6 50 700 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78286586cdcbcee4654d6580e95bac43.pdf fe107f74313f203f8a043a3adf9b89e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:906 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:834 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.221-230 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. X X I z. 1 T R A D I C E LIDOVÉ K U L T U R Y V ŽIVOTE S O C J A L I S T I C K E SPOLEČNOSTI, red. V . Frolec i M. Krejči, Brno 1974; ŽIVOTNI PROSTŘEDÍ A T R A D I C E , red. V. Frolec, M. Krejči i J . Tomes, Brno 1975, seria: Lidová kultura a současnost pod redakcją V . Froleca W styczniu 1973 r. odbylo się w Strażnicach na Morawach sympozjum p o ś w i ę ­ cone tradycjom kultury ludowej w życiu społeczeństwa socjalistycznego, zorgani­ zowane przez Wydział Kultury Rady Narodowej K r a j u Południowomorawskiego przy współudziale Zakładu Etnografii Uniwersytetu J E P w Brnie. Kolejne, drugie sympozjum zostało zorganizowane pod hasłem: środowisko życia a tradycja, przy szerszej współpracy zainteresowanych instytucji i pod patronatem Ministerstwa Kultury ČSR oraz rektora Uniwersytetu im. J . E . Purkynego. Już w rok po k a ż ­ dym z tych s y m p o z j ó w ukazały się dwa tomy przedstawionych tam referatów i wy­ powiedzi, wydane okazale (b. dobry papier, przejrzysty i staranny układ graficzny, streszczenia w jęz. rosyjskim, spis treści także po niemiecku i angielsku, liczne ilustracje, w tym barwne, płócienna okładka i łande obwoluty), wzbudzając podziw dla w y d a w c ó w . Obydwa sympozja, podobnie jak kolejne, trzecie w czerwcu 1975 r. zorganizowa­ no nie przypadkiem w Strażnicach, starym, zabytkowym, lecz i uprzemysłowionym miasteczku na południowo-wschodnich kresach Moraw, zwanych Slovácko. Znajdu­ jący się tam obszerny, renesansowy pałac (przebudowany w X I X w.) jest siedzibą Instytutu Twórczości Ludowej, w przylegającym zaś do pałacu dużym parku odby­ wają się corocznie od 1946 r. głośne w Czechosłowacji festiwale folklorystyczne, gromadzące dziesiątki zespołów artystycznych (także z zagranicy) i dziesiątki ty­ sięcy widzów, przybywających także z odległych miejscowości Czechosłowacji. N a ­ strój festiwalu jest w y j ą t k o w y w swym rodzaju, zwłaszcza gdy pod koniec prze­ kształca się on w wielką, ogólną zabawę ze śpiewem, muzykowaniem w stylu l u ­ dowym i tańcami trwającymi przez całą noc przy dobrym, morawskim winie. W 1956 r. oddano do użytku 3 widownie (stadiony) mieszczące razem ponad 15 ty­ sięcy widzów. W dniach 22-23 czerwca 1975 r. odbył się jubileuszowy, X X X festi­ wal. Treść dwóch pierwszych s y m p o z j ó w wykraczała daleko poza sprawy folkloru, dopiero trzecie miało za g ł ó w n y temat folklor muzyczny i jego współczesne znacze­ nie. Uczestniczyło w nim też kilku etnografów z zagranicy (Budziszyn, Budapeszt, Moskwa, K i j ó w i Tomsk, Poznań i Wrocław, Sofia). Referaty z tego sympozjum mają się ukazać w podobnym wydaniu, jak poprzednie, i w równie krótkim ter­ minie. Tom materiałów z I sympozjum (Tradice...) zawiera 19 referatów, wypowiedzi w dyskusji oraz teksty zagajenia i zamknięcia obrad. Jego wydawcy podkreślili w przedmowie, iż referaty te naświetliły szereg ważnych, aktualnych zagadnień i dostarczyły i m p u l s ó w dla polityki kulturalnej w jej stosunku do tradycji we współczesnym społeczeństwie socjalistycznym. Przebieg obrad w y k a z a ł celowość bliskiej współpracy przedstawicieli nauki i sztuki oraz działaczy kultury. Tom �222 RECENZJE zawiera też godną uwagi deklarację uczestników sympozjum, w której została pod­ kreślona rola rodzimej kultury ludowej w kształtowaniu socjalistycznego stylu ż y ­ cia ogółu ludzi pracy miast i wsi oraz w i ą ż ą c e się z tym zadania badaczy i dzia­ łaczy kultury. Dla ukazania zakresu omawianych zagadnień warto w y m i e n i ć przy­ najmniej tytuły referatów, gdyż pobieżne choćby ich streszczenie nie mieściłoby się w ramach zwięzłego z konieczności omówienia. Są to: K . F o j t i k , Kultura klasy robotniczej i jej postępowe tradycje; V. F r o l e c , Kultura ludowa a socjalistyczny styl życia we wsi spółdzielczej; F . H e j l , Teoretyczne i praktyczne zasady kształ­ cenia młodych etnografów i folklorystów; R. J e ř á b e k , Istota i charakter sztuki ludowej; J . L o u k o t k a , Sztuka ludowa a religia; O. S i r o v a t k a , Folkloryzm jako przejaw kultury współczesnej; B . B e n e š , Miejsce folkloru oraz twórczości ąuasi-ludowej we współczesności; M. К r e j č i, Sztuko ludowa jako narzędzie działalności kulturalno-oświatowej; Z. J i r o v у, Tradycyjna kultura ludowa a współczesna amatorska działalność artystyczna; J. T o m e š , Ogólnokrajowe i regionalne festiwale folklorystyczne i ich miejsce w kulturze współczesnej; E . R e j s k o v a , Z problematyki współczesnych funkcji ludowych zespołów pie­ śni i tańca; V . V o 1 a v у, Strażnicki festiwal folklorystyczny i jego aspekty kul­ turalno-polityczne; D. H o l ý , Folklor w radiu i telewizji; J. Uher, Kultura ludowa i metody jej popularyzowania poprzez środki masowego przekazu, ze szcze­ gólnym uwzględnieniem prasy; L . К u n z, Rola dokumentu etnograficznego w ba­ daniu rewolucyjnych przemian wsi; J . O r e l , Współistnienie tradycji i współ­ czesności w kulturze ludowej; J . G r a b m i i l l e r , Specyficzne aspekty ochrony ludowej kultury materialnej w kraju Południowomorawskim; J . V a ř e к a, Etno­ graficzne badania wybranych wsi w kraju Południowomorawskim; J. H e r o l ­ d o v a , Etnograficzne badania osiedli reemigrantów w południowych Morawach. Następne sympozjum obfitowało w jeszcze większą liczbę referatów (tom: Životni prostředy...), których przedstawiono łącznie 32 w 4 grupach tematycznych: zmiany środowiska życiowego, normy estetyczne, stosunki społeczne we wsi spół­ dzielczej oraz współczesne funkcje i przeobrażenia folkloru. Całość została po­ przedzona dwoma referatami wprowadzającymi, które wygłosili: F . Hejl na temat środowiska życiowego i badań naukowych nad nim oraz J . Fencl o roli związku czeskich rolników spółdzielczych w doskonaleniu środowiska życiowego wsi. Pierw­ sza z wymienionych grup tematycznych obejmowała 8 referatów: J . К r o h a, Zmiany tradycyjnego środowiska życiowego wsi w związku z budownictwem so­ cjalistycznym; J . V у š i n к a, Problemy modernizacji wiejskiej strefy mieszkalnej w społeczeństwie socjalistycznym; V. F r o l e c , Tradycyjny kanon mieszkania wiejskiego i jego współczesne przemiany; I . F a r k a č o v á , Estetyczne aspekty współczesnych mieszkań wiejskich i miejskich; O. M á č e l , Zabytki kultury a środowisko życiowe; J . V a j d i š, Pomniki architektury w środowisku współ­ czesnej wsi; H. J o h n o v á, Rola muzeów w chronieniu i wykorzystywaniu za­ bytków kultury w warunkach przeobrażeń środowiska wiejskiego; J . S o u č e k, Urbanizm wsi tradycyjnej o próba przedstawienia go w strażnickiej ekspozycji bu­ downictwa ludowego na Pomorawiu. Do tematyki tej części n a w i ą z y w a ł y także wszystkie wypowiedzi w dyskusji. Problematyki norm estetycznych dotyczyło 5 referatów, które wygłosili: R. J e ­ ř á b e k , Przeobrażenia norm estetycznych we współczesnej wsi spółdzielczej; Š. S u к o p, Rola i znaczenie ludowej twórczości artystycznej w kształtowaniu współczesnego środowiska życiowego; V. S v o b o d o v á , Funkcje społeczne stroju ludowego i mody we wsi współczesnej; M. L u d v í k o v a , Funkcje stroju ludo­ wego we współczesnej wsi południowomorawskiej; B. M i n a ř í k o v a , Wpływ tradycji na współczesną kulturę ubioru. Kulturę społeczną we współczesnej wsi czeskiej omawiało 6 referentów: K . F o j t i k , Wieś współczesna jako czynnik procesu enkulturacji i akulturocji; �RECENZJE 223 J. T o m e š , Współczesne funkcje zwyczajów ludowych a obrzędy świeckie; A. B u r i a n , Z problemów stylu życia naszych chłopów spółdzielców; M. H á j e к, Rola kultury fizycznej we współczesnym stylu życia naszej wsi; P. P o p e l k a, Normy moralne społeczności miejskiej odnoszące się do małżeństwa; H . H ub i к o v á, Przeobrażenia zwyczajów dorocznych w górskich i podgórskich wsiach Moraw południowowschodnich. Przedmiotem największej liczby wystąpień były zagadnienia folkloru: O. S i~ r o v a t k á , Folklor w życiu kulturalnym współczesnej wsi: miejsce, funkcja, przemiany; D. H o l ý , Muzyka folklorystyczna w swych funkcjonalnych przesu­ nięciach i przeobrażeniach; V. V o 1 а v ý, Wykorzystanie muzyki folklorystycznej w życiu współczesnej wsi; J . G e 1 n а r, Pieśń tradycyjna w życiu współczesnej wsi; B. B e n e š , Strukturalne wpływy zmian społecznych i kulturowych na fun­ kcje opowieści ludowych; M. Š r á m k o v á , Zmiany, stan współczesny i funkcje opowieści ludowej we współczesnej wsi; J . J a r o š , Przykład wspomnień o zało­ żeniu spółdzielni we wsi Drnovice w okręgu Vyškov; V. H r n i č к o, O rozwoju sytuacji sprzyjających opowieściom na przykładzie rejonu Hlinsko; Z. J e 1 i n к ová, Taniec ludowy o pracach ludowych zespołów pieśni i tańca; O. H r e b a l o V á, Gry dziecięce i folklor dziecięcy jako czynnik wychowawczy; J . U h e r , Kozwój zastosowań folklorystyki. Ogłoszone teksty są zwięzłe (3-4 strony druku), stanowią raczej skróty w ł a ­ ściwych referatów. Przedstawiają godną uwagi lekturę, informując m. in. o tema­ tyce i zakresie oraz o założeniach i praktycznych celach badań etnograficznych prowadzonych w ostatnich latach na obszarze Moraw. Wiele z nich zawiera stwier­ dzenia w a ż n e dla badań porównawczych. Spośród nich w y m i e n i ę przykładowo z to­ mu Životni prostředí... referat V . Froleca o tradycyjnym kanonie mieszkania wiej­ skiego i jego współczesnej roli. Autor przedstawił zwięźle podział przestrzeni mie­ szkalnej tradycyjnego domu, jaki przetrwał w obowiązującej formie do przełomu X I X i X X w. i stwierdził, że tylko powierzchowna znajomość dokonanych zmian może sugerować, iż współczesny sposób mieszkania nie zachował nic lub prawie nic z dawnych, tradycyjnych form. Dom i mieszkanie to morfologiczny wyraz struktury rodziny, jej sposobu życia i miejsca w społeczności. Kontynuacja daw­ nych wartości życia rodzinnego znajduje wyraz np. w fakcie użytkowania tylko niektórych izb nowych wiejskich d o m ó w i pozostawieniu jednej izby jako repre­ zentacyjnej. Z tradycyjnymi wartościami wiąże się też tendencja do budowania przez wielu robotników domów w ich rodzinnych wsiach, w pobliżu domostw ich krewnych. Tradycyjne cechy stylu życia występują także w urządzeniu mieszkań imigrantów ze wsi w miastach. Przyszłość form i funkcji mieszkania będzie za­ pewne w y p a d k o w ą działania wartości tradycyjnych oraz zmiennych w a r u n k ó w bytu. Wspomnieć warto również o godnych uwagi propozycjach teoretycznych przedstawionych przez B. Beneša w referacie o strukturalnych w p ł y w a c h zmian społeczno-kulturowych na funkcje opowieści ludowych, na tle przykładów kon­ kretnych form i treści opowiadań z ostatniego ćwierćwiecza. K i l k u autorów po­ wołało się w przypisach na publikacje polskich badaczy: etnografów, folklorystów, a nawet socjologów. Uczestnicy s y m p o z j ó w reprezentowali rozmaite instytucje naukowe, kulturalne, administracyjne z Brna, innych miejscowości Moraw oraz (kilka osób) z PragL Jednym z czynnych uczestników I I sympozjum był artysta ludowy Jiři Kroha, k t ó ­ remu zadedykowano tom prac z tego sympozjum. G ł ó w n y m inspiratorem zorgani­ zowania strażnickich sympozjów, a przedtem badań nad szeroko rozumianym środowiskiem wiejskiego życia, był dr Vaclav Frolec, docent Uniwersytetu J E P u r k y niego w Brnie, wąpółwydawoa Obydwu t o m ó w i redaktor serii wydawniczej z w i ą z a ­ nej ze strażnickimi sympozjami, które odbywać się mają regularnie także w przy­ szłości. �224 RECENZJE Opublikowane materiały z etnograficznych sympozjów w Strażnicach przeko­ nują, że ich organizatorzy mają wyraźnie zarysowany program badań zorientowa­ nych zarówno na cele poznawcze, jak i praktyczne. Te drugie obejmują nie tylko od dawna uznane sprawy popularyzowania sztuki ludowej i folkloru, lecz i p o w a ż ­ ny zespół p r o b l e m ó w kształtowania przestrzennego i kulturowego środowiska wsi, a także stylu życia ludności nie tylko wiejskiej, lecz i miejskiej w nawiązaniu do cennych wartości dawnej kultury ludowej. Trudno wskazać na analogiczny przy­ kład konsekwentnego włączenia się dużego zespołu etnografów (przy współpracy z historykami, socjologami, teoretykami sztuki, praktykami) do kształtowania pro­ gramu współczesnego, życia. Inny, choć podobny w niektórych aspektach charakter, ma działalność zespołu etnografów praskich pod kierunkiem doc. A. Robeka; pro­ wadząc szeroko zakrojone badania nad kulturą ludu praskiego w X I X i X X w., szczególnie zaś praskich robotników, zespół ten dąży do poznania i spopularyzo­ wania trwałych wartości tej kultury. Osobiste zainteresowanie sympozjami i festi­ walami strażnickimi ze strony ministra kultury ČSR, który był w czerwcu 1975 r. w Strażnicach, świadczy, że władze republiki czeskiej przywiązują dużą w a g ę do realizacji programu wypracowywanego wspólnie przez etnografów, działaczy kul­ tury i władze terenowe. Edward S. A. ARTJTJTJNOW, D. A. S I E R G I E J E W , Problemy etniczeskoj morja (Ekwienskij mogilnik), Moskwa 1975, ss. 240 Pietraszek istorii Bieringo- Praca należy do najważniejszych pozycji poświęconych kulturze azjatyckich Eskimosów. Jej autorzy stanowią również czołowych badaczy problemu, ich w s p ó ł ­ praca zaś dostarcza drugiego już studium z pogranicza archeologii i etnografii . W obu książkach przedstawiono szczegółową analizę archeologicznego materiału dwu wielkich cmentarzysk, który stanowi punkt wyjścia dla zarysu historii etnicz­ nej północno-wschodniego fragmentu kontynentu azjatyckiego. Podbudowany on został znajomością etnografii współcześnie żyjących Eskimosów, którzy w liczbie 1300 osób zamieszkują Czukotkę i sąsiednie wyspy. Reprezentowana przez obu autorów kompetencja w zakresie dwu dyscyplin, jakkolwiek są oni w zasadzie et­ nografami, każe z uwagą odnieść się do tez przedstawionych w pracy, wśród k t ó ­ rych znajdują s i ę nowe propozycje. Książkę rozpoczyna szkic historii b a d a ń nad dawnymi kulturami pobrzeży Morza Beringa i sąsiednich terenów nad Pacyfikiem, po czym następuje obszerna publikacja znalezisk z cmentarzyska w Ekwen kopanego przez autorów. Jest ona bogato ilustrowana. Cmentarzysko reprezentuje bardzo długi okres historyczny — całe niemal pierwsze tysiąclecie n.e. Należy ono w zasadzie do kultury antycznej Beringomorza („driewnieberingomorskaja") trwającej od I tysiąclecia p.n.e. do V I wieku n.e. Reprezentowane są w nim również kultury późniejsze — Birnirk oraz Punuk, a także okresu „przedhistorycznego" trwającego do wieku X V I I I . Spotyka się też znaleziska kultury okwikskiej, którą autorzy uważają za wariant lokalny współczesny kulturze antycznej. Nie znane są jak dotąd materiały starsze niż 1 2 1 Poprzednia praca tych samych autorów: Driewnije kultury aziatskich eskimosow. Uelenskij mogilnik, Moskwa 1969. W zakresie studiów nad Eskimosami azjatyckimi brakuje dotąd monografii etnograficznej, jakkolwiek istnieje praca poświęcona kulturze społecznej: L . A. Fajnberg, Obszczestwiennyj stroj eskimosow i aleutow, Moskwa 1964, czy też kilka zbiorów folklorystycznych. Pierwszą pracą archeologiczną o walorach syntezy była zachowująca do dziś znaczną wartość S. I . R u d i e n к o, Driewniaja kultura Beringowo morja i eskimosskaja problema, Moskwa 1947. 2 �RECENZJE 225 ostatnie stulecia p.n.e., co sprawia, że wcześniejsze etapy muszą być rekonstruo­ wane przez odwołanie się do danych antropologii, językoznawstwa i archeologii ob­ szarów położonych na południe od Czukotki. Historia etniczna Czukotki, w maksymalnym (i bardzo upraszczającym w y w ó d autorów) skrócie, przedstawia się następująco. P ó ł w y s e p był nie zamieszkany od czasów, gdy przeszła przezeń na wschód migracja proto-indiańska i gdy przerwane zostało połączenie l ą d o w e z Ameryką. Przypuszczalnie w pierwszej połowie I I tysiąclecia p.n.e. pojawia się na południe od półwyspu fala ludności należącej do wspólnoty eskimosko-aleuckiej. Punktem jej wyjścia było wybrzeże ochockie. Prze­ szła ona przez pn. Kamczatkę i znalazłszy się nad morzem Beringa rozdzieliła się na kierunek wschodni (aleucki) i północny (eskimoski). B y ł a to ludność pływająca po morzu w czółnach i polująca na ssaki morskie (zwłaszcza na morsy). Udział myślistwa lądowego we wczesnej fazie był znaczny, być może nawet dominujący skoro autorzy sądzą, że dopiero „geneza kultury eski­ moskiej związana jest z rzemiosłem morskim" (s. 195). Kultura ta wykształciła się ostatecznie w rejonie morza Beringa, skąd Eskimosi wędrowali na tereny zajęte przez nich obecnie (Czukotka, Alaska, Kanada, Grenlandia). Stanowili oni jedną z ostatnich fal migracji w kierunku Ameryki. Jest to koncepcja odmienna od przedstawionych przez Lewina czy Wasilew­ skiego , którzy sugerują dwa różne centra formowania się — z jednej strony kultur eskimoskich, z drugiej zaś całego zespołu paleoazjatyckiego wraz z aleuckim. To pierwsze Wasilewski umieszcza w pd.-zach. Alasce, drugie zaś w części azjatyckiej. Badacze amerykańscy, niezależnie od tego czy przyjmują istnienie początkowej wspólnoty proto-eskimoskoaleuckiej czy też nie, umieszczają ośrodek w y j ś c i o w y kultur eskimoskich w pd.-zach. Alasce. Wysuwa się hipotezę, że ludy kultury nad­ morskiej, z których miały wykształcić się później m. in. zespoły eskimoski i aleuc­ ki, migrowały z Azji do Alaski w okresie przed V I I I tysiącleciem p.n.e., równolegle z migracją ł o w c ó w — przodków Indian, którzy szli środkiem lądowego pomostu między kontynentami. Dopiero w czasach znacznie późniejszych część Eskimosów miała osiąść na wybrzeżu azjatyckim . P o w r ó ć m y do relacji późniejszych dziejów Czukotki w e d ł u g Arutjunowa i Siergiejewa. W ślad za Eskimosami, tyle że lądem, szli od południa ich przypuszczalni genetyczni pobratymcy — Czukczowie . Antropolodzy bowiem wydzielili rasę „arktyczną", którą reprezentują Aleuci, Eskimosi i Czukczowie. C i ostatni przybyli nad morze Beringa w I tysiącleciu p.n.e. jako m y ś l i w i tundry, zwłaszcza zaś po­ lujący na dzikie reny. Ariergarda Czukczów, pozostająca w kontakcie z Koriakami, zapożyczyła od nich hodowlę rena. Rozwojowi antycznej kultury Beringomorza (pierwsza połowa I tysiąclecia n.e.) towarzyszyło przejście od wczesnego neolitu do jego bardziej zaawansowanych form i opanowanie wielorybnictwa przybrzeżnego. W tym też czasie umacniają się kontakty z sąsiednimi ludami paleoazjatyckimi (Czukczowie, Koriacy, Itelmeni), dzięki którym kultura eskimoska traci swój izolowany w znacznym stopniu cha­ rakter. Część Czukczów, znalazłszy się na terenach nie sprzyjających życiu renów, 3 4 5 3 R . S. W a s i l e w s k i , Proischożdienije i driewniaja kultura kor jaków, No­ wosybirsk 1971. Por. red. D. M. H o p k i n s , The Bering land bridge, Stanford 1967. W ten sposób podważona została hipoteza Jochelsona o „klinie eskimoskim", który miał wtargnąć na tereny zajęte przez Paleoazjatów, rzekomo stanowiących element etniczny najbliższy Indianom Ameryki; por. W. J o c h e l s o n , The ethno­ logical problems of Bering Sea, „Natural History" vol. 26: 1926. Antropolodzy r a ­ dzieccy skłonni są uważać właśnie Eskimosów za ogniwo pośrednie między India­ nami i Paleoazjatami. 