa, ludzka, strony k o n c e p c j i człowieka w „Twórczość", P s a l m a c h , n i e można Psalmach n r 5: 1976, s. 56-76): „ A b y pominąć s p r a w y życia, a (A. K a ­ dopełnić zwłaszcza �16 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ s t y c z n o - e m p i r y c z n y m . W t y m „pośrodku" znajduje się filozofia św. A u ­ gustyna, która przeciwstawiała się i n t e l e k t u a l i z m o w i systemu A r y s t o t e ­ lesa, kwestionując i m p l i c i t e zasadność rozumowego poznania Boga, z j e d ­ nej s t r o n y , z d r u g i e j zaś a n t y i n t e l e k t u a l n e m u m i s t y c y z m o w i , polegają­ c e m u na bezrozumnej ekstazie i zjednoczeniu się z bóstwem w z a c h w y ­ cie ( F i l o n , neoplatonizm). O d n a j d u j e m y t u też Kartezjusza, który wystąpił przeciw atmosferze oderwanego od świata i skostniałego r a c j o n a l i z m u scholastyki, o t w i e ­ rając drogę d l a n a u k i opartej na doświadczeniu. T a k samo jest t u m i e j ­ sce d l a fenomenologii Husserla, która na planie l o k a l n o - h i s t o r y c z n y m przeciwstawiała się f i l o z o f i i pojęć i psychologii, a na planie bardziej ogólnym r o z u m o w o - s p e k u l a t y w n y m s y s t e m o m : wyłączności k a n i o w s k i e ­ go poznania a priori z jednej strony, z d r u g i e j zaś wyłączności p r z y r o d niczo-naturalistycznego nastawienia f i l o z o f i i p o z y t y w i s t y c z n e j i n a u k p o z y t y w n y c h . Bliżej j e d n a k i p r e c y z y j n i e j tę odmienność fenomenologii od psychologií i n a u k e m p i r y c z n y c h określa H u s s e r l w e wstępie do Idei...: „Psychologia jest nauką doświadczalną. Zawierają się w t y m przy zwykłym z n a c z e n i u słowa doświadczenie d w a m o m e n t y : 1) jest nauką o f a k t a c h , of m a t t e r s of fact w sensie D. H u m e ' a , 2) j e s t nauką o p r z e d m i o t a c h którymi j a k o p s y c h o l o g i c z n a ' f e n o m e n o l o g i a ' a te j a k o t a k i e , jeżeli mają przedmiotami, w omnitudo do realitatis. W fenomenologia o istocie jakich w nauka), jako prowadzającą od p s y c h o l o g i c z n e g o wyrażającym się w sądach dla transcendentalnej fenomenologii do tego nauka, jest c z y s t a albo świat o faktach, lecz jako która chce ustalać do c z y s t e j 'istoty', r e s p . w ('empirycznej') redukcja eidetyczna. zostaną s c h a r a k t e r y z o w a n e ogólności Po jako jako transcendentalna do drugie, nauka wyłącznie n i e ' f a k t y ' . Odpowiednią redukcją, fenomenu od f a k t y c z n e j 'istot', z realnymi przestrzenno-czasowy nie jako nauka ' p o z n a n i a dotyczące i s t o t y ' , a b y n a j m n i e j charakterystycznej jeden przeciwieństwie 'eidetyczna' realnych. 'Fenomeny', się, są r e a l n y m i z d a r z e n i a m i , r z e c z y w i s t e i s t n i e n i e , są włączone w r a z przynależą, zostanie ugruntowana (jako zajmuje prze­ myśleniu ogólności fenomeny irrealne" Przeciwstawienie f a k t u i i s t o t y nie w y c z e r p u j e różnic dzielących fenomenologię od n a u k e m p i r y c z n y c h . Ważny jest t u t a j też i n n y sposób myślenia, i n n y sposób budowania uogólnień, dochodzenia do wyników poznawczych. N a u k i empiryczne to n a u k i i n d u k c y j n e stosujące i n d u k У1 У sposób r o z u m o w a n i a , polegający na wyjściu od obserwacji szcze­ gółowych faktów i dalszym i c h s t o p n i o w y m rozszerzaniu i uogólnianiu w postaci b u d o w a n y c h twierdzeń i sądów. I n n y m rodzajem r o z u m o w a С П o s a d z e n i a człowieka w c i e l e . R a c j o n a l i s t y c z n a c z y też i n t e l e k t u a l n a — z j e d n e j s t r o n y , z d r u g i e j zaś — jest t a k o n c e p c j a n a wskroś s o m a t y c z n a . S ł o w a człowieka są w d u c h u języka h e b r a j s k i e g o n i e a b s t r a k c y j n y m i słowami, l e c z słowami w a r g , myśli są myślami s e r c a , d u c h d u c h e m jego wnętrzności. O k o i u c h o są s p r a w ­ dzianami prawdy". E. H u s s e r l , Idee czystej fenomenologii i fenomenologicznej księga I , przekład D . G i e r u l a n k a , tłumaczenie przejrzał o r a z przedmową R . I n g a r d e n , W a r s z a w a 1967. 1 4 filozofii, opatrzył �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 17 nia, p r z e c i w s t a w n y m do i n d u k c j i , jest dedukcja, wyprowadzająca sądy szczegółowe z sądów ogólnych, rozumowanie, które w y w o d z i z p e w n y c h zdań ( p r a w d z i w y c h przesłanek) wynikające z n i c h logicznie następstwa (prawdziwe w n i o s k i ) . Ta pośrodkowość czy też oryginalność, o której była wyżej m o w a , charakteryzująca miejsce fenomenologii pomiędzy poznaniem e m p i r y c z n y m a poznaniem a p r i o r y c z n y m , znajduje i t u t a j swoje konsekwentne odbicie. Metoda fenomenologiczna to tertium da­ tum: z d w u różnych sposobów r o z u m o w a n i a , spomiędzy i n d u k c j i i de­ d u k c j i , obiera ona własną drogę, drogę r e d u k c j i eidetycznej. Możemy więc tymczasowo redukcję określić n e g a t y w n i e : nie jest to a n i droga przebiegająca od szczegółu do ogółu, a n i wyprowadzająca z ogólnych pojęć logicznie wynikające następstwa szczegółowe. Można też dodać, że jest to droga wychodząca od faktów i rzeczy, która zmierza do poznania i c h istoty. Obok przeciwstawienia f a k t u i i s t o t y rozważania j e j na drodze r e ­ d u k c j i istnieje szereg cech pozwalających odróżnić podejście fenome­ nologiczne i t e n t y p dochodzenia do wyników poznawczych, j a k i m jest sama r e d u k c j a fenomenologiczna, od nastawienia charakterystycznego dla n a u k e m p i r y c z n y c h . Trzecią taką cechą, obok d w u wyżej w y m i e ­ n i o n y c h , jest zawieszenie i wyłączenie rozważań p r z y c z y n o w o - s k u t k o w y c h . Czwarta, na którą chcemy t u zwrócić uwagę, to zasadniczo inne rozumienie doświadczenia przez fenomenologię. D l a empiryków doświad­ czenie, które jest p o d s t a w o w y m rodzajem wszelkiego poznania, spro­ wadzało się p r a k t y c z n i e do doświadczenia zmysłowego. O ile w e m p i ­ rycznej f i l o z o f i i angielskiej (Locke) obok spostrzeżenia zewnętrznego uznawano spostrzeżenie wewnętrzne, introspekcję czy t z w . refleksję, o t y l e twórca p o z y t y w i z m u A u g u s t Comte zdecydowanie wypowiadał się przeciw t e m u d r u g i e m u t y p o w i doświadczenia. Dążeniem p o z y t y ­ w i z m u było uwolnić poznanie od przesądów, i d o l i , wierzeń krępujących postęp badań n a u k o w y c h . P o z y t y w i z m to także dążenie do o b i e k t y ­ w i z m u , do wyłączenia uczuć, emocji z postępowania naukowego posze­ rzającego świat w i e d z y o f a k t a c h p o z y t y w n y c h . Int ros p e k c ja jest czymś s z t u c z n y m wobec naturalnego procesu obserwacji, jest jego p r z e r w a ­ n i e m , zakłóceniem. Introspekcja, refleksja, doświadczenie wewnętrzne mogą zniekształcić i zniszczyć obserwowany i poznawany przedmiot. Chcąc poznać, czy t o świat p r z y r o d y , czy to człowieka, czy to świat myśli, trzeba nań spojrzeć o b i e k t y w n y m , chłodnym, rzeczowym — j a k p o w i a ­ da poeta — u z b r o j o n y m „ w szkiełko" o k i e m obserwatora. Introspekcja, doświadczenie wewnętrzne może być dodaniem, w p r o j e k t o w a n i e m — j a k b y można było powiedzieć językiem psychologii analitycznej — sta­ nów, treści, znaczeń wcale nie przynależących do poznawanego p r z e d ­ m i o t u . Liczą się t y l k o f a k t y p o z y t y w n e . Niepotrzebna już teraz filozofia. Po s t a d i u m m i t o l o g i c z n y m , r e l i g i j n y m , f i l o z o f i c z n y m , czas na epokę w i e ­ dzy ścisłej. Filozofię zastąpi r o z w i j a n i e poszczególnych n a u k ścisłych 2 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 �18 ZBIGNIEW BENEDVKTOWICZ i synteza i c h wyników. Doświadczenie w ścisłych n a u k a c h p r z y r o d n i ­ czych to eksperyment. P r z y zachowaniu względnie stałych warunków doświadczenia obserwuje się z m i a n y , po włączeniu określonego c z y n n i ­ ka, który, g d y nastąpią z m i a n y , można uznać za przyczynę nowego stanu rzeczy. Każda nauka przyrodnicza, f i z y k a , chemia, biologia, poszukuje przyczyn. „Zadanie polega zwyczaj właśnie n a z n a l e z i e n i u o w y c h czynników p r z y c z y n o w y c h , z a ­ d l a p e w n e g o danego pełną przyczynę względnie faktu istnieje i c h wiele prowadzą i razem składają do p e w n e g o s k u t k u . Z a g a d n i e n i a się n a genetycz­ n e — i to t a k i e , które prowadzą do g e n e t y c z n y c h ogólnych p r a w p r z y c z y n o w y c h — stanowią rdzeń p r o b l e m a t y k i b a d a ń p r z y r o d n i c z y c h . Całe doświadczenie, doświad­ czenie bezpośrednie, początkiem, nego — uwagi w szczególności od k t ó r e g o początkiem, na pełną spostrzeżenie przechodzi przy obecność zmysłowe, się do którym już nie tego, się pojawia co jest czegoś tu tylko zupełnie z w r a c a się [podkr. in­ zbytnio moje]. Ba­ d a c z s k u p i a się z a w s z e t y l k o n a p e w n y c h m o m e n t a c h , p e w n y c h s t r o n a c h tego, co dane — m o m e n t a c h , które d z i w n y m z b i e g i e m i n n e c z y n n i k i zostają m e n t u , względnie w okoliczności są z m i e n n e , n a t o m i a s t sposób s z t u c z n y , dzięki s p o s o b o w i ustalone. Nie trzeba przy t y m widzieć prowadzenia całości ekspery­ rozgrywającego się p r o c e s u , l e c z w y s t a r c z y uważać n a to, j a k z m i e n i a się odnośny m o m e n t włączeniu pewnego c z y n n i k a przyczynowego. ze s p o s t r z e g a n i a : w y s t a r c z y mieć zmienia włączeniu się p r z y aparaty, Można które to s a m o p e w n e g o określonego W subtelności pewnym i czułości przekraczającej już wtedy widzą znacznie by uruchomić całość, d a l e j zaś w s z y s t k o o d b y w a l s i stwierdzą, dokładne a p a r a t y możliwości s e n s i e robią to t e r a z w s z y s t k o m a s z y n y : człowiek t o w e . Można j e n a w e t z a r a z obliczyć..." przy zrezygnować co c z y n n i k a , n p . prądu e l e k t r y c z ­ nego o określonym napięciu. Z b u d o w a n o też b a r d z o o by ludzkich pomiarowe zmysłów. j e s t t y l k o po to, się s a m o — i w y n i k i są już go­ . E m p i r y c z n a psychologia, rozwijająca się na g r u n c i e p o z y t y w i z m u , przyjęła za p r z y r o d o z n a w s t w e m t e n sam t y p doświadczenia. Jest t o t e n sam rodzaj e k s p e r y m e n t u wychodzący od spostrzeżenia zewnętrznego, eksperyment n a s t a w i o n y j a k w fizyce na badanie przebiegu p r z y c z y n a — skutek, czy j a k w b i o l o g i i — bodziec—reakcja. Zadania też są podobne: genetyczne ogólne p r a w a i n d u k c y j n e , p r a w a przyczynowe. Paradoksalne jest to, iż r e z u l t a t y i w y n i k i , do j a k i c h dochodziła t a k u p r a w i a n a psychologia, stały w j a w n e j sprzeczności wobec d e k l a r a c j i pozytywistycznego dążenia do o b i e k t y w i z m u , n a u k o w e j ścisłości oczysz­ czonej z uczuć, emocji, wrażeń. W i e m y też, na c z y m polega psychologizm w tłumaczeniu n a u k o w y m i do jakiego obrazu sprowadza świat badanych zjawisk. I m p r e s j o n i z m , dowolność, przypadkowość oto r e z u l ­ t a t y psychologistycznych wyjaśnień. Tłumacząc jakiś f a k t , n p . zacho­ w a n i e pana X psycholog powiada: „pan X przeżył t a k ie to a takie za­ działanie, teraz było t a k , i n n y m razem może być inaczej". Trzeba t u wyraźnie raz jeszcze zaznaczyć, iż Husserl ze swą fenome­ nologią wystąpił zdecydowanie przeciw psychologizmowi właśnie w imię 15 Ingarden, Wprowadzenie..., s. 51. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 19 o b i e k t y w i z m u (por. p r z y p i s 13). Rozgrywało się t o na dwóch planach. Zasygnalizowanie t y c h dwóch planów p o z w o l i uchwycić strategię podejś­ cia fenomenologicznego: te d w a p l a n y t o nastawienie na k o n k r e t , na to, co szczególne, na to, co generalne i ogólne. P o z w o l i to także uchwycić różnicę pomiędzy r e d u k c j o n i z m e m a redukcją. P i e r w s z y p l a n — j a k wspominaliśmy na początku — to k r y t y k a przyjętej przez p o z y t y w i z m koncepcji doświadczenia, dążenie do systematycznego badania i s k r u p u ­ latnego opisu różnych rodzajów i typów doświadczenia poznawczego. D r u g i p l a n t o zadanie, jakie stawiała sobie fenomenologia na wzór kartezjańskiego zamierzenia — dążenie do stworzenia mathesis universalis — n a u k i o ogólnych zasadach poznania, zasadach, które obowiązywałyby zarówno w n a u k a c h ścisłych, j a k i w f i l o z o f i i . Z a c z n i j m y od pierwszego p l a n u , od k o n k r e t u . Doświadczenie w e m p i ­ rycznej psychologii to posiadanie, doznawanie wrażeń wywołanych p r z y ­ czynowo przez bodźce fizyczne. „...z drugiej jednak z doświadczenia' tego, strony co d a n e pozwalano sobie n a określenie było k o n k r e t n i e w jako spostrzeżeniu r a z e m j e d n a k n i e dało się utożsamić z 'wrażeniami'. P o k a z y w a n o stytucie p s y c h o l o g i c z n y m różnobarwnie oświetlone 'pochodzące zmysłowym, z a ­ n p . komuś w i n ­ krążki, n i e p o z w a l a n o mu na opisanie, j a k o w e krążki k o n k r e t n i e m u się pojawiały, l e c z t y l k o n a s t w i e r d z e n i e , że w i d z i c z e r w o n a w o , np. że w i d z i zielonkawo, niebiesko itd. Wszystkie inne konkretne się gładki, biały, a l e c z e r w o n o n a t y c h m i a s t dezawuującą papier, kwitowane opisy, były ogóle n i e można widzieć, że 'wiemy' t y l k o z doświadczenia, że to p a p i e r i że p a p i e r t e n j e s t gładki. Oczywiście bowiem słowo 'widzieć' mogło u w a g ą , że tego w oświetlony według empirystyczno-psychologicznego znaczyć j e d y n i e 'posiadać d a n e w r a ż e n i o w e ' " w sposobu mówienia . K r y t y k a fenomenologiczna przeciwstawiając się t e j jednostronności, jednowymiarowości w r o z u m i e n i u doświadczenia przez psychologię e m ­ piryczną, wskazywała na to, że już t a k ie p o j m o w a n i e doświadczenia było zapośredniczone i ograniczone przez teorię poznania. Owocem t e j k r y t y k i i hasła p o w r o t u do bezpośredniego doświadczenia było o t w a r c i e dróg do n o w e j p r o b l e m a t y k i , do n o w y c h badań i studiów, a w dalszej k o n ­ s e k w e n c j i do p o d t r z y m a n i a r o z w o j u n o w y c h dziedzin w psychologii, obok dotychczasowej psychofizjologii, t a k i c h j a k psychologia postaci, psycho­ logia głębi. Rozważania czynione przez fenomenologów na d r u g i m w y ­ m i e n i o n y m planie — dotyczącym ogólnych zasad poznania — pozwoliły zwrócić uwagę na k i l k a szczególnych faktów. P o z y t y w i s t a jako badacz p r z y r o d y w p r a k t y c e nie zastanawiał się, j a k w ogóle możliwe jest d o ­ świadczenie zewnętrznej p r z y r o d y , które w r a m a c h s w y c h badań u p r a ­ w i a , odrzuca w s z e l k i filozoficzny sceptycyzm w t y m przedmiocie. Pozy­ t y w i s t a u c h y l a i wyłącza wszelkie filozoficzne teorie sceptyków. Stosuje się dokładnie do zasady w s z e l k i c h zasad sformułowanych przez feno­ menologię Husserla: 16 Tamże, s. 67. �20 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ „Żadna t e o r i a , jaką b y można wymyślić, n i e może n a s zwieść n a m a n o w c e co do tej zasady w s z y s t k i c h zasad: że każda źródłowo prezentująca naoczność jest źródłem prawomocności p o z n a n i a , że w s z y s t k o , co się n a m w ' i n t u i c j i ' źródło­ wo (by prostu się t a k wyrazić przyjąć w swej c i e l e s n e j rzeczywistości) przedstawia, j a k o to, j a k o co się p r e z e n t u j e , a l e także j e d y n i e w c a c h , w j a k i c h się t u p r e z e n t u j e " 17 należy tych po grani­ . Z chwilą jednak, g d y p o z y t y w i z m w y k r a c z a poza swoje granice, za­ miast dążyć do doskonalenia praktycznego swojej m e t o d y poznawania p r z y r o d y i staje się refleksją epistemologiczną, „teorią poznania", j a k np. w p r z y p a d k u e m p i r y c z n e j psychologii, ogranicza t y m s a m y m n i e wyczerpywalną wartość doświadczenia bezpośredniego ( i n t u i c j i ) , n a które fenomenologia wskazuje j a k o n a źródło wszelkiego poznania. Jeżeli n a ­ stawienie fenomenologiczne można nazwać a n t y n a u k o w y m czy n i e n a u k o ­ w y m , to j e d y n i e w t y m sensie, że u c h y l a wszelkie n a u k o w e teorie, w y ­ rażające się w słowach „to jest nic j a k t y l k o . . . " ograniczających p r a w o p i e r w o t n y c h d a n y c h i rolę doświadczenia bezpośredniego. N a p l a n i e k o n ­ k r e t u to wyłączenie (epoche), jakiego dokonała fenomenologia, k o r y g o ­ wało teorię doświadczenia, d o j a k i e j zmierzała czysto e m p i r y c z n i e nasta­ w i o n a psychologia. Było to p r z e c i w s t a w i e n i e m się e m p i r y c z n e m u ogra­ n i c z e n i u r o z u m i e n i a doświadczenia do „to jest nic, j a k t y l k o doznawa­ nie wrażeń". „Istnieją różne możliwe g r a n i c e ; i n n e p r z y spostrzeżeniach w z r o k o w y c h , p r z y słuchowych i t d . P r z y t y m — r z e c z szczególna — nie m a w gruncie inne rzeczy spostrzeżenia c z y s t o w z r o k o w e g o , c z y s t o d o t y k o w e g o , c z y s t o słuchowego i t d . W s z y s t ­ k i e one n i e j a k o się w z a j e m n i e modyfikują. W y k a z a ł to kiedyś W. S c h a p p zując n a to, że w i d z i m y strukturę materiału p e w n e j r z e c z y stół d r e w n i a n y , gładko p o l e r o w a n y . fenomen kowo. drzewa David M o g ę to zobaczyć. Dostępny m i j e s t w i d z i a l n y t a k , j a k gładkość dostępna jest zarówno w z r o k o w o , K a t z badał później świat d o t y k o w y , spostrzeżenie d o t y k o w e i wykazał wska­ Widzę n p . że to stół i to znów, że d a n a zanalizował o n w w jak i doty­ szczególności n i m jest nie t y l k o gładkość l u b szorstkość i n i e t y l k o to, że coś jest c i e p l e j s z e l u b z i m n i e j s z e od czegoś innego, lecz w również poznawaniu bycie twardym lub r z e c z y z a pomocą miękkim. Jeśli dotyku — naprawdę możemy posiadamy odróżnić wprawę dotykowo jedwab od wełny. N a s z a zdolność s p o s t r z e g a n i a z m i e n i a się. Można j e d n a k również czyć, c z y coś jest wełną, c z y j e d w a b i e m , przynależy zatem mnogość różnych, a także j o w o postrzeżeń. P o z n a n i e zaś d o k o n u j e n y c h dojść do j e d n e j i tej samej rozbudowuje uprawnienie się też c z y blachą. D o tego samego różniących się dopiero rzeczy. W danego w się między rodzaju sobą całym p r z e b i e g u miarę tego p r z e b i e g u bezpośredniego zoba­ przedmiotu coraz rodza­ tych róż­ bardziej poznania — względnie jego n i e u p r a w n i e n i e . T u j e d n a k z n a j d u j e się początek i źródło p o z n a n i a : to, co się t u dzieje, m a decydujące z n a c z e n i e d l a w s z y s t k i e g o innego, co możemy następnie przedsięwziąć w p o z n a n i u " 1B . Fenomenologia zatem wskazuje na to, iż istnieje ważny związek p o ­ między sposobem istnienia badanego p r z e d m i o t u i jego p r z e j a w a m i — sposobem doświadczania a sposobem prezentacji. Metoda fenomenologicz1 7 Husserl, 1 8 Ingarden, Idee..., s. 79. Wprowadzenie..., s. 71-72. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 21 na t o poszukiwanie na drodze szeregu prób t e j najbardziej u p r a w n i o n e j d r o g i do prezentacji i s t o t y badanego p r z e d m i o t u . Poznanie w ujęciu f e n o m e n o l o g i c z n y m przebiega t u po kręgu epistemologicznym, wychodząc od przejawów badanego p r z e d m i o t u , bezpośredniego doświadczenia, r e ­ f l e k t u j e własne sposoby doświadczania p r z e d m i o t u , zmierzając do p r e zestancji jego sposobu istnienia. Jeśli powiedziano wyżej, w próbie określenia fenomenologii, że i s t n i e ­ ją różne o d m i a n y t e j m e t o d y ,,w zależności od t a l e n t u i p s y c h i k i u p r a ­ wiającego ją fenomenologa", t o także prawdą jest, że istnieje t y l e o d ­ m i a n fenomenologii, i l e przedmiotów, rodzajów przedmiotów czy też dziedzin. Obok u p r a w i a n e j przez Husserla „czystej f e n o m e n o l o g i i " — fenomenologii doświadczenia poznawczego można t u przykładowo w y ­ mienić fenomenologię egzystencji i m o w y (Heidegger, M e r l e a u P o n t y ) , fenomenologię egzystencji w j e j trzech sposobach p r z e j a w i a n i a się (sta­ diach) estetycznym, e t y c z n y m i r e l i g i j n y m , czy też właściwiej p o w i e ­ dziawszy, fenomenologię doświadczenia w i a r y w pismach filozofów p o ­ przedzających wystąpienie Husserla ( K i e r k e g a a r d Albo albo, Bo jaźń i drżenie, Pascal Człowiek bez Boga, Człowiek z Bogiem). Ramy ani p r z e d m i o t naszych rozważań nie pozwalają na bardziej drobiazgowe uza­ sadnienie i w y k a z a n i e elementów fenomenologicznych w metodzie i spo­ sobie prowadzenia wykładu szczególnie d w u ostatnio w y m i e n i o n y c h myślicieli, ale p r a g n i e m y spożytkować t u część i c h w y p o w i e d z i dla u k a ­ zania wspólnego nastawienia charakterystycznego d l a m e t o d y fenomeno­ logicznej, obecnego w najbardziej interesującym nas t u zastosowaniu t e j metody, t j . w fenomenologii r e l i g i i (Otto, Eliade). C h a r a k t e r y s t y c z n e d l a w s z y s t k i c h t y c h fenomenologii jest to, że w y ­ żej n a d naukę cenią sobie życie i to jest ostatecznie głównym m o t y w e m dającym się śledzić, jeśli już n i e w losach w s p o m n i a n y c h myślicieli porzucających naukę a zwracających się z p o w r o t e m w s w y c h r o z w a ­ żaniach do doświadczenia, j a k i e niesie krąg życia, t o p r z y n a j m n i e j w zwró­ ceniu u w a g i na heterogeniczność sfery myślenia i egzystowania, odręb­ ność i autonomię „porządku r o z u m u " i „porządku serca" jako świa­ dectwa bogatszej nawet, niż sugerowałyby te d w a t y p y poznania, różno­ rodności i różnowymiarowości doświadczenia poznawczego (mówi o t y m zwłaszcza Albo albo K i e r k e g a a r d a , j a k i wstępne podrozdziały Myśli Pascala: „Zdolność rozeznania", „Zmysł m a t e m a t y c z n y i przyrodzona bystrość", „Umysł l o g i c z n y " , „Prawidła w y r o k o w a n i a " , „Różnorodność i jedność", „Prawidła m o w y " ) . Wszystkie te fenomenologie, w r a m a c h swego p r z e d m i o t u i dziedzin, w których się obracają, głoszą powrót do „pierwotnego" w sensie bez­ pośredniości doświadczenia. Stąd t a k częsty w n i c h m o t y w a n t y n a u k o wości, a może ściślej — antysystemowości: „...nie biorę tego wedle s y ­ stemu, ale wedle sposobu, w j a k i stworzone jest serce człowieka..." (Pascal). �22 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ „Trzeba powiedzieć w ogóle: 'to się dzieje p r z e z kształt i r u c h ' — to b o w i e m lest prawda. A l e mówić p r z e z użyteczne, n i e p e w n e j a k i , i składać machinę — i przykre. A gdyby nawet cała filozofia b y ł a w a r t a godziny t r u d u " o ile jest już gotów; to śmieszne... T o prawda, 1 9 wystarczy nie rozumie systemu, o ile istnieje jego słabej głowie pojęcie o tym, jak potężną m u s i mieć dziś g ł o w ę każdy, jeżeli każdy m a t a k potężne myśli. dało się wyrazić w formie pojęć bez­ n i e sądzę, a b y (Pascal) . „Piszący n i n i e j s z e w c a l e n i e jest filozofem, takowy, to b y ł a całą treść wiary, nie wyniknie Gdyby z tego, że się w i a r ę pojęło, że się pojęło j a k się w nią w n i k a l u b też j a k o n a w kogoś wnika. et eleganter pisa­ Piszący n i n i e j s z e n i e j e s t a n i trochę f i l o z o f e m ; rzem amatorem, j e s t o n poetice który n i e układa systemów a n i n a w e t p i s u j e się do s y s t e m u a n i n i e d o p i s u j e szkiców s y s t e m u ; n i e z a ­ się do s y s t e m u . P i s z e , bo to jest d l a niego l u k s u s , który t y m jest p r z y j e m n i e j s z y i o c z y w i s t s z y , i m m n i e j osób k u p u j e jego p i s m o . Ł a t w o m u przewidzieć własne l o s y w ności p i s a r z , który i zostanie czytelników, służba będzie przejrzeć p o d c z a s grzecznego i świetnej publiczności [...] w czasie, k i e d y starać pisać tak, aby zjawia się na ogłoszenie z miejsca ostatniej przeczuwa te przerażające d a m u porządnie będzie łatwo i czyta ucichną było namięt­ chciał jego mieć książkę d r z e m k i i uważać, a b y zewnętrznie p o d o b n y był do który referencjami straszniejszych się poobiedniej ogrodniczka, z dobrymi krytyka nauce, musiał czasie, kiedy parę razy w pracy, skórę; drży z kapeluszem polecając momenty, przed r z e c z y , k i e d y t e n l u b ó w przedsiębiorczy w ręku s w e usługi prze­ kiedy zazdrosna perspektywą s k r y b a , łykacz jeszcze paragra­ f ó w [...] — p o t n i e go n a k a w a ł k i w z n a k i §§, nieugięty j a k t a m t e n człowiek, który, aby do służyć w i e d z y średnika, przed a każdym i i n t e r p u n k c j i , liczył słowa, t a k a b y mieć i c h trzydzieści pięć pięćdziesiąt do systematycznym wspólnego z żadnym s y s t e m e m ' " kropki. Składam nudziarzem: w t y m miejscu 'to n i e jest głęboki ukłon s y s t e m , to n i e m a n i c (Kierkegaard) . 2 0 Trzeba b y t u podkreślić, że te antysystemowe w y p a d y nie dotyczą t y l k o próby opisu doświadczenia w i a r y , n i e dającej się zaniknąć w s y ­ stemy, ale mogą też d l a nas być w y r a z e m swoistego r o z u m i e n i a d o ­ świadczenia poznawczego: podobnie j a k w i a r a , poznanie oparte t u jest na głęboko z i n t e r n a l i z o w a n y m przeżyciu, jest niemalże j a k ta pierwsza namiętnością, walką i sporem, manifestacją własnych doświadczeń, prze­ myśleń i przekonań. M a to swoje odbicie w języku, w sposobie prezen­ tacji, pełnym osobistego t o n u wyznań, gdzie p r z e d m i o t poznania jest p r z e d m i o t e m umiłowania i u w i e l b i e n i a . Oto przykładowo t e m a t e m roz­ p r a w y K i e r k e g a a r d a staje się jego „ulubione twierdzenie, że spośród w s z y s t k i c h k l a s y c z n y c h dzieł M o z a r t o w s k i D o n J u a n stoi najwyżej". „To, co m a m o t y m do p o w i e d z e n i a , towi. G d y b y zawdzięczam j e d y n i e i wyłącznie więc t e n i ó w c z y t e l n i k b y ł n a t y l e u p r z e j m y , Mozar­ żeby mój z a m i a r z a ­ aprobować, n i e mogąc się j e d n a k pozbyć wątpliwości, c z y rzeczywiście to w s z y s t ­ k o z n a j d z i e u M o z a r t a , c z y też r a c z e j , że to j a u k ł a d a m do m u z y k i M o z a r t a własną, mogę go zapewnić, że n i e t y l k o t a odrobina, którą j a ukazać treść potrafię, B. P a s c a l , Myśli. Przekład T . Żeleńskiego ( B o y a ) w n o w y m układzie w e d ł u g w y d a n i a J a c q u e s C h e v a l i e r a przygotował do d r u k u M . T a z b i r , W a r s z a w a 1953, s. 192. 1 9 S. K i e r k e g a a r d , Bojaźń i drżenie, z oryginału i wstępem opatrzył J . I w a s z k i e w i c z , W a r s z a w a 1972. 20 duńskiego przełożył �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY a l e nieskończenie więcej z a w a r t e jest w właśnie t a myśl dodaje m i odwagi, muzyki Mozarta. T o , co pokochało FENOMENOLOGICZNEJ muzyce Mozarta; a b y poświęcić się w mogę go zapewnić, że się wyjaśnieniom młodzieńczych w tajemniczym zagadkowym obcowaniu, szczegółów m a r z e n i a c h , co się p o ­ dziwiało w młodzieńczym e n t u z j a z m i e , co zamieszkało w najgłębszych duszy, 23 napełnia nas przy przybytkach zbliżeniu z a ­ w s z e bojaźnią i niepewnością, k i e d y w i e m y , że n a m c h o d z i o i c h z r o z u m i e n i e . T o , czegoś uczył źdźbło słomy reszta świata; się fragment zbiera, po ciesząc to, coś fragmencie, się chłonął zbierał najdrobniejszym zakochanymi razem, j a k ptak szczegółem uszami, samotny w ciżbie n i e zauważony w s w o i m kącie, to, co chłonne u c h o pojmało, n i g d y co c h c i w e u c h o w s w o i m lżejszym echem wnętrzu gromadziło, n i g d y drzemiącego ucha nigdy n i e oszukało; co z a d n i a siało marzyć na jawie, co nocą wyganiało sobie, jak niewiasta lasach nad brzegiem jednym cię z łóżka w najwyższego robótkę; co towarzyszyło morza, w k o n i u z tobą cała ludzkiej, to, co n a j ­ zaznane, o b a w i e , że o t y m z a ­ jasną, księżycową nocą w powozie po to, o c z y m się m u ­ n a t c h n i e n i a , co miałeś z a w s z e ciemnych uliczkach, w jechało, co i w niż nie nasycone, siebie n i e p e w n e , n o c y powtórnie przeżyte, co s e n mąciło i spędzało z p o w i e k , p o m n i s z , to, co było c i w y r a z e m najmniejsze bardziej nocy przy pustych i o świtaniu, co n a dotrzymywało ci towarzystwa, co dom twój wypełniało, aż po n a j m n i e j s z y zakątek, w u c h u c i pobrzmiewało, duszę dźwiękiem napełniało, co duszę t e r a z k o n k r e t n i e w myśli; [...] już n i g d y nie n i e spotkać a n i w najdelikatniejszą tkaniną oplatało, to jawi się T o t a k , j a k b y rozstawać się z p r z y j a c i e l e m , b y go czasie, a n i w wieczności. C z u j e s z się j a k ktoś, k t o dochował wierności, zaparł się ślubowania, c z u j e s z się j a k już n i e t e n s a m , n i e t a k i młody, n i e t a k i d z i e c i n n i e p r o s t y ; p o w s t a j e lęk o siebie, o to, co sprawiało tyle radości, dawało szczęście, było b o g a c t w e m ; s z k o d y b y mogło doznać p r z y t e j p r z e m i a n i e , odpowiedzieć n a t y l e pytań, a w t e d y obawa okazać ach... w s z y s t k o o to, co u k o c h a n e , się m n i e j i że doskonałym, n i e stracone, czar p r y s k a i nie daje się przywrócić. A l e w o l n a od w s z y s t k i c h t r o s k jest miłość m o j a , bezgraniczne z a u f a n i e do M o z a r t a . T o , co z jego m u z y k i dotąd pojąłem, to t y l k o cząstka, a tego, co k r y j e się pod m g l i s t y m i p o s t a c i a m i p r z e k o n a n y , że g d y b y m p r z e c z u c i a , dość j e s z c z e zostaje, i j e s t e m kiedyś całkowicie zrozumiał M o z a r t a , w t e d y d l a m n i e całkiem niezrozumiały" 21 dopiero byłby . Nie p o w i n n a nas t u zmylić pozorna, a w i n n y c h miejscach wręcz n o n ­ szalancka, nienaukowość p r o b l e m u i języka. Czas okazał się lepszym sę­ dzią, aniżeli przypuszczenia i obawy autora co do uznania jego rozważań. S t u d i u m o D o n Juanie M o z a r t a m a swą niepowtarzalną i niezastąpioną wartość pośród cenionych analiz estetycznych w dziedzinie m u z y k o l o g i i . W y k r a c z a ono zresztą poza muzykologię. „Ulubione twierdzenie, że spo­ śród w s z y s t k i c h k l a s y c z n y c h dzieł M o z a r t o w s k i Don Juan stoi najwyżej", wywołuje szereg poszczególnych k w e s t i i , których rozważanie może być godne polecenia antropologom k u l t u r y . A więc, jakie są k r y t e r i a w y ­ dzielenia k a t e g o r i i „dzieła klasycznego" spośród i n n y c h dzieł, co s t a n o w i o klasyczności dzieła, a także co sprawia, że jedne w y t w o r y k u l t u r y osią­ gają tę pełnię w y r a z u , „która cudownie objawia się w k o j a r z e n i u tego, co do siebie przynależy: Aksela z Valborga, H o m e r a z Wojną trojańską, Rafaela z k a t o l i c y z m e m , Mozarta z D o n J u a n e m " . A u t o r rozważa t u t a j 2 1 S. K i e r k e g a a r d , J . Iwaszkiewicz, Warszawa Albo-Albo, 1976, s. 64-65. I, z oryginału duńskiego przełożył �24 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ ideę D o n Juana na t l e i n n y c h i d e i — m . i n . Faustusa, które są odpo­ w i e d n i o k o n k r e t y z a c j a m i t a k i c h idei, j a k zmysłowość i duchowość, „ m e ­ d i a " — środki w y r a z u użyte do wyrażenia t y c h idei, specyfikę t a k i c h „mediów", j a k słowo, język, poezja, d r a m a t , komedia, m a l a r s t w o , rzeźba, a r c h i t e k t u r a , m u z y k a . Rozpatruje ideę zmysłowości i duchowości s p o t y k a ­ jące się z bardziej l u b m n i e j t r a f n y m i środkami w y r a z u , na t l e epok i k u l ­ t u r ; przebiega przez a n t y k , chrześcijaństwo, średniowiecze, sięga do m i t o ­ l o g i i i f o l k l o r u śledząc obecność t y c h i d e i w dziełach k u l t u r y e l i t a r n e j i w k u l t u r z e l u d o w e j , a wszystko to żyje własnym życiem, a wszystko t u jest sobą: k u l t u r a grecka i m i t o l o g i a — kulturą i mitologią grecką, chrześci­ jaństwo — chrześcijaństwem, obaj „tytani średniowiecza" Faustus, bliższy duchowości i k u l t u r z e n i e m i e c k i e j , dający się pomyśleć i odtworzyć w i n ­ n y c h epokach, pokoleniach, dziełach, bardziej N i e m c e m , aniżeli u n i w e r ­ salny, ponadczasowy, dający się ująć t y l k o muzycznie D o n J u a n Hiszpa­ n e m . Podobnie rzecz się m a i w s t u d i u m o bohaterze r e l i g i j n y m , o „ r y ­ cerzu w i a r y " A b r a h a m i e , znów rozważanym na t l e herosów i postaci m i ­ t y c z n y c h , na t l e „bohaterów t r a g i c z n y c h " , począwszy o d dzieł d r a m a t u antycznego poprzez Szekspira do współczesności. Mógłby zatem skorzystać z t y c h r o z p r a w niejeden student e t n o g r a f i i zajęty połykaniem (przyrzą­ dzonej bez żadnego s m a k u w t y g l u antropologicznych analiz porównaw­ czych) pigułki, gdzie b u d d y z m niewiele, a czasem p r a w i e w ogóle n i e różni się od chrześcijaństwa, a chrześcijaństwo od pogańskiego m i t u grec­ kiego, bo wszystko rozpoczyna się i sprowadza do wszechrządzącej „opo­ z y c j i b i n a r n e j " góra — dół, ziemia — niebo, l e w y — p r a w y , męski — żeński i t p . Mógłby zwłaszcza skorzystać z t y c h r o z p r a w i ów profesor l i t e r a t u r o z n a w s t w a , t a k widać przejęty s t r u k t u r a l i z m e m , że na p y t a n i e zadane w a u d y c j i r a d i o w e j : „panie profesorze, k t o t o jest bohater?", o d ­ powiedział: „bohater jest z n a k i e m " . A l e nie t o wszystko przecież jest p o w o d e m przytoczenia t a k obszer­ n y c h fragmentów z rozważań K i e r k e g a a r d a . Główną przyczyną była t u chęć ukazania, j a k w języku t y c h rozważań odzwierciedla się, powtórz­ m y : oparte na głębokim przeżyciu doświadczenie poznawcze, stające się n i e m a l namiętnością pełną n i e przemilczanego n i e p o k o j u i niepewności, czy aby rozumienie, do którego doszło się, jest p r a w d z i w e , zdające sobie sprawę z cząstkowego c h a r a k t e r u poznania, a przecież poszukujące t e j najlepszej cząstki. T e n sposób w y p o w i e d z i kształtujący się na naszych oczach, t a k j a k metoda stosownie do danego p r z e d m i o t u , zawiera w sobie niepokój i troskę o odpowiednie słowo. Znamienną b o w i e m cechą języka fenomenologii, w s z y s t k i c h fenomenologii, niezależnie od p r z e d m i o t u r o z ­ ważań, jest owa t r o s k a o słowo. Często zasadniczym rozważaniom t o w a ­ rzyszy wewnętrzna refleksja n a d słowem, n a d sposobem w y r a z u . „'Zgasić zarzewie buntu' — nazbyt bogato. 'Niepokój geniuszu' — zanadto d w a w i e l k i e słowa n a r a z [...] -Nie umiałbym osądzić t e j s a m e j r z e c z y ściśle j e d n a k o ; nie mogę sądzić o w ł a s n y m d z i e l e pracując n a d n i m , muszę czynić t a k , j a k m a - �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY l a r z e , oddalić się od niego; damy FENOMENOLOGICZNEJ ale nie nadto. I l e t e d y ? Zgadnijcie. namiętność l u b wrażenie o d m a l o w a n e w [...] 25 Kiedy słowach, z n a j d u j e m y w oglą­ sobie s a ­ m y c h p r a w d ę tego, co słyszymy; p r a w d ę , o której i s t n i e n i u w n a s n i e wiedzieliś­ m y wprzódy. Stąd c z u j e m y sympatię do tego, który dał n a m to uczuć, ukazał n a m bowiem nym, nie swoje poza dobro, a l e n a s z e ; to d o b r o d z i e j s t w o t y m , iż t a wspólność duchowa skłania c z y n i go n a m s y m p a t y c z ­ nieodzownie serce k u niemu" (Pascal) . 2 2 „Nie jest m o i m z a m i a r e m powiedzieć o D o n J u a n i e czegoś szczególnego; oby m n i e w s z y s t k i e dobre d u c h y ustrzegły, a b y m n i e wypuścił r o j u hałaśliwych orzeczeń i w zresztą uważam zapale nie za brak, nic-nie-mówiących o r a t o r s k i m odsłonił bezsilność języka; zapał t e n ale przeciwnie, z a siłę pochwałę m u z y k i w j e j g r a n i c a c h użyję. N a t o m i a s t słowa, której chętnie na m o i m jest z a m i a r e m oświetle­ n i e t e j i d e i z t y l u s t r o n , i l e to będzie możliwe, a także j e j s t o s u n k u do języka, i stopniowe aby wreszcie ogarnięcie coraz o s a c z o n a ukazała się słyszeć, n i e potrafię czasu mający do c z a s u będę dopomóc w terytorium, się n a m w e własnej n i c więcej jednym jej większego powiedzieć, tego, którego t e n l i s t zostaną o d d z i e l n i e podawał n i e zapominając o t y m zapomnieć n i e dając, że k t o m a w muzyka panuje, chociaż k i e d y j a k : c y t , słuchaj! słowem, m i m o c h o d e m wyśledzeniu, n a którym osobie, da m i ,[...] T y l k o od rysopis tej m u z y k i , jednak, ani czytelnikowi ręku t y l k o l i s t gończy n i e m a j e s z c z e d o t y c z y . Także cały układ opery, j e j wewnętrzna budowa, omówione, n i e t a k j e d n a k , b y m ciągle miał w y k r z y k i w a ć : a c h b r a w o , ciężka c h o l e r a , do diabła, b r a v i s s i m o — l e c z stale będę n a to patrzył, b y podkreślić muzykę, i myślę, że w t e n sposób d o k o n a m t y c z n y m r o z u m i e n i u m u z y k i jest do osiągnięcia" najwyższego, co w este­ (Kierkegaard) . 2 3 Język rozważań fenomenologicznych, pełen osobistego t o n u wyznań, odsłania głęboko ukrytą dialogiczną strukturę doświadczenia poznawcze­ go. J a k ktoś słusznie zwrócił uwagę, monologiczna postać Wyznań św. A u g u s t y n a w g r u n c i e rzeczy jest dialogiem, w przeciwieństwie do zbudowanego na dialogu monologicznego w rezultacie t r a k t a t u O pań­ stwie Platona; t a k poznanie w ujęciu fenomenologicznym m a strukturę dialogiczną. Trzeba t u podkreślić p i e r w i a s t e k twórczy doświadczenia p o ­ znawczego. Jednocześnie zaś to, iż namiętności, uczuciu, towarzyszy t u nieustannie m e t o d y c z n y dystans. „Husserl przywrócił rzeczom grozę i u r o k , gdyż ujął p o d m i o t j a k o przeżywający świat, nienawidzący go, kochający i obawiający się" (Sar­ t r e , Situations, I , s. 35). A k t o m doświadczenia p r z e d m i o t u odpowiada transcendencja — zewnętrzność i zdolność w y m y k a n i a się p r z e d m i o t u poza granice naszego doświadczenia. Transcendencji, w y k r a c z a n i u p r z e d m i o t u poza granice naszych aktów doświadczenia m u s i zatem odpowiadać zdolność p o d m i o t u poznawczego do transcendowania siebie, do przekraczania samego siebie w procesie poznawania. To przekraczanie siebie m u s i polegać też m . i n . na zamilknięciu, na dopuszczeniu rzeczy do słowa — t y l k o na t e j drodze jest szansa, b y poznanie stawało się d i a l o g i e m i r z e c z y w i s t y m samopoznan i e m . Husserl czytał i znał pisma Kierkegaarda. Myśli, 2 2 Pascal, 2 8 K i e r k e g a a r d , 60 28, 44. Albo-Albo. I , s. 95. �26 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Wszystkie próby fenomenologiczne zwracają niezwykłą uwagą na sło­ wo, dążąc do m a k s y m a l n e j p r e c y z j i w wyrażaniu s w y c h r e f l e k s j i . P r z y c z y m rzecz znamienna — nie pokładają nadziei w językach sformalizo­ w a n y c h , osiągając często p r z e c i w n y i m biegun. Myśli Pascala należą nie t y l k o do h i s t o r i i f i l o z o f i i czy h i s t o r i i l i t e r a t u r y pięknej jednego n a r o d u , ale do ogólnoludzkiej s z t u k i słowa, t a k samo j a k pisma Kierkegaarda, które dla w i e l u są przede w s z y s t k i m przykładem szczytowych osiągnięć literatury romantycznej. Przykładem p r e c y z j i mogą t u być cytowane powyżej f r a g m e n t y z Idei Husserla, dotyczące zasady w s z e l k i c h zasad, obejmującej także p o ­ zytywistyczną zasadę poznania: „nie ma w i e d z y bez doświadczenia", w którym słowo „doświadczenie", rozumiane przez pozytywistów jako empiryczne doświadczenie (doświadczenie zmysłowe l u b e k s p e r y m e n t w dziedzinie f i z y k i , neurofizjologii, c h e m i i e t c ) , zastąpione zostało przez „każdą prezentującą źródłowo naoczność" — „każda źródłowo p r e z e n t u ­ jąca naoczność jest źródłem prawomocności poznania, że wszystko, co się w i n t u i c j i źródłowo (by się t a k wyrazić w swej cielesnej samoobecności) przedstawia, należy po p r o s t u przyjąć, jako to, co się prezentuje, ale także j e d y n i e w t y c h granicach, w j a k i c h się t u p r e z e n t u j e " . W z d a n i u t y m Husserl odsłonił wewnętrzne sprzeczności p o z y t y w i z m u , wykazując, iż w b r e w własnym d e k l a r a c j o m p o z y t y w i z m posługuje się poznaniem e i d e t y c z n y m , intuicją, do takiego b o w i e m t y p u należy wszelka zasada; nie da się ona wywieść a n i nie w y n i k a z doświadczenia e m p i r y c z ­ nego. Mówi się t u , iż należy przyjąć to, co jest dane, w t y c h granicach, w j a k i c h jest dane. D o k o n u j e się t u wyłączenia sceptycyzmu, a także p r o ­ b l e m u fałszywości i prawdziwości, p r o b l e m u „pozytywnych faktów" cha­ rakterystycznego d l a rozważań p o z y t y w i s t y c z n y c h . Przykładem w y k r a ­ czania poza granice tego, co dane, mogą być właśnie rozmaite teorie w y ­ rosłe pod wpływem pozytywistycznego k r y t y c y z m u , dotyczące r e l i g i i , w których r e l i g i a jest już t o w y t w o r e m n a t u r y — w y n i k a ze s t r a c h u w o ­ bec sił n a t u r y — już to spowodowana niedostateczną wiedzą w myśleniu, p r o d u k t e m s u b i e k t y w n y c h wrażeń i doznań. K r y t y c y z m i odrzucanie w y ­ jaśnień r e l i g i j n y c h , wierzeń i przesądów było racją r o z w o j u n a u k p r z y ­ rodniczych. Proste i powierzchowne przeniesienie pozytywistycznego k r y ­ t y c y z m u w dziedzinę badań n a d religią było nierzadko w y k r o c z e n i e m poza granicę tego, co dane, stawało na płaszczyźnie sądów, rodząc „nau­ k o w e przesądy". „Ponieważ to, o czym będę mówił, ma charakter raczej niecodzienny, nie mogę więc przyjąć, że m o i słuchacze są w pełni świadomi metodologicznego tu widzenia psychologii dzenia m a charakter niami, wypadkami jest — powiada wyłącznie którą fenomenologiczny, i doświadczeniami, fakt, n i e zaś sąd. M ó w i ą c interesuje Jung — jednym np. o motywie reprezentuję. tj. zajmuje słowem — punk­ T e n punkt w i ­ się t y l k o faktami. Jego narodzin z dziewicy, zdarze­ prawdą psychologia się wyłącznie f a k t e m i s t n i e n i a t a k i e j i d e i , n i e zaś kwestią, c z y i d e a t a jest p r a w d z i w a l u b fałszywa w j a k i m k o l w i e k i n n y m znaczeniu. I d e a t a jest p s y - �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY chologicznie p r a w d z i w a rakter subiektywny nostce. N a t o m i a s t o tyle, o ile istnieje. E g z y s t e n c j a psychologiczna o t y l e , o i l e jakaś i d e a występuje m a charakter obiektywny, się udziałem jakiejś większej g r u p y . zjawiskami nikiem wnioskowania, Jest że f a k t y jed­ o i l e dzięki c o n s e n s u s g e n t i u m staje Psychologia zjawiskiem. p s y c h i c z n e są by czymś p s y c h i k a i j e j treści były samowolnym jedynie iluzorycznym wytworem określone idee powstawać istnieją się świadomości i różnymi przywykliśmy i arbitralnym, gatunkami jednostki. Nie i czymś wy­ c z y też m n i e j sądów. Faktem wszystkich epokach niezależnie j e d n o s t k i , l e c z r a c z e j pojawiają są­ przekonania, a nawet myśleniem przypuszczeń najzupełniej do uwolnić się od przesądu, j a k o ­ arbitralnym naszych n i e m a l wszędzie i w e spontanicznie są one w y t w o r e m się i d e a m i i i n n y m i się a n i też czyimś s u b i e k t y w n y m A l e tak bardzo myślonym p r z e z l u d z i , iż z t r u d e m t y l k o p o t r a f i m y więcej zajmuje zajmuje ponieważ i s t n i e j e . C o więcej, n i e jest o n a n i w y ­ ani tylko twierdzeniem, po p r o s t u tylko w ma cha­ pojedynczej p s y c h i c z n y m i , t a k j a k n p . zoologia zwierząt. Słoń jest p r a w d z i w y , dem. [...] 27 FENOMENOLOGICZNEJ od migracji oraz i platońska że filozofia, że mogą tradycji. się — a n a w e t wręcz jest to b y n a j m n i e j lub jest, Nie narzucają lecz psy­ chologia e m p i r y c z n a " . u D o k o n u j e się t u wyłączenia rozważań p r z y c z y n o w o - s k u t k o w y c h , które niechybnie przeniosłyby nas na płaszczyznę sądu. T u nie powiada się, że r e l i g i a (idea r e l i g i j n a ) jest „naturalna", że powoduje strach wobec sił n a ­ t u r y , czy też błąd w myśleniu, t a k samo j a k nie mówi się, że ją objawił Bóg. U c h y l a się t u wszystkie takie zdania, ponieważ byłyby nie dającymi się dowieść sądami. T u stwierdza się n i m n i e j n i więcej istnienie t a k i c h idei i p r z y j m u j e się je t a k , j a k one istnieją — ponieważ świadectwa, d o ­ k u m e n t y dotyczące i d e i r e l i g i j n y c h powołują się na zewnętrzne o b j a w i e ­ nie, stwierdzając istnienie fenomenolog powiada a n i m n i e j , a n i więcej, niż t o , że one pojawiają się. Proste i powierzchowne przeniesienie pozytywistycznego k r y t y c y z m u w dziedzinę n a u k h u m a n i s t y c z n y c h dokonało niemałego zamętu, którego ślady możemy obserwować w niektórych teoriach n a u k o w y c h na gruncie etnografii, a przede w s z y s t k i m w i c h języku. M a m y t u na myśli n a t u ­ r a l i z m (poszukiwanie „zarodków" r e l i g i i — teoria a n i m i z m u ) , biologiczny d e t e r m i n i z m ( M a l i n o w s k i — teoria potrzeb, freudowska psychoanaliza), u p r z e d m i o t o w i e n i e („kultura jest aparatem i n s t r u m e n t a l n y m " ) — k o n ­ t y n u o w a n e do dziś „mechanizmy myślenia", w których dochodzą do gło­ su d w a w i e l k i e o d k r y c i a X I X - w i e c z n e g o s c i e n t y z m u : N a t u r a i Maszyna. Trzeba mieć świadomość, że były to m n i e j l u b bardziej udane metafory. „XIX wiek miał b o w i e m stworzył m i t filozofii w sobie n a u k o w e j naukowej kołów p o l i c y j n y c h i aktów urzędowych. [...] cji naukowej ścisłości — n o n s e n s — jednoznaczne niż S t y l filozoficzny odnaleźć w 'związek'. 