4 5 35 —• Etnografia Polska, t. X X I , z. 1 �226 RECENZJE weszła w bliskie stosunki z Eskimosami wschodniej Czukotki. Począwszy od X V I wieku przejęła od nich techniki m y ś l i s t w a morskiego wraz z jego wyspecjalizo­ w a n ą wersją — wielorybnictwem. Przerodziło się to w trwający do ostatnich lat proces stopniowego wypierania Eskimosów z ich siedlisk oraz asymilacji. W recenzowanej książce znalazła się, ważna dla historii etnicznej omawianych obszarów, analiza ostrzy harpunów obrotowych. Autorzy przedstawiają ich czteroczłonową klasyfikację i dzielą na 44 typy, które z kolei porządkują w ciągi ewolu­ cyjne. Dokonano tego opierając się na całym znanym materiale pochodzącym z Czukotki, dzięki czemu próba ta ma zastosowanie ogólne. Do najciekawszych i najbardziej wciągających fragmentów pracy należy roz­ dział poświęcony estetyce i celowości w sztuce. Wskazuje s i ę tu, podobnie zresztą jak w całej literaturze p o ś w i ę c o n e j Eskimosom, na uderzające piękno przedmiotów sztuki u ż y t k o w e j , czy też służących wyłącznie ekspresji artystycznej lub ideologicz­ nej. Również i w tej książce pojawia się opinia, iż artyzm eskimoski należy do najwybitniejszych osiągnięć ludzkości. Jednocześnie proponuje s i ę refleksję nad kontrastem, jakiego (w europejskiej przynajmniej ocenie) dostarcza zestawienie tego artyzmu z krańcowo nieestetycznym jego otoczeniem, w którym dominowała skrzepnięta krew upolowanych zwierząt, pokrywający wszystko zastygły tłuszcz, przygnębiająca ciemność nocy polarnej. Czy sztuka była protestem przeciwko brzydocie codzienności, czy też przejawem potrzeby tworzenia w warunkach, kiedy konieczności bytowe nie zajmowały wiele czasu poza sezonem ł o w ó w , inne zaś sposoby wyrażania osobowości nie b y ł y szczególnie rozwinięte? P y t a ń tych nie sformułowano wprawdzie wprost, lecz występują one w podtekście. Zresztą odpo­ wiedzi na nie trudno szukać w materiale archeologicznym. Autorzy zwracają u w a g ę na interesujący fakt odmienności s t y l ó w w ornamen­ cie i częściowo formie, odmienności wyznaczanej podziałem rodowym. Tworzenie narzędzi i posługiwanie s i ę nimi dozwolone było tylko w obrębie rodu, każdy ród miał zatem w ł a s n e „endoformy". Zróżnicowane style należy w i ę c traktować jako symbole przynależności i ciągłości, jako informację o kulturze poszczególnych grup. Wprawdzie w ramach jednej grupy nie obowiązywał jeden tylko styl, obserwuje się ich co najmniej dwa — autorzy nazywają to ornamentalnym bilingwizmem — podporządkowane są one jednak specyficznej dla każdego rodu rytmice. T ę ostat­ nią udało s i ę w y k r y ć dzięki temu, że znaleziska były dla celów publikacji ryso­ wane (nie zaś fotografowane) przez jednego człowieka, który zwrócił u w a g ę na występujące tu prawidłowości umożliwiające kontynuację rysunku improwizowa­ nego w ramach danej konwencji operującej specyficzną symboliką liczb. Pouczającym przykładem na w y s t ę p o w a n i e ornamentu i formy w roli przekazu symbolicznego ściśle podporządkowanego wzorowi kultury było stwierdzenie, że i n ­ dywidualnym przejawom nowatorstwa technicznego (np. ostrzom harpunów odbie­ gającym od stosowanych typów) towarzyszyła niezwykłość ornamentacji lub jej brak. Widać to wyraźnie wówczas, gdy nowość nie przyjęła s i ę pozostając w poje­ dynczym egzemplarzu jako wyraz buntu przeciwko tradycji i próby zerwania z jej ciągłością. Na końcu rozdziału traktującego o estetyce eskimoskiej pojawia s i ę intrygu­ jąca zagadka dotycząca przyczyn stopniowego jej upadku. Sztuka „klasycznej sta­ rożytności eskimoskiej" (określenie odpowiada chronologicznie periodyzacji historii Europy) nie ma swego odrodzenia, średniowiecze zaś rozpoczyna jej niepowstrzy­ many zmierzch. Proces ten nie miał nic w s p ó l n e g o z niszczącym w p ł y w e m kontak­ tu kulturowego z odmiennymi społeczeństwami; Europejczycy obserwowali już tyl­ ko resztki bogatej niegdyś twórczości. B y ć może wyjaśnienie tego zjawiska tkwi w obserwacji (s. 183), że rozkwit sztuki przypadł we wczesnym okresie neolitu eskimoskiego, który k o n t y n u o w a ł tradycje górnego paleolitu. Porównanie z innymi kulturami paleolitycznymi tego obszaru Azji wskazuje na zbieżność tematyki �RECENZJE 227 i formy wypowiedzi artystycznej, włączając w to miniaturyzację przedmiotu. Czyż­ byśmy zatem mieli do czynienia ze sztuką immanentnie związaną z pewnym eta­ pem kultury kamienia, skazaną na zanik wraz z rozwojem środków produkcji? Wniosek taki rodziłby jednak dalsze pytania. Czy na Czukotce awans technolo­ giczny nie pobudził awansu artystycznego w nowej postaci? Dlaczego u Eskimo­ s ó w Kanady możliwe było — obserwowane obecnie — odrodzenie sztuki tradycyj­ nej (jakkolwiek stało się to przy zastosowaniu metod typu cepeliowskiego)? Odpowiedź na pierwsze pytanie istnieje — rozwinęła się bogata twórczość literacka, zresztą uprawiana (czy też „konsumowana") zbiorowo. T u , zdaniem au­ torów, znajduje odbicie różnica. między dwoma sposobami wytwarzania. Uzasad­ niony gospodarczo wzrost liczbowy grupy ludzkiej tworzącej dużą społeczność lokalną w y m a g a ł przejścia od kameralnych do bardziej masowych i widowiskowych form wyrazu (s. 185-186). W rozdziale „Motywy folkloru eskimoskiego w rzeźbie starożytnego Beringomorza" przedstawiona została następująca teza. Oszczędność wyrazu i operowanie skrótem przejawiające się we wzajemnym nakładaniu się graficznym m o t y w ó w antropo- i zoomorficznyeh (ten sam przedmiot nasuwa często odmienne skojarzenia zależnie od kąta patrzenia nań) niosą konkretną treść — ideę wzajemnego przeista­ czania człowieka w zwierzę i odwrotnie. Potwierdzać to mają motywy współczes­ nego folkloru eskimoskiego (chociaż na pewno dawnej proweniencji), z których przytoczono dwa. Władczyni Morza (drugie w hierarchii bóstwo panteonu eskimos­ kiego) przedstawiana bywa w postaci samicy morsa lub starej kobiety. Pewna legenda m ó w i o urodzeniu się wieloryba z kobiety zapłodnionej przez mężczyznę, który z wieloryba wyszedł i skrył się w nim na powrót. Ponadto w y s t ę p u j e wie­ rzenie o sezonowej przemianie miecznika-orki (rodzaj delfina) w wilka i odwrotnie. Powyższe — skąpe naszym zdaniem — przesłanki tłumaczyć mają znacznie różnorodniejsze sytuacje nakładania się m o t y w ó w w oszczędnej rzeźbie Eskimosów. W każdym bądź razie przypuszczenie, iż rzeźbiarze ograniczali się do ilustrowania mitologii (w zakresie przedstawień tutaj omówionych), wydaje się zubażać w a r s t w ę znaczeniową sztuki. Jeśli — zgodnie zresztą z założeniem autorów (s. 175-176) — kultura duchowa stanowić ma kompleks informacji o całości kultury danego spo­ łeczeństwa, to nie może wystarczyć wyszukiwanie zbieżności między dwoma posta­ ciami uzewnętrzniania tej kultury duchowej — rzeźbą i mitem. Autorzy przyjmują oczywiście punkt widzenia, że byt materialny i środowisko określają byt społeczny, poświęcają też nieco miejsca wykazaniu tych zależności w życiu Eskimosów. Konsekwencją takiego podejścia mogła by być hipoteza, iż sztuka i mitologia Eskimosów wyrażają ideologię jedności (i zarazem sprzeczności) między człowiekiem i zwierzęciem, ziemią i morzem (a być może także niebem). Takich dychotomii, na różnych szczeblach ogólności, znalazłoby się w i ę c e j (np. własna grupa krewniacza — reszta społeczeństwa). Sposób wyrażania się jedności pomiędzy nimi (od prostej zależności ekologicznej po związek mistyczny) mógłby stanowić interesującą próbę interpretacji. Oczywiście taki postulat wydaje się wy­ górowany dla pracy operującej materiałem archeologicznym. Częściowym jego usprawiedliwieniem jest ambicja autorów recenzowanej książki, by przedstawić analizę interdyscyplinarną, z wykorzystaniem wiedzy etnograficznej. Książka zawiera rozdział poświęcony organizacji społecznej Eskimosów. Pun­ ktem wyjścia jest w nim stwierdzenie, iż Eskimosi azjatyccy znali organizację rodową opartą na patrylinearnych grupach krewniaczych. Było ono już wysuwane i doku­ mentowane w przeszłości , recenzowana praca zaś dostarcza niewielu nowych fak6 « Por. F a j n b e r g , op. cit.; D. A. S i e r g i e j e w , Pierieżitki otcowskogo roda u aziatskich eskimosow, oraz G . A. M i e n o w s z c z i k o w . O pierieżitocznych jowlenijach rodowoj organizacii u aziatskich eskimosow, oba artykuły w „Sowietskaja etnografija", nr 6: 1962. Wymieniony tu artykuł Siergiejewa wszedł bez większych zmian w skład książki, �RECENZJE 228 t ó w świadczących o ^kontynuowanej również współcześnie patrylinearności. Po­ wtórzenie tezy jest o tyle istotne, że literatura poświęcona Eskimosom półkuli za­ chodniej stwierdza ich bilateralność i brak śladów unilinearnej organizacji krewniaczej. Fakt ten nie nasuwał żadnych wątpliwości, tak że typ bilateralnej terminologii pokrewieństwa Murdock nazwał „eskimoskim". Nie mamy podstaw, by kwestionować te ustalenia, ale też przyjąć winniśmy, że Eskimosi azjatyccy byli patry linearni. Wysunięto nawet hipotezę (Fajnberg) tłumaczącą tę rozbieżność za­ hamowaniem rozwoju sił wytwórczych u Eskimosów, którzy opuścili kontynent azjatycki, co uniemożliwiło im przejście od wcześniejszej organizacji matrylinearnej do wyższej — patrylinearnej. Hipoteza ta nie jest zadowalająca, gdyż nie tłu­ maczy pojawienia się p o k r e w i e ń s t w a bilateralnego, które w ciągu ewolucyjnym winno być usytuowane w y ż e j od matrylinearnego. Wróćmy jednak do recenzowanej pracy. Przedstawia się w niej listę 30 rodów występujących w X X wieku u Eskimosów Czukotki (s. 108-109). Zastrzeżenie, jakie winniśmy tu zgłosić, dotyczy terminu „ród", który nie jest precyzyjnie stosowany. Równolegle z nim używa się określenia „przeżytki rodu ojcowskiego", co wydaje się poddawać w wątpliwość zachowanie się do dziś rodu jako grupy krewniaczej. W istocie, z przytoczonego materiału konkretnego wynika, że funkcjonujące w po­ staci brygad łowczych zespoły ludzkie obejmujące większość członków „rodów" Imtugmit oraz Sitkunagmit stanowią (jeśli idzie o starszą generację, do której na­ leży kierownictwo brygady) de facto zespoły k u z y n ó w wywodzących się w pierw­ szym pokoleniu od nieżyjących już lub nie pracujących braci. Poza kuzynami w skład wymienionych zespołów wchodziło 5 mężczyzn (na ogólną liczbę 32), k t ó ­ rzy byli albo powinowatymi, albo dalszymi krewnymi w linii ojcowskiej. Takie grupy kwalifikują się do kategorii rozrośniętej rodziny wielkiej albo też małego lineażu czy niekiedy patronymii. Jeśli wspólny przodek takiego zespołu oddalony był o dwa pokolenia, segmentacja zachodzić musiała często i interesujące byłoby poznać, jakie zasady kierowały kontynuacją symboli jedności (nazwa własna, miej­ sce na cmentarzu, teren składowania żywności itp.), oraz tworzenia symboli no­ wych dla grup świeżo powstających. W tym kontekście podział na rody zasiedziałe w wiosce oraz przybyłe z zewnątrz wydaje się niewystarczający. Sprecyzowania w y m a g a ł b y także najszerszy zakres egzogamii . Interesująca wydaje się tradycja o istnieniu jeszcze w X V I I I wieku kilkuset­ osobowych zespołów krewnych (w tym wypadku najpewniej rodów), z których każdy wspólnie zamieszkiwał wielką ziemiankę. Celowe byłoby sprawdzenie, czy dzieliły się one jeszcze w e w n ę t r z n i e na zespoły lineażowe podobne zachowanym do naszych czasów (jak opisane w pracy), zwłaszcza, że takie duże rody w y s t a w i a ł y po kilkanaście brygad łowczych. Te ostatnie w ł a ś n i e mogły reprezentować wew­ nętrzne podziały rodu, a być może posiadać również odrębną symbolikę jednościową, w tym także nazwę własną — odrębną od ogólnorodowej. Wyjaśnienie tych faktów dopomogłoby w zrekonstruowaniu rodowej organizacji dawnych Eskimosów. 7 7 W omawianym tu przedmiocie istotne zastrzeżenia podniósł już wcześniej M. А. С z 1 e n o w, К charaktieristikie socialnoj organizacji aziatskich eskimosow, Moskwa 1973 (powielany referat na I X Międzynarodowy Kongres Nauk Antropo­ logicznych i Etnologicznych). Zakwestionował on kwalifikację grup omawianych w recenzowanej przez nas książce jako rodów, sugerował lineażową organizację społeczeństwa eskimoskiego, co zaś najistotniejsze — w y s u n ą ł hipotezę o w y s t ę p o ­ waniu wśród Eskimosów patrylinearnych grup krewniaczych o charakterze endogamicznym polemizując tym samym ze stanowiskiem Mienowszczikowa i Siergiejewa (por. przyp. 6), którzy przyjęli za udowodnioną egzogamię Eskimosów. Fakt, iż Siergiejew powtórzył bez zmian swoje stanowisko w omawianej tu książce, nie oznacza, że tezy Czlenowa są pozbawione podstaw, wynikają bowiem również z ba­ dań terenowych. �229 RECENZJE Wspomnijmy na koniec o sprawie kontrowersyjnej, mianowicie argumentacji mającej dowodzić w y s t ę p o w a n i a w przeszłości u Eskimosów rodu matrylinearnego. Autorzy są przekonani o słuszności tej tezy, jak też wyznają opinię, że „istnienie społeczeństwa w formie rodów macierzystych stanowi etap, przez który przeszła cała ludzkość" (s. 107-108). Za dowód wystarczający dla przypisania tego stadium Eskimosom uważa się w y s t ę p o w a n i e w ich systemie mitologicznym bóstw kobie­ cych oraz interpretowanie przez samych badaczy rzeźb przedstawiających kobiety jako postacie przodkiń rodu — prarodzicielek, rzeźb zaś wyobrażających samice zwierząt z m a ł y m i — za znaki totemowe lub bóstwa opiekuńcze. Podobny w y w ó d trudno uznać za przekonujący, gdyż istnieją inne możliwości interpretacji p o w y ż ­ szych faktów. Godzi się też wspomnieć, że naczelnym b ó s t w e m Eskimosów jest. postać męska. Zgłoszone w recenzji zastrzeżenia dotyczą jednak problematyki marginesowej dla omawianej książki i nie podważają jej wartości jaką jest cenny wkład w po­ znanie etnogenezy ludu, a tym samym procesów etnogenetycznych na terenie pół­ nocno-wschodniej Azji. Sławoj R. J . D I E N I S O W A , ylntropołogija driewnich bałtów, Szynkiewicz Ryga 1975, s. 403 Autorka przeprowadza analizę historii etnicznej obszarów wschodniego i po­ łudniowo-wschodniego pobrzeża Bałtyku w okresie od mezolitu do X I I w. n.e. Dokonuje tego na obszernym materiale antropologicznym, w znacznej części opra­ cowanym po raz pierwszy przez siebie. Dane antropologiczne korygują pewne kon­ cepcje archeologiczne, np. autorka dochodzi do wniosku o wspólnocie pochodzenia i jedności etnicznej l u d ó w kultur fatianowskiej oraz tzw. toporów bojowych. (To ostatnie określenie odnosi się do nadbałtyckiej grupy kultury ceramiki sznurowej). Do wspólnoty tej autorka włącza również kulturę rzucewską. Cały ten zespół, ist­ niejący od początków I I tysiąclecia p.n.e. traktowany jest jako protobałtyjski. uformowany w północnej części Europy środkowej i na przyległych obszarach Europy wschodniej — od dolnej Wisły po środkowy bieg Dniepru. Idące stąd na północ i wschód migracje ograniczyły później zasięg geograficzny wspólnoty protobałtyjskiej. Antropologiczna charakterystyka B a ł t ó w tego okresu obejmuje wybitną długogłowość oraz szerokotwarzowość, natomiast w epoce żelaza — normalną długogłowość i nadal szeroką twarz. W średniowieczu długogłowość Bałtów wyróżniała ich od sąsiednich Słowian zachodnich. Wśród tych ostatnich, wskaźnik najbliższy dług o g ł o w e m u reprezentowali Mazowszanie środkowego biegu Wisły, co prowadzi do wniosku o znacznym udziale elementu bałtyjskiego w ich genezie. Drugim obok S ł o w i a n zespołem etnicznym, z którym sąsiadowali Bałtowie, od samych początków były średniogłowe ludy fińskie, reprezentowane w neolicie przez kulturę grzebykowodołkową. Sąsiedztwo to, częściowo w postaci przemiesza­ nia, sprawiło, iż element fiński silnie uczestniczył w formowaniu się grup b a ł t y j skich. T y m tłumaczy autorka znaczną niejednorodność antropologiczną w y s t ę p u ­ jącą zwłaszcza na terenach Łotwy, w m a ł y m zaś stopniu na obszarze Litwy. W przeciwieństwie do bogato dokumentowanej części materiałowej, strona in­ terpretacyjna wydaje się cierpieć na brak sprecyzowanego kryterium etnicznej kwalifikacji odległych w czasie (zwłaszcza odnoszących się do neolitu i brązu) kultur archeologicznych czy zespołów antropologicznych. Dyskusyjne mogą okazać się również pewne ujęcia z archeologicznego punktu widzenia. Tytułem przykładu można w y m i e n i ć uznanie grupy rzucewskiej (według polskiej terminologii) za od- �230 RECENZJE rębną kulturę pod nazwą „wisło-niemeńskiej", kwestia zasięgu jej występowania i jej sugerowanego w p ł y w u na kulturę ceramiki sznurowej (s. 100 п.). Nie umniej­ sza to — jak się zdaje — wartości ani oryginalności pracy, która traktuje wiele problemów w sposób nowy, stawiając dyscypliny pograniczne przed koniecznością zajęcia stanowiska i ewentualnie przewartościowania dotychczasowych ujęć. Sławoj TEJMURAZ ilustr. w tekście CZIKOWANI, Idumala, wyd. „Nakaduli", Tbilisi Szynkiewicz 1975, ss. 70, Publikacja o charakterze popularnonaukowym. Autor, znany etnograf gruziń­ ski, pisze o niektórych osobliwościach kultury materialnej wsi gruzińskiej, przede wszystkim budownictwa ludowego i transportu. T a k np. rozdział I poświęcony został podziemnym wioskom budowanym w półn. Gruzji — Meschet-Dżawachetii w okresie najazdów tureckich ( X V I - X V H I w.). Do takich wsi należała m. in. tytu­ łowa Idumala. W rozdziale I I opisuje autor jeden z t y p ó w domu mieszkalnego („ertobis sachli"), w którym mieszkała wielka rodzina, składająca się niekiedy z 25-40 osób. W trzecim udowadnia, że wbrew dość rozpowszechnionym poglądom opisywany przez Witruwiusza dom kolchidzki nie był pierwowzorem rozpowszech­ nionego w Gruzji aż do X I X wieku domu o w i e ń c o w o - s c h o d k o w a t e j konstrukcji dachu, tzw. darbazi. Rozdział I V poświęcony został rzemiosłu ciesielskiemu oraz zdobnictwu architektonicznemu, szczególnie rozwiniętemu w Gruzji Zachodniej. Niektóre, powtarzające się motywy ornamentów (tzw. „drzewo życia", ozdoba „warduli" na suficie) spełniały nie tylko funkcje zdobnicze, lecz były także od­ biciem w ą t k ó w mitologicznych i ludowych koncepcji kosmologicznych. W rozdziale V T. Czikowani pisze m. in. o szlakach komunikacyjnych, specjalnych domach dla podróżnych budowanych i utrzymywanych przez poszczególne wsie, specjalnych środkach transportu na terenach górskich. Praca w języku gruzińskim. A. W. R U D O L F F I E R D I N A N D O W I C Z I T S , Wwiedienije w etnograjiju. Uczebnoje sabie, Izdatielstwo Leningradskogo Uniwiersitieta, Leningrad 1974, ss. 159 po- Podręcznik dla studentów etnografii i antropologii etnicznej oraz innych kie­ runków (historii, filozofii, geografii, psychologii i socjologii) posiadających w pro­ gramie studiów etnografię. P o w s t a ł na bazie w y k ł a d ó w wygłoszonych przez autora w Katedrze Etnografii i Antropologii Wydziału Historycznego Uniwersytetu Leningradzkiego. Rozdział I poświęcony został omówieniu miejsca etnografii w systemie nauk społecznych. W rozdziale I I omówiono instytucje i wydawnictwa etnogra­ ficzne w Z S R R i innych krajach, w I I I — podstawowe pojęcia używane w etno­ grafii, w I V — źródła etnograficzne i zasady klasyfikacji etnosów, V zawiera kla­ syfikację l u d ó w świata wg tzw. t y p ó w gospodarczo-kulturowych. Rozdziały V I i V I I poświęcone zostały g ł ó w n y m szkołom i kierunkom w etnografii (etnologii, antropologii społ. i kulturowej) na Zachodzie oraz radzieckiej szkole etnografii. Rozdział V I I I zawiera omówienie współczesnej mapy etnicznej świata oraz róż­ nego typu procesów etnicznych. W krótkim podrozdziale k o ń c o w y m pisze autor o współczesnych zadaniach etnografii radzieckiej. Zamyka podręcznik niewielka, licząca ok. 20 pozycji, bibliografia. A. W. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/045c1329b9f01bda78b88562d13cf876.pdf ac531690e94f96ed1d23c55720c91d59 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:909 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:835 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2, s.5-8 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XXI Zeszyt 2 �POLSKA INSTYTUT AKADEMIA H I S T O R I I KULTURY NAUK MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXI Zeszyt 2 WROCŁAW ZAKŁAD • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K N A R O D O W Y I M I E N I A OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1977 AKADEMII NAUK �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE K O M I T E T U R E D A K C Y J N E G O : J O Z E F B U R S Z T A , M A R I A B I E R N A C K A , M A R I A F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , DANUTA MARKOWSKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Ś w i e r c z e w s k i e g o Okładkę projektował Edward Redaktor Zyta 105 Kostka Kwiecińska Redaktor techniczny Maciej K s y c k i Printed in Poland Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1977. Nakład: 700 egz. Objętość: ark. wyd. 21,40, ark. druk. 17,38, ark. A 23,10. Papier powiek, k l . V, 80 g, 70 X 100. Oddano do składania 18 I I 1977. Podpisano do druku 15 V I I I 1977. Druk ukończono we wrześniu 1977 r. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. nr 1137/77 — G - 17 — Cena zł 55,— t �SPIS TREŚCI Aleksander bech Godlewski (1905-1975) — Adam Paluch 9 ARTYKUŁY Leszek D z i ę g i e l — Afganistan — wyspa izolacji czy kraj przemian kul­ turowych? Streszczenie w j . angielskim Leszek D z i ę g i e l — Kabul współczesny. Przykład przemian dzisiejszego Afganistanu Streszczenie w j . angielskim Jadwiga P s t r u s i ń s k a — PaStunwali — afgański kodeks postępowania Streszczenie w j . angielskim Bohdan B i e l k i e w i c z — Prawo spadkowe w Afganistanie Streszczenie w j . angielskim Tadeusz M a r t y n o w i c z — Tradycyjna wielka rodzina afgańska . . . Streszczenie w j . angielskim Tadeusz M a r t y n o w i c z — Małżeństwo i obyczaje weselne w Afganistanie Streszczenie w j . angielskim Tadeusz M a r t y n o w i c z — Dziecko w tradycyjnej rodzinie afgańskiej . Streszczenie w j . angielskim Leszek D z i ę g i e l — Afgańskie pożywienie codzienne i potrawy tradycyjne Streszczenie w j . angielskim 13 22 23 61 63 79 81 107 109 124 127 153 155 173 175 210 RECENZJE Ph. Bagby, Kultura i historia. Prolegomena do porównawczego badania cywi­ lizacji. Tłum. J . Jedlicki, "Warszawa 1975 — Edward Pietraszek . . . A . Inkeles, D. H . Smith, Becoming Modern, Individual Change in Six Developing Countries, Harvard Univ. Press, 1974 — Edward Pietraszek Beyond the Community: Social Process in Europe. E d . by J . Boissevain (University of Amsterdam) and John Friedl (Ohio State Univ.) the Hague 1975 — Wanda Czapran Aneks: Spis treści „Etnografii Polskiej" I - X X : 1958-1976 — opracowała Joanna Tomicka 211 212 216 221 �СОДЕРЖАНИЕ Александр Лех Годлевски (1905-1975) — Адам Палюх 9 СТАТЬИ Лешек Д з е н г е л ь — Афганистан — остров изоляции или страна культурных пре­ ображений? Резюме на английском языке Лешек Д з е н г е л ь — Современный Кабул. Пример преображений сегодняшнего Афганистана Резюме на английском языке Ядвига П с т р у с и н ь с к а — Пуштунвали— афганский моральный кодекс Резюме на английском языке Богдан Белькевич — Наследственное право в Афганистане Резюме на английском языке Тадеуш М а р т ы н о в и ч — Традиционная афганская великая семья Резюме на английском языке Тадеуш М а р т ы н о в и ч — Брак и свадебные обычаи в Афганистане Резюме на английском языке Тадеуш М а р т ы н о в и ч — Ребенок в традиционной афганской семье Резюме на английском языке Лешек Д з е н г е л ь — Афганская повседневная пища и традиционные блюда Резюме на английском языке 13 22 23 61 63 79 81 107 109 124 127 153 155 173 175 210 РЕЦЕНЗИИ Ф. Багбы, Культура и история. Введение в сравнительные исследования цивилизации. Перевод Я. Едлицки, Варшава 1975— Эдвард Петрашек A. Inkeles, D. Н. Smith, Becoming modern, Individual Change in Six Developing Countries, Harvard Univ. Press, 1974— Эдвард Петрашек Beyond the Community: Social Process in Europe. Ed. by J. Boissevain (University of Amsterdam) and John Friedl (Ohio State Univ.) the Hague 1975 — Ванда Чапран Приложение: Содержание „Польской Этнографии" I - X X : 1958-1976 — составила Иоанна Томицка 211 212 216 221 �TABLE OF CONTENTS Aleksander Lech Godlewski (1905-1975) — Adam Paluch 9 ARTICLES Leszek D z i ę g i e l — Afghanistan — an Island of Isolation or a Country of Cultural Change? Summary in English Leszek D z i ę g i e l — Kabul Today — an Example of Changes in Contem­ porary Afghanistan Summary in English Jadwiga P s t r u s i ń s k a — Pastunwali — the Afghan Code of Conduct . Summary in English Bohdan B i e l k i e w i c z — The L a w of Succession in Afghanistan . . . Summary in English Tadeusz M a r t y n o w i c z — The Traditional Extended Afghan Family . Summary in English Tadeusz M a r t y n o w i c z — Marriage and Wedding Customs in Afghanistan Summary in English Tadeusz M a r t y n o w i c z — Child Care in a Traditional Afghan Family . Summary in English Leszek D z i ę g i e l — The Afghan Everyday Nourishment and Traditional Foodstuff Summary in English 13 '22 23 61 63 79 81 107 109 124 127 153 155 173 175 210 REVIEWS Ph. Bagby, Culture and History. Prolegomena to Comparative Studies of Civilization. Transí, into Polish by J . Jedlicki, Warszawa 1975 — Edward Pietraszek A . Inkeles, D. H . Smith, Becoming Modern. Individual Change in Six Developing Countries. Harvard Univ. Press, 1974 — Edward Pietraszek . Beyond the Community: Social Process in Europe. E d . by J . Boissevain (University of Amsterdam) and John Friedl (Ohio State University). The Hague 1975 — Wanda Czapran Supplement: Contents of „Etnografia Polska", vols. I - X X , 1958-1976 — elaborated by Joanna Tomicka 211 212 216 221 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bec2a1ee51e6f5f137bce9dea60deb5a.pdf c77570c6ffd2ddbd6edd9e81f27ee62c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:910 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:836 Title A name given to the resource Aleksander Lech Godlewski (1905-1975) / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2, s.9-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paluch, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ALEKSANDER LECH GODLEWSKI (1905-1975) 27 listopada 1975 roku zmarł w wieku 70 lat doktor Aleksander Lech Godlewski, emerytowany profesor zwyczajny Uniwersytetu Wrocław­ skiego. Piastował wiele stanowisk i funkcji. Był kierownikiem Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego i kierownikiem Pracowni Etno­ grafii Ludów Oceanii przy tej Katedrze, kierownikiem Katedry Antropo- �10 ADAM P A L U C H logii Uniwersytetu Warszawskiego i kierownikiem Antropologii Aka­ demii Wychowania Fizycznego w Warszawie. Pełnił funkcję prodzie­ kana Wydziału Wychowania Fizycznego Wyższej Szkoły Wychowania Fizycznego we Wrocławiu. Był członkiem wielu towarzystw naukowych i społecznych. Między innymi członkiem Rady Naukowej Zakładu Nauk Antropologii i Komitetu Antropologii PAN, członkiem Komi­ tetu Nauk Etnologicznych PAN, Sekretarzem Generalnym i członkiem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, honorowym członkiem Polskiego Towarzystwa Antropologicznego, członkiem Towa­ rzystwa Wiedzy Powszechnej, członkiem Wojewódzkiego Komitetu FJN we Wrocławiu. Był odznaczony szeregiem medali, m. in. Orderem Polonia Restituía i Odznaką Tysiąclecia P a ń s t w a Polskiego. W zmarłym środo­ wisko naukowe utraciło wybitnego uczonego i wychowawcę wielu poko­ leń etnografów i antropologów. Oto lapidarny tekst klepsydry, podany z niewielkimi skrótami, obwieszczający o śmierci tego Człowieka i god­ nościach, jakie piastował. Profesor urodził się 25 września 1905 roku w Warszawie w rodzinie inteligenckiej. Tutaj zdobywa średnie i wyższe wykształcenie. W roku 1930 otrzymuje stopień naukowy doktora filozofii w Katedrze Anatomii Porównawczej Uniwersytetu Warszawskiego. Do tego czasu zaintereso­ wania Jego skupiają się na zoologii. Jednak wkrótce zdradza tę dyscy­ plinę naukową na rzecz antropologii i etnologii; w roku 1931 wchodzi w bliski kontakt z prof. S. Poniatowskim. Pod okiem mistrza Godlewski zgłębia tajniki wiedzy o człowieku i jego kulturze. Interesują Go szcze­ gólnie odległe kultury ludów Oceanii. Po długich i gruntownych przy­ gotowaniach wyrusza w 1938 roku na wyspy Pacyfiku; przeprowadza badania na siedmiu wyspach Polinezji centralnej i wschodniej: BoraBora, Huahine, Tahiti, Moorea, Tahaa, Nuku-Hiva i Raiatea. Owocem tej wyprawy jest szereg rozpraw naukowych i artykułów popularno­ naukowych. Zainteresowania Godlewskiego koncentrowały się wokół zagadnień związanych z etnogenezą ludów Oceanii i Australii. Wykorzystuje do swoich przemyśleń materiały przywiezione z Polinezji. W swoich pra­ cach etnogenetycznych opublikowanych w Materiałach i Pracach Antro­ pologicznych (Struktura antropologiczna Polinezyjczyków, 1955, Struk­ tura antropologiczna rdzennej ludności Nowej Gwinei, Australii i Melanezji, 1959, i Struktura antropologiczna ludności Mikronezji, 1961) potań­ czył bardzo trafnie dwie oryginalne metody polskiej szkoły antropolo­ gicznej : metodę najmniejszych różnic Czekanowskiego z tzw. metodą aproksymacji Wankego. Te fundamentalne prace znalazły szeroki od­ dźwięk wśród znawców przedmiotu na świecie. Pracą Powiązania serologiczne układów grupowych ABO, MN, Rh między populacjami Oceanii a mieszkańcami Indonezji oraz Indianami wybrzeża pacyficznego Ameryki („Przegląd Antropologiczny", 36: 1970, �A L E K S A N D E R L E C H G O D L E W S K I 1905-1975 11 z. 1-2) włącza się z powodzeniem do międzynarodowej dyskusji nad zagadnieniem pochodzenia rdzennej ludności Oceanu, podając mocne ar­ gumenty, przeciwstawiając się tym samym m. in. głośnym koncepcjom Thora Heyerdahla. Wiele publikuje: około 150 pozycji, w tym 4 książki. Godlewski był szczególnie uzdolniony w kierunku popularyzacji wiedzy, tak na froncie wydawniczym, jak i odczytowym. Zdobył sobie uznanie jako doskonały wykładowca i wychowawca młodzieży. Wyszkolił około 150 magistrów i 4 doktorów. Cieszył się wśród współpracowników i młodzieży akademic­ kiej dużym autorytetem i uznaniem. Był Człowiekiem uczynnym, prawym i szlachetnym. I takim pozo­ stanie w naszej pamięci. Adam Paluch � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f8b20cf2f45f26c1595382f9cf687df.pdf fa5cb9fda63dc52cd659d411319f2215 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:905 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:833 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.217-220 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X X I z. 1 ETNOGRAFIA PRAGI. KONFERENCJA INSTYTUTU ETNOGRAFII I F O L K L O ­ R Y S T Y K I ČSAV, 11-12 L I S T O P A D A 1975, R O Z T O K I P O D P R A G Ą Badania etnograficzne nad Pragą, prowadzone wycinkowo od dawna, zostały przed dwoma laty ujęte w jednolity program opracowany w Instytucie Etnografii i Folklorystyki Czechosłowackiej Akademii Nauk. Prowadzi je wieloosobowy zes­ pół praskich etnografów wspomagany przez licznych studentów etnografii, przy współpracy z historykami, demografami, socjologami i geografami. Badania te mają objąć wszelkie zjawiska wchodzące w zakres zainteresowań etnografii, a w y s t ę p u ­ jące w stolicy Czech od pierwszej połowy X I X wieku do naszych czasów. Inicjato­ rem i kierownikiem tej akcji badawczej jest dyrektor Instytutu E i F ČSAV, doc. Antonin Robek, który zainicjował równocześnie wydawanie serii szybko ukazują­ cych się (powielanych na rotaprincie) publikacji pod nazwą Etnografie dělnictva. Do końca 1975 r. ukazało się 5 zeszytów po ok. 200 stron druku *. Mają one po­ przedzić właściwe, wielotomowe wydawnictwo poświęcone Pradze i jej klasie ro­ botniczej, którego pierwszy tom znajduje s i ę już w opracowaniu. Druga z kolei konferencja na temat praskich badań miała ukazać i poddać pod dyskusję dotychczasowe wyniki prac badawczych, a także spopularyzować same badania przez zainteresowanie prasy, telewizji i radia, których przedstawiciele zo­ stali zaproszeni na obrady. Na miejscu urządzono niewielką w y s t a w ę kwestionariu­ szy, zebranych w czasie badań dokumentów, fotografii, przedmiotów itp. Uczestni­ czyli w konferencji także etnografowie z innych placówek naukowych i kultural­ nych w Czechosłowacji oraz kilka osób z zagranicy (NRD, Polska, Z S R R ) . W pro­ gramie znalazły się nie tylko referaty związane bezpośrednio z badaniami praski­ mi, lecz także wypowiedzi na temat bardziej ogólnych zagadnień etnografii klasy robotniczej i miast. Zostały one ujęte w 3 zespoły tematyczne: A. Badania etnogra­ ficzne nad ludnością robotniczą Pragi — sposoby życia i kultura w okresie rozwoju kapitalizmu (1848-1938); B . Etnografia miasta i jego zaplecza; A B . Zagadnienia folkloru miejskiego i robotniczego. W pierwszym zespole znalazło się 11 referatów, w drugim 8 oraz 7 w zespole trzecim. Cztery referaty w zespole В i 1 w zespole A B przedstawili uczestnicy zagraniczni. 1 W trzech ostatnich tomach tej serii znalazły się następujące prace. Tom 3: K . N o v o t n ý , Przejawy świadomości narodowej a współpraca międzynarodowa na­ szych robotników w pierwszej połowie XIX w.; S. B r o u č e k , Wystawy robotni­ cze a praska klasa robotnicza; J . V a ř e k a , L . Š t ě p á n e k , Robotnicze domy balkonowe w Libni; Z. V e n e č k o v á , Gminne kroniki na terenie Pragi. Tom 4: A. R o b e k , Zycie rodzinne i towarzyskie robotników Pragi w 1-ej połowie XIX w. Tom 5: A. R o b e k , Nieznany rękopis poezji i pieśni socjalistycznych; J. F l e g l o V á, Z przejawów życia towarzyskiego robotników praskich w końcu XIX i w pierw­ szych latach XX w.; P. H o r s k a , Wpływ fali urbanizacyjnej przełomu XIX i XX wieku na kształtowanie warunków życia praskiej klasy robotniczej; J . M a r k i , Śpiew w życiu robotników praskich. Wszystkie artykuły zostały zaopatrzone w streszczenia rosyjskie i niemieckie, niektóre także w ilustracje. �218 KRONIKA Z e s p ó ł A (11 X I ) : 1. Zagajenie i omówienie swoistości etnograficznej badań miasta i klasy robotniczej — A. R o b e k ; 2. Wprowadzenie do problematyki etno graficznych badań nad klasą robotniczą Pragi — M. M o r a v c o v á ; 3. Proleta­ riackie miasto Žižkov. Etnograficzna problematyka praskich peryferii — F . V a n •č i k; 4. Specyficzne cechy robotniczego życia towarzyskiego w Pradze — O. S k a l ­ n í k o v á ; 5. Dążenia zjednoczeniowe stowarzyszeń praskich drukarzy na płótnie w połowie ub. stulecia — K . N o v o t n ý ; 6. Rodzina robotnicza w mikrostrukturze jednostki osadniczej — J . S v o b o d o v á ; 7. Praska rodzina robotnicza na przeło­ mie stulecia z perspektywy demograficznej — J . H a v r a n e k. (12 X I ) ; 8. Klasa robotnicza a ludoznawstwo w końcu XIX i na początku XX wieku — S. B r o u ­ č e k ; 9. Specyficzne cechy mieszkań praskich robotników (1848-1938) — J . V a ­ r e t a ; 10. Badanie pożywienia praskiej ludności robotniczej — J . S t' a s n a ; 11. Odzież praskich robotników z punktu widzenia norm społecznych i obyczajowych z lat 1890-1938 — M. M o r a v c o v á . Zespół A B (12 X I ) : 1. Tradycja robotnicza z folklorystycznego punktu widze­ nia — D. K l í m o v á ; 2. Dwa autentyczne źródła do praskich gier dziecięcych (Gareis, Homolka) — V. S c h e u f l e r ; 3. Problematyka relacji między folklorem miejskim a wiejskim — B . B e n e š ; 4. Przeobrażenia folkloru w rejonie przemy­ słowym — A. S a t к e; 5. Udział robotników z okolic Pragi w przedstawieniu osią­ gnięć gospodarczych czeskich, stanów na uroczystościach, го 1836 r. — H . L a u d o V á; 6. Program „biografów" z przedmieść w latach 20-tych i 30-tych i jego oddzia­ ływanie na upodobania i wykształcenie praskich robotników — D. A d a m c o v á ; 7. Miejsce folkloru w kulturze duchowej ludzi pracy — N. S. P o l i s z c z u k {Moskwa). Zespół В (11 X I ) : 1. Zagadnienie etnograficznego badania mieszkańców miast środkowej Rosji w przeszłości i współcześnie — M. N. S z m i e l o w a (Moskwa); 2. Badania integracji przesiedlonych mieszkańców wsi do miejskich ośrodków prze­ mysłowych na Łużycach — B . N a w к a (Budziszyn); 3. Kulturowo-historyczne zna­ czenie stosunków między miastem i wsią w okresie kapitalistycznym; 4. Badania kultury klasy robotniczej i ludności miejskiej a przedmiot etnografii — E . P i e ­ t r a s z e k (Wrocław); 5. Funkcja tradycji w kształtowaniu się przedmieść Brna — K. F o j t í k (Brno); 6. Kolonie górnicze w rejonie ostrawsko-karwińskim — J . N o u š o v á (M. Ostrava); 7. Wnioski ze wstępnych badań terenowych nad spo­ sobami życia i ubiorem w uprzemysławianych okolicach Koszyc — M. D u b a y o V á (Koszyce). W pierwszym zespole tematycznym zostały omówione najobszerniej zagadnie­ nia życia społecznego i rodzinnego praskich robotników, pojedyncze zaś referaty dotyczyły mieszkalnictwa, odzieży i pożywienia. Wynikło to m. in. z faktu, iż sze­ roko rozumiana kultura społeczna stanowi bardzo istotny przedmiot zainteresowa­ nia w omawianych badaniach. W zespole A B omawiano konkretne zjawiska fol­ kloru praskiego oraz bardziej ogólne zagadnienia folkloru miejskiego. Do rzeczyw i t o ś c i polskiej nawiązał A. Satke omawiając m. in. humorystyczną postać „gali­ cyjskiego Antka" w folklorze ostrawskim. Najbardziej ogólne zagadnienia poru­ szano w zespole B, przeważnie jednak na podstawie danych z badań empirycznych. Pomimo obfitości referatów przy krótkim, 2-dniowym czasie trwania konferen­ cji, znalazło s i ę także miejsce na dyskusję dzięki sprawnej organizacji przebiegu obrad. Warto w s p o m n i e ć o wymianie uwag na temat metod prowadzenia badań w Pradze, które polegają na łączeniu klasycznych badań terenowych etnograficz­ nych, technik w ł a ś c i w y c h socjologii oraz poszukiwań archiwalnych, gromadzeniu -wypowiedzi pisanych (pamiętników, wspomnień), analizie materiałów muzealnych itd. Organizatorzy badań postanowili bardziej skutecznie gromadzić elementy ma­ terialne związane z dawnym życiem robotników. Badając dawny ubiór zastosowano g ł ó w n i e wywiady, a ponadto rozesłano 800 egzemplarzy obszernych ankiet do w y - �219 KRONIKA branych respondentów. Otrzymano ponad 400 odpowiedzi, co przy tego rodzaju technice badań należy uznać za cyfrą wysoką. Treść konferencji w Roztokach dostarcza m. in. jeszcze jednego, ważkiego do­ wodu dla wniosku, że w zakresie etnografii miasta, jak i etnografii klasy robotni­ czej, problem etnosu przesuwa się na dalekie miejsce, podstawowe zaś znaczenie zyskuje demos — lud jako kategoria społeczna, a nie etniczna. Ten m. in. fakt w y w o ł u j e z dawna zastrzeżenia tradycyjnych etnografów przeciw włączaniu proble­ matyki miejskiej i robotniczej do zakresu zainteresowań etnografii, wiążące się ze złudzeniem, że życie i kultura miejskiej ludności robotniczej w różnych krajach nie wykazuje różnic zdeterminowanych m. in. odrębnościami narodowymi. Prascy etnografowie udowadniają, że ani historycy, ani socjologowie nie są w stanie tak wnikliwie przedstawić wielostronnego obrazu życia i kultury robotników wielkiego miasta, czeskiej Pragi — jak właśnie etnografowie. Edward Pietraszek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/171fe632fe5c0c62d4017f8f18267b1d.pdf 244580db8347c5179540bbf7f44e3c55 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1700 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1573 Title A name given to the resource Emocje jako przedmiot wiedzy i wiary / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.85-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INGA KUŹMA Katedra Etnologii, UŁ EMOCJE JAKO PRZEDMIOT W I E D Z Y I W I A R Y * Czy jest zasadne traktowanie emocji i u c z u ć j a k o pewnej kategorii antro­ pologicznej? Czy czasem nie jest to zawłaszczanie sobie o b s z a r ó w , k t ó r e były dotychczas podległe naukom biologicznym i psychologicznym? Jak antro­ pologia m o g ł a b y b a d a ć ten problem? Przy pomocy jakich narzędzi, metod, s p o s o b ó w opisu i interpretacji? Czy warto? Czy w antropologii jest w ogóle miejsce na emocje? Zdaniem Vincenta Crapanzano , aby stworzyć „ p r a w d z i w ą " (a przede wszystkim pełniejszą niż dotychczas) p e r s p e k t y w ę etnologiczną, nasza nauka powinna b a z o w a ć na szczególnym rodzaju doświadczenia. Nie p o w i n n i ś m y się zatem o b a w i a ć - a potem wręcz d a w a ć temu wyraz - że podczas b a d a ń terenowych d o z n a w a l i ś m y uczucia niepokoju, jakie m o ż e być r ó w n i e dobrze w y w o ł y w a n e przez nasze lektury (w t y m antropologiczne). M o ż e ono w y w o ­ dzić się z naszych p r z e s ą d ó w kulturowych, w y p ł y w a ć z z a a n g a ż o w a n i a osobi­ stego i nawet naszej fantazji (Crapanzano 1994, s. 109-117). N a t a k ą perspek­ t y w ę - w e w n ę t r z n ą , p o d z i e l a n ą t y l k o przez badacza - n a k ł a d a się zawsze drugi p u n k t widzenia. Jest nim zrozumienie, jakiego doznajemy podczas swoistego rozdwajania się naszej naukowej i europejskiej j a ź n i ( K o ł a k o w s k i 1990, s. 11-24), polegające na możliwości zdystansowania się do siebie. Owo roz­ dwojenie podwaja się j e d n a k ż e , na skutek czego nie t y l k o dysponujemy m o ż ­ liwością p r z y g l ą d a n i a się sobie samym, naszym w e w n ę t r z n y m przeżyciom, ale też zaczynamy je widzieć w rozleglejszym planie kultury i społeczeństwa, ich instytucji, r y t u a ł ó w , wierzeń, ceremonii, gestów i t p . N a tle tego, co zarazem jest w stanie określać się przez swoją w ł a s n ą negację: przez N a t u r ę , Bezrozum, przez I r r a c j o n a l n o ś ć . Oto największy paradygmat modernistycznej nauki: K u l t u r a - W i e d z a - R o z u m - N a u k a a Natura-Wierzenia-Chaos-Emocje. 