25 Jung, B. op. c i i . , s. 133. Miciński, Pisma, narodził się z a m b i ­ Wystarczy sobie treść wypełniającą jęcia" ( B . M i c i ń s k i ) . K r a k ó w 1970, s. 194. nie proto­ słowa 'miłość', ' i r o n i a ' , ' r o z p a c z ' b a r d z i e j 'przyczyna', 'korelacja', 'miłość', a b y każdy potrafił — był to z w y k ł y maąuillage, ścisłości, a odznaczał się całą ohydą s t y l u powiedzieć są słowo z a k r e s tego p o ­ �28 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Takie pomieszanie języków wykazywał Pascal, z t y m że szło m u o rzecz podstawową, określającą kondycję ludzkiego poznania. „A niemocy naszej w poznaniu rzeczy dopełnia to, iż są one proste same w sobie, m y zaś jesteśmy złożeni z d w ó c h p r z e c i w n y c h i różnorakich n a t u r , z d u ­ s z y i ciała. N i e p o d o b n a b o w i e m , natury niż d u c h o w a ; a gdyby a b y t a część, która w ktoś twierdził, że nas rozumuje, jesteśmy tylko była innej cieleśni, to b y n a s odsunęło od p o z n a n i a r z e c z y , i l e że n i e m a n i c b a r d z i e j niepojętego niż r z e c , że m a t e r i a z n a s i e b i e samą: n i e p o d o b n a sposób o n a mogłaby n a m pojąć, w się pojąć. T a k więc jeśli jesteśmy po p r o s t u znać, jeśli zaś rzeczy składamy prostych filozofowie się z d u c h a cielesnych jaki materią, n i e możemy zgoła n i c p o ­ i m a t e r i i , n i e możemy czy duchowych. Stąd pochodzi, poznać iż do prawie gruntu wszyscy mieszają pojęcia r z e c z y i mówią o r z e c z a c h c i e l e s n y c h d u c h o w o , a o d u ­ c h o w y c h cieleśnie. P o w i a d a j ą l e k k o , że ciała dążą k u dołowi, że ciągną do s w e g o środka, że bronią się p r z e d z n i w e c z e n i e m , że lękają się próżni, że mają skłonności, s y m p a t i e , a n t y p a t i e : w s z y s t k o r z e c z y właściwe j e d y n i e d u c h o m . M ó w i ą c zaś o d u ­ c h a c h uważają j e j a k o b y będące w j e d n y m m i e j s c u i przypisują i m p o r u s z a n i e się: r z e c z y w ł a ś c i w e j e d y n i e ciałom. Z a m i a s t odbierać c z y s t e pojęcia t y c h r z e c z y wimy bar­ je j e d y n i e n a s z y m i właściwościami i n a s y c a m y naszą złożoną istotą w s z y s t ­ k i e r z e c z y proste, które z w a ż a m y " 26 . N a t u r a l i s t y c z n e przeakcentowanie moglibyśmy znaleźć, g d y b y nie wynikało t o t y l k o z właściwości języka francuskiego, we fragmencie roz­ ważań Comte'a, stanowiących m o t t o Totemizmu Lévi-Straussa: „Prawa logiczne, które ostatecznie rządzą światem i n t e l e k t u a l n y m , są w zasadzie z n a t u r y swej niezmienne i powszechne..." Comte używa t u słowa „na­ t u r a " w t a k i m s a m y m znaczeniu, j a k H u s s e r l słowa „istota" {eidos); o ile j e d n a k Husserl pozostaje w zgodzie ze sobą, o t y l e Comte przeczy sobie powołując się na „eidetyczną intuicję", c z y l i na coś, co w myśl p o ­ z y t y w i z m u nie istnieje, g d y uznaje się t y l k o jeden rodzaj doświadczenia. „ G d y o n i [pozytywiści], p r a w d z i w i e j a k filozofowie trzymający się określo­ nego s t a n o w i s k a i w j a w n e j sprzeczności z własną zasadą wolności od przesądów wychodzą od n i e wyjaśnionych przeświadczeń, m y r o z p o c z y n a m y [...] od tego w s z y s t k i e g o , co można bezpośrednio widzieć i uchwycić — właśnie g d y się p o ­ wziętym z góry sądom n i e p o z w a l a oślepić i powstrzymać się od uwzględnienia całych k l a s r z e t e l n y c h d a n y c h . Jeżeli ' p o z y t y w i z m ' z n a c z y t y l e , co a b s o l u t n i e p o ­ z b a w i o n e przesądów o p a r c i e w s z y s t k i c h n a u k n a t y m , co ' p o z y t y w n e ' , to jest n a t y m , co d a się źródłowo uchwycić, to p r a w d z i w y m i p o z y t y w i s t a m i jesteśmy m y . M y n i e p o z w a l a m y n a p r a w d ę żadnemu a u t o r y t e t o w i , b y odbierał n a m p r a w o do u z n a w a n i a w s z e l k i c h rodzajów naoczności z a równoważne źródła prawomocności p o z n a n i a — a u t o r y t e t o w i , 'nowoczesnego p r z y r o d o z n a w s t w a ' także n a to n i e p o z w a ­ lamy" . 27 J a k w i e l k a była presja n a u k p r z y r o d n i c z y c h i p o z y t y w i z m u , widać to w c y t o w a n y m wyżej z d a n i u Junga, które jest echem i powtórzeniem zdania Husserla o zasadzie w s z e l k i c h zasad. Być nauką to t a k zajmować się f a k t a m i , „jak czynią t o n a u k i p r z y r o d n i c z e " , n a u k i empiryczne — „nie 26 Pascal, 2 7 Husserl, Myśli, 84. Idee... s. 70. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 29 jest to b y n a j m n i e j platońska filozofia, jest to psychologia e m p i r y c z n a " . Możliwość takiego sprowadzenia, jakiego d o k o n u j e J u n g (łamiącego prze­ ciwstawienie f a k t u i istoty, różnicy pomiędzy sądami e m p i r y c z n y m i a zda­ n i a m i f e n o m e n o l o g i c z n y m i ) , odsłania n a m t u wyżej wspomniane d w a w y m i a r y , eidetyczny i k o n k r e t n y . Język fenomenologii uwikłany jest w polemikę i powstaje z p o l e m i k i z p o z y t y w i z m e m , jest świadectwem c h w i l i j a k i jednocześnie refleksją n a d poznaniem w ogóle, posiada swój aspekt ahistoryczny. Następną cechą, obok dążenia do p r e c y z j i w fenome­ nologicznych rozważaniach, jest b r a k metafor; nie w p r o w a d z a się t u żad­ n y c h terminów „ścisłych" zapożyczonych bez p o k r y c i a , b r a k t e c h n i k sta­ t y s t y c z n y c h , b r a k schematów, wzorów, zapisów s y m b o l i c z n y c h (jeśli te ostatnie nie stanowią p r z e d m i o t u badań), co pozwala widzieć utrzymującą się różnicę w sposobie w y p o w i e d z i pomiędzy nauką empiryczną a r o z w a ­ żaniem fenomenologicznym. Jest to język dosłowny. Wszystko się t u dzie­ j e w zasięgu ludzkiego r o z u m u i w z r o k u . Jedynie konsekwentnie r o z w i j a ­ ną metaforą jest metafora słonia, którą o d n a j d u j e m y w e wstępie do Traktatu o historii religii M . Eliadego: 2S została mocno podważona n a s k u t e k p o m i e s z a n i a p e w n y c h pojęć, a która głosi, że «skala „Nowoczesna nauka zrehabilitowała zasadę, która w X I X w. tworzy zjawisko». H e n r y k P o i n c a r e zapytywał n i e b e z i r o n i i , c z y p r z y r o d n i k , który słonia tego jedynie przez zwierzęcia? mikroskop, Mikroskop może odkrywa stwierdzić, że strukturę dostatecznie i mechanizm poznał komórek, i d e n t y c z n e d l a w s z y s t k i c h organizmów wielokomórkowych. Słoń jest organizmem by wielokomórkowym. A l e c z y t y l k o t y m ? W zastanawiać się n a d odpowiedzią. W skali wzroku które są niewątpliwie skali mikroskopu ludzkiego, bada naturę który można przynaj­ m n i e j d o s t r z e g a w słoniu z j a w i s k o zoologiczne, n i e m a już m i e j s c a n a wątpliwości. Podobnie zjawisko r e l i g i j n e ukaże się n a m j a k o t a k i e t y l k o wówczas, g d y będzie rozumiane własnych według dane w skali religijnej" 2S warunków istnienia, czyli wówczas, gdy będzie ba­ . Po u z n a n i u istnienia następuje t u dalszy etap — poszukiwania odpo­ w i e d n i e j d r o g i do rozumienia i prezentacji p r z e d m i o t u badań. Postępo­ w a n i e fenomenologiczne p r z y p o m i n a n a m spór o p r z y r o d n i c z y bądź h u ­ m a n i s t y c z n y c h a r a k t e r e t n o g r a f i i (kształtowanie się d w u różnych t e n ­ d e n c j i n a u k o w y c h : podział na n a u k i ścisłe t y p u science odwołujące się do t r a d y c j i n a u k p r z y r o d n i c z y c h i n a u k i t y p u art, lettres, zbliżające się 2 8 by Różnicę pomiędzy natomiast sąd powyższemu a sądem f e n o m e n o l o g i c z n y m mężczyzn fenomenologiczny przykładu: p e w n a proponujących związku „istnieje droga wykazania jej a" jest z c z y m kobieta buduje Małżeństwo indukcyjne pięciu w y p a d k ó w ) w p o s t a c i e m p i r y c z n e g o nie uogólnienie M. E 1 i a d e, Traktat o historii a); z a pomocą doszło do rudych skutku, (słuszne w granicach sądu: „rudzi są w r e d n i " . Sąd fenomeno­ l o g i c z n y w t e j s y t u a c j i brzmieć będzie: „istnieje p r z e k o n a n i e , iż r u d z i są 29 = równoważny k o b i e t a została pięć r a z y o s z u k a n a p r z e z małżeństwo. można „a jest a " (a sądowi e m p i r y c z n e m u . Różnicę tę można b y przedstawić następującego w sądem e m p i r y c z n y m było przedstawić następująco: sąd e m p i r y c z n y brzmiałby religii, Warszawa 1970, s. 1. wredni". �30 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ do s z t u k i ) , a także d i l t h e y o w s k i e rozróżnienie pomiędzy n a u k a m i p r z y ­ r o d n i c z y m i , w których idzie o poznanie, a n a u k a m i h u m a n i s t y c z n y m i , których zadaniem jest rozumienie, W p i e r w s z y c h wiedza oparta jest głównie na d y s k u r s y w n e j myśli, w d r u g i c h na bezpośrednim przeżywa­ n i u . Oto j a k spotkanie się fenomenologicznej i n t u i c j i Husserla z r o z u m i e ­ n i e m D i l t h e y a i i c h konsekwencje w badaniach k u l t u r y k o m e n t u j e Wła­ dysław T a t a r k i e w i c z : 3 0 „Nowe stanowisko wpłynęło też n a r o z u m i e n i e podstawowego pojęcia n i s t y k i : pojęcia k u l t u r y . Doprowadziło do poglądu, że k u l t u r a oprócz materialnych i psychicznych zawiera również duchowe. huma­ składników I właśnie te są najważ­ n i e j s z e . B o d l a państwa n a u k i c z y s z t u k i i w ogóle d l a w s z y s t k i c h p o s t a c i k u l t u r y n i e są istotne a n i i c h m a t e r i a l n e f o r m y , a n i też przeżycia d o z n a w a n e z n i m i p r z e z poszczególne j e d n o s t k i . K u l t u r y n i e można rozumieć logicznie w t a k samo, logice przez k a c h gospodarczych tscha, w sobą jak czysto przez Sombarta, nomiczny: konsekwencje rozwój niż od w a r u n k ó w np. [...] Przyjęła jakiegoś materialnych każde o d k r y c i e zależy p r z e d e społeczny od takie ustroje, kultury w bo wspólny lizmem przez jakiejś epoce, z myśl, zależy c z y nastrojów ustrojów, że może każdy więcej kulturę od przez naprawdę k u l t u r y pociągało z a od kultury jest innych dogmatów, A poprzedzających dogmaty, osnowie Dalej: kartezjanizm z absolutyzmem, deizm z liberalizmem politycznym i w o l n y m h a n d l e m " kalwinizm S1 z przez Postacie identyczne, jest d u c h : s c h o l a s t y k a m a hierarchiczną osnowę identyczną z i z gotykiem, samo ustrój stylów. ustrojów swej auto­ tak odkryć, każdy wyjaśnić. choć zewnętrznie różne, są w nau­ przez Webera i T r o e l - rozwój styl wszczęta Schellera, w p s y c h i c z n y c h epoki. dogmatów związku psychologizmem, etyce p r z e z T a k i e rozumienie się dogmatu tłumaczenie style w w s z y s t k i m od poprzedzających poprzedzających immanentne stylów Walka h i s t o r i i społecznej w historii sztuki przez Worringera. liczne Tylko materialnie. H u s s e r l a , była też p r o w a d z o n a w czysto p s y c h o ­ feuda­ kapitalizmem, . Obok n a u k zbliżających się do sztuki, n a u k rozumiejących, n u r t feno­ menologiczny posiada odrębną wartość: postępowanie fenomenologiczne moglibyśmy nazwać prezentującym czy też ontologizującym, jeżeli pod t y m o s t a t n i m słowem będziemy rozumieć zmierzanie do uobecnienia tego, co w b a d a n y m z j a w i s k u oryginalne. Postępowanie fenomenologiczne idzie t u nawet dalej. Postulat p o w r o t u do rzeczy samej, do źródeł (ad originem) jest p r o j e k t e m o t w a r t y m na przyszłość wobec każdego postę­ powania badawczego i nieodłącznie wiąże się z p o s t u l a t e m wyłączenia wszelkich „nauk p o z y t y w n y c h " , ujęcia i c h poznawczych wyników w n a ­ wias (epoche) t a k , b y możliwe stało się uzyskanie pierwotnego, źródło­ wego doświadczenia. „Dla M e r l a u Ponty'ego znaczyło to powrócić do tego świata, który poprzedza poznanie, a o którym poznanie stale mówi i w s t o s u n k u do którego wszelka determinacja n a u k o w a jest abstrakcyjna, symboliczna i zależna, t a k j a k geografia w s t o s u n k u do pejzażu, gdzieśmy 8 0 P o r . Z. Sokolewicz, Wprowadzenie do dział 8, s. 281-291; także s. 174-175. 8 1 T a t a r k i e w i c z , Historia filozofii, s. 195. etnologii, Warszawa 1974, r o z ­ �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 31 n a j p i e r w sami poznali, co to jest las, łąka, czy r z e k a " . W t e n sposób różne doświadczenia źródłowe narzucają nieraz konieczność „tworzenia" szeregu o n t o l o g i i r e g i o n a l n y c h wymagających stosownego środka w y r a z u . W t e n sposób fenomenologiczna r e d u k c j a to zarówno wysiłek n a s t a w i o n y na poszukiwanie źródłowego doświadczenia, j a k i „pierwotnego słowa", którego obecność śledzi M e r l a u P o n t y w p o l u t a k i e j właśnie regionalnej ontologii, jaką wyznaczają zjawiska percepcji i m o w y , odróżniając „słowo p i e r w o t n e " od „słowa wtórnego": 32 „słowo p i e r w o t n e to w y p o w i e d z e n i e związku myśli po r a z p i e r w s z y w pojęciowego, nowego wysiłku utworzenie ginalnego s e n s u w y p o w i a d a n y m z d a n i o m , a słowo wtórne to tłumaczenie myśli już gotowej, mniej lub nowego pewnej refleksji, bardziej. mechaniczne powielenie sensu, nadanie stereotypu, słowo ory­ wykła­ d o w c y , który od s z e r e g u l a t m ó w i to s a m o s t u d e n t o m , w s k r a j n y m w y p a d k u o s z u ­ kanie, w zwietrzała m n i e j s k r a j n y m banał, z w y k l e głupstwo, f r a z e s , komunał, k i e d y i n d z i e j doktryna i ideologia, a więc leniwy plaster nakładany na sprzecz­ ności" . 33 Język fenomenologii Husserla pełen jest nieobciążonych żadną szcze­ gólną tradycją filozoficzną słów, „pierwotnych" sięgających g r e k i , czy też, j a k u i n n y c h fenomenologów, pełen neologizmów właśnie w t y m celu, aby unieść cały wysiłek r e f l e k s j i i doświadczenia z a w a r t y c h w p o ­ szczególnych r e d u k c j a c h . Husserl wyróżnił szereg etapów i typów r e d u k ­ cji fenomenologicznych. Byłoby niedorzeczne, a i chyba niemożliwe, p o ­ szukiwać w tekstach O t t a czy Eliadego i c h odzwierciedlenia, ważne t u jest raczej danie pewnego i n t u i c y j n e g o poglądu na to, c z y m jest r e d u k ­ cja eidetyczna. W t y m celu chcemy t u połączyć obie rysujące się wcześ­ niej d r o g i : jedną — „absolutnie pozbawioną przesądów", pozwalającą wykluczyć i uchylić przesądy, drugą wprowadzającą pewne obrazowe przedstawienie m n i e j grube aniżeli metafora słonia, ale być może bardziej adekwatne od niejednej ze w s p o m n i a n y c h już „naukowych m e t a f o r " . Ponieważ powiedzieliśmy wyżej, iż j e d y n y m i „narzędziami" używanymi przez fenomenologię jest słowo i przeżycie, chcemy pojęcie o r e d u k c j i eidetycznej zamknąć w haśle, j a k i e ątawiała sobie r o m a n t y c z n a poezja: „odpowiednie dać rzeczy słowo". Zestawienie fenomenologii z poezją ma dla nas też określony cel p r a k t y c z n y : p o z w o l i wprowadzić n a m do n a ­ szych rozważań pewną ilość najbardziej fenomenologicznych naszym zda­ n i e m tekstów poetyckich, umożliwiających w skrócie wyodrębnienie p e w ­ n y c h i s t o t n y c h cech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a r e d u k c j i eidetycznej. Przed­ t e m jednak należałoby się pozbyć pewnego potocznego rozumienia poezji i przypomnieć to, na co zwraca uwagę Z. Bieńkowski: „poezja z m i e r z a M. M e r 1 a u - P o n t y, Phenomenologie de la perception, P a r i s 1945, s. I I I , c y t a t z a S . C i c h o w i c z e m [w:] Poezja świata, w p r o w a d z e n i e do z b i o r u M . M e r l a u - P o n t y ' e g o Proza świata, W a r s z a w a 1976, s. 9. 8 2 3 3 A. Zagajewski, Identyfikacja i dystans, „Odra", n r 1: 1976, s. 33. �32 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ jąca do m a k s y m a l n e j ścisłości w r o z u m i e n i u p o t o c z n y m jest metaforą n i e ­ określoności wzruszeń... Słowo poezja będące s y n o n i m e m p r e c y z j i uży­ wane jest w m o w i e potocznej na przekór swojej f u n k c j i " . Natomiast obrazowe skojarzenie, jakie nasuwa się n a m dla przeciwstawienia pozy­ t y w i z m u i fenomenologii, jest następujące: p o z y t y w i z m , a także e m p i ­ ryczną psychologię z i c h o d k r y c i a m i dotyczącymi „pozytywnej w i e d z y " i „doznawania wrażeń" moglibyśmy porównać do o d k r y c i a , j a k i m był n u r t m a l a r s t w a impresjonistycznego dający obraz „prawdziwego w i d z e ­ n i a " , „prawdziwej rzeczywistości"; fenomenologom w t y m zestawieniu przypisywać b y należało jakiś szczególny rodzaj r e a l i z m u , jakiś t y p h i p e r r e a l i z m u , gdzie zza powłoki realistycznego obrazu prześwieca światło tego, co p o n a d i n d y w i d u a l n e i ponadczasowe, l u b tego, co w o b r a z o w y m z j a w i s k u t y p o w e . S t a n o w i s k u p o z y t y w i s t y c z n e j t e o r i i poznania, w uzna­ n i u przez nią t y l k o jednego rodzaju doświadczenia, odpowiadałoby na p o l u s z t u k i — co w rzeczywistości nie istniało — stanowisko i m p r e s j o n i ­ stów, którzy b y o r z e k l i : należy porzucić w s z e l k i i n n y rodzaj m a l a r s t w a . L i c z y się t y l k o t e n mający swe naukowo-przyrodniczo-doświadczalne uza­ sadnienie, odsłaniający prawdziwą rzeczywistość i p r a w d z i w y proces w i ­ dzenia, inne rodzaje widzenia to widzenie fałszywe. Sceptycznie i k r y ­ tycznie nastawiona refleksja p o z y t y w i s t y c z n a , j a k zobaczymy t o później, operuje właśnie w przeciwieństwie do fenomenologii pojęciem fałszywej świadomości. R e f l e k s j i fenomenologicznej uznającej różne t y p y doświad­ czenia odpowiadałoby zwrócenie u w a g i na p r o s t y i oczywisty f a k t , iż doświadczenie przyrodnicze, naukowe, t a k j a k impresjonistyczne, w y m a ­ ga p r z e d t e m szczególnego sposobu zachowania, zwrócenia u w a g i , położe­ nia głowy blisko ziemi, b y ujrzeć w u p a l n y dzień rozedrganą w gorącym p o w i e t r z u wstążkę a s f a l t u czy łąki. Rzeczywistość zmienia się zależnie od naszego sposobu zachowania, zwracania u w a g i , patrzenia z b l i s k a l u b z daleka, u j m o w a n i a czegoś w e fragmencie; także f r a g m e n t zmienia się w zależności od tego, czy u j m u j e się go w szerszym, dalszym l u b bliż­ s z y m tle. Dlatego też w i m a g i n o w a n e j t u s y t u a c j i stanowisko fenomeno­ logiczne „realistów" mówiłoby: p r z y j m u j e m y istnienie i prawomocność u p r a w i a n i a różnych rodzajów m a l a r s t w a , każdy z n i c h m a swą odrębną, oryginalną wartość w p r z e d s t a w i a n i u rzeczywistości, na każde z n i c h n a ­ leżałoby spojrzeć pod względem tego, co w n i m t y p o w e . 34 D l a fenomenologów nie istnieje zatem, t a k j a k dla pozytywistów, jedna o b i e k t y w n a rzeczywistość, jedna p r a w d a . Rzeczywistość, p r a w d a , racjonalność są t u pojmowane na miarę doświadczeń, w których się ujawniają. Łącząc rzeczywiste, k o n k r e t n e doświadczenie z próbą j e d n o ­ czesnego spojrzenia na to, co w n i m t y p o w e , fenomenologowie p r z y p o ­ minają t u nieznacznie — bez t a k o g r o m n y c h nieporozumień i melancho­ l i j n y c h klęsk — r o m a n t y c z n y c h poetów, o których ktoś powiedział, że 3 i Z. B i e ń k o w s k i , Ład, „Kultura", 12 X I 1972. s. 3. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ g d y obejmują swe ukochane, to obejmują nie t y l k o rzeczywiste ale przede w s z y s t k i m kryjące się w n i c h t y p y kobiet. 33 kobiety, „Jak widać z założenia... n i e c h o d z i m i o p r a w d ę historyczną ukrytą w dzie. «Prawda» jako fakt historyczny interesuje miast n a plan pierwszy w y s u w a mnie tylko Nato­ się dążenie t y c h n a s i o n , z których wyrósł «mit» o św. C e c y l i i , choćby one n i c wspólnego n i e miały z życiem r e a l n y m . bowiem świata r e a l n e g o Nieprawda s t a j e się n i e r a z w w y o b r a ź n i l u d z k i e j p r a w d ą o napięciu 0 w i e l e s i l n i e j s z y m niż w s z e l k i e p r a w d y twórczo f a n t a z j i . W legen­ drugorzędnie. n i e z b i t e i o c z y w i s t e , a l e n i e zapładniające związku z t y m obojętne jest, c z y św. C e c y l i a istniała k o l w i e k n a z i e m i . T o n i e z n a c z y j e d n a k , a b y m negowała taką kiedy­ możliwość" . 45 — pisze Cezaria B a u d o u i n de Courtenay w s w y m s t u d i u m o patronce m u z y k i św. C e c y l i i , w którym przedstawia z n a n y ze współczesnej t r a ­ d y c j i l u d o w e j a p o k r y f i c z n y t y p św. C e c y l i i j a k o ślepej, k o r n e j , cichej d z i e w i c y na t l e u d o k u m e n t o w a n e j w z a b y t k a c h k u l t u r y r z y m s k i e j 1 w t r a d y c j i hagiograficznej „liturgicznej" w e r s j i , ukazującej tę samą postać j a k o bogatą, dostojną, dumną przedstawicielkę możnego r o d u Ceceliuszów M e t e l l i , dochodząc dzięki t a k i e m u zestawieniu do w y d o b y c i a i s t o t n y c h cech charakteryzujących tradycję ludową, t a k i c h j a k u d r a m a t y zowanie, przerysowanie postaci poprzez przypisanie j e j ślepoty, p o d ­ kreślenie ułomności, upośledzenia, odsłaniając t y m s a m y m zakorzenienie takiego w i z e r u n k u w t r a d y c y j n e j l u d o w e j w i z j i świętości, kojarzącej częstokroć świętość z ułomnością (kalecy, nawiedzeni, jurodiwyje, muzy­ kujący ślepcy, żebracy, l i r n i c y e t c ) . Poszukując odpowiedzi na p y t a n i e : „czym się tłumaczy zwycięstwo ślepej C e c y l i i " , a u t o r k a ukazuje a t r y b u t y św. C e c y l i i na t l e specyficznego zjawiska, j a k i m jest twórcza l u d o w a etymologia wydobywająca z i m i o n świętych i kojarząca z n i m i odpowiednio p a t r o n a t y . I t a k j a k w niemiec­ k i e j t r a d y c j i l u d o w e j św. J a k u b leczy ból głowy (Jakob — der Kopf), w r u s k i e j 'Gleb siejajet chleb' p a t r o n u j e orce i p r a c o m w p o l u , św. Eliasz zsyła deszcze ( I l i a — Ujati), św. Kuźma p a t r o n u j e k o w a l o m (kuzniecom), t a k z a w a r t y potencjalnie w i m i e n i u gens Caecylia m o t y w bogactwa (in­ genua, nobilis, illustris, clarissima) ulega w l u d o w e j apokryficznej t r a ­ d y c j i przejściu (autorka odtwarza t u prawdopodobną drogę takiego p r z e j ­ ścia) w „caecilia" wydobywającego m o t y w ślepoty, który pozwala też tłumaczyć p a t r o n a t św. C e c y l i i n a d ślepcami, leczenie c h o r y c h oczu (ważne t u t a j jest też środowisko, w którym ów a p o k r y f i c z n y w i z e r u n e k jest u t r z y m y w a n y i r o z w i j a n y ) , który nadaje wreszcie samej postaci j a s k r a w y wyróżnik, ową differentia specifica, wyodrębniającą ją z ze­ społu i n n y c h świętych. Mówiliśmy już uprzednio, że doświadczenie poznawcze w ujęciu f e ­ nomenologicznym jest twórczym a k t e m , ważne t u są więc i wyobraźnia, C. Baudouin de t. X X I : 1922, s. 103-324. 35 C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z , 3 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 Sw. Cecylia, „Lud", �34 ZBIGNIEW B E N E D Y K T O W I C Z d o m n i e m y w a n i e , „przyjmowanie na próbę". S t u d i u m o św. C e c y l i i pozor­ nie wygląda na drobiazgową, zagrzebaną w s k r u p u l a t n i e nagromadzonych d o k u m e n t a c h , źródłach, pracę h i s t o r y k a . Należy t u j e d n a k zwrócić uwagę na zasadniczo i n n y stosunek fenomenologii do h i s t o r i i i czasu. „Przedmiot n a u k i u w a ż a m więc z a w y t w ó r czynności n a u k o w y c h . . . W c z a s i środowisko l u d z k i e n i e stanowią p r o b l e m u , gdyż w j e j m a t e r i a l e n i e t y l k o t e r e n , l e c z również i c h r o n o l o g i a badane w y t w o r y etnologii naukowym o r a z zespoły l u d z k i e , spośród pochodzą są z góry w i a d o m e . Jednakże — których j a k to wyżej powie­ działam — każdy w y t w ó r k u l t u r y , który należy do z a k r e s u b a d a ń e t n o l o g i c z n y c h , jest tylko przez ostatnim ogniwem tradycję, ostatnim poprzedzającego wykładnikiem go szeregu tej tradycji. Nie form, są przekazywanych n a m znane formy go poprzedzające, j a k i również jego p o c h o d z e n i e n a d a n y m t e r y t o r i u m i w społeczności" m „ W t a k i m ujęciu historię u j m u j e m y we danej . kształtowanie się j a k o nieprzerwaną tradycję, j a k o sensu, znaczenia, a nie jako empiryczne stopnio­ następstwo fak­ tów"' . 37 „Świat f e n o m e n o l o g i c z n y w punkcie przecięcia to b y n a j m n i e j n i e c z y s t y b y t , a l e s e n s ukazujący moich doświadczeń z doświadczeniami więc nieodłączny od subiektywności i o d intersubiektywności" „Cała dotarcia filozofia do 'po Edmunda Husserla raz pierwszy' rodzi się z w s z y s t k i c h pojawień jednego się s s innych ludzi, się jest . upartego świata wobec pragnienia człowieka i człowieka w o b e c świata" „Doświadczenie początkowe j e s t w rzącym w efekcie formy osądy, f o r m y aktywowana posiadające czasowym, two­ i d e a l n e , będące jego o d z w i e r c i e d l e n i e m , stanowiące jego walor istocie swojej wszechczasowy, w fenomenem których 'oczywistość' j e s t r e ­ przez świadomość" . 40 Fenomenologia zatem nie t y l k o pod względem dążenia do p r e c y z j i p r z y p o m i n a poezję, lecz także w t y m względzie, w j a k i m poezja biorąc swój początek z n a s t r o j u , u l o t n e j c h w i l i , będąc zapisem w y d a r z e n i a j e ­ dnocześnie stara się odsłonić w t y m zapisie w y m i a r wszechczasowy i u n i w e r s a l n y . Fenomenologia p r z y p o m i n a t u poezję, o której mówi A r y ­ stoteles, g d y zestawia ją z historią: „dlatego też poezja jest filozoficzna, głębsza od h i s t o r i i , bo przedstawia t o , co jest ogólne, a h i s t o r i a to, co szczegółowe, i n d y w i d u a l n e " . P r z e d m i o t y eidetycznych rozważań fenome­ nologicznych („istoty dotyczące poznania", „sens", „istoty z j a w i s k " ) to p r z e d m i o t y i r r e a l n e . P u n k t e m wyjścia badań fenomenologicznych są także na początku: i n d y w i d u a l n y b y t , p r z e j a w y irrealności, które następnie zo­ stają uchwycone eidetycznie. M a m y t u do czynienia ze swoistą dialektyką przypominającą na i n n y m planie rozważania K i e r k e g a a r d a , dotyczące 8 6 C. i przedmiot 3 7 M. Baudouin etnologii, de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z , Material naukowy „ L u d " , t. X X I I : 1923. Merlau-Ponty, F i l o z o f i a e g z y s t e n c j a l n a , zbiór pod redakcją L . K o ­ łakowskiego i K . P o m i a n a , W a r s z a w a 1965. 8 8 Zadrożyńska-Barącz, 3 9 S. C i c h o w i c z , 4 t Zadrożyńska-Barącz, Czytając op. ext. H u s s e r l a , „Studia F i l o z o f i c z n e " , z. 3: 1964, s. 211. op. cit., s. 9. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 35 d i a l e k t y k i c h w i l i i wieczności, jednostkowości i powszechności, egzysten­ c j i jednostkowej i absolutnej w kręgu doświadczenia w i a r y . N i e jest to p i e r w s z y i j e d y n y m o m e n t , godny odnotowania, zdradzający jeśli nie bezpośrednią inspirację, jaką mogła czerpać fenomenologia z f i l o z o f i i r o ­ m a n t y c z n e j (w j e j późnym, k r y t y c z n y m wobec Hegla ujęciu duńskiego filozofa), to p r z y n a j m n i e j kontynuację t e j samej p r o b l e m a t y k i , o w o c u ­ jącej własnymi rozwiązaniami na g r u n c i e t e o r i i poznania. Podkreślenie tego p o w i n o w a c t w a może rzucić również światło na wspólne związki f i l o ­ zofii egzystencjalnej, m i m o dzielących je różnic, z fenomenologią, świa­ dome nawiązywanie w późniejszych wystąpieniach filozofów egzystencji do r e f l e k s j i metodologicznej Husserla, t z n . na quasi-fenomenologiczny p u n k t widzenia r o z m a i t y c h o d m i a n f i l o z o f i i egzystencji. „Chodzi tu bowiem wyjaśniania tego, o technikę teoretycznej treści, co jest a l u z y j n e , u t a j o n e m a j e u t y c e : podobnie umysł ów, bardziej symboli i duchową, archetypów, lub fragmentaryczne. przystosowaną raczej wyjaśniania uściślania Można by i mówić o do nowej j a k S o k r a t e s podług T e a j t e t a d o b y w a ł z umysłu myśli, j a k i e s a m o t y m n i e wiedząc, zawierał, t a k też historia religii mogłaby sprowadzić n a świat człowieka nowego, b a r d z i e j a u t e n t y c z n e g o i pełniejszego, s t u ­ diując b o w i e m postawę t r a d y c j e r e l i g i j n e człowiek współczesny n i e t y l k o mógłby archaiczną, a l e uświadomiłby właśnie p o s t a w ą " sobie bogactwo duchowe, odnaleźć związane z taką 4 1 — pisze M . Eliade o zadaniach fenomenologii r e l i g i i . W wyżej zacy­ t o w a n y m fragmencie splata się szereg cech charakteryzujących podejście fenomenologiczne. Z r a z u uderza jego postulatywność. W przeciwieństwie do naukowego podejścia ukształtowanego w t r a d y c j i p o z y t y w i s t y c z n e j , zmierzającego do o b i e k t y w i z m u , czy też raczej w przeciwieństwie do n i e ­ spełnionej, j a k wykazała to p o l e m i k a fenomenologiczna, d e k l a r a c j i w y ­ łączenia uczuć, wierzeń i przesądów — postępowaniu fenomenologicznemu uchylającemu w jeszcze bardziej r a d y k a l n y sposób sądy, towarzyszy skierowanie u w a g i na wartość. Tą wartością jest mądrość. N a u k a zmie­ rzająca do badania e m p i r y c z n y c h , o b i e k t y w n y c h faktów, nie m u s i trosz­ czyć się o to, czy j e j r e z u l t a t y są mądre. Stanowisko fenomenologiczne powiada, iż nie każda n a u k a m u s i być mądra. „Chcieć ustalić za pomocą granice fizjologii, tego z j a w i s k a [[zjawiska psychologii, socjologii, religijnego — przyp. e k o n o m i i , językoznawstwa, Z. В.] sztuki — to z n a c z y sprzeniewierzyć m u się, pozwolić, b y wymknęło się to, co właśnie w t y m zjawisku czyli jest właśnie jedyne i oryginalne, n i e dające się sprowadzić do czegoś jego c h a r a k t e r s a k r a l n y . Oczywiście, n i e i s t n i e j e ' c z y s t e ' innego, zjawisko r e l i g i j n e , n i e m a z j a w i s k a wyłącznie i l i t y l k o religijnego. R e l i g i a j e s t z j a w i s k i e m l u d z k i m , a więc j e s t również z j a w i s k i e m społecznym, językowym i e k o n o m i c z n y m , gdyż n i e można wyobrazić sobie człowieka h e z języka i p o z a n y m . Byłoby j e d n a k rzeczą złudną próbować wyjaśnić z tych samo 4 1 podstawowych złudna byłaby f u n k c j i , które o s t a t e c z n i e określają próba M . E l i a d e , Sacrum, wyjaśnienia mit, historia, takiego zjawiska, Warszawa życiem kolektyw­ religię z a pomocą naturę j a k powieść 1970, s. 52. jednych człowieka. T a k Madame �36 ZBIGNIEW B E N E D Y K T O W I C Z Bovary, z a pomocą faktów społecznych, e k o n o m i c z n y c h , p o l i t y c z n y c h — ważnych co p r a w d a , a l e n i e mających w p ł y w u n a to dzieło l i t e r a c k i e . W r a c a j ą c do naszego z a g a d n i e n i a , n i e m a m y z a m i a r u zaprzeczać, że z j a w i s k o r e l i g i j n e może być w n i k l i ­ wie zbadane zjawiska pod różnymi kątami w i d z e n i a , a l e najważniejszą religijnego samego w sobie, pod kątem widzenia o r y g i n a l n e i n i e dające się sprowadzić do czegoś i n n e g o " 42 rzeczą j e s t z b a d a n i e tego, co w n i m jest . Uznanie idiogenetycznego c h a r a k t e r u zjawiska w y m a g a dotarcia do jego wewnętrznych, i m m a n e n t n y c h k a t e g o r i i . Częstokroć p r z y t y m r e ­ dukcję eidetyczna, która podejmuje to zadanie, m y l n i e miesza się i utoż­ samia z r e d u k c j o n i z m e m . S p r o w a d z e n i u do czegoś innego, tłumaczeniu i wyjaśnianiu rzeczywistości bardziej s k o m p l i k o w a n e j przez prostszą, znaną i bardziej zrozumiałą, n a u k o w e m u „to jest nic, j a k t y l k o . . . " feno­ menologia p r z e c i w s t a w i a „to jest t y l k o t y l e " , co w gruncie rzeczy często­ kroć oznacza: „to jest aż t y l e " . W teoretycznej pracy, jaką p o d e j m u j e nauka, nieodłączny jest również element twórczości. Tworzenie jednak, z j a k i m m a m y do czynienia na gruncie n a u k i , jest skrótem, operuje m e ­ taforą, jest k o n s t r u o w a n i e m m o d e l u , schematu. N a metaforyczność języka fizyków, którzy używają t a k i c h określeń, j a k „cząstki e l e m e n t a r n e " l u b „orbity e l e k t r o n u " — zwraca uwagę René Dubos . Rozwój n a u k ścisłych zna szereg t a k i c h niewystarczających czy też wręcz upadłych metafor. Przykładem może t u być właśnie pojęcie „or­ b i t y e l e k t r o n u " , o którym mówi w j e d n y m ze s w y c h wywiadów r a d z i e c k i astrofizyk, J . S. Szkłowski . W przeciwieństwie do tego r e d u k c j a eide­ tyczna jest raczej rozwinięciem („reaktywowaniem oczywistości", oży­ w i e n i e m obrazu zjawiska) zmierzającym do pobudzenia świadomości czy­ t e l n i k a , słuchacza, doprowadzającym do takiego p u n k t u , w którym to zjawisko, w y k a z y w a n a jego istota, sens, staną się zrozumiałe. P r z y p o m i n a to t e n rodzaj t w o r z e n i a , z j a k i m s p o t y k a m y się w l i t e r a t u r z e i poezji. D o b r y m przykładem i zarazem ilustracją p e w n y c h elementów r e d u k c j i eidetycznej może t u być, najbardziej fenomenologiczna naszym zdaniem spośród w i e l u t r a d y c j i p o e t y c k i c h , poezja R. M . Rilkego. T a k j a k feno­ menologię n a gruncie n a u k i można widzieć j a k o próbę a n t y m e t a f o r y c z nego sposobu prezentacji, podobnie i poezję Rilkego cechuje próba p r z e ­ zwyciężenia m e t a f o r y . Jest to poezja wyraźnie do-słowna. Są to odrębne zupełnie kwestie, o i l e próba t a k a w ogóle jest możliwa wobec „natural­ nie m e t a f o r y c z n y c h " właściwości języka w równym stopniu, co związane z n i m zagadnienie dotyczące poznania: „na i l e p r z e d m i o t może być p r z e d 43 44 4 2 4 8 E 1 i a d e, Traktat..., R. ** W Dubos, Tyle f i z y c e istnieją elementarne, ale potem okrąża s. 2. człowieka co zwierzęcia, Warszawa 1973, s. 97. t a k i e z j a w i s k a , które j e s z c z e sto l a t t e m u w y d a w a ł y straciły j a k i k o l w i e k sens. W y d a w a ł o jądro a t o m o w e po jakiejś określonej się się пр., że e l e k t r o n orbicie. A l e pojęcie o r b i t y elektronu okazało się b e z s e n s o w n e , ponieważ jego r u c h j e s t t a k złożony, iż n i e można go o p i ­ sać w zwykłych k a t e g o r i a c h szybkości". „Kultura", R . 1, 8 I 1978. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 37 s t a w i o n y w strefie, w j a k i e j sią go poznaje" — n i e dające się w t e j c h w i l i t u rozpatrywać. Ów siekierą r o b i o n y podział na poezję m e t a f o ­ ryczną i niemetaforyczną, j a k i zarówno d o k o n a n y poniżej rozbiór w i e r ­ sza, może wydawać się niedostateczny i szokujący z p u n k t u widzenia t e o r i i l i t e r a t u r y i j e j rozległych możliwości a n a l i t y c z n y c h . G d y p r z y ­ p o m n i m y jednak, iż nie j e s t naszym celem powiedzenie t u czegoś o poezji Rilkego, ale ukazanie postępowania fenomenologicznego, p e w n y c h i s t o t ­ n y c h cech r e d u k c j i eidetycznej, a także zasygnalizowanie związanych z nią.zagadnień, którym Husserl poświęcił w i e l e miejsca — t a k i c h j a k „epoche", „zawieszenie naturalnego nastawienia do świata zewnętrzne­ go", „problem k o n s t y t u c j i " — t o n i e ulega wątpliwości, że wiersz Wstęp, który jest w p r o w a d z e n i e m do Księgi obrazów nadaje się do tego c e l u znakomicie. Wstąp [1] K t o k o l w i e k jesteś: Wyjdź d z i s i a j w i e c z o r e m [2] z t w e g o p o k o j u , w którym w s z y s t k o z n a s z , [3] najbliższy d l a o d d a l i j e s t twój d o m : [41 k t o k o l w i e k jesteś. [5] O c z a m i zmęczonymi, które l e d w i e [6] uwalniają się od startego [7] podnosisz z w o l n a czarne drzewo progu, [8] i s t a w i a s z j e s a m o t n e , smukłe n a tle n i e b a . [9] I uczyniłeś świat. I t e n jest w i e l k i [10] i j a k słowo, co j e s z c z e w m i l c z e n i u d o j r z e w a . [11] I w miarę j a k sens jego [12] oczy t w e c z u l e odłączają się od niego... obejmujesz, Przeł. M . J a s t r u n O ile każdy przekład poezji drogą analizy na język d y s k u r s y w n y może budzić wątpliwości co do sensu takiego zamierzenia, t o szczególnie silnie daje się t o odczuć w t y m k o n k r e t n y m p r z y p a d k u . Jest t o wiersz t a k jasny, k l a r o w n y i czysty, że wszelkie rozważania na temat, co a u t o r miał na myśli, włączając w to n a w e t odczytywanie fenomenologicznych wąt­ ków, muszą się wydać drażniące w d o p o w i a d a n i u tego, co zamknięte zo­ stało z t a k i m u m i a r e m , na j a k i może sobie pozwolić f o r m a poetyckiego w y r a z u . N i e bez t e j p r z y k r e j świadomości odważamy się jednak t o czy­ nić, b y wskazać n a w s p o m n i a n e powyżej zagadnienia. Wiersz t e n o t w i e r a c y k l n a z w a n y Księgą obrazów, j a k każdy wstęp jest p r z y g o t o w a n i e m do tego, j a k należy czytać zawarte w t e j Księdze następne obrazy. Jest zachętą i zaproszeniem do doświadczenia poetyc­ kiego, a jednocześnie opisem zasad, według których cała Księga została stworzona. Z a w a r t y więc t u jest obraz doświadczenia poetyckiego w t a ­ k i m r o z u m i e n i u , j a k u j m u j e i w i d z i je autor. Jest to jednocześnie opis k o n k r e t n e g o doświadczenia poetyckiego samego d l a siebie. I w t e d y jest to t y l k o wiersz o zobaczeniu drzewa. Chcemy wskazać na podobieństwo �38 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ pomiędzy t a k r o z u m i a n y m doświadczeniem p o e t y c k i m a redukcją eide­ tyczna. Jakie są więc i c h wspólne elementy i etapy? — Cały d w u n a s t o l i n i j k o w y wiersz możemy podzielić n a t r z y czterowersowe części stano­ wiące zamknięte f a b u l a r n i e i tematycznie całości (I 1.2.3.4, I I 5.6.7.8, I I I 9.10.11.12). Pierwsze cztery wersy, które moglibyśmy nazwać „sytu­ acją wyjścia (I), mówią o „porzuceniu wszystkiego, co się z n a " — t o „epoche" i towarzysząca t e m u konieczność „zmiany naturalnego nasta­ wienia do świata" — „najbliższy d l a oddali jest twój d o m " — powiada poeta. C z t e r y następne w e r s y można b y nazwać „sytuacją graniczną" rozgrywającą się pomiędzy u w o l n i e n i e m się od sfery zadomowienia w świecie a o d k r y w a n i e m świata „podniesieni d r z e w a " . A c z k o l w i e k d r u ­ ga część s t a n o w i zamkniętą całość, na co wskazuje i n t e r p u n k c j a w y d z i e ­ lająca ją od pierwszej części zakończonej kropką do następnej k r o p k i po w i e r s z u 8, to j e d n a k d w a pierwsze w e r s y t e j części (5.6), gdzie z n a j ­ d u j e m y jeszcze t e m a t „domu", nawiązują tematycznie i zanurzone są jeszcze f a b u l a r n i e w części I , następne zaś d w i e (7.8) przynależą f a b u ­ l a r n i e do I I I części, którą moglibyśmy nazwać „przejściem do sfery eidetycznej". Wszystko to wskazuje, iż n a j t r u d n i e j s z a jest owa zmiana naturalnego nastawienia do świata. W y m a g a ona koniecznego t r u d u i w y ­ siłku. Chociaż d o m został już porzucony, t o j e d n a k zmęczone oczy l e d w i e uwalniają się od startego p r o g u . Znaczy to, że porzucony d o m i wszystko co znane, c z y m żyło się w z a d o m o w i o n y m , n a t u r a l n y m świecie nie p r z e ­ stało istnieć, stale jest jakoś obecne, lecz t y l k o t a k j a k b y zostało wzięte i usunięte w nawias. N i e m a t u co p r a w d a graficznego odpowiedniego znaku, ale t e n sam efekt daje wtrącenie do zdania głównego i umieszcze­ nie w z d a n i u podrzędnym, pobocznym, wątku porzucenia p r o g u („które l e d w i e uwalniają się od startego p r o g u " ) , co sprawia, iż główny akcent pada t u na dominujące czynności zobaczenia, „podnoszenia", „stawia­ nia d r z e w a " . O c z a m i zmęczonymi, podnosisz z w o l n a c z a r n e d r z e w o i s t a w i a s z j e s a m o t n e , smukłe n a tle n i e b a . Dzięki t e m u w t e j s y t u a c j i granicznej wzmaga się ostrość widzenia, oczy jednocześnie widzą t a k d r o b n y szczegół, j a k s t a r t y próg porzuco­ nego, oddalonego domu, i jednocześnie odkrywają, podnoszą z w o l n a czarne drzewo. Ostatnie cztery w e r s y t o k o n s t y t u c j a i przejście do sfery eidetycznej: zobaczenie drzewa jest k o n s t y t u o w a n i e m świata, jest utoż­ samione z a k t e m stworzenia, uczynienia świata (9). N i c j e d n a k n i e w s k a ­ zuje na to, że zostało ono stworzone jako wytwór, fantasmagoria poe­ tyckiego natchnienia, złudna i m p r e s j a zmęczonych oczu, ciemnej w i e ­ czornej p o r y (1). Jest to wiersz n i e z w y k l e trzeźwy. O d początku n i e może być co do tego wątpliwości, że chodzi t u o k o n k r e t n e drzewo, które istniało, rosło, dojrzewało w m i l c z e n i u , z a n i m d o m został porzucony. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 39 O t e j konkretności drzewa świadczyć może najbardziej zmysłowy cha­ r a k t e r środkowego czterowiersza rejestrujący r u c h „zmęczonych oczu", p o w i e k „uwalniających się od startego p r o g u " (mówi się przecież często o spojrzeniu, czy też w i d u j e się l u d z i z oczami, n i e j e d n o k r o t n i e ze zmę­ czenia w b i t y m i w ziemię pod nogi, k o n k r e t n i e w t y m w i e r s z u — 5.67.8 — t a m , gdzie zwykł był znajdować się próg, być może jeszcze wspo­ minającymi go, szukającymi i n s t y n k t o w n i e pod stopami t a m , gdzie już co najwyżej mógł zostać zeń t y l k o pył s t a r t y wędrowaniem), które p o d ­ noszą w górę czarne, smukłe drzewo. Można t u mówić raczej o o d - t w o r z e n i u drzewa. O zobaczeniu go od nowa, j a k b y po raz p i e r w s z y t a k i m , j a k i m było narzucając się zmęczonemu spojrzeniu. Ostatnie cztery w e r s y rozpoczynają przejście do sfery eidetycznej — „oczy czule odłączają się" od konkretnego, zmysłowo zobaczonego drzewa w miarę o b e j m o w a ­ n i a jego sensu. Zwróciliśmy t u uwagę t y l k o n a zobaczenie drzewa, ale przecież jest ono utożsamione z u c z y n i e n i e m świata, który „jest w i e l ­ k i j a k słowo, co jeszcze w m i l c z e n i u d o j r z e w a " . M a m y więc t u do czy­ nienia z utożsamieniem drzewa — świata — słowa. „Zobaczenie" drze­ w a jest zobaczeniem i o d k r y w a n i e m świata, d o j r z e w a n i e m słowa, jest o d k r y w a n i e m wszechzwiązku. O t w i e r a się t u nieskończoność i niepo­ dzielność poetyckiego doświadczenia poznawczego. Zwróciliśmy t u uwagę na zmysłowe zobaczenie drzewa, n a k o n k r e t ­ ność, rzeczowość drzewa, inicjujące i umożliwiające przejście do coraz rozleglejszych sfer świata, słowa, aż po sferę sensu i istoty. A l e obie sfery są przecież nierozłączne ze sobą. Jedna uczestniczy w d r u g i e j . Obie się wzajemnie przenikają, co s p r a w i a , że wiersz przezwycięża k r y ­ teria i w y c h o d z i poza podziały na kategorie zmysłowe — niezmysłowe (obrazowe, symboliczne); niemetaforyczne (naturalne, rzeczowe) — m e t a ­ foryczne; empiryczne — eidetyczne, które tracą t u swoją wartość. T a k rozumiane w ujęciu poety doświadczenie poetyckie p r z y p o m i n a r e f l e k ­ sję fenomenologiczną, co do doświadczenia poznawczego: jest ono n i e ­ p o d z i e l n y m , i n t e g r a l n y m a k t e m d u c h o w y m . Wiersz t e n p r z y p o m i n a d r o ­ gę wyjścia od k o n k r e t n y c h , j e d n o s t k o w y c h faktów, „źródłowo prezen­ tujących naoczność" w k i e r u n k u i c h eidetycznego rozumienia, a także pozwala rozumieć uprzednio już rysujące się trudności w związku z prze­ c i w s t a w i e n i e m f a k t u i istoty, p l a n u konkretnego empirycznego i feno­ menologicznego, eidetycznego, wskazując na swego rodzaju umowność t y c h podziałów. (Z tego, iż jedna sfera jest zanurzona w d r u g i e j , doświadczenie eide­ tyczne w doświadczeniu zmysłowym, w y n i k a t u już pewna wskazówka metodyczna, dotycząca najniższego, inicjującego poziomu doświadczenia, l i c z y się t u każdy fakt, każda narzucająca się obserwacji i r e f l e k s j i „naoczność", każde najbardziej z pozoru s u b i e k t y w n e odczucie, i to, że d l a poznania równie ważny może t u być każdy najbardziej j e d n o s t k o w y f a k t , i t e n nieważny, i nie znaczący z p u n k t u w i d z e n i a statystycznej �40 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ powtarzalności. Podobne rozumienie f a k t u ma na myśli Eliade, p o w i a ­ dając o t r o p i e n i u tego, co aluzyjne, fragmentaryczne, utajone, i g d y do faktów r e l i g i j n y c h zalicza cokolwiek, co jest p r z e j a w e m sacrum, ope­ rując pojęciem „hierofania", „coś, co o b j a w i a sacrum". Takie szerokie rozumienie f a k t u pod względem jego zasadniczej f u n k c j i — f u n k c j i h i e rofanicznej, umożliwia r o z p a t r y w a n i e i o d k r y w a n i e wszechzwiązku p o ­ między szeregiem t a k o d m i e n n y c h od siebie s t r u k t u r a l n i e faktów i d o k u ­ mentów r e l i g i j n y c h . Zarówno ważny jest t u t e k s t m i t u , przesąd, gest l i t u r g i c z n y , działanie techniczne otoczone obrzędem, rytuał, w i z e r u n k i , słowa m o d l i t w y i zaklęcia, a r c h i t e k t u r a sakralna, m u z y k a i śpiew, szata kapłana, a m u l e t , w y r y t y na n i m s y m b o l , i t d . D l a poznania zjawiska religijnego, jego istoty, równie ważne są d o k t r y n a l n e , teologiczne ujęcia i d e i r e l i g i j n y c h , w y p r a c o w a n e przez e l i t y , j a k i wersje l u d o w e , a p o k r y ­ ficzne, niejasne, odbiegające od o r t o d o k s y j n y c h wykładni. Wszystkie one udzielają sobie wzajemnie światła, uczestnicząc w dających się w y ­ dzielić zespołach, odmianach, t y p a c h sakralności, przynależąc do różnych „systemów r e l i g i j n y c h " podnoszą różne znaczenia i sensy tego, co świę­ te. Wszystkie zanurzone w h i s t o r i i , będąc k o n k r e t n y m i h i s t o r y c z n y m i przykładami kształtowania się stosunku człowieka do świętości, mogą stać się p r z e d m i o t e m r o z p a t r y w a n i a i rozważania tego, co w n i c h h i s t o ­ ryczne, lokalne i tego, co u n i w e r s a l n e , p o d względem swojej otwartości hierofanicznej i kryptofaniczności, tego, co je d z i e l i i łączy). Wiersz t e n pozwala zasygnalizować i zrozumieć inne, obok już w y ­ m i e n i o n y c h , trudności i paradoksy charakteryzujące redukcję eidetycz­ na. J a k powiedzieliśmy, cechuje ją skierowanie u w a g i na mądrość, a j e d ­ nocześnie zmierza ona do „reaktywowania oczywistości". Z k o l e i o w o „reaktywowanie oczywistości i sensu" w y m a g a , j a k widzieliśmy, podję­ cia koniecznego t r u d u i wysiłku z m i a n y n a t u r a l n e g o nastawienia do świata, w y m a g a epoche. Byłyby więc mądrość, sens i oczywistość r e z u l ­ t a t e m jakiegoś nienaturalnego, sztucznego sposobu zachowania się i spoj­ rzenia? Cóż zatem byłyby w a r t e ? Wszystkie t e sprzeczności budzące n i e ­ pokój dadzą się usunąć, g d y p r z y p o m n i m y o owej nadwyżce filozoficz­ nej, odróżniającej podejście fenomenologiczne od naukowego, czy też uważanego za n a u k o w y , sposobu podejścia, a także to, co mówi wiersz o doświadczeniu poznawczym, iż jest ono i n t e g r a l n y m , n i e p o d z i e l n y m a k t e m d u c h o w y m . W potocznej świadomości, opiniach i odczuciach czę­ stokroć podkreśla się ową nienaturalność p o s t a w y filozofa i poety względem świata, cechujący i c h b r a k zmysłu praktycznego, i c h życie na opak. W potocznej świadomości filozof i poeta n i e z b y t mocno stą­ pają po ziemi. M o t y w b r a k u zadomowienia w świecie staje się w w i e r ­ szu naczelną zasadą i postulatem. O d niego zaczyna się Wstęp (Eingang), wejście do Księgi obrazów, do świata doświadczenia poetyckiego. To od porzucenia d o m u , wszystkiego, co się zna, rozpoczyna się możliwość „zobaczenia d r z e w a " w całym jego wszechzwiązku ze światem, słowem,. �O NIEKTÓRYCH ZASTOSOWANIACH METODY FENOMENOLOGICZNEJ 41 sensem. O podobnej zasadzie w sferze doświadczenia poznawczego mówią Jung i mistrz refleksji, Kierkegaard: „Refleksji raczej jako n i e należy postawę. t u rozumieć Refleksja w o b e c prawidłowości n a t u r y . Z g o d n i e chylenie) w ralnego, nim, jako a k t u wyłącznie jest zastrzeżeniem, jakie intelektualnego, ludzka wolność ze z n a c z e n i e m słowa r e f l e x i o refleksji chodzi o akt duchowy w przeciwieństwie lecz zgłasza (odgięcie, o d ­ do p r o c e s u natu­ a m i a n o w i c i e o z a t r z y m a n i e się p r z y postrzeżeniu, z a s t a n o w i e n i e się n a d stworzenie rozprawę. sobie Refleksję jego o b r a z u , więc należy n o w e g o s t o p n i a świadomości" „Mało się w i e r z y w 4 5 jako się do niego i krytyczną a k t zmierzający do z nim osiągnięcia (С. K . Jung). d u c h a , a przecież t a k i wysiłek o to, a b y to n i e był jednostronny necessźtas t y m więcej jest obecna, odniesienie rozumieć rezultat, duro budzi zależy od d u c h a , c h o d z i necessitas, wątpliwości a normalność i m bardziej wysiłku. się c h c e j e d n a k myśleć, że z i m n a , j a ł o w a konieczność m u s i być o b e c n a w ta Jeśli takim wysiłku, t y m s a m y m się s t w i e r d z a , że n i k t n i e może przeżyć śmierci, z a n i m n a ­ p r a w d ę n i e u m r z e , co z d a j e m i się g r u b y m materializmem" 4 8 (S. K i e r k e g a a r d ) . Powiedzieliśmy, że to jest wiersz o „zobaczeniu d r z e w a " , ale możemy zaraz spojrzeć nań jako n a wstęp — w jego wprowadzającej f u n k c j i do następnych obrazów t e j księgi, w t e d y jest t o wiersz o t y m , j a k czytać następne obrazy, następne p r z e d m i o t y . Zobaczenie d r z e w a można więc ująć przez chwilę w jego f u n k c j i m e t a f o r y c z n e j , a wezwanie poety o d ­ nieść j a k o wezwanie do podobnego spojrzenia na inne p r z e d m i o t y . (Po­ dobną refleksją można objąć i z p o d o b n y m n a s t a w i e n i e m spojrzeć na p r z e d m i o t y znajdujące się w zasięgu zainteresowań etnografa, t a k i e j a k praca, podział i wartościowanie czasu — czas święta i czas dnia p o ­ wszedniego, stosunek do świata p r z y r o d y , do ziemi, do l u d z i , uczucio­ wość, miłość, wrażliwość estetyczna, rzeczywistość świata baśni i f a n ­ t a z j i i rzeczywistość świata realnego w kręgu t r a d y c y j n e j k u l t u r y itd.). W każdym p r z y p a d k u idzie o to, b y spojrzeć na każde zagadnienie z rów­ ną wrażliwością i świeżością spojrzenia, zawierzającą własnym doświad­ czeniom, obserwacjom, nasuwającym się i n t u i c j o m i pomysłom, u c h y ­ lając całą wiedzę, znane i w y p o w i e d z i a n e p r a w d y na te t e m a t y . T a k j a k w wierszu k o n k r e t n e , zmysłowe zobaczenie drzewa odkryło pole do r e f l e k s j i , odkryło świat, słowo i sens w i c h wszechzwiązku, p o n o w n i e stać się może, g d y na wszystkie te zagadnienia spojrzy się z nastawie­ n i e m od-twarzania, doświadczania „po raz p i e r w s z y " , o którym mówi p o l s k i poeta: „co dzień o d n a w i a m s p o j r z e n i e co dzień n a r a s t a mój d o t y k łaskotany bliskością t y l u r z e c z y " (Z. C . G . J u n g , Archetypy k o p i u k , W a r s z a w a 1976, s. 184. 