1 E m i l D u r k h e i m zauważył, posiłkując się wspomnianym powyżej para­ dygmatem, że rozum rozwija się progresywnie w trakcie wielkiego marszu * Artykuł ten stanowi skróconą wersję referatu przygotowanego na seminarium doktoranckie w Zakładzie Antropologii Kultury Katedry Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego. Pracę doktorską na temat kultury religijnej polskich katoliczek (w aspekcie kultu maryjnego i pielgrzymek) przy­ gotowuję pod kierunkiem Pani dr hab. Ewy Nowina-Sroczyńskiej. Ze względu na brak miejsca, niektóre wątki pierwotnej wersji mojego wystąpienia musiały być tutaj jedynie zasygnalizowane. Vincent Crapanzano - C U N Y Graduate Center, Nowy Jork. 1 �86 INGA KUŽMA cywilizacji, o d s e p a r o w u j ą c się o d sfery emocji (Crapanzano 1994, s. 110). R o z u m „ c y w i l i z o w a n y " , czyli europejski, byłby zatem wyczyszczony z emocji, k t ó r e „ o p ę t u j ą " jedynie „myślenie p r y m i t y w n e " (por. L é v y - B r u h l 1992). A więc w „światłym marszu p o s t ę p u " z a b r a k ł o b y emocji i uczuciowości, one - co najwyżej - towarzyszyły nam gdzieś u ciemnych p o c z ą t k ó w ewolucji, aby wraz z jej biegiem z a g u b i ć się po drodze i oczywiście o d n a l e ź ć się, wraz z odkryciem naszych „ o p ó ź n i o n y c h " ewolucyjnie z i o m k ó w - „ d z i k i c h " . Koleje losu emocji w naukach społecznych i humanistycznych były roz­ maite . M o g ł y one przywieść n i e k t ó r y c h do wniosku, że emocje należy o k r e ś ­ lać w kategoriach uniwersalnych p o w s z e c h n i k ó w . Zatem m o g ł y b y ć one w y ­ w o ł a n e przez wiele r ó ż n y c h c z y n n i k ó w kulturowych, ale p o z o s t a ł y w swojej istocie (psychofizjologicznej) podobne do siebie w k a ż d y m społeczeństwie. P r ó b o w a n o d o k o n y w a ć r o z r ó ż n i e n i a na emocje elementarne (złość, strach, smutek, niesmak, szczęście) i w t ó r n e (miłość, nostalgia) , a kryterium ich e l e m e n t a r n o ś c i i w t ó r n o ś c i m i a ł o b y ć przede wszystkim śledzenie podobnych ekspresji uczuciowych wraz z odpowiednią „ m i m i k ą " , t a k ż e w ś r ó d zwierząt. Nie b r a k o w a ł o jednak studiów porównawczych i licznych eksperymentów z udziałem ludzi p o c h o d z ą c y c h z różnych kultur. Najpowszechniejszym był test wizerunków, na k t ó r y c h c z ł o n k o m określonej populacji przedstawiano twarze i rozmaite sposoby w y r a ż a n i a ekspresji ludzi r ó ż n y c h ras, wieku i klasy. Zadaniem inter­ p r e t a t o r ó w było odgadywanie i nazywanie s t a n ó w emocjonalnych. O k a z y w a ł o się, że rozbieżności w interpretacjach, p o m i m o zmaksymalizowania r ó ż n i c w grupie badanej i modeli, były niewielkie, a wręcz szczątkowe. Tego t y p u badania - p o w t ó r z ę za Crapanzano - „uniwersalistyczne", t o w a r z y s z ą często s ą d o m a priori na. temat potrzeby emocjonalnej, „ w r o d z o n e j " i „ n i e z b ę d n e j " do funkcjonowania (np. potrzeba miłości i bycia kochanym), j a k czyni to chociażby socjopsychologia funkcjonalna czy n i e k t ó r e szkoły psychoterapeutyczne. Przy­ padek psychoterapii, a na pewno n i e k t ó r y c h jej metod i szkół, r ó w n i e ż jest ciekawy z p u n k t u widzenia antropologicznego, bo i na jej gruncie z a o b s e r w o w a ć m o ż n a w s p o m n i a n ą j u ż k l u c z o w ą d y c h o t o m i ę ( D r a y 1994, s. 35-50). 2 3 4 Typowe jest nastawienie wielu p s y c h o t e r a p e u t ó w , j a k o b y człowiek był „ w o r k i e m " w y p e ł n i o n y m emocjami patologicznie z a r z ą d z a n y m i , k t ó r e trzeba ponownie n a z w a ć , w y a r t y k u ł o w a ć i wypowiedzieć, aby ozdrowieć. A cisza i milczenie, tak często przyjmowane przez p a c j e n t ó w j a k o t a k t y k a zachowa­ nia, szczególnie po przeżytej traumie (np. napad, gwałt), są odbierane przez t e r a p e u t ó w j a k recesja szoku, poddawanie się szkodliwym przeżyciom, o d w r ó t i chęć zapomnienia, k t ó r e później m o ż e o k a z a ć się destrukcyjne dla pokiere­ szowanej psychiki. Ciszą nikt się nie zajmuje: ani jej rolą, ani jej wymownym 2 M.in. szkoła kultury i osobowości (najwybitniejsze przedstawicielki to: Ruth Benedith i Margaret Mead) oraz koncepcje Alfreda R. Radcliff-Browna. Klasyfikacja stosowana np. przez psychologów amerykańskich, m.in. Paula Eckmana i in­ nych (Crapanzano 1994, s. 117). Dominique Dray - Laboratoire d'Anthropologic Urbaine, Paryż. 3 4 �EMOCJE JAKO PRZEDMIOT WIEDZY I WIARY 87 „milczeniem", jako swoistym marginesem, na którym toczy się życie tych, którzy muszą nauczyć się istnieć ze świadomością towarzyszącego im strachu, k t ó r y jest j u ż nie do zapomnienienia, a życie sprzed szoku - nie do odzyskania (najwyżej do budowania go na nowo). K r y j e się za t y m p o w a ż n e zagadnie­ nie d o t y c z ą c e k o n t r o l i emocji, z a r z ą d z a n i a n i m i , a t y m samym koncepcja ich r o l i i funkcji w życiu jednostek oraz całych zbiorowości. M o ż n a to z a n a l i z o w a ć c h o ć b y tak, j a k p r o p o n u j ą to Cecilia G a l l o t t i oraz Denis L a b o r d e . Zajęli się oni o d m i a n ą antropologii, k t ó r ą m o ż n a n a z w a ć , w w i e l k i m skrócie „ a n t r o p o l o g i ą h i s t o r y c z n ą " , posiłkowali się bowiem w ana­ lizach ź r ó d ł a m i historycznymi d o t y c z ą c y m i odległych epok. G a l l o t t i s k o n c e n t r o w a ł a się na szczególnym zjawisku, j a k i m był teatr X V I I - w i e c z n y i jego percepcja przez ówczesnych m o r a l i s t ó w . Teatr traktowa­ ny b y ł j a k o miejsce, gdzie dokonywano manipulacji emocjami, chociaż przed­ stawianie ich nie było samo w sobie złe, j a k o że uczuciom (tzn. ich „istocie") przypisywano a m o r a l n o ś ć . D o p i e r o w y w o ł a n e przez nie najbardziej p o t ę p i a n e uczucie p o ż ą d l i w o ś c i oraz zaznawane u t o ż s a m i e n i e się z bohaterami i ich przeżyciami, czyniło je tak niebezpiecznymi. Poza t y m , pasja wczuwania się i w s p ó ł p r z e ż y w a n i a m o g ł a s p o w o d o w a ć poddanie się siłom g w a ł t o w n y m , nie­ opanowanym i n i e o k i e ł z n a n y m . J a k ż e ł a t w o było w ten s p o s ó b w y m k n ą ć się spod k o n t r o l i rozumu i pobudek tzw. wyższych i d a ć się o m a m i ć pozorom f o r m - k u s z ą c y c h , a więc zgubnych. M o r a l i ś c i byli zatem bardziej zaintereso­ wani funkcjonowaniem owego teatralnego - aktorskiego - sposobu k o m u n i ­ kowania się, niż s a m ą treścią sztuk. Jak konstatuje G a l l o t t i , mniej uwagi poświęcali p o s z c z e g ó l n y m uczuciom, a bardziej koncentrowali się na sposobie d o ś w i a d c z a n y c h wspólnie u c z u ć . Teatr bowiem wyzwalał energię u c z u c i o w ą poprzez c o ś , co było traktowane j a k o przeciwne m o r a l n o ś c i i j a k o takie niepodatne na k s z t a ł t o w a n i e . Dlatego więc nie m ó g ł b y ć obiektem umoralniania ani ś r o d k i e m służącym takiemu celowi. Spektakl oraz cała f o r m u ł a przedstawiania i grania, polegały przecież m . i n . na bardzo istotnym elemencie, j a k i m było odzwierciedlanie na twarzy i w całym ciele pewnych s t a n ó w uczu­ ciowych. Owe stany psychologiczne w takiej sytuacji wykraczają j u ż przecież poza czyjeś w n ę t r z e i „ z a g r a ż a j ą " emocjonalnie innym. 5 6 Uczuciowa empatia teatralna m i a ł a m i e ć te same korzenie, co empatia w y r a s t a j ą c a na gruncie religijnych przeżyć. T a jednak różniła się zasadniczo od tej pierwszej, „ u d a w a n e j " , manipulującej i niebezpiecznej. Religię trak­ towano w ł a ś n i e j a k o człon racjonalny, ś w i a d o m y i rozumowy. W t a k i m k o n ­ tekście religia, tradycyjnie uznawana za i r r a c j o n a l n ą lub - w najlepszym razie - nie do k o ń c a p o j m o w a n ą i wyjaśnianą, przejęła na siebie ciężar odpowie­ dzialności za k o n t r o l ę z a c h o w a ń . W takim ujęciu j a w i ł a się raczej j a k o zbiór 5 Cecilia Gallotti, badaczka włoska pracująca na I U L M - Uniwersytet Literatury i Języków Nowożytnych w Mediolanie. Denis Laborde - antropolog francuski związany z ośrodkiem pary­ skim Centre d'Ethnologie Francaise. Także spod znaku jansenizmu. 6 �88 INGA KUŽMA pewnych r y t u a ł ó w , ceremonii, gestów i słów o szczególnym przeznaczeniu i zadaniu, k t ó r e są medium regulującym wszelkie z a c h o d z ą c e w jednostce poruszenia. Przeżycie religijne wywiera bowiem bardzo p o w a ż n y w p ł y w na zachowanie się praktyczne człowieka, w przeciwieństwie do przeżyć niejako „ p u s t y c h " , k t ó r e żywić m o ż e widz w teatrze. Laborde (1994, s. 79-92) s k o n c e n t r o w a ł swoją u w a g ę na ź r ó d ł a c h d o t y c z ą ­ cych stosunku a u t o r y t e t ó w kościelnych do XVI-wiecznej m u z y k i . W e d ł u g kleru, słuchanie jej powinno s p r o w a d z a ć się do w y w o ł y w a n i a w słuchaczach p o b o ż n y c h u c z u ć . A b y m ó c ten cel zrealizować, K o ś c i ó ł w t a m t y m okresie precyzyjnie określił dopuszczalny styl muzyczny. Jego zadaniem było przede wszystkim służenie religii. Jest oczywiste, że o wiele łatwiej n a r z u c i ć jednostce styl muzyczny, niż pewien reżim uczuciowy, ale w całej Europie, w r ó ż n y c h epokach, p r ó b o w a n o to osiągnąć. I ż a d n a z dziedzin kultury i życia ludzkiego - od religijnej przez p e d a g o g i c z n ą aż po współczesną p s y c h o t e r a p i ę - w za­ sadzie nigdy tego nie u n i k n ę ł a . E m o c j o n a l n o ś ć i uczuciowość t o w a r z y s z ą k a ż d e m u naszemu p o s t ę p o w a ­ niu. Owszem, m o ż n a z a s t a n a w i a ć się, czy istnieje taki dyskurs b ą d ź s p o s ó b działania, takie wypowiedzi i słowa, k t ó r e nie byłyby emocjonalne. Nie chodzi jednak o n a d p o b u d l i w o ś ć e m o c j o n a l n ą , o histeryczność, c z u ł o s t k o w o ś ć b ą d ź sentymentalizm, nawet o agresję i chamstwo, czy wszelkie inne uczucia byleby w y r a ż a n e „ s p o n t a n i c z n i e " i „ i m p u l s y w n i e " . Problem dotyczy raczej k u l t u r o ­ wych o b o s t r z e ń , n a k a z ó w i z a k a z ó w regulujących pojawianie się o k r e ś l o n y c h s t a n ó w , ich brak w takiej czy innej sytuacji, u takiej a nie innej osoby. M o ż n a przyjąć założenie - zgodnie z t y m , jakie przyjęli implicite b ą d ź explicite prezen­ towani autorzy - że k a ż d a w y p o w i e d ź i k a ż d e działanie kulturowe jest n a ł a d o ­ wane wymiarem afektywnym, niesionym przez określony styl. A f e k t y w n o ś ć m o ż e być maskowana, ignorowana lub pomijana przez pewne konwencje dyskursu. M o ż e b y ć przedmiotem w y b o r u ś w i a d o m e g o lub n i e ś w i a d o m e g o , ale nawet to rozróżnienie nie powinno w p r o w a d z a ć nas w b ł ą d , j a k o b y emocje nie były poddawane k o n t r o l i kulturowej ani nie były przez nią kierowane, nawet pozornie „nie istniejąc" w danej konwencji. M o ż n a wręcz m ó w i ć o swoistej dyskursywnej (mikro)polityce emocji. M o ż ­ na a n a l i z o w a ć ten obszar na poziomie jednostkowym, j a k i szerszym - interl o k u t o r s k i m (Crapanzano 1994, s. 115-117). W pierwszym przypadku b y ł a b y m o w a o dyskursie w y s t ę p u j ą c y m w formie „ m o n o l o g u " , bo umieszczającym emocje całkowicie w e w n ą t r z jednostki. Izolującym uczucia od ich kontekstu społecznego i „ s k a z u j ą c y m " je niejako na życie w e w n ę t r z n e . Byłoby to wszyst­ k o , co dzieje się w psychice k a ż d e g o z nas, do czego - jak n i e k t ó r z y m n i e m a j ą - antropologia nigdy nie będzie m i e ć d o s t ę p u . Byłby to t a k ż e obszar pewnej swoistości uczuciowej, jej „ j a k o t a k o w o ś c i " , często po prostu mylonej z aspek­ tem fizjologicznym u c z u ć i rzeczywiście „ j a k o t a k i c h " zupełnie nie do ogar­ nięcia przez etnologię. N i e takie jest jej zadanie i rola, i faktycznie nie m y l m y dyscyplin, ani nie p r ó b u j m y jeszcze bardziej poszerzyć interdyscyplinarności naszej n a u k i (być m o ż e nawet jej n a c i ą g n ą ć ) . T a k a lokalizacja emocji - we �EMOCJE JAKO PRZEDMIOT WIEDZY I WIARY 89 w n ę t r z u człowieka, jest przecież t a k ż e o b c i ą ż o n a paradygmatycznie j a k o pew­ na wizja naszego indywidualizmu, oderwanego od z a b i e g ó w retorycznych, k t ó r e z założenia spełniają się poza indywiduum, na poziomie jego k o n t a k t ó w interlokutorskich - interpersonalnych. W e ź m y p r z y k ł a d , cytowany przez Crapanzano (1994, s. 116), z życia k o ­ biet b e d u i ń s k i c h mieszkających w Egipcie. Podczas rozmowy, k t ó r a nieopatrz­ nie zaczyna p r z y p o m i n a ć p l o t k i o jednej z r o z m ó w c z y ń , m o ż e ona c h r o n i ć się zmieniając g w a ł t o w n i e temat konwersacji i sam rejestr dyskursu. Często od­ śpiewuje m a ł y poemat, rodzaj pieśni, opisujący zazwyczaj to, czego normalnie, podczas zwyczajnych, codziennych r o z m ó w , nie m o ż e swobodnie wyrazić. W ten s p o s ó b kobiety m o g ą opowiedzieć o swojej - j a k ż e często odczuwanej - słabości, żalu, poczuciu odizolowania i osamotnienia. K u l t u r o w o są one zobligowane do w y r a ż e n i a n i e k t ó r y c h o d c z u ć i pewnych s t a n ó w samopoczucia w formie literackiej, co bez w ą t p i e n i a w pewien s p o s ó b zmusza je do ob­ n a ż e n i a samych siebie oraz ujawnienia hierarchii w a r t o ś c i , j a k ą n a d a j ą swoje­ m u życiu intymnemu i uczuciowemu. Wszystko to w y ł a n i a się spoza zwycza­ jowej zasłony, opierającej się na potrzebie k o n t r o l i , będącej swoistą p o s t a w ą s t o i c k ą i w y n i k a ze specyficznej estetyzacji sposobu bycia, obowiązującej j u ż na i n n y m poziomie. P o z o s t a j ą c w nurcie b a d a ń nad zachowaniem o k r e ś l o n y c h grup kulturo­ wych, k t ó r y m „ p r z y s t o i " (albo „nie przystoi") pewne zachowanie, przenieśmy się do E u r o p y P o ł u d n i o w e j - do Grecji Egejskiej oraz na P ó ł w y s e p Iberyjski, do Portugalii. T a m właśnie prowadzili swoje studia etnologiczne Vale de A l m e i d a (1994, s. 21-34) oraz Papataxiarchis (1994, s. 9-20). Vale de Almeida objął badaniami wioskę Alentejo na p o ł u d n i u Portugalii. M ę ż c z y ź n i podlegają tam ścisłemu rygoryzmowi uczuciowemu, k t ó r y zabrania w y r a ż a ć całą g a m ę emocji. Zabronione jest „ o b n a ż a n i e się", zwłaszcza gdy chodzi o uczucia depresyjne, przypisane w t y m typie kultury kobietom. W świecie k u l t u r y ś r ó d z i e m n o m o r s k i e j mężczyźni nie m o g ą swobodnie wyra­ żać u c z u ć , k t ó r e byłyby sprzeczne z obrazem siły i męskiej w y t r z y m a ł o ś c i . Jednak istniejący w Alentejo obyczaj publicznego recytowania p o e m a t ó w w miejscach tradycyjnych z g r o m a d z e ń mężczyzn świata p o ł u d n i o w e g o - ka­ wiarniach - pozwala na utworzenie swoistego wentyla bezpieczeństwa. Owe teksty p o z w a l a j ą m ę ż c z y z n o m wyrazić uczucia „ k o b i e c e " : miłość, ból z p o w o ­ d u doznanej zdrady, strach przed śmiercią. W innych okolicznościach takie „ o b n a ż e n i e s i ę " jest niedopuszczalne. Vale de Almeida stawia tezę, że przez recytowanie tej poezji przed publicznością, w formie poematu - a więc p o d ­ danej pewnym restrykcjom stylistycznym i (dlatego być m o ż e ) predestyno­ wanej do przekazania u c z u ć zazwyczaj b ę d ą c y c h tabu - mężczyźni niejako osłabiają granice, k t ó r e oddzielają m ę s k o ś ć od kobiecości. 7 8 7 Evthymos Papataxiarchis związany jest z Uniwersytetem Morza Egejskiego w Mitylénách, a Miguel Vale de Almeida - z I S C T E w Lizbonie. Nasuwa się od razu skojarzenie tego typu kultur z ethosem „macho". 8 �90 INGA KUŽMA Papataxiarchis r ó w n i e ż badal obszar, k t ó r y m o ż n a by n a z w a ć studiami nad płcią k u l t u r o w ą (gender), a nie biologiczną. I również skupił u w a g ę na gender m ę s k i m w Grecji Egejskiej. Mężczyźni spotykający się w kawiarniach i spędzają­ cy t a m czas poza p r a c ą , b u d u j ą w ten s p o s ó b p l a t f o r m ę do okazywania u c z u ć r ó ż n y c h od p o c h o d z ą c y c h spoza w s p ó l n o t y męskiej, ale też polegających na czymś i n n y m niż typowa m ę s k a żywotność, siła czy brawura. Badacz z a u w a ż a także, że n i e b a g a t e l n ą rolę m o g ą o d g r y w a ć w s p ó l n o t y uczuciowe, k t ó r e rekom­ pensują niedostatek ś r o d k ó w ekonomicznych i materialnych danej grupy. Praca na ziemiach Grecji Egejskiej jest niewdzięczna i ciężka, a brak dostatecznej ilości ś r o d k ó w , tradycyjnie pozwalających na zawiązywanie i podtrzymywanie k o n ­ t a k t ó w stwarzających w a r u n k i dla szeroko rozumianej wymiany, musi b y ć do pewnego stopnia (i b y ć m o ż e właśnie jest) z a s t ą p i o n y innego rodzaju w y m i a n ą . W ł a ś n i e w y m i a n ą uczuciową, specyficzną, o d m i e n n ą treściowo o d p o z i o m u codziennych z a c h o w a ń , nie m ó w i ą c o zachowaniach „ k o b i e c y c h " czy nawet takich, k t ó r e - klasyfikowane j a k o typowo „ m ę s k i e " - m o g ą b y ć ujawniane podczas pracy, ale nie poza nią. Wtedy rejestr dyskursu ulega zmianie i cechuje się rodzajem faworyzowania siebie (poczuciem dumy, przyjaźni, honoru). Grec­ k i antropolog p o d k r e ś l a rolę emocji w konstruowaniu siebie. Istnieje wielość koncepcji kulturowych d o t y c z ą c y c h k s z t a ł t o w a n i a się w e w n ę t r z n e g o poczucia t o ż s a m o ś c i . Sposoby te, p o m a g a j ą c e b u d o w a ć swoje „ j a " , m o g ą się r ó ż n i c o w a ć w zależności od kontekstu i kultury. Stają się technikami k o n s t y t u t y w n y m i dla naszego „ j a " . M o ż n a je n a z w a ć pewnego rodzaju dyskursami i m o ż n a przyjąć również, że dla k t ó r e g o ś dyskursu to właśnie emocje i uczucia b ę d ą czynnikami decyzyjnymi, p o w o ł u j ą c y m i określony s p o s ó b bycia i m y ś l e n i a o sobie. Prowa­ dzić to m o ż e c h o c i a ż b y do afirmacji siebie, b ą d ź odwrotnie - p o t ę p i e n i a , „ c h o w a n i a s i ę " , wstydliwości, czy bierności jeśli tak właśnie k u l t u r a rozstrzyg­ nęła s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a , m ó w i e n i a , gestykulacji i t p . 9 Błędem b y ł o b y sądzić, że emocje zależą od płci, czy od wieku, c h o ć b y p a m i ę t a j ą c o podstawowym stereotypie d o t y c z ą c y m k o b i e c o ś c i w kulturach k r ę g u chrześcijańskiego (sentymentalizm, opiekuńczość, ł a g o d n o ś ć , gadul­ stwo, ciekawość, brak pewności siebie, z d o l n o ś ć do zawierania k o m p r o m i s ó w , uległość). Obraz taki traci swój charakter „ u n i w e r s a l n y " , gdy p o r ó w n a się go z portretem społecznym kobiet, k t ó r y u k s z t a ł t o w a n y jest na bazie innej tra­ dycji kulturowej i religijnej. Uczucia, ich rodzaj i typ - a w zasadzie r o ­ dzaj „ u m o w y " kulturowej i jej praktycznej realizacji w danej kulturze, k t ó r a 10 9 Istotna jest uwaga poczyniona przez greckiego badacza (Papataxiarchis 1994, s. 7-8), że ktoś, kto jest związany z pewnym miejscem (kontekstem, okolicznościami, sytuacjami, rolami itp.) wewnętrznie sam się doświadcza na pewien przypisany kulturowo sposób. Ale towarzyszy temu także proces odwrotny, tzn. odbierając kogoś jako takiego czy innego, identyfikuje się go z pew­ nym ethosem, pewnym miejscem i określonym typem, także uczuciowym. Każda z takich cech i stojących za nimi uczuć jest jednocześnie potwierdzana i przypisywana jednostce przez innych. Jest to proces zachodzący równolegle z ich interioryzowaniem przez jednostkę. „Kobiecość", oczywiście w sensie, jaki nadaje temu sformułowaniu i uogólnieniu kate­ goria gender. 1 0 �91 EMOCJE JAKO PRZEDMIOT WIEDZY I WIARY określa, co jest uczuciem, a co nie jest, co jest dopuszczalne, a co nie - w r ó w ­ n y m stopniu wpływają na obraz płci, czy grupy wiekowej, j a k i „ o b i e k t y w n e " cechy biologiczne. N i e przeceniając praw r z ą d z ą c y c h starzeniem się, czy potrzebami fizjo­ logicznym o b u płci, zacznijmy j e d n a k ż e d o c e n i a ć ich k u l t u r o w ą interpretację, tak samo r z u t u j ą c ą na o d b i ó r i rozumienie przez nas genezy emocji, ich r o l i i potrzeby zaspokojenia. Emocje n a l e ż a ł o b y t r a k t o w a ć nie tylko j a k o przed­ m i o t wiedzy „ w y s o k i e j " - od psychologicznej po etnologiczną - ale i j a k o przedmiot swoistej wiary naukowej bazującej często na wiedzy potocznej, codziennej. Dysponuje n i ą także naukowiec, nie m o g ą c y się często zdystan­ s o w a ć i u w o l n i ć (a w naszej dyscyplinie jest to szczególnie bolesne) od swoich s t e r e o t y p ó w i p r z e ( d ) s ą d ó w , nie mających wiele w s p ó l n e g o z „ p r o f e s j o n a l n ą " wiedzą. W nauce prawomocne staje się to, w co jesteśmy w stanie uwierzyć, że jest takie jakie nam się zdaje na podstawie przyjętych założeń oraz t r y b u dowodowego. T a k samo m a się w antropologii sprawa z emocjami, a j u ż szczególnie rzuca się to w oczy, gdy zajmujemy się studiami nad religijnością. Czy j u ż zawsze będzie nas dręczył kompleks sensualizmu? Przecież i on - tak j a k emocje - uległ podobnemu zabiegowi technicznemu, co o b n a ż a j ą w swoich analizach prezentowani wyżej etnolodzy. Crapanzano - opierając się na Danielu Rosenbergu - twierdzi, że podczas interpretowania określonych danych k u l t u r o w y c h i nazywania ich chociażby „ e m o c j ą " (albo „ s e n s u a l i z m e m " , albo „przeżyciem głębi" itp.) umożliwia się i m taki rodzaj „egzystencji", j a k i wynika z przypisanej i m nazwy obejmującej pewien zakres w y o b r a ż e ń . Nazywanie czegoś, to ustalenie właściwego m u miejsca nie tylko w języku, ale i w zachowa­ n i u , k t ó r e interpretuje te w y o b r a ż e n i a . Wszelka „egzystencja" czy „rzeczywi­ s t o ś ć " byłyby według takiego ujęcia niczym innym, j a k pewnym konceptem i n a s z ą n a u k o w ą k o n s t r u k c j ą , wyrastającą j a k ż e często z obszaru wiedzy potocznej, a jeszcze częściej stającą się swoim w ł a s n y m banalnym u j ę c i e m . 11 1 1 Ów pogląd, stosujący na nazwanie tego typu zabiegu pojęcie faitiche, lansuje m.in. Bruno Latour (naukowiec związany z CSI Ecole Nationale Supérieure des Mines w Paryżu) w swojej koncepcji antropologii nauki - antropologii symetrycznej. Faitiche powstał w wyniku zastosowa­ nia świadomej gry językowej. Termin ten jest zbitką słów: fait - „fakt" oraz fetiche - „fetysz". Z teorią tą zapoznałam się uczestnicząc w wykładach na temat etnologii religii prowadzonych przez Panią Laurence Hérault z Universitě de Provence Aix-Marseille I w 1999r. Latour po­ sługuje się tym pojęciem, aby uzmysłowić nam, na czym polega proces swoistej sakralizacji, jakiej ludzie świata cywilizacji euro-amerykańskiej poddają przedmioty nauki, których status i sposób istnienia w naszej kulturze niewiele się różni od sposobu istnienia przedmiotów kultu w kulturach nie-technologicznych. „Faityszyści" świata zachodniego, to ludzie wierzący w swoje własne złu­ dzenia co do natury obiektów, która jest produktem ich własnego świata i wyobraźni. Wytwarzają swoje idole na bazie własnych fantazji, choć wierzą w ich obiektywizm. Fetysz tylko pozornie jest niezależny. Żeby taki był, musi być jako taki utwierdzany w kulturze, czemu m.in. służy nauka. Obwieszcza ona nam, że jesteśmy zdeterminowani przez klasę, wiek, płeć itp., które popychają nas do określonych wierzeń i pewnego stylu życia. W istocie rzeczy, to my sami siebie popychamy do wierzenia w takie „naukowe" konstatacje, albowiem przypisaliśmy nauce rolę uprawomocniającą i wyodrębniliśmy ją spośród innych dziedzin naszego świata. �92 INGA KUŽMA N a l e ż a ł o b y więc z a s t a n o w i ć się nad zakresem znaczeniowym „ e m o c j i " i „ u c z u ć " , przyjętym przez cytowanych badaczy. C h o ć cały czas starają się p o d ą ż a ć d r o g ą k o n c e p t u a l n ą i k o n s t r u k c j o n i s t y c z n ą , przyjmując, że o uczu­ ciach m o ż n a m ó w i ć j a k o pewnych kategoriach mentalnych, to jednak często nie m o g ą u n i k n ą ć sprzeczności. Z jednej strony bowiem m a m y do czynienia z założeniem, że właśnie ze względu na swoją n a t u r ę m e n t a l n ą (w sensie kognitywistycznym) emocje są w stanie działać różnie w r ó ż n y c h kulturach i r ó ż n i c o w a ć się w zależności od ich dziedzin, dzięki kulturowej interpretacji. Byłyby więc czymś w rodzaju czystego impulsu, zdolnego do „wcielania s i ę " w o k r e ś l o n e formy sterowane przez p r a k t y k ę k u l t u r o w ą (Papataxiarchis 1994). Emocje o tyle p o s i a d a j ą w ł a s n o ś ć k u l t u r o w ą , o ile znajduje się dla nich k u l t u r o w ą f o r m ę ekspresji, k t ó r a potem w p ł y w a na kształt i przebieg pobudek stricte psychicznych. Z drugiej strony jednak spotykamy o d m i e n n ą propo­ zycję, p o d k r e ś l a j ą c ą p i e r w o t n ą psychiczność emocji (Vale de A l m e i d a 1994) i jej natężenie afektywne, d ą ż ą c e do zerwania uprzedniej h a r m o n i i m i ę d z y funkcjami kognistycznymi a psychofizjologicznymi, co d a w a ć by m i a ł o n o w ą j a k o ś ć na poziomie afektywno-psychicznym i s p o ł e c z n o - m e n t a l n y m . D o p i e r o to w p ł y w a ł o b y na k u l t u r o w y wizerunek danej emocji. Pojawia się t u problem, k t ó r y trudno będzie rozstrzygnąć. Być m o ż e auto­ rzy zdawali sobie z tego s p r a w ę , p o n i e w a ż definicje starające się o d d a ć spra­ wiedliwość swoistości tych s t a n ó w mentalnych wykazują słabość, c h c ą c utrzy­ m a ć i p o g o d z i ć wymiar czysto psychiczny z k u l t u r o w y m patrzeniem na emo­ cje. W i d a ć to w y r a ź n i e , gdy jest m o w a o ich w y r a ż a n i u i „ r e g l a m e n t a c j i " kulturowej. J e d n o c z e ś n i e badacze zgodnie u t r z y m u j ą , że emocje są pewnego rodzaju m i a r ą istniejących relacji m i ę d z y „ j a " a światem (Papataxiarchis 1994). P o d k r e ś l a j ą moment powstania i rodzenia się u c z u ć - kontekst interak­ cyjny, k t ó r y zazębia się z dyskursem m o n o l o g o w y m przebiegającym w e w n ą t r z jednostki (Vale de A l m e i d a 1994). Zadaniem tego drugiego dyskursu (mono­ logowego) byłby opis d o ś w i a d c z e ń osobistych, co jest bardzo w a ż n y m instru­ mentem w interakcji, p o n i e w a ż włącza j ą w prezentację samego siebie i k o n ­ struuje znaczenie sytuacyjne rzeczywistości. I w t y m punkcie k o ł o zamyka się - emocje nie m o g ą f u n k c j o n o w a ć poza k u l t u r ą i j e d n o s t k ą , zarazem kierując n i m i , j a k i b ę d ą c przez nie sterowanymi. Czy coś nowego do takiego rozumienia emocji dodaje ich analiza na poziomie religijności? Religia oraz uczucia wynikające z uczestnictwa w praktykach sakralnych p o d l e g a j ą p r a w o m p o c h o d z ą c y m z d w ó c h r ó ż n y c h p o r z ą d k ó w : kulturowej „ r e g l a m e n t a c j i " , r z ą d z e n i a uczuciami (w t y m ich „ z a w a r t o ś c i ą " ) , n a z w ą , eks­ presją, miejscem i uczestnikami k u l t u oraz z p o r z ą d k u sytuacyjnego - afektywnego, w e w n ę t r z n e g o , regulującego, ale i regulowanego przez pierwszy p o r z ą d e k . T a k ą p o d w ó j n ą płaszczyznę współdziałania, i t y m samym m o ż e swoistą medialn o ś ć u c z u ć , p o d k r e ś l a w swojej pracy Elizabeth Claverie (1994, s. 60-75). A u t o r k a nazywa te dwa p o r z ą d k i p o r z ą d k i e m d o w o d ó w i p o r z ą d k i e m wiary. Badaczka stara się również p o z o s t a ć na gruncie modelu konceptualno-konstru- �EMOCJE JAKO PRZEDMIOT WIEDZY I WIARY 93 kcjonistycznego z istotnym zastrzeżeniem, że nie broniła się podczas przeprowa­ dzania b a d a ń przed osobistym z a a n g a ż o w a n i e m . Claverie z a j m o w a ł a się pielg­ r z y m k a m i organizowanymi do d w ó c h miejsc k u l t u i aktualnych objawień maryjnych - do San Damiano (Włochy) oraz Medjugorje ( B o ś n i a - H e r c e g o wina). I n t e r e s o w a ł o j ą j a k to się dzieje, że niektórzy pielgrzymi, wracając z pielgrzymki, oceniają j ą j a k o u d a n ą , a inni - j a k o „ s t r a c o n ą " , „ p r z e g r a n ą " . J a k ą rolę w t y m wszystkim odgrywa p o s t a ć objawiającej się M a t k i Bożej? P o s t a ć Najświętszej M a r i i Panny w ł ą c z o n a jest do r o z m ó w p i e l g r z y m ó w na samym p o c z ą t k u ich spotkania, przed wyruszeniem w p o d r ó ż . Pielgrzymi m ó w i ą o N M P : „ O n a " . Jak to „ O n a " s p o w o d o w a ł a ich o b e c n o ś ć tutaj, j a k w k t ó r y m ś momencie w k r o c z y ł a w ich życie i , że to Jej zawdzięczają swoją o b e c n o ś ć tutaj. W dalszym ciągu p o d r ó ż y następuje opowiadanie sobie na­ wzajem o owych szczególnych okolicznościach, k t ó r e stały się impulsem do odbycia pielgrzymki, c h o ć , co znamienne, nie wyjaśnia się i nie nazywa wprost np. zła, czy nieszczęścia, k t ó r e s p o t k a ł o ludzi lub jakie oni sami wyrządzili. A więc nie podaje się w rozmowie z innymi pielgrzymami rzeczywistego p o w o ­ du, dla k t ó r e g o N M P i n t e r w e n i o w a ł a . Zachodzi t u sytuacja pewnego r o ­ dzaju p r z e k ł a d u z j ę z y k a biograficznego, ściśle subiektywnego i osobistego, p o c h o d z ą c e g o z p o r z ą d k u wiary, na rodzaj metajęzyka. W a ż n e jest ustalenie takiego p o ś r e d n i k a , k t ó r y byłby w stanie przekształcić d o ś w i a d c z a n e i przeży­ wane w e w n ę t r z n i e wydarzenie, w obiektywizującą i relatywizującą je „rzeczy­ w i s t o ś ć " w s p ó l n ą i „ o b i e k t y w n ą " . T a k ą rolę spełnia M a t k a Boska. 12 Zadaniem pielgrzymki jest spowodowanie dostrzeżenia zmiany, jaka zacho­ dzi w życiu i stąd ujmowanie jej j a k o „ u d a n e j " b ą d ź „ p r z e g r a n e j " . T o odczucie na pewno m a związek z t y m , co dzieje się na miejscu objawień. D o t y k a m y t u sfery w i d z e ń , doznawanych przez n i e k t ó r y c h pielgrzymów. Pojawia się wtedy rodzaj konstatacji - racjonalizującej, c h o ć wynikającej ciągle z p o r z ą d k u wiary - dokonywanej przez tych, k t ó r y c h „ ł a s k a " objawienia nie d o t k n ę ł a osobiście, ale b y l i obecni w o k ó ł widzących, k t ó r z y w „rzeczywistym" i „ o b i e k t y w n y m " czasie i miejscu doświadczyli tego fenomenu. Wiedzą, że o w i ekstatycy widzą właśnie teraz Najświętszą M a r y j ę P a n n ę . Z a t ą konstatacją kryje się bezwzględ­ nie wiara, opierająca się przecież na absolutnej zgodzie, pewnym s k o ń c z o n y m przyleganiu rzeczywistości przeżywanej wobec transcendencji. W i a r a poprzedza przeświadczenie i nie potrzebuje testującej j ą demonstracji. K i e d y wierzący m ó w i , że wierzy, nie znaczy to, że m u s i a ł b y ć do tego wcześniej w jakiś s p o s ó b przekonywany. W i a r a rozwija się zatem na pograniczu relacji niepewności - w niej oraz poprzez nią. Dlatego takie napięcie wywołuje doznanie objawienia M a r i i albo zetknięcie się z t y m i , k t ó r z y J ą widzieli - zupełnie j a k b y n a s t ą p i ł o zerwanie uprzednio akceptowanej relacji, p o n i e w a ż osoba obdarzana czcią i k u l t e m przyjmuje p o s t a ć widzialną, „ o b i e k t y w n ą " i odchodzi od poprzedniej kompetencji prywatnej, w e w n ę t r z n e j , wywodzącej się z p o r z ą d k u wiary. 1 2 Tak pisze o tym autorka, można więc domniemywać, że podczas swoich badań z takim właśnie zachowaniem spotkała się osobiście. �94 INGA KUŽMA I wtedy pielgrzymi p r z e c h o d z ą na pozycję w y n i k a j ą c ą z p o r z ą d k u dowo­ d ó w , albowiem pojawia się sytuacja antycypacji przyszłości, przy jednoczes­ nym pozostawaniu w sakralnym hic et nunc. Przyszłość to nieunikniona k o n ­ frontacja z t y m i , k t ó r z y w pielgrzymce nie brali udziału, k t ó r z y - b y ć m o ż e - w ą t p i ą w p r a w d z i w o ś ć objawień, b ę d ą k r y t y k o w a ć , i r o n i z o w a ć i t p . D l a nich p o n i e k ą d nabywa się w o d ę z uzdrawiającego ź r ó d ł a , kupuje p o b ł o g o s ł a w i o n e świece, r o b i się zdjęcia okolicy w nadziei sfotografowania objawienia, albo nagrywa na dyktafon przypadkowe dźwięki, również w nadziei, że o k a ż ą się później, w trakcie odtwarzania, niesłyszalnym p o c z ą t k o w o przesłaniem. Po­ r z ą d e k d o w o d ó w traktowany jest przez pielgrzymów j a k o łącze ze światem i nawet z n i m i samymi, j u ż po czasie entuzjazmu, po powrocie, po prze­ kroczeniu granicy. Powstaje w ten s p o s ó b m o ż l i w o ś ć stworzenia opisu prze­ znaczonego dla nieobecnych, k t ó r y u ł a t w i a pojęcie tego, co się działo. T w o ­ rzony jest więc „ k a n a ł " , zobligowany do „ m ó w i e n i a " , do „ o b j a w i e n i a " . Przedmioty, k t ó r e pielgrzymi ze s o b ą p r z y w i o z ą b ę d ą m i a ł y w a r t o ś ć „ a t e s ­ tujących w i a r ę " . C a ł o ś ć tego d o ś w i a d c z e n i a - ich wiara, słowa oraz rzeczy, p a m i ą t k i przywiezione z miejsc k u l t u , to p r ó b a z a a n g a ż o w a n i a całości ist­ nienia w zademonstrowanie efektów otrzymanej łaski. Otrzymanej nawet nie­ koniecznie b e z p o ś r e d n i o - j a k o widzenia, ale t a k ż e p o ś r e d n i o - dzięki samej ich obecności w miejscu świętym i transformacji swojego życia. A l b o w i e m , p o m i m o że Najświętsza Panna odgrywa rolę aktora, to jest t a k ż e szczególnego rodzaju o d n o ś n i k i e m . Nawet jeśli podczas objawień m ó w i , to generalnie nie odpowiada (dosłownie to rozumiejąc) na skargi pielgrzymów, ich wyznania, przeprosiny, kajanie się, żal i szczęście wypływające z poczucia oczyszczenia i zawierzenia. D o c h o d z i do specyficznej religijnej sytuacji komunikacyjnej, kiedy pielgrzymi „ s a m na sam" z N M P , przed Jej s t a t u ą , w modlitwie, nie m o n o l o g u j ą (mimo, że N M P nie dialoguje z n i m i , ani nie interpretuje ich słów „ n a g o r ą c o " ) . Zadaniem M a t k i Boskiej nie jest bowiem „ r o z w i ą z y w a n i e " p r o b l e m ó w - w sensie literalnego i m zapobiegania, czy wyjaśniania - ale wprowadzanie ludzi zjawiających się przed N i ą ze swymi problemami w od­ m i e n n ą przestrzeń, k t ó r a relatywizuje ich życie, n a d a j ą c m u inny wymiar. W ł a ś n i e dlatego - j a k z a o b s e r w o w a ł a badaczka - j u ż odjeżdżając z miejsca pielgrzymki, n i k t więcej nie wraca do opowieści o swoim życiu. „ D o k o n a ł o się". T y m bardziej, że p o s t a ć N M P łączy w sobie cechy wskazujące na Jej ziemskie pochodzenie i ziemski żywot, j a k i dotknięcie ł a s k ą wyróżniającą, przemieniającą. M a t k a Boska jest bowiem k o b i e t ą , m a t k ą , bolejącą, żyjącą, ale t a k ż e k i m ś u ś w i ę c o n y m - d o s t ą p i ł a zaśnięcia, a nie śmierci (według d o k t r y n y K o ś c i o ł a katolickiego) i została potem wniebowzięta oraz u r o d z i ł a przecież nie zwyczajne dziecko, ale C z ł o w i e k a - B o g a . Sama wiara nie cofa się - i to na poziomie najczęściej z a u w a ż a n y m właśnie podczas b a d a ń , uczestniczenia w danej sytuacji, a nie późniejszych r o z w a ż a ń metodologicznych - przed racjonalizacją i nie waha się w s p ó ł d z i a ł a ć z wiedzą o sobie samej, w k t ó r ą w y p o s a ż e n i są wierzący. D y s p o n u j ą oni z d o l n o ś c i a m i krytycznymi. Claverie dochodzi do wniosku, że postawy p i e l g r z y m ó w oscylują �EMOCJE JAKO PRZEDMIOT WIEDZY I WIARY 95 bez ż a d n e j sprzeczności, czy groźby zerwania, p o m i ę d z y p o s t a w ą wierzącego ( p o r z ą d k i e m wiary-dyskursu emotywnego monologizującego), a p o s t a w ą ra­ c j o n a l n ą , k r y t y c z n ą , cechującą się zdystansowaniem do tego, co rzeczywiście zachodzi ( p o r z ą d e k d o w o d ó w - d y s k u r s u emotywnego interlokutoryjnego). Obiekt wiary przechodzi przez nieprzerwany ciąg konceptualizacji. Dlatego Claverie decyduje się przyjąć p o s t a w ę z a a n g a ż o w a n i a , cechującą się nie­ stosowaniem podczas b a d a ń terminu „ w i e r z e n i a " , k t ó r y z założenia wprowa­ dza dystans i przenosi dziejące się wydarzenia na poziom wiedzy o nich. „ U n a u k a w i a " je, w p r o w a d z a j ą c do obiegu wiedzy naukowej - apriorycznej i arbitralnej w p o r ó w n a n i u z wiedzą „ t u b y l c z ą " - k t ó r a decyduje o t y m , co jest w i e d z ą r a c j o n a l n ą albo irracjonalną, poznaniem albo d o ś w i a d c z a n i e m , r o z s ą d k i e m i k r y t y k ą albo emocjami i spontanicznością. P r a g n ę ł a przyjąć za obiekt b a d a ń wszelkie m o ż l i w e do zaobserwowania i zrozumienia konfigura­ cje, k t ó r e d o t y c z y ć m o g ą istoty nadnaturalnej i świętej dla wierzących, j a k ą jest Najświętsza Panna, p o s z u k u j ą c przy tym metod - najlepiej wypływających z w n ę t r z a tego, co się dzieje - m o g ą c y c h najtrafniej opisać, j a k owe konfigura­ cje są konstytuowane, j a k o nich się m ó w i oraz j a k się je przeżywa. A u t o r k a stwierdza, że emocje i uczucia były cały czas obecne podczas pielgrzymki. N i e s p o s ó b b y ł o ich i g n o r o w a ć , zwłaszcza, gdy słyszała takie wyznanie, że naresz­ cie, dopiero tutaj, k t o ś m o ż e sobie p o p ł a k a ć . Jest jednak bardzo krytycznie nastawiona do swoistej manipulacji w nazywaniu podobnych z a c h o w a ń i sy­ tuacji „religią e m o c j o n a l n ą " , j a k niektórzy badacze nader chętnie określiliby wydarzenia takie j a k pielgrzymki, najczęściej po to, by stworzyć „ w y t r y c h " pojęciowy, a m o ż e i po to, aby je z d e p r e c j o n o w a ć . Pielgrzymi nie są cały czas pobudzeni, czy nadpobudliwi, nie histeryzują, nie w p a d a j ą w ekstazę - poświadczają to, co się z n i m i dzieje na tzw. s p o s ó b logiczny i krytyczny. Są zdolni do oceny i opisania swoich własnych przeżyć i refleksji . By właśnie nie u p r a s z c z a ć , nie m o ż n a t r a k t o w a ć rozemocjonowanego sposobu bycia, j a k o takiego, z k t ó r e g o wyproszono rozum. W stanie emocjonalnego poruszenia dochodzi raczej do współistnienia obu c z y n n i k ó w - uczuciowych i krytycznych. Emocja nie zrywa całkowicie z t y m , co nazywa­ m y rozumem. Najwyżej dochodzi do przekroczenia pewnego, wcześniej zro­ z u m i a ł e g o sposobu istnienia i interpretowania, czego m o ż e jednak emocja nie tyle jest p r z y c z y n ą , co skutkiem. Zatem m o ż n a by p o s t a w i ć hipotezę, że nie t y l k o d o s z ł o do jakiejś szczególnej sytuacji - religijnej oczywiście - ale też zaszło coś rzeczywiście. Czy w takim razie sacrum posiada n a t u r ę o b i e k t y w n ą ? A l e t a k i wniosek byłby sprzeczny z przyjętą przez cytowanych a u t o r ó w k o n ­ cepcją (z czym zgadza się t a k ż e Claverie), k t ó r a odżegnuje się od jakiejkolwiek opcji o korzeniach neokartezjańskich, j a k chociażby „ u m i a r k o w a n y konstruk­ t y w i z m " . Polega on na przyjęciu założenia o istnieniu pewnych pre-idei, k t ó r e 13 1 3 Byłby to może najlepszy przykład na udowodnienie umowności i pozorności następującego sądu o emocjach, który zakłada, że posiadają one całkowitą subiektywność, z czego miałaby wynikać nieprzekraczalność granic poznania przeżyć kogoś innego. �96 INGA KUŽMA stają się ź r ó d ł e m kolejnych idei i konstrukcji. W e d ł u g wzmiankowanych bada­ czy natomiast, nie m o ż e b y ć m o w y o jakichkolwiek emocjach „ p r e k u l t u r a l n y c h " p o p r z e d z a j ą c y c h uczucia „ k u l t u r a l n e " . Trzeba p r z y p o m n i e ć również i to, że postulowane odejście od wszelkich „ p r e - i z m ó w " zderza się z b r u t a l n ą p r a w d ą o niemożności całkowitego wyrugowa­ nia z p o g l ą d u na emocje ich r o d o w o d u stricte biologicznego i psychofizjo­ logicznego. T o rodzi sprzeczości w ujmowaniu i definiowaniu emocji, co j u ż też zostało stwierdzone. K a ż d a jednak opcja ma swoje słabości, a to, że ma je t a k ż e i ta, wcale nie musi o z n a c z a ć zaprzestania p o s z u k i w a ń idących wyznaczonym przez n i ą torem. N i e m o ż n a t a k ż e z a p o m i n a ć o innym rodzaju b ł ę d ó w i to najłatwiejszych do p o p e ł n i e n i a , bo wynikają one z charakteru naszego języka. Otóż, jak z a u w a ż a Rosenberg (Crapanzano 1994, s. 113), nasze języki europejskie są gramatycznie zorientowane na nominalizację. A l e kiedy badamy k u l t u r y p o c h o d z ą c e z innego k r ę g u niż nasz, ryzykujemy tworzenie za p o ś r e d n i c t w e m rodzimego języka zupełnie innych kategorii niż te, którymi operują nasi interloku­ torzy. Narzucamy zatem - t a k ż e j ę z y k o w o - n a s z ą psychologię i widzenie ś w i a t a . N i e należy też mylić d y s k u r s u z wszelką leksykalnością, ani sprowa­ d z a ć emocji do k i l k u pojęć i wyrazów wypreparowanych z obcej nam kultury i jej języka lub z którejś z licznych parole, należących choćby do naszej własnej langue. Nie należy więc upraszczać, t w o r z ą c tematyczny i schematyczny słownik. Trzeba mieć również na uwadze istotną różnicę między sposobem, w jaki mówi się o emocjach, a sposobem, w jaki „mówią" same emocje. 