4 5 K K i e r k e g a a r d , Z. H e r b e r t , 1973, s. 10. 4 7 Bójaźń Trzy i symbole, i drżenie, wiersze Herbert) pisma wybrał 4 7 i przełożył Jerzy Pro- s. 46. z pamięci, Bibl. Lit. XXX-lecia, Warszawa �42 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ G d y weźmiemy p o d uwagę dążenie do p r e c y z j i słowa, od którego zaczęliśmy snuć nasze porównanie pomiędzy fenomenologią a poezją, a także w świetle tego, co spotkaliśmy już wewnątrz wiersza Rilkego p r z y przechodzeniu do sfery eidetycznej, stanie się zrozumiałe, bliższe p r a w d y , wierniejsze jeszcze bardziej l a p i d a r n e sformułowanie, jakie z n a j ­ d u j e m y w w i e r s z u innego poety, które w swej prostocie i realizmie nie u k r y w a całego patosu, grozy i u r o k u , związanych z t a k i m przedsięwzię­ ciem, gdzie doświadczenie poetyckie nazwane jest „odchodzeniem od zmysłów do słowa" . G d y p a t r z y m y na wiersz Rilkego j a k o na wstęp i w p r o w a d z e n i e do całego c y k l u obrazów, o t w i e r a się przed n a m i rów­ nież nieskończoność znaczeniowa. W zależności od k o n t e k s t u r o z p a t r y ­ w a n i a dających się wydzielić w t y m w i e r s z u wątków, tematów, obrazów w świetle i n n y c h utworów i c y k l i o d k r y w a się t u nieskończona, n i e w y c z e r p y w a l n a głębia znaczeniowa. A l e n a w e t bez drobiazgowego odwoły­ w a n i a się do t y c h w s z y s t k i c h miejsc w poezji R. M . Rilkego — gdzie występują i wzajemnie oświetlają się wątki i t e m a t y „odwykania od d o m u " (ziemi), „starego p r o g u " , czy też „podnoszenia d r z e w a " („wzbiło się drzewo. O, czyste wzniesienie /О Orfej śpiewa! Wzniosłe drzewo w u c h u ! " — T a k zaczyna się p i e r w s z y wiersz o schodzącym w krainę cieni i rzucającym w y z w a n i e śmierci Orfeuszu, otwierający c y k l Sonetów do Orfeusza) — n a podstawie samego wiersza możemy dojść do jednego z najgłębszych jego znaczeń. Jest t o wiersz ukazujący u n i w e r ­ salną, ponadczasową, ostateczną sytuację człowieka. O u n i w e r s a l i z m i e i ponadczasowości przesądza specyficzny rodzaj użytej apostrofy, od której wiersz bierze swój początek. Użyty t u z w r o t „Ktokolwiek jesteś", powtórzony parę wersów dalej podkreśla ów p o n a d ­ czasowy c h a r a k t e r zawartego t u doświadczenia. E f e k t t e n wzmacnia poszerzone o „ktokolwiek" zwrócenie się w d r u g i e j osobie, t a k j a k t o rzecz ma się w r o z m o w i e z kimś b l i s k i m , i t a k j a k w r o z m o w i e z b l i s k i m T y sprawia, iż cały wiersz staje się dialogiem. (Cały pisany jest w d r u ­ giej osobie). Ta dialogiczną tonacja organizuje całość wiersza i panuje nad n i m t a k dalece, iż umykają i unieważniają się w o w y m zwróceniu się do T y t a k odmienne od siebie f o r m y i m p e r a t y w n a i opisowa, w któ­ r y c h wiersz t e n został napisany, łagodnie przechodząc jedna w drugą i użyczając jedna d r u g i e j s w y c h cech: stanowczej postulatywności i obiek­ t y w i z m u . To dialogowe zwrócenie się do Ty, które nie wiadomo, czy nie jest immanentną cechą wszelkiej poezji i każdego zapisu p o e t y c k i e ­ go, niezależnie od zastosowanych środków, k o n k r e t n i e w t y m wierszu p r o w a d z i do tego, iż nieważny n a w e t jest f a k t , że m a m y t u do czynienia z jedną osobą mówiącą, z jedną stroną dialogu. Zwrócenie się do T y ustanawia i określa specyficzną jedność czasu. Z w r o t „Ktokolwiek jesteś" 48 4 4 W. T k a c z u k , Skrzydło liścia, I s k r y 1970. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 43 przerzuca pomost ponad czasem dzielącym poetę, podmiot l i r y c z n y i o d ­ biorcę, ustalając pomiędzy n i m i , czy też doprowadzając do świadomości szczególnego r o d z a j u więź ontologiczną. Analizując t e n wiersz powyżej mówiliśmy o k o l e j n y c h etapach, następujących po sobie wątkach f a b u ­ l a r n y c h , a przecież cały wiersz zapisany jest i dzieje się w j e d n y m cza­ sie teraźniejszym, zarówno g r a m a t y c z n y m , j a k i p o e t y c k i m tempus p r a sens. O w a dialogiczna tonacja sprawia, iż odczytywanie wiersza za każ­ d y m razem, w każdym czasie h i s t o r y c z n y m , mieści w sobie możliwość niewyczerpanego i nieskończonego odnawiania, r e a k t u a l i z o w a n i a ze szcze­ gólnym napięciem zawartego w n i m doświadczenia. Ponadczasowość z w r o t u „Ktokolwiek jesteś" p r z y p o m i n a t y p apostrofy, s p o t y k a n y w po­ ezji wędrującego W a l t a W i t h m a n a , któremu to r o d z a j o w i apostrofy poświęcił uwagę i zgromadził szereg przykładów (zacytujemy t u jeden z nich) J . L . Borges w swojej Notatce na temat WaZta Withmana : 49 Pełen życia t e r a z , spoisty, w i d z i a l n y J a w c z t e r d z i e s t y m r o k u życia, w osiemdziesiątym t r z e c i m r o k u Stanów. D o kogoś, z a w i e k l u t a z a w i e l e w i e k ó w , D o c i e b i e j e s z c z e nienarodzonego, s z u k a m Cię. K i e d y to c z y t a s z , j a , który byłem w i d z i a l n y , j e s t e m staję się n i e w i d z i a l n y . T e r a z to t y , spoisty w i d z i a l n y p r z e c z u w a s z moje w i e r s z e i s z u k a s z m n i e , Myśląc, j a k i byłbyś szczęśliwy, g d y b y m mógł być z Tobą i stać się t w o i m t o w a r z y s z e m , Bądź t a k szczęśliwy, j a k b y m był z Tobą (nie bądź zbyt p e w i e n , c z y n i e j e s t e m t e r a z z Tobą). Omawiając t e n t y p apostrofy i wskazując na analogiczne przykłady zastosowania tego rodzaju zwrotów w e wcześniejszej poezji anglosaskiej, Borges pominął m i l c z e n i e m p e w i e n szczególny rodzaj poezji, w którym m a m y do czynienia z p o d o b n y m i k o n s e k w e n c j a m i w s t r u k t u r z e czaso­ w e j i ontologicznej, z t y m co nazwaliśmy dialogiczna tonacją, z tego samego rodzaju z w r o t e m , co użyta w w i e r s z u Rilkego apostrofa „ K t o ­ k o l w i e k jesteś". N a s u w a się t u m i a n o w i c i e na myśl epitafialna poezja nagrobna ze s w o i m „Byłem k i m jesteś, jesteś k i m byłem, jestem k i m będziesz". Idąc t y m t r o p e m jesteśmy w stanie dojrzeć nie t y l k o p o n a d ­ czasowość i u n i w e r s a l i z m zwartego i opisanego w e Wstępie doświad­ czenia, ale również tę jedną z najgłębszych w a r s t w znaczeniowych w i e r ­ sza, ukazującą ponadczasową, uniwersalną, ostateczną sytuację człowie­ k a i wszelkiego doświadczenia ludzkiego. Znaczenia tego nie możemy pominąć, gdyż jest to również wiersz o przeżywaniu śmierci. Bez niego 49 J . L. B o r g e s , Notatka na temat Walta Withmana, kład A n d r z e j S o b o l - J u r c z y k o w s k i . Tłum. w i e r s z y E . P e t r a j t i s . „Poezja", 1977, p r z e ­ �44 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ nie sposób zdać w pełni relację z podniesionego przez nas podobieństwa pomiędzy doświadczeniem p o e t y c k i m a r o z u m i e n i e m doświadczenia p o ­ znawczego w ujęciu fenomenologicznym. Wątek t e n podjęły, rozwijały i akcentowały późniejsze o d m i a n y fenomenologii egzystencji. Bez niego też t r u d n o b y zrozumieć w pełni owo znamienne zdanie Sartre'a o H u s s e r l u : „Husserl przywrócił światu grozę i u r o k " . Co zatem sprawia, iż możemy powiedzieć, że jest to zarazem wiersz o przeżywaniu śmierci. P r z y p i e r w s z y m c z y t a n i u Wstępu, który nazwaliśmy w i e r s z e m o zoba­ czeniu drzewa, n i c nie wskazuje na to, iż byłby t o wiersz w j a k i k o l w i e k sposób mówiący o śmierci. Dopiero po bliższym uświadomieniu sobie utożsamienia drzewa = świata = słowa muszą budzić niepokój ostatnie w e r s y : „ I w miarę j a k sens jego obejmujesz, oczy t w e czule odłączają się od niego". N i e jest t o j e d n a k w żaden sposób wiersz pesymistyczny, wiersz o zwycięstwie śmierci. N i e kończy się martwą kropką, lecz p o ­ zostaje o t w a r t y . Bliższa, bardziej drobiazgowa i subtelna analiza, zwła­ szcza b u d o w y wiersza, d l a której n i e m a t u miejsca, pozwoliłaby p o k a ­ zać, w j a k i sposób jest t o wiersz o c z y s t y m r u c h u , o przechodzeniu przez kolejne obrazy, o c z y s t y m r u c h u dokonującym się pod powierzchnią obrazów. Cały wiersz z b u d o w a n y jest z ciągłego zakładania i p o n o w ­ nego znoszenia tego, co założone, cały z b u d o w a n y jest ze s t o p n i o w y c h tez i antytez wewnątrz w y d z i e l o n y c h przez nas t r z e c h części I , I I , I I I , które nazwaliśmy sytuacją wyjścia, sytuacją graniczną i sytuacją przejś­ cia do sfery istoty. Dokonujący się r u c h w o w y m odłączeniu się od k o • l e j n y c h obrazów — od porzucenia d o m u do podniesienia drzewa, od drzewa — do świata — od świata do słowa, od słowa do sensu p r z y p o ­ m i n a pod t y m względem to, co w r e d u k c j i eidetycznej Husserla jest s t o p n i o w y m oczyszczaniem świadomości, osiąganiem czystej świadomości. W t y m podobieństwie wiersz t e n jest i n i e jest w i e r s z e m o śmierci. Możemy t y l k o powiedzieć, że jest właśnie w i e r s z e m o odchodzeniu od zmysłów do słowa, od słowa do niewysłowionego i jako t a k i posiada swoją czwartą nienapisaną część. Cały jest wstępem i w p r o w a d z e n i e m do tego, co niewysłowione. S p r a w i a t o n i e t y l k o f a k t , iż cały wiersz pozostaje o t w a r t y , niezakończony, ale również i to, że g d y weźmiemy pod uwagę ową zasadę rządzącą wierszem, to zobaczymy j a k w w y d z i e ­ lonej przez nas części I I I powraca t a sama „sytuacja wyjścia", co w I części ( I : porzucenie d o m u , u w a l n i a n i e się oczu od p r o g u — I I I : „oczy t w e czule odłączają się od niego..."). W zakończeniu odzywa się t u początek. I t a k , j a k po I części (po porzuceniu d o m u , u w o l n i e n i u się oczu od progu) następuje część I I (zobaczenie drzewa, świata, słowa), t a k po części I I I , która jest końcem wiersza (gdzie znów „oczy czule odłączają się od niego...") spodziewać się należy kolejnego początku. Wiersz nie t y l k o w swojej b u d o w i e realizuje formułę, ale i odsłania d l a świadomości tę prawdę, iż początek jest końcem, koniec jest począt- �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 45 k i e m . Dlatego też możemy powiedzieć, że wiersz t e n jest w i e r s z e m o „jest" i „nie j e s t " śmierci. Rozpatrując m o t y w d r z e w a w świetle u t w o ­ rów i c y k l i w i e r s z y Rilkego moglibyśmy w sposób bardziej p r z e k o n y ­ wający wykazać, j a k opisane w n i m czyste doświadczenie poetyckie jest również przezwyciężaniem i p o k o n y w a n i e m śmierci. Moglibyśmy w s k a ­ zać na to, co podkreśla M . J a s t r u n , „Rilke w b r e w pozorom jest piewcą istnienia. I s t n i e n i a , które obejmuje również śmierć jako jeden z w a ­ runków ziemskiego b y t u , wiecznej m e t a m o r f o z y " . To przecież w za­ kończeniu pierwszej Elegii Duinejskiej padają owe znamienne słowa poety: 5 0 51 „Czyż jest n a pierwsza darmo nieśmiała legenda, muzyka że w t r e n a c h po L i n o s i e przemogła drętwą martwotę [...] t a , która dziś n a s p o r y w a , p o c i e s z a w s p o m a g a . " (a w „pomyślanych jako epitafia d l a W e r y Ouckama K n o o p " Sonetach, do Orfeusza — bodźcem do i c h powstania była śmierć młodej d z i e w ­ czyny) „śpiew t o i s t n i e n i e " . Bez dotarcia do t e j najgłębszej sfery znaczeniowej Wstępu nasze porównanie fenomenologii do poezji nie byłoby pełne. Istnieją b o w i e m wątpliwości — podnoszone częstokroć przez krytyków fenomenologii — w j a k i m s t o p n i u zadania, które fenomenologia stawia sobie, są możliwe do spełnienia, i w j a k i e j mierze cele, które w i d z i przed sobą, są do osiągnięcia. Czy cele te i zadania n i e przekraczają granic rozsądku, czy są sensowne. W j a k i m s t o p n i u jest możliwe owo dochodzenie do „po raz p i e r w s z y " rzeczy, przedmiotów poznania, czy też mówiąc słowami n a ­ szego porównania: czy możliwa jest owa poezja niemetaforyczna i p r e ­ zentacja p r z e d m i o t u w strefie, w j a k i e j się go poznaje, t z n . m . i n . w j a ­ k i e j mierze jest możliwe zachowanie ciągłości pomiędzy przeżyciem a rzeczywistością, czy nie grozi ono zagubieniem się w s u b i e k t y w i z m i e ; czy owo dążenie do p r e c y z j i słowa, owo „odchodzenie od zmysłów do słowa" — zgodnie z t y m , co podpowiada t u pewne idiomatyczne r o z u 52 N a i n n y m m i e j s c u R i l k e odsłania tę samą p r a w d ę , w której moglibyśmy szukać k l u c z a do z r o z u m i e n i a z a s a d y i formuły, w e d l e której Wstęp został n a p i ­ sany: 5 0 „Pragnij metamorfozy. O zachwyć się płomieniem, gdzie u m y k a c i r z e c z , co się p y s z n i z p r z e m i e n n e j n a t u r y [...] K t o się j a k światło r o z l e w a tego p o z n a j e p o z n a n i e i w z a c h w y c i e p r o w a d z i p r z e z pogodę s t w o r z e n i a co często początkiem kończy i końcem z a c z y n a swój kształt". R . M . R i l k e , Poezje wybrane, K r a k ó w 1974, tłum. M . J a s t r u n . 51 Tamże, 5 2 P o r . Sonety posłowie M . J a s t r u n a , s. 498. do Orfeusza, s. I , I I I , I X . go �46 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ mienie — nie p r o w a d z i do swego rodzaju obłędu językowego i e t y m o ­ logicznego (ten o s t a t n i zarzut d o t y k a najczęściej filozoficznych r o z p r a w Heideggera), w j a k i m s t o p n i u owa postawa fenomenologiczna nie p r o ­ w a d z i do oderwania się od świata, od rzeczywistości i nie wiedzie do nadmiernego estetyzowania, czy t a k a postawa na gruncie f i l o z o f i c z n y m może być i m p u l s e m d l a wartościowych p r o p o z y c j i i koncepcji etycz­ nych? Są to p y t a n i a nie obojętne chyba również d l a a n t r o p o l o g i i , której o s o b l i w y m p r z e d m i o t e m poznania jest człowiek, krąg życia ludzkiego manifestujący się w r o z m a i t y c h w y t w o r a c h k u l t u r y . N i e uprzedzając odpowiedzi, które wyłonią się w części p r a c y dotyczącej fenomenolo­ gicznych badań n a d istotą s y m b o l u , r e l i g i i i k u l t u r y , m u s i m y poprzestać na t y c h , które częściowo już t u padły, i na t e j , której udziela Wstęp oraz w y b r a n a przez nas przykładowo poezja Rilkego, w której doświad­ czenie poznawcze t a k głęboko splecione jest z doświadczeniem śmierci: „Jesteśmy t u może t y l k o po to, b y powiedzieć: d o m , most, studnia, b r a ­ ma, dzbanek, owocowe drzewo, okno — najwyżej: k o l u m n a , wieża [...] A l e powiedzieć, zrozum, o, powiedzieć t a k , j a k n a w e t s a m y m rzeczom nie marzyło się n i g d y " . T y l k o n a gruncie ustawicznej świadomości oporu, j a k i stawia to, co niewysłowione, t y l k o w m r o k u owej ostatecznej, ponadczasowej, u n i w e r s a l n e j s y t u a c j i człowieka jesteśmy w stanie zrozumieć wagę odpo­ w i e d z i wobec w s z y s t k i c h t y c h wątpliwości, j a k i e j udziela fenomenologia w s w y c h próbach. Użyjmy t u raz jeszcze słów Rilkego: „Wysławiać pomimo... A j e d n a k wysławiać (dennoch preisen)". Zbigniew Benedyktowicz ON S O M E A S P E C T S O F P H E N O M E N O L O G I C A L METHOD A P P L I E D IN S T U D I E S ON S Y M B O L , R E L I G I O N AND CULTCJRE Part I S u m m a r y T h e t e x t p r e s e n t e d is t h e f i r s t p a r t of t h e s t u d y b y Z . B e n e d y k t o w i c z w i t h a p p l i c a t i o n of p h e n o m e n o l o g i c a l dealing m e t h o d to r e s e a r c h e s of s y m b o l , r e l i g i o n a n d c u l t u r e . ( C l a s s i c s of t h i s a p p r o a c h a r e C . G . J u n g , R . Otto, M . E l i a d e . G . v a n d e r Leeuw). T h i s p a r t of Z. B e n e d y k t o w i c z ' s s t u d y p r e s e n t s t h e h i s t o r i c a l - p h i l o s o p h i c background r e f l e c t i n g t h e essence of p h e n o m e n o l o g i c a l is here phenomenology a specific approach of Edmund to the w o r l d and psychologism approach. Departing interpreted by Roman to the p o l e m i c of E d m u n d H u s s e r l a n d h i s opposition against point Ingarden a n d a s p e c i f i c t e c h n i q u e s of l a n g u a g e s e n t i n g r e s u l t s of r e s e a r c h - R e f e r r i n g positivism Husserl contemporary as in pre­ against philosopy a n d for a c t i v e p h i l o s o p h i z i n g , t h e a u t h o r e m p h a s i z e s t h a t p h e n o m e n o l o g y , u s u a l l y considered between as a method, contains a philosophical surplus. Here is a s i m i l a r i t y p h e n o m e n o l o g y a n d some o l d e r a t t e m p t s of b u i l d i n g of p h i l o s o p h y based �O on NIEKTÓRYCH ZASTOSOWANIACH intuition (Descartes, ditions St. Augustin) e m p h a s i z i n g the v a r i e t y of reason", "order of METODY as well as FENOMENOLOGICZNEJ some epistemological other philosophical experience h e a r t " , " t h e m a t h e m a t i c a l sense a n d 47 tra­ (Pascal, "order natural acumen") of which c a n n o t be r e d u c e d to o n l y one t y p e of e x p e r i e n c e . T h e v a l u e of e x p e r i e n c e is h e r e understood of not i n a n a r r o w p s y c h o l o g i c a l - e m p i r i c a l sense b u t concentrating attention i n experience wisdom (this i s t r a d i t i o n , e s p e c i a l l y i n t h e books this reason phenomenology evident as a m e t h o d i c i n the Old act Testament of E c c l e s i a s t e s a n d E c c l e s i a s t i c u s ) . F o r i s r a t h e r c o n s i d e r i n g t h e e s s e n c e of m a t t e r t h a n prov­ i n g of s o m e t h i n g . I t ' s t a s k is not to b u i l d up d e f i n i t i o n s but to d e m o n s t r a t e how an object exists; it searches "what" through "how" of the given object. T h e a u t h o r r e f e r s to t h e d i s p u t e c o n c e r n i n g t h e s c i e n t i f i c c h a r a c t e r of graphy (two ethno­ v a r i o u s t e n d e n c i e s : c l a s s i f i c a t i o n of s c i e n c e as e x a c t s c i e n c e s c a l l i n g for l e g i t i m a t i o n i n n a t u r a l s c i e n c e s a n d s c i e n c e s of a r t s a n d l e t t e r s r e l a t e d to a r t , or Dilthey's d i s t i n c t i o n of natural and humanistic sciences). I n the author emphasizes the tendency i n phenomenology v o t e d c a r e for l a n g u a g e ; for this reference precision and its t h i s is c h a r a c t e r i s t i c of v a r i o u s types of T h i s t e n d e n c y to p r e c i s i o n w e f i n d i n the t e x t s to E d m u n d H u s s e r l on phenomenology", and language then i n phenomenology (Heidegger, M e r l a u dealing w i t h phenomenology ing", Pascal "Man phenomenology help Ponty) without some as w e l l God", "Man common periences i n the phenomenology with as i n writings God"); the "pure experience, existence of philosophers of f a i t h ( K i e r k e g a a r d " E i t h e r or", " F e a r a n d of r e l i g i o n of R u d o l f to d i s c o v e r of e p i s t e m o l o g i c a l de­ phenomenology. last ones trembl­ precede the Otto, C a r l G u s t a v J u n g , M i r c e a E l i a d e , a n d marks in understanding the epistemological ex­ of H u s s e r l . T h e a u t h o r a n a l y s e s the a b o v e m e n t i o n e d t e x t s p a y i n g h i s a t t e n t i o n to stages of t h e p h e n o m e n o l o g i c a l well as of cause and given phenomenon nomenology different procedure effect, then (epoché, of etc.) I n t h i s w a y s u s p e n s i o n of p r o b l e m explanations i t m i g h t be reducing from approach of sciences based on f o r m a l i z e d it a l s o doesn't K i e r k e g a a r d i n his opposition is a n and demonstrate experience. To a n a l y s i s of a p o e m by R a i n e r M a r i a in the view of the models scien­ is e x p e r i e n c e a n d w o r d . to t h e c o n c l u s i o n t h a t t h e r e poetical phe­ Phenome­ use is l e s s m e t a p h o r i c t h a n e x a c t A l l t h e s e motifs a s w e l l as a s i m i l a r i t y of p h e n o m e n o l o g y dition, especially expressed by as the completely positivistic traditions. languages; nor schemes. F o r this reason phenomenology ces. T h e o n l y tool of p h e n o m e n o l o g y on of clearly demonstrated that is a i m i n g at a t y p e of p r e c i s i o n a n d e x a c t e n e s s w h i c h is nology doesn't put i t s hope represents true-false, the essence analogy between this phenomenological observation Rilke. T h i s poem author the purest and romantic t r a ­ against Hegel the author lead approach gives an u n d e r the title " E i n g a n g " type of non-metaphoric and d i a l o g i c a l poetry. T r a n s l a t e d by Zbigniew Benedyktowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c445e50e901fb216c7f2213754c758d.pdf b9a15e398b7433054c9f349f304cadc3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1360 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1256 Title A name given to the resource Moja wieś opolska. Z etnograficznych badań w Dzierżysławicach koło Głogówka / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.65-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 2 P L I S S N 0071-1861 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA (Pracownia Etnografii I H K M P A N , Kraków) MOJA WIEŚ OPOLSKA. Z ETNOGRAFICZNYCH BADAŃ W DZIERŻYSŁAWICACH KOŁO GŁOGÓWKA Z a m y s ł zrodzony z inicjatywy prof. dr. Mieczysława G ł a d y s z a opra­ cowania etnograficznych monografii G ó r n e g o Śląska sprawił, iż p r z y p a d ł a m i w udziale jedna z wybranych do b a d a ń wsi, k t ó r ą u z n a ł a m z czasem za swoją. P o c z ą t k o w o była to wieś przydzielona m i „ s ł u ż b o w o " w 1958 г., tak jak i innym pracownikom, rozpoczynającym wówczas badania w miejsco­ wościach leżących w różnych regionach geograficzno-gospodarczych Ś l ą s k a . W m i a r ę prowadzenia w niej szeroko zakrojonych, co rok rozszerzanych, b a d a ń stacjonarnych, n a w i ą z a n i a ściślejszych k o n t a k t ó w z mieszkańcami i fas­ cynacji śląską k u l t u r ą l u d o w ą , wieś m o g ł a m rzeczywiście u z n a ć za swoją, a przy tym mieszkańcy jej z czasem zaakceptowali w swym środowisku moją obecność. P o c z ą t k i jednak nie były łatwe. Mieczysław G ł a d y s z pisząc o trudnościach, jakie napotyka na tych terenach badacz, p o d k r e ś l a ^kwestię wzbudzenia zaufania u ludności rodzimej, dotarcia do informatora poprzez osady pow­ stałe z różnego rodzaju specyficznych dla tych o b s z a r ó w przeżyć i nawar­ stwień ideologicznych, aby zebrać okruchy faktów i zdarzeń tkwiących w jego pamięci. Z tych samych przyczyn napotyka badacz opory przy gromadzeniu m a t e r i a ł ó w do ujmowania aktualnie przebiegających p r o c e s ó w i występujących faktów kulturowych" (Gładysz 1961c, s. 302). Opory p o c z ą t k o w o były duże, j a k i trudności ze znalezieniem we wsi mieszkania, i n f o r m a t o r ó w i wery­ fikacją uzyskanych danych. L u d n o ś ć miejscowa nie wspomina dobrze pierwszych miesięcy po zakończeniu I I wojny światowej, kiedy to napływali do wsi osadnicy ze wschodu, a m i e s z k a ń c o m groziło wysiedlenie . P o m y ł k i w tych 1 2 1 Badana przeze mnie m i e j s c o w o ś ć należała do grupy obejmującej „wsie związane z glebami urodzajnymi, pszenno-buraczanymi, o przewadze gospodarstw samowystarczalnych, które w prze­ szłości i nadal bazują na produkcji rolnej" ( G ł a d y s z 2 1961c, s. 300). T a k wspomina te przykre dla m i e s z k a ń c ó w Dzierżyslawic chwile jeden z informatorów: „Generał Goliwoda obronił nas przed chadziajami. Na zebraniu w Prudniku powiedział, że są to polskie ziemie, to musieli wyciągnąć ku Grodkowi". Na tym zebraniu z udziałem 5 - Etnografia Polska t. ХХХШ/2 �66 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA czasach zdarzały się często, a wieś b ę d ą c a najdalej na p o ł u d n i e wysuniętą miejscowością z a m i e s z k a n ą przez l u d n o ś ć r o d z i m ą , stykającą się do 1945 r. z wsiami zasiedlonymi przez k o l o n i s t ó w niemieckich, doświadczyła s k u t k ó w nieporozumień i konfliktów . W t y m k r ó t k i m artykule, opartym na m a t e r i a ł a c h zebranych przeze mnie w czasie 10-letnich b a d a ń , chciałbym wskazać na elementy śląskiej kultury ludowej, k t ó r e utrwaliły się w świadomości ludności miejscowej i s t a n o w i ą ślady tradycyjnego stylu życia. One to przede wszystkim rzucały się w oczy młodemu- wówczas badaczowi, k t ó r y szukał w kulturze m i e s z k a ń c ó w wsi charakterystycznych dla niej cech rodzimych, zestawiając je ze znanymi d o t ą d realiami z innych stron kraju. A n n a Kutrzeba-Pojnarowa pisze, iż „ s p r a w ą p a l ą c ą staje się [...] zachowanie bodajże w rysunku i opise, w fotografii, pomiarze ostatnich ś l a d ó w tego stylu życia, k t ó r y właściwy był innym wcześniejszym epokom i różnił między s o b ą społeczności kraju. [ . . . ] Dziś obraz tego z r ó ż n i c o w a n i a ulega zatarciu nie tylko w życiu, lecz r ó w n i e ż w pamięci. [•..] A b y m ó c o d t w o r z y ć modele charakterystyczne dla danej epoki, trzeba ich realiów s z u k a ć we współ­ czesności" (Kutrzeba-Pojnarowa 1986, s. 25). Współczesność ta p o d koniec lat pięćdziesiątych X X w. była nasycona jeszcze wieloma treściami, pozwa­ lającymi na ukazanie obrazu wsi z k o ń c a ubiegłego i p o c z ą t k u bieżącego wieku. Te właśnie treści są przedmiotem niniejszego a r t y k u ł u , a r t y k u ł u będą­ cego zarazem etnograficzną — p i s a n ą z perspektywy 30 lat — refleksją nad śląską k u l t u r ą l u d o w ą jednej wsi opolskiej. Przedstawiony t u opis daje rzut oka na wybrane tylko zagadnienia, odtworzone na podstawie relacji najstar­ szych m i e s z k a ń c ó w wsi, urodzonych w ostatniej ćwierci ubiegłego wieku. Informatorzy ci dawno j u ż nie żyją, a wraz z n i m i odeszła wiedza o ó w ­ czesnych stosunkach i tradycyjnej kulturze wsi. Wsią, o której mowa, są Dzierżysławice p o ł o ż o n e w byłym powiecie prudnickiem nad rzeką O s o b ł o g ą k o ł o G ł o g ó w k a . Od niego też rozpo­ czynał się kontakt z o d d a l o n ą o 3 k m wsią. T a m był przystanek kolejowy linii K r a k ó w — Jelenia G ó r a , od k t ó r e g o dalszą d r o g ę należało j u ż przebyć pieszo, p r z e c h o d z ą c k o ł o tzw. P a u l i n ó w we wsi M o c h ó w , b ę d ą c y c h parafią 3 wojewody śląskiego Aleksandra Zawadzkiego i A r k i B o ż k a uzgodniono, ż e repatrianci opuszczą wieś i pojadą na zachód. „Od tej pory — wspomina informator — j u ż lepiej się nam żyło. Przedtem my siedzieli cicho, b o ś m y się bali, że nas wysiedlą do Niemiec. Jak by tu zostali chadziaje, by sila do Reichu wyciągli, bo to nie da się d w ó c h na jednej gospodarce stwierdzał jeden z m i e s z k a ń c ó w to być". W 1959 r. wsi: „nie mamy za co specjalnie lubieć tych chadziajów. Oni nas Niemcami nazywają i nie są gospodarni". 3 Trudną sytuację pogłębiał fakt, iż w sąsiednich, zasiedlonych przez repatriantów, R a ­ cławicach Śląskich znajduje się urząd gminny. W samych Dzierżysławicach po I I wojnie światowej było wielu zdezorientowanych mieszkańców. W 1952 r. przy zakładaniu Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej, przed w s t ę p o w a n i e m do której bronili się mieszkańcy Dzierżysławic, nastawieni proniemiecko m ó w i l i : „niech Polocy idą", a „twardzi Polocy" stwierdzali: „ m y ś m y się j u ż d o s y ć namęczyli, niech idą oni". �67 MOJA WIEŚ O P O L S K A dla Dzierży sławie. Miasteczko G ł o g ó w e k w z b u d z a ł o zainteresowanie licz­ nymi zabytkami i związkami z historią Polski (Chrzanowski 1977), na tamtejszym zamku bowiem przebywał w czasie najazdu Szwedów król Jan Kazimierz. W pobliżu wsi założony został wspomniany klasztor P a u l i n ó w , sprowadzonych w 1388 r. przez W ł a d y s ł a w a Opolczyka, w k t ó r y m w 1655 r. przechowy­ wany był cudowny obraz M a t k i Boskiej Częstochowskiej. Przed n i m to modlił się przebywający wówczas w G ł o g ó w k u król Jan Kazimierz, goszcząc u hr. Franciszka Euzebiusza Oppersdorfa, k t ó r e g o rodzina w 1593 r. weszła w posiadanie Dzierżysławic, utrzymując tam swe dobra do k o ń c a I I wojny światowej . Oppersdorfowie zasłynęli w okresie reformacji j a k o o b r o ń c y wiary ka­ tolickiej, co utrwaliło się w świadomości m i e s z k a ń c ó w w s i . Tradycja ustna wiąże nawet nazwę wsi z „dzierżeniem sławy" wsi katolickiej i nieprzechodzeniem na protestantyzm. I n n i łączą nazwę z właścicielem m a j ą t k u , co tak opisuje jeden z m i e s z k a ń c ó w wsi: „gdy po brzydkiej pogodzie nastał jeden dzień słoneczny, wtedy chłopi zwrócili się do groufa, aby w teń dzień mogli p o p r a c o w a ć u siebie na polu w zamian za co o d p r a c u j ą w inny dzień. Grouf się zgodził, a gdy w oznaczony dzień c h ł o p i zgłosili się do pracy, wtedy pan rzekł, że są to ludzie, którzy dzierżą s ł o w o " . M i e ­ szkańcy wsi na ogół dobrze wspominają kontakty z d w o r e m , k t ó r e g o ostatni właściciel ożeniony był z ks. Radziwiłłówną. O niej to m ó w i o n o we w s i : „groufka dobra b y ł a . . . po polsku m ó w i ł a " . Urodzajne pszenno-buraczane gleby okolic G ł o g ó w k a były wcześnie i sto­ sunkowo gęsto zasiedlone. Codex diplomaticus Silesiae notuje nazwę wsi Dirislawicz j u ż w 1321 r. Inne ź r ó d ł a wymieniają nazwy: Dzierżislow, Dzierżysławice, Dzierżysław, przy czym ta ostatnia nazwa u t r z y m a ł a się wśród miejscowej ludności, u r z ę d o w o b r z m i ą c do 1945 r. Dirschelwitz, a po I I wojnie światowej Dzierżysławice. 4 5 6 7 Słownictwo wsi — w e d ł u g ostatnich b a d a ń dialektologicznych — „wykazu­ je p o l s k o ś ć w swym zasadniczym zrębie gwary śląskiej, k t ó r a o p a r ł a się wielo- 4 5 Źródła dotyczące historii wsi podaję w pracy: S z r o m b a - R y s o w a zana z nawróceniem na katolicyzm protestantów z G ł o g ó w k a 1977, 1969, s. 31-36. W sąsiedztwie wsi, na tzw. Glinianej G ó r c e , stoi kamienna kapliczka z 1779 r. zwią­ s. 26 п., 180 п.). Mieszkańcy wsi opowiadają, (zob. iż wypędzeni m. in. C h r z a n o w s k i z miasta innowiercy doszli do wspomnianej górki, gdzie czekali na „nawrócenie na naszą wiarę, i potem dopiero mogli wrócić do miasta". Stąd górka ta nosi również nazwę „Czekaj". 6 Dlatego też z powszechnym oburzeniem opolan (wyd. w 1954 r.) wspomnienie spotkało się wydrukowane w byłego robotnika dworskiego, stawił stosunki panujące w majątku. Artykuł ten przyczynił się zresztą do początkowo nastawienia do mnie informatorów w czasie Pamiętnikach który fałszywie prze­ nieprzychylnego zadawania im pytań na temat sytuacji na wsi b. proletariatu rolnego. 7 W latach 1957-1961 w Dzierżysławicach i okolicy prowadził badania dialektologiczne dr F . Pluta z Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu. Opublikował on s ł o w n i c t w o gwarowe Dzierżysławic ( P l u t a 1973) i kilka o p o w i a d a ń spisanych w tej wsi ( P l u t a 1964, s. 134-145). �68 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA 8 wiekowej germanizacji" , m i m o że do 1945 r. w pobliskich wsiach o czym j u ż wspomniano — mieszkała l u d n o ś ć niemiecka (Pluta 1973, s. 6). Z p o c z ą t k u X I X w. na terenie Śląska przeprowadzona była ankieta kościelna na temat j ę z y k a u ż y w a n e g o w parafii, wygłaszanych k a z a ń , śpie­ wanych pieśni i t p . Wtedy to, po kasacji klasztoru P a u l i n ó w w 1810 г., wieś przez j a k i ś czas należała do parafii w Wierzchu, w której — według ankiety z 1814 r. — nie tylko l u d n o ś ć posługiwała się językiem polskim, ale i w t y m języku wygłaszane były kazania, śpiewane pieśni, posługiwał się nim ksiądz i u ż y w a n o go w szkole (Gierowski 1948, s. 444). Jednak naj­ starsi z i n f o r m a t o r ó w , urodzeni w 1871 i 1876 г., pobierali n a u k ę j u ż tylko w szkole niemieckiej . Najdłużej, bo do 1939 г., możliwe było używanie j ę z y k a polskiego w kościele, w k t ó r y m jednak j u ż od 1934 r. tylko co d r u g ą niedzielę odprawiano mszę świętą, przy czym raz była to msza ranna, drugi raz suma zwana wielką. W miejscowej tradycji zachował się podział wsi na dwie części i dwie o d p o w i a d a j ą c e mu gminy. Znajduje to potwierdzenie w źródłach archiwalnych i publikowanych, k t ó r e wymieniają część h r a b i o w s k ą i b a r o n o w s k ą („Graflich" i „Freiherrlich"), przy czym jednak mieszkańcy najczęściej m ó w i ą o „ m a ł e j " i „wielkiej" gminie. T ę ostatnią o k r e ś l a n o j a k o „ W i e ś " , pierwszą natomiast nazywano „ C h a ł u p k a m i " . P o d z i a ł ten wynikał z ustroju i prawa feudalnego, k t ó r e pojęcie gminy wiązało z ziemią i „polegało na przeciwstawianiu ziem dworskich [...] i chłopskich. [...] Ustawodawstwo pruskie szło w tej dziedzinie d o ś ć daleko [...] i u z n a w a ł o , że posesje chłopskie utworzone na gruntach dworskich nie w c h o d z ą w skład gminy wiejskiej" (Orzechowski 1959, s. 132). Z a k ł a d a n i e w starych wsiach osad chałupniczych, określane w literaturze j a k o kolonizacja wewnętrzna, wiązało się z r o s n ą c y m zapo­ trzebowaniem dworu na wolnonajemnych r o b o t n i k ó w rolnych. 9 1 0 11 8 „Szczególnie w ostatnim okresie r z ą d ó w hitlerowskich rugowano jeżyk polski nie tylko z życia publicznego (kościół, szkoła, urzędy), w życiu rodzinnym" ( P l u t a tym 1973, s. 203). ale zabroniono nawet posługiwanie Mieszkanka wsi bardziej nas mocno dzierżyli. Ale j a na złość robiłam i m ó w i ł a m po dłużej musiałam c z e k a ć po się nim dodaje: „im bliżej wojny, to polsku. Zawdy urzędach, bo nie chcieli załatwiać, a jak pytali, czemu m ó w i ę po polsku, tom o d p o w i a d a ł a : bo mi taki język urósł". 9 Od południa wieś sąsiaduje z Racławicami Śląskimi, w których mieszkająca do 1945 r. ludność różniła się m o w ą , strojem, zwyczajami. L u d n o ś ć Dzierżysławic m ó w i o nich: „oni byli prawi Niemcy, a my ino ze szkoły". Przedrzeźniając nie zrozumiałą dla mieszkańców wsi gwarę racławiczan w o ł a n o za nimi: „ h o n d a d o ń d a hoca ploca, fistia wo da pilca woksa mit da lana sztila", podkreślając w ten sposób charakterystyczne dla ich języka użycie wyrazów z a k o ń c z o n y c h na s a m o g ł o s k ę a. 1 0 Ankieta p o c h o d z i ł a z 1814 r. i o b e j m o w a ł a następujące pytania: 1) parafia, 2) należąca do parafii, 3) język panujący na terenie parafii, 4) język kazań, 5) język wieś pieśni, 6) język księdza, 7) język używany w szkole (Gierowski 1948). 1 1 Tylko w 1921 r. przez dwa miesiące o d b y w a ł a się we wsi nauka w języku polskim. Dłużej, bo do 1934 г., utrzymała się szkoła polska w pobliskim Wierzchu. M o ż n a usłyszeć, iż „pierwej o polskość barzyj dbali, jak teatralne. Do plebiscytu w 1921 teraz", wystawiając w r. działało też k ó ł k o śpiewacze. sali „u szynkierza" sztuki �69 MOJA WIEŚ O P O L S K A Rye. 1. Widok centrum wsi Fot. J Rys. 1961 Podział na dwie gminy nie objął j u ż żadnej z żyjących generacji. L u d n o ś ć Dzierżysławic podaje odmienne od pisanych źródeł usytuowanie wspomnia­ nych części wsi, wiążąc słowo „Gráflich" z „ C h a ł u p k a m i " i uzależnieniem ich m i e s z k a ń c ó w od dworu, a „ F r e i h e r r l i c h " z kategorią ludzi w o l n y c h . W X I X w. oddzielna też była numeracja d o m ó w w obydwu gminach. W jednej było ich w 1863 r. 67, a w drugiej 13 . Oddzielnie też usytuowane były grunty. Jednak na skutek zmian m a j ą t k o w y c h , bankru­ ctwa gospodarstw wielkorolnych, parcelacji dworu itp., podział ten został naruszony i j u ż przed I I wojną światową nie m o ż n a było w n i o s k o w a ć z p o ł o ż e n i a pól ornych o przynależności społecznej ich właścicieli. 12 13 Dawny podział wsi znalazł odbicie również w tradycyjnym budownictwie i układzie zagród. N a „ C h a ł u p k a c h " domy stojące ścianą licową do drogi są bardziej zindywidualizowane, gdy tymczasem we „ W s i " budynki usytuowane szczytem do drogi stanowią zwarty kompleks zabudowy (rye. 1). Wszystkie budynki mieszkalne, łącznie z najstarszym datowanym na 1823 r. (do 1870 r. k r y t y m słomą, a potem d a c h ó w k ą ) , są murowane, dając przegląd pod­ stawowych kategorii społecznych wsi — t j . siodłaków, z a g r o d n i k ó w i c h a ł u p - 1 2 Źródła określają większą i starszą część wsi n a z w ą „hrabiowskie" — Gráflich", i taki stan przedstawia plan wsi z 1905 r. ( S z r o m b a - R y s o w a 1969, s. 33 п.). 13 nr 217. Wojewódzkie Archiwum Państwowe we Wrocławiu, Komisja Generalna, sygnatura �70 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA n i k ó w — kategorii, k t ó r e stosowane były jeszcze w okresie międzywojennym, czego p r z y k ł a d e m m o ż e być wymienianie ich przy nazwiskach odczytywanych z ambony zapowiedzi ślubnych. Jeszcze p o d koniec lat pięćdziesiątych b.w. m o ż n a było s p o t k a ć nie zmienione od czasu budowy domy, m i m o że w okresie międzywojennym w budownictwie n a s t ę p o w a ł y liczne zmiany. Polegały one przede wszystkim na powiększaniu części gospodarczej, zwłaszcza chlewu i staj­ ni. I tak na p r z y k ł a d w domach zagrodniczych zamieniano na nie pomieszczenia wycużne, mieszczące się w tylnej części domu. Gospodarstwa siodłacze miały oddzielnie stojące domy wycużne, zwane też chałupkami. Wyjaśnić wypada, iż wycug był sądownie w y m ó w i o n ą formą utrzymania r o d z i c ó w (i niewydanego rodzieństwa) przez spadkobiercę, k t ó r y z o b o w i ą z a n y był zapewnić im dożywocie w postaci mieszkania, opału, światła i jedzenia. W czasie rozpoczynania przeze mnie b a d a ń we wsi istniał na „ C h a ­ ł u p k a c h " jedyny domek byłych r o b o t n i k ó w dworskich. N a ś r o d k o w y m tragarzu izby miał wyryty napis „ J o K o 1869". Rozebrany z p o c z ą t k i e m lat sześć­ dziesiątych X X w. był ostatnim p r z y k ł a d e m ubiegłowiecznego budownictwa tej części wsi. Stojący w centrum wsi d o m chałupniczy z 1864 r. (skła­ dający się z kuchni, wielkiej izby, sieni z piecem piekarskim zwanym wieloukiem, komory „ d o j a d ł a " i komory „ n a wągier oraz gumna) z a c h o w a ł się j a k o nieliczny we wsi — w niezmienionej formie do k o ń c a zamieszkania go przez właścicielkę. Była nią jedna z najlepszych informátorek, należąca do tzw. „ t w a r d y c h P o l o k ó w " , urodzona w 1871 г., a z m a r ł a w 1969 г., Marianna Zając, zwana Kasperka (ryc. 2). Mieszkała samotnie w domu, w k t ó r y m — j a k o jedynym we wsi zelektryfikowanej w 1921 r. — nie było zain­ stalowanego światła. O b y w a ł a się r ó w n i e ż bez zegara orientując się w czasie po miejscu rzucanego przez słońce światła. W k a ż d e sobotnie p o p o ł u d n i e zamia­ tała — tak, j a k wszyscy mieszkańcy wsi — d r o g ę przed swoim domem, dbając o czystość w n i m i s c h l u d n o ś ć noszonego przez siebie stroju. Nieraz też była przez bogatych nazywana z tego powodu „pyszną", na co o d p o w i a d a ł a : „ja nie pyszno, ale akuratno", w dawnym znaczeniu tego słowa 'staranna', ' d o k ł a d n a ' , ' p o r z ą d n a ' . Należała do i n f o r m a t o r ó w , którzy głęboko zapadają w p a m i ę ć badacza nie t y l k o dzięki wiedzy, b a r w n o ś c i j ę z y k a , życzliwości, ale właśnie „ a k u r a t n o ś c i " . w przekazywaniu wiadomości i stosunku do rze­ czywistości. I n f o r m á t o r k a ta p o c h o d z i ł a z rodziny komorniczej, p r z e c h o d z ą c po ślubie w 1900 r. do kategorii c h a ł u p n i k ó w . P r e z e n t o w a ł a ona liczną w tutejszej wsi warstwę proletariatu rolnego, k t ó r y w połowie ubiegłego wieku obejmował 1/3 m i e s z k a ń c ó w . Z n a j d o w a ł on zatrudnienie z a r ó w n o „ n a p a ń s k i m " , t j . w folwarku hr. Oppersdorfa, j a k i w statkach, czyli wielkorolnych gospodar­ stwach kmiecych, k t ó r e w 1831 r. skupiały 3/4 ogólnej powierzchni g r u n t ó w . 14 1 4 gruntu W tym roku bylo we wsi 26 gospodarstw kmiecych w wielkości od 32 do 104 juter (jutro, czyli morga pruska, miało 0,25 ha), 23 zagrodniczych i 7 chałupniczych ( W o j e w ó d z k i e Archiwum P a ń s t w o w e we Wrocławiu, Komisja Generalna, sygnatura nr 123). �MOJA WIEŚ O P O L S K A 71 Całe swe życie ciężko p r a c o w a ł a w statku, p o c z ą t k o w o służąc za dziewkę, j a k o tzw. czeloutka, a po wyjściu za m ą ż j a k o „ d n i ó w k o w a robotniczka". Służba siodłacza godzona była na rok, „ o d G ó d do G ó d " , otrzymując kolendę w postaci chusty, poszwy na pierzynę lub materiału na suknię oraz pewnej kwoty pieniężnej. Zatrudniona była na ogół tylko w zagrodzie, ale nie w kuchni. Zarobek o t r z y m y w a ł a raz na k w a r t a ł , dostając dodatkowo coś z ubrania lub pieniędzy „ n a l e p s z ą " (dolę) w wypadku sprzedaży konia, krowy i z a k o ń c z e n i a żniw, a „ n a p r z y w i t a n ą " z okazji wesela i przyjścia nowej gospodyni. Pracując następnie j a k o „ d n i ó w k o w a robotniczka" m i a ł a m o ż n o ś ć sadzenia dla siebie z i e m n i a k ó w na polu gospodarza i zbierania Ryc. 2. Kasperka Fot. J. Rys. 196.1 w ż n i w a kłósek z b ó ż . M ó w i ł a wówczas do p o m a g a j ą c y c h jej dzieci: „ c o owies nazbieracie, to będzie na strzewiki, pszenicę i żyto — zemleć na m ą k ę , a jęczmień — wieprzkowi". Przywilej ten, istniejący jeszcze z p o c z ą t k i e m X X w., z a s t ą p i o n o później bochenkiem chleba w r ę c z a n y m robotniczkom przy k a ż d o ­ razowym pieczeniu, k t ó r e p r z y p a d a ł o na ogół raz na dwa tygodnie. O k o ł o 1924 r. z a s t ą p i o n o też dawny zwyczaj zabierania przez r o b o t n i k ó w rolnych jednego snopa jęczmienia, żyta i pszenicy przez „ ż n i w o w e " w postaci jednego cetnara pszenicy i żyta. Gospodarstwa siodłacze zatrudniały też w zimie miejscowe kobiety do m ł ó c e n i a zboża, w czasie k t ó r e g o trzynasta miara �72 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA przeznaczona była do podziału p o m i ę d z y młócących. Z k o ń c e m ubiegłego wieku młóceniem z b o ż a w największych statkach siodłaczych trudniły się cztery kobiety, k t ó r e c h o d z ą c z cepami „ o d statku do statku" młóciły „ n a m o r d " , j a k wówczas m ó w i o n o . D o tych c z a s ó w odnosi się używanie we wsi cepów >, k t ó r y c h stukot odmierzany rytmem na „ r a z — d w a " oznaczał młócenie „we d w ó j k ę " , a na „już przy — s z o ł " — „we t r ó j k ę " . Pierwszą czyn­ nością było „ p r z e k r u s z a n i e " związanych s n o p ó w , k t ó r e następnie r o z k ł a d a n o knowiem do gumienicy, a kłosem do ś r o d k a , uderzając cepami raz z jednej, a raz z drugiej ich strony. O s t a t n i ą czynnością było młócenie zgarniętego do ś r o d k a zboża, co nazywano młóceniem „ n a ż e b r o u k a " w znaczeniu, że z w y m ł ó c o n e g o wówczas ziarna będzie chleb dla chodzących po p r o ś b i e żebraków. 1 5 lř L u d n o ś ć miejscowa szukała pracy również „ n a p a ń s k i m " , czyli w folwarku hr. Oppersdorfa, otrzymując zapłatę w gotówce i naturze, pracując m . in. przy sianokosach „ n a trzecią k u p k ę " , przy kopaniu z i e m n i a k ó w „o śćwiertnię", a przy burakach „ o n a ć " . L u d n o ś ć wiejska m o g ł a również dzierżawić dworskie pole, o d p r a c o w u j ą c w żniwa 3 dni od 1 morgi. Z końcem X I X w. p o z o s t a ł o ś ć s t o s u n k ó w feudalnych w rolnictwie wiel­ kiej własności ziemskiej stanowili chałupnicy dworscy, zwani w Dzierżysławicach „ k o n t r a h n i k a m i " . Zamieszkiwali o n i w s p o m n i a n ą j u ż wyżej część wsi z w a n ą „ C h a ł u p k a m i " . W zamian za otrzymany od d w o r k u kawałek gruntu (około 2-3 morgi), zwanego pouszowy, k t ó r y hr. Oppersdorf nabył po kasacji klasztoru P a u l i n ó w , z o b o w i ą z a n i byli o d r a b i a ć panu od jednej morgi 11 dni w roku w czasie najpilniejszych prac w żniwa i sianokosy. D o pracy z o b o w i ą z a n e też były żony c h a ł u p n i k ó w d w o r s k i c h . 