14 15 LITERATURA C l a v e r i e E . 1990, L a Vierge, le désordre, la critique. Les apparitions de la Vierge á l'áge de la science, Terrain, nr 14, s. 60-75. C r a p a n z a n o V. 1994, Reflexions sur une anthropologie des emotions, Terrain, nr 22, s. 109-117. D r a y D. 1994, L'agression physique: «une peur» irrépalable, Terrain, nr 22, s. 35-50. F a v r e t - S a a d a J. 1994, Weber, les emotions et la religion, Terrain, nr 22, s. 93-108. G a l l ot ti С. 1994, Le voile d'honnéteté et la contagion des passions. L a querelle sur la moralitě du theatre du X V I I siecle, Terrain, nr 22, s. 51-68. K o ł a k o w s k i L . 1992, Szukanie barbarzyńcy. Złudzenia uniwersalizmu kulturowego, [w:] Cywiliza­ cja na ławie oskarżonych, Warszawa, s. 11-24. L a b o r d e D. 1994, Des passions de Г ame aux discours de la musique, Terrain, nr 22, s. 79-92. L a t our В. 1990, Quand les anges deviennent de bien mauvais messagers, Terrain, nr 14, s. 76-91. P a p a t a x i a r c h i s E . 1994, Emotion et strategies d'au ton omie en Grece égéenne, Terrain, nr 22, s. 5-20. V a l e de A l m e i d a M . 1994, Emotions rimées. Poétique et politiqie des emotions dans le village du sud de Portugal, Terrain, nr 22, s. 21-34. е 1 4 Rosenberg postuluje przyjęcie takiej psychologii, która opierałaby się wszelkim ogranicze­ niom terminologicznym „stanów wewnętrznych". Używanego przez badaczy w sensie, jaki nadał mu Michel Foucault (Crapanzano 1994, s. 111-112). Jest nim to wszystko, o czym można powiedzieć. Sam proces mówienia o czymś, konstruuje już przedmiot wypowiedzi. 1 5 �EMOCJE JAKO PRZEDMIOT WIEDZY I WIARY 97 INGA KUŹMA L E S EMOTIONS СОММЕ L'OBJET D ' U N E F O I E E T D ' U N RAISON Resume L a question pricipale de Particle est, quelle position dans les sciences sociales occupent les emotions et les sentiments, traites comme les categories trěs specifiques et uniques. Est-ce qu'il y a bien fondé les placer á cóté de tel ordre comme Nature-Croyances-Chaos, qui est contradictoire á l'ordre seconde, venant de Culture-Science-Raison? L'auteur propose comme Pillustration de ses reflexions, les analises ethnologiques presentees sur les pages des revues franchises. Ces dissertations sont fondees sur la théorie cognitique et le constructivisme. Les anthropologue cites, ont analisé dans le cadre des exemples données les domaines diverses, entre outre: l'histoire de la musique de X V I siecle, les apparitions contemporaines de Ste Vierge á Medjugorje (Bosnie-Herzégovine) et á San Damiano (Italie) et aussi ils s'occupaient des études sur gender dans les cultures méditerranéennes. Mais, c'est Paspect psychofísologique des emotions qui pose le plus grand probléme dans le contexte théorique en question. Alors, comment l'accorder avec les regles culturelles, qui gérent le discours émotionel tant spécifíque? Cependant, les sentiment obéissent á la «politique» culturelle et les valeurs qui proviennent d'un reseau social, mais Panalise anthropologique ne déchifrera jamais les mécanismes biologiques, qui aussi gouvernet les emo­ tions. Á Pethnologie ne reste que disséquer les actes et les expressions culturéis, qui jouent un role d'un factuer tres important pour les toutes notres attitudes. Traduction - Inga Kuźma � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/280bd1b2ec1805acc0ef69f38af1df7e.pdf eddc2717afd82965dae3b3679d60328c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1699 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1572 Title A name given to the resource Andrzej Lepper - chłopski przywódca charyzmatyczny? / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.47-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa A N D R Z E J LEPPER - CHŁOPSKI PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? ( W I Z E R U N E K M E D I A L N Y PRZEWODNICZĄCEGO „SAMOOBRONY") WSTĘP T e r m i n „ p r z y w ó d c a charyzmatyczny" w p r o w a d z i ł do nauk społecznych M a x Weber, by określić zespół cech o s o b o w o ś c i o w y c h , k t ó r e umożliwiają jednostce zdobycie w społeczności autorytetu pozwalającego na skuteczne sprawowanie w ł a d z y politycznej b ą d ź religijnej. Weber wyróżnił trzy „ c z y s t e " typy p r z y w ó d z t w a : tradycyjne, legalne (racjonalne) i charyzmatyczne. Przy­ w ó d z t w o charyzmatyczne, j a k pisze Orzechowski (1984, s. 286), było jego swoistą pasją b a d a w c z ą . U w a ż a ł , że charyzma najpełniej i najadekwatniej w y r a ż a istotę p o l i t y k i j a k o sfery życia społecznego oraz „ z a w o d u i p o w o ł a ­ n i a " . Charyzma (w przeciwieństwie do p r z y w ó d z t w a tradycyjnego i legalnego) była zjawiskiem t r w a ł y m , występującym we wszystkich epokach dziejowych, j a k b y ponadustrojowym, współistniejącym i k o n k u r u j ą c y m z charakterystycz­ n y m i dla tych epok t y p a m i p r z y w ó d z t w a . Weber postrzegał c h a r y z m ę głównie j a k o zjawisko typowe dla sytuacji k r a ń c o w y c h i p r z e ł o m o w y c h w rozwoju określonej sfery życia społecznego, epoki czy narodu. Jej naturalnym ś r o d o w i ­ skiem są „czasy p r z e ł o m u , kryzysu władzy, idei", elit p r z y w ó d c z y c h , form i metod r z ą d z e n i a . R o d z i się w ó w c z a s naturalne zapotrzebowanie na nowe idee, a p o s t o ł ó w i b o j o w n i k ó w o ich urzeczywistnienie. Misję a p o s t o ł a i bojow­ nika, organizatora w a l k i przeciw zastanym w a r u n k o m spełnia właśnie przy­ w ó d c a charyzmatyczny. Charyzma zwraca się zatem przeciw „zastanej rzeczy­ w i s t o ś c i " , tradycyjnemu ładowi, systemowi wartości. W ten s p o s ó b stanowi czynnik dziejotwórczy o decydującym znaczeniu, t w o r z ą c y nowy ład, torujący d r o g ę n o w y m ideom i w a r t o ś c i o m . P r z y w ó d c a charyzmatyczny pojawia się więc w określonej sytuacji społecz­ nego zapotrzebowania. Potrafi z a p a n o w a ć nad t ą sytuacją p o d p o r z ą d k o w u j ą c sobie masy i p o k i e r o w a ć je zgodnie ze swoją wolą. W weberowskiej inter­ pretacji jest to człowiek posiadający wyjątkowe talenty a w szczególności z d o l n o ś c i magiczne, moc ducha i m o w y , wyróżniający się niezwykłym boha­ terstwem, cieszący się posłuszeństwem uczniów i w y z n a w c ó w wyłącznie z racji czysto osobistych, niecodziennych cech, dzięki k t ó r y m grupuje w o k ó ł siebie �48 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA z w o l e n n i k ó w , a nie z uwagi na zajmowane stanowisko lub przejętą zgodnie z t r a d y c j ą g o d n o ś ć . A u t o r y t e t charyzmatyczny opiera się na wierze w p r o ­ roka, na osobistym „ u z n a n i u " dla bohatera wojennego, bohatera ulicy lub demagoga i upada wraz z n i m . W i a r a i uznanie są o b o w i ą z k i e m , k t ó r e g o dopełnienia wymaga dla siebie p r z y w ó d c a legitymujący się c h a r y z m ą , a k t ó r e g o naruszenie karci. P o d s t a w ą autorytetu, prestiżu charyzmatycznego p r z y w ó d c y , trwałości jego panowania i w ł a d z y jest sukces. Gdy powodzenie go opuszcza, jego panowanie jest z a g r o ż o n e , traci moc (Orzechowski 1984, s. 286-293). 1 N a weberowskie rozumienie dziejowej r o l i p r z y w ó d c ó w charyzmatycznych s k ł a d a ł o się t o , iż: a) pojawiają się w epokach społecznych i politycznych p r z e ł o m ó w ; b) występują przeciwko zastanym w a r u n k o m i ich reprezentan­ tom; c) w s k a z u j ą masom ideał przyszłości i d r o g ę „ k u lepszym brzegom i czasom", głoszą nowe idee, wartości, normy, k t ó r e wyrażają myśli i nastroje opozycyjne, a r t y k u ł u j ą potrzeby i cele w a l k i ; d) ogniskują na sobie d z i a ł a n i a mas przeciwko zastanemu ładowi; e) p o d e j m u j ą decyzje w s p o s ó b odpowie­ dzialny (samotnie) t y l k o na w ł a s n e ryzyko; f) posługują się ś r o d k a m i „ r e w o l u ­ cyjnego" przymusu i przemocy, aby u t o r o w a ć d r o g ę n o w y m ideom, stosun­ k o m społecznym i t d . (Orzechowski 1984, s. 291). W ostatnich latach charyzma (charyzmat) stała się pojęciem niezwykle popularnym, a nawet n a d u ż y w a n y m w języku publicystyki i p o l i t y k i . W y n i k a to głównie z d w ó c h p o w o d ó w . Pierwszym jest w y r a ź n i e manifestowana i od­ czuwana t ę s k n o t a społeczna i społeczne zapotrzebowanie na p r z y w ó d c ó w cha­ ryzmatycznych, z k t ó r y m i masy m o g ł y b y się identyfikować (stąd ich k w a l i f i ­ kowanie w kategoriach politycznie i etycznie pozytywnych). D r u g i m jest świa­ d o m o ś ć , że charyzma nie należy do zjawisk codziennych, naturalnych, lecz pojawia się rzadko, w sytuacjach kryzysu starych struktur i a p a r a t ó w b i u ­ rokratycznych. W e współczesnej publicystyce charyzmie nadaje się inne niż u Webera interpretacje. N i e jest ona, tak j a k w jego analizach, typem ideal­ n y m , lecz k o n s t r u k c j ą z ł o ż o n ą z d w ó c h odmiennych e l e m e n t ó w : a) w y o b r a ż e ń 0 t y m , j a k m o ż e b y ć i j a k b y ć powinno ( t ę s k n o t a za c h a r y z m ą i przeciw­ stawianie jej zbiurokratyzowanego, dalekiego o d mas sposobu r z ą d z e n i a , m y ś ­ lenia i odczuwania); b) p r z e k o n a ń , iż p r z y w ó d z t w o charyzmatyczne m o ż e b y ć 1 jest faktem rzeczywistym, że są w dziejach sytuacje r o d z ą c e zapotrzebowanie na c h a r y z m ę i p r z y w ó d c ó w charyzmatycznych na r ó ż n y c h poziomach struk­ tury społecznej (od fabryki po kraj czy n a r ó d ) ; (Orzechowski 1984, s. 294). Współczesna struktura charyzmatu jest też inaczej eksplikowana niż u Webera (co w y n i k a z odmiennego spojrzenia na te same zjawiska, widzenia innych aspektów m e c h a n i z m ó w działań politycznych). Składają się na nią takie elementy jak: a) wiedza (ale nie uczona, akademicka, lecz życiowa praktyczna z umiejęt­ n o ś c i ą stosowania wiedzy książkowej); b) dar syntetycznego f o r m u ł o w a n i a 1 Było to stanowisko odmienne od klasyków marksizmu traktujących wybitnych przywódców jako eksponentów i wyrazicieli interesów, dążeń, aspiracji konkretnych sił, klas, grup społecznych (Bonaparte, Luter, Münzer); (Orzechowski 1984, s. 292-294). �A N D R Z E J L E P P E R - PRZYWÓDCA C H A R Y Z M A T Y C Z N Y ? 49 w y z w a ń , z a d a ń epoki, sytuacji i wskazywania s p o s o b ó w ich rozwiązania; c) dar pozyskiwania sobie ludzi do głoszonych haseł, idei i p r o g r a m ó w ; d) z d o l n o ś ć wzbudzania u c z u ć przeciwstawnych: od uwielbienia i całkowitego oddania do nienawiści i potępienia (które nie wykluczają szacunku i uznania niecodziennych w a l o r ó w i zalet); e) dar wizjonerstwa społecznego, umiejętność przewidywania z d a r z e ń i ich konsekwencji; f) szczególne zdolności p o s ł u g i w a n i a się słowem ( m ó w i o n y m lub pisanym); g) wyjątkowe cechy charakteru (skromność, prostota, o t w a r t o ś ć , w y r o z u m i a ł o ś ć , cierpliwość); (Orzechowski 1984, s. 295). W ś r ó d postaci spełniających wymogi tej charakterystyki wymieniani są m . i n . Mojżesz, Aleksander M a c e d o ń s k i , Joanna d'Arc, Jan Paweł I I , a ostatnio t a k ż e dyrektorzy w i o d ą c y c h m i ę d z y n a r o d o w y c h korporacji, b a n k ó w , funduszy powierniczych. W e d ł u g Johna P. K o t t e r a , z H a r v a r d Business School, to osobnicy otwarci na zmiany, posiadający umiejętność porywania i przekonywa­ nia ludzi do rzeczy niemożliwych oraz rzadki dar zaszczepiania bliźniemu swojego entuzjazmu, pewności siebie i niewzruszonej wiary w cel, przebojowi, określani j a k o : „ k t o ś i m a on w sobie c o ś " . Francois N a i l , szef firmy Naj International, zajmującej się poszukiwaniem kadry kierowniczej na polskim rynku, u w a ż a , że „nie istnieje coś takiego j a k wzorzec charyzmatycznego lidera, do k t ó r e g o m o ż n a by p r z y k ł a d a ć poszcze­ g ó l n y c h k a n d y d a t ó w i mierzyć poziom charyzmy" ( W i l k 1999, s. 4). T o k t o ś p o t r a f i ą c y s f o r m u ł o w a ć wyznaczone przez siebie cele w kategoriach wizji i m i ­ sji, a p o d w ł a d n i w to uwierzą (tamże, s. 5). W dodatku umiejący szybko zmienić wizję i misję, z a p r e z e n t o w a ć p o g l ą d na j a k ą ś s p r a w ę wręcz przeciwny do w ł a s n e g o wczorajszego i ludzie też m u uwierzą. Powinien c h a r a k t e r y z o w a ć się przede wszystkim kunsztem przemowy (weberowski charyzmatyk K l e o n też był d o s k o n a ł y m m ó w c ą ) i rozmowy, bo większość czasu poświęca k o m u ­ nikowaniu się z innymi. M i e ć rozległe horyzonty i szeroką wiedzę, niekoniecznie ściśle związaną z b r a n ż ą . P r z y w ó d c a charyzmatyczny balansuje po mistrzowsku m i ę d z y d w o m a konstytutywnymi, c h o ć z pozoru sprzecznymi cechami swej osobowości: o g r o m n ą pewnością siebie a otwartością, skłonnością do kwestiono­ wania, w ą t p i e n i a (tamże, s. 6). Uznany niemiecki publicysta Gunter Ogger, autor bestselleru „ Z e r a w gar­ n i t u r a c h " , twierdzi, że „ p r z y w ó d c a charyzmatyczny" musi b y ć dla załogi k i m ś w rodzaju „ d u s z p a s t e r z a " . Charyzma jest darem, m e n a d ż e r e m trzeba się ob­ j a w i ć . Trzeba u m i e ć p o r w a ć ludzi do rzeczy n i e w y o b r a ż a l n y c h i niemożliwych. Jak wobec tych charakterystyk u s y t u o w a ć p o s t a ć współczesnego p r z y w ó d c y c h ł o p s k i e g o , Andrzeja Leppera - założyciela i p r z e w o d n i c z ą c e g o Z w i ą z k u R o l n i k ó w „ S a m o o b r o n a " - od k t ó r e g o zachowania i działania, tak w mediach, j a k i w szerokich k r ę g a c h społecznych, rozpowszechniło się określenie „ l e p p e r y z m " na zdefiniowanie o k r e ś l o n y c h postaw roszczeniowych i s p o s o b ó w roz­ w i ą z y w a n i a spraw spornych d o t y c z ą c y c h nie tylko c h ł o p ó w ? N a to pytanie postaram się odpowiedzieć na podstawie analizy m a t e r i a ł ó w prasowych z lat 1995-2000, zwłaszcza tygodników Wprost i Polityka, dziennika Gazeta Wyborcza i u z u p e ł n i a j ą c y c h informacji internetowych, radiowych oraz telewizyjnych. �50 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA R O D Z I N A - PRACA - GOSPODARSTWO Wczesny okres życia Andrzeja Leppera nie został szczególnie odnotowany przez dziennikarzy, skoncentrowanych głównie na jego aktywnych i kontrower­ syjnych późniejszych zachowaniach. L u ź n e informacje prasowe i wypowiedzi samego Leppera rzucają jednak nieco światła na sylwetkę p r z e w o d n i c z ą c e g o „ S a m o o b r o n y " i w a r u n k i j ą kształtujące jeszcze przed założeniem Z w i ą z k u . U r o d z i ł się w 1954 r. j a k o najmłodsze z dziewięciorga dzieci. O d 11 r o k u życia nie m i a ł ojca: Byłem najmłodszy i nie rozpieszczany... Musiałem być człowiekiem twardym i nie pozwalać sobie, by mnie ktoś popychał. A to robiono - wspomina w rozmowie z J a r o s ł a w e m K u r s k i m , (Internet, rozmowa, s. 2). Sprzyjały temu umiejętności pięściarskie, k t ó r e rozwijał przez systematyczne ćwiczenia t r e n u j ą c regularnie przez trzy lata boks i zapasy. W y b ó r tych spor­ t ó w kwituje: To w genach. Taką mam naturę, że lubię walkę (tamże, s. 2). U k o ń c z y ł Technikum Rolnicze w Sypniewie; przedtem uczęszczał do tech­ n i k ó w w Słupsku, Z ł o t o w i e i Karolewie, z k t ó r y c h był relegowany za bójki. P r a c ę r o z p o c z ą ł Lepper od stażu w Stacji H o d o w l i R o ś l i n w G ó r z y n i e w Słupskiem, gdzie po d w ó c h miesiącach został specjalistą, co sam komentuje: To był ewenement, doceniono mnie bardzo szybko (Internet, rozmowa, s. 3). Po powrocie z wojska w ciągu k i l k u lat a w a n s o w a ł na kolejne stanowiska i funk­ cje zawodowe w instytucjach związanych z rolnictwem. Z o s t a ł kierownikiem 1200-hektarowego gospodarstwa rolnego. Pełnił funkcje kierownicze w rzechcińskim P G R oraz P a ń s t w o w y m O ś r o d k u H o d o w l i Zarodowej w Kusicach (Wprost, nr 16, 18.04.1999, s. 10). W e d ł u g słów Leppera, w gospodarstwie r o l n y m w Kusicach z b u d o w a ł on w czynie społecznym dwa amfiteatry, dwa boiska, ośrodek rekreacyjny przy pałacu, muszlę koncertową, w której odbywały się też d o ż y n k i gminne i czasem wojewódzkie. Wieś to nie tylko praca 16 godzin na dobę, ale i rozrywka, i kultura - powie reporterowi (Internet, rozmowa, s. 3). Przez dwa lata (1978-1980) Lepper należał do PZPR i - j a k powiedział K u r s k i e m u - nigdy tego nie żałował. Nie był aktywistą PZPR, ani nawet sekretarzem POP. Zajmowane kierownicze stanowisko w y m a g a ł o przynależności partyjnej, ale w niczym go to nie wiązało. Lepper przypomina, iż był ministran­ tem o d szóstego r o k u życia. Przez cały okres szkoły podstawowej r o z p o c z y n a ł dzień o d mszy świętej, p o której dopiero szedł do szkoły. Chciał nawet z o s t a ć księdzem, lecz życie ułożyło się inaczej [...] ale pracuję z ludźmi i dla ludzi (Internet, rozmowa, s. 2). Deklaruje, że wciąż jest człowiekiem głęboko wierzącym i prakty­ k u j ą c y m . Co niedziela cała rodzina jest w kościele, a dzieci m a j ą p i ą t k i z religii. W 1978 r. Lepper z a w a r ł związek m a ł ż e ń s k i . W 1980 r. przestaje p r a c o w a ć w P G R : Zaczęła mnie mierzić praca w gospodarce nakazowo-rozdzielczej. Te nakazy, żeby siać rzepak na ziemi szóstej klasy po to, by wiosną robić protokół zaorania. Powiedziałem, że w tym bałaganie pracować nie będę - skomentuje w wywiadzie (Internet, rozmowa, s. 4). W e d ł u g żony, Lepper, k t ó r y w y c h o w a ł się w sąsiedztwie P G R , całe życie m a r z y ł o t y m , aby m i e ć coś swojego. Odchodzi na w ł a s n e , przejmując p o d u p a d ł e 23-hektarowe gospodarstwo rolne �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 51 w Zielnowie p o d D a r ł o w e m , k t ó r e nabywa od milicjanta w zamian za spłatę d ł u g ó w dotychczasowego właściciela. Lepper spłaca wszystko. Bierze kredyt dla m ł o d y c h m a ł ż e ń s t w , k t ó r y też spłaca w ciągu pięciu lat. P o w i ę k s z a areał do 63 ha. W y p o s a ż a gospodarstwo w nowoczesny sprzęt. W tych latach o maszyny było t r u d n o , więc Lepper startuje w w o j e w ó d z k i c h (w Koszalinie) i krajowych olimpiadach wiedzy rolniczej. Nagrodami na tych olimpiadach były często talony na maszyny rolnicze. Talony, a nie maszyny - p o d k r e ś l a - Tak jakoś miałem szczęście, że na którą olimpiadę nie pojechałem, to zawsze byłem w czo­ łówce (Internet, rozmowa, s. 4). Maszyny kupuje na kredyt. K r e d y t y s p ł a c a . 2 O d momentu przejęcia samodzielnego gospodarstwa rolnego (1980 r.) Lepperowie konsekwentnie powiększają jego obszar i liczbę maszyn rolniczych. Środki masowego przekazu p o d a j ą różne wielkości gospodarstwa Leppera w 2000 г., od 40 ha (Internet, wybory, s. 1) do 120 ha ( T V , program 2-gi w cyklu „ K a n d y d a c i na prezydenta", wrzesień 2000 г.). Rozbieżności te, j a k się wydaje, w y n i k a j ą z kwalifikacji ziemi dzierżawionej. W e d ł u g informacji prasowych z lat 1998-2000 Lepper, m i m o niskiej klasy gleby (głównie V i V I ) uzyskuje p l o n w wysokości 45 kwintali pszenicy z ha, trzyma 5 koni pod wierzch (pasja syna), w chlewni ma 20 macior, 160 świń i 50 sztuk bydła, dostarcza do p u n k t u skupu 30 b u k a t ó w rocznie. Roczny d o c h ó d z tej produkcji szacowany jest na ok. 15 000 zł. W gospodarstwie jest kombajn „Bizon-Super", 3 ciągniki, 6 przyczep i wszystkie n i e z b ę d n e maszyny. D o m L e p p e r ó w w y r ó ż n i a się we wsi. W 1998 r. wykonano w n i m konieczne prace remontowe. W obejściu jest czysto i dostatnio. Sołtys Zielnowa, Zygmunt Kostrzewa, chwali Leppera mówiąc, iż jest to dobry, rzetelny człowiek. Jeśli ludzie p o m o g ą m u w gospodarstwie, to on nie o d m ó w i maszyny, czy ciągnika, a Zbigniew Mazurek, jeden z d w ó c h p r a c o w n i k ó w najemnych L e p p e r ó w , twierdzi wręcz, że jego pracodawca nauczył gospodarki ludzi we wsi (Grabowski 1998, s. 23; H y ż y i inni 1999, s. 23-24). M i m o tych spektakularnych p r z e j a w ó w d o b r o b y t u i z a m o ż n o ś c i gospodarstwo L e p p e r ó w jest z a d ł u ż o n e w bankach, na n i e r u c h o m o ś c i a c h ustanowiona przymusowa hipoteka, maszyny zastawione. Jak twierdzi Lepper, sytuacja taka jest na wsi typowa, a swoje kredyty i odsetki regularnie spłaca (Grabowski 1998, s. 23). Obecnie Lepper nie pracuje j u ż w gospodarstwie. Prowadzi je ż o n a Irena (ma d r u g ą g r u p ę i n w a l i d z k ą ) przy pomocy d w ó c h najemnych r o b o t n i k ó w i u c z ą c y c h się dzieci. Syn Tomek jest studentem Szczecińskiej A k a d e m i i R o l n i ­ czej, a z d w ó c h c ó r e k starsza (Małgosia) uczęszcza do renomowanego liceum, m ł o d s z a jeszcze do szkoły podstawowej. Andrzej Lepper, jak sam twierdzi, zarządza całością, wydając dyspozycje rano lub przez telefon, gdy przebywa poza domem. K u r s k i e m u powie: Od ośmiu lat poświęciłem się polityce, walce o godne życie wsi. Dziś dużo by niektórzy dali, modły by odprawiali, żebym tylko powie­ dział: ,,Koniec, wracam na swoje, rozrzucać gnój w Zielnowie". Niedoczekanie [...] 2 Potwierdza to Ryszard Mroziński, dyrektora banku Spółdzielczego w Darłowie, mówiąc, że w latach osiemdziesiątych, z Lepperem nie było problemów; kredyty, które wciąż brał spłacał terminowo (Grabowski 1998, s. 23). �52 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Ja mam obowiązek wobec ludzi [...] Ja jestem ich przywódcą (Internet, rozmowa, s. 12). Podobnie o m ę ż u m ó w i Irena Lepper: Skłamałabym, gdybym powiedziała, że mąż przyjeżdża i jeździ na ciągniku. On już jest raczej politykiem niż rolnikiem. Ale jak trzeba, to doradzi. Ostatnio [...] przyjechał [...] i pomógł. Na co dzień wszystko na mojej głowie - powiedziała do Przeglądu Tygodniowego z 16.09.1998 (cyt. za: Internet, rozmowa, s. 12). P r z e ł o m o w e wydarzenia w życiu Leppera nastąpiły w 1990 r. W ó w c z a s to w y d z i e r ż a w i a od P G R jeszcze 50 ha. Chce zająć się p r o d u k c j ą m ą c z k i ziem­ niaczanej. N a tę inwestycję zaciąga 300 m i n zł kredytu. W t y m czasie w Polsce n a s t ę p u j e reforma rynkowa i Lepper (wraz z innymi) wpada w p u ł a p k ę kredy­ t o w ą . Zaczyna b r a ć udział w rolniczych protestach w D a r ł o w i e , k t ó r e zade­ c y d o w a ł y o jego przyszłości. W wywiadzie dla Głosu Pomorza (3-4.06.1995) m ó w i : A odsetki rosły i rosły. Stwierdziłem, że choćbym się wraz z rodziną na śmierć zaharował, to nawet na te odsetki nie zarobimy. Wkurzyło mnie to dokładnie. Żona płakała, po nocach nie spała. Dzieci mieliśmy już trójkę (cyt. za: Internet, rozmowa, s. 4). W licznych wypowiedziach w 2000 r. powtarza, że w 1990 r. wziął kredyt w wysokości 300 m i n starych złotych. D o t ą d spłacił j u ż p ó ł t o r a miliarda, a został m u jeszcze m i l i a r d (Internet, rozmowa, s. 13). POLITYKA K a r i e r a polityczna Leppera rozpoczęła się na p o c z ą t k u lat dziewięćdziesią­ tych od u d z i a ł u w rolniczych wiecach na r y n k u w D a r ł o w i e . Pod koniec 1991 r. (październik) przybywa pod Sejm do głodujących, za­ d ł u ż o n y c h r o l n i k ó w i przyłącza się do nich. Zostaje wybrany na wiceprze­ w o d n i c z ą c e g o k o m i t e t u protestacyjnego. W kwietniu 1992 г., d o m a g a j ą c się o d d ł u ż e n i a gospodarstw, okupuje ze swoją g r u p ą Ministerstwo Rolnictwa. Negocjuje z przedstawicielami prezydenta Lecha Wałęsy. Jego przekonanie, że prezydent sam z chłopów, to i chłopów zrozumie po tych rozmowach ulega weryfikacji. Z czasem skomentuje, iż Opatrzność tak chciała (Internet, roz­ m o w a , s. 4-5; Internet, wybory). W s p o m i n a j ą c ten okres Lepper wyzna Jaro­ sławowi K u r s k i e m u , iż j a k o człowiek lubiący s z u k a ć i ż ą d n y wiedzy j u ż wtedy zdobywał materiały dotyczące Banku Światowego, Międzynarodowego Fun­ duszu Walutowego, Europejskiej W s p ó l n o t y Gospodarczej. Po ich lekturze doszedł do jednoznacznego wniosku, że rolnictwo polskie czekają bardzo ciężkie lata. T a konkluzja w y w o ł a ł a w n i m poczucie konieczności spełnienia pewnej r o l i . T a k zrodziła się wiara w misję, do której spełnienia, został p o w o ­ łany przez O p a t r z n o ś ć . Z a c z ą ł działać, t r a k t u j ą c to, co r o b i j a k o o b o w i ą z e k wobec rodziny, r o l n i k ó w i Polski: Nie wszyscy mogą być przywódcami. Zawsze jest ktoś, kto ma misję do spełnienia, i to Opatrzność tak chciała, że ja jestem tym przywódcą - o d p o w i e d z i a ł dziennikarzowi (Internet, rozmowa, s. 4-5). W 1992 г., p o d h a s ł e m „ N i e rzucim ziemi s k ą d nasz d ł u g " , z a k ł a d a Z w i ą ­ zek Zawodowy R o l n i k ó w „ S a m o o b r o n a " , k t ó r e g o formy i sposoby d z i a ł a n i a �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 53 są zupełnie nowe w polskim obyczaju politycznym. N a s t ę p u j e budowa struk­ tur organizacyjnych „ S a m o o b r o n y " , jej oblicza ideowego i z w i ą z k ó w z i n n y m i ugrupowaniami politycznymi. T o w a r z y s z ą temu spektakularne akcje p r o ­ testacyjne prowadzone przez Leppera, interpretowane z r ó ż n y c h p u n k t ó w widzenia. R ó w n o c z e ś n i e rośnie liczebność „ S a m o o b r o n y " , k t ó r a - zdaniem jej d o t ą d jedynego P r z e w o d n i c z ą c e g o - wynosiła j u ż w 1998 r. p ó ł miliona człon­ k ó w i co dzień p r z y b y w a ł o kilkuset nowych. W rodzinnym Zielnowie, w e d ł u g tutejszego sołtysa, zapisali się do niej wszyscy (Grabowski 1998, s. 23). W maju 1999 r. o d b y ł się I I I Zjazd Z Z R „ S a m o o b r o n a " , na k t ó r y m po raz kolejny Lepper został wybrany na Przewodniczącego Z w i ą z k u (przy d w ó c h głosach w s t r z y m u j ą c y c h się). N a Zjazd przyjechało dwa tysiące chłopskich d e l e g a t ó w . Obrady r o z p o c z ę t o o d ś p i e w a n i e m „ R o t y " z tekstem: „ N i e c h się rozpadnie w p r o c h i p y ł ż y d o w s k a zawierucha" ( Ł u c z a k i i n n i 1999, s. 30). W ś r ó d zaproszonych gości byli: A r t u r Balazs (minister rolnictwa), Andrzej Ś m i e t a n k o (minister w kancelarii Prezydenta), J a r o s ł a w K a l i n o w s k i (prezes PSL), R o m a n Jagieliński ( p r z y w ó d c a Partii Ludowo-Demokratycznej), gen. Tadeusz W i l e c k i , rozpoczynający k a m p a n i ę p r e z y d e n c k ą , k t ó r e g o stwierdze­ nie, że obecną władzę trzeba bić w mordę i patrzeć czy równo puchnie ( Ł u c z a k i i n n i 1999, s. 30) delegaci przyjęli z d u ż y m aplauzem. O b e c n o ś ć elit politycz­ nych i parlamentarnych swoim udziałem w t y m Zjeździe p o ś r e d n i o uwiary­ g o d n i ł a i legitymizowała „ S a m o o b r o n ę " oraz Leppera. S p r a w ą p r i o r y t e t o w ą dla „ S a m o o b r o n y " było usytuowanie Z w i ą z k u i jej P r z e w o d n i c z ą c e g o w strukturach a d m i n i s t r a c y j n o - r z ą d o w y c h p a ń s t w a . J u ż w 1993 r. „ S a m o o b r o n a " bierze udział w wyborach parlamentarnych. W jej sztabie wyborczym znajduje się w ó w c z a s m . i n . Bohdan P o r ę b a ze Zjednocze­ nia Patriotycznego „ G r u n w a l d " , reżyser filmowy. Doradcami są: legendarny p i l o t myśliwski Stanisław Skalski, k t ó r y zasłynął w bitwie o A n g l i ę i były mistrz olimpijski w pchnięciu k u l ą - W ł a d y s ł a w K o m a r . Najbliższym w s p ó ł ­ pracownikiem Leppera jest w t y m czasie narodowiec Janusz Bryczkowski, k t ó r y w p r o w a d z a ł go w zawiłości p o l i t y k i . N a „ S a m o o b r o n ę " z a g ł o s o w a ł o 2,7% w y b o r c ó w (Internet, rozmowa, s. 9-10; H y ż y i inni 1999, s. 24). W na­ s t ę p n y c h wyborach parlamentarnych (1997 r.) „ S a m o o b r o n a " , umieszczona na liście nr 12, u z y s k a ł a ogółem 0,07 procent głosów poparcia. W całym w o j e w ó d z t w i e k o s z a l i ń s k i m , w k t ó r y m leży Zielnowo (wieś Leppera) oddano na n i ą 1456 głosów, czyli mniej niż 1 % (Grabowski 1998, s. 23; M a z u r 1998, s. 13). N i e był to więc w y n i k zapewniający miejsce w Parlamencie. P o d koniec 1999 r. Lepper z a d e k l a r o w a ł udział w kolejnych wyborach parlamentarnych w 2001 r. m ó w i ą c : Chcemy sięgnąć po władzę, chcemy być w parlamencie [...] nie chcemy tylko blokować dróg i protestować (Polityka, nr 1 z 1.01.2000, s. 98). Andrzej Lepper nigdy nie krył, że chciałby zostać prezydentem. W wyborach prezydenckich (1995 r.) opowiedziało się za n i m ok. 235 tys. w y b o r c ó w , t j . 1,32 procent głosów (Grabowski 1998, s. 23; M a z u r 1998, s. 13; H y ż y i inni 1999, s. 24); zajął 9 miejsce na 11 k a n d y d a t ó w . W wyborach prezydenckich �54 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A w październiku 2000 r. Andrzej Lepper uzyskał 3,2 % poparcia. Zajął t y m samym 5 miejsce na 12 k a n d y d a t ó w i wyprzedził byłego prezydenta RP, Lecha W a ł ę s ę . Dziennikarzy intryguje s p o s ó b i ź r ó d ł a finansowania „ S a m o o b r o n y " . Sam P r z e w o d n i c z ą c y odpowiada, że działalność z w i ą z k o w a i polityczna pokrywana jest z dobrowolnych składek. Przeciwnicy polityczni u t r z y m u j ą natomiast, iż Lepper zawsze miał protektorów, którzy posługiwali się nim jak wygodnym narzędziem: Najpierw wspierał go po cichu Belweder, potem SLD, wreszcie PSL (Grabowski 1998, s. 23). Rzecznik U n i i W o l n o ś c i , Andrzej Potocki, twierdzi, iż wiadomo, że w przeszłości Lepper był finansowany przez prorosyjski Instytut Schillera ( H y ż y i i n n i 1999, s. 23) . Ż o n a Leppera, podobnie j a k o n sam, p o d k r e ś l a , że nie łoży na „ S a m o o b r o n ę " z d o c h o d ó w z gospodarstwa. U t r z y ­ manie biura przy ulicy Marszałkowskiej w Warszawie, koszty p o d r ó ż y po kraju i bieżąca działalność Z w i ą z k u pokrywane są ze składek. D y r e k t o r B a n k u Spółdzielczego w D a r ł o w i e m ó w i z kolei, że jest w „ S a m o o b r o n i e " od p o c z ą t ­ k u , ale ż a d n y c h składek nigdy nie płacił. Sam w y r a ż a nadzieję, iż m o ż e w przyszłości dowie się, k t o stoi za „ S a m o o b r o n ą " i k t o p o k r y w a jej koszty oraz j a k to się dzieje, że gospodarstwa w okolicy ubożeją, a Leppera kwitnie (Hyży i inni 1999, s. 24). W podobnym duchu wypowiada się rzecznik prasowy K l u b u Parlamentarnego A W S - Piotr Ż a k . Jego zdaniem: Trzeba się zastano­ wić, kim naprawdę jest Lepper i skąd ma pieniądze. W jaki sposób utrzymuje w Warszawie dobrze wyposażone biuro, skąd bierze ludzi? Na blokadach docho­ dziło do bulwersujących wypadków niszczenia pojazdów osób, które chciały je ominąć. Potem okazywało się, że w kilku miejscach takich wyczynów dopuszczały się te same osoby: ,,rolnicy z telefonami komórkowymi" (Hyży i inni 1999, s. 24). N o w e światło na kwestię pozyskiwania pieniędzy przez Leppera rzuca a r t y k u ł Igora T . M i e c i k a i Piotra Pytlakowskiego (2001). Oparty na wypowiedziach byłych w s p ó ł p r a c o w n i k ó w P r z e w o d n i c z ą c e g o „ S a m o o b r o n y " , zawiera tezę, iż uczynił [on] z Samoobrony firmę do zarabiania pieniędzy na strachu i szantażu: za stosowną opłatą odstępował od blokady lub demonstracji (s. 20). 3 D l a „ S a m o o b r o n y " bardzo istotne są związki z i n n y m i ugrupowaniami politycznymi. Z n a c z ą c e są t u p r z y k ł a d y z ostatnich lat. Podczas w y b o r ó w s a m o r z ą d o w y c h (wrzesień 1998 r.) PSL i U n i a Pracy zawarły z „ S a m o o b r o n ą " tzw. Przymierze Społeczne. Andrzej Lepper kandydo­ wał z listy Przymierza i został wybrany do rady sejmiku województwa zachodnio­ pomorskiego. Jest więc radnym tego w o j e w ó d z t w a ( Ł u c z a k i inni 1999, s. 31). Zdaniem Tomasza Nałęcza, wielu fakt ten niemile zaskoczył. Szczególne pretensje zgłaszano o to do U n i i Pracy. S p o s ó b uprawiania p o l i t y k i przez obie partie jest zupełnie odmienny. „ S a m o o b r o n a " i jej p r z y w ó d c a , Lepper, kojarzeni są z naj- 3 Schiller-Institut, według jednego z jego niedoszłych gości (nie wyjawił nazwiska), jest to kryptonim faszystowskiej organizacji amerykańsko-niemieckiej, stawiającej sobie za cel zbudowanie narodowosocjalistycznej, totalitarnej Europy, niechętnej Unii Europejskiej (Hyży i inni 1999, s. 23). W pilnie strzeżonej i niedostępnej siedzibie tej organizacji w Laatzen k/Hanoweru, Lepper miał przejść specjalny kurs (Hyży i inni 1999, s. 23). �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 55 radykalniejszymi metodami protestu, U n i a Pracy, z Aleksandrem M a ł a c h o w s k i m i M a r k i e m Polem, reprezentuje natomiast w y w a ż o n e p o g l ą d y i zachowania. W e d ł u g N a ł ę c z a , zamiast p r a w i ć uszczypliwości p o d adresem ambicji samo­ r z ą d o w y c h Leppera, należy życzyć m u powodzenia w wyborach, bowiem jest p o ż ą d a n e , aby uczestnicy rolniczych protestów jak najszybciej wkroczyli na drogę procedur demokratycznych. Wprawdzie nie będzie on łatwym partnerem, ale lepiej dyskutować z nim w sejmiku niż na zablokowanej jezdni (Nałęcz 1998, s. 17). W czerwcu 1998 r. zostaje podpisane porozumienie intencyjne trzech ugrupo­ w a ń c h ł o p s k i c h : Z w i ą z e k Z a w o d o w y R o l n i k ó w „ S a m o o b r o n a " ( A . Lepper), N S Z Z „ S o l i d a r n o ś ć " R o l n i k ó w Indywidualnych (Roman Wierzbicki) i Krajowy Związek R o l n i k ó w , K ó ł e k i Organizaqi Rolniczych (Władysław Serafin). Zebrani pod hasłem: „ C h ł o p i razem" deklarowali współpracę. Inicjatorem porozumienia był Lepper, k t ó r y pod wpływem popularności, j a k ą przyniosły m u blokady dróg, chciał wziąć pod swoje skrzydła Jarosława Kalinowskiego wraz z jego PSL i ogłosić się pierwszym chłopskim liderem, szefem nowego Bloku Ludowo-Narodowego (Paradowska 2000, s. 31). Pierwszym efektem tego porozumienia była w s p ó l n a lipcowa demonstracja w Warszawie. N a tej podstawie m . i n . jeden z byłych w s p ó ł p r a c o w n i k ó w Leppera utrzymywał, że jego stosunki z partią l u d o w ą uległy znacznej poprawie. Spotykał się niedawno z przywódcami stronnictwa uzgadnia­ j ą c w s p ó l n ą t a k t y k ę m a j ą c ą polegać na t y m , że Lepper będzie robił zamieszanie, ludowcy będą z dystansu „punktować" rząd Buzka (Grabowski 1998, s. 23). Sam Lepper p r z y z n a w a ł w t y m czasie, że najłatwiej porozumiewa się z działaczami PSL. P o w o ł u j ą c B l o k L u d o w o - N a r o d o w y , Lepper powiedział, że chcą stać się w Polsce trzecią siłą, bez której zgody nic w kraju nie m o ż e się w y d a r z y ć i b y ć ustanowione (Małecki 1999, s. 32). Po k i l k u miesiącach nie było j u ż m o w y o współpracy wszystkich akcjonariuszy czerwcowego porozumienia. Praktycznie r o z p a d ł o się ono po akcji w Świecku, w styczniu 1999 r. N a p o c z ą t k u stycznia 2000 r. w sali Kongresowej P K i N o d b y ł o się zgroma­ dzenie, k t ó r e nazwano: F o r u m na rzecz P o w o ł a n i a B l o k u Ludowo-Narodowe­ go . Podpisano deklarację o w s p ó ł p r a c y trzech u g r u p o w a ń ( „ S a m o o b r o n a " , Z w i ą z e k Sierpień 80 i F r o n t Polski generała Wileckiego, byłego szefa Sztabu Generalnego) . M a j ą one tworzyć blok, do którego powstania Lepper nawoływał od miesięcy; chciał, aby wszystkie współpracujące ze s o b ą organizacje utworzyły j e d n ą partię, a w zasadzie przystąpiły do Samoobrony Rzeczypospolitej Polskiej. Partia jest j u ż zarejestrowana, a j e d y n ą osobą, k t ó r a m o ż e j ą reprezentować jest on sam. Z a p o w i e d z i a ł , że będzie wyłącznym kandydatem b l o k u w wyborach prezydenckich, ale okazało się, iż swoją k a n d y d a t u r ę wysunął też generał Wilecki. W e d ł u g Janiny Paradowskiej, zebranych w Sali Kongresowej łączyły nie­ spełnione ambicje polityczne oraz s p o s ó b widzenia polskiej transformacji i jej 4 5 4 Przebiegało ono niemal w folklorystycznej scenerii, przy aplauzie zgromadzonych człon­ ków „Samoobrony" i ich sympatyków, przy grających kapelach i przyśpiewkach w rodzaju: „Z Andrzejem Lepperem wesoło jest", zagryzaniu salcesonem i pasztetową. Pisze o tym obszernie Janina Paradowska (2000). 