1 7 18 1 5 Określenie iż kobiety „na mord młócić" m o g ł o te młóciły „choćby o z n a c z a ć według ur. w 1896 r. informatorki, na zabicie". B y ć m o ż e jednak, iż niezbyt dokładnie zapa­ miętane s ł o w o „mord" oznaczało dawną miarę z b o ż o w ą : małdrat. 1 0 ojca Urodzony w 1876 r. informator mając 14 lat po raz ostatni widział w gospodarstwie młóckę cepami. zakończonej sforą, na 60 cm, ze Były to cepy kapicowe. Składały się z louskl czyli drewnianym pałąkiem, i cepu (zwanego skórzaną kapicą. Długość cepu mierzyło o długości 1.30 inaczej bijokiem), się r ę k o m a , m, długiego wypowiadając obejmowaniu nimi drążka następujące s ł o w a : „szoł chłop do lasa. Po co? Po drzewo. przy Na co? N a cep". Pierwsze młockarnie poruszane za p o m o c ą kieratu zwanego giplem wprowadzano we wsi z początkiem X X w. (pierwsza była prawdopodobnie w 1909 г.). C e p ó w długi czas u ż y w a n o w gospodarstwach do młócenia zboża „na długą słomę", z u ż y t k o w y w a n ą na powrósła. Z chwilą wprowadzenia snopowiązałek z tzw. bindapresą, prasującą i wiążącą słomę, wyszły one zupełnie z użycia. 1 7 Ziemia na pouszowy o b c i ą ż o n a była hipoteką kościelną. Chłopi posiadający tam ziemię z o b o w i ą z a n i byli do płacenia proboszczowi 8 fenigów na Nowy R o k i dawania 6 fenigów na ofiarę. kościoła 1 8 Musieli też „przyczyniać się do nowego budowstwa i naprawy fary". D o pracy tej m o ż n a bylo wynająć u b o g ą kobietę ze wsi. Wydana na „Chałupki", ur. w 1898 г., córka siodłaka (z braku pieniędzy — jak m ó w i — nie m o g ł a „oglądać się na duży statek") wspomina, iż duma nie p o z w a l a ł a jej p r a c o w a ć we dworze: , j a nie przyszłam ze statku, ze wsi. cobym do dwora chodziła". Dlatego angażowała do tych prac u b o g ą kobietę �73 MOJA WIEŚ O P O L S K A D w ó r z a t r u d n i a ł — poza u b o g ą ludnością miejscową — stałych r o b o t n i k ó w , zwanych dworoukami lub dworzanami. Ta kategoria proletariatu rolnego, p o c h o d z ą c a spoza wsi, w poszukiwaniu lepszych w a r u n k ó w często zmieniała miejsce pracy. „ K a ż d e Gody — m ó w i mieszkanka wsi — to się ludzie kłudzili [przenosili] po dworach ze szrankami a ł ó ż k a m i " , godząc się na r o k w zamian za wynagrodzenie (tzw. myto) wypłacane raz na miesiąc i deputat w po­ staci chleba, ziemniaków, mleka, drzewa i węgla. Ich sytuacja społeczna była we wsi najniższa, a społeczność nie u w a ż a ł a ich za swoich. „ O n i nie mieli nic ze wsią do czynienia" — m ó w i ą mieszkańcy wsi — „dworoucy byli przed sia, a ludzie ze wsi przed sia, nie kamracili się, nie mieli spółki, nie było prziacielstwa", a pozycja miejscowego proletariatu rolnego była „wdycki stąpel [stopień] lepsza, j a k tych ze dwora". P o d o b n ą pozycję zaj­ mowali tzw. Galicyjoki, czyli sezonowi robotnicy r o l n i spoza Prus. W k o ń c u ubiegłego i p o c z ą t k u bieżącego wieku p o w a ż n y bowiem odsetek zatrudnionych w górnośląskich gospodarstwach wielkoobszarowych stanowili robotnicy obco­ krajowi. Zjawisko to wiązało się m . i n . z o d p ł y w e m miejscowych sił ro­ boczych do przemysłu niemieckiego i przejściem gospodarki rolnej na praco­ c h ł o n n ą u p r a w ę b u r a k ó w cukrowych. W Dzierżysławicach element ten stano­ wili Galicjanie zatrudniani do I wojny światowej od marca do p a ź d z i e r n i k a . Kobiety pracowały najczęściej przy uprawie b u r a k ó w cukrowych, a mężczyźni przy ręcznym koszeniu łąk, gdyż ze względu na liczne rowy melioracyjne utrudnione było stosowanie narzędzi mechanicznych. D o pracy używali przy­ wiezionych ze s o b ą kos niezwykle cenionych we wsi i dlatego chętnie nabywanych przez l u d n o ś ć miejscową. Pod n a z w ą „galicjonek" jeszcze obecnie m o ż n a je s p o t k a ć w gospodarstwach wiejskich. Po I I wojnie światowej sytuacja s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z a m i e s z k a ń c ó w wsi uległa decydującej zmianie. Parcelacja m a j ą t k u ziemskiego i reforma rolna s p o w o d o w a ł y wzrost gospodarstw o obszarze od 5 do 10 ha. W 1960 r. gospodarstwa takie stanowiły 41,28% ogółu gospodarstw wsi, najmując 49,64% całego jej o b s z a r u . Z rolnictwa u t r z y m y w a ł o się 70,87% mieszkańców, k t ó r y c h w 1960 r. było łącznie 594, z czego w zawodach pozarolniczych p r a c o w a ł o 89, najczęściej na terenie sąsiedniego G ł o g ó w k a . W samych Dzierżysławicach było wówczas 2 d r ó ż n i k ó w P K P , kowal, uczeń kowalski, krawiec, 3 nauczycieli, przedszkolanka, 2 stolarzy, pracownik stolarski, piekarka i s t u d n i a r z . Wieś o k r e ś l a n a w ź r ó d ł a c h z 1861 r. j a k o kmiecio-zagrodnicza (Rajman 1965, s. 98) należy do r e j o n ó w o lepszej wartości użytkowo-rolniczej, gdzie iy 2 0 21 1 9 Dane według powszechnego spisu z dn. 6 X I I 1960 r. W 1960 r. na 89 o s ó b zatrudnionych poza rolnictwem w G ł o g ó w k u p r a c o w a ł o 40, przede wszystkim w P K P , cegielni i zakładach roszarniczych lnu. G ł o g ó w e k był także miej­ scem cotygodniowych targów i pobierania nauki m. in. rzemiosła. 2 0 2 > Źródła archiwalne dla 1907 r. notują we wsi 2 karczmarzy, grenadiera, szewca, sto­ larza, 3 murarzy, kupca i strażnika kolejowego (Woj. Archiwum P a ń s t w o w e we Wrocławiu, Komisja Generalna, sygnatura nr 225). �74 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA Rye. 3. Trzy pokolenia informátorek Fol. J. Rys. 1961 użytki rolne zajmują ponad 80% ogólnej powierzchni, a w strukturze upraw przeważają rośliny o dużych wymaganiach glebowych i uprawowych, t j . pszenica ozima, i buraki cukrowe. Przed I wojną światową na znaczną skalę rozpowszechniła się uprawa jęczmienia, na k t ó r y wówczas było d u ż e zapotrzebowanie w przemyśle browarnianym, a który miał znaczny udział też w ówczesnym pożywieniu ludności wiejskiej. Intensywnie rozwiniętej produkcji rolnej towarzyszył wysoki poziom hodowli, w d u ż y m stopniu nastawionej na zbyt. C h ó w trzody chlewnej, a w gospodarstwach m a ł o ­ rolnych k ó z i k r ó l i k ó w oraz tak specyficzna dla Śląska hodowla gołębi wiązały się z pożywieniem m i e s z k a ń c ó w wsi, uzależnionym od samowystar­ czalnej gospodarki wiejskiej . Długi czas kluski jęczmienne stanowiły pod­ stawowy składnik wyżywienia ceniony ze względu na walory sycące. One 22 2 - Pożywienie ludności Dzierżysławic o m ó w i o n o w pracy: Szromba-Rysowa 1978. �75 MOJA WIEŚ O P O L S K A to według słów i n f o r m a t o r ó w mogły „barzyj leżeć w ż o ł ą d k u a nie przele­ cieć j a k kartofel". K l u s k i te wraz z p o d a w a n ą do nich mouczką (tj. sosem) j a g o d o w ą , p o w i d ł o w ą , c h r z a n o w ą , grzybową, p a s t e r n a k o w ą czy inną stanowiły nieodłączny element tradycyjnego jadłospisu. Były n i m też gomułki robione z twarogu zmieszanego z solą i k m i n k i e m . Ususzone w kształcie osełek na słońcu, a w zimie k o ł o pieca w k ł a d a n o do dużych kamiennych garn­ ców, przewracając co kilka d n i i polewając z i m n ą k a w ą z b o ż o w ą lub w o d ą . Po uzyskaniu żółtego koloru i specyficznego zapachu n a d a w a ł y się do spo­ życia. W okresie międzywojennym wzrost hodowli trzody chlewnej, z u ż y t k o wującej w dużych ilościach mleko, i pojawienie się w sklepach zbliżonego w smaku sera zgliwiałego, s p o w o d o w a ł o zanik wyrobu tego cenionego skład­ nika codziennego pożywienia tradycyjnej wsi. 23 „ K r ó l e s t w e m niebieskim" Ś l ą z a k ó w — obok klusek i suszonych o w o c ó w — było mięso, k t ó r e s p o ż y w a n o przede wszystkim w formie gotowanej wędzonki. D o ubiegłego wieku odnosi się tradycja przygotowywania na Wielkanoc szołdry, t j . w ę d z o n k i zapiekanej w żytnim chlebie, pod k t ó r ą to n a z w ą w Polsce średniowiecznej znana była szynka ( D e m b i ń s k a 1963, s. 97). N a tych terenach j u ż z k o ń c e m ubiegłego wieku w rodzinach lepiej sytuo­ wanych r o l n i k ó w zaczął r o z p o w s z e c h n i a ć się posiłek ranny złożony z kawy i chleba, stając się na G ó r n y m Śląsku d o ś ć szybko wzorem p o ż ą d a n e g o jadłospisu. Zastąpił on r ó ż n e g o rodzaju polewki, wśród których jednak brak tradycji s p o ż y w a n i a żuru, tak rozpowszechnionego na innych terenach G ó r ­ nego Ś l ą s k a . Większość wypowiedzi sprowadza się do stwierdzenia uro­ dzonej w 1898 r. -mieszkanki wsi: „żuru tu nigdy nie znali", c h o ć spotkano się też z informacją: „piyrwyj starzy ludzie poradzili żur warzić z ukisonej m ą k i , z kwasu, j a k na chleb". Słowa te i obchodzony w Wielką Środę zwyczaj „palenia ż u r u " są śladem w y s t ę p o w a n i a tej polewki. Zwyczaj po­ legający na paleniu w polu ogniska i „gonieniu Judasza" z zapalonymi m i o t ł a m i , często nazywany jest także „ p a l e n i e m " lub „łowieniem p o d światłem Judasza" , a sam dzień przez n i e k t ó r y c h nadal „ ż u r o w a ś r o d ą " . Z innych zwyczajów dorocznych wymienia się chodzenie po wsi z „ m o i k i e m " i „ m a r z a n n ą " , od której d r u g ą niedzielę przed W i e l k a n o c ą zwie się m a r z a n n ą . W ten dzień uboższe dziewczyny stroiły k o l o r o w y m i w s t ą ż k a m i c h o i n k ę , zawieszając na jej wierzchołku wyciętą z papieru sarnę. O b c h o d z ą c wieś śpiewały: „nasz moik zielony, pienknie ustrojony, na naszym moiczku siedzi sarnia, wyszczyrza ząbki, bo by j a d ł a " , zbierając jajka, kołacze lub pieniądze. Bardziej zatarte jest wspomnienie chodzenia z m a r z a n n ą , czyli słomianą kukłą u b r a n ą w strój chłopski, k t ó r ą następnie topiono w rzece. 2 4 25 2 3 Literatura w języku niemieckim z G ó r n e g o Śląska wymienia pod nazwą 'Himmelreich' potrawę z klusek, mięsa i suszonych owoców (zob. np. Finkenstein 1863, s. 390 п.). 2 4 N a ten temat zob. m. in. F i n k e n s t e i n 1863, S z r o m b a - R y s o w a 1978, s. 71 n. 2 5 Nazwa ta jest nowsza. Z k o ń c e m X I X w. A . Hytrek pisał, iż na G ó r n y m chłopcy biegną po polach z pochodniami, wołając: „żur palę, buchty c h w a l ę " ( H y t r e k s. 52). Śląsku 1879, �76 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA K)t. -t 1'1Лч1 pii'k.il 111.) Fot. J. Rys. 1%1 W tej wybitnie rolniczej wsi zwyczaje i wierzenia wiązały się przede wszystkim z rolnictwem, podstawowym dla jej m i e s z k a ń c ó w zajęciem, od poziomu k t ó r e g o zależała z a m o ż n o ś ć i prestiż w społeczności wiejskiej. Zwyczaje te miały c h r o n i ć plony przed zniszczeniem i z a p e w n i a ć u r o d z a j n o ś ć oraz wiązane z nią szczęście, j a k to s c h a r a k t e r y z o w a ł jeden z m i e s z k a ń c ó w : „ k t o j ą [ziemię] ma, ten szczęśliwy i bogaty". Między innymi więc, aby z a p e w n i ć jej p ł o d n o ś ć , w wigilię 1 maja wynosiło się na pole trzy krzyżyki zrobione z poświęconych w Wielką S o b o t ę gałązek. Wierzono również, że pomyślności w zagrodzie i na polu strzegli trzej „ g r o m a d z c y święci": św. Florian (4 V ) chronił dom i zbiory od ognia, św. A n t o n i (13 V I ) od gradu, a św. Urban (2 V I I ) miał w swej opiece pole i bydło. W dni tych p a t r o n ó w nie wykonywano żadnej pracy w polu, o b c h o d z ą c je z pro­ cesją i uczestnicząc we mszy św. Święcono też trzy, przypadające po św. Urbanie, soboty zwane „Urbańskimi", a do dnia dzisiejszego przestrzega się zakazu wywożenia na pole obornika w k a ż d ą s o b o t ę . Zakaz ten wywo­ dzący się z odległego w czasie z o b o w i ą z a n i a związanego z z a r a z ą na bydło, jest niezwykle mocno ugruntowany w świadomości nawet m ł o d e g o pokolenia r o l n i k ó w . D o p o c z ą t k u bieżącego wieku odnosi się zawieszanie nad chlewem w wigilię św. Jana (24 V I ) trzech w i a n u s z k ó w z liści klonu lub k w i a t ó w chabru i kąkolu, mających zapewnić p o m y ś l n o ś ć w hodowli bydła. �77 MOJA WIEŚ O P O L S K A W życiu społecznym miała swe reperkusje zasada, iż „siodłakowi nie idzie się przed wsią z a w s t y d z i ć " i że „ r ó w n y r ó w n e g o ma sobie b r a ć " , o d n o s z ą c a się do wszystkich m i e s z k a ń c ó w , jednak ze szczególną siłą do naj­ większych gospodarzy. Niedopuszczalne w gospodarstwie mieszanie plew z pszenicą l u d n o ś ć wykorzystała do zademonstrowania niezadowolenia z po­ wodu niestosownego związku małżeńskiego robotnika z c ó r k ą siodłaka, .wrzu­ cając do jej domu plewy, a pszenicę do domu narzeczonego. W pamięci i n ­ f o r m a t o r ó w z a c h o w a ł o się inne, głośne z p o c z ą t k i e m X X w. wydarzenie, j a k i m był ślub syna największego gospodarza we wsi, właściciela d w ó c h par koni, z c ó r k ą szynkarza. D u ż y posag dziewczyny i p o k a ź n y spadek otrzymany przez nią po krewnej z sąsiedniej wsi sprawiły, iż m a ł ż e ń s t w o m o g ł o dojść do skutku. Jeszcze dziś m ó w i się z ubolewaniem o jej trudnej i upokarzającej sytuacji w domu męża, k t ó r e g o siostry „za nic j ą miały". W pamięci najstarszych i n f o r m a t o r ó w zachowały się ślady dawnych wierzeń i praktyk związanych z okresem ciąży i p o ł o g u . Kobiecie „ z a w i ą z a n e j " nie wolno było m . i n . s t a n ą ć na progu, przechodzić pod sznurem, patrzeć na ogień i k r a ś ć . Położnica, czyli „ k o b i e t a w niedzielach" — j a k we wsi m ó w i o n o — przez 6 tygodni do wywodu miała nosić przy sobie „święcone rzeczy", nie m o g ł a o p u s z c z a ć domu bez chustki na głowie i zostawić samego dziecka w obawie, aby „zły duch" nie podmienił go na podciepa, k t ó r ą to n a z w ą o k r e ś l a n o „ u ł o m n e a nieprawe na u m y ś l e " d z i e c k o . Zwyczaje weselne i poprzedzające je zoulyty zachowane w pamięci i n ­ f o r m a t o r ó w mają treści znane z innych stron Polski. Jeszcze z p o c z ą t k i e m X X w. praktykowany był zwyczaj targowania się o p a n n ę m ł o d ą między starostą z jej strony i strony pana m ł o d e g o , k t ó r y „za wieniec" zobowią­ zany był uiścić p e w n ą k w o t ę pieniędzy. Śluby brano wówczas „ n a wianuszki" z m i r t u , k t ó r e przechowywano wraz z wiankiem i woniaczką (tj. bukie­ cikiem z m i r t u przypinanym do klapy marynarki pana m ł o d e g o ) w ramkach za szkłem. Ze zwyczajów związanych z pogrzebem wymienia się — o d n o s z ą c e się jednak 2 6 27 2 6 Urodzona w 1898 r. informátorka będąc w ciąży zerwała na nie swoim polu kilka garści koniczyny dla królika. Zdarzenie to o p o w i e d z i a ł a matce wywołując jej ogromne zdener­ wowanie przekonaniem, iż dziecko urodzi się złodziejem. miała chwili spokoju [...) Informátorka m ó w i : „odtąd nie na szczęście synek mi zmarł, to Bogu d z i ę k o w a ł a m , bo by m o ż e kradł". 2 7 Z innych wierzeń starsi informatorzy pamiętali, iż po zachodzie słońca („po Z d r o w a ś Maryja" — jak się m ó w i ) , w obawie przed zaczarowaniem nie m o ż n a było niczego z domu, a przekazywaną z konieczności wydać rzecz należało posolić. Przed zaczarowaniem in­ wentarzu ż y w e g o , „coby czarownica do chlewa nie wlazła", chronił p o ł o ż o n y przed nim w dniu 1 maja trawnik posypany piaskiem, miała obetrzeć się „na opak", przyjściem w nocy, mory, a zaczarowana z lewej która m. in. strony „złym na prawą, gniotła urodzoną wzrokiem" osoba spodnią w 1898 częścią r. trzykrotnie odzieży. leżało p o s t a w i ć na drzwiach izby, w której się spało, miotłę do góry korzonkami, morę Przed informatorkę, na­ a samą zaprosić na śniadanie (mówiąc do niej: „przyjdź jutro na śniadanie"), aby ujrzeć ją nazajutrz w przychodzącej do domu kobiecie. �78 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA j u ż do c z a s ó w staników (czyli d z i a d k ó w ) urodzonej w 1888 r. informatorki — posyłanie z okazji pogrzebu bogatego siodłaka ubogim m i e s z k a ń c o m wsi (których „pierwej sila b y ł a " ) „ k ą s k a omasty i pecynek [bochenek] chleba" ze s ł o w a m i : „masz, co byś rzykał |modlił się] za niego". Jeszcze z po­ czątkiem X X w., „kiedy nie było takiej pychy, jak teraz", z m a r ł e g o cho­ wano tylko w lnianej koszuli, zwanej śmiertelnicą, a później w odświętnym ubiorze. Najstarsza mieszkanka wsi, urodzona w 1871 г., miała j ą przy­ g o t o w a n ą do trumny obok odświętnej, czarnej mazelunki i jupy, k t ó r e stanowią dwa podstawowe elementy tradycyjnego stroju chłopskiego. Jest on jeszcze powszechnie noszony przez te mieszkanki, k t ó r e j a k o ostatnie szły w nim w 1914 r. do Pierwszej K o m u n i i . Pokolenie to nie wkładało j u ż jednak ani czepców, ani siucheji, należących do ubiegłowiecznych, od­ świętnych n a k r y ć głowy. Siucheje, noszone przez panny, były uszyte z tiulu i k o r o n k i oraz z a k o ń c z o n e dwoma k o l o r o w y m i , długimi wstążkami, zwi­ sającymi do przodu. T y l k o bardzo z a m o ż n e kobiety wkładały w zimie na duże uroczystości kościelne mycki z aksamitu, haftowane złotymi nićmi od tyłu i otoczone futrem w o k ó ł twarzy. Chustki, zwane szatkami, powszechnie wiązało się pod b r o d ą , p o d n o s z ą c do góry jeden ich koniec (zob. ryc. 2), a podczas prac w polu, do tyłu na tzw. żurak. D u ż e chusty (czyli tuchy) zarzucano na ramiona „ n a k o z ę " , t j . składając je ukośnie w 1/3 długości i spinano pod szyją spinką. Różniły się one między s o b ą wzorem, kolorem i m a t e r i a ł e m , z jakiego były wykonane, nosząc nazwę każmierowskich, barankowych, tureckich lub francuskich *. Tę ostatnią c h u s t ę z a k ł a d a n o tylko w wielkie święta (Bo­ żego Narodzenia i Wielkanocy) oraz z okazji ślubu. W pamięci najstarszych informátorek zachowały się noszone przez ich babki i matki ciasnochy. Był to rodzaj lnianej, p r z y r ó w n y w a n e j do worka, wąskiej koszuli opinającej ciało, tak, „co tylko krok się d a ł o z r o b i ć " , na k t ó r ą w k ł a d a ł o się koszulę z k r ó t k i m i r ę k a w a m i . S p o d n i ą część stroju stanowi hyńderouk, odpowiadający krojem wierzchniej sukni, zwanej mazelunką. Jest to szeroka s p ó d n i c a przy­ szyta do lajhika zapinanego na 4 guziki. D ó ł mazelunki, szeroki na o k o ł o 3 metry, zdobiono — w zależności od panującej mody — naszyciami w postaci tasiemek, marszczeń, falban, wstążek i haftów. Suknie te były w r ó ż n y c h kolorach, w zależności od m a t e r i a ł u nosząc n a z w ę kaźmierowskiej, kartunkowej, aksamitki, durkuli, zaterguli itp. W niedzielę i od święta w k ł a d a się na nią jedwabny fartuch, a w dzień powszedni zopouskę, inaczej z w a n ą zopośnicą. G ó r n ą część stroju stanowi jupa z marszczonymi r ę k a w a m i i za­ pinana z lewej strony na co najmniej 10 guzików. W X I X w. kobiety z „wielkiego statku''' wkładały na d u ż e święta kościelne kabacik z czerwonego sukna z „ p u c h a t y m i r ę k a w o m a " , na szwach ozdobiony kolorowym sznurkiem 2 2 8 Tuch francuski miał na jasnym tle w środku wzorem, który odbijał się na jasnej chuście. tzw. źradlo, czyli lustro z czarnym �MOJA WIEŚ O P O L S K A 79 Rye. 5. Pierwszoklasiści w dniu rozpoczęcia nauki I oí. J, R)s. 196] i zapinany na złote guziki. N a nogach noszono wełniane, robione na dru­ tach p o ń c z o c h y i wysokie, sznurowane strzewiki. Włosy pleciono w warkocze upinane w ó s e m k ę na tzw. kołtunko. Ten przedstawiony w d u ż y m skrócie strój kobiecy nie różnił się od no­ szonego w pobliskim G ł o g ó w k u , odbiegając od tego, j a k i m c h a r a k t e r y z o w a ł y się wsie zamieszkane przez element niemiecki, w tym w najbliższej, sąsia­ dującej od p o ł u d n i a , wsi Racławice Śląskie. Zasiedlenie tych ziem po 1945 r. przez r e p a t r i a n t ó w ze wschodu utrwaliło przedział, o k t ó r y m m ó w i ą miesz­ kańcy wsi: „przedtem nas zwali Polokami, a teraz Szwabami". Wzajemna nieufność, różnice kulturowe i powstające na tym tle konflikty powoli zanikały tworząc n o w ą rzeczywistość tych ziem, d o ś w i a d c z o n y c h tak ciężko przez historię. Mieszkając w czasie moich długoletnich b a d a ń w domu, w k t ó r y m mieścił się sklep i piekarnia, m i a ł a m okazję przysłuchiwać się rozmowom przychodzących tam kobiet. M o g ł a m wówczas usłyszeć, że „dzieucha od [...] była schwalona\ bo przez całą zabawę przetańczył z nią jeden kawaler; że na muzyce wybuchła bójka, gdyż pod okna gospody podeszła p o ł o ż n i c a ; że „ J o r g od [...] był wyposażony jak dzieucha\ bo przyniósł ze sobą meble do kuchni, sypialni i jadalni, dwa komplety bielizny pościelowej. �80 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA konia, k r o w ę i j a ł ó w k ę ; że gdy w 1961 r. „zgorzało zmagazynowane siano u [ . . . ] , to cała wieś przyszła poszkodowanemu z p o m o c ą " , a największy siodłak prosto z łąki zwiózł dwie fury siana, itp., i t d . W najbliższym są­ siedztwie „ m o j e g o " domu była kuźnia, w której spędzałam wiele czasu na rozmowach z gospodarzami. Omawiali tam o n i najnowsze r o z p o r z ą d z e n i a „ w y d z w a n i a n e " po wsi przez wachtyrza, k t ó r y jeszcze w latach czterdzie­ stych b.w. obchodził w nocy wieś, pilnując spokoju i p o r z ą d k u . Ubolewali nad t r u d n o ś c i a m i z zakupem maszyn rolniczych i ich wysoką c e n ą stwier­ dzając, iż w 1961 r. za kosiarkę trzeba było d a ć aż 42 cetnary pszenicy, gdy w okresie międzywojennym tylko 28. Radzili nad sprowadzeniem z za­ granicy maszyny do uprawy b u r a k ó w cukrowych i możliwością zgromadzenia na ten cel marek zachodnioniemieckich. T u m o g ł a m usłyszeć, że w 1964 r. największy siodłak kupił sobie ł a d o w a c z przenoszący obornik z gnojownika na przyczepę, a liście z b u r a k ó w do silosa, i że j u ż w 1958 г., j a k o pierwszy, miał we wsi d m u c h a w ę , wyciągającą siłą m o t o r u siano do po­ mieszczenia nad d o m e m . 2 9 W czasie moich b a d a ń w tej małej wsi p o z n a w a ł a m s p o s ó b myślenia i zachowania jej m i e s z k a ń c ó w , u k t ó r y c h u d e r z a ł a k o n k r e t n o ś ć , odpowiedzial­ n o ś ć za wypowiadane słowa, poszanowanie czasu i pracy oraz przywiązanie do ziemi, gwary i religii. Ostatni kontakt ze wsią m i a ł a m w 1979 г., zatrzymując się w drodze powrotnej z urlopu. Nie brak było i zdumienia na m ó j w i d o k : „ t o wy jeszcze żyjecie?", i radości, i wspólnie wymienianych uwag, i moich nie­ cierpliwych p y t a ń : „ k t o wyjechał?". Wtedy też m u s i a ł a m s p r o s t a ć prośbie syna zaprzyjaźnionej rodziny, pytającego o Helenę Modrzejewską, o której miał n a p i s a ć wypracowanie szkolne. Z pytającej stałam się i j a indagowana, co zresztą nierzadko zdarza się w trakcie naszych b a d a ń . I wówczas, po 10-letniej nieobecności we wsi, p o c z u ł a m się związana mocno z tą bliską m i społecznością. Myślę, że i teraz, kiedy tych lat m i n ę ł o znacznie więcej, nie b y ł a b y m jej obca. W artykule t y m c h c i a ł a b y m wyrazić wdzięczność wszystkim m i e s z k a ń c o m wsi opolskiej, od k t ó r y c h tak wiele m o g ł a m się nauczyć. Nie byłoby to jednak możliwe bez niezwykle cennej inicjatywy prof. Mieczysława Gładysza, k t ó r e m u wielu z nas zawdzięcza rozbudzenie zainteresowań badawczych, zamiłowanie do kultury ludowej Śląska i poszanowanie dla jego mieszkań­ ców. 2 9 D u ż e gospodarstwa rolne we wsi posiadają pełny zestaw maszyn rolniczych, pozwalających na mechanizację rolnictwa. Socjolodzy p r o w a d z ą c y badania nad funkcjonowaniem indywidual­ nych gospodarstw rolnych w najbliższym sąsiedztwie wsi Dzierżysławice piszą: „stopień umaszynowienia gospodarstw w gminie G ł o g ó w e k znacznie przekracza nasze potoczne wyobrażenia o polskiej wsi [...] gospodarze posiadają tutaj całe zestawy urządzeń, f...] T a k wysoki stopień wyposażenia gospodarstw g ł o g ó w e c k i c h w maszyny rolnicze musi mieć duży w p ł y w na wiele dziedzin życia rodzinnego i w e w n ą t r z w i o s k o w e g o " ( K o c i k . S z e r ę g a 1985, s. 16). �81 MOJA WIEŚ O P O L S K A LITERATURA C h r z a n o w s k i T. 1977 Głogówek, Wrocław. D e m b i ń s k a M. 1963 Konsumpcja żywnościowa w Polsce średniowiecznej. Warszawa. F i n k e n s t e i n R. 1863 Das gesunde und kranke Schlesien, „Schlesische Provinzialblátter", t. 2, s. 389393. G i e r o w s k i J . A. 1948 Polskość Śląska w początkach XIX wieku w świetle nieznanej ankiety kościelnej, i usposobienia ludności, „Przegląd ..Sobótka", R . 3, s. 409-445. H y t r e k A. 1879 Górny Śląsk pod względem obyczajów, języka Polski", t. 54. Kocik L . . S z e r ę g a Z. 1985 Problemy funkcjonowania gospodarstw wej gospodarki indywidualnych w warunkach rolnej. Studium socjologiczne gminy Głogówek, wysokotowaro- Opole. K u t r z e b a - P o j n a r o w a A. 1986 Przemiany tradycyjnej kultury chłopskiej (wieś Trześniów na Podkarpaciu), „Et­ nografia Polska", t. 30. z. 2, s. 25-94. Orzechowski K. 1959 Uwagi o komornikach na Górnym Śląsku u schyłku epoki feudalnej. „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Wrocławskiego", Seria A , nr 6, s. 119-160. Pluta F. 1964 Dialekt 1973 Słownictwo glogówecki, cz. I I : Slowotwórstwo, Dzierżysławic fleksja, w powiecie prudnickim, teksty gwarowe, Wrocław. Wrocław. Rajman J. 1965 Uprzemysłowienie a przemiany ludnościowo-osadnicze województwa opolskiego, K a ­ towice. S z r o m b a - R y s o w a Z. 1961 Wieś Dzierżysławice. Z etnograficznych badań stacjonarnych w 1958-1959 г., „Etnografia Polska", t. 4, s. 316-322. 1969 Proletariat rolny w społeczności wiecie Prudnik), 1978 Pożywienie wiejskiej (na przykładzie wsi Dzierżysławice w po­ Opole. ludności wiejskiej na Śląsku, Wrocław. Zofia Szromba-Rysowa M E I N D O R F IN D E R O P O L E - R E G I O N . AUS ETHNOGRAPHISCHER FORSCHUNG IN DZIERŻYSŁAWICE B E I GŁOGÓWEK Zusammenfassung Das im Gebiet von Weizen- und Riibenbóden gelegene Dorf Dzierżysławice war seit 1958 10 Jahre lang Gegenstand ethnographischen Direktstudiums, dessen Ziel Vorbereitung einer Monographie des Dorfs in Oberschlesien (Górny Śląsk) war. Die autochtone Bevólkerung des Dorfes hatte bis 1945 Kontakt mit den Ortschafteri, die von deutschen Ansie-, dlern und nachher von den Repatrierten aus Osten bewohnt waren, und viele Inhaltselemente 6 - Etnografia Polska t. XXXIII/2 �82 ZOFIA SZROMIiA-RYSOWA des Begriffs D o r f , die in í h r e m BewuBtsein aufbewahrt des Dorfes aus dem Ende des vergangenen Diese Inhaltselemente bilden den Gegenstand mit den i n dem letzten Viertel des wurden, haben es erlaubt. ein Bild und Beginn diesen Jahrhunderts zu schildern. des A r t i k e l s , der 19Jh. geborenen auf interviews stiitzt. Das auf fruchtbaren Boden gelegene D o r f , in dem selbstgeniigsame überwogen, die vorher zum des Ende 2. und GroBbauernwirtschaften Bauernwirtschaften heute auf landwirtschaftlicher P r o d u k t i o n basieren, Weltkrieges eine angestellten zahlreiche die Dorfsbewohnern durchgefiihrt wurden. Schicht Bauernproletariats. des im hiesigen Die soziale Gut besaB und in bis den Differenzierung d r ü c k t e sich u.a. in der traditionellen Baukunst, N a h r u n g und Sitte aus. In diesem deutlich landwirtschaftliehen D o r f blieben die Sitten und Glauben vor allem mit der Landwirtschaft verbunden, die für die Einwohner von deren Niveau das Wohlhaben und Prestige in der B r á u c h e soilten Ernie vor Vernichtung s c h ü t z e n , íhre Hauptbeschaftigung Dorfgesellschaft war, a b h á n g i g war. D i e Fruchtbarkeit und das mít i hr verbundene G l ü c k sichern. Drei Schutzheilige der Gemeinde — F l o r i a n , A n t o n und U r b a n sowie V e r o r d n u n gen und Verbote, die am Vorabend des I . M a i . des H I . Johannes und wahrend der sog. 3 Urban-Sonnabende zu beachten waren, s c h ü t z t e n das Wohlergehen i m Haus u n d a u f dem Feld. I m gesellschaftlichen Leben herrschte die Regel, daB „ d e r Gleiche einen Gleichen nehmen soli", die sich mit besonderer Starke a u f die GroBbauern bezog. deren Verhaltensweise unter dffentlichem Urteii stand, w á h r e n d sie im Z e n t r u m der Interesse der D o r f b e v ó l k e ř u n g blieb. In der Erinnerung der áltesten Informatoren haben sich Spuren alter Glauben und Familien- und Jahressitten aufbewahrt. die íhre Analogien in anderen Gebieten Polens linden. Bei den Vertretern der einheimischen Bevolkerung rielen folgende Qualitaten auf: Sachlichkeit. Verantwortlichkeit für das Gesagte. Wertschatzung der Zeit und A r b e i t sowie A n h i i n glichkeit für Boden. M u n d a r t , Religion und bei alteren Frauen fur die getragcne Die Tatsache, daB die Forschung a u f einem durch Geschichte Bauerntracht. geprüften Gebiet gefuhrt wurde. Faszination für schlesische V o l k s k u l t u r , und Freundlichkeit der hiesigen Bevolkerunghaben das bewirkt, daB die A u t o r i n das von ihr erforschte D o r f für ihr erkennen konnte, und seine Einwohner ihre Anwesenheit unter ihnen a l l m á h l i c h akzeptiert haben. Die A n f á n g e der Forschungen waren namlich nicht leicht. Cfbersetzt von Barbara Kocowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5466d6d14923eb90f79ea687ababe0bf.pdf 8f92ef75be869e0c2581855f7e374e8e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1355 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1252 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1, s.267-313 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N „Etnografia Polska", t. X X X I I I : I A 1989. z. 1 P L I S S N 0071-1861 LUDWIK STOMMA. Antropologia kultury wsi polskiej XIX w.. Instytut Wydawniczy P A X , Warszawa 1986. ss. 268 Ukazanie się tej pracy poprzedzone „Polskiej Sztuki Ludowej" w latach kierunkach: refleksji nad magią czynników kształtujących zostało artykułami autora publikowanymi na lamach 1978-1979. Zainteresowania ludową XIX-wieczną i metodami wiejską kulturę w całości znalazły się w Antropologii kultury wsi polskiej L . Stommy szły w d w ó c h jej klasyfikacji, a także ludową. XIX Teksty badaniami artykułów prawie w. Książka ta składa się z dziewięciu luźno ze sobą związanych rozdziałów. Wątpliwości, których nie rozprasza lektura pracy, budzi sformułowanie jej tytułu. Posługując się terminem tak szerokim, jak antropologia kultury, autor nie wyjaśnia, co sam za antroplogię kultury uważa. Nie byłoby to konieczne, gdyby koncepcja antropologii kultury czytelna byla w samej pracy. Autor zapowiada w tytule zainteresowanie kulturą wsi polskiej X I X w., a więc kulturą istniejącą w konkretnych ramach geograficznych i chronologicznych. W jednym z przypisów precyzuje jednak, iż rozważania dotyczyć będą polskojęzycznej ludności z a b o r ó w rosyjskiego i austriackiego. Stomma jest uwarunkowany polskimi zapisami materiałów terenowych, ale należy pamiętać, że pewna liczba m i e s z k a ń c ó w wsi znala dwa języki, np. polski i litewski. Właściwość tę należałoby wziąć pod uwagę przy rozważaniach o j ę z y k u jako jednym z w y r ó ż n i k ó w obcości, tym bardziej że autor częstokroć posługuje się materiałami z t e r e n ó w mieszanych etnicznie. Autor nie podaje przyczyn, dla których nie uwzględnił dziejów m i e s z k a ń c ó w wsi zaboru pruskiego, formułuje zaś tezy dotyczące kultury całości ziem polskich. W przypadku braku materiałów terenowych p o c h o d z ą c y c h z ziem zaboru pruskiego należałoby uwzględnić opracowania dotyczące sytuacji społecznej, kulturalnej i gospo­ darczej tych ziem. Informacji ź r ó d ł o w y c h należałoby też p o s z u k a ć w aktach kościelnych. Dzieje ludności wiejskiej pod zaborem pruskim winny moim zdaniem zaistnieć c h o ć b y w tle g ł ó w n y c h rozważań, j a k też skłonić autora do bardziej o s t r o ż n e g o formułowania ocen, w szczególności, gdy pisze o naturze relacji swój obcy, izolacji wsi i jej niskim poziomie kulturalnym. Praca w zamyśle dotyczy kultury wsi XIX-wiecznej. a więc winna być oparta na materiałach p o c h o d z ą c y c h z tego okresu. Autor nazbyt często posługuje się materiałami współczesnymi, nie zaznaczając jednak tego w tekście. Nie powinny one z a s t ę p o w a ć braku informacji w zapisach XIX-wiecznych. W pracy zostały wykorzystane materiały z określonych zazwyczaj miejscowości. Warto byłoby więc zamieścić mapę i zaznaczyć na niej wsie, z których p o c h o d z ą dane źródłowe. Pobieżny rzut oka wskazuje na ich nierównomierny rozrzut. Przeważają materiały z terenów wschodnich i p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i c h . Powstaje więc pytanie, na ile zasadne są u o g ó l ­ nienia zawarte w pracy, czy nie została zgubiona r ó ż n o r o d n o ś ć życia i wyobrażeń ludności wiejskiej. Tytuł pracy zapowiada przedstawienie antropologii kultury wsi, a więc społeczności zróżnicowanej, składającej się w większości z c h ł o p ó w , ale też z m i e s z k a ń c ó w d w o r ó w szlacheckich, drobnej szlachty, d u c h o w i e ń s t w a . Bohaterami książki są jednak wyłącznie chłopi, czytelnik nie otrzymuje więc próby opisu całości kultury wiejskiej. W rozdziale pierwszym L . Stomma koncentruje się na o m ó w i e n i u literatury dotyczącej głównie wielorakich a s p e k t ó w relacji swój obcy. Informacje płynące z o m ó w i e n i a są ciekawe, szkoda, że nie podano ich w s p o s ó b bardziej syntetyczny. Najwięcej uwagi, �268 RECENZJE I OMÓWIENIA momentami krytycznej, p o ś w i e c o n o J . S. Bystroniowi i jego Megalomanii narodowej. N a tej pracy opart L . Stomma część swoich w y w o d ó w . Podnosi on znaczenie dydaktyczne Megalomanii narodowej w czasach, w jakich się ukazała, wskazuje na pewne słabości metodologiczne i teoretyczne z owego zamiaru wynikłe. Zabrakło tu jednak szerszego o m ó w i e n i a dorobku i. Obrębskiego, z którego propozycji interpretacji materiałów dotyczących relacji swój — obcy L . Stomma skorzystał. W 1936 r. J . Obrębski pisał: „W koncepcjach jakiejś grupy etnicznej wybija się więc na pierwszy plan stale i niezmiennie wizerunek grupy obcej. Wizerunek własny jest tylko refleksem tych kontrastów, na których podstawie jakaś grupa etniczna definiuje o d r ę b n o ś ć grup innych. T o wszystko, co grapa ocenia jako swoje, własne, różniące od innej grupy etnicznej, zostaje postawione w ten związek jako antyteza tych cech, które stanowią o odrębności grupy obcej. W ten s p o s ó b wizerunek własny grupy jest wtórny i zależny; jest on po prostu negatywem tych wszystkich obrazów, w których ujmuje ona rzeczywistość obcych grup etnicznych" (Obrębski 1936, s. 187). N a stwierdzeniu tym oparta została część pracy L . Stommy. Pojawia się też w niej nazwisko Z . Benedyktowicza. Szkoda, że rezultaty jego przemyśleń nie wpłynęły na s p o s ó b interpretacji części materiałów. Rozszerzając obserwacje J . S. Bystronia i J . Obrębskiego, Z . Benedyktowicz zauważa istnienie obcości wewnątrz grupy własnej, nawet rodzinnej. Wbrew uproszonej interpretacji Bystrbnia podkreśla ambiwalencję w postrzeganiu obcości. Obcy wzbudza strach, a zarazem pociąga i fascynuje (Benedyktowicz. Kateegoria „swój — obcy"). T y m samym spostrzeżenia Z . Benedyktowicza się propozycjami wyjścia poza kwestio­ nariusz badawczy nakreślony przez Bystronia i Obrębskiego. Zapewne relacje swój obcy trudno jest interpretować na podstawie materiałów XIX-wiecznych. Skoro jednak L . Stomma posłużył się zapisami współczesnymi, to m o ż e warto było gromadzić je według zmienionego kwestionariusza, a zasady jego konstrukcji przedstawić czytelnikowi. W rozdziale omawiającym literaturę przedmiotu należało scharakteryzować materiały terenowe wykorzystane w pracy, wskazać, na ile typ zapisu określa zasób uzyskanych informacji. Zabrakło tu także prezentacji o p r a c o w a ń zajmujących się innymi kwestiami podniesionymi w książce L . Stommy. Rozdział drugi nosi tytuł „Wierzenia o obcych". Materiał ź r ó d ł o w y pozwolił autorowi na klasyfikację wierzeń o obcych. Cechy obcości postrzegane są w sferze antropologii fizycznej, języka, pochodzenia geograficznego, w a l o r ó w intelektualnych i moralnych, wyposaże­ nia materialnego, pochodzenia społecznego, wykonywanych zajęć. Autor opisuje owe wierzenia podając przykłady zaczerpnięte c z ę ś c i o w o z materiałów współczesnych. Wykorzystane zostały też materiały zgromadzone przez Bystronia, ale te p o c h o d z ą z różnych epok, wytworzyły je różnorodne kręgi społeczne. Nie jest pewne, czy treści zawarte w bystroniowskich materiałach żyły w kulturze XIX-wiecznej wsi. Opisując wyobrażenia o świecie zewnętrznym autor stawia tezę, iż świat ten postrzegany był jako inny, tamten (według M . Eliadego miejsce chaosu, śmierci, nocy). Nie jestem pewna, czy zaprezentowany materiał uprawnia do wysunięcia takiego wniosku, czy też nie wynika on z milczącego założenia o ostrości podziału na to, co swoje, a co obce. L . Stomma zajął się, jak twierdzi, mitycznym wymiarem owego podziału. Warto jednak bardziej precyzyjnie przedstawić granice swojskiego świata Najbliższą jest granica w ł a s n e g o domu, zagrody, potem wsi czy parafii. Nawet przestrzeń leśna w o k ó ł wsi nie zawsze pojmowana była jako dzika, odległa, obca c z ł o w i e k o w i . L a s był wszak również miejscem działalności gospodarczej. W sferze s t o s u n k ó w międzyludzkich relatywizm wyobrażeń o obcych został przez L . S t o m m ę dostrzeżony. Wspomniał on o młynarzach przynależących do społeczności wiejskiej, a j e d n o c z e ś n i e posiadających cechy demoniczne przypisywane obcym. L . Stomma napomyka też o żebrakach, wkraczając tym samym w tematykę nie podjętą w dalszej części pracy, a dotyczącą o b o w i ą z u j ą c y c h praw gościnności i zarezerwowanego w nich miejsca dla przybyszów z zewnątrz. R o z d z i a ł kończy stwierdzenie, iż „obcy zawsze miał p o z o s t a ć obcym". Wydaje się, że m o ż n a je złagodzić pamiętając o o d m i e n n o ś c i , która bywa czynnikiem podtrzymującym procesy komunikowania się. Autor często posługuje się cytatami z literatury pięknej. Wprowadzanie etnologii w sferę szeroko rozumianej �RECENZJE I OMÓWIENIA 269 humanistyki jest cenne, ale opinie o obcych A . Fredry, T . Manna lub H . Sienkiewicza podlegają zasadom opisu i krytyki różnym od tych, jakie stosuje się wobec wypowiedzi XIX-wiecznych c h ł o p ó w polskich. „Portret z negatywu" to tytuł trzeciego rozdziału. Autor przedstawia informacje płynące z materiałów w ujęciu tabelarycznym. Stwierdza, że istniały cztery kryteria wyróżniania obcych: j ę z y k o w e , terytorialne, stanowo-zawodowe, religijne. Podaję też listę cech przypisywanych obcym. Wskazuje na możliwości tworzenia kombinacji pomiędzy wymienionymi kryteriami, do których p r z y p a s o w a ć m o ż n a konkretne realizacje społeczne, czyli konkretne postacie. Im z kolei przypisał autor właściwą sumę jednostek obcości. Zabiegi p o w y ż s z e doprowadziły L . S t o m m ę do odkrycia autodefinicji c h ł o p a polskiego X I X i przełomu X I X / X X w. Brzmi ona: jestem tutejszy, jestem c h ł o p e m — rolnikiem, jestem katolikiem. Powyżej przedstawiłam kilka uwag dotyczących sposobu doboru i prezentacji materiału ź r ó d ł o w e g o , czynienia uogól­ nień bez uwzględniania różnorodności terenów, z których p o c h o d z ą zapisy, jak też wykorzysty­ wania informacji współczesnych. Wydaje się. że uwagi te m o ż n a w dużym stopniu o d n i e ś ć do części pracy konstruującej portret z negatywu. Autor wyliczając cechy i jednostki obcości sprawia wrażenie posługiwania się materiałem prawie statystycznym. Sądzę, że warto byłoby z a p o z n a ć z nim czytelnika, wprowadzić go. c h o ć b y na kilku przykładach w sposoby doboru i kwalifikacji materiału. Zaprezentowana autodefinicja została oparta, jak pisze autor, na najważniejszych i posiadających wyraźną hierarchię kryteriach identyfikacji kulturowej. Nie jest to zapewne autodefinicja pełna, uzyskanie takowej jest bowiem niemożliwe. Pozostaje więc kwestia stosowania odpowiednich metod prowadzących do wykrycia autodefinicji cząstko­ wych. L . Stomma przyjął założenie J . Obrębskiego, iż wyobrażenie grupy o sobie jest przeciwstawieniem wyobrażeń tej grupy o obcych. Wnioski Obrębskiego dotyczyły jednak terenów Polesia, a więc o b s z a r ó w o swoistej specyfice etnicznej. Badania J . Obrębskiego ukierunkowane byly na odkrywanie s p o s o b ó w poszukiwania identyfikacji kulturowej (etnicznej) właściwych tamtejszej ludności. Wyraźny podział na swoich i obcych opierał się na różnicach etnicznych, odmienności dziejów i t y p ó w kultur sąsiadujących ze sobą społeczności. L . Stomma zaś poddał obserwacji obszar o innych niż Polesie właściwościach etnicznych i kulturowych. Stąd też założenie istnienia ostrego podziału na swoich i obcych nie wydaje się być równie zasadne, jak w przypadku badań J . Obrębskiego. Wydaje się, że analiza w mniejszym stopniu obarczona p o w y ż s z y m założeniem m o g ł a b y d o p r o w a d z i ć do przedstawienia portretu c h ł o p a w innym, wykraczającym poza rudymentarne kryteria wymiarze. B y ć m o ż e materiał p o z w o l i ł b y na próbę zbadania na przykład relacji między światem dorosłych i dzieci, kobiet i mężczyzn, grup wewnątrz danej społeczności. Wydaje się też, że zebrane materiały dają m o ż l i w o ś ć rekonstrukcji pewnego sytemu wartości o b o w i ą z u j ą c e g o w społeczności chłopskiej. Rekonstrukcja owa m o g ł a b y stanowić wsparcie rozdziału o religijności ludowej. K i l k a pytań rodzi samo sformułowanie autodefinicji. Jakiego terenu dotyczy określenie tutejszości, czy jest to wieś, w której się mieszka, czy też obszar większy? Stwierdzenie „jestem c h ł o p e m rolnikiem" posiada konotacje stanowo-zawodowe. Swoim jest c h ł o p wykonujący zajęcia rolnicze. Jak natomiast postrzegany był np. rzemieślnik wiejski uprawiający ziemię i będący c h ł o p e m ? Pod nazwą „chłopi" kryli się w X I X w. mieszkańcy wsi o r ó ż n y m stopniu z a m o ż n o ś c i i środkach utrzymania. Autor pisze, iż powyższa auto­ definicja dotyczy chłopa polskiego X I X i przełomu X I X / X X w. Wyobrażenia właściwe kulturze ludowej trwają niezależnie od zmieniającej się rzeczywistości, a badacz jest uwarunko­ wany c h r o n o l o g i ą zapisów. Powstaje jednak pytanie, czy w okresie ponad stuletnim zaszły w autodefinicji chłopskiej jakieś zmiany. Czwarty rozdział nosi tytuł „ R ó ż n e wymiary izolacji". Wsparciem tezy o izolacji jest o m ó w i o n a wyżej autodefinicja c h ł o p a polskiego, aktualne są więc uwagi dotyczące jej formuło­ wania. W rozdziale zostały wykorzystane opracowania dotyczące historii społeczno-gospodar­ czej poszczególnych terenów ziem polskich. Izolacja chłopska posiadała kilka w y m i a r ó w : poziomy— geograficzny, pionowy — kulturowy i ś w i a d o m o ś c i o w y . Stomma stwierdza, iż izolację geograficzną przerywała służba wojskowa c h ł o p ó w , udział w pielgrzymkach i wymianie �RECENZJE I OMÓWIENIA 270 handlowej, migracje zarobkowe, żebractwo i zbójnictwo. Autor omawia wymienione czynniki mobilności chłopskiej. Pisząc o służbie wojskowej c h ł o p ó w uwzględniał opracowania dotyczące tylko terenów Królestwa Polskiego. Wedle szacunkowych obliczeń chłopi po odbyciu służby wojskowej stanowili zaledwie 0.41% męskiej ludności wsi Królestwa Polskiego. Nie został dotychczas przebadany udział c h ł o p s t w a katolickiego w XIX-wiecznych pielgrzymkach. Wykorzy­ stywanie do tego celu relacji współczesnych m o ż e d a ć mylące rezultaty. N a l e ż a ł o natomiast p o d d a ć analizie większą liczbę Libri miraculorum. Księgi c u d ó w z Chodla i Krasnobrodu nie są reprezentatywne dla całości o b s z a r ó w ziem zaboru rosyjskiego i austriackiego. Przedstawiony materiał nie uprawnia do publikowania s z a c u n k ó w liczbowych dotyczących uczestnictwa c h ł o p ó w w pielgrzymkach. Refleksje o udziale c h ł o p ó w w jarmarkach, migracjach, a także p o ś w i ę c o n e zjawisku żebractwa, oparte są na niewystarczającej liczbie o p r a c o w a ń . Izolacja posiadała swój wymiar pionowy. C h ł o p , pozbawiony bezpośrednich informacji o świecie, wiedzę o nim czerpał poprzez kontakt z K o ś c i o ł e m , dworem, szkołą, karczmą. Wszystkie wymienione typy k o n t a k t ó w wymagałyby osobnego przebadania. R o l ę Kościoła, a w szczególności kaznodziejstwa, w społecznościach o m a ł y m stopniu znajomości pisma, podkreślano niejednokrotnie (Bystroń 1947; Kloczowski 1966). Próbując badać wpływ K o ś c i o ł a na zasób wiedzy c h ł o p ó w należałoby p o d d a ć analizie m. in. skład społeczny duchowieństwa, poziom jego wykształcenia, zasoby biblioteczne, z jakich korzystali księża. Zapadają w p a m i ę ć przykłady ukazujące księżowską fantazję i niekompetencję (cytowany przez L. Stommę bernardyn m ó w i ą c y o wielorybach), ale też trzeba przyjrzeć się zbiorom kazań, instrukcjom kaznodziejskim i spowiedniczym. Trudno prześledzić bezpośrednie kontakty między księżami a ludnością chłopską, warunkowane c h o ć b y obszarem parafii. Bywały parafie wiejskie, w których działały rady parafialne, a także organizacje o profilu charytatywnym. Parafia jednoczyła l u d n o ś ć z kilku wsi. byla miejscem skupiającym całą z r ó ż n i c o w a n ą s p o ł e c z n o ś ć wiejską. Chciałabym zwrócić też uwagę na związki łączące l u d n o ś ć wiejską ze wspólnotami zakonnymi, które przetrwały mimo kasat z a k o n ó w . Ustalił się bowiem pewien typ kontaktu nieformal­ nego między okoliczną ludnością a zakonnikami. U furty m o ż n a było otrzymać lekarstwo, zasięgnąć porady rolniczej, wymienić towary. Jak w s p o m n i a ł a m , charakter k o n t a k t ó w między chłopami a d u c h o w i e ń s t w e m wymaga szczegółowych badań, toteż nie m o ż n a go oceniać tylko na podstawie treści przysłów. R ó w n i e z ł o ż o n a jest sprawa s t o s u n k ó w między c h ł o p a m i a dworem. L . Stomma nie akceptuje „obrazka dworu chłopskiej wszechnicy i okna na świat", bliższy jest negatywnej ocenie roli dworu w chłopskiej edukacji. Omawiając relacje między dworem a wsią autor przy­ tacza fragmenty p a m i ę t n i k ó w chłopskich oraz wiersz pewnego szlachcica ukazujący wymagania dworu wobec służby. C h c ą c jak pisze Stomma i z o l o w a ć c h ł o p ó w od wszelkich nowin, panowie nakazywali wyrzucanie ze wsi w ł ó c z ę g ó w i żebraków. Uzasadnieniem p o g l ą d ó w autora jest cytat z Wesela W y s p i a ń s k i e g o : „Pan się boją we wsi ruchu". Poruszone zagadnienie nie jest najbardziej istotne w ocenie k o n t a k t ó w między dworem a wsią, natomiast typ argumentacji zastosowany przez autora budzi nieufność, tym bardziej że pojawia się w kilku innych fragmentach pracy. W wielkich dobrach dwór p o z o s t a w a ł odległy, w średnich był bliższy i chłopi mogli o b s e r w o w a ć panujące w nim zwyczaje. Między tego typu dworami a chłopami istniały bezpośrednie kontakty gospodarcze. Wspól­ nie przeżywano część uroczystości religijnych i o b r z ę d o w y c h , o czym autor, jednak nie wspomina. Z okolicznych wsi najmowano do dworu czeladź, która spotykała w nim służbę pochodzenia szlacheckiego. N a l e ż y pamiętać, że właścicielami d w o r ó w był niewielki procent szlachty. Bardziej liczna była szlachta uboga, zaściankowa. Z tą grupą ludności szlacheckiej chłopi mieli kontakty codzienne, częstokroć nacechowane wrogością, ale też wspólnota interesów prowadziła czasem do jej zaniku. Pojawiali się też, acz nie we wszystkich wsiach, pańscy urzędnicy. Reformy przeprowadzone w X I X w. wprowadziły do wsi licznych u r z ę d n i k ó w władzy p a ń s t w o w e j . Wsie tworzyć poczęły nowy typ gminy z wójtem i aparatem administracyjnym. S p o ł e c z n o ś ć wiejska posiadała też swoje elity, których c z ł o n k o w i e przekraczali granice rodzinnych wsi. Sądzę, że całokształt relacji między dworem a c h ł o p a m i przedstawiony został nazbyt �RECENZJE I OMÓWIENIA 271 schematycznie. Bardziej d o k ł a d n e wykorzystanie istniejących o p r a c o w a ń p o z w o l i ł o b y pełniej zarysować problem, nie stawiając go w kategorach właściwych czarnej lub białej legendzie. Podobnie opisał autor rolę karczmy, przeciwstawiając się „licznym etnografom" upatrującym w postaciach w ę d r o w n y c h d z i a d ó w „profesorów wsi". Według Stommy owi dziadowie poprzez swoje opowieści nie rozszerzali h o r y z o n t ó w ludności wiejskiej, a raczej potwierdzali ostry podział ś w i a t ó w na „ s w ó j " i „obcy". Zapisy opowieści dziadowskich są rzadkie, stąd sądy o ich treści winny być formułowane ostrożnie. Broniąc po części owych ..profesorów wsi" chiałabym zwrócić u w a g ę na posiadane przez nich w i a d o m o ś c i historyczne, które trafiały później do pieśni żyjących w środowisku wiejskim. Karczma była miejscem spotkań, r o z m ó w toczących się m. in. w o k ó ł życia gminy. Nie pomijałabym całkowicie tego aspektu życia wiejskiego, nawet jeśli „obcy" pojawiał się w karczmie rzadko, a dialogi między c h ł o p a m i kończyły się „dymieniem z czubów". Pisząc o wpływie szkoły na życie wsi L . Stomma słusznie z a u w a ż a różnice między zaborami, istnienie większej liczby szkół w zaborze pruskim, poprawiającą się sytuację w Galicji i najgorszą w Królestwie Polskim. Liczba szkół oraz poziom jej p r a c o w n i k ó w bywały różne w zależności od regionu i istnienia w nim tradycji o ś w i a t o w y c h . W dobie pozytywizmu i pracy od podstaw pojawiają się na wsi ludzie, pracujący poza instytucjami szkolnymi, a p r o w a d z ą c y działalność na poły o ś w i a t o w ą . Ich wysiłki nie doprowadziły zapewne do zmniejszenia liczby analfabetów wiejskich, ale m o g ł y mieć wpływ na zmianę ich stosunku do nauki i zdobywania wiedzy. Autor nie wspomina też 0 nauczaniu dzieci chłopskich, jakie o d b y w a ł o się we dworach. Bardziej systematycznej obserwacji powinno być poddane czytelnictwo i wszelkiego rodzaju literatura krążąca w środo­ wisku c h ł o p s k i m . L . Stomma pisze o początku ruchu ludowego i postaciach z nim związa­ nych. Wydaje się jednak, że nie zwraca uwagi na wzrost aktywności społecznej c h ł o p ó w na przełomie X I X i X X w. U d z i a ł c h ł o p ó w w bractwach trzeźwości, kasach samopomocy jest zjawiskiem wartym przebadania, tym bardziej iż daje m o ż l i w o ś ć czynienia obserwacji dotyczących postaw c h ł o p ó w wobec własnej i innych grup społecznych. Izolacja pozioma i pionowa prowadzą do izolacji ś w i a d o m o ś c i o w e j , wyrażającej się według autora w powiedzeniu: „ m a być tak, jak jest" oraz „jest tak. jak ma być". N a l e ż a ł o b y tę izolację ś w i a d o m o ś c i o w ą bliżej określić, wszak konserwatyzm bywa tylko jednym z jej a s p e k t ó w . N i e c h ę ć do zmian, to również d o w ó d swoistego stosunku do przeszłości, wartościowania czasu. N a udowodnienie tezy o izolacji ś w i a d o m o ś c i o w e j autor przytacza obszerne fragmenty Konopielki, cytat z p a m i ę t n i k ó w W. Witosa i niezbyt jasno w y ł o ż o n e opinie bliżej nie określonych etnografów o konserwatyzmie, nieufności i pewnej nieracjonal­ ności c h ł o p ó w . Wydaje się to b y ć niewystarczające. Pisząc o rozmaitych wymiarach izolacji autor nie wykorzystał ksiąg parafialnych i ksiąg stanu cywilnego, które zawierają dane dotyczące wyboru m a ł ż o n k ó w , ś w i a d k ó w ś l u b ó w 1 r o d z i c ó w chrzestnych. Na podstawie tych źródeł m o ż n a określić m. in. miejscowości, z których pochodzili m a ł ż o n k o w i e czy też ś w i a d k o w i e ślubów, a tym samym uzyskać informacje dotyczące geograficznych i ś w i a d o m o ś c i o w y c h a s p e k t ó w izolacji. R o z d z i a ł piąty, „Etnologia w rozterkach", zawiera informacje właściwe p o d r ę c z n i k o m historii nauki. Istotne dla dalszej części w y w o d ó w jest tylko zwrócenie uwagi na występo­ wanie w wielu kulturach podstawowych opozycji binarnych, przedstawienie ich w tabeli i zarysowanie kilku p r o b l e m ó w metodologicznych strukturalizmu. Metoda strukturalna posłużyła autorowi do prezentacji zasad rządzących myśleniem ludowym, toteż dyskusjom nad strukturalizmem należało poświęcić w tej pracy więcej uwagi. W kolejnym rozdziale L . Stomma powrócił do zagadnień izolacji ś w i a d o m o ś c i o w e j , koncentrując się na rozważaniach teoretycznych. Jeśli autor u w a ż a za konieczne wprowadza­ nie polskiej kultury ludowej w sferę kultury biblijnej, to należałoby w pracy wykorzystać teksty samej Biblii, a nie książkę T . Manna Józef i jego bracia. Nie wydaje się też zasadne tak częste posługiwanie się fragmentami z literatury pięknej. Idąc za strukturalistami autor przypomina, że zmiana jednego z e l e m e n t ó w struktury powoduje przemiany w całości kultury. Walka o nieużywanie kosy opisana w Konopielce jest więc walką �272 RECENZJE I OMÓWIENIA 0 utrzymanie sensu całości kultury wiejskiej. Problem p o w y ż s z y jest istotny, toteż autor winien przedstawić go wykorzystując materiały XIX-wieczne. Fragmenty Konopielki są sugestywną ilustracją tego zagadnienia, zabrakło natomiast wystarczającej liczby świadectw ź r ó d ł o w y c h . L . Stomma kontynuuje rozważania na temat opozycji orbis interior orbis exterior. N a d o w ó d jej istnienia przytacza wyniki współczesnych badań J . O l ę d z k i e g o dotyczących postaw estetycznych K u r p i ó w . P r o w a d z ą one do wniosku, iż ludności kurpiowskiej podobają się tylko najbliższe, znane okolice. Obszary p o ł o ż o n e dalej, o odrębnych warunkach geogra­ ficznych nie są nawet warte poznania. Współczesne badania terenowe m. in. z okolic Opatowa wykazały, iż l u d n o ś ć wiejska posiada mały zasób wiedzy o ptakach. Dziewiętnasto­ wieczne zbiory materiałów etnograficznych r ó w n i e ż wskazują na n i e z n a j o m o ś ć ptasiego świata. W wyobrażeniach o n i m — j a k sądzi L . Stomma — m o ż n a jednak dostrzec realizację zasady występowania opozycji binarnych. Autor pragnął, jak przypuszczam, przedsiawić izolację ś w i a d o m o ś c i o w ą poprzez ukazanie typu myślenia nastawionego na potwierdzenie niezmienności, odrzucającego to. co pochodzi z zewnątrz i nie z o s t a ł o zaakceptowane w przeszłości. Zmiany naruszają poczucie sensu, pociągają za sobą upadek systemu wartości. Wydaje się, że taka propozycja ujęcia zjawiska izolacji ś w i a d o m o ś c i o w e j wymagałaby badań i refleksji idących tropem myśli zawartych np. w pracy J . i R . Tomickich (1975). K o ń c z ą c rozdział Stomma przytacza typologie kultury proponowane przez kilku badaczy, w tym Bystronia. Niezbyt jasny jest jednak cel jego polemiki z Bystroniem. Autor stwierdza, że istotne w kulturze ludowej są treści przekazu kultury, a nie jego forma. Przypomnieć więc należy, że we Wstępie do ludoznawstwa Bystroń określił ludoznawstwo jako naukę o określonych treściach kulturalnych. L . Stomma kieruje uwagi krytyczne pod adresem etnografów piszących o kulturze ludowej. Sądzę, że polemika ta winna być prowadzona z konkretnymi osobami, a tytuły ich prac należałoby zamieścić w przypisach. Rozdział s i ó d m y zatytułowany „Tablice Mendelejewa" jest według mnie najlepszą częścią pracy, m o g ą c ą stanowić o s o b n ą całość po odpowiednich uzupełnieniach. N a l e ż a ł o b y w ó w c z a s bardziej s z c z e g ó ł o w o przedstawić założenia metodologiczne, według których autor prowadził swą analizę. Warto byłoby też p o d d a ć obserwacji inne, poza wiedzą i medycyną, sfery myśli ludowej. „Tablice Mendelejewa" to katalog opozycji bazowych właściwych danej kulturze. Autor konstruując go posłużył się materiałami zawartymi w XIX-wiecznych zbiorach 1 opracowaniach, a także zapisami współczesnymi. Wywody przedstawione w rozdziale opierają się na wyliczaniu przykładów opozycji występujących w wiedzy i medycynie ludowej. Autor porządkuje materiał tworząc szeregi opozycji, wskazuje też na ich funkcjonowanie w świadomości chłopskiej. Efektem rozważań jest tabela, nazwana przez L . S t o m m ę „ p r o l e g o m e n a do Tablic Mendelejewa tekstu polskiej kultury ludowej X I X w." Nie wyczerpuje ona, jak pisze autor, zbioru opozycji bazowych organizujących ś w i a d o m o ś ć c h ł o p a polskiego w X I X w. Zabiegiem istotnym w tworzeniu tego typu tabel jest d o b ó r materiału egemplifikacyjnego, przeprowadzenie możliwie pełnej kwerendy w XIX-wiecznych zapisach. Zastanawia pytanie o przykłady źródłowe, w których ciągi opozycji nie układają się z tymi, jakie złożyły się na powstanie proponowanej tabeli. Należy też pamiętać, iż przyjęcie innego klucza metodologicznego prowadziłoby do o d r ę b n e g o odczytania tych samych materiałów. L . Stomma pisze zresztą o ograniczonych możliwościach korzystania z tabeli. Przy jej układaniu konieczne jest rozpatrywanie znaczeń poszczególnych e l e m e n t ó w opozycji na pod­ stawie materiałów p o c h o d z ą c y c h z tej samej kultury. Pisząc o tym, iż na Roztoczu Mazo­ wieckim nie wolno jeść ryb o zmierzchu, gdyż sprowadzi to do domu śmierć, L . Stomma przedstawia ciąg skojarzeń: cisza— c i e m n o ś ć — śmierć. C i e m n o ś ć i śmierć są oczywiste, natomiast milczenie ryb nie wynika bezpośrednio z roztoczańskich materiałów. Cisza wydaje się więc być składnikiem poniekąd dodanym przez autora. Rozdział ó s m y p o ś w i ę c o n y jest religijności ludowej, problemowi niezwykle ciekawemu i wyczuwanemu po części intuicyjnie. Autor zapowiada przedstawienie wpływu izolacji na formowanie się modelu chłopskiej religijności w X I X w. Rodzi się wątpliwość, czy zjawisko �RECENZJE I OMÓWIENIA 273 tak z ł o ż o n e , jak religijność, m o ż n a rozpatrywać w proponowany przez autora s p o s ó b . Skutkiem izolacji jest rytualizm, sensualizm i swoiste poczucie m o r a l n o ś c i właściwe religijności ludowej. L . Stomma pisze o niskim wartościowaniu indywidualnych praktyk religijnych przez l u d n o ś ć chłopską. Z a ł o ż e n i e m K o ś c i o ł a katolickiego jest tworzenie wspólnot wiernych, toteż udział ludności wiejskiej w zbiorowych modlitwach, w s t ę p o w a n i e do organizacji przy­ kościelnych nie świadczy o szczególnym wypieraniu się przez nią indywidualizmu religijnego. Autor uzasadnia tezę o wysokim stopniu rytualizacji praktyk religijnych ludności c h ł o p ­ skiej brakiem wiedzy religijnej, tworzeniem fałszywych (niezgodnych z dogmatem) wyobrażeń. Jednakże owe błędy, o d c h o d z ą c e od kanonu wyobrażenia stanowią istotny składnik właśnie religijności ludowej. Z niewiedzy na temat spraw religii wynika też niestosowanie się społeczności wiejskiej do zasad etyki chrześcijańskiej. Podobne p o s t ę p o w a n i e obserwuje się jednak wśród ludzi posiadających spory zasób wiedzy religijnej. S p o ł e c z n o ś ć wiejska dba o zachowanie status quo w obrębie swej w s p ó l n o t y , dlatego łagodnie ocenia występki swych c z ł o n k ó w skierowane przeciw obcym, przybyszom. Sytuacja odwrotna budzi bardziej g w a ł t o w n e reakcje. Należy jednak zwrócić uwagę na surowe traktowanie s p r a w c ó w wykroczeń p o p e ł n i o n y c h wobec instytucji kościelnych. Potrzeba istnienia hierarchii w rodzinach sankcjonowała ostre p o s t ę p o w a n i e wobec dzieci i kobiet. Katalog g r z e c h ó w chłopskich m o ż n a by oczywiście poszerzyć, próbując szukać najbardziej typowych spośród nich w instrukcjach spowiedniczych. Łagodniejsza ocena w y s t ę p k ó w ..swojaków", współplemieńców. nie wydaje się być właściwa tylko s p o ł e c z n o ś c i o m chłopskim. Omawiając to zagadnienie należałoby — jak sądzę — zwrócić uwagę np. na tradycje prawne żyjące w świadomości ludności wiejskiej. Pisząc o sensualizmie przeżyć religijnych Stomma przytacza opowieści o pojawianiu się rozmaitych s a m o z w a ń c ó w . Wydaje się, że należałoby je rozpatrywać w innym, różnym od religijnego planie. Uproszczeniem jest twierdzenie, iż sensualizm przeżyć religijnych został powodowany izolacją społeczności wiejskiej. Ten typ przeżyć tworzył się wraz z formowaniem określonych pojęć doktryny katolickiej. L . Stomma pisze dalej o wrażliwości religijnej społeczności wiejskiej, sakralizacji przy­ rody, świętych patronach, postach. Wszystkie wymienione zagadnienia warte są osobnych omówień. Kościół katolicki nakłada na wiernych o b o w i ą z e k przestrzegania pewnych z a k a z ó w w okresie postu, sami zaś wierni podejmują rozmaite z o b o w i ą z a n i a np. w trakcie trwania misji. Następuje czas, w którym s p o ł e c z n o ś ć wiejska odrywa się od starych, złych n a w y k ó w . Wkracza do niej nowy porządek, trudny do dłuższego przestrzegania. Nowy ład przychodzi z zewnątrz, dlatego L . Stomma widzi wyżej opisane zjawisko jako element walki między orbis interior a orbis exterior. K o ń c z ą c rozdział o religijności ludowej L . Stomma pokusił się o przedstawienie stanu zwanego przez D . Bonhoeffera „przeżyciem głębi". Nie sądzę, aby opisując los zatłuczonego przez c h ł o p ó w karczmarza Lejbusia oraz przypadki pomagania Ż y d o m w czasie I I wojny światowej owo bliżej nie określone uczucie c h o ć w części przedstawił. Lektura rozdziału ó s m e g o pozostawia wrażenie niedosytu. Religijność ludowa nie jest tym samym, co religijność ludu, a autor zajął się tylko tym drugim zjawiskiem. N a l e ż a ł o b y wykorzystać większą liczbę materiałów i źródeł, sięgnąć do literatury kaznodziejskiej, d r u k ó w wydawanych przez K o ś c i ó ł . Pisząc o pielgrzymkach autor p o w o ł y w a ł się na Libri miraculorum, które m o g ą wszak służyć i do badań nad religijnością l u d o w ą . Niewykorzystane pozostały akta kościelne. Socjologowie religii wypracowali metody obserwacji pewnych a s p e k t ó w życia religijnego. Próba ich zastosowania m o g ł a b y przynieść ciekawe rezultaty. Pracę kończy rozdział zatytułowany „ L u d o w o ś ć mityczna". Stomma podkreśla rozdźwięk między sielskim obrazem wsi kreowanym przez badaczy i literaturę a tragicznymi realiami jej życia. Jednym z winnych tego stanu rzeczy jest według autora O. Kolberg, w którego materiałach przeważają teksty pieśni ludowych. Wydaje się, iż fakt ten nie stanowi dowodu na to, że badacz ó w celowo tworzył obraz wsi wesołej i roztańczonej. Bardziej d o k ł a d n a 1» Etnografia Polska, t. 33. z. i �RECENZJE I OMÓWIENIA 274 lektura literatury i czasopism XIX-wiecznych wskazuje, że ówcześni obserwatorzy również dostrzegali podstawowe problemy życia wsi, jak też fakt zachodzących w nim zmian. N a zakończenie uwaga p o d s u m o w u j ą c a . Wydaje mi się, że L . Stomma nie zrealizował zamierzenia zawartego w tytule pracy. C a ł o ś ć w y w o d ó w nie składa się na wykład koncepcji antropologii kultury wsi polskiej X I X w. Autor winien źródeł etnograficznych, historycznych i o p r a c o w a ń . wsi mazowieckiej czy Czynienie uogólnień podlaskiej, nie jest więc są prawdziwe np. zabiegiem był wykorzystać większą liczbę Wnioski, do jakich dochodzi, dotyczące w odniesieniu do ryzykownym, mogącym wsi galicyjskiej. wprowadzić czytelnika w błąd. do M o ż n a natomiast z a p r o p o n o w a ć autorowi, aby pytania zawarte w swej pracy odniósł mniejszego obszaru, wykorzystał kultury wiejskiej przedstawił więcej źródeł, bardziej dokładnie. Jest to a mechanizmy funkcjonowania propozycja zawężająca zamiar badawczy L . Stommy, mniej ciekawa, ale dająca większe szanse rzetelnej realizacji. LITERATURA B e n e d y k t o w i c z Z. mpis Kategoria „swój obcy" w kulturze ludowej i niektóre etnicznej i kulturowej (praca doktorska, archiwum K E i A K problemy identyfikacji UW). B y s t r o ń J . S. 1935 Megalomania narodowa, 1939 Wstęp 1947 Kultura ludowa. Kościół 1966 Warszawa. do ludoznawstwa polskiego, Warszawa Poznań. Warszawa. w Polsce Kościół w Polsce, t. 1, J . K ł o c z o w s k i (red.), K r a k ó w . O b r ę b s k i J. 1936 Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, „Przegląd Socjolo­ giczny", t. 4, z. 1-2, s. 177-195. T o m i c c y J. i R. 1975 Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka, Warszawa. Małgorzata HANNA Z A R E M S K A , Niegodne rzemiosło. P a ń s t w o w e Wydawnictwo Naukowe, Warszawa Kat w społeczeństwie 1986, ss. Maciszewska Polski XIV-XVI w.. 144 Historyk gromadzący fakty w o k ó ł problemu ludzkich stereotypów, p r z e k o n a ń i s ą d ó w w naturalny s p o s ó b wkracza w obszar zjawisk o charakterze ponadczasowym, domagają­ cych się refleksji nieskrępowanych p o w a g ą utartych m n i e m a ń czy kapryśną sugestią „zdro­ wego rozsądku". Oczywisty w y m ó g rzetelności i naukowej precyzji nakazuje ostrożność wobec jałowości rzekomo obiektywnych racjonalizacji, dociekliwa zaś, lecz ś w i a d o m a swej podmio­ towości przekora jest tu zaletą nader p o ż ą d a n ą . Realizacja podjętego w tym duchu zamiaru przybliżenia p r o b l e m ó w odległych w czasie ł ą c z y interesującą i w dużej mierze odkrywczą treść z atrakcyjną nic tylko dla f a c h o w c ó w formą przekazu. T a optymistyczna ocena czy też refleksja, narzucająca się czytelnikowi Niegodnego rze­ miosła, jest tym wdzięczniejsza, że zaskakująca (bo jakże odmienna wymowa tytułu). Jednak nie walor treści samej w sobie jest tu decydujący, lecz raczej posmak intelektualnej przy­ gody, czasem niepozbawionej m o z o ł u , jeśli wraz z autorką dzielimy jej wątpliwości i szukamy rozwiązań. Z pozycji etnologa m o ż n a twierdzić, że jest to praca w głównej mierze etnologiczna. �RECENZJE I OMÓWIENIA 275 wnosząca istotny wkiad do b a d a ń , tej dyscypliny. Warsztat historyka z jego niezbędnym zapleczem m e t o d o l o g i c z n o - ź r ó d l o w y m służy tu wypracowaniu w n i o s k ó w nawiązujących wprost do zainteresowań i badań współczesnej etnologii godna zaś uwagi dbałość o rzetelne i możliwie wyczerpujące potraktowanie zagadnienia wyraża się w konsekwentnym poszerzaniu z a r ó w n o faktograficznej, jak i teoretycznej bazy źródłowej pracami z zakresu polskiej i za­ chodnioeuropejskiej etnografii i antropologii kulturowej. Książka powstała w kierowanej przez Bronisława Geremka Pracowni Historii P ó ź n o ­ średniowiecznej Instytutu Historii P A N wiąże się z rozbudowanym przez tego badacza cyklem s t u d i ó w nad subkulturą grup marginesu s p o ł e c z n e g o w średniowieczu i stanowi kolejną znaczącą realizację badań podjętych w duchu „ N o u v e l l e Histoire", tak bliskim praktyce etnologii. Perspektywę badawczą wyznacza tu wszakże nie wewnętrzny opis takiej grupy, lecz co szczególnie istotne problem jej recepcji przez większość społeczeństwa. Wielostronnie ukazana p o s t a ć kata, będącego ekstremalnym przykładem c z ł o w i e k a marginesu, służy odkrywaniu przyczyn ekskluzji społecznej oraz techniki jej stosowania w skomplikowanej siatce determinantów natury rełigijno-ideologicznej, socjologicznej czy ekonomicznej. Wstępna część pracy szkicuje genezę dziejową funkcji i urzędu katowskiego w Polsce związaną z formowaniem się immunitetu s ą d o w e g o i zaprowadzeniem prawa magdebur­ skiego w p ó ź n o ś r e d n i o w i e c z n y c h ośrodkach miejskich. Zachowane przekazy i nieliczne źródła sprzed tego okresu, poparte wnioskami płynącymi z litery wcześniej obowiązujących praw, skłaniają autorkę do twierdzenia, iż nie była w ó w c z a s znana u r z ę d o w a instytucja płatnego egzekutora w y r o k ó w śmierci i okaleczeń. Przekazy te pozwalają również d o m n i e m y w a ć , że p o s ł u g i w a n o się wtedy zbrodniarzami więzionymi lub skazanymi na śmierć, którzy egzekucją wyroku okupywali własną w o l n o ś ć . Pojawieniu się o k o ł o X I I I w. urzędowej funkcji kata towarzyszy odtąd przez wieki charakterystyczny kompleks społecznie kształtujących się przekonań, którego pogłębiona analiza jest przewodnim wątkiem i najistotniejszym rdzeniem problemowym książki. Ujawniają się tu najciekawsze związki p o m i ę d z y historią a etnologią, w praktyce przybierające kształt ponaddyscyplinarnych obserwacji i r o z w a ż a ń o niektórych p r a w i d ł o w o ­ ściach rządzących kulturą i mechanizmach jej modelowania. Treść faktograficzna wzbogacona jest ciągłą obecnością tła teoretyczno-ideowego, w a ż n e g o dla p r a w i d ł o w e g o umiejscowienia faktów we właściwym im, szerokim kontekście kulturowym, oraz ich pełniejszego zrozumienia poprzez uaktywnienie nie tylko intelektualnej, lecz i emocjonalnej strony odbioru. W skonstruowanym przez autorkę obrazie kata u w z g l ę d n i o n e zostały obok jego podstawowych zajęć r ó w n i e ż i te, które w y k o n y w a ł on zwyczajowo w ramach normalnego funkcjonowania średniowiecznego miasta, a które w istotny s p o s ó b utwierdzały jego szczególną pozycję społeczną. M o g ł y to być czynności czy funkcje takie, jak usuwanie z miasta nieczystości, padliny i bezpańskich zwierząt, czyszczenie ulic i cel więziennych, sprawowanie kontroli nad więzieniami, domami publicznymi i prostytutkami, a niekiedy także grzebanie straconych przestępców. Łącząca te zajęcia k o n i e c z n o ś ć obcowania z brudem lub jego metaforycznie poszerzoną sferą odniesień, plami kata piętnem wykraczającym poza fizyczną d o s ł o w n o ś ć „skalania". Jest ono konsekwentnym pogłębieniem sensu p e ł n e g o i nieodwracalnego zbrukania, jakiemu ulega on wskutek stykania się z krwią i wydzielinami ludzkimi w izbie tortur i na miejscach kaźni. Nieuniknionym następstwem faktu „skalania" było pogrążenie osoby w cieniu niesławy i pohańbienia. Stan ten aktywizował profilaktyczne mechanizmy segregacji społecznej, określające specyfikę bytowania infamisa w życiu w s p ó l n o t y gwarantującą jego właściwe oddalenie i izolację. „Ekskluzja jest społeczną realizacją niesławy" (s. 106), odsuwającą o s o b ę n i e g o d n ą na peryferie życia zbiorowości, również w d o s ł o w n y m znaczeniu. K a t zamieszkiwał przeważnie poza murami miasta lub w jednej z otaczających je wież, w kościele zajmował specjalnie wyodrębnione miejsce itd. Wiele praktykowanych z a c h o w a ń , po części zobiektywizowanych w formie s z c z e g ó ł o w y c h zastrzeżeń i zakazów, nosiło w sobie wszelkie cechy antidotum przeciw dominującemu poczuciu niejasnego zagrożenia, jakie wzbudzać musiała jego osoba. Zagrożenie to. którego o b e c n o ś ć dostatecznie potwierdzają źródła i którego zlekceważenie b y ł o b y nieostrożnością, należy — co pozornie zaskakujące — do l ę k ó w całkowicie irracjonalnych �276 RECENZJE I OMÓWIENIA z punktu widzenia potocznego racjonalizmu naszych c z a s ó w . Rozumiejąca egzegeza przeszłości wyjaśnia jednak dobrze sprawę, jak względny w czasie bywa zasób treści współtworzących ideę „racjonalności". Autorka dostrzega znamienną sytuację rozwarcia p o m i ę d z y zwyczajową sferą z a k a z ó w i praktyk związanych z o s o b ą kata a treścią obowiązujących praw. Wykazuje, iż „ m a r g i n e s o w o ś ć pojmowana jest r ó w n o z n a c z n i e z przestępstwem — w s p o s ó b łączny trakto­ wani są ludzie złej sławy, rozbójnicy, włóczędzy, dewianci seksualni, heretycy. Grupy i kategorie — będące przedmiotem ekskluzji społecznej [...] przyporządkowuje się do kategorii lub sytuacji ściganych przez prawo" (s. 190). Natomiast z prawnego punktu widzenia, wbrew potocznej klasyfikacji: „Pojęcie środowiska marginesu społecznego nie jest r ó w n o z n a c z n e ze środowiskiem przestępczym" (s. 109). T o istotne rozróżnienie w obrębie jednego tylko fragmentu rzeczywistości historycznej uświadamia jasno, jak rozległy nurt zwyczajnej codzienności wielu p o k o l e ń płynął i niknął w nie­ pamięci, pozostawiając potomnym ślady niewiele m ó w i ą c e o powszechności, dotyczące z reguły wydarzeń niezwykłych i sytuacji skrajnych. Ś w i a d o m o ś ć ta jest zarazem odpowiedzialnością i imperatywem wskazującym kierunek p o s z u k i w a ń badaczom spod znaku „ N o u v e l l e Histoire". Hanna Zaremska zmierza do zrozumienia z a c h o w a ń społecznych, nadających kształt i duchowe oblicze zamierzchłej codzienności, o której milczą lub s k ą p o wzmiankują źródła. Te najbardziej powszechne, a mimo to najtrudniejsze do uchwycenia momenty, wymykają się opisowi w kategoriach zmian, rozwoju i zdarzeń, p o n i e w a ż przynależą do nieuświadamianych form rzeczywistości kulturowej. W tym miejscu dochodzi do najwyraźniejszego zetknięcia historii z de facto „ p o m o c n i c z y m " dorobkiem myśli etnologicznej. Autorka sygnalizuje j u ż na wstępie wielość zjawisk determinujących badany wycinek rzeczywistości. Szkicując problematykę pracy stwierdza, iż proces marginalizacji tworzą „nie tylko mechanizmy działające w sferze ściśle ekonomicznej, lecz także społeczne i ideologiczne oraz sankcja, jakiej udziela im obowiązująca doktryna" (s. 8). W toku dalszego przewodu konsekwentnie uwypukla treści światopoglądu ludowego, rozważa sens procesów, zdarzeń i postaw społecznych widzianych przez pryzmat wiedzy o sacrum, tabu, strukturze czasoprzestrzeni mitycznej i o b s z a r ó w marginesu. R o z w a ż a ­ nia nad teorią ekskluzji społecznej ilustruje szeregiem interesujących i przeważnie m a ł o znanych szczegółów, wybranych z imponującej biblioteki stricte historycznych oraz literackich źródeł (np. t w ó r c z o ś ć M . Reja). Grupują się one zwłaszcza w o k ó ł problemu „skalania", ukazując obszary rzeczy i c z y n ó w nieczystych w mitycznym obrazie rzeczywistości. Wspomnieliśmy wyżej o różnych czynnościach hańbiących oraz podstawowym zajęciu kata, zmuszającym go do częstego kontaktu z krwią i wydzielinami ludzkimi. Klasyczne studium Edwarda Leacha nad rolą e k s k r e m e n t ó w w systemach mitycznych stanowi tu, m o ż n a sądzić, najbardziej przekonującą interpretację. Szczególny charakter wydzielin ludzkich oraz czynności i rzeczy z nimi związanych lokuje je w obszarze marginesu, obwarowanym cechami fizyczno-moralnego oraz sakralnego tabu. Zrozumiały staje się lęk przed jakim­ kolwiek kontaktem z o s o b ą kata. oczywisty mechanizm izolacji społecznej i ekskluzji, czytelne techniki utrzymywania dystansu. Autorka nie dążyła do wyczerpującego potraktowania etnologicznych a s p e k t ó w problemu, pozostawiając tym samym sporo interesujących p u n k t ó w wyjścia do dalszych badań wiążących się z f e n o m e n o l o g i ą wstydu, tabu słowa i gestu, zmiennością i trwaniem społecznych wyznacz­ n i k ó w „nieczystości", ambiwalencją postaw emocjonalnych względem mediacji itd. Są to propozycje wymagające nieco odmiennych preferencji i założeń, bynajmniej jednak nieodległe od omawianych. Sądzę, że właściwe miejsce znajdzie tu fragment tekstu Paula Ricoeura, kontynuujący niejako w jakże niedościgłej urodzie s ł o w a — rozważane tu myśli: „ P o prawdzie—pisze francuski hermeneutyk—-zmaza nie jest nigdy d o s ł o w n i e plamą, nieczyste nigdy nie było d o s ł o w n i e brudem, zaszarganiem. Prawdą jest też, że nieczyste nie osiągnęło nigdy abstrakcyjnego poziomu c z e g o ś niegodziwego, w przeciwnym razie zniknęłaby cała magia kontaktu i zarażenia. Przedstawienie zmazy utrzymuje się w światło­ cieniu quasi-fizycznego zakażenia, które zbliża się do quasi-moralnej niegodziwości. T a dwu­ z n a c z n o ś ć nie jest wyrażona p o j ę c i o w o . lecz jest przeżywana w s p o s ó b intencjonalny poprzez �277 RECENZJE 1 OMÓWIENIA na poły Zmaza fizyczny, nie jest na poły zaś etyczny plamą, ale jest jak lęk przynależny przedstawieniom plama, jest po prostu nieczystości. plamą [...] symboliczną. [...] Uderzający jest z tego względu przypadek zabójcy. Jak się zdaje, mamy tu do czynienia jakby ze wzorcem i przypadkiem granicznym wszystkich nieczystach k o n t a k t ó w " (Ricoeur 1986, s. 36-37). Cytowane s ł o w a m o g ą być wstępem do dalszych rozmyślań nad zawartymi w książce problemami, dalekimi od wyczerpania i w wielu punktach nie mieszczącymi się w zakresie nowatorskich nawet koncepcji i s p o s o b ó w interpretacji. Bo oto tuż obok faktów „ o s w o j o n y c h " i zgrabnie u ł o ż o n y c h w szablonie opozycji i mediacji pojawiają się niesforne, i bynajmniej nie przypadkowe wątki, tym ciekawsze, że nie poddające lecz znaczące się zbyt prostym ujęciom. Czytamy bowiem o kacie siejącym strach i odrazę, lecz także o kacie kroczącym jak memento doczesnej marności na czele procesji lub spełniającym posługi lekarza — znawcy ludzkiej anatomii i mocy ziół. O kacie obdarzonym szlachectwem i dostojeństwem istniejącym na skrajnie przeciwnym niż monarcha biegunie społeczeństwa jak dziwnej w karykaturalnym odbiciu, się nie tylko izolacji i nietykalności. związanym w bachtinowskich z nim więzami inwersjach karnawału, K a t zabija, lecz zdolny jest lecz także symetrii, w też uzdrawiać; kala aspekcie dotykiem, 187-209). lecz Motyw króla i kata łączy prastare tradycje folkloru i literatury, odleglejsze zapewne dramat Króla i ujawniającej sakralnym woda, w której utonął, m o ż e się stać wodą życia (por. Caillois 1973, s. śmierci tytułów, i wskutek tego, szubienicy Lasu w starożytnej Arycji. Słyszymy wreszcie śmiech kata w cieniu (na kanwie: Geremek 1983, s. 1266-1293), gdzie „mistrz" niż szafotu przybiera postać na wpół trefnisia i szydercy, na wpół zaś ludowego filozofa, straszącego zebranych g a p i ó w monologiem o położeniu ludzkiego żołądka, wygłaszanym z niezwykłej sceny i aż nadto d o s ł o w n i e zilustrowanym. Strach i c i e k a w o ś ć , dramat śmierci i s p r o ś n o ś ć komedii plebejskiej, tremendum i fascinosum, mieszają się i przenikają nawzajem. A przecież to tylko nieliczne z książki Hanny Zaremskiej lub podanych przez nią źródeł. Momenty, raz jeszcze dowodzi i winny nam swej być owocne. Nie różnorodności godzą wiele obietnic, zawsze godnych się z i odsłania łatwizną, wciąż rozsadzają przykłady nowe oblicza, zbyt wybrane w których kultura ciasne są zdrowe ramy - dają ryzyka. LITERATURA C a i l l o i s R. 1973 Socjologia kata, [w:] Żywioł i lad. Warszawa. G e r e m e k B. 1983 Śmiech w cieniu szubienicy: o Wülonie-, „Znak", nr 8. R i c o e u r P. 1986 Symbolika zla, Warszawa. Mirosław M I C H A I Ł G R I G O R I E W I C Z R A B I N O W I C Z , Życie feudalnym, P I W , Warszawa 1985 Mąka codzienne w ruskim i rosyjskim mieście Zanim książka ta ukazała się w tłumaczeniu polskim, wąskie grono specjalistów wpro­ wadziło ją do obiegu naukowego dzięki rosyjskiemu wydaniu w 1978 r. pod znacznie właściwszym (choć zapewne mniej handlowym) tytułem Oćerki etnografii russkogo feodal'nogo goroda, gorožanie, ich obščestvennyj i domašnyj byt. Ten podtytuł stał się — jak przypuszczam =- �RECENZJE I OMÓWIENIA 278 źródłem polskiego, tak bardzo nie oddającego treści książki, tytułu. Być m o ż e to właśnie s p o w o d o w a ł o , że poza grupą badaczy zainteresowanych etnografią miasta tout court, książka nie była szerzej dyskutowana przez etnografów. Rozeszła się błyskawicznie wśród wiernych czytel­ ników pięknej PIW-owskiej serii „Życie codzienne", czytana zapewne nie tylko dla jej wielkich w a l o r ó w ź r ó d ł o w y c h i teoretycznych, dla których m o ż n a ją uznać za jedną z naj­ ważniejszych, europejskiej klasy pozycji na temat etnografii ogólnej, szczególnie zaś etnografii miasta. Kogo m o ż e zainteresować ta książka i dlaczego? Dlaczego u w a ż a m , że ma ona znaczenie ogólnoteoretyczne i może przyczynić się do dyskusji na temat zakresu badań etnografii i charakteru jej warsztatu? Dotyka ona bowiem przynajmniej trzech z wielu spraw bulwer­ sujących współczesną etnografię polską, a to: kwestii tzw. etnografii historycznej, etnografii miasta oraz propozycji badaczy kultury współczesnej ujmowania tej ostatniej jako niepodzielonej między miasto i wieś w przewidywaniu, że jesteśmy świadkami narodzin nowego uporządko­ wania społeczności ludzkich, do zrozumienia którego opozycja miasto i wieś przestanie wystarczać, a m o ż e nawet stanie się myląca. Etnografię historyczną w Polsce stanowi nawiązanie do myśli teoretycznej J . S. Bystronia i K . Dobrowolskiego. T w o r z ą ją etnografowie, nierzadko zajmujący się kulturą współczesną, jak i historycy z wykształcenia poszukujący na gruncie etnografii, o świetle etnograficznego materiału, lepszej perspektywy dla źródeł historycznych sensu strhlo, znajdując w m o ż l i w o ś ć ich lepszej weryfikacji poprzez odtworzenie hipotetycznych k o n t e k s t ó w etc. nim Etno­ grafia historyczna funkcjonuje w Polsce jako odrębny przedmiot nauczania uniwersyteckiego (analogicznie do archeologii historycznej), uwzględniana jest w planach wydawniczych. Należy dodać, że do etnografii skróty historii regionu historycznej czy jakiegoś nie zaliczam zagadnienia, rozpraw zawierających służące za „tło" do we wstępach dalszych rozważań autora. Zwłaszcza w opracowaniach regionalnych autorzy posługują się informacjami z drugiej ręki, często przestarzałymi rezultatami badań, co odbiera historycznej części ich rozważań w i a r y g o d n o ś ć , a często sens. J . S. Bystroniowi, zaliczonemu polskiej w etnografii, zawdzięczamy przez A . Kutrzeba-Pojnarową podstawowy dla etnografii do historycznej szkoły historycznej model kultury ludowej wyjaśniający jej mechanizmy dla okresu o k o ł o 1000 lat, to jest od rozpadu struktur plemiennych aż do jej upadku w wyniku intensywnej industrializacji X X w. W tym okresie zmianom uległy treści kultury ludowej, niezmienny natomiast pozostawał jej podstawowy mechanizm. Podobny mechanizm przyjmuje, w gruncie rzeczy, w swoich badaniach Rabinowicz i dlatego przypomnę tu jego podstawowe elementy, niezbędne do dalszych Bystroń rozumie kulturę l u d o w ą jako zespół treści nie ograniczających do jednej grupy społecznej, przenikających ich granice, rozważań. się co prawda ale rozwijających się na gruncie każdej z nich dzięki s z c z e g ó l n e m u mechanizmowi przekazu i k o n t a k t ó w ze światem zewnętrz­ nym. Bystroń przedstawia kulturę l u d o w ą jako bezpośrednią spadkobierczynię układu plemien­ nego. Powstałe w okresie wczesnego średniowiecza osadnictwo wiejskie połączone w skali całej Europy siecią s z l a k ó w i d r ó g o starożytnym nieraz rodowodzie. było Funkcjonowało ono w wielopoziomowym układzie zależności. Jego p o d s t a w ę stanowiła społeczność chłopska, w obręcie której o przyjmowaniu nowych treści, zapewnieniu przekazu j u ż istniejących etc. d e c y d o w a ł y autorytety, wśród których ludzie starzy stanowili szczególnie ważną grupę. Źródłem każde nowych treści w swoim przy czym i instrumentem wymiarze relacje między historycznego. Z biegiem modyfikacji starych był Kościół, lokalnym i nimi, treść, ich ogólnosystemowym gęstość lat d o s z ł o do nich wojsko etc. dwór (państwowym, zmieniały i szkoła, się włączając i miasto, uniwersalnym, w toku procesu ludność wiejską bezpośrednio w zakresie oddziaływania o g ó l n o p a ń s t w o w e g o systemu o ś w i a t o w e g o i obronnego, ze wszystkimi tego konsekwencjami dla ś w i a d o m o ś c i mas chłopskich. N a ten układ nakładał się wspomniany j u ż system s z l a k ó w i d r ó g zapełnionych kupcami, wędrownymi kami, ludźmi luźnymi, których znaczenia dla rozwoju kultury wsi niepodobna rzemieślni­ przecenić, a to włączało wieś w szersze systemy p o w i ą z a ń . Uwaga Rabinowicza skupia się na ludności miejskiej, a nie wiejskiej, ale podobnie �RECENZJE I 279 OMÓWIENIA do Bystronia przyjmuje on k o n i e c z n o ś ć wyróżnienia populacji ludzkiej, będącej omawianej kultury, twórcami, żyjącymi nią, będącymi jej podmiotem. w skomplikowanym T a k jak Bystroń, zależności układzie społecznym Rabinowicz umieszcza między dworem książęcym, interesującą grupę w systemie go nosicielami Ludzie miasta działają świątynią a targiem. różnorodnych wewnętrznych i zewnętrznych; społeczności mocno związanej wewnętrznie dzięki przyjętemu sposobowi organizacji przestrzeni, zależnościom wynikającym z podziału pracy i podo­ bieństwom powstającym dzięki realizacji zasady s a m o ż y w i e n i o w o ś c i ; społeczności umieszczonej w szerszym systemie nieraz politycznym, gospodarczym, społecznym, wykraczającym granice państwa. Przedstawiony nam przez Rabinowicza obraz ukazuje s p o ł e c z n o ś ć w pewnym poza miejską sensie p o d o b n ą do społeczności wiejskiej opisywanej przez Bystronia: zintegro­ wanej, c h o ć podzielonej, lokalnej, ale mającej p o w i ą z a n i a z szerokim światem — i właśnie dzięki temu zdolnej f u n k c j o n o w a ć jako całość, czego dowodem są znakomite rozdziały na temat życia s p o ł e c z n e g o i obyczaju. Rabinowicza łączy także z Bystroniem stosunek do metodologii. Podobnie jak Bystroń, jest on ogromnie oszczędny w formułowaniu uwag metodologicznych wprost. Zasady teoretyczne, którymi się posługuje, wyprowadzane z nich kryteria p o r z ą d k o w a n i a materiału trzeba wydo­ bywać z treści przedstawionych w książce. Niezmiernie klarowne rozumowanie trzeba ujawniać spoza niezmiernie bogatych o p i s ó w zdarzeń i z a c h o w a ń ludzi. Chciałabym zaryzykować twierdzenie, że Oćerki etnografii russkogo feodal'nogo goroda stanowią koncepcyjnie odpowiednik Kultury ludowej J . S. Bystronia. Byłaby to jednak koncepcja wzbogacona d o ś w i a d c z e n i e m K . Dobrowolskiego. Nie c h c ę przez to powiedzieć, że Rabino­ wicz wzorował się na tych uczonych. Jeżeli poświęcam w tym miejscu u w a g ę teoretycznym i Rabinowicza z filarami historycznej s z k o ł y Dobrowolskim, to jedynie także i doświadczeń dadzą się łatwo po to, aby wskazać, powinowactwom polskiej w etnografii, jak dobry mamy grunt Rabinowicza. Sądzę, że istotne dla nas p o d o b i e ń s t w a wytłumaczyć w kategoriach (Rabinowicz podobnie do Dobrowolskiego przyjęcia tych koncepcji historii nauki: p o d o b i e ń s t w e m jest historykiem średniowiecza), Bystroniem do wykształcenia podobieństwem warsztatu. Fakt. że Rabinowicz jest także archeologiem, przyczynia się tylko do zwiększenia tych p o d o b i e ń s t w różnorodności integralnej lo analizie realizuje podstawowe wymagania metody Dobrowolskiego. Ten ostatni wicza. dzięki umiejętnemu wprowadzeniu źródeł archeologicznych i zwiększeniu t y p ó w źródeł poddanych Jeżeli z kolei punkt wydaje się b y ć bardzo ważnym dla zrozumienia koncepcji Rabino­ bowiem sposób sposób traktowania rozumienia kategorii czasu procesu i przestrzeni historycznego łączy go z Bystroniem i analizy źródeł wskazuje na bliskość koncepcji jego i Dobrowolskiego. T o ten ostatni proponuje nam, żeby wychodząc od małych społeczności ukształtowanych na tej samej fali osadniczej badać cały ich r o z w ó j od momentu powstania (pojawienia się najstarszych źródeł) i porównując przebiegi wyprowadzać ze wszystkich wnioski dotyczące dostępnych prawidłowości kategorii źródeł rozwoju. Miałyby pozwalających z b y ć one różnych zdarzeń wyprowadzone pozycji naświetlić to samo zjawisko, u k a z a ć jego różne strony i cechy, układy p o w i ą z a ń — ująć je integralnie, c a ł o ś c i o w o (w czym pobrzmiewa nuta znana nam z propozycji francuskiej socjologii: teorii c a ł o ś c i o w e g o faktu s p o ł e c z n e g o Durkheima i Maussa). T a k więc wicza cel pracy ustalenie wskazany przez Rabino­ ogólnej tendencji rozwoju kultury miasta z propozycjami Dobrowolskiego, byłoby w zgodzie a także tej części teorii F . Braudela, która dotyczy zjawisk dziejących się w czasie średnim czasie koniunktur. I wracając jeszcze raz do myśli wyrażonej na p o c z ą t k u : ukazanie polskich i w części obcych powinowactw teorii Rabinowicza i jej realizacji w postaci Očerkov feodal'nogo goroda ma na celu podkreślenie, etnografii russkogo że książka ta winna liczyć u nas na pełne zrozumienie, że autor nawiązuje do rzeczy akceptowanych, nie musi walczyć z żadną teo­ retyczną i metodologiczną opozycją, że jego książka i stawiana za wzór p o s t ę p o w a n i a badawczego miasta, i to nie ze względu na wskazane powinna b y ć szeroko dyskutowana w zakresie etnografii historycznej i etnografii powinowactwa, bo one tylko mogą przyswojenie tez Rabinowicza. ale ze względu na jego własny, oryginalny wkład. ułatwić �280 RECENZJE I OMÓWIENIA Jeżeli te spodziewania są tylko w pewnej części spełniane, a dyskusja ogranicza się do kameralnego grona o s ó b , to przyczyny należy szukać w aktualnej sytuacji etnografii polskiej. Wyrażam więc tu wdzięczność Autorowi za to, że lektura jego książki dała mi asumpt do zastanowienia się i nad tą kwestią. Współczesna etnografia polska wciąż jeszcze jest przede wszystkim zajęta badaniem chłopskiej kultury tradycyjnej, a także badaniem zmiany kulturowej (na wiejskim przede wszystkim gruncie). Z drugiej strony zajęta jest. budowaniem własnego warsztatu dla badań strukturalnych i semiotycznych. Autorytetami radzieckimi w tej materii są przede wszystkim przedstawiciele szkoły tartuskiej lub szerzej, semiotyki i j ę z y k o z n a w s t w a o g ó l n e g o . G d y dyskutowano kolejne książki Guriewicza. trudno bylo znaleźć zrozumienie dla koncepcji Rabinowicza. D o tego należy d o d a ć , że w Polsce odnotowujemy dopiero początki zainteresowań etnografią historyczną i etnografią miasta, a dla tej grupy badaczy książka ta ma fundamen­ talne znaczenie. Książka, j a k i ziarno — musi paść na podatny grunt. Myślę, że po paru latach ciszy nadszedł moment, aby uwypuklić znaczenie właśnie dla etnografów polskich kwestii poruszanych przez Rabinowicza, a przy tej okazji powiedzieć parę s ł ó w o książce — wzorze dobrego warsztatu naukowego. Wydaje się, że etnografię polską cechują dwa procesy, które m o g ą w niedalekiej przyszłości stworzyć szersze grono dla o d b i o r c ó w pracy Rabinowicza i jemu podobnych oby takie były. Znaczy je zainteresowanie etnografią historyczną w rozumieniu badania tych historycznych zjawisk i procesów, które leżą u genezy zjawisk i p r o c e s ó w charakterystycz­ nych dla kultury ludowej X I X i nawet X X w., na przykład badanie miasteczek i osiedli rolniczych w średniowieczu, które skupiają w o k ó ł siebie wsie w promieniu 50, 40, 30, 20 czy nawet 10 km (w zależności od g ę s t o ś d ^ a i u d n i e n i a ) tworzyły swoistego rodzaju „węzły" systemy wymiany tak silnie zintegrowane, że kultura ich winna być badana łącznie w obu typach o b i e k t ó w : wsiach i miasteczkach, tak jak na przykład ośrodek warszawski robi to obecnie na Podlasiu (Pokropek 1979) lub w programie badawczym Wisła w historii i pradziejach (Sokolewicz, red.). W tym ostatnim programie obszar badań został tak po­ dzielony na sektory, że w k a ż d y m z nich znalazło się miasteczko (Solec, Czerwińsk, Zakroczym) i skupione wokół niego wsie. O b o w i ą z k i e m badaczy jest uwzględnienie organizacji kościelnej, administracyjnej, tradycji pobliskich d w o r ó w ziemiańskich etc. Nie jest to więc badanie małych miasteczek lub miast ani też badanie wsi, ale badanie pewnych zintegro­ wanych s y s t e m ó w , w których miasteczko stanowi centrum. Wydaje się, że badanie tego zjawiska w pewnym tylko okresie nie zapewnia ciekawych w y n i k ó w — te daje dopiero badanie czasu dłuższego (choć niekoniecznie długiego), czyli tzw. koniunktury. Spotkanie się etnografii z historią jest tu p o ż y t e c z n e i wręcz niezbędne. Podobnie podejścia historycznego wymagają badania nad religijnością ludową. Bez znajo­ mości zaplecza historycznego pewnych ludzkich postaw, bez tej etnografii historycznej kończą się one zbyt uniwersalistycznymi wnioskami (Tomicki 1981; Wasilewski 1979). O p r ó c z ujawniającej się potrzeby etnografii historycznej, c h o ć obejmującej nie tylko badanie miast, powstają również badania nad kulturą miejską. W etnografii europejskiej zostały one zainicjowane w 1 p o ł o w i e X X w. pracami nad kulturą l u d o w ą miasta L i n z (Commenda 1918, 1959) i Wiednia (Schmidt 1940). W Polsce jako jaskółki tych zainteresowań, c h o ć nie czyniące jeszcze wiosny, wymieniamy zazwyczaj przyczynek Cerchy (1919) na temat krakowskiego Kleparza. I zazwyczaj wymieniamy je w związku z przeglądem prac zapisanych w historii b a d a ń nad kulturą klasy robotniczej (Sokolewicz 1986). Tymczasem rozwijający się systematycznie kierunek badań z a r ó w n o nad miastem, jak i nad kulturą klasy robot­ niczej lub r o b o t n i k ó w w Polsce (Kopczyńska-Jaworska 1976; Pietraszek 1966), Z S R R (Krupjanskaja, Poliščuk 1971). N R D (Schóne 1977), Czechosłowacji (Robek 1981), Bułgarii (Ganev 1985) i także coraz szerzej obecny w Europie (Bausinger 1986) wykazuje dowodnie k o n i e c z n o ś ć odstąpienia od podziału na etnografię miasta lub etnografię klasy robotniczej czy kultury ludowej i traktowania wszystkich tych badań jako szczególnych form ujęcia kultury w kategoriach jej teorii. Etnografia polska coraz częściej proponuje widzenie kultury jako całości i niedzielenia jej na kulturę chłopską, robotniczą, mieszczańską, wiejską lub �281 RECENZJE I OMÓWIENIA małego miasta (Jackowski 1981; Sokolewicz 1986; Zadrożyńska 1983). Zbytnie bowiem dzielenie pól badania (nieraz konieczne ze względu na specyficzny charakter źródeł i wymagania krytyki źródłowej lub po prostu przyczyny natury technicznej że umykają nam z pola widzenia wspólne mechanizmy procesy kulturowe, jak te wspomniane i organizacyjnej) sprawia, rozwoju kultury, struktury kultury, wyżej, a polegające m. in. na szczególnej łączności treści i m e c h a n i z m ó w kultury wsi i małych rolniczych miasteczek, trwałości struktury myślenia mitycznego przy historycznej zmienności jego form, a nieraz i treści w religijności ludowej, patrzenia na miasto nie tylko przez pryzmat jednej grupy społecznej, np. klasy robotniczej, ale jak na cały organizm, w którym s p o s ó b zorganizowania przestrzeni, organizacja, podział władzy, całość wymiana etc. i mogą wyrażają interesy różnych być charakteryzowane jedynie grup społecznych przez ich składających wzajemne się na tę odniesienia i opisanie jako całości. Oryginalny wkład Rabinowicza polega na tym, że zdołał on stworzyć koncepcję mującą cały z r ó ż n i c o w a n y organizm miasta, uwzględniając cechy specyficzne grup. a także ukazać relacje między nimi i cechy, Ukazał on miasto j a k o część struktury władzy które z tych właśnie państwowej, ale także obej­ poszczególnych relacji wynikają. obszar wpływów cerkwi rządzącej przecież nie tylko duszami ludzkimi. Ukazując to zjawisko w ciągu tysiąca lat stara! się dojść z jego minutowej nader do cech charakterystycznych dla procesu rozwoju miasta, rezygnując historii i zatrzymywania się na krótkich okresach, co jest u historyków rzadkie, a właściwe raczej etnografom. Nie ulega wątpliwości, że dalsze badania ź r ó d ł o w e m o g ą wnieść wiele szczegółowych danych do jego twierdzeń na przykład w zakresie badania systemu wskazać na Nie pokrewieństwa meandry zmieni historii to jednak (również i zakłócające w Polsce zupełnie zarysowaną faktu, że nareszcie ktoś przez odważył nie niego rozwiniętych), tendencję się spojrzeć na mogą rozwojową. miasto jak na p e w n ą klasę o b i e k t ó w c a ł o ś c i o w o , odejść od wzoru historii miasta xyz w krótkim przedziale czasowym. Zastosowana koncepcja c a ł o ś c i o w e g o ujęcia, w y w o d z ą c a się od Durkheima i Maussa (choć nie m o ż n a wykluczyć, że Rabinowicz doszedł do niej całkiem niezależnie), koncepcją Lévi-Straussa o uwarstwionym fakcie społecznym, pozwoliła mu wzbogacona na pokazanie miasta w jego wymiarze produkcyjnym, życia domowego, sytuacji prawnej, religijnej, wreszcie obrzędowości lokalnej, politycznej etc. Przenikanie się tych warstw u k a z a ł o nam pulsowanie ż y w e g o organizmu społeczności miejskiej na przestrzeni tysiąca lat Rusi i Rosji. Dlatego też m o ż e niepotrzebne recenzowanej książki. są pewne definicje zawarte na p o c z ą t k o w y c h Tak na przykład definicja życia codziennego (s. 20) stronach sprowadzająca je (za Bromlejem) do sfery bezpośredniego zaspokajania potrzeb materialnych i duchowych. C z y dlatego w obszar tego życia codziennego autor włącza analizę świętowania, dorocznych, rodzinnych etc? Zapewne, nie definiowane niego pojęcie stylu życia i obyczajowości ruskiego obrzędów przez autora, ale stosowane przez i rosyjskiego miasta w okresie tysiąca lat są tu bardziej właściwymi pojęciami. Również, o ile zrozumiałe przyczyn, dla których nie sądzę, by było wydaje mi się o d w o ł y w a n i e etnografowie rosyjscy to wyjaśnienie do Lenina (s. byli zafascynowani ludem w X I X w. wystarczające), to odwoływanie 5) w się do analizie Lenina (choć (s. 6) w kwestii, która grupa społeczna jest nosicielem przodującej kultury, wydaje się niepotrzebne. Jak autor wykazuje na kartach książki, zależnie od sytuacji historycznej, funkcje te pełnią różne grupy. Na marginesie tej uwagi mam k l a s y k ó w redagowane są w skrócie (np. Dzieła, żal do redakcji, że przepisy do w której zamieszczona jest cytowana wypowiedź. Czytelnicy rzadko znają dzieła marksizmu dokładnie, dana wypowiedź a tytuł m o ż e nieraz zachęcić do została sformułowana cytatów I I ) bez wskazania na dokładny tytuł pracy, i może sprawdzenia, przyczynić się do w jakim lepszego klasyków kontekście zrozumienia tekstu przez czytelnika. Nie podzielam okazało też decyzji tłumacza się zręczne w Słowniku języka pozostawienie polskiego (autora?) w niektórych rosyjskiego „posadu" w tej kwestiach formie. przekładu. Jest M . Samuela Lindego znajdujemy hasło „ p o s a d " faktem, Nie że zdefiniowane �282 Ч! I ! N / j ) I OMÓWIENIA między innymi jako miejsce osadzenia, osada, a dalej jako pomieszkiwania mimo fortecy, miasteczka. Dowiadujemy się też. że w nieco innym znaczeniu posługiwał się tym Kochanowski (jako określenie położenia miejsca), ale nie termin „ p o s a d " brzmiał dobrze sądzę, by we współczesnym języku polskim jeszcze gorzej brzmi zwrot „ludzie posadzcy". Liczna literatura archeologiczna przyzwyczaiła nas do terminu „podgrodzie" również w odniesieniu do podgrodzi ruskich. Rażą mnie pewne niezręczności tłumaczenia, których przykładem może być przyjęcie formy Matki Boskiej Opiekuńczej zamiast Opiekunki (s. 130) na tłumaczenie Pokrowy. którą to formą posługuje się Gębarowicz, rzadziej zresztą od terminu Matki Bożej Miłosierdzia, znaczącego to samo. Nie traktuję swojej wypowiedzi jako recenzji w ścisłym ograniczam się w szczegółowych uwagach do sensie tego słowa, dlatego też wymienionych przykładów. tłumacza, wiem. że sztuka przekładu związana z poszukiwaniem mych, a zaledwie analogicznych form kulturowych, jest błędem jest podanie tytułu oryginału bez podtytułu pracy. Wydawnictwu należą się słowa uznania Doceniam trud o d p o w i e d n i k ó w nie tożsa­ bardzo trudna. Sądzę jednak, że to c z ę ś c i o w o wyjaśniłoby polski tytuł za sam fakt wydania tak cennej i co więcej, wydania jej z pełnym aparatem naukowym przypisów, źródeł etc. pracy co rokuje, że poza ogólnie wykształconym czytelnikiem książka stanie się przyjacielem i wzorem dla każdego specjalisty. zajmują się sensu stricto Etnografowie i etnologowie przyjmą ją zaś niezależnie etnografią historyczną i kulturą miasta, ale ze od tego, czy względu o g ó l n o t e o r e t y c z n e znaczenie. Wydaje się zwłaszcza, że pytania typu historycznego na jej ponownie zaczynają ich interesować. LITERATURA Bausinger H. 1986 Volkskuttur in der technischen Weil. Frankfurt N. Y . C e r c h a S. 1919 Kleparz. przedmieście Krakowa przed 50 laty. Materiały Antropologiczne-Archeolo- giczne i Etnograficzne, t. X I V s. 3-80. Commenda H. 1918 Volkskunde 1959 t. I I . Folklor robotniczej 1976 der Stadt Linz cm der Donau, Linz, t. I. Lodzi Folklor robotniczej Lodzi, Wroclaw. G a n e v St. 1985 Sofia. Sofia G ę b a r o w i c z M. 1986 Mater Misericordiae, Europy, Pokrow, Pokrowa w sztuce i legendzie środkowo-wschodniej Wrocław 1986. J a c k o w s k i A. 1981 Pomniki ludu, „Polska Sztuka Ludowa", t. X X X V I , nr 3-4, s. 131-151. Kladensko 1951 Kladensko. Život Kopczyńska-Jaworska 1976 a kultura lidu v promyslové Zmiany podstaw bytowych wsi w procesie Prace oblasti, Praha. В. i Materiały Muzeum regionalizacji Archeologicznego kulturowej i Etnograficznego etnograficzna nr 29, Ł ó d ź Krupianskaja 1971 Kultura V. J . , P o l i š č u k N . S. i byt rabočich Gornozavodskogo Urala, Moskwa. Polski środkowej, w Łodzi, seria �RECENZJE I OMÓWIENIA L i n d e M . S. 1858 Słownik Pietraszek E . języka polskiego, 1966 Wiejscy robotnicy kopalń Pokropek M. 2* L w ó w . t. I V . s. 366. i hut. Wrocław 1979 Zróżnicowanie kulturowe na pograniczu językowym i jego odbicie w świadomości mieszkańców na przykładzie pogranicza polsko-litewsko-hialoruskiego w pn.