5 �56 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA efektów. Czy ó w s p o s ó b widzenia wynika rzeczywiście z ideowych p r z e k o n a ń , czy też z chwilowej k o n i u n k t u r y jest s p r a w ą o d r ę b n ą . I c h ocena sytuacji w Polsce była d o ś ć prosta. K r a j jest r o z k r á d a n ý przez zagraniczny k a p i t a ł (generalnie k a p i t a ł jest symbolem zła), na k t ó r e g o ł u p wydaje go rodzima elita, zrodzona w w y n i k u u k ł a d u O k r ą g ł e g o Stołu (pogardliwie o k r e ś l a n a j a k o „ E u r o p e j c z y c y " , w przeciwieństwie do „ p r a w d z i w y c h P o l a k ó w " ) z Leszkiem Balcerowiczem na czele (według Leppera - ekonomicznego niedouka). D o tego obozu zdrady interesów narodowych dołączyła ostatnio „ S o l i d a r n o ś ć " . Skutki rozkradania w i d a ć gołym okiem: n ę d z a , zniewolenie, utrata suweren­ ności. W t y m stanie rzeczy należy się b r o n i ć . Jedną z form samoobrony naro­ dowej jest demaskowanie przestępczych działań skierowanych przeciwko narodo­ wi polskiemu, jego państwu, gospodarce, społecznej moralności, sprawiedliwości, przeciw podstawom egzystencji polskich rodzin, przeciw suwerenności i nie­ podległości Polski. Działania te nasilają się i są powodem coraz większej śmier­ telności, upadku stanu zdrowotności, higieny, coraz większej nędzy i niedostatku, niedożywienia młodzieży, bezdomności i bezrobocia (cyt za: Paradowska 2000, s. 31). O b o k czynności demaskatorskich formami działania są: ciągły p r o ­ test, blokady, czyli dezorganizacja. Blok stawiał sobie za cel zajęcie drugiego miejsca w przyspieszonych wyborach parlamentarnych. Nie p r z y s t a w a ł do tego ambitnego zadania jego program b ę d ą c y w zasadzie zestawem haseł m a j ą c y c h trafić do niezadowolonych z z a c h o d z ą c y c h przemian, s t a n o w i ą c y m i e s z a n i n ę anarchizującego lewactwa, ideologii skrajnie narodowej z akcen­ t a m i totalitarnymi. W komentarzu dziennikarskim Paradowska pisała, iż obec­ nie o względy niezadowolonych zabiega wiele u g r u p o w a ń (w t y m narodowych, ale o d w o ł u j ą c y c h się do religii). Z tego p o w o d u Blok L u d o w o - N a r o d o w y m a d u ż ą k o n k u r e n c j ę i nierealne jest marzenie o drugiej sile, t y m bardziej, że w wyborach Polacy z reguły eliminują skrajności. Ponadto blok m a k ł o p o t w e w n ę t r z n y z wyłonieniem kandydata do u r z ę d u prezydenta. Cel n a d r z ę d n y - demaskowanie zdrady narodowej, a ambicje polityczne Leppera i Wileckiego, to coś innego. Czy zatem w s p ó l n a deklaracja jest prawdziwa, nie jest jasne (Paradowska 2000, s. 31; por. też: Bogusz, Macieja 2000, s. 30-31). Po w s t ę p n y c h wynikach w y b o r ó w prezydenckich, 8 p a ź d z i e r n i k a 2000 г., Lepper stwierdził w telewizji, że trzeba stworzyć Blok L u d o w o - N a r o d o w y , ruch o g ó l n o n a r o d o w y , a nie tylko agrarny. S T R A T E G I A I T A K T Y K A DZIAŁAŃ „SAMOOBRONY" „ S a m o o b r o n a " jest związkiem powstałym w wyniku opozycji wobec zaistnia­ łej na wsi sytuacji ekonomiczno-społecznej. Dlatego też jej podstawowa strategia i t a k t y k a działania łączy się przede wszystkim z r ó ż n o r o d n y m i f o r m a m i p r o ­ t e s t ó w . „ S a m o o b r o n a " protestuje przeciw i m p o r t o w i z b o ż a i m i ę s a , domaga się podwyżek* cen skupu żywca, z b ó ż i innych polskich p r o d u k t ó w rolnych oraz ich r z ą d o w y c h z a k u p ó w interwencyjnych, o d d ł u ż e n i a gospodarstw chłopskich. �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 57 W ś r ó d d z i a ł a ń „ S a m o o b r o n y " , na k t ó r y c h czele zawsze stoi Lepper, są: rozruchy i zajścia z r ę k o c z y n a m i , okupacje b u d y n k ó w publicznych, nielegalne manifestacje, marsze na W a r s z a w ę , rozsypywanie z b o ż a na torach kolejowych i p a r a l i ż o w a n i e ruchu drogowego w całej Polsce. Blokady d r ó g m o ż n a u z n a ć za niezwykle skuteczny, a jednocześnie specyficzny ś r o d e k nacisku zastosowa­ ny u nas pierwszy raz przez „ S a m o o b r o n ę " , szybko przejęty przez innych p r o t e s t u j ą c y c h (Grabowski 1998, s. 23). W latach 1992-1993 p o w s z e c h n ą for­ m ą p r o t e s t ó w było okupowanie u r z ę d ó w wojewódzkich. Uznano je za m a ł o skuteczne i stopniowo z a s t ę p o w a n o innymi sposobami, zwłaszcza marszami na W a r s z a w ę i blokadami d r ó g . C h ł o p s k i e marsze gwiaździste na W a r s z a w ę r o z p o c z y n a j ą się w 1992 r. Prasa (i inne media) informuje, że z r ó ż n y c h stron d o t a r ł y na przedmieścia stolicy 72 k o l u m n y r o l n i k ó w . Przed Sejmem „ S a m o o b r o n a " manifestuje z k o ­ sami postawionymi na sztorc. P r ó b u j e wedrzeć się do ś r o d k a Parlamentu, p o d gmach rzucane są kości i ochłapy mięsa. Przed w a r s z a w s k ą siedzibą SdRP rozlewana jest g n o j ó w k a . W 1993 r. oddział „ S a m o o b r o n y " w Praszce wszczy­ na rozruchy, do k t ó r y c h przyłączają się bezrobotni. Burmistrz Praszki, inwa­ lida, o b w o ż o n y jest przez d e m o n s t r u j ą c y c h w taczce po r y n k u (Internet, roz­ m o w a , s. 5; Grabowski 1998, s. 23; Ł u c z a k i inni 1999, s. 30). W kilkanaście miesięcy później (lipiec 1994 г.), w K o b y l n i c y w w o j . Słupskim, członkowie i sympatycy „ S a m o o b r o n y " nie chcieli dopuścić, aby z a d ł u ż o n y m gospodar­ stwem Ryszarda J. k i e r o w a ł ustanowiony przez s ą d z a r z ą d c a komisaryczny, A n t o n i Chodorowski, niegdyś bliski w s p ó ł p r a c o w n i k Leppera. D o s z ł o do okupacji gospodarstwa. Chodorowskiego z n i e w a ż o n o i pobito (Internet, roz­ m o w a , s. 8; Ł u c z a k i inni 1999, s. 30) . Ogrodnik, k t ó r e g o w ó w c z a s b r o n i ł a „ S a m o o b r o n a " jest do dziś właścicielem tego gospodarstwa. Lepper u w a ż a ł , że nie n a r u s z y ł prawa, ale swoją akcją tylko w y e g z e k w o w a ł je. W 1998 r. nasilają się rolnicze protesty przeciw i m p o r t o w i z b o ż a . C h ł o p i b l o k u j ą tory, wysypują ziarno na torowiska. W lipcu (1998 r.) ulicami W a r ­ szawy m a s z e r o w a ł a demonstracja o k o ł o 10 tysięcy r o l n i k ó w . Była ona pierw­ szym efektem w s p ó l n e g o porozumienia o w s p ó ł p r a c y , zawartego w czerwcu 1998 r. m i ę d z y trzema krajowymi z w i ą z k a m i rolniczymi: K Z R K i O R , „Soli­ d a r n o ś c i ą " R I (frakcja Romana Wierzbickiego) i „ S a m o o b r o n ą " (Grabowski 1998, s. 23). Jeden z niesionych t r a n s p a r e n t ó w głosił: „ U n i a Europejska to H i t l e r " . Manifestanci zablokowali centralne węzły komunikacyjne. D o s z ł o do s t a r ć z policją. T ł u m o w i - obok p r z y w ó d c ó w z w i ą z k ó w chłopskich, sygna­ tariuszy porozumienia - przewodzili: Janusz Piechociński (działacz PSL, po­ zbawiony przez w y b o r c ó w mandatu poselskiego w poprzednim r o k u ) i Piotr 6 6 Zdenerwowany Chodorowski mówił, iż go wyzwano, obnażono, zbito i ogolono. Lepper i jego ludzie zagrozili mu chłostą. Rozciągnęli na podłodze, kopali i bili witkami po plecach i pośladkach, a następnie kobiety pluły na jego głowę i chciały wystrzyc mu żydowską gwiazdę, a potem go ostrzygły. Będąca na miejscu policja nie interweniowała. Sponiewieranego Chodorow­ skiego z wygoloną głową i posiniaczonymi pośladkami pokazała telewizja. �58 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Ikonowicz ( p r z y w ó d c a PPS, k t ó r y u z y s k a ł mandat do Sejmu, ale z listy S L D ) . Zdenerwowani dziennikarze odnotowali, że ci, co przegrywają wybory, wygrywa­ j ą manifestacje. B u d z ą u r o b o t n i k ó w czy r o l n i k ó w strach przed reformami i ł a g o d z ą go ż ą d a n i e m zdobycia pieniędzy p o d a t n i k ó w (Mazur 1998, s. 13). W pierwszych tygodniach sierpnia 1998 r. polskie drogi zablokowano w 104 miejscach . Wszędzie strategia blokad była podobna, z reguły akcja p r z e b i e g a ł a sprawnie, bez b a ł a g a n u . T r a k t o r y tarasujące drogi były t y l k o „ p r z e d n i ą s t r a ż ą " , w razie potrzeby bowiem w ciągu p ó ł godziny m o ż n a było s p r o w a d z i ć więcej sprzętu, w t y m kombajny. Za p o m o c ą telefonu k o m ó r ­ kowego pozostawano w stałym kontakcie z kierującymi protestami w innych miejscowościach. Rolnicy protestowali na dwie zmiany (dzienną i n o c n ą ) w y ­ m i e n i a j ą c się. W i e l u ubranych było w kamizelki odblaskowe. 7 Organizatorzy blokad i akcji niszczenia mienia nie zauważali, że t r a c ą s y m p a t i ę społeczeństwa. Paradoks polegał na t y m , że policja - p r z y g o t o w u j ą c objazdy i pilnując, aby rolnicy nie pobili się z kierowcami - c h r o n i ł a protes­ tujących, a nie pokrzywdzonych przez nich obywateli. Ten stan rzeczy, dyrek­ tor Biura Informacji i Promocji Ministerstwa Spraw W e w n ę t r z n y c h i A d m i n i ­ stracji, P a w e ł Ciach, u z a s a d n i a ł t r o s k ą r z ą d u o niedopuszczenie do eskalacji protestu. Wydając decyzję o użyciu siły, trzeba się liczyć z tym, że jej skutki mogą być tragiczne [...]. Politycy obecnej koalicji niechętnie opowiadają się za użyciem siły wobec protestujących, pamiętając czasy, gdy sami - jako polityczna opozycja - brali udział w starciach z ZOMO. Wiedzą jednak, że blokujący drogi nie mogą się czuć bezkarni (Leśniewski, Macieja i inni 1998, s. 23). P a w e ł Piskorski, z a s t ę p c a p r z e w o d n i c z ą c e g o K l u b u Parlamentarnego U W , u w a ż a ł , że r z ą d słusznie nie użył od razu siły. Twierdził, iż: Do takich decyzji trzeba przygotować społeczeństwo, spróbować uświadomić protestującym, że czynią zło. Gdyby jednak blokady miały się powtarzać, działania władz powinny być bardziej zdecydowane (Leśniewski, Macieja i inni 1998, s. 23). Pod w p ł y w e m opinii publicznej, również w ś r ó d p o l i t y k ó w zaczęły p o j a w i a ć się coraz częściej głosy o konieczności stosowania ś r o d k ó w prewencyjnych wobec u c z e s t n i k ó w blokad. Krzysztof Budnik (wiceminister spraw w e w n ę t r z n y c h i administracji) stwierdził, że p a ń s t w o demokratyczne musi e g z e k w o w a ć prawo i b y ć w t y m konsekwentne. Nie chodzi jednak o to, by ,,pałować" ludzi [...] Za niszczenie mienia i inne przestępstwa, do których dochodzi podczas blokad, sprawców będzie ścigać prokuratura, zapowiedzieli już premier Jerzy Buzek, wicepremier Janusz Tomaszewski, a także Hanna Suchocka, minister sprawiedliwości (Leśniew­ ski, Macieja i inni 1998, s. 22) . 8 7 Według policji, w tymże roku przeprowadzono kilkaset takich akcji. Organizatorami 81 z nich byli rolnicy, pozostałych - zwolennicy większej liczby powiatów. Poczucie bezkarności protestujących utwierdzał udział w ich akcjach przedstawicieli władz samorządowych, posłów koalicji rządzącej i opozycji. W blokadzie drogi E-40 w Walidrogach (czerwiec 1998 г.), zorganizowanej przez zwolenników utworzenia województwa opolskiego, uczest­ niczyła posłanka A*WS, Elżbieta Adamska-Wedler. Policja nie interweniowała, co więcej na miejsce 8 �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 59 Zamykanie blokujących w więzieniach u w a ż a n o za zły p o m y s ł , bo po k r ó t k i m zatrzymaniu organizator protestu wychodzi w aureoli chwały i m ę ­ c z e ń s t w a . Dlatego opowiadano się za stosowaniem wysokich grzywien. Blo­ kady bowiem nie t y l k o u t r u d n i a j ą życie ludziom, ale i p o w o d u j ą wymierne straty finansowe. Tymczasem protestujący nie chcieli nawet słuchać o ewen­ tualnej o d p o w i e d z i a l n o ś c i materialnej. M ó w i l i : „ ż a d n y c h sankcji i grzywien się nie boję. N i e zapłacę, bo i tak nie m a m pieniędzy". W styczniu 1999 r. zablokowano przejście graniczne w Świecku. Była to kolejna d u ż a , w s p ó l n a akcja porozumienia trzech krajowych z w i ą z k ó w r o l ­ niczych z czerwca 1998 г., k t ó r e miały d o p r o w a d z i ć do zrywu chłopskiego na w i o s n ę tego r o k u . Protestujący traktowali j ą j a k o p r ó b ę przed o g ó l n o p o l s k ą akcją p r z e w i d z i a n ą za tydzień. Zapowiedzieli 300 blokad na wszystkich przej­ ściach granicznych i g ł ó w n y c h trasach m i ę d z y n a r o d o w y c h . W rzeczywistości zorganizowano prawie 90 blokad, w k t ó r y c h wzięło udział ponad trzy tysiące p r o t e s t u j ą c y c h . D o tarasowania d r ó g i przejść granicznych u ż y t o niemal 500 p o j a z d ó w . Blokujących d r o g ę w N o w y m Dworze G d a ń s k i m policja usu­ nęła siłą. W Lubecku (w w o j . śląskim) doszło do p ó ł t o r a g o d z i n n e j potyczki policji z demonstrantami. W e d ł u g informacji rzecznika r z ą d u , J a r o s ł a w a Sellina, zbierano tutaj dzieci, k t ó r e chciano w y k o r z y s t a ć do osłony demon­ s t r a n t ó w . N i e b a c z ą c na te wydarzenia Andrzej Lepper m ó w i ł : Skoro z tym rządem nie można rozmawiać, trzeba odsunąć go od władzy (Szczęsny i inni 1999, s. 23), co jednoznacznie komentowano j a k o chęć doprowadzenia do u p a d k u obecnego gabinetu. W Świecku Lepper, j a k się o k a z a ł o - proroczo, wątpił w zapowiedziane stanowcze reakcje policji i lokalnej administracji. Jego zdaniem, ten rząd nigdy się nie odważy na użycie policji. Są mocni tylko w gębie (Szczęsny i i n n i 1999, s. 23). J e d n a k ż e on i jego otoczenie byli przygotowani na interwencję policji. W e d ł u g relacji r e p o r t e r ó w Wprost, nawet na n i ą liczono. W przypadku starć zostaliby uwiarygodnieni w oczach „ p r a w d z i w y c h " r o l n i k ó w i innych grup zawodowych p r o t e s t u j ą c y c h w ostatnich dniach. Wypowiedzi Leppera świad­ czyły o t y m , że scenariusz akcji był precyzyjnie przygotowany. Miejsce blokady (Świeck) znano z trzydniowym wyprzedzeniem, a projekty k o m u n i k a t ó w p o t ę ­ piających „ b r u t a l n e działania p o l i c j i " rozpowszechniano wraz z przyjazdem a u t o b u s ó w z pierwszymi demonstrantami . W i ę k s z o ś ć m i a ł a telefony k o m ó r ­ kowe, lornetki, drewniane p a ł k i i cepy. W samochodach ciężarowych zgroma­ dzono wszystko to, co jest na takie demonstracje potrzebne (według p r z y w ó d c y „ S a m o o b r o n y " ) : koktajle M o ł o t o w a , brony, opony n a s ą c z o n e ł a t w o p a l n y m i 9 protestu przyjechała delegacja NSZZ Policjantów Komendy Wojewódzkiej w Opolu wręczając posłance wiązankę kwiatów, co interpretowano jednoznacznie jako ich poparcie dla akcji. Podob­ nie w Brzezinach, mieszkańcy żądający utworzenia powiatu zatamowali ruch, przy pełnym popar­ ciu burmistrza Marka Kłopockiego (Leśniewski, i inni 1998, s. 22). Przyjechało ich ok. 1,5 tysiąca, z zapowiedzianych 7 tysięcy, chociaż Lepper twierdził, że dotarła połowa - 3,5 tysiąca, co i tak jest sukcesem; dużą część policja zatrzymała na drogach dojazdowych. 9 �60 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA ś r o d k a m i . Ż y w n o ś ć dostarczali ochotnicy w y c h o d z ą c y do d e m o n s t r a n t ó w z la­ su, co ci ostatni komentowali, że czują się j a k partyzanci. Policja w Świecku nie zamierzała jednak i n t e r w e n i o w a ć . Po k i l k u godzi­ nach, gdy po obu stronach granicy były j u ż wielokilometrowe kolejki pojaz­ d ó w , a p r o t e s t u j ą c y zmęczeni wielogodzinnym staniem na mrozie, Janusz M a k s y m i u k , Serafin i Wierzbicki pojechali na rozmowy do Ministerstwa R o l ­ nictwa. P r z y w ó d c a „ S a m o o b r o n y " u z n a ł to za z d r a d ę . Przez głośnik oznajmił, że dwa d n i to d o ś ć i z a d e c y d o w a ł o przerwaniu akcji. M a k s y m i u k i Wierzbicki nie wiedzieli o tej decyzji, a później uznali j ą za wielki b ł ą d . K i e d y bowiem minister Jacek Janiszewski dojechał j u ż do granicy, nie m i a ł z k i m r o z m a w i a ć (Szczęsny i i n n i 1999, s. 23-24). Po Świecku r o z p a d ł o się porozumienie trzech u g r u p o w a ń chłopskich Z Z R „ S a m o o b r o n a " , N S Z Z „ S o l i d a r n o ś ć " R I i K Z K i O R - B l o k u z czerwca 1998 r. W l u t y m 1999 r. prasa d o n i o s ł a o poleceniu Janusza Tomaszewskiego, wicepremiera, ministra spraw w e w n ę t r z n y c h i administracji, użycia siły, jeśli rolnicy ponownie złamią prawo i zablokują drogi ( T y m 1999, s. 116). W t y m samym czasie, j a k b y w odpowiedzi wicepremierowi, J a r o s ł a w K a l i n o w s k i i kierownictwo PSL, u p r z e d z a j ą c starcia policji z blokującymi drogi rolnikami, p o s t a n o w i ł o rejestrować ofiary starć r o l n i k ó w z policją a w przyszłości przy­ z n a ć i m zbiorowo - j a k uczestnikom p o z n a ń s k i e g o czerwca 1956 r. - uprawnie­ nia kombatanckie. N o b i l i t o w a ł o to z w o l e n n i k ó w Leppera na m ę c z e n n i k ó w w a l k i o w o l n o ś ć (najpierw w formie prerogatyw pieniężnych), a jego samego k r e o w a ł o na nowego św. Szczepana (Janecki 1999, s. 13). N i c więc dziwnego, że rolnicy czekali na poboczach d r ó g na telefon od Leppera, po k t ó r y m zabloko­ wali d r o g ę p o d Koszalinem. Policja nie interweniowała, p o n i e w a ż wicepremier polecenie o d w o ł a ł . Być m o ż e , j a k komentuje w swoim felietonie T y m , liczył na to, że rolnicy się p r z e s t r a s z ą i nie p r z y s t ą p i ą do akcji, skoro jednak nie przestraszyli się, wicepremier zmienił zdanie, u z n a ł te działania za legalne. W e d ł u g T y m a , było to przyzwolenie Lepperowi na d o w o l n ą interpretację prawa i zgoda r z ą d u na tę jego interpretację. Wydarzenie to określił j a k o precedens p r o w a d z ą c y do anarchii, a z jej nastaniem - do upadku tego r z ą d u . 20 sierpnia 1999 r. w Bartoszycach oddziały prewencji, interweniując w czasie okupacji u r z ę d u miejskiego, zostały rozgromione przez r o l n i k ó w i t ł u m g a p i ó w . W w y n i k u starć odniosło rany kilkudziesięciu p o l i c j a n t ó w i k i l k a o s ó b a t a k u j ą c y c h policję. Andrzej Lepper ocenił, iż: Po tym, jak zaczęto bić rolników i do nich strzelać, za mało jest rannych policjantów (Mazur 1999, s. 8 ) . W e d ł u g relacji policjantów, u c z e s t n i k ó w zajść w Bartoszycach, podda­ nych długotrwałej terapii psychologicznej na obozie rehabilitacyjnym, rozpra10 1 0 Po wydarzeniach 20 sierpnia 1999 r. Pentor wykonał sondaż telefoniczny na reprezentatyw­ nej próbie dorosłej ludności miejskiej. Pytano o to, czy wobec agresywnego tłumu policja powinna działać bardziej stanowczo, niż w Bartoszycach. „Tak" odpowiedziało - 48%, „nie" - 34%, „nie mam zdania" - 18%. Na pytanie, czy organizatorzy protestów, w których wyniku dochodzi do niszczenia cudzego mienia powinni za to ponosić odpowiedzialność materialną, 80% odpowie­ działo - „tak", 1 Í - „nie", „nie mam zdania" - 7% (Wprost, nr 35, 29.08.1999, s. 8). �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 61 szanie samych r o l n i k ó w t r w a ł o chwilę. Potem zza b u d y n k ó w wybiegły setki ludzi. Rzucali wszystkim, co mieli pod r ę k ą , tłukli szyby s a m o c h o d ó w policyj­ nych, b i l i p o l i c j a n t ó w , n i e k t ó r y c h t ł u m wciągał. Postronni, nawet m a t k i z dziećmi, oglądali to j a k film. P a n o w a ł a o g ó l n a r a d o ś ć , że to wreszcie policja dostaje baty (Janik 2000, s. 86, 89). Po Bartoszycach, B o g u s ł a w M a z u r , w artykule „ B a n d y t y z m " (1999, s. 8) wyraził opinię, iż b y ć m o ż e z uwagi na p a m i ę ć o P R L blisko p o ł o w a obywateli u w a ż a atakowanie p o l i c j a n t ó w przez d e m o n s t r u j ą c y c h za czyn dopuszczalny (nie bandycki). R ó w n o c z e ś n i e jednak powszechna jest ś w i a d o m o ś ć , że za zniszczenie cudzego mienia trzeba zapłacić, ale d o t ą d sędziowie i prokuratorzy nie podejmowali działań wobec d e m o n s t r a n t ó w niszczących mienie p a ń s t w o w e . Co więcej, j a k u w a ż a reporter, również r z ą d „ h o d u j e " politycznych terrorys­ t ó w , i m gwałtowniejsza jest bowiem demonstracja, t y m większe pieniądze są w y p ł a c a n e na zaspokojenie roszczeń jej uczestników. Sytuację tę w y k o r z y s t u j ą i usprawiedliwiają t a k ż e politycy opozycji, oskarżając przy tym władzę o brutal­ n o ś ć akcji policyjnych wobec m a n i f e s t a n t ó w . W konsekwencji k a ż d y p o l i t y k p o d e j m u j ą c y dialog z osobami t y p u Leppera i n i m samym lub usprawiedliwia­ j ą c y ł a m a n i e prawa przyczynia się do rozwoju politycznego bandytyzmu. Niezależnie od wypowiedzi oceniających bieżące działania, protesty r o l ­ nicze „ S a m o o b r o n y " i jej P r z e w o d n i c z ą c e g o są w prasie opinie p r ó b u j ą c e z d i a g n o z o w a ć szerszy kontekst społeczny tych w y d a r z e ń . O b o k „ S a m o o b r o n y " , działacze kółek rolniczych, „ S o l i d a r n o ś c i " R I i po­ litycy PSL p o d k r e ś l a j ą , że chłopskie protesty są aktem desperacji: ceny arty­ k u ł ó w rolnych spadają, a dochody r o l n i k ó w s t a n o w i ą zaledwie 40% docho­ d ó w m i e s z k a ń c ó w miast. Dlatego też w styczniu 1999 r. na przejściu granicz­ n y m w Świecku m ó w i l i oni w s p ó l n y m głosem o zbliżającej się chłopskiej rewol­ cie na miarę buntu Jemieliana Pugaczowa, przywódcy największej chłopskiej rebelii w dziejach Rosji (lata 70. XVIII w.); (Szczęsny i inni 1999, s. 23). W e d ł u g oceny P a w ł a Ciacha, o eskalacji protestu, n a