-wsch. Polsce. „Etnografia Polska", t. X X I I I . z. 2. s. 127-155. Rabinowicz M. G. 1985 Życie codzienne w ruskim i rosyjskim R o b e k A . (red.) 1981 Stara dělnická Schmidt L. Praha, 1940 Wiener Volkskunde, S c h ó n e B. feudalnym. Warszawa. Praha. Wien u. Leipzig. 1977 Kultura und Lehenweise Lauzitzer Sokolewicz Z. 1986 mieście Bandweber (1750-1850). Berlin. Kultura robotnicza, ludowa, narodowa, [w:] A . Ż a r n o w s k a kultury robotniczej w Polsce. Warszawa, s. 17-49. (red.). Wokół tradycji S o k o l e w i c z Z . (red.) [wdruku]Etnografia ziem dorzecza Wisły, seria: Wisła w Historii i pradziejach, cz. 2, Warszawa. T o m i c k i R. 1981 Religijność ludowa, [w:] Etnografia Polska. Przemiany Warszawa Wroclaw Kraków. Wasilewski J. 1979 Po śmierci Z a d r o ż y ń s k a A. 1983 wędrować, „Teksty", kultury ludowej, t. I I . s. 29-71. cz. I, nr 3, s. 97-121; cz. I I , nr 4. s. 58-84. Homo faber — homo ludens. Warszawa. Zofia M.G. KOTOVSKAJA, Ětničeskie processy v Brazílii, Nauka, Sokolewicz Institut Etnografii im. M . N. Miklucho-Maklaja A N S S S R . Moskva 1985. ss. 134 Praca M . G . Kotowskiej jest znacznym rozwinięciem rozprawy zamieszczonej przez nią w obszernym zbiorze studiów, jaki etniczne w krajach naukowców Ameryki radzieckich, w Jest przede wszystkim pracą historycznym. 1 przed paroma laty ukazał Południowej^. tym i Mieści etnografów, się w się pod szerokim kontynentem socjologom zarówno ze Procesy zainteresowań 2 południowoamerykańskim . o chrakterze etnograficznym z wyraźnie Bliska jest również tytułem nurcie względu zarysowanym tłem na charakter badanej M . G . K o t o v s k a j a , Smešannye gruppy severo-vostoka Brazílii, [w:] Ětničeskie processy v stranách Jużnoj Ameriki, I. F . Chorošaeva, E . L . Nitoburg, (red.), Nauka, Moskva 1981. Zob. m. i n . : Nacionaťnye processy v Centralnej Amerike i Meksike, S. A . Gonionskij, I. F . C h o r o š a e v a (red.). Nauka, Moskva 1974; Ětničeskie processy v stranách Karihskogo morja, A . D . Dridzo, E . L . Nitoburg, S. Ja. Serov (red.), Nauka Moskva 1982; L . S. S e j n b a u m , Argentinsky ětnos. Etapy formirovanija i razvitija. Nauka, Moskva 1984. 2 �RECENZJE I OMÓWIENIA 284 problematyki, skłonność się do u w a r u n k o w a ń do ujęć społecznych, procesowych, a także jak również poprzez wykorzystanie w y n i k ó w częste badań odwoływanie socjologicznych. Tytuł pracy m o ż e sugerować czytelnikowi, iż o m ó w i o n o w niej procesy etniczne całego obszaru Brazylii. T a k jednak się nie stało. „ W książce tej — wyjaśnia M . G . Kotowskaja analizowane są przede wszystkim grupy etnorasowe (materiały dotyczące grup mieszanych południa ludności kraju północnego wschodu wykorzystuje się głównie p o r ó w n a w c z y c h ) " (s. 6). Stwierdza również, iż „ostatnimi czasy grupy ludności mieszanego w Brazylii w ogóle, a na p ó ł n o c n y m wschodzie Brazylii w celach pochodzenia w szczególności, praktycznie nie byty badane z a r ó w n o w literaturze radzieckiej, jak i obcej" (s. 7). Zgodnie ze sformułowaną we „Wstępie" zapowiedzią (s. 7), procesy etnokulturowe zachodzące na p ó ł n o c n y m zostały przedstawione w kontekście zmian s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y c h wschodzie zachodzących w całym kraju. We „Wstępie", o p r ó c z o g ó l n y c h założeń i sformułowań wprowadzających w problematykę pracy, o m ó w i o n o historiografię p r o c e s ó w etnicznych w Brazylii, z oddzielnym przedstawieniem literatury radzieckiej. Kolejne cztery rozdziały, „Formowanie (1500-1889)", się grup „Procesy pochodzenia etniczne na z których mieszanego północnym w składa się praca, okresie wschodzie zatytułowano: kolonialnym Brazylii w i imperialnym latach 1889-1940", „Procesy etnospołeczne w Brazylii od lat 50-tych do początku 80-tych X X w.", kulturowa grup pochodzenia mieszanego od lat 50-tych do początku „Specyfika 80-tych XX w.". Podsumowanie omawianych p r o c e s ó w zawarte zostało w „Zakończeniu". Rozdział pierwszy, p o ś w i ę c o n y rozwojowi p r o c e s ó w etnicznych w okresie prawie czterech stuleci, otwiera opis Indian p ó ł n o c n e g o wschodu kraju, ich terytorialnego rozmieszczenia, obyczajowości, wpływu systemu pokrewieństwa poszczególnych plemion na ich mieszanie się z portugalskimi kolonistami. Przedstawiono w nim k r ó t k o podbój i osiedlanie się Por­ t u g a l c z y k ó w w Brazylii, wprowadzony przez nich system własności ziemskiej, społeczno-ekonomiczne uwarunkowania s t o s u n k ó w między tych grup, ich prawnie u w a r u n k o w a n ą Białymi a Indianami, procesy mieszania się hierarchizację, a także sposoby asymilacji M e t y s ó w i Indian do kultury portugalskiej. O m ó w i o n o przywóz M u r z y n ó w do Brazylii, ich plemienną regionalizację na owym obszarze osiedlenia, status s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y , wśród nich rozwarstwienie i drogi mieszania się z Białymi, do kultury kolonialistów portugalskich. Znaczną pogłębiające się w tym postępującą uwagę poświęcono asymilację formowaniu się — za­ równo w rejonach nabrzeża, jak i wnętrza Brazylii — nowych grup ludności powstałych zmieszania różnych ras. wyróżniających się nie tylko antropologicznie, lecz ze również swą wyraźną specyfiką kulturową. Przedstawiono imigrację ludności europejskiej do Brazylii w okre­ sie imperialnym, jej skutki społeczne, jak również wpływ poszczególnych zbiorowości rasowych na formułowanie się wspólnej kultury brazylijskiej. Rozdział drugi zawiera o m ó w i e n i e p r o c e s ó w narastającego mieszania się poszczególnych grup rasowych w następnym okresie historycznym, w odmiennych warunkach społecznych (zniesienie niewolnictwa) i politycznych (republika). Opisano dwie podstawowe grupy ludności mieszanej wnętrza Brazylii: m i e s z k a ń c ó w sertao ( p ó ł n o c n o - w s c h o d n i a część kraju) i gauchos (południe). G ł ó w n ą u w a g ę z w r ó c o n o jednak na procesy mieszania się ludności i białej. N a przykładzie miasta Bahia przedstawiono strukturę rasową (z murzyńskiej uwzględnieniem podziału na zawody) m i e s z k a ń c ó w p ó ł n o c n e g o wschodu kraju. Szczególnie wiele miejsca po­ ś w i ę c o n o Mulatom, ich uwarstwieniu według koloru skóry, p o ł o ż e n i a ekonomicznego i miejsca w hierarchii prestiżu. W omawianym w tym rozdziale okresie wzrosio znaczenie miast dla przebiegu anali­ zowanych p r o c e s ó w etnicznych. P o w s t a w a ć zaczęły dzielnice ubogich —favelas, w zdecydowanej większości nasiliły się procesy asymilacji do kultury Białych, z drugiej poczęły p o w s t a w a ć ruchy murzyńskie zamieszkane przez M u r z y n ó w doszukujące się w swej o d m i e n n o ś c i rasowej (a także i Mulatów. Z jednej strony i kulturowej) wartości samej w sobie. Wyniki przytoczonych przez M . G . K o t o w s k ą badań socjologicznych wskazują na istniejący w ó w c z a s między Białymi a innymi grupami rasowymi znaczny stopień dystansu s p o ł e c z n e g o . rasowe były d u ż o większe na południu niż p ó ł n o c n y m wschodzie kraju. Bariery �Ki П \ / Л I OMÓWIENIA 285 Dwa k o ń c o w e rozdziały zawierają o m ó w i e n i e p r o c e s ó w etnicznych w Brazylii w ciągu ostatnich paru dziesięcioleci. Wyeksponowano w nich ich społeczne uwarunkowania oraz kulturową specyfikę. Kontynuowano przedstawiony w poprzednich rozdziałach opis imigracji Europejczyków do Brazylii analizując jej skutki społeczne. Niektóre z grup narodowych asymilowały się łatwo do kultury białych Brazylijczyków (np. Włosi). Wśród innych odno­ towywano jednak niekiedy wyraźne skłonności do endogamii (np. w przypadku N i e m c ó w ) . Przedstawiono procentowe zmiany rasowego składu m i e s z k a ń c ó w Brazylii oraz o m ó w i o n o społeczne uwarunkowania tych zmian. Opisano grupy: pardos ( M u l a t ó w ) oraz M u r z y n ó w , analizując proces zwiększania się ich wewnętrznej integracji, a następnie organizowania się, co miało ułatwić powrót do murzyńskości (m. in. poprzez bezpośrednie kontakty z Afryką, e k s k l u z y w n o ś ć rasową zakładanych organizacji). W ostatnich kilkunastu latach wciąż m o ż n a m ó w i ć o istnieniu d w ó c h tendencji w kul­ turze brazylijskiej: występowaniu wśród niektórych grup społeczeństwa brazylijskiego skłon­ ności do separatyzmu kulturowego, kontynuowania grupowych (często lokalnych) tradycji kulturowych, obyczajów, i j e d n o c z e ś n i e wyraźnie dominującej w społeczeństwie skłonności do poddania się procesom ogólnokrajowej unifikacji. Rozdział ostatni p o ś w i ę c o n o o m ó ­ wieniu kultur grup rasowo mieszanych. Opisano ich kulturę d u c h o w ą i materialną: wie­ rzenia religijne, o b y c z a j o w o ś ć , specyficzne dla niektórych grup potrawy, niektóre elementy j e d n o c z ą c e społeczeństwo brazylijskie. Wskazano jednocześnie na dominującą tendencję (szcze­ gólnie wśród warstw z a m o ż n y c h ) do awansu s p o ł e c z n e g o poprzez asymilację do broncos (Białych). M . G . Kotowskaja dość wszechstronnie opisała w swojej pracy przebieg p r o c e s ó w etnicznych w społeczeństwie brazylijskim. Wyróżniając poszczególne grupy uczyniła to ze względu na ich terytorialne rozmieszczenie, odmienności rasowe, kulturowe, ekonomiczne, zawodowe, uwzględniając ich historyczną z m i e n n o ś ć (i niekiedy miejsce w skali prestiżu społecznego). Nie poświęciła oddzielnej uwagi pojęciu etniczności i zasadom wyróżniania grup etnicznych, za które uznaje jak m o ż n a sądzić na podstawie treści pracy — te, które tradycyjnie uznawane są w Brazylii za odrębne. Autorka stwierdza, iż „już w k o ń c u X V I I I w. były sformowane podstawy kształtowania się brazylijskiego etnosu. Jego g ł ó w n y m komponentem stali się Biali i przyłączający się do nich rasowo i kulturowo zasymilowani Mulaci i Metysi" (s. 127). Szczegółowej charakterystyki brazylijskiego etnosu praca nie zawiera. BrakAv niej również rozważań na temat treści pojęcia „naród brazylijski". Należy żałować, iż problematyka ta nie stała się przedmiotem badań autorki, sądząc bowiem po wykorzystanej literaturze dyspo­ n o w a ł a materiałami upoważniającymi ją przynajmniej do wstępnych u o g ó l n i e ń . U ż y w a n e w przy­ padku Brazylii pojęcie narodu ma specyficzną treść. W społeczeństwie tym wciąż wystę­ pują d o ś ć silne więzi regionalne, rasowe i kulturowe. Interesujące byłoby ustalenie wzajem­ nych relacji między więziami politycznymi i kulturowymi spajającymi m i e s z k a ń c ó w tego ogro­ mnego kraju, a także ich treści, jak również natężenia wśród p o s z c z e g ó l n y c h grup społecznych (etnicznych). Wydaje się bowiem, że jest to s p o ł e c z e ń s t w o o r ó ż n y m stopniu unarodowienia jego poszczególnych warstw (grup etnicznych i terytorialnych) i samo stwierdzenie, że w tym przypadku mamy (bądź też nie) do czynienia z narodem ma niewielką moc wyjaśniania. Praca M . G . Kotowskiej oparta została przede wszystkim na literaturze brazylijskiej. Jest w decydującym stopniu— co z r o z u m i a ł e — relacją z badań przeprowadzonych przez brazylijskich etnografów, h i s t o r y k ó w i s o c j o l o g ó w . Nie jest pracą teoretyczną. Jest książką napisaną przystępnie, która m o ż e być traktowana jako wprowadzenie w problematykę etniczną społeczeństwa brazylijskiego. Pod jej adresem m o ż n a zgłosić także pewne zastrzeżenia o charak­ terze bardziej s z c z e g ó ł o w y m . Prezentowane w niej dane statystyczne c z ę s t o sprawiają wrażenie wielkości wybranych wyrywkowo i przypadkowo. Dotyczy to wielkości liczbowych imigracji do Brazylii, struktury rasowej i innych danych struktury społecznej (w tym demograficznej) społeczeństwa brazylijskiego. Winny być one podane dla maksymalnie długich o k r e s ó w uwzględniając możliwości ich ustalenia. Błędami w niektórych datach (np. s. 45, 66) obarczyć należy chyba korektora. Nie zawsze dane statystyczne, jak r ó w n i e ż wyniki badań socjologicznych opatrzone są datami ich odnotowania (np. s. 66-67, 92) bądź też p o w o ł a n i e m �286 się RECENZJE na źródła, stronie 98 jest imigranckie" rozumie wyłącznie tych c z ł o n k ó w zbiorowości imigrackich. którzy nie posiadają obywatelstwa brazylij­ niejasna skąd je zaczerpnięto (należy się domyślać, (np. I OMÓWIENIA tablica iż autorka pod na s. 83). Tablica określeniem ..grupy na skiego). Niepotrzebnie też wprowadza autorka na pierwszych stronach swej pracy stwierdzenia jawnie wartościujące, jak to dotyczące p o s t ę p o w e g o charakteru asymilacji (s. 3), lub błędne, m ó w i ą c e o ekonomicznej niezbędności formowania się jednego narodu w ramach w s p ó l n e g o państwa (s. 3) (w obu przypadkach powołując się na Lenina). Skrótowa forma, w jakiej zostały przytoczone, wzbudza w stosunku do ich treści jedynie sprzeciw. Ryszard Life. .ANDRF..IS P L A K A N S . Kinship in the Past. An Anthropology 1500-1900, Basil Blackwell. Oxford 1984. ss. I X . 276 of Radzik European Family Badania historii rodziny i pokrewieństwa są jedną z najbardziej intensywnie rozwijają­ cych się ostatnio w krajach zachodnich dziedzin historii społecznej. Uzasadnienia atrakcyjności tych badań poszukuje się w ich znaczeniu dla sprawdzenia ogólnych twierdzeń teoretycz­ nych na temat rodziny i pokrewieństwa, w ich rozwoju historycznym; pozwalają one ponadto wyjaśniać współczesny obraz życia rodzinnego. Książka A . Plakansa uświadamia nam jeszcze jedną przyczynę rozwoju badań nad historią rodziny i pokrewieństwa. Przed­ stawia je bowiem jako dziedzinę, w ramach której spotykają się zainteresowania historyków i a n t r o p o l o g ó w (etnologów), historyk zaś m o ż e skorzystać z pojęć, metod i w y n i k ó w badań antropologii. Książka jest przede wszystkim studium metodologicznym. Została zaplanowana pierwsza część większej całości, na którą mają się złożyć trzy studia na temat jako pokrewieństwa na terenie Europy. Zawiera ona analizy niektórych rodzajów źródeł historycznych uznanych przez autora za szczególnie i pojęć stosowanych przydatne do badań nad pokrewieństwem w antropologii społecznej za p o m o c ą i wskazuje na m o ż l i w o ś ć metod tworzenia w ten sposób historii antropologicznej. Autor poszukuje inspiracji teoretycznej przede wszystkim w strukturalizmie brytyjskim, adaptując niektóre z koncepcji A . R . Radcliffe-Browna, Meyer-Fortesa. S. H . N á d e l a Jego g ł ó w n y m celem jest wkład w napisanie zostało zapoczątkowane dzięki ..niehipotetycznej" pionierskim pracom A. i in. historii pokrewieństwa, Macfarlane'a, studiom Grupy co do Badań Historii Ludności i Struktury Społecznej z Cambridge, książkom J . Goody'a, D . Hughesa i F . W. Kenta oraz M . Segalena. Autor rozpoczyna swoje rozważania od charakterystyki d o k u m e n t ó w historycznych jako źródła informacji trzech rodzajach źródeł: o pokrewieństwie 1. w przeszłości. Spisach (korezydancji); 2. Dokumentach ludności, Koncentruje się przede ważnych jako źródło wszystkim wiedzy interakcyjnych, takich jak kontrakty ślubne o i na wzorach testamenty, mówiących o zachowaniach związanych z rolami pokrewieństwa: 3. Rejestrach o d n o t o w u j ą c y c h istotne wydarzenia ustalenia powiązań w życiu jednostki, genealogicznych. takie jak narodziny, Przykładami śluby poszczególnych i zgony, rodzajów cennych źródeł, do które A . Plakans stopniowo wprowadza do treści książki, a następnie wykorzystuje w przeprowadza­ nych analizach, s ą : tzw. „Rewizja dusz" spis s p o r z ą d z o n y do c e l ó w podatkowych w Kurlandii w roku 1779, siedmiokrotnie p o w t ó r z o n y do roku 1859, uznawany za w y j ą t k o w o interesujący zespół dokumentów Społecznej z przez w s p o m n i a n ą Cambridge: francuskie rejestry parafialne z X V I I - X X j u ż Grupę kontakty w. z Niemiec Badań małżeńskie Historii Ludności z i sporządzone XVII w. z i Struktury Bordeaux tam na ich podstawie oraz przez lokalnych historyków genealogie m i e s z k a ń c ó w (tzw. Ortssippenbücher). Autor uznaje o d m i e n n o ś ć świadectw historycznych i danych antropologicznych, m. in. z faktu, że te pierwsze są informacjami zastanymi, sporządzanymi niż rodzajów badawcze, nie przeciwstawia jednak sobie tych d w ó c h wynikającą w celu źródeł. innych Przypomina �KI ( i NA'! I OMÓVVIÍNIA 287 też stwierdzenie С. Lévis-Straussa. który napisał, że źródła historyczne m o ż n a traktować jako zapisy amatorów-etnografów. Zainteresowanie A . Plakansa przede wszystkim źródłami, które m ó w i ą o związkach pokrewieństwa wielu anonimowych o s ó b . nie oznacza jednak braku zrozumienia dla jednostki i jej doświadczania s t o s u n k ó w pokrewieństwa. Badanie z jednej strony indywidualnego wymiaru pokrewieństwa, a z drugiej zobiektywizowanego (grup pokrewieństwa) oraz ich miejsca w systemach społecznych nie jest, zdaniem autora, sprzeczne i nie powinno się wykluczać. Szczególną uwagę poświęca Plakans językowi źródeł historycznych. Odróżnia dokumenty, w których informuje się o pokrewieństwie za p o m o c ą terminów używanych przez ludzi uczestniczących w tych więzach pokrewieństwa od innych, gdzie terminy te zapisane zostały w języku pisarza sporządzającego dokument (bardzo często obcym etnicznie lub społecznie). Zwraca również uwagę na to, iż należy zdawać sobie sprawę z o d r ę b n e g o charakteru języka analitycznego stworzonego przez kilka p o k o l e ń badaczy pokrewieństwa. Wielka jest r ó ż n o r o d n o ś ć pojęć, technik i metod zastosowanych w książce w celu odczytania informacji o pokrewieństwie zawartych w źródłach historycznych. Od strukturalistów brytyjskich autor zapożyczy! pojęcie „dziedziny" (domain) i „układu" (arrangement) pomocne w wyodrębnianiu w i ę z ó w pokrewieństwa od innych rodzajów więzi społecznych i ich uporządkowaniu. Największe jednak znaczenie przypisuje pojęciu „roli społecznej" i „sieci". Koncepcja ról społecznych, sprowadzona do roli pokrewieństwa, pozwala Plakansowi na transformację danych dotyczących zamieszkania, przede wszystkim zaś genealogii, w dane m ó w i ą c e o pokrewieństwie. Natomiast analiza sieciowa wybrana została jako dobrze prezentująca więzi pokrewieństwa i wskazująca na kanały informacyjne w obrębie grupy krewnych i powino­ watych. Szerokie o m ó w i e n i e znalazły metody analizy statystycznej, szczególnie użyteczne w studiach posługujących się źródłami masowymi. Podejście statystyczne m o ż n a s t o s o w a ć do rozstrzygania problemu reprezentatywności próby, ustalenia jednostki analizy, wyboru zmiennych i wreszcie wyboru szczegółowych technik opracowania, takich jak testy korelacji i testy znaczenia. Szczególnie interesujące są fragmenty pracy p o ś w i ę c o n e grupom pokrewieństwa. Autor jest przekonany, że źródła historyczne pozwalają p o z n a ć nie tylko grupy, które są w nich wyraźnie określone i w jakiś s p o s ó b nazwane, np. małe rodziny (conjugal families) lub grupy domowe (households), lecz r ó w n i e ż te przemilczane. Przedstawia propozycje rekonstrukcji (na podstawie d o k u m e n t ó w historycznych) takich grup pokrewieństwa, jak np. bilateralny krąg krewnych definiowany z punktu widzenia jednostki (the kindred), grupa krewnych w y w o d z ą c a swą w s p ó l n o t ę od tego samego przodka (descent group) lub lineaż. Jest jedno­ cześnie ś w i a d o m , że nie zawsze potrafimy o d p o w i e d z i e ć na pytanie, czy tak zrekonstruowane konfiguracje pokrewieństwa istnieją realnie w społeczeństwie. Osiągnięciem autora jest nie tylko umiejętne i efektywne adaptowanie pojęć i metod antropologii do badania p o k r e w i e ń s t w a w przeszłości. Zaletą książki jest ponadto obrona autonomii badań historycznych. A . Plakans nie sprawdza w niej za p o m o c ą źródeł historycz­ nych hipotez sformułowanych w obrębie antropologii, lecz podejmuje próby zrozumienia informacyjnej wartości tych źródeł. Jeśli wzmiankuje o takich hipotezach, przedstawiając np. pogląd o zmniejszaniu się w Europie (poczynając od X V I w.) roli korporacyjnych grup pokrewieństwa zorganizowanych patrylinearnie na rzecz bilateralnych grup krewnych skoncentrowanych w o k ó ł jednostki, to tylko po to, by hipotezy takie zrelatywizować. W propozycjach w z o r ó w analizy źródeł historycznych przestrzega przed ignorowaniem dostar­ czanych przez nie drugorzędnych („miękkich") informacji, których pominięcie m o ż e zagrażać historycznej naturze badań i prowadzić j e w kierunku analiz pokrewieństwa ponadczasowych i wyrwanych z kontekstu społecznego, mających znaczenie dla budowania teorii, lecz m a ł o przydatnych do zrozumienia konkretnych, historycznych społeczności. Nie identyfikując antropo­ logicznej historii pokrewieństwa z antropologią, autor uczynił książkę interesującą także dla a n t r o p o l o g ó w , zwracając ich uwagę m. in. na k o n i e c z n o ś ć dostrzegania synchronicznego wymiaru pokrewieństwa i znaczenia wydarzeń unikalnych oraz proponując ostrożność w posłu­ giwaniu się hipotezami w momencie analizowania źródeł i opisu rzeczywistości. �RECENZJE I OMÓWIENIA 288 Książka Plakansa zmusza do refleksji nad stanem badań nad historią rodziny i po­ krewieństwa w Polsce. Niezmiernie mafo jest w naszej literaturze o p r a c o w a ń cych źródła historyczne, a jednocześnie nie łączących przeszłości z niedawną wykorzystują­ teraźniejszością. Wśród prac historyków należy wymienić odosobnione studia nad organizacją r o d o w ą K . Tymie­ nieckiego i S. Adamusa oraz opracowania odtwarzające drzewa genealogiczne i lineaże, głównie rodzin szlacheckich, a stanowiące uzupełnienie badań przede wszystkim z zakresu historii politycznej lub historii ideologii. Brakuje natomiast monograficznych o p r a c o w a ń życia rodzinnego i stosunków pokrewieństwa studia historyczno-demograficzne, demograficznymi prokreacyjnymi K. w parafii Czacz funkcjami Dobrowolskiego testamentami nad tzw. analiz d o k u m e n t ó w w okresie rodziny. włościańskimi napisanych przez historyków. Wyspecjalizowane m. in. interesujące badania S. Borowskiego nad procesami od X V I do Zapoczątkowane „związkami z XVII już rodowymi" i XVIII w„ nie historycznych z pytaniami XX w w., zajmują latach na Podhalu, były tworzonymi posługujące kontynuowane. pańszczyźnianej XVIII w. Historia rodziny przez etnologię i pokrewieństwa głównie badania się m. in. Próby kolejny wyraz dopiero w pracy A . W o ź n i a k a na temat rodziny i jej funkcji wsi się dwudziestych łączenia znalazły swój w mazowieckiej w Polsce oczekuje więc nadal na swoich badaczy. Zbigniew D A W N C H A T T Y . From Press, New Y o r k Camel lo Truck: The Bedouin in the Modern Jasiewicz World, Vantage 1986 Kultury pasterskie doczekały się ostatnio w piśmiennictwie etnograficznym szeregu opraco­ wań, które aktualizują oblicze tych form ludzkiej gospodarki udział także i polscy etnografowie, chociażby i stylu życia. Mają w tym w postaci publikacji w y n i k ó w swoich badań w Mongolii, Pakistanie i Algierii (Szynkiewicz 1981; Wolski 1963; Rybiński 1976). Tradycyjny obraz koczowniczego pasterza Azji i Afryki wymaga dziś znacznych korekt, z czego etnografowie wyraźnie zdają sobie sprawę. Wykłady prowadzone na te tematy na uniwersytetach coraz częściej uzupełniane muszą dla etnograficznego polskiego środowiska zatem, iż informacja o każdej być nowymi, nowej współczesnymi dostępnymi książce na te tylko materiałami, zwykle fragmentarycznie. tematy, stanowiącej zresztą Wydaje się istotny wkład w nasz z a s ó b wiedzy o etnografii koczowniczego pasterstwa, będzie cenna dla c e l ó w z a r ó w n o studyjnych, jak i dydaktycznych. Pozornie niedostępne na naszym rynku naukowym publikacje etnograficzne ze strefy dolarowej w rzeczywistości — w dobie odbitek kserograficznych i jednak jako tako działającej wymiany m i ę d z y b i b l i o t e c z n e j — m o g ą sowanych. Kierując się głównie tymi motywami skandynawskie temat rozważania w jej aspekcie ekologicznym na (Dzięgiel tradycyjnej 1986). trafić do rąk najbardziej zaintere­ omawiałem niedawno gospodarki D z i ś chciałbym na ł a m a c h pasterskiej zwrócić „Ludu" Afryki uwagę Czarnej na książkę amerykańskiej etnografki, D a w n Chatty, zatytułowałną „ Z wielbłąda na c i ę ż a r ó w k ę : Beduini we współczesnym świecie". Czterdziestoletnia Dawn Chatty przebywała 5 lat w Syrii. Po skończeniu studiów antropologicznych w Kalifornii wykładała na uniwersytecie amerykań­ skim w Bejrucie, a potem uzyskała stypendium badawczo-dydaktyczne z antropologii kulturowej na uniwersytecie w Damaszku w latach i prowadziła 1977-1979. 1979 zamieszkała w Omanie, gdzie jako ekspert O N Z zajmuje się opracowaniem zajęcia O d roku programów pomocy społecznej dla koczowniczych pasterzy. Z w y z n a ń autorki we wstępie wynika, ż e od początku pragnęła zweryfikować obiegowe poglądy z a r ó w n o zachodnich badaczy i ekspertów, jak i bliskowschodnich polityków, do­ tyczące rzekomej wrogości pasterskich b e d u i n ó w względem oficjalnych p r o g r a m ó w rozwojowych. Lektura r a p o r t ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h agencji rozwoju rodziła podejrzenia, iż co najmniej c z ę ś ć odrzucanych przez pasterzy bliskowschodnich p r o g r a m ó w socjalnych i ekonomicznych �RECENZJE I OMÓWIENIA 289 stanowi po prostu zagrożenie dla ich bytu i kultury. W k a ż d y m razie ś r o d o w i s k o B e d u i n ó w p ó ł n o c n o a r a b s k i c h przy bliższym kontakcie nie p r z y p o m i n a ł o jakiejś kulturowej skamieliny, 0 średniowiecznych strukturach. Były to społeczności dynamiczne, ż y w o reagujące na każdą n o w ą , nadającą się do wykorzystania okazję. Kultura arabskich B e d u i n ó w zmieniała swoje oblicza kilkakrotnie od c z a s ó w , gdy w g ł ę b o k i m średniowieczu Prorok z kupieckiego miasta siłą lub perswazją zjednał trwają i nieraz postępują sobie te wojownicze nadspodziewanie z pogranicza Arabii Saudyjskiej, Jordanii, plemiona szybko. Półwyspu Arabskiego. Wyruszając do obozowisk Zmiany beduińskich Syrii i Iraku Dawn Chatty uświadamiała sobie, że politycznie p ó ł n o c n o a r a b s c y Beduini zostali j u ż w X I X wieku spacyfikowani przez Turcję o t o m a ń s k ą , a ostatecznie zmuszeni do posłuchu wych. Dawn Chatty zdawała sobie sprawę, w okresie europejskich rządów iż tradycyjny rozbój i mandato­ wymuszanie danin na słabszych sąsiadach, tak chętnie od w i e k ó w uprawiane przez B e d u i n ó w , należą do przeszłości. Oczekiwała jednak, iż zastanie jeszcze tradycyjne układy kulturowe: podział na „wielkich" k o c z o w n i k ó w , specjalizujących się w chowie wielbłądów oraz na ich pośledniejszych współbraci, specjalizujących się w chowie owiec i kóz, zmuszonych ż y ć w pobliżu w o d o p o j ó w , a zatem na obrzeżach o b s z a r ó w rolniczych, lub opodal miast. Zastała jednak sytuację 1 obyczajową zupełnie różną od tradycyjnych wizji. Zanika obyczaj gospodarczą chowu wielbłądów. T o zwierzę juczne, służące od w i e k ó w w pustynnym ruchu karawanowym, zostaje poczynając od lat sześćdziesiątych ropy naftowej na Bliskim naszego stulecia przez wielkie ciężarówki. Wschodzie sprzyja dwu dni przerzucać się z dobytkiem owej ewolucji. C i ę ż a r ó w k a m i m o ż n a w ciągu obozowym Wielbłądy p o k o n y w a ł y te odległości dostęp do w o d o p o j ó w Beduini ł a g o d z ą wyparte Dostępność i stadami zwierząt w ciągu dwu tygodni. za p o m o c ą na nowe pastwiska. Okresowe susze samochodów-cystern. i utrudniony Niedostatek pasz likwidują także dzięki transportowi samochodowemu. C o więcej, zaczynają regularnie w miastach kupować Coraz nowoczesne mieszanki paszowe częściej też pasterz arabski i d o w o z i ć je na obszary rezygnuje z pośrednika w wypasów skupie swoich wełny i stad. zwierząt. Sam ładuje owce i kozy na skrzynię wielkiej ciężarówki i rusza na miejskie targi, sprzedając swój produkt tam, gdzie ceny są najkorzystniejsze. Nowego oblicza nabrała także produkcja mleczna. Mleko z pastwisk transportuje się cysternami do miejskich zlewni. Zdarzają się także ruchome, zmotoryzowane przetwórnie mleka, produkujące m a s ł o i sery. Szybki transport zwierząt i wody oraz k o m p o n e n t ó w paszowych spowodował zainteresowania ziemią. Koczownik p ó ł n o c n o a r a b s k i , niegdyś użytkujący marginesy wzrost ekumeny na obrzeżu terenów zdatnych pod uprawę roślin, dziś pragnąłby zawładnąć jak najrozleglejszymi obszarami pastwisk. T u jednak natrafia na konkurencję osadnictwa rolniczego i państwowe programy aktywizacji rolnictwa. Autorka zaobserwowała, jak liczne rody dawnych k o c z o w n i k ó w pasterskich paszowe. na części Niekiedy posiadanych ziem zresztą dzierżawią same swoje zaczynają ziemie uprawiać rośliny chlebowe rolnikom. Zaczyna zacierać się lub także granica między w ę d r o w n y m a osiadłym trybem życia. Powstają murowane osady, w których okresowo mieszkają z rodzinami właściciele stad, w innych porach ruszając z tych stałych domostw na dalekie pastwiska, pod namioty. Jednak nawet o b ó z pasterski nie musi się teraz tak często przenosić j a k dawniej. Samochodami ciężarowymi przewozi się stada owiec i kóz dogląda na pastwiska młodzież z koczowniczego w znacznym dojeżdżająca obozowiska do promieniu stad podejmuje na dokoła takiej motocyklach. Co grupy namiotów. Zwierząt część dziewcząt sezonowe prace na polach okolicznych rolników. Codziennie ich gromady d o w o ż o n e są do pracy samochodami. najmniej Przymus szkolny, nałożony na dzieci tych koczowniczych społeczności, też łatwiej realizować dzięki transportowi k o ł o w e m u . Zresztą co najmniej część rodziców kształci swoje potomstwo. Dodajmy, że autorka czas pewien gościła u jednego z w p ł y w o w y c h koczowniczych e m i r ó w , który sam miał na swoim koncie studia w Anglii r zakresu nauk społecznych i był autorem kilku esejów nauko­ wych. .. D a w n Chatty charakteryzuje ambiwalentny stosunek niepodległych p a ń s t w bliskowschodnich do swoich Beduinów. Oficjalnie co prawda chętnie nawiązuje się do szlachetnych średniowiecznego Araba, Beduina. który byl zbrojnym ramieniem armii Proroka. 19 - Etnografia Polska, t. 33. z. 1 tradycji Z drugiej �RECENZJE I OMÓWIENIA 290 strony miejskie sfery rządzące p a ń s t w bliskowschodnich obawiają się beduińskiego poczucia niezależności. Chatty zwraca uwagę, że a k t y w n o ś ć polityczna B e d u i n ó w rosła zawsze w czasach, gdy centralne ośrodki były słabe. W ó w c z a s stada k o c z o w n i k ó w p o d c h o d z i ł y bezkarnie niemal pod mury miast. D z i ś miejski żywioł arabski oferuje Beduinom idee integracji narodowej. Z niepokojem też spogląda na fakt istnienia po obu stronach każdej z granic tych samych, wspólnot, które dają priorytet tradycyjnym lojalnościom plemienno-rodowym. Amerykanka notuje utrzymywanie się autorytetów wśród szeików i emirów nawet wtedy, gdy zostają oni przez rządy centralne pozbawieni dawnej sily ekonomicznej i militarnej. Z a u w a ż m y przy tej okazji, że j u ż francuskie władze mandatowe w latach trzydziestych musiały ukrócić wśród B e d u i n ó w próby zastosowania s a m o c h o d ó w do c e l ó w militarnych. Niektórzy z w o d z ó w koczowniczych poczęli uzbrajać swe pojazdy w karabiny maszynowe. Książka D a w n Chatty, c h o c i a ż licząca zaledwie 172 strony druku, zawiera szereg bardzo interesujących szczegółów. Autorka pisze o stosunku mężczyzn z obozowisk koczowniczych do swoich maszyn, o organizowaniu wyścigów ciężarówek i motocykli, tak jak to ongiś miało miejsce z wielbłądami. Zajmuje się też stosunkiem kobiet do innowacji samochodowej. Okazuje się, że wiele z nich z żalem wspomina czasy karawan wielbłądów i wspólny, mozolny trud zwijania obozowisk, będący zarazem okazją do kobiecych spotkań, współpracy, s ł o w e m c z e g o ś w rodzaju towarzyskiej rekreacji. Nie znajdziemy natomiast w omawianym dziełku, oprócz paru interesujących fotografii z obozu, s z c z e g ó ł ó w dotyczących kultury materialnej czy sztuki i zdobnictwa w życiu codziennym. Te dziedziny omawia dla B e d u i n ó w Jordanii nieduża, ale pięknie wydana i bogato ilustrowana książeczka innej etnografki. Angielki Shelagh Weir z British Museum (Weir 1976). Obie te publikacje traktujące o współczesnych Beduinach tego samego mniej więcej obszaru uzupełniają się zatem znakomicie i zasługują na uwagę etnografa. U w a ż n y czytelnik pracy D a w n Chatty m ó g ł b y zarzucić autorce pewien d o ś ć powierzchowny optymizm. Wydaje się. że o b s e r w o w a ł a ona sytuację z perspektywy najbogatszych o d ł a m ó w opisywanych społeczności. Wielu a u t o r ó w podkreśla, iż co najmniej od X I X wieku wspólnoty plemienne k o c z o w n i k ó w pasterskich ulegają coraz silniejszemu rozwarstwieniu m a j ą t k o w e m u . C o prawda bogaci zaczynają korzystać z nowoczesnych u d o g o d n i e ń i wynalazków, zmieniając swój s p o s ó b gospodarowania w rodzaj hodowli towarowej, ale biedota coraz częściej musi szukać chleba w miastach. Albo też staje się dzierżawcami i pastuchami u swoich p o b r a t y m c ó w . Malo też znajdziemy u Dawn Chatty rozważań ekologicznych, chociaż autorka zauważa niebezpieczeństwo wyczerpywania pastwisk przez p o w i ę k s z a n e ciągle stada koczownicze. Usiłuje twierdzić, że przynajmniej w Syrii niebezpieczeństwo zażegnuje się stosując rodzaj kontroli wypasanych terenów, zwany „hema" i nawiązujący do średniowiecznych praktyk arabskich. W konkluzji Amerykanka daleka jest od pesymizmu z a r ó w n o na temat l o s ó w beduiriskich h o d o w c ó w z Bliskiego Wschodu, jak i przyszłości ich u k ł a d ó w z poszczególnymi rządami centralnymi. T y m niemniej wskazuje na istniejące nadal nastroje nieufności wzajemniej. Zdaniem Dawn Chatty koczownicy p ó ł n o c n o a r a b s c y nie są przeciwni zmianom, lecz w procesie tych przemian pragną brać aktywny udział i przy okazji pilnie strzec własnych interesów. LITERATURA Dzięgiel L. 1986 Skandynawscy gicznym, antropolodzy o tradycyjnej gospodarce pasterskiej i jej aspekcie ekolo­ ..Lud", t. 70. s. 260-270. R y b i ń s k i A. 1979 Gospodarka pasterskich beduinów z Algierii, s. 77-117. S z y n k i e w i c z S. 1981 Rodzina pasterska w Mongolii, Wrocław. „Przegląd informacji o Afryce", nr 1-2, �RECENZJE I OMÓWIENIA 291 W e i r S. 1976 The Bedouin. Aspects of the material culture of the bedouin of Jordan. London. i Pakistanu, „Etnografia Polska", W o l s k i К. 1963 Powindah: pakistańscy koczownicy Afganistanu t. V I I . s. 312-325. Leszek Dzięgiel A N N I K A R A B O . Change on the Euphrates. Villagres, Townsmen and Employees in Northeast Syria, Stockholm Studies in Social Anthropology. No 15, Stockholm 1986, ss. 222 Rozprawa doktorska Anniki Rabo. obroniona na uniwersytecie sztokholmskim w Instytucie Antropologii Społecznej, stanowi plon badań stacjonarnych prowadzonych przez dwa lata w p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j Syrii od jesieni 1978 do początku zimy 1980 r. Autorka j u ż w roku 1975 odwiedziła obszar swoich przyszłych obserwacji studiując wówczas na Uniwersytecie A m e r y k a ń s k i m w Bejrucie. Krótki pobyt na terenie realizowanego od lat wielkiego projektu rolniczego, który miał zapewnić Syrii rozwój gospodarczy, skłonił Annike Rabo do tematu przyszłych badań i wyboru miejsca eksploracji. Rabo władała językiem podjęcia arabskim w wystarczającym stopniu. bv w prowadzeniu w y w i a d ó w z urzędnikami agencji rozwojowej, mieszczanami i wieśniakami oraz robotnikami rolnymi o b y w a ć się na ogół bez pośrednictwa tłumaczy. Celowo usiłowała w każdym razie ograniczać tę pomoc do minimum, acz przyznaje w p o s ł o w i u . że wiele zawdzięcza gościnności Syryjczyków, z a r ó w n o w Damaszku, jak i na prowincji. Pierwotnie zresztą starała się o pozwolenie na badania e f e k t ó w kulturowych realizacji projektu rolniczego nad Eufratem zakładając, iż będzie mieszkała w jednym z istnieją­ cych tam eksperymentalnych jei te plany i z gospodarstw konieczności wynajęła „pilotowych". kwaterę Względy przy jednej z techniczne uniemożliwiły zaprzyjaźnionych rodzin syryjskich w miasteczku Raqqa. O k a z a ł o się to zresztą nader korzystnym zbiegiem okoliczności, ponieważ właśnie tu znajdował się ośrodek kierujący całym projektem zagospodarowania regionu Eufratu, zwany w skrócie G A D E B . Annika Rabo nie tylko mogła zatem o b s e r w o w a ć ś r o d o w i s k o zasiedziałych mieszczan, lecz również uzyskała pozwolenie studiowania d o k u m e n t ó w projektowych i prowadzenia w y w i a d ó w z personelem administracyjnym i technicznym tego przedsięwzięcia. zamieszkać Od wiosny roku 1979 m o g ł a nawet na osiedlu zbudowanym specjalnie dla personelu G A D E B i jego rodzin. T o dalo z kolei autorce okazję do przeprowa­ dzenia r o z m ó w i obserwacji życia codziennego odrębnej grupy ludzi, jak się o k a z a ł o wyraźnie wyalienowanej względem reszty m i e s z k a ń c ó w prowincji. Wielokrotne odwiedziny okolicznych farm pilotowych osad pozwoliły Annice Rabo z a p o z n a ć wyrobników rolnych i z pracą przyjaciele z Raqqa kierujących zorganizowali jej pobyt się z życiem gospodarstwem w wiosce, którą tych nowo zbudowanych agronomów. Na autorka nazwała koniec „Sabgha" nie chcąc swoich r o z m ó w c ó w w tej osadzie narażać na nieprzyjemności. Opinie wieśniaków i ich problemy o efektach Annika dostarczyły tej antropolożce polityki rozwojowej Rabo pisze, materiałów do trzeciego realizowanej przez p a ń s t w o iż uniknęła zamknięcia się w jednej członu jej rozprawy w północno-wschodniej Syrii. grupie czy ludzi, środowisku których opinie, nader subiektywne, mogłyby przedstawić obraz wypaczony. Z a r ó w n o bowiem wieśniacy, jak m i e s z c z a ń s t w o z Raqqa nie tylko wzajemnie mnóstwo do izolują zarzucenia. i przybyli z zewnątrz się najzupełniej Wyraźnie różnią świadomie, się ale sposobem do życia m ó w i ć , by istniała między nimi jakakolwiek w s p ó l n o t a interesów. zgadza się to z o g ó l n o p a ń s t w o w ą ideologią partii tego regionu także mają i trudno w nawzajem tej chwili W s p o s ó b jaskrawy nie Baath, rządzącej sześćdziesiątych i głoszącą oficjalny solidaryzm narodowy. specjaliści sobie Syrią od sychłku lat �RECENZJE I OMÓWIENIA 292 Annika Rabo mogła przeprowadzić swoje badania dzięki funduszom Szwedzkiej Agencji do Współpracy Badawczej z Krajami Rozwijającymi czyli Szwedzkiej R a d y do Badań Humanistycznych i Społecznych. SAREC, Się, oraz Korzystała czyli HFSR, z pomocy ambasady szwedzkiej w Damaszku oraz wielu przyjaciół, obywateli syryjskich. Jako m ł o d a , niezamężna kobieta nie natrafiała bynajmniej na trudności w prowadzeniu w y w i a d ó w w terenie. Mieszkając przy rodzinie w Raqqa wkrótce zaczęła uchodzić za wykształconą kuzynkę ze stolicy, kobietę n o w o c z e s n ą z wyuczonym zawodem, co we współczesnej Syrii lat osiemdzie­ siątych staje się w środowiskach miejskich zjawiskiem zgoła częstym. Rabo podkreśla, że prowincjonalne, wschodniosyryjskie społeczności — z a r ó w n o jak i wiejskie — nie obcych mężyczyzn. stosują W na co każdym dzień zasad razie nie do muzułmańskiej tego stopnia, wielokrotnie małomiasteczkowe, izolacji kobiet j a k to się względem czyta o świecie islamu. T o raczej z a m o ż n e mieszczaństwo wielkomiejskie, a nadto część p r z y b y s z ó w zatrudnia­ nych w administracji G A D E B , próbuje realizowania owej wytwornej, staroświeckiej izolacji płci w swoich rodzinach. T a k czy inaczej, Rabo m o g ł a prowadzić swoje wywiady, p o d r ó ż o w a ć , wertować archiwa G A D E B . Nie wspomina administracyjno-policyjnych, tak często ani słowem stosowanych o jakichkolwiek w krajach utrudnieniach rozwijających się, acz tai, iż aparat administracyjno-polityczny Syrii współczesnej przenika obecnie do dziedzin życia kraju nawet na dalekiej prowincji. Przypuszczalnie zresztą w ł a d z o m fakt, iż specjalistka z dalekiego uniwersytetu europejskiego nie wszystkich schlebiał pisze pracę n a u k o w ą na temat projektu rolniczego, który jest od lat prestiżowym dziełem rozwojowym państwa syryjskiego. GADEB, państwową, czyli Zarząd która ma za nawodnienia i inne zabiegi Główny Rozwoju Basenu Eufratu, jest scentalizowaną agencją zadanie aktywizację poprzez gospodarczą rekultywacyjne. Graniczy zbiornikiem Assad na Eufracie, 640 tys. hektarów ten obszar projektowy ze sztucznym w pobliżu którego wzniesiono zresztą nowe miasto Thaura (Rewolucja). Stolica administracyjna jednak nadal mieści się w dawnej, niewielkiej i poduupadlej mieścinie Raqqa, przeżywającej obecnie burzliwy rozwój. Tylko północno-wschodni skrawek prowincji Raqqa znajduje się w strefie deszczów. Reszta jest dziś na o g ó ł wyschniętym pustkowiem, c h o c i a ż gleby lokalne są żyzne, a nad rzekami od 30 lat udawały się plantacje bawełny. Zraszany corocznymi deszczami step na p ó ł n o c y jest w i e k ó w dla plemion pasterskich, które jednak dziś j u ż wiodą obszarem atrakcyjnym od tryb życia osiadły lub p ó ł - osiadły. Władze p a ń s t w o w e i zmienianie go nadzwyczaj niechętnie w pola ekstensywnej godzą uprawy się na samowolne pszenicy, gdyż może zaorywanie to stepu doprowadzić do c a ł k o w i t e g o wyniszczenia szaty roślinnej i przesunięcia granicy pustyni na p ó ł n o c . Wprowadzona w latach pięćdziesiątych nawadniana uprawa bawełny o zmianie struktury społecznej grupa w p ł y w o w y c h szejków tradycyjnych plemion organizujących dawnych lojalności w s p ó l n o t . Wokół uprawę w znacznym stopniu pasterskich. Wytworzyła tej rośliny przemysłowej miast pojawili się przedsiębiorcy rolni, zdecydowała się u nich na zasadach organizujący produkcję dostarczając usług maszynowych. Przedsiębiorcy ci, aczkolwiek oficjalnie potępiani przez lewicujące władze współczesnej Syrii, działają nadal, gdyż p r ó b y organizowania wieśniaków w spółdzielnie nie p o w i o d ł y się zupełnie na tych terenach. Syria jest przekonana, iż jej p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e obszary — dziś słabo zaludnione, pustynne i zaniedbane — posiadają wielki potencjał rolniczy. Nad tą filozofią ciąży istotnie spichlerz starożytnych metropolii. antyczna przeszłość kraju, s t a n o w i ą c e g o niegdyś Władze w Damaszku widzą w prowincji Raqqa klucz do u n o w o c z e ś n i e n i a Syrii nie tylko pod względem gospodarczym. Uważają, że powodzenie GADEB może przynieść zbawienne zmiany społeczne i polityczne. Że dzięki otwarciu p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h połaci Syria stanie się silnym p a ń s t w e m , utwierdzi swoją niepodległość, a zarazem przestanie być krajem nieproporcjonalnie zaludnionym i zagospodarowanym tylko w swej zachodniej połaci śródziemnomorskiej. N a s u w a j ą się tu analogie z szeregiem innych współczesnych państw Trzeciego Świata, w których elity rządzące wyobrażają sobie, że większość trapiących je p r o b l e m ó w da się rozwiązać za p o m o c ą jednego, wielkiego projektu rozwojo­ wego. Nawet zresztą, gdyby G A D E B nie okazał się panacaeum na wszelkie bolączki współ- �RECENZJE I OMÓWIENIA 293 czesnej Syrii, to i tak jego powodzenie m o g ł o b y się stać zbawienne dla setek tysięcy m i e s z k a ń c ó w tej części kraju. Syria korzystała w tworzeniu tego przedsięwzięcia z pomocy i rady co najmniej kilkunastu krajów świata. Obok specjalistów radzieckich pracowali tu Anglicy, Francuzi, Włosi, ale także i Niemcy z obu p a ń s t w niemieckich. A nadto Bułgarzy, Rumuni. W ę g r z y . . . Rabo nie wspomina o tym, lecz skądinąd wiemy, iż Syryjczycy zasięgali r ó w n i e ż rady u Australijczyków, mających zresztą d o ś w i a d c z e n i a z bardzo podobnym środowiskiem klimatycznym. Mimo tak licznych zagranicznych u d z i a ł o w c ó w i ekspertów opinię na temat najwłaściwszej drogi w p o s t ę p o w a n i u rezerwowały sobie naturalnie czynniki syryjskie. G A D E B stawał się we wschodniej Syrii rodzajem p a ń s t w a w państwie. D o lat osiemdziesiątych efekty całego przedsięwzięcia nie były jednak zadowalające. Źle pracował łańcuch eksperymentalnych form pilotowych. D ó spełnienia nadziei ż y w i o n y c h przez władze w Damaszku, jak i przez l u d n o ś ć powincji Raqqa, było bardzo daleko. Annika Rabo reprezentująca ten typ szwedzkiego środowiska a n t r o p o l o g ó w społecznych i etnografów, który pragnie a n a l i z o w a ć losy współczesnych społeczeństw w krajach roz­ wijających się w trakcie ich dramatycznych p r ó b wyjścia z zacofania — k o n c e n t r o w a ł a swoją uwagę na konfliktach i stosunkach międzyludzkich. Nie interesowała się szczegółami technicznymi. Jej praca jest studium humanistycznym pewnej filozofii rozwoju i jej realizacji w środowiskach ludzkich, którym projekt rozwojowy ma oficjalnie służyć. Z a r ó w n o a n g a ż o ­ wani do pracy w G A D E B specjaliści syryjscy, inżynierowie, agronomowie, e k o n o m i ś c i i technicy, jak m a ł o m i a s t e c z k o w a l u d n o ś ć Raqqa i wreszcie wieśniacy z pustynnych osad łączyli z projektem wielkie nadzieje osobiste. M o ż l i w o ś c i pracy, dobrobyt i ożywienie gospo­ darcze miasta, otwarcie rodzinnej wsi na świat i nowe m o ż l i w o ś c i życiowe, wszystko to z n a j d o w a ł o się w oficjalnych obietnicach władz centralnych przystępujących do realizacji projektu. Nikt natomiast — zdaniem R a b o — n i e uświadamiał sobie, iż każda zmiana niesie ryzyko. Ż e zyskując jedno, traci się drugie. N o i że czasami w gronie z w y c i ę z c ó w , którym się p o w i o d ł o , znajdą się i tacy, co w ostatecznym rachunku na nowej rzeczywistości stracili. Nie m u s z ą też p o ś r ó d przegranych znajdować się przedstawiciele oficjalnych w r o g ó w społeczeństwa, „feudałowie i wielcy kupcy". Tych raczej w prowincji Raqqa było akurat niewielu. C o zyskują osobiście mieszkańcy, a co tracą, j a k zmienia się ich kultura i rosną aspiracje, kogo winią za rozczarowania, z czego m u s z ą dziś r e z y g n o w a ć — oto pytania, jakie stawiała sobie Rabo w trakcie badań. Ale nadto zastanawiała się, czy władze biorą pod uwagę konflikty międzyludzkie, jakie w y w o ł y w a ć musi na miejscu polityka rozwojowa, czy też raczej ignorują te niebezpieczeństwa w imię oficjalnej ideologii solidaryzmu. Czy próbują faktycznie wciągnąć miejscową l u d n o ś ć w wielkie dzieło aktywizacji prowincji, czy też tylko ograniczają się do paternalizmu w z g l ę d e m „zacofanej prowincji" i do biurokratycz­ nego kierowania poczynaniami w najdrobniejszych szczegółach. I wreszcie w rozważaniach Szwedki znajdziemy n i e m a ł o miejsca p o ś w i ę c o n e g o bezpo­ średnim ingerencjom politycznym Baath w e k o n o m i k ę i w personalne układy sztabu G A D E B . T a k więc obok studium z zakresu antropologii ekonomicznej znajdziemy tu również niemało rozważań z dziedziny antropologii politycznej państwa bliskowschodniego. Bardzo ciekawe są opisy m e c h a n i z m ó w uzyskiwania rozmaitych t y p ó w protekcji w sprawach drobnych, codziennych, właściwie obracających się w sferze legalnej i w problemach p o w a ż n y c h , ryzykownych, wymagających ominięcia litery prawa. Inna rzecz, iż — jak słusznie zauważa sama autorka — te układy występują w państwach także i innych k o n t y n e n t ó w , jak chociażby w Meksyku. W Europie autorka dostrzega pewne p o d o b i e ń s t w a , np. w życiu publicznym p o ł u d n i o w y c h W ł o c h , lecz analogii nie musielibyśmy szukać aż tak daleko. W a ż n a natomiast jest uwaga, iż zjawiska takie nie są p o z o s t a ł o ś c i ą po tradycyjnych formach życia społecznego, rodzajem „feudalno-plemiennego" przeżytku. Są one raczej dziełem zupełnie współczesnych elit rządzących. U k ł a d y patron ~ klient w j a k i m ś sensie zacierają konflikty klasowe. W sytuacji, gdy każdy, nawet najskromniejszy obywatel ma „własne" dojście do sprawującego władzę urzędnika, który mu świadczy usługi, załatwia sprawy nie do załatwienia normalnym trybem, ratuje z tarapatów i pułapek zastawianych przez system biurokratyczny, wytwarza się złudne wrażenie, że wszyscy mają jakiś udział we władzy. Rabo dowodzi natomiast, iż część co �294 RECENZJE I OMÓWIENIA najmniej biurokracji po prostu ciągnie zyski z owych „usług" na rzecz kłientów-obywateli. Wyzyskiwacze eksploatując pozbawione wpływu grupy ludności równocześnie wytwarzają w umysłach swoich ofiar poczucie satysfakcji, ż e ludzie zaradni, mimo iż skromni i ubodzy, poprzez „ s w o i c h " odgrywają w życiu kraju wcale niepoślednią rolę. U k ł a d y typu popierającej się nawzajem kliki oraz typu patron klient rozbijają solidarność społeczności wyzyskiwanych. Nie są to bynajmniej formy epoki minionej, mimo że w przeszłości Bliski Wschód znał je dobrze. Obecnie kanałami nowoczesnej biurokracji centralistycznej przenikają do wszystkich z a k a m a r k ó w życia publicznego, przejmują dawne formy szczepowej i modyfikując je gubernatora prowincji, który posługują korzystając się nimi dla z przyjaźni własnych głowy celów. państwa lojalności Rabo opisuje na swoim obszarze stał się wkrótce patronem tradycyjnych szeików. Korzystał z ich systemu lojalności plemiennych, ale równocześnie zręcznie posługiwał się n o w o c z e s n ą administracją p a ń s t w o w ą , rzystał z politycznych k a n a ł ó w człowiekiem rządzącej partii w prowincji. Wobec stolicy był n i e z a w o d n ą czasach rewolty bractwa m u z u ł m a ń s k i e g o . rolę jedynego ich rzecznika u władzy, Baath. Wkrótce a także ko­ też stał się najbogatszym podporą władzy w burzliwych Wobec m i e s z k a ń c ó w prowincji Raqqa bez którego pośrednictwa odgrywał nic się nie da załatwić. W p o s ł o w i u dowiadujemy się o odejściu tego dygnitarza, ku uciesze dotychczas poniżanych przez niego p o l i t y k ó w lokalnych, lecz przecież na tym nie koniec. Inną interesującą fenomenu sprawą kulturowego. prezentowaną nam przez Rabo jest problem C z y m jest rozwój w rozważaniach teoretyków rozwoju jako euroamerykańskich różnych epok? C z y m natomiast w praktyce działania nowoczesnych elit władzy w Świecie? C o wreszcie oznacza on dla zwykłych obywateli rozwijających recepty na znajdują opinii rozwój posłuch zarówno którym Świecie? „rozwoju władz, by Ale także władzy mają w ogóle chciały Trzecim się? C z y przez Zachód ochotę polityki rozwojowej, jak i własnych W wypadku Syrii istotnie p o w a ż n i e i próby zerowego" proponowane C z y elity zagranicznych teoretyków ten rozwój obiecują? ze strony Eufratu. lub też propozycje w Trzecim państw zasięgać obywateli, Rabo nie dostrzega jakichkolwiek oznak pytać się o opinie mieszkańców konsultacji z zagranicznymi ekspertami, jakże basenu licznymi, nie dawały jednoznacznych odpowiedzi. Zresztą same władze w Damaszku nie zawsze dokładnie wiedzą, czy ich celem jest rozwój ekonomiczny, czy też osiąganie doraźnych c e l ó w politycznych nawet za cenę zwolnienia tempa realizacji projektu rolnego. T a k np. p o c z ą t k o w o zakładano sieć eksperymentalnych wsi rolniczych, w których na nadzielonych polach mieli g o s p o d a r o w a ć indywidualni rolnicy pod opieką a g r o n o m ó w . W pewnej chwili G A D E B by owe wsie zmienić w państwowe gospodarstwa pilotowe, otrzymał polecenie, na których mieli pracować najemnicy rolni. S p o w o d o w a ł o to napływ zupełnie odmiennego elementu ludzkiego do owych gospodarstw, płynność kadr i brak z a a n g a ż o w a n i a w w y k o n y w a n ą pracę ze strony najemników. R ó w n o c z e ś n i e pilotowym farmom, mającym pierwotnie w y p r ó b o w y w a ć nowe rodzaje roślin uprawnych i nowoczesne zabiegi hodowlane na obszarach projektowych, narzucono sztywne zadania produkcyjne. Kierujący nimi agronomowie byli raczej rozliczani z ilości wyproduko­ wanych p ł o d ó w rolnych niż z nowych d o ś w i a d c z e ń polowych. Rozbudowany aparat biurokratyczny G A D E B spętany był m n ó s t w e m przepisów zniechęca­ jących jego personel o niechętnym zwierzchników. inicjatywy i nowatorstwa. co zdolniejszych się, że G A D E B ich krewni, zasiadający w Związku wieśniacy można bezkarnie wypasali swe zwierzęta Rabo w wielu i energiczniejszych L u d n o ś ć miejscowa, szczególnie szybko zorientowała stad owiec do traktowaniu wyzyskiwać angażowani do miejscach inżynierów do robót własnych celów. na poletkach doświadczalnych R o l n i k ó w lub piastujący g o d n o ś c i wspomina przez swoich polowych, Właściciele lucerny, gdyż w Baath, tuszowali te nadużycia. Chłopi po staremu traktują zatem G A D E B jako część obcej siły polityczno-policyjnej, która z natury jest niebezpieczna i opresyjna. ale da się obłaskawić pod warunkiem, że się ma właściwe dojścia do odpowiednich ludzi. Mieszczanie z Raqqa na które sami liczyli, Drażnią ich ci są rozczarowani, bo najatrakcyjniejsze posady w nowej agencji, obsadzane są przez ludzi z wielkich miast, z Damaszku i Aleppo. przybysze, ich dobrobyt i władza. Ale przybysze-eksperci, wykształceni �RECENZJE 1 OMÓWIENIA 295 Syryjczycy z wielkich o ś r o d k ó w , są także rozczarowani. Drażni ich prymitywizm i niechęć tuziemców, nazywanych przez nich pogardliwie „pastuchami owiec". Złości ich także biuro­ kratyczny system działania G A D E B i ociężałość tej machiny. Czują się w niej bezsilni, mimo że l u d n o ś ć miejscowa widzi w przybyszach wszechwładną, lecz leniwą i s k o r u m p o w a n ą elitę. Zagraniczni specjaliści utyskują wreszcie na nieudolnych i zbiurokratyzowanych techników i urzędników syryjskich z G A D E B . C i ostatni d o w o d z ą , że wielu usterkom realizacyjnym m o ż n a byłoby zapobiec, gdyby zagraniczni doradcy i eksperci sumienniej wykonywali swoje ekspertyzy. Obecnie, zdaniem Syryjczyków, stanowią oni nietykalną, uprzywilejowaną kastę, która rządzi się własnymi prawami w wydzielonych enklawach projektowych. W sumie zatem, wszystkie opisywane grupy realizatorów zagospodarowania rolniczego basenu Eufratu są niezadowolone z e f e k t ó w przedsięwzięcia i oskarżają się nawzajem. Nie ma mowy o zbliżeniu i współdziałaniu. Annika Rabo widzi przyczyny takiego stanu rzeczy w lekceważeniu roli czynnika ludzkiego i w centralistycznym paternalizmie państwa, a także poniekąd w słabości elity władzy, która zmuszona jest do r z ą d ó w arbitralnych, wydających chaotyczne dyrektywy i usiłujących nieraz zyskać sobie p o p u l a r n o ś ć za wszelką cenę. Przy niewątpliwym wzroście stopy życiowej tego regionu i rozwoju ludność traktuje władze nieufnie, niechętnie, z lękiem, korzystając zarazem z pozytywnych o w o c ó w , jakie dało prowincji zainstalowanie G A D E B właśnie tutaj. Studium Anniki Rabo jest jednak o wiele bogatsze w treść niż by to wynikało z dotychczasowego o m ó w i e n i a . Etnograf, który nie interesuje się akurat ani mechanizmem władzy państwa bliskowschodniego, ani kulturowymi efektami projektów rozwojowych znajdzie w rozprawie o mieszkańcach miast, c h ł o p a c h i ekspertach p a ń s t w o w y c h p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j Syrii m n ó s t w o interesujących materiałów na temat najnowszego oblicza prowincji na Bliskim Wschodzie. Rabo odcina się we wstępie od tych a n t r o p o l o g ó w , którzy pomijają etnograficzne realia życia codziennego jako nudne opisy nie w n o s z ą c e niczego do analiz kulturowych. Czytelnik polski, izolowany od g ł ó w n e g o nurtu światowej literatury etnograficznej, z uczuciem frustracji czyta niejednokrotnie zagraniczne studia na temat j a k i e g o ś kraju, z których nie dowiaduje się niczego o kulturze jego m i e s z k a ń c ó w poza garścią danych encyklopedycznych, gdyż cudzoziemski badacz zafascynował się bez reszty j a k i m ś s p o ł e c z n y m czy politycznym fenomenem s z c z e g ó ł o w y m , który trzeba przyznać opisał po mistrzowsku. Trudno tu jednak winić obcych uczonych, dysponujących obszerną literaturą współczesną przedmiotu; nie muszą oni przy okazji prezentacji swoich analiz s z c z e g ó ł o w y c h d a w a ć wstępu ogólnoetnograficznego. Nam jednak w Polsce brak nieraz wiedzy natury zupełnie elementarnej o aktualnym obliczu życia obcych l u d ó w , które znamy na o g ó ł z dawnych o p i s ó w etnograficznych, liczących sobie po 30 czy nawet 70 lat. K s i ą ż k a Rabo jest zatem dla nas szczególnie cenna, bo m ó w i co działo się w życiu Syrii u progu lat osiemdziesiątych i jaki wówczas był o g ó l n y kierunek przemian kulturowych na wsi oraz w m a ł y m , lecz rozrastającym się mieście. Po wstępnych dwu rozdziałach w trzecim Annika Rabo zajmuje się s z c z e g ó ł o w o życiem wioski pustynnej Sabgha, posiadającej stare tradycje ekstensywnej gospodarki pasterskiej na stepach i zupełnie m ł o d e tradycje rolnicze. Charakteryzuje sytuację kobiet wiejskich i ich rolę e k o n o m i c z n ą jako siły roboczej. Daje wgląd w manipulacje prywatnych przed­ siębiorców rolnych, w ustrój rolny i zagadnienia własności ziemi. W opisie cyklu prac polowych zapoznaje nas z życiem i funkcją kulturową sezonowego obozowiska pasterskiego, a następnie analizuje rolę upraw bawełny w życiu zagrody wieśniaka. Dowiadujemy się o aspiracjach gospodarczych rolników, dążności do posiadania maszyn rolniczych, furgonetek lub przynajmniej motocyklowych p o j a z d ó w dostawczych. Stykamy się z problemem emigracji zarobkowych do bogatych krajów naftowych Zatoki Perskiej, która jednak staje się coraz trudniejsza. Praca w Zatoce Perskiej wydaje się również i dla m ł o d y c h mieszczan z Raqqa wyjściem z finansowego impasu, lecz rządy tamtejszych państw coraz niechętniej udzielają zezwoleń na przyjazdy zarobkowe swoim arabskim pobratymcom z mniej gospodarczo rozwiniętych krajów. Rabo kreśli dalej stosunek w i e ś n i a k ó w do oświaty i przesadne nadzieje z nią związane. Bardzo interesująca jest analiza p o g l ą d ó w społeczeństwa wiejskiego na �RECENZJE I OMÓWIENIA 296 szaraf (honor) i fakt przynależności społeczności wiejskie należały do wspólnot plemienno-rodowych. do grup znajdujących tradycyjnej drabiny społecznej i nie zaliczały się od się do Opisywane przez w i e k ó w na niskich szczeblach wpływowych wspólnot plemiennych. Reszta m i e s z k a ń c ó w pogardliwie nazywała ich pastuchami, owczarzami, z którymi się nikt nie liczył. C h ł o p s t w o to jednak usiłuje k u l t y w o w a ć tradycje „człowieka honoru", wolnego, rycerskiego Beduina, przy niezliczonych odstępstwach od tego kodeksu w życiu codziennym. U s t ę p s t w a i świadczenia na rzecz lokalnych policjantów czy datki w naturze dla wiejskiego nauczyciela chętnie tłumaczy się gościnnością, szlachetnością, hojnością. B y ć pasterzem liczy się w opinii właściciel wieśniaków. pola jest B y ć rolnikiem, fellahem — l i c z y tylko organizatorem produkcji, a się także, prace pod manualne warunkiem, iż wykonują najęci wyrobnicy. Niemniej ciekawe obserwacje etnograficzne zawdzięczamy Rabo z m a ł e g o miasta Raqqa, szczególnie ze środowiska zasiedziałych w nim mieszczan, którzy z niechęcią spoglądają na roje p r z y b y s z ó w ze wsi i wielkich miast. I tu r ó w n i e ż formalnie liczy się przynależność do poszczególnych klanu, mówi w s p ó l n o t rodowych, zalecane są małżeństwa w obrębie się o idealnej solidarności rodowców. Annika Rabo mieszczańskiego równocześnie podaje przykłady procesu rozpadu tego systemu, ustępującego rozwarstwieniu ekonomicznemu. Bogaci łączą się z bogatymi lub posiadającymi wpływy w życiu publicznym. Podobnie jak we wsi także i wśród mieszczan formalnie obowiązują rodzinnym i zawodowym. Ale m ł o d z i zasady honorowego p o s t ę p o w a n i a przyznają, że idealny, dziś szans wobec brutalnej konkurencji p r z y b y s z ó w honorowy z zewnątrz. T a k więc w życiu kupiec nie odstępstwa ma od honorowych, rodowych norm mieszczańskich tłumaczy się złym wpływem p r z y b y s z ó w z Aleppo i Damaszku, przede wszystkim pracujących rdzennym pytają mieszkańcom rozgoryczeni Raqqa. absolwenci „Któż szkół w GADEB. lepiej od nas i uniwersytetów Oni to zajmują zna po potrzeby powrocie Ale tak naprawdę to mieszczańskie ś r o d o w i s k o prowincjonalnego posady naszego należne regionu?" w rodzinne Raqqa nie zawsze strony. kwali­ fikacjami dorasta do potrzeb G A D E B . Hierarchia miasteczka wyraża się w systemie ceremo­ nialnych odwiedzin wzajemnych. K t o do kogo przychodzi, jak często, kto się z kim przyjaźni — oto cała sieć zasad, wedle których winien p o s t ę p o w a ć człowiek honoru. Cały czwarty rozdział p o ś w i ę c o n y życiu mieszczan z Raqqa jest dla etnografa bezcennym materiałem, g d y ż w s p o s ó b rzeczowy odmitologizowuje m n ó s t w o zagadnień etnografii współ­ czesnych miast bliskowschodnich. Annika Rabo obok zagadnień gospodarczych wiele miejsca p o ś w i ę c a rozwarstwieniu mieszczaństwa, ideologii, obyczajom, tradycji „starej" i tej, którą się dziś ś w i a d o m i e wprowadza. Relacje R a b o na temat pozycji i roli wykształconych m ł o d y c h kobiet niezamężnych, grup z a w o d ó w , jakie są dla dzisiejszej Syryjki uznane za „przyzwoite", i szybkiego procesu emancypacyjnego są prawdziwą rewelacją dla wszystkich, którzy interesują się z m i a n ą kulturową w społeczeństwach muzułmańskich. Piąty rozdział przedstawia świat ekspertów, inżynierów i administratorów G A D E B od strony ich marzeń, aspiracji i r o z c z a r o w a ń . Analizuje ich ś r o d o w i s k o rodzinne, lękliwą d b a ł o ś ć o „dobrą opinię" swoich małżonek, ewolucję nastrojów, od patriotycznego entuzjazmu po biurokratyczną rutynę. Szósty i s i ó d m y omawiają zagadnienia polityczne, które są tematem w i o d ą c y m c a ł e g o studium. Autorka szwedzka daje na k o ń c u bibliografię liczącą 118 pozycji, wydanych g ł ó w n i e w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, a także mały słowniczek najczęściej używanych terminów arabskich. C a ł o ś ć utrzymana jest w spokojnym, rzeczowym, chwilami trochę chyba zbyt beznamiętnym tonie. Z charakterystyczną dla S z w e d ó w powściągliwością autorka stara się f o r m u ł o w a ć sądy ostrożnie, a nawet chwilami j a k gdyby p o w s t r z y m y w a ł a się od d o ś ć oczywistych dla czytel­ nika (może polskiego czytelnika) konluzji. R a z i ć także musi używanie wobec Syrii terminu welfare state u kogoś, kto wzrastał w typowym zachodnim „państwie opiekuńczym", jakim jest Szwecja. Deklarowanie powszechnego dobrobytu i szczęścia jest udziałem wszystkich elit rządzących Trzeciego Świata, w tym naturalnie także i elity w Syrii, lecz dla pojęcia welfare state mamy j u ż chyba wypracowane pewne kryteria. Szkoda również, ż e autorka nie zajęła się rolą religii muzułmańskiej w aspekcie polityki rozwojowej i w o g ó l e czynnik �297 RECENZJE I OMÓWIENIA religijny został w rozważaniach Rabo potraktowany marginesowo, podczas gdy w rzeczywistości idee fundamentalistyczne na Bliskim Wschodzie nadają swoistej barwy coraz to nowym dziedzinom życia publiczngo tego regionu. Jasny, precyzyjny w y w ó d autorki jak gdyby stawał się mniej klarowny w k o ń c o w y c h rozdziałach. Pojawiają się w nich powtórzenia. Metodycznie m o c n ą stroną są w celach dokumentacyjnych przytaczane wypowiedzi rozmaitych informatorów, bardzo trafnie dobrane do toku rozważań. Staranny druk i d o s k o n a ł y papier ułatwiają lekturę dzieła. Szkoda, iż w paru miejscach nie usunięto drobnych nie­ d o k ł a d n o ś c i i o m y ł e k redakcyjnych, j a k np. w wypadku daty działalności Ibn Chalduna. Praca została wydrukowana po angielsku, jak zresztą poprzednie rozprawy antropologiczno-etnograficzne z tej serii wydawanej przez Instytut Antropologii Społecznej uniwersytetu w Sztokholmie. Tłumaczenie zostało — jak w poprzednich wypadkach — skontrolowane przez rodowitych A n g l i k ó w pod w z g l ę d e m j ę z y k o w y m . Szwedzcy antropolodzy konsekwentnie dbają o upowszechnianie swoich w y n i k ó w badawczych na całym świecie. Spośród 15 monografii wydanych między rokiem 1974 a 1986 przez ten ośrodek, i z reguły stanowiących efekty b a d a ń terenowych, dwie dotyczą indiańskich rezerwatów w Kanadzie, dwie inne traktują 0 problemach zaobserwowanych w północnej Kenii i uzupełnia je nadto rozprawa o tradycyjnej ekonomice pasterzy afrykańskiej sawanny. Po jednej przypada na Wyspy Dziewicze, Nepal, Jemen P ó ł n o c n y , Syrię, G a m b i ę i K o l u m b i ę . Cztery traktują o sprawach rozgrywających się we współczesnej Szewcji, lecz tylko jedna z owych trzech monografii omawia problemy rodowitych S z w e d ó w . Z p o z o s t a ł y c h bowiem jedna m ó w i o imigrantach asyryjskich z Turcji 1 Syrii oraz Iraku, druga zajmuje się mieszkającymi pod Sztokholmem imigrantami tureckimi, a trzecia traktuje o szwedzkich Lapończykach. Dzięki konsekwentnemu wydawaniu swoich prac w jednym z j ę z y k ó w światowych szwedzcy antropolodzy i etnografowie są czytywani i cytowani także i poza swoim krajem. Monografie serii sztokholmskiej zasługują na uwagę polskich e t n o g r a f ó w jako źródło cennych materiałów i jako przykład umiejętnego upowszechniania swoich osiągnięć naukowych. Leszek E D M U N D L E A C H , Culture and Communication. An Introduction to the use of structural Dzięgiel The logic by which symbols are connected. analysis in social anthropology, Cambridge University Press, 1985 „Obecnie z a r ó w n o w Wielkiej Brytanii, jak i w U S A większość a n t r o p o l o g ó w społecznych u w a ż a się za « f u n k c j o n a l i s t ó w » , tj. najogólniej rzecz biorąc za k o n t y n u a t o r ó w stylu pracy i tradycji Malinowskiego. W przeciwieństwie do nich Claude Lévi-Strauss jest antropologiem s p o ł e c z n y m k o n t y n u u j ą c y m tradycje, lecz nie styl pracy Frazera. N a j w y ż s z y m celem, jaki sobie stawia, jest raczej poznanie prawd dotyczących ludzkiej myśli n i ż poznanie f a k t ó w dotyczących organizacji p o s z c z e g ó l n y c h społeczeństw czy klas społecznych. Jest to różnica zasadnicza" (Leach 1973, s. 6). E. Leach, z którego książki pochodzą cytowane słowa, należy do najwybitniejszych a n t r o p o l o g ó w brytyjskich starszego pokolenia. Urodził się w 1910 r. w rodzinie należącej do klasy średniej. Studia politechniczne u k o ń c z y ł w Cambridge uzyskując stopień inżyniera, potem w latach trzydziestych zmienił zainteresowania i wstąpił do London School of Economics, gdzie studiował antropologię pod kierunkiem Bronisława Malinowskiego. W 1938 r. prowadził badania wśród K u r d ó w , w 1939 przebywał w Birmie badając K a c z i n ó w . Po wojnie p r z y g o t o w a ł dysertację d o k t o r s k ą opartą głównie na pracach publikowanych, g d y ż materiały zaginęły London mu w czasie wojny. Z a czasów Firtha był docentem w terenowe School of Economics, w 1953 przeszedł do Cambridge, gdzie został w y k ł a d o w c ą , a później rektorem Kings Collegu. W 1972 r. mianowano go profesorem (za: Kuper 1987, s. 203). Już pierwsza praca Leacha, Social and Economic Organization of Rowanduz Kurds, �298 RECENZJE I OMÓWIENIA która ukazaia się w 1940 г., byla zapowiedzią W tej krótkiej rozprawie zawarł on bowiem nowych treści w antropologii krytykę statycznego modelu brytyjskiej. funkcjonalnego, wypowiadając m. in. następujące charakterystyczne zdania: „nigdy nie istnieje absolutna z g o d n o ś ć z normą kulturową, w rzeczywistości sama norma istnieje jedynie jako stan napięcia p o m i ę d z y sprzecznymi interesami i rozbieżnymi nastawieniami". „Mechanizmu zmiany kulturowej m o ż n a p o s z u k i w a ć w reakcjach jednostek na ich z r ó ż n i c o w a n e interesy ekonomiczne i polityczne" (Kuper W 1987, s. 204). 1954 r. ukazała się nader interesująca Systems of Highland Burma, gdzie i najbardziej znana praca Leacha rozwija zapowiedziane w poprzedniej Political pracy wątki, stwierdzając m. in., że r ó w n o w a g a systemu m o ż e b y ć traktowana jedynie jako pewien model przyjęty do c e l ó w analizy, któremu jednak rzeczywistość nigdy nie odpowiada całkowicie. O b s e r w o w a ć tu bowiem zawsze m o ż n a współgranie przeciwstawnych interesów i sprzeczności, które są źródłem zmiany społecznej. W każdym systemie tkwi w zarodku jego przeciwieństwo, a do zmiany przyczyniają się zwłaszcza jednostki rywalizujące o władzę. Wykazał to na przykładzie s y s t e m ó w politycznych K a s z i n ó w : gumalo. gumsa i państwa Szan. Leach W typie gumsa składającym się z sześciu powiązanych lineaży zasada symetrii p o ł ą c z o n a jest z zasadą hierarchii. W procesie rozpadu lineażu trzeba w pewnym momencie zrezygnować z pokrewieństwa na rzecz hierarchii i traktować pewną część swoich krewnych j a k o n i e w o l n i k ó w . Należy więc d o k o n a ć wyboru p o m i ę d z y zasadą hierarchii i pokrewieństwa. Ukazując różnice p o m i ę d z y systemami pokrewieństwa wskazał dalej, że dotyczą one raczej „porządku idealnego", a nie „rzeczywistości prowadził (Kuper empirycznej". Leach swoją Do analizę, końca czy jednak na nie poziomie bylo wiadome, ideologii czy na jakim poziomie rzeczywistego działania 1987, s. 209). Naczelny problem, jaki wyłania się w propagowanej przez Leacha analizie strukturalnej, sprowadza się do odkrycia m e c h a n i z m ó w logicznych ujawniających sposób, w jaki tworzą koncepcje w umyśle, w sferze idei i odnoszą je następnie do zewnętrznej, ludzie obserwo­ wanej rzeczywistości. Jaki stopień realności m o ż e m y przypisać owym operacjom i czy są one niezależne od p r z e d m i o t ó w zewnętrznych? Jak wiadomo problem ten jest rozwiązywany dwojako. D e Saussure i jego europejscy kontynuatorzy w j ę z y k o z n a w s t w i e mieli tendencję do przyjmo­ wania ekstremalnie racjonalistycznego stanowiska i ignorowania p r z e d m i o t ó w zewnętrznych. Jest to oczywiście zniekształcenie analogiczne do tego, jakie przyjmowali pozytywiści traktując wszystkie fakty oraz rzeczy istniejące obiektywnie i niezależnie od naszego umysłu. D l a Leacha metoda Lévi-Straussa była znakomitym narzędziem analizy s y s t e m ó w idealnych. Nigdy jednak przystawały w przeciwieństwie do Lévi-Straussa dokładnie do obserwowanych nie uważał, aby te struktury idealne statycznych wzorów zachowania. (Kuper 1987, s. 215). Strukturalizm Lévi-Straussa przeniknął wpływy zaznaczyły się najwyraźniej do Wielkiej Brytanii j u ż w p o ł . X X w. w latach sześćdziesiątych. Leach. Needham i Jego Mary Douglas to trzy nazwiska głównych szermierzy sławy Lévi-Straussa, jakkolwiek neostrukturalizm brytyjski był zawsze w dużej mierze krytyczny. W 1970 r. Mary Douglas pisała: „ N i g d y nie powinno się p o z w o l i ć na prowadzenie analizy zwartego systemu kategorii m y ś l o w y c h , która by nie miała ewidentnego odniesienia do życia s p o ł e c z n e g o ludzi myślących w tych kategoriach" (cyt. z a : Kuper 1987, s. 240). W gruncie rzeczy więc większość strukturalistycznie zorientowanych a n t r o p o l o g ó w brytyjskich pozostała wierna tradycji klasycznego funkcjo- nalizmu. Jest on bowiem bliższy społecznej i emocjonalnej stronie życia, ukazując żywego człowieka, ś w i a d o m i e kształtującego swoją rzeczywistość. Niemniej Lévi-Strauss oddziałał nowego spojrzenia na kulturę jako s y s t e m ó w myślenia. twórczo na a n t r o p o l o g ó w na system skłaniając komunikacji i do W swojej doskonałej pracy Culture and ich do podjęcia Communication przyjęcia problematyki Leach pisze: „ T y m c z a s e m moja ogólna teza jest nam bliska i znana: kultura komunikuje. Z ł o ż o n a współ­ z a l e ż n o ś ć wydarzeń kulturowych sama w sobie przekazuje informacje tym, którzy uczestniczą w tych wydarzeniach. Przyjmując tę tezę m ó j g ł ó w n y cel sprowadza się do ukazania sy­ stematycznej procedury, przy pomocy której antropolog prowadzący obserwację uczestniczącą �RECENZJE 299 1 OMÓWIENIA m o ż e rozszyfrować informacje zawarte w z i o ż o n y c h całościach, jakie obserwuje" s. 2). Z a ­ danie to Leach znakomicie wypełnia. W ujęciu Lévi-Straussa strukturalizm jest metodą dzonych (a więc natury psycho-biologicznej) badania głębokich, ukrytych i wro­ struktur rządzących ludzkim umysłem. Jest to n i e ś w i a d o m a działalność umysłu, funkcjonująca u wszystkich ludzi na tych samych zasadach. Lévi-Strauss poszukuje więc uniwersaliów. Są to pewne mechanizmy logiczne, określające s p o s ó b tworzenia się koncepcji w ludzkich umysłach. Ich celem jest p o r z ą d k o w a n i e otaczającej rzeczywistości. Odkrycie tego sposobu nie jest rzeczą łatwą. Konieczne jest do tego najpierw znalezienie odpowiednich reguł transformacji, czyli reguł ich przenoszenia z jednego układu w drugi. Istnieje oczywiście wiele płaszczyzn w jednych dziedzinach dokonuje takiej transformacji, niemniej u w a ż a się, że się ona łatwiej niż w innych. Dlatego Lévi-Strauss pre­ feruje sztukę, język, a szczególnie mit. N a gruncie strukturalizmu d o k o n a ł o się rozszerzenie pojęcia znaku i znaczenia. Nie jest to znaczenie rozumiane psychologicznie, dla k o g o ś : nadawcy łub odbiorcy. „ D l a strukturalisty o znaczeniu o k r e ś l o n e g o znaku decyduje nie intencja m ó ­ wiącego, ani kontekst wypowiedzi, lecz pozycja, jaką zajmuje znak w systemie, do którego należy" (Rosner 1984, s. 71). Znaki j ę z y k o w e i niewerbalne nie posiadają znaczenia jako izolaty, lecz jedynie jako elementy systemu. Leach pisze: „dwa kluczowe punkty są tu na­ stępujące [1] znaki nie zdarzają się w izolacji, znak jest zawsze częścią zespołu przeciw­ stawnych z n a k ó w , które funkcjonują w ramach specyficznego kulturowego kontekstu, [2] znak tylko wtedy przekazuje informacje, gdy jest p o ł ą c z o n y z innymi znakami i symbolami na­ leżącymi do tego samego kontekstu". I dalej: „najbardziej o g ó l n ą tezą, jaką tu stawiamy jest ta, że symbole występują w zespołach i że znaczenie p o s z c z e g ó l n y c h symboli m o ż e b y ć odczytane nie w samym symbolu jako takim, ale jedynie poprzez przeciwstawienie go in­ nym symbolom" (s. 13 i 59). U podstaw języka, podobnie j a k działań społecznych, leżą bowiem działający ludzie sobie nie uświadamiają. struktury, których Kultury społeczeństw ludzkich różnią się między sobą tak j a k gramatyki p o s z c z e g ó l n y c h j ę z y k ó w . Niezależnie jednak od tych różnic wszystkie kultury mają jakąś głęboką, podstawową strukturę, której Lévi-Strauss właśnie poszukuje. Wysunął on hipotezę, że podstawowe myślenie u ludzi dokonuje się na bazie zasad rzenia par binarnych opozycji: dzień noc, czarny Dualizm ten ukazuje się w powierzchniowych biały, życie- śmierć, strukturach na różne duch sposoby, two­ ciało ale jest etc. to zawsze dzielenie świata na przeciwstawne elementy, których znaczenie zależy od tego co jest przeciwstawiane czemu. Jedno przeciwstawienie m o ż e b y ć wyrażone za p o m o c ą innego. Leach podaje przykład, że ubierając pannę m ł o d ą w białą suknię i w biały welon, a wdowę w czarną suknię i czarny welon, wykorzystujemy opozycję biały/czarny nie tylko, aby wy­ razić przeciwstawienie panna m ł o d a / w d o w a , ale również d o b r o / z ł o , szczęśliwy/smutny, czysty/ skalany (s. 19). D l a umysłu wszystkich ludzi charakterystyczne jest dążenie do p o r z ą d k o w a n i a zjawisk i ich klasyfikacji. Bardzo ważną cechą tego procesu jest, j a k pisze niszczenie ciągłości przestrzeni i czasu i dzielenie że ś r o d o w i s k o podzielonych nasze składa się z niezliczonej na odrębne klasy opatrzone liczby odrębnych osobnymi to odbywa się zgodnie z zasadami, według których Leach (1985, go na odcinki, dzięki czemu s. 22), uważamy, p r z e d m i o t ó w i wydarzeń, nazwami. I co więcej, j a k sobie wyobrażamy porządkowanie uporządkowana jest natura. Klasycznego przykładu dostarcza tutaj totemizm, który jest w pierwszym rzędzie systemem społecznej klasyfikacji. Wierzenia totemistyczne wiążą się z kultem g a t u n k ó w roślin­ nych i zwierzęcych opartym na wierze, że p o s z c z e g ó l n e grupy ludzkie w y w o d z ą swój r o d o w ó d właśnie od tych roślin i zwierząt, które stają się totemem tej grupy. Wierzenia te łączą się z o c h r o n ą tych g a t u n k ó w i szeregiem praktyk magicznych, które mają na celu pomno­ żenie gatunku. C o jednak faktycznie kryje się za tymi wierzeniami? Podążając za Leachem m o ż e m y o d t w o r z y ć zespół następujących „logicznych" kondensacji, jakich dokonuje Australijczyk w swoim u m y ś l e : 1) koncepcja w s t ę p n a : „wszyscy jesteśmy c z ł o n k a m i jednej grupy społecznej, p o n i e w a ż pochodzimy od w s p ó l n e g o przodka"; 2) „oni wszyscy są członkami jednej grupy społecznej, p o n i e w a ż p o c h o d z ą od w s p ó l n e g o przodka"; 3) „te białe ptaki to Orły, te czarne �300 RECENZJE I OMÓWIENIA ptaki to K r u k i " — to klasyfikacja dokonana w oparciu o obserwację Natury; 4) „ M y różnimy się od nich, tak jak Orły różnią się od K r u k ó w " - to prosta metafora; 5) „ M y różnimy się od nich, p o n i e w a ż ich pierwszy przodek był Orłem, podczas gdy nasz pierwszy przodek był Krukiem" — jest to logiczna kondensacja twierdzeń 1-4 (Leach 1985, s. 40). Przykład ten ilustruje s p o s ó b rozszyfrowywania kodu zawartego w poszczególnych pod­ systemach kulturowych, które powinno s t a n o w i ć jedno z g ł ó w n y c h zadań antropologa społecz­ nego. Wstępna teza Leacha była, j a k j u ż podkreśliłam, następująca: kultura komunikuje. Dzia­ łania, dzięki którym ludzie k o m u n i k u j ą się, są ekspresyjne i przeciwstawiane naturalnym c z y n n o ś c i o m biologicznym ludzkiego organizmu oraz działaniom technicznym. Działania ekspre­ syjne to te, „które albo po prostu m ó w i ą c o ś o stanie świata takim jakim on jest, albo inaczej, zmierzają do zmiany jego znaczenia przez dostarczenie wyjaśnienień metafizycznych" (s. 9). D z i a ł a n i a ekspresyjne m o ż n a klasyfikować j a k o : sygnały, znaki i symbole. Leacha jest nadanie tym trzem powszechnie u ż y w a n y m terminom wyraźnie Zasługą sprecyzowanego znaczenia. Przyjmuje on wstępne założenie, że wszystkie niewerbalne wymiary kultury, np. style ubierania się, rozplanowanie wioski, architektura, meble, ż y w n o ś ć , przyrządzanie po­ siłków, muzyka, taniec itp., zorganizowane są we wzory, tak jak dźwięki, s ł o w a i zdania w języku. Jego zdaniem m o ż n a równie zasadnie m ó w i ć o regułach ubrań, j a k o regułach gramatycznych rządzących wyrażeniami rządzących noszeniem mowy. Przekazy informacji, jakie odbieramy za p o m o c ą różnych z m y s ł ó w , m o ż e m y ł a t w o przekształcić jedne w drugie. T o co słyszymy, daje się przedstawić w postaci o b r a z ó w wizualnych. Tekst m ó w i o n y przekształcić w pisany, wizualny zapis utworu muzycznego muzyk przetwarza w można dźwięki oraz ruchy ramion, ust i p a l c ó w (s. 11). Leach stawia tezę, że wszystkie rodzaje postrzegania zmysłowego muszą „logicznego" przebiegać mechanizmu, według który tego pozwala samego kodu. przekształcać Musi obrazy istnieć pewien wzrokowe w rodzaj dźwiękowe, dotykowe lub zapachowe. N a l e ż y jednak pamiętać, że istnieje jedynie przybliżone p o d o b i e ń s t w o p o m i ę d z y porozumiewaniem się za p o m o c ą języka m ó w i o n e g o albo pisanego a przekazywaniem informacji poprzez zachowania niewerbalne. N a przykład, gdy tworzymy symbole w snach lub poezji czy też nowe konwencje nie będą one przekazywały w inny s p o s ó b . Natomiast żadnych niewerbalnego zachowania, możemy informacji, o ile nie zostaną b y ć pewni, że dodatkowo wyjaśnione budując nowe zdania w ojczystym języku m o ż e m y oczekiwać, że zostaniemy natychmiast zrozumiani przez swoje audytorium. Z a p o d s t a w o w ą j e d n o s t k ę komunikowania przyjmuje Leach tzw. „wydarzenie komuniku­ jące", tzn. gdy A przekazuje jakieś informacje na temat B . Związki p o m i ę d z y przekazującą informację j e d n o s t k ą metaforyczne A a informacją В mogą b y ć automatyczne (sygnały), (symbole) lub metonimiczne (znaki). Kluczowe rozróżnienie terminologiczne, jakie proponuje Leach, to rozróżnienie między s y g n a ł e m i o z n a k ą . S y g n a ł zachodzi wówczas, gdy związek między A i В jest mechaniczny i automatyczny, np. widok pożywienia wywołuje w z m o ż o n e wydzielanie śliny; uczucie pragnienia zmusza mnie do natychmiastowego u psa poszuki­ wania c z e g o ś do picia. O z n a k a zachodzi wtedy, gdy A wskazuje na B , ale p o m i ę d z y A i В nie ma ż a d n e g o związku przyczynowo-skutkowego. opisowy i jest arbitralnie ustalony z n a c z e n i a (signa) i o z n a k i „dym ludzkiego W jest wskaźnikiem danej wyboru. Oznaki ognia", ale symbolu Oznaki dzielą związek pomiędzy naturalne dotyczą są uznawane wyboru. Znaczenia z kolei m o g ą wypadku Związek p o m i ę d z y A i В ma charakter kulturze. się z kolei na n a t u r a l n e . Znaczenia to wszystkie związki dokonywane na zasadzie arbitralnego ludzkiego np. w za oznaki z w i ą z k ó w naturalnych, również na być dalej podzielone na s y m b o l e A i В jest metaforyczny, np. zasadzie i gdy znaki. x, y, z w równaniu algebraicznym oznaczają odpowiednio cenę sera, masła i chleba lub gdy korona jest u ż y w a n a jako marka piwa czy też gdy wąż w R a j u jest symbolem zła. We wszystkich przykładach A i В p o c h o d z ą z różnych k o n t e k s t ó w kulturowych i związek p o m i ę d z y nimi jest metaforyczny, całkowicie arbitralnie ustalony. Natomiast ze znakami mamy do czynienia w ó w c z a s , gdy p o m i ę d z y A i В zachodzi rzeczywiście j a k i ś wewnętrzny związek; chociaż �RECENZJE I OMÓWIENIA 301 jest on też kulturową konwencją. Niemniej A i В p o c h o d z ą z tego samego kontekstu kulturowego i związek p o m i ę d z y nimi jest metonimiczny, np. korona jest znakiem władzy królewskiej, mitra jest znakiem biskupa etc. Rozróżnienie pomiędzy metaforą a metonimia pochodzi od Jakobsona. Lévi-Strauss dla oznaczenia tych z w i ą z k ó w używał terminów „paradygmatyczny" i „syntagmatyczny". Podobne rozróżnienie spotykamy w muzyce, gdzie harmonia jest przeciwstawiana melodii. W przybliżeniu mamy tu następujące ekwiwalencje: S y m b o l / Z n a k — M e t á f o r a / M e t o n i m i a ^ = Związek p a r a d y g m a t y c z n y / Ł a ń c u c h syntagmatyczny = Harmonia/Melodia (s. 9-16). Związki metaforyczne i metonimiczne są c z ę s t o ze sobą przemieszane i znaczenie nierzadko zależy od transformacji z jednego typu do drugiego i na odwrót. Lévi-Strauss ukazał to na przykładzie mitu. Rozbija on najpierw syntagmatyczny łańcuch całej mitycznej historii na sekwencje pojedynczych e p i z o d ó w . Potem przyjmuje, że każdy epizod jest metaforyczną transformacją k a ż d e g o innego. Także mit jako c a ł o ś ć m o ż e b y ć u w a ż a n y za palimpset nakładających się na siebie metaforycznych transformacji (s. 25). Przemieszanie z w i ą z k ó w metaforycznych i metonimicznych jest charakterystyczne dla wszel­ kich r o d z a j ó w ludzkiego komunikowania się. Ilustruje to Leach m. in. na przykładzie błędów, jakie popełnia czarownik oddziałując magicznie na włosy potencjalnej ofiary X . P o d s u m o w u j ą c jego w y w ó d m o ż n a stwierdzić na przykład, ż e : gdy włosy rosną na głowie X są one metonimicznym znakiem X (częścią całości). G d y znajdują się w rękach czarownika, w ó w c z a s jedynym połączeniem, jakie występuje p o m i ę d z y X a jego włosami, jest werbalne stwierdzenie „to są włosy X " , p o m i ę d z y tym stwierdzeniem a X zachodzi więc związek metaforyczny. O t ó ż czarownik myli ten metaforyczny symbol z metonimicznym znakiem. N a s t ę p n i e zaczyna on traktować przypisany znak tak, jakby był on naturalnym wskaźnikiem i na koniec interpretuje on przypuszczalny wskaźnik jako sygnał zdolny do w y w o ł a n i a automatycznych konsekwencji na odległość (wierząc, że odprawiając rytuał m o ż e rzeczywiście wyrządzić szkodę X ) . Jedna z g ł ó w n y c h p o m y ł e k czarownika polega na niedostrzeganiu faktu, że włosy oddzielone od swojego naturalnego kontekstu, tzn. g ł o w y ofiary, zmieniają swoje znaczenie (s. 31). Znak staje się symbolem. Wprowadzony przez Leacha żargon jest męczący, ale sprecyzowanie formalnych rozróżnień p o m i ę d z y tymi trzema zasadniczymi typami dyady komunikacyjnej: sygnałami, znakami i symbolami, jest w praktyce użyteczne, p o n i e w a ż dzięki przyjęciu tych rozróżnień w prak­ tyce często ze sobą mieszanych m o ż e m y postrzegać świat tak, jak go postrzegamy. Lévi-Strauss widział p o d s t a w o w ą cechę sposobu klasyfikowania zjawisk przez ludzi w ustalaniu opozycji binarnych. N o w o ś c i ą w p r o w a d z o n ą przez Leacha b y ł o wskazanie trzeciej pośredniej, dwuznacznej i otoczonej tabu kategorii p o m i ę d z y opozycjami binarnymi nie będącej ani A , ani B . Jest ona swego rodzaju anomalią. Tę propozycję ilustruje Leach m. in. na przykładzie pojęcia granicy. Oddzialając j e d n ą klasę od drugiej za p o m o c ą symboli tworzymy granice dla dziedziny, która z natury swej jest ciągła. Wszystkie granice są przedmio­ towymi przerwami w tym, co z natury jest ciągłe (sąsiadujące ogrody oddzielone są płotami, granice p a ń s t w o w e przez pasy „ziemi niczyjej"). Odnosi się to z a r ó w n o do przestrzeni, jak i do czasu. Biologiczny u p ł y w czasu, którego fizycznie d o ś w i a d c z a m y , jest ciągły, stajemy się po prostu coraz s t a r s i . . . , „cały czas". A b y zmierzyć ten doświadczany przez nas czas, korzystamy z takich urządzeń, jak zegary i kalendarze i rozbijamy continuum czasowe na odcinki— sekundy, minuty, godziny, dnie, tygodnie. K a ż d y segment ma określony czas trwania, ale przerwy p o m i ę d z y nimi teoretycznie nie mają wymiaru czasowego. Jednak gdy odwracamy ten czas p o j ę c i o w y w społeczny, w ó w c z a s każda taka nie posiadająca wymiaru czasowego przerwa będzie z a j m o w a ł a określony czas. N a przykład zmiana statusu n i e ż o n a t e g o w ż o n a t e g o p o j ę c i o w o jest tylko w y m i a n ą kategorii, ale gdy ujmujemy rzeczy na poziomie działania wymaga ona odprawienia rytuału, który zabiera pewien czas (następuje w „czasie niczyim"). Granica stanowi więc tę linię, która oddziela dwie sfery społecznej czasoprzestrzeni, które m o ż n a scharakteryzować jako normalne, czasowe, wyraźnie oddzielone, centralne i świeckie, ale sama granica jest nienormalna, dwuznaczna, bezczasowa i święta, �302 RECENZJE 1 OMÓWIENIA często otoczona tabu. We wszystkich niemal społeczeństwach ludzkich przekraczanie granic i p r o g ó w związane jest z rytuałem, podobnie j a k przechodzenie z jednego statusu społecznego do drugiego. Przeprowadzając społeczne rozróżnienie p o m i ę d z y dzieckiem a d o r o s ł y m tworzymy sztuczną granicę, p o n i e w a ż z biologicznego punktu widzenia nie ma tu żadnej wyraźnej „przerwy". Wobec tego my musimy jej d o k o n a ć . Fizyczne okaleczenia ciała podczas inicjacji dokonywane są celem wprowadzenia właśnie takiego progu, punktu p r z e ł o m o w e g o czy punktu wejścia. Wszystko, co zostało w takim wypadku usunięte z ciała (włosy, zęby, napletek itp.), uważane jest za „brudne", za „sprawę nie na miejscu". Działanie to zapewnia czystość naszych społecznych kategorii; okaleczone ciało zostaje „oczyszczone". Opozycja czysty/brudny ma głębokie korzenie psychologiczne. K a ż d e dziecko w pewnym momencie zaczyna się interesować następującymi kwestiami: „ K i m jestem?", „Jakie są granice mojej osoby?", „Czy moje fekalia, moja uryna. m ó j pot, moje nasienie są częścią mojej osoby, czy nie?". Wydzieliny ludzkiego ciała są niejako zbędne, a wszystkie otwory ludzkiego ciała tworzą progi. Wydzieliny powinny stać się więc ośrodkiem tabu i w istocie w większości społeczeństw ludzkich są one prototypem „brudu", z k t ó r e g o każdy powinien się oczyścić. Jednak w takiej całkowicie oczyszczonej postaci człowiek nie miałby żadnych styczności ze światem zewnętrznym i z innymi jednostkami. Byłby wolny od dominacji innych, ale zarazem cał­ kowicie bezsilny. W oczyszczaniu się z owego granicznego brudu tkwi zatem pewien paradoks, który m o ż n a wyrazić za p o m o c ą następującej ekwiwalencji: Czysty/Brudny Impotencja/ /Potencja. Nasuwa się tu wniosek, że moc jest umiejscowiona w brudzie (s. 62). Ten paradoks jest m. in. źródłem wielu rytuałów religijnych oraz występującej w wielu religiach tendencji do wiązania świętości z a r ó w n o z zachowaniem ascetycznym, jak i rozwiązłym. Skoro bogowie są nieśmiertelni, fakt. że m o g ą się r o z m n a ż a ć przez stosunki seksualne, stanowi anomalię. Dalej skoro ludzie są śmiertelni byłoby anomalią, gdyby nie rozmnażali się przez stosunki seksualne. D l a boga-człowiek a anomalią jest z a r ó w n o rozmnażanie się przez stosunki seksualne, jak i nie rozmnażanie się w ten s p o s ó b . Znaczna większość wierzeń i praktyk religijnych w różnych kulturach m o ż e być wyjaśniona na zasadzie tego paradoksu. P o t ę g a b ó s t w jest często ł ą c z o n a z potencją seksualną. Wszyscy bogowie w klasycznej i orientalnej mitologii byli w y j ą t k o w o rozpustni. R ó w n o c z e ś n i e jednak powszechnie m o ż n a było o b s e r w o w a ć tendencję, że mężczyźni aspirujący do osiągnięcia całkowitej świętości p o d p o r z ą d k o w y w a l i się reżimowi seksualnej ascezy. Paradoks ten rozwiązywany był w mitach religijnych na różne sposoby. Jednym z nich było przyjęcie, że pierwszy przodek płodził dzieci dopiero w bardzo podeszłym wieku. Adam spłodził Seta w wieku 130 lat, Abraham spłodził Isaaka mając lat sto. Oddzielano też seks od grzechu przez przyjęcie założenia, że prorok został niepokalanie poczęty przez świętą kobietę, która dawno j u ż przekroczyła wiek odpowiedni do rodzenia dzieci lub była bezpłodna z innych p o w o d ó w , jak Sara, Rebeka, Rachela. Elżbieta itp. (s. 73). Innym rozwiązaniem w odniesieniu do b o g a - c z ł o w i e k a jest przypisywanie mu s t o s u n k ó w z ladacznicą, która następnie staje się świętą przodkinią. „ L u d z k o ś ć " Jezusa potwierdzać miały fakty, że wiązał się on z ulicznicami, do których należała Maria Magdalena. W tego typu historiach seks pozostaje koniecznie zły, ale potencja seksualna świętego jest faktem uznanym. Mimo to zachowuje on swój ascetyzm w obliczu zepsucia. Leach podaje na to szereg przykładów, zaczerpniętych m. in. z mitologii chrześcijańskiej i hinduskiej. Wypływa 7 nich ogólny wniosek, że ascetyzm jest środkiem do osiągnięcia osobistej czystości, podczas gdy zachowanie ekstytyczne (rozwiązłe) sprzyja osiągnięciu mocy mi­ stycznej. Te dwuznaczności obecne w mitologii religijnej m o ż n a też o b s e r w o w a ć w patrylinealnych. egzogamicznych grupach linneażowych. Kobieta, która wchodzi do lineażu poprzez małżeństwo, uznawana jest p o c z ą t k o w o za obcą. Jest w pewnym sensie c z y m ś złym w drugim etapie, kiedy staje się matką nowych c z ł o n k ó w dobra. Jest symbolem cnoty i czystości, antytezą obiektu lineażu, seksualnego. i nieczystym. Ale staje się wewnętrznie �RECENZJE 303 I OMÓWIENIA Zarysowują się tu więc następujące ekwiwalencje: zona seksualna brudna grzeszna matka aseksualna czysta bezgrzeszna Wzór ten odpowiada d w ó m Mariom w mitologii chrześcijańskiej: Marii Matce Dziewicy i Marii Magdalenie (s. 75). Kwestia ta wiąże się jak najściślej z wyjaśnieniem tabu incestu. Istnieje wiele teorii na ten temat, ale żadna z nich nie jest w pełni zadowalająca. Leach sugeruje, że transformacja żona matka jest absolutnie nieodwracalna. Istnieje też przeciwieństwa pomiędzy tymi kategoriami. Jest to nowa wersja tezy Malinowskiego, że funkcją tabu incestu jest ochrona przed pomieszaniem się ról społecznych i konfliktami, jakie mogłyby z tego tytułu wynikać. Lévi-Strauss oddziałał na antropologię brytyjską przede wszystkim swoją teorią pokrewień­ stwa, zawartą w słynnych Elementarnych udanej próbie zastosowania strukturach pokrewieństwa, teorii tranformacji do s y s t e m ó w ambitnej, c h o ć pokrewieństwa niezbyt występujących od Australii do Północnej Syberii. Koncepcje zawarte w terminach pokrewieństwa, takie jak „ o j c o s t w o " czy „małżeństwo", są w pierwszym rzędzie ideami tworzonymi w umyśle, a nie odbiciem obiektywnej, materialnej rzeczywistości istniejącej w zewnętrznym świecie. Stąd, rozważania na temat kategorii pokre­ wieństwa i reguł małżeńskich mogą być ł a t w o przekształcone w pewien rodzaj algebry. Leach jednak sugeruje, że związek p o m i ę d z y tą algebrą pokrewieństwa a faktami bezpośrednio obserwowanymi w terenie jest często bardzo pośredni. Jego zdaniem do problematyki pokrewień­ stwa należy p o d c h o d z i ć z wielką ostrożnością. R ó ż n o r o d n o ś ć reguł małżeńskich, z jakimi spotykamy się w różnych społeczeństwach, jest uderzająca: w jednych społeczeństwach zakazuje się kategorycznie wszelkich małżeństw p o m i ę d z y krewnymi, w innych g ł ó w n y m nakazem małżeńskim jest ożenek z kobietą spokrewnio­ ną. Na drugim końcu znajdują się społeczeństwa zezwalające na małżeństwo z każdą niemal kobietą, która nie jest matką czy r o d z o n ą siostrą. R e g u ł y małżeńskie stanowią system klasyfikacji i służą określaniu środowiska społecznego danej jednostki. N a przykład „skoro wolno mi się pobierać z siostrą X , wobec tego moja własna kategorii kobiet, z którymi X m o ż e się pobierać" do zakłada zasadę wzajemności i równości. T y dajesz mi żonę, j a oddaję ci w zamian swoją siostrę. Istnieją jednak reguły zakładające przeciwną implikację: „jeśli mnie wolno się pobierać z siostrą X , to X nie m o ż e mojej siostry" reguła: siostra należy ta reguła ustawia nas w nierównej pozycji. Reguły takie mają poślubić ogromne znaczenie dla strukturyzacji wszystkich samoregulujących się społeczeństw. W krótkim eseju Leach nie czuje się przygotowany do bardziej s z c z e g ó ł o w e g o rozważania wszystkich teoretycznych implikacji reguł małżeństwa i pokrewieństwa. Ogranicza się więc jedynie do kilku uwag. Tak więc. reguły egzogamii służą nie tylko identyfikacji i ściślejszemu odróżnianiu grup descendencji, ale posiadają one także negatywną implikację zagęszczania całego systemu. Skoro nie wolno nam się pobierać wewnątrz danej grupy, musimy poszukiwać partnerów małżeńskich na zewnątrz. Reguły endogamii z kolei, które zakazują małżeństwa z osobami p o c h o d z ą c y m i z innych s e g m e n t ó w tego samego systemu (np. dziewczyna indyjska z kasty wyższej nie m o ż e poślubić mężczyzny z kasty niższej; Biały z Afryki Południowej nie m o ż e ożenić się z Czarną kobietą z tego kraju, Żyd nie m o ż e wziąć za ż o n ę nie-Żydówki) wywołują na ogół silne emocje i niepokoje. test ortodoksji to, Jednakże na ogół Żydzi od 2500 że mężczyzna Żydzi, i jego ż o n a rzeczywistość nigdy nie odpowiada lat łączyli się tylko z kwakrzy, katolicy uważają winni b y ć wyznawcami Żydówkami, tej często samej za wiary. ściśle tej normatywnej idei. Gdyby stanowiliby dziś zapewne odrębną rasę. Jednakże świadectwa genetyczne wskazują, że tak nie jest. O g ó l n e spostrzeżenie Leacha mówi, że reguły dotyczące obserwowanych faktów. zawierania małżeństw dotyczą raczej idei aniżeli empirycznie �RECENZJE I OMÓWIENIA 304 Na koniec, to co podkreślał Lévi-Strauss, gdy występuje reguła: „ja (mężczyzna) poślubić córkę brata mojej matki, ale moja siostra nie m o ż e poślubić matki", w ó w c z a s grupy descendencji ł ą c z o n e są w p a r y — j e d n a grupa, to druga, to „otrzymujący żony". Stosunek ten zakłada swego mogę syna brata swojej „dający żony", rodzaju nierówność, która znajduje odbicie w miejscowej ideologii politycznej (s. 68). W przeciwieństwie do Lévi-Strausa Leach twierdził, ż e system wyborów małżeńskich nie stanowi niezależnego zjawiska, ale dostosowany jest do w a r u n k ó w politycznych i ekono­ micznych danego społeczeństwa. Jeśli dający żony posiadają w danej strukturze wyższy niż otrzymujący żony, zależy to przede wszystkim od r ó ż n e g o statusu i ekonomicznego tych grup (Kuper 1987, s. 229). Nie można więc status politycznego sprowadzać reguł małżeńskich do uniwersalnych cech ludzkiego u m y s ł u , ale należy je wyjaśniać w kontekście konkretnych w a r u n k ó w społeczno-ekonomicznych. T o samo odnosi się do reguł pokrewieństwa. Stanowią one o wiele bardziej skompliko­ wany problem i dlatego nie zostały tu szerzej o m ó w i o n e . Jeśli np. Trobriandczycy mają w zakresie stosunków pomiędzy i siostrą, bratem to dlaczego Tonga mają układ - j i synem ojcem układ — -f--|~, — + — • Jeśli brat matki jest częścią atomu pokrewieństwa, to dlaczego nie spotykamy awunkulokatu w każdym miejscu i czasie. O w a algebra pokrewieństwa nie przystaje do rzeczywistości wiążą się bezpośrednio podnoszonym ze stosunkiem empirycznej. Te trudności Lévi-Straussa do historii problemem j a k ż e przez jego adwersarzy. Lévi-Strauss rozmija się z konkretną często rzeczywistością historyczną, pomija c e l o w ą i ś w i a d o m ą działalność ludzi, która zawsze zmierza do przekształ­ cania zastanej rzeczywistości, a związek życia ludzkiego z konkretną rzeczywistością nie jest przypadkowy. Przejawia się on m. in. w stałej obecności ludzi tu i teraz. Pomijając dziedzictwa przeszłości historyczny wymiar rzeczywistości, Lévi-Strauss w życiu staje bezradny wobec wyjaśnienia przyczyn r ó ż n o r o d n o ś c i kulturowej. Z uwagi na to, że p o k r e w i e ń s t w o okazało się zjawiskiem zbyt mocno osadzonym w realiach życia społecznego, Lévi-Strauss zwrócił się do mitologii, która stanowiła właściwsze pole do poszukiwania czystych struktur mentalnych. W mitologii, jak pisał, oswobodzony jest na tyle, by prowadzić rozmowę z samym sobą „umysł ludzi i uwolniony jest od przymusu zajmowania się przedmiotami i uznaje siebie za c o ś , co sprowadza się w jakiś sposób do postrzegania siebie j a k o podmiotu" Lévi-Straussa nie był kartezjański. Nie uważał (za: Kuper 1987, on, że człowiek universum w swoim umyśle podążając za logiką czystego, s. 233). Racjonalizm tworzy prawdziwy model logicznego argumentu w sensie arystotelowskim, czyli posługując się ścisłe ustalonymi, łatwymi do wyodrębnienia „matematycznej logiki". W koncepcji Lévi-Straussa w sposób niejako poetycki, posługując człowiek się metaforami, to zilustrować na przykładzie pseudo-logiki tworzy w umyśle analogiami myślenia mitycznego. i regułami powiązania symbolami. Można Gdy analizujemy czynności techniczne, jest dla nas rzeczą oczywistą, że A jest różne od В i że nie one b y ć równocześnie u w a ż a n e za identyczne. W wypadku mito-logiki zwykłe mogą argumentacja jest akurat odwrotna. W mitologii chrześcijańskiej np. Matka Boga jest D z i e w i c ą , B ó g - s y n z Boga—ojca, mimo że B ó g - o j c i e c , I chociaż nawet głęboko wierzący został zrodzony B ó g — s y n i D u c h Święty byli jednym i tym samym. chrześcijanie mają trudności ze zrozumieniem takich tajemnic, to jednak z pewnością nie m o ż n a twierdzić, że koncepcje teologiczne są nielogiczne i pozbawione znaczenia. Posiadają one znaczenie, ale odnosi się ono do rzeczywistości metafizycznej. Nie m ó w i m y : wierzę, że 2 x 2 ~ 4; jest to dla nas pewnik. Ilekroć jednak używamy zwrotu „ja w i e r z ę . . . " , wiąże się on z ostrzeżeniem, że reguły zwykłej logiki nie mają tu zastosowania. Najbardziej fundamentalną cechą mitologiki jest o d w r ó c e n i e zwy­ k ł e g o doświadczenia. Istotną i g ł ó w n ą ideą wszystkich doktryn religijnych jest zaprzeczenie faktu, że śmierć zakłada unicestwienie jednostki. Dlatego wprowadza się pojęcie „tamtego świata" istniejącego w j a k i m ś „innym czasie". Dlatego przeciwstawia się ludzkiej bezsilności wszechmoc b o g ó w . Rytuały religijne są właśnie próbą ustalenia pomostu a „tamtym światem", za pośrednictwem którego wszechmoc pomiędzy „tym" boża m o ż e zostać przekazana �RECENZJE bezsilnemu szamani, które człowiekowi. media, mogą N a straży pustelnicy, tego pomostu a może być równocześnie stoją on być także bogami 305 1 OMÓWIENIA i ludźmi, święte osoby— kapłani, zamieszkany przez jak też c e c h o w a ć prorocy, bóstwa wcielone, się szeregiem innych przeciwstawnych cech. Istota b ó s t w a polega m. in. na tym, że przerasta ono samo i jednoczy wszelkie przeciwieństwa. i potencję seksualną Wierzenia przypisujące są tutaj dobrym przykładem. bogom równocześnie siebie ascetyzm Historie tego typu nie są po prostu wymyślone celem ćwiczenia się w sztuce paradoksu. Mają one często implikacje praktyczne. Pobożny Bramin ma np. o b o w i ą z e k spłodzenia męskiego potomka, ale jest on także moralnie z o b o w i ą z a n y do wycofywania się stopniowo w kierunku ascetyzmu (s. 74). Mit ilustruje więc tezę, że kategorie, za p o m o c ą których porządkujemy świat, tworzą się na zasadzie dowolnego zestawienia p o d o b i e ń s t w i przeciwieństw. Jeśli mają one charakter arbitralny, to u ich p o d ł o ż a muszą leżeć pewne zasady o bardziej uniwersalnym charakterze. O m ó w i o n e tutaj s k r ó t o w o p o g l ą d y Leacha p o c h o d z ą z książki, której polski przekład ukaże się niebawem nakładem P W N - u . Jest to zasygnalizowanie pracy orginalnej i ciekawej, pomyślanej jako wprowadzenie do analizy strukturalnej w antropologii społecznej. Najbardziej godne uwagi jest przedstawienie formalnej aparatury pojęciowej dotyczącej k o d ó w informa­ cyjnych w terminach powszechnie znanego, codziennego doświadczenia. miejscach posługuje się faktami zaczerpniętymi z założenia, że dla początkującego z monografii Autor w niewielu antropologicznych, czytelnika najbardziej zrozumiałą wychodząc antropologią jest ta, która wiąże się 7 jego własnym doświadczeniem ż y c i o w y m . Jedyna monografią etnograficzną, na jaką często powołuje się Leach. jest Biblia. Oryginalnym wkładem Leacha jest przedstawiona w ostatnim paragrafie strukturalna analiza logiki ofiary oparta na danych zawartych w księgach Starego Testamentu Exodusie i Leviticusie. W ujęciu Leacha i talentem godnym strukturalizm staje się jasny, a analizy prowadzone Wyrazem rosnącego było i pojawienie blisko na Zachodzie zainteresowania systemami myślenia się. obok związana są ze s w o b o d ą odnotowania. strukturalizmu. takich z nią antropologia nurtów, symboliczna i postrzegania jak antropologia oraz etnonauka kognitywna i nowa etnografia. Antropologia kognitywna to s p o s ó b podejścia kładący szczególny nacisk na badanie procesów myślenia i postrzegania przedstawicieli różnych także e t n o n a u k ę i nową etnografię Sapir. Twierdził on, że zachowanie kultur. Niektórzy terminem tym określają nurty, którym początek dał właściwie znacznie wcześniej kulturowe jest zachowaniem symbolicznym a kultura to pojęcie abstrakcyjne, obejmujące sieć idei i w z o r ó w zachowania c z ł o n k ó w danego społeczeń­ stwa. Jest to zarazem pojęcie, które posiada różne znaczenia dla poszczególnych Te właśnie indywidualne centrum zainteresowań znaczenie, jakie ludzie przypisują „kulturze", stać się antropologa. Właściwy ruch zwany etnonauka z a p o c z ą t k o w a n y został artykułem Warda Componential jednostek. powinny Analysis... z 1956 r. Stwierdził on, że każde s p o ł e c z e ń s t w o Goodenougha posiada własny u m y s ł o w y szablon lub m a p ę kultury, obejmującą wszystko to, co jednostka musi wiedzieć, aby skutecznie działać w swoim środowisku. Etnonaukę określa jako m e t o d ę . W jej alternatywnej nazwie („nowa etnografia") zawarte jest jednak pewne założenie teoretyczne: kultura istnieje jedynie w umysłach jej nosicieli. Jest to więc koncepcja skrajnie racjonalistyczna i men- talistyczna. Aby uzyskać informacje całkowicie wolne od kategorii myślowych antropologa, przedsta­ wiciele etnonauki zwracają się do procedur lingwistycznych, używając głównie języka tubyl­ czego celem odtworzenia własnych klasyfikacji informatora. K o ń c o w y m efektem stępowania winno być uzyskanie kompletnego modelu danego tubylca. Jest to technika ogromnie do zbierania informacji z zakresu czasochłonna, wycinkowych dlatego badacze ograniczają się dziedzin, takich jak kategorie klasyfikacje roślin itp. M o ż n a więc uznać, że nowa etnografia, danych, jakkolwiek u jej p o d ł o ż a z wieloma krytycznymi. Podkreślano, V głosami - Hnojanliu Pobka. i H - > leżą pewne takiego po­ uniwersum charakterystycznego dla założenia że badaczy koloru, to nowa technika zbierania teoretyczne. zachowań Spotkały zawsze się one interesowało �306 RECENZJE i OMÓWIENIA bardziej to. co ludzie robią, aniżeli to, co się dzieje w ich głowach (odkrycie tego jest bowiem zadaniem niewykonalnym). Poza tym jest to orientacja zbyt indywidualistyczna i racjonalistyczna i przez to uniemożliwiająca p o r ó w n y w a n i e , badania ilościowe i ustalanie o g ó l n y c h prawidłowości. Niektórzy jednak wierzą, że u podstaw „emicznych klasyfikacji tubylczych leżą jakieś uniwersalne struktury organizujące ludzkie myślenie i zachowanie i że etnonauka, która nigdy nie posługiwała się tak zwartym systemem teoretyczno-metodologicznym jak strukturalizm Lévi-Straussa. pozwoli te zasady odkryć. W ramach tej orientacji Anthony Wallace z a p r o p o n o w a ł tzw. koncepcję „labiryntu poznawczego" (mazeway). Terminem tym określa on właściwą jednostce mapę poznawczą, obejmującą reguły ról społecznych i odpowiadające im zachowania. K a ż d a jednostka organizuje w pewien s p o s ó b swoje doświadczenie i nie powiela mapy innych jednostek. „Labirynt poznawczy" obejmuje jedynie dziedziny ważne z punktu widzenia wzajemnych oczekiwań partnerów interakcji, umożliwiające właściwe zachowanie i przewidywanie jego rezultatów. Ż a d n a jednostka nie rozporządza jednak całą wiedzą swojego społeczeństwa i dlatego po­ trzebuje innych ludzi, którzy ją uzupełniają. Jest to koncepcja skrajnie indywidualistyczna, ale jak wskazywał S a p i r — w ł a ś n i e owo psychologiczne podejście do kultury, z punktu widzenia konkretnej jednostki, kryje w sobie większe m o ż l i w o ś c i niż przyjmowanie z góry założenia, że kultura jest c z y m ś gotowym i danym. Badając indywidualne doświadczenie jednostki m o ż e m y więcej p o w i e d z i e ć o kulturze, niż dokonując tradycyjnego etnograficznego inwentarza cech kulturowych. T a k a zdepersonalizowana kultura jest zawsze pewną abstrakcją, modelem zachowania, który jest realizowany inaczej przez każdą jednostkę. Edward Sapir tak pisał na ten temat: „doszedłem do wniosku, że to właśnie mniemanie o kulturze, iż jest ona gotowa i dana stanowi najpoważniejszą przeszkodę w rzeczywistym rozumieniu kultury i przemian kulturowych oraz ich związku z o s o b o w o ś c i ą " (Sapir 1978, s. 144). Proponuje on następujące tematy, które powinny stać się przedmiotem dociekań antropologa: „poznanie porządku, w jakim wzorce kulturowe i ich fragmenty pojawiają się w psychice dziecka, co wymaga starannych i drobiazgowych badań jego rozwoju od narodzin, powiedzmy do 10 roku życia, analiza relewantności tych w z o r ó w dla rozwoju o s o b o w o ś c i dziecka, wreszcie pod koniec proponowanego okresu należałoby zbadać, j a k a część badanej kultury ma dla dziecka istotne znaczenie. C o więcej, należałoby ustalić, jaki stopień świadomej i nieświadomej systematyzacji oraz scalenia w z o r ó w jest dziecku dostępny. Trudne to zapewne, lecz nie niemożliwe [...] Zaryzykowałbym przepowiednię, że uzyskane w ten s p o s ó b pojęcie kultury, będzie zapewne niejasne i niepełne okaże się donioślejsze w skutkach i bardziej życiodajne niż przypinane do tej czy innej zbiorowości karty inwentaryzacyjne, które zwycza­ jowo nazywamy kulturą (tamże. s. I45-I4d). To psychologiczne podejście Sapira oddziałało niewątpliwie na późniejsze koncepcje antropologii kognitywnej. W jej ramach m o ż n a wyodrębnić nurt zwany antropologią symboliczną. Jego przedstawiciele podzielają przekonanie, że kultura jest systemem symboli, które posiadają różne funkcje znaczące i symboliczne. Niektórzy uważają, że jest to tylko odmiana szerszej tradycji funkcjonalistycznej. Uczonymi, których poszukiwania mieszczą się w tym nurcie, są: C . Geertz, D . Schneider, V. Turner i M . Douglas. David Schneider badał amerykańskie systemy pokrewieństwa jako systemy symboli, traktowane niezależnie od s y s t e m ó w socjologicznych i biologicznych. Pokrewieństwo to nie tylko fakty biologiczne. Symbolizuje ono wartości, takie j a k utrwalenie solidarności grupy, wzajemnej współpracy, norm zachowania itp. Clifford Geertz zajmuje się religią jako systemem symboli, który wyjaśnia i umacnia naturę otaczającego świata i utrwala emocje, z jakimi ludzie postrzegają świat rzeczywisty. Religia, to symboliczna interpretacja istoty ludzkiej egzystencji, istoty życia i porządku świata. Victor Turner, uczeń Maxa Gluckmana, zwraca swoje zainteresowania również na religię i rytuał jako zespoK symboli. Stara się zrozumieć, co te symbole znaczą dla c z ł o n k ó w danego społeczeństwa, opierając swoje rozważania na materiałach terenowych dotyczących plemienia Ndembu. �RECENZJE 1 OMÓWIENIA 307 Mary Douglas rozwinęła innego rodzaju podejście do badania symboli. P r ó b o w a ł a ona znaleźć symbole uniwersalne, te mianowicie, które pojawiają się w wielu okresach i w wielu kulturach. Inspiracją do jej badań były prace Durkheima i Maussa dotyczące prymitywnych s y s t e m ó w klasyfikacji. Przyjmuje ona, sensie porządek naturalnymi że porządek symboliczny odzwierciedla symbolami, dodając m. in. symbolizm międzykulturowym (wg: Garbarino dotyczący ludzkiego Są to próby oscylujące w o k ó ł t e m a t ó w nieobcych Lévi-Straussowi. kognitywnej oraz i pewnym ciała relatywizm symbolicznej, w aspekcie 1977, s. 83-84). Te dwa stanowiska łączy racjonalistyczne spojrzenie na kulturę, dzieli natomiast indywidualistyczne, nastawienie w społeczny i wysuwa hipotezę, że m o ż n a p o s z u k i w a ć tego, co nazywa ona kulturowy badaczy wywodzący mieszczących się zapewne z się tradycji w psychologiczne nurcie antropologii Boasowskiej. określa się też czasem, niezbyt uprzejmie, jako ostatnie tchnienie relatywizmu Etnonaukę kulturowego. LITERATURA Garbarino 1977 M . S. Sociocultural Theory in Anthropology. A Short History, New Y o r k - Chicago- San Francisco i in. Goodenough 1956 W. Componential Analysis and the Study of Meaning, „Language", nr 32, s. 195-216. K u p e r A. 1987 Między charyzmą a rutyną. Antropologia brytyjska 1922-1982, Ł ó d ź , Wydawnictwo Łódzkie. Leach E. 1973 Lévi-Strauss, Warszawa. Rosner K. 1984 Strukturalne badania sztuki i kultury, „Studia estetyczne", t. 19. Sapir E. 1978 Język, kultura, osobowość, Warszawa. Barbara A D A M K U P E R , Między charyzmą nictwo Łódzkie, Ł ó d ź 1987, ss. 283 a rutyną. Olszewska-Dyoniziak Antropologia brytyjska. 1922-1982, Wydaw­ Status antropologii społecznej lub kulturowej jako ważnej dyscypliny nauki uznawany jest nie tylko w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych, gdzie od dawna rozwijała się ona szczególnie bujnie, ale również w wielu krajach Europy, w Ameryce Łacińskiej, Indii, Australii i dużej części Afryki. Jej przedmiot (za wzorem A m e r y k a n ó w ) ujmowany jest dziś szeroko — antropologia to nauka badająca początki, rozwój i istotę g a t u n k ó w ludzkich. Tak rozumiana antropologia rozpada się na cztery działy: antropologię fizyczną, społeczno-kulturową, archeologię i antropologię lingwistyczną. W praktyce jednak tak szerokie pojmowanie antropologii pozostaje na o g ó ł w sferze deklaracji, p o n i e w a ż — z wyjątkiem Franza Boasa, który istotnie poruszał się swobodnie po tych czterech polach — inni antropolo­ gowie zawężają swe zainteresowania do tzw. antropologii społeczno-kulturowej, którą określa się jako naukę o początkach kultury, kierunkach jej rozwoju i współczesnym zróżnicowaniu kultur ludzkich. W taki s p o s ó b definiuje również etnografię Wielka encyklopedia powszechna (Warszawa 1964, s. 500). Tradycyjny podział na etnografię, etnologię i antropologię stracił już dziś bowiem na znaczeniu. Wszystkie te gałęzie stopiły się w jedną naukę (antropologię) ujmującą swój przedmiot bardzo szeroko jako badanie ludzkości we wszystkich formach �308 i RECENZJE aspektach jej istnienia, j a k o całokształt I OMÓWIENIA emiprycznej i teoretycznej wiedzy o człowieku i jego kulturze. T o . co wyróżnia antropologię od innych nauk humanistycznych i społecznych, to ujął szerokie i ogólne to następująco: spojrzenie na „etnologia sprawy człowieka, daleka jest od kultury, społeczeństwa. ograniczania się do roli G . Picon jednej z wielu nauk społecznych i humanistycznych [...] jest właściwie uogólnieniem badań nad człowiekiem, jest ich aspektem teoretycznonaukowym, ich aspekt empiryczny" (Panorama myśli Bez względu na reprezentowane prawność i komplementarność historycznego stanowisko trzech gdy inne dyscypliny przedstawiają teoretyczne, sposobów tylko Paryż 1960, s. 183). antropolog musi uznać podejścia badawczego: pełno- holistycznego, i p o r ó w n a w c z e g o . Holizm oznacza badanie istot i grup ludzkich w kate­ goriach c a ł o ś c i o w e g o wytworami podczas współczesnej. wzoru życia, i działaniami postuluje kulturowymi. badanie z w i ą z k ó w Metoda historyczna w i współzależności antropoologii między sprowadza się do próby opisaniai przebiegu ludzkiej ewolucji biologicznej i kulturowej oraz umieszczenia różnych w z o r ó w życia w perspektywie historycznej. Metoda p o r ó w n a w c z a zaś bada zróżnicowanie kulturowe zmierzając do wyjaśnienia p o d o b i e ń s t w i różnic między kulturami oraz do wykrycia cech stałych tkwiących w tych różnicach i podobieństwach. Wszystkim naukom, z jakimi jest związana, antropologia dostarcza perspektywy historycznej oraz wskazuje na konieczność uwzględniania w ich analizach relatywizmu kulturowego. Z uwagi na wzrastającą Adama Kupera Dotyczy spotkała rolę antropologii w integracji nauk ze zrozumiałym zainteresowaniem się ona przecież rozwoju antropologii w kraju, o zachowaniu środowiska gdzie dyscyplina ta książka naukowego. ma szczególnie świetne tradycje i z którego wywodzi właściwie swój początek. A k a d e m i c k ą pozycję zdobyła antropologia w 1884 г., kiedy to Edward Burnett Tylor, sławny twórca ewolucyjnych s c h e m a t ó w rozwoju kultury, objął wykłady na Uniwersytecie w Oxfordzie. Ostateczny profil współczesnej antropologii spoleczno-kulturowej ukształtował się właśnie w krajach anglosaskich, przy czym plejada liczących się w nauce światowej uczonych w y w o d z ą c y c h się z tych krajów jest długa (przypomnijmy tu m. in. J . Lubbocka, J . Frazera, E . Smitha, B. Malinowskiego, A. R . Radclifie-Browna, E . Evans-Pritcharda. R . Firtha, E . Leacha. A . Richardsa. L . H . Mor­ gana, A . L . Kroebera. C . Kluckchohna. R . Benedict, M . Mead, R . Lintona. i i n ) . Kuper przedstawia obraz antropologii zasadnicze zmiany, jakie zaszły brytyjska, np. w porównaniu brytyjskiej ostatnich sześćdziesięciu w refleksji antropologicznej z amerykańską, lat w tym okresie. charakteryzowała się ukazując Antropologia rozwojem podejścia holistycznego, które mistrzowsko zastosowane w badaniach trobriandzkich Bronisława Malinow­ skiego d o p r o w a d z i ł o do zasadniczej reorientacji teoretyczno-metodologicznej i z a d e c y d o w a ł o o funkcjonalistycznym kształcie tej dyscypliny. Funkcjonalizm w antropologii oznacza ujmo­ wanie e l e m e n t ó w kulturowych w kategoriach ich wzajemnych pow"iązań, bazując na założeniu, że szczegóły zwyczaju rozpatrywane w izolacji „są tak pozbawione znaczenia, jak oddzielne litery alfabetu". Amerykanie zarzucali c z ę s t o antropologom brytyjskim ignorowanie historii, nieprzykładanie wagi do zmienności kultur, pomijanie psychologicznego wymiaru rzeczywistości kulturowej, wyłączanie z zakresu ich zainteresowań takich a s p e k t ó w kultury, jak technologia, folklor, sztuka, wychowanie lub język oraz pomijanie badań p o r ó w n a w c z y c h się do krajów W s p ó l n o t y Kuper - i ograniczanie Brytyjskiej. o czym sam pisze we „Wstępie" - s p o w o d o w a ł prawdziwe wrzenie w środowisku a n t r o p o l o g ó w brytyjskich, przedstawiając je w s p o s ó b anegdotyczno-obrazoburczy, niejednokrotnie do o d b r ą z o w i e n i a jego pomnikowych postaci. Zacznijmy od prowadzący Malinowskiego. Kuper twierdzi, że Malinowski uważał się za proroka, p o s t a ć mesjanistyczną, której zasługą było nie tylko wypracowanie metody badań terenowych, ale niemalże stworzenie nowej dyscypliny akademickiej. „Całe pokolenie jego n a s t ę p c ó w nauczone antropologia społeczna rozpoczęła się na Trobriandach w 1914 r." (s. zupełnie było sądzić, 9). Nie jest iż to stwierdzenie tak dalekie od prawdy ~ - antropologia istotnie zyskała własne ramy teoretycznometodologiczne wraz z pojawieniem się funkcjonalizmu Malinowskiego. W innym miejscu Kuper przytacza opinię Lowiego: „Malinowski zajęty jest zawsze dwoma ulubionymi rozrywkami. Albo w y w a ż a drzwi otwarte, albo z rozdrażnieniem wyszydza �RECENZJE I OMÓWIENIA 309 prace, które go osobiście nie pociągają" (s. 36). Warto podkreślić, że opinia ta wyszła spod pióra antropologa amerykańskiego, krytykowanego za skrajnie atomistyczne i dyfuzjonistyczne podejście do kultury. Ośmieszane bylo zwłaszcza jego określenie kultury jako bez­ ładnej mieszaniny „strzępów i łat" (shreds and patches) nie przejawiającej żadnych cech integracji ani c a ł o ś c i o w e g o wzoru. Gdyby więc Lowiemu w porę w y w a ż o n o otwarte drzwi, nie popełniałby z pewnością takich błędów. Powyższy cytat wskazuje jednak na inną tendencję. Podczas gdy etnologowie w Polsce i na świecie dostrzegają w teoretycznym dorobku Malinowskiego szereg nieprzemijających wartości i z powodzeniem przystosowują jego model m. in. do badania współczesnych t y p ó w instytucji, antropologowie brytyjscy pomijają milcze­ niem lub znacznie bardziej krytycznie oceniają teoretyczną spuściznę po Malinowskim, podkreślając głównie jego zasługi jako znakomitego nauczyciela i badacza terenowego. Niemniej Kuper w pełni docenia i rozumie znaczenie generalizacji historycznych Malinow­ skiego: „wielkość Malinowskiego leży w jego zdolności chwytania w sieć teorii rzeczywistego c z ł o w i e k a : dumnego i dwulicowego, przyziemnego i m y ś l ą c e g o . Malinowski zaszczepi! swoim studentom bezcenną ś w i a d o m o ś ć napięcia, jakie istnieje zawsze p o m i ę d z y tym, co ludzie m ó w i ą , a tym. co czynią, p o m i ę d z y dążeniami jednostek a porządkiem s p o ł e c z n y m " (s. 49). Podkreśla też znaczenie okrytej przez Malinowskiego zasady wzajemności, służącej stwarzaniu więzi p o m i ę d z y ludźmi i stanowiącej potężny czynnik kontroli społecznej. O wielkości Malinowskiego świadczyło poznanie Trobriandczyka w całej pełni jego człowieczeństwa, skierowanie analizy na to, co w obcej kulturze jest powszechne, uniwersalne, właściwe także nam. P r z e m o ż n e oddziaływanie Malinowskiego na antropologię brytyjską trwało od 1924 do 1938 r. Po tym okresie nastąpiła dominacja orientacji socjologicznej, rozwijanej przez drugiego wybitnego luminarza funkcjonalizmu w antropologii Alfreda R . Radcliffe-Browna, który w 1937 r. objął katedrę antropologii społecznej na Uniwersytecie w Oxfordzie. Ten entuzjasta Durkheima położył szczególny nacisk na badanie s y s t e m ó w i p r o c e s ó w społecznych, stworzywszy podwaliny dla nurtu określanego mianem „socjologii p o r ó w n a w c z e j " . Malinowskiemu natomiast zarzucano często niedostateczne rozpracowanie teorii systemu s p o ł e c z n e g o i sprowadzanie wyjaśnień do biologizmu i płytko rozumianego psychologizmu, b ę d ą c e g o połączeniem teorii instynktów M c Dougalla i teorii s e n t y m e n t ó w Shanda. W proponowanym przez Malinow­ skiego podziale potrzeb na biologiczne, pochodne i psychiczne m o ż n a się d o p a t r y w a ć dalekich z w i ą z k ó w z koncepcją Marksa (podstawa materialna, struktura społeczna i ideologia), ale Kuper podkreśla, że jest to bardzo niedojrzałe zrozumienie p o g l ą d ó w Marksa i zreduko­ wanie marksizmu do pewnego rodzaju dietetyki (s. 45). Anglicy, zapewne przez sentyment dla swojego rodaka, skłonni są przypisywać większe zasługi w określeniu kształtu przyszłej antropologii brytyjskiej Radcliffe-Brownowi. Skonstruował on, j a k pisze Kuper, „bardziej precyzyjny zestaw pojęć do opracowania metariałów etno­ graficznych" (s. 51). W związku z tym nasuwa się pytanie, dlaczego większość znanych i d o s k o n a ł y c h monografii funkcjonalnych wyszła spod pióra u c z n i ó w Malinowskiego, uczestników jego seminariów, m. in. A . Richardsa, R . Firtha, I. Schapery, E . Evans-Pritcharda i in. Większość uznanych teorii dotyczących kultury pierwotnej (gospodarki, rodziny, prawa, magii, religii) wiąże się z nazwiskiem Malinowskiego. T o on przede wszystkim obalał mylne poglądy, p o r z ą d k o w a ! fakty, dostarczał nowych p r o w o k u j ą c y c h idei, a jego pozornie m a ł o frapujące teoretycznie pojęcie instytucji o k a z a ł o się narzędziem niezwykle skutecznym w badaniu zjawisk kulturowych. N a czym więc polegał wkład A . R . Radcliffe-Browna? Badane zjawiska dzielił on na trzy typy: techniki, reguły zachowania i zwyczaje o b r z ę d o w e , związane z sytuacjami zmian w życiu s p o ł e c z n y m . Interesowały go „sytemy faktycznych s t o s u n k ó w zależności p o m i ę d z y jednostkami pełniącymi określone role społeczne". Badacz ten posługiwał się często pojęciem „struktury społecznej" rozumianej jako „suma wszelkich społecznych relacji p o m i ę d z y wszyst­ kimi jednostkami w danej chwili" (s. 72). Wbrew Malinowskiemu uważał posługiwanie się pojęciem kultury za m a ł o przydatne w konkretnych badaniach: „ N a u k a o kulturze nie jest możliwa. M o ż n a badać kulturę jedynie jako cechę systemu społecznego [...], badając �310 RECENZJE I OMÓWIENIA kulturę bada się zawsze akty z a c h o w a ń określonej grupy o s ó b . które p o w i ą z a n e są ze sobą w strukturze społecznej" (s. 75). Drugi c z ł o n tej wypowiedzi byłby w pełni akceptowalny także dla Malinowskiego, utożsamianie badań nad kulturą z badaniem struktury społecznej, jak to czynił ale Radcliffe- -Brown, p r o w a d z i ł o w konsekwencji do niedostrzegania i pomijania szeregu zjawisk kulturo­ wych, takich j a k gospodarka, magia i religia pierwotna, wychowanie, folklor, sztuka. I fak­ tycznie. Radcliffe-Brown i jego uczniowie ograniczali pokrewieństwa, systemów politycznych, rzadziej s p o s ó b uprawiania antropologii co rozumiał ograniczenie się na o g ó ł do badania przez Radcliffe-Browna „ k o l e k c j o n o w a n i e m się jedynie do systemów prawa. Nie bez racji Edmund Leach nazwał sporządzania typologii motyli", przez struktur społecznych bez naukowego wyjaśniania zjawisk i formułowania praw naukowych. Podejście Radcliffe-Browna było uboższe od teorii Malinowskiego przez faktyczne eliminowanie jednostki biologicznych w analizie funkcjonalnej. Fakt ten zapewne s p o w o d o w a ł , i potrzeb że Radcliffe-Brown p o z o s t a ł właściwie bezradny wobec problematyki zmiany kulturowej, podczas gdy Malinowski podjął ją, mimo że jego propozycje w tym względzie uznano za niezadowalające, i wskazał na istotne czynniki zmian, jakimi są modyfikujące się w różnych sytuacjach potrzeby ludzkie oraz na to, że zmiany mają na o g ó ł charakter instytucjonalny. Należy także podkreślić, że u Radcliffe-Browna pojęcie „struktury" nie m i a ł o nic w s p ó l n e g o z podobnym pojęciem stosowanym przede wszystkim budowanym później przez Lévi-Straussa, dla którego struktura była w umyśle ludzkim modelem rzeczywistości. Radcliffe-Brown pisał na ten temat do Lévi-Straussa: „ U ż y w a m terminu «struktura spoteczna» w znaczeniu tak odmiennym zapowiada od korzyści. pańskiego, Podczas że prowadzenie gdy dyskusji jest nie dla Pana struktura społeczna tylko nie trudne, ma ale nic i nie wspólnego z rzeczywistością, lecz z budowaniem modeli, j a u w a ż a m strukturę społeczną za rzeczywistość" (s. 73). Łączenie pojęcia „struktury" z rzeczywiście obserwowalnymi stosunkami społecznymi przetrwało w antropologii brytyjskiej nawet wówczas, gdy przyjęcie koncepcji Lévi-Straussa i żywa na nią reakcja skłoniły badaczy do zajęcia się systemami myślenia i spojrzenia na kulturę jako na system komunikowania. Antropologia brytyjska pozostała jednak zawsze funkcjonalistyczna, a Edmund Leach — c z o ł o w y kontynuator idei Lévi-Straussa w anglojęzycznym środowisku naukowym — u w a ż a ł , że prace antropologiczne do badania struktur idei, jak to uwzględniać Leacha, rzeczywiście postulował obserwowalne r ó w n i e ż ó w porządek wzory nie m o g ą się ograniczyć jedynie francuski strukturalizm, lecz stosunków międzyludzkich. winny W idealny nie zawsze przystaje do zewnętrznej, zawsze przekonaniu obserwowalnej rzeczywistości, jak to zakładał Lévi-Strauss. M o ż n a powiedzieć, że dzięki znakomitej szkole, jaką stanowił funkcjonalizm brytyjski, antropologia w tym kraju p o z o s t a ł a empiryczna i po­ wiązana z praktyką, a zarazem otwarta na nowe prądy intelektualne, przygotowana do ich oceny krytycznej i reinterpretacji. Te nowe prądy w ujęciu E . Evans-Pritcharda, to przede M . Gluckmana i E . Leacha, wszystkim neofunkcjonalizm uwzględniający problematykę konfliktu s p o ł e c z n e g o oraz neostrukturalizm reprezentowany również w głównej mierze przez Leacha, a także — Needhama, M . Dauglas, W. Turnera. W latach pięćdziesiątych u Evans-Pritcharda, Gluckmana i Leacha pojawiają się pierwsze próby krytyki statystycznego modelu funkcjonalnego. w rzeczywistości Leach sama pisał: „ N i g d y norma nie istnieje absolutna z g o d n o ś ć z n o r m ą istnieje jedynie j a k o stan napięcia pomiędzy kulturową, sprzecznymi interesami i rozbieżnymi nastawieniami. Mechanizmu zmiany kulturowej m o ż n a w- reakcjach jednostek Leach, stanowi profesor na ich z r ó ż n i c o w a n e Uniwersytetu obecnie jedną interesy w Cambridge i przez z najwybitniejszych postaci Jego praca Culture and communication poszukiwać ekonomiczne i polityczne" (s. pewien rektor College, w czas Kings brytyjskiej antropologii 204). społecznej. będąca znakomitym wprowadzeniem w reguły analizy strukturalnej, stanowi zarazem oryginalny wkład w strukturalizm. Leach przede nie zgadza się z Lévi-Straussem, jakoby „uniwersalne" struktury mentalne wszystkim właściwe były wszystkim ludziom. W jego przekonaniu są one właściwe tylko niektórym, a poza tym — uwarunkowane kulturowo i zależne od w a r u n k ó w ekonomiczno-politycznych danego społeczeń­ stwa. Leach nie zgadza się także z tym, jakoby myślenie u ludzi d o k o n y w a ł o się jedynie �RECENZJE I OMÓWIENIA 311 na zasadzie tworzenia opozycji binarnych. Postuluje wprowadzenie trzeciej, pośredniej kategorii, która nie jest ani A, ani В — jest dwuznaczna, stanowi w pewnym sensie anomalię i przez to otoczona jest tabu. Taką kategorią jest np. pojęcie granicy czasowej, przestrzennej lub społecznej. W wielu społeczeństwach przekraczanie p r o g ó w i granic społecznych wiąże się z różnego rodzaju rytuałami. Wiele z tych rytuałów traktuje się jako rytuały oczyszczenia, zapewnienia czystości naszym s p o ł e c z n y m kategoriom. Leach nakłania do traktowania analiz strukturalnych z ostrożnością, dostarcza jednak przekonujących d o w o d ó w na ich p ł o d n o ś ć p o z n a w c z ą , pod warunkiem wykorzystania precyzyjnej aparatury analitycznej w postaci do­ kładnie zdefiniowanej terminologii, określającej charakter z w i ą z k ó w między kodami zawartymi w obserwowanych zachowaniach kulturowych a informacjami, jakie one przekazują. Kuper ocenia krytycznie ostatnie lata rozwoju antropologii brytyjskiej. W latach 1972-1982 wielu znakomitych u c z n i ó w Malinowskiego osiągnęło już wiek emerytalny, ż e g n a n o ich wielką liczbą ksiąg p a m i ą t k o w y c h , a nowi profesorowie nie zdołali przejąć przywództwa. wując rozwój antropologii brytyjskiej w latach siedemdziesiątych Podsumo­ i osiemdziesiątych uważa, że okres ten charakteryzuje się raczej konserwatyzmem u m y s ł o w y m . Kuper Antropologów mniej interesowały problemy socjologiczne, a koncentrowali się na badaniu p r o c e s ó w poznania. Znalazło to wyraz w pojawieniu się dwu n u r t ó w określanych jako „antropologia kognitywna", „ n o w a etnografia", „etnonauka". Obojętni też byli na osiągnięcia nauki światowej w zakresie antropologii lub innych związanych z nią dyscyplin, skupiając się na badaniu etnograficznych detali. Teoria w coraz mniejszym stopniu zaprzątała głowy a d e p t ó w tej dyscypliny na rzecz doskonalenia metod obserwacji i zdobywania wszechstronnej wiedzy historycznej, j ę z y k o w e j i in. na temat regionu, który ma stanowić przedmiot badań. O wyborze motywu przewod­ niego w badaniach decyduje zaś najczęściej nie teoria, ale preferencje profesora, u pisze się pracę lub też m o ż l i w o ś ć uzyskania większych którego dotacji na badania. Czyżby upadający R z y m ? Nie jest zapewne tak żle. N i e p o k o j ą c e zjawisko, o którym pisze m o ż e wiązać się z tym, że nie pojawiła się jeszcze nowa indywidualność byłaby zdolna z d o m i n o w a ć umysły, tak jak kilkadziesiąt lat temu naukowa, inwencji teoretycznej. Może to także j a k pisze która Malinowski, a także — być m o ż e — i z tym, że przerost wiedzy ściśle etnograficznej ograniczył w pewnym śmiałość więc Kuper, Kuper —kwestia stopniu „skromności i braku ambicji" (s. 243). Praca Kupera, mimo że przygotowana rzetelnie i ukazująca d o k o n a ł y się w myśleniu o człowieku świecie, nieco istotne przemiany, jakie w ciągu ostatnich sześćdziesięciu lat w Anglii i na rozczarowuje. Pisana jest jakby z pozycji dumnego syna Albionu, który m o ż e sobie p o z w o l i ć na autoironię, ukazanie własnych słabości i spojrzenie na zagadnienie z pełnym dystansu krytycyzmem. Autor nie proponuje też ż a d n e g o Odnośnie do Malinowskiego np. podaje m. in., że jego własnego własne stanowiska. noty biograficzne (umieszczane np. w Who is who) podkreślały zawsze dwa elementy: „szlacheckie pochodzenie ze strony obojga r o d z i c ó w oraz doktorat w 1908 roku sub auspicias Imperatoris, co było najwyższym zaszczytem akademickim w monarchii austro-węgierskiej" (s. 19). Cieszymy się, że w kraju, w którym tak wielką wagę przykłada się do nobilitacji a n t r o p o l o g ó w (w trudnym okresie lat siedemdziesiątych aż trzech z nich otrzymało nominacje szlacheckie), nasz rodak j u ż w chwili przybycia na teren Wielkiej Brytanii spełniał te warunki. Barbara Olszewska-Dyoniziak H E I D E N I X D O R F F , H E I D I M U L L E R , Weisse Western - Rite Roben. Von den Farbordnungen des Mitlelalters zum individuellen Farbgeschmack. Mit einem Beitrag von Bernhard Zepernick und Else-Marie Karlsson-Stresse, Berlin 1983, 218 ss. 115 fot. Omawiana publikacja p o w s t a ł a równolegle do wystawy na ten sam temat, przygotowanej przez Staatliche Museen Preussischer Kulturbesitz, Museum für Vólkerkunde (Abt. Europa) i Museum für Deutsche Volkskunde w Berlinie. Zaprezentowano na niej zbiory z 31 �312 RECENZJI; I OMÓWIENIA m u z e ó w krajowych i zagranicznych, w tym z Bazylei. Berna, Wiednia, Salzburga, Amsterdamu, Hagi. Brukseli. Paryża. Zamieszczony na końcu książki spis e k s p o n a t ó w (s. 191-207) wprawdzie nie podaje ich kolejnej numeracji, ale ilościowo zapewne przekraczają one ponad 700 sztuk, gdyż składają się z a r ó w n o z pojedynczych pozycji, j a k i całych z e s p o ł ó w tworzących komplety. Intencją autorek w przypadku publikacji i wystawy było przedstawienie historii odzieży nie od strony kroju. tj. formy i zestawu poszczególnych części czy ich zdobnictwa, ale od strony kolorystyki, jej zmienności w czasie, znaczenia i funkcji, począwszy od średnio­ wiecza, kiedy p o d p o r z ą d k o w a n a byla pewnym prawom i uzależniona od naturalnych ś r o d k ó w barwiących oraz zwyczajowych tradycji, aż po współczesne indywidualne upodobania. R ó w n o ­ legle autorki starały się o d p o w i e d z i e ć na szereg wiążących się ze sobą i nurtujących je pytań. np. jak d ł u g o i gdzie z a c h o w a ł o się respektowanie symbolicznego znaczenia kolorów, jak długo przetrwało w poszczególnych grupach społecznych prawo posługiwania się określoną kolorystyką i czy kolory są wyrazicielem stanów psychicznych," estetycznych, intelektualnych itp.? N a podstawie badań okazuje się, że do polowy X I X w. (1856), kiedy to przez angielskiego chemika. Wiliama Henry'ego Perkin'a, wynaleziony zosta! barwnik syntetyczny, stosowany w odzieży kolorystyka była ograniczona. Warunkowały ją barwniki pochodzenia naturalnego, przede wszystkim roślinnego, j a k : urzet (Isatis tinctoria), narzana (Rubia tinctorum), rezeda (Reseda luteo/a), indygo (Indigotera tinctoria), szafran (Crocus sativas), oraz zwierzęcego ~ purpura (Murex hrandaris) czy szkarłat (Coccínea) powszechne w całej Europie. Dzięki anilinie udało się uzyskać czyste i zróżnicowane w odcieniach barwy, które d o ś ć prędko zdobyły świat. Po Rewolucji Francuskiej nowe prądy m o d y stosunkowo szybko docierały na wieś, tak więc popularny w ó w c z a s kolor szary w niedługim czasie ustępuje miejsca szerokiej palecie kolorystycznej. N a skutek jednak zachodzących zmian społecznych i gospodarczych nie podlega ona żadnym ograniczeniom, jakie zgodnie z hierarchią społeczną, a potem stosownie także do praw przeciw zbytkom, obowiązywały, np. we Francji od k o ń c a X I I w., w Hiszpanii od X I I I w., a w Holandii i Niemczech od polowy X I V w. W X V i X V I w. przestrzegano ich surowo. W X V I i X V I I w. prawom tym p o d p o r z ą d k o w a n o , oprócz gatunku tkanin, kolorystyki i formy odzieży, także różne jej detale, jak obramowania czy obszycia obrzeży, jej długość oraz stosowanie o z d ó b . W X V I I I w. wszelkich tych z a k a z ó w coraz mniej przestrzegano, a po Rewolucji Francuskiej znikają z a r ó w n o zarządzenia, j a k i funkcjonujące normy. Pozostały jednak pewne tradycje kolorystyczne, których znaczenia m o ż n a dopatrzeć się w obowiązujących niegdyś regułach i obyczaju. Utrwaliły się one w pewnych grupach społecznych i zawodowych. Znane są także przypadki, kolorystycznego wyróżniania się odzieży niektórych prowincji, stanowiących w przeszłości np. odrębne księstwo czy własność kościelną. Odpowiednia kolorystyka podkreślała rangę wartości i upodobania estetycznego, podobnie jak czyniły to różnego rodzaju obszycia czy koronki albo hafty, np. złote lub srebrne. Miały więc przysługujące im tekstylia, kolory i ozdoby tylko stany wyższe, d u c h o w i e ń s t w o , miało je mieszczaństwo, rzemieślnicy i urzędy, a także wydziały fakultatywne w uniwersytetach. Odzież chłopska, zwłaszcza kobiece suknie i spódnice — j a k wskazują średniowieczne źródła, np. rękopis heidelberski albo zwierciadło saksońskie z początku X I V w. — były w kolorze szarym, brunatnym lub brunatno-fioletowym i w dużej mierze takie pozostały do X X w. Stosunkowo rzadko u ż y w a n o koloru niebieskiego lub czerwonego. Dopiero w X V I I w. kolor niebieski upowszechnia się w odzieży odświętnej, podczas gdy kolor czarny, wzorem hiszpańskiej mody. uważany był w tym czasie i nieco później w kręgach mieszczańskich za uroczysty i odświętny. Niemniej na wsi ani niebieski, ani czerwony kolor nie występują często. Przeważają raczej nadal barwy szare, wynikające z naturalnej kolorystyki surowca, jakim była wełna i len. Niejednokrotnie je mieszano, uzyskując melanż czarno- lub szaro-biały, co praktykowano przede wszystkim przy wyrobie popularnego lodenu. N a urozmaicenie kolorystyki w odzieży wiejskiej, a także jej symbolicznego znaczenia niemały wpływ wywarł Kościół katolicki, w którym np. żałobne znaczenie mają kolory czarny, fioletowy i biały. �RECENZJE i Również 313 OMÓWIENIA kolorystyka przypisywana p o s z c z e g ó l n y m świętym patronom i świętom oddziałała na wprowadzenie jej do odświętnej odzieży na wsi. Omawiana publikacja składa się z 5 podstawowych rozdziałów, p o ś w i ę c o n y c h szczegółom d o t y c z ą c y m kolorystyki, techniki pozyskiwania barw. znaczenia i kształtowania się ich symboliki p o c z ą w s z y od c z a s ó w średniowiecznych aż po współczesne. Mowa tutaj także o harmonii barw wyrażonej w tkaninach i kompozycji przy zestawianiu poszczególnych- części odzieży. Najobszerniejszą część opracowania (s. 83-170) stanowi analiza popularnych w odzieży ko­ l o r ó w : szarego i brunatnego, białego, ż ó ł t e g o , czerwonopurpurowego. r ó ż o w e g o , niebieskiego, zielonego, czarnego oraz czerwonego i niebieskiego jako k o l o r ó w Matki Boskiej i Chrystusa, dalej ich funkcji, symboliki i zastosowania na szerokim tle p o r ó w n a w c z y m , wykorzystującym materiały z różnych krajów europejskich. Ostatni wreszcie rozdział p o ś w i e c o n o relacji po­ między kolorystyką odzieży a człowiekiem, tj. jego fizjonomią, psychiką itp., nadto uzależnieniu kolorystyki odzieży od pogody. C a ł o ś ć zamyka obszerne zestawienie literatury przedmiotu (s. 209-218). Na koniec warto podkreślić, że opracowanie zawiera wiele cennych wiadomości wiążących się z kolorystyką odzieży i strojów z a r ó w n o warstw elitarnych, jak chłopskich, z jej historią i prawami, jakim podlegała w ciągu minionych wieków, a także wiążących się z tendencjami współczesnego świata. Barbara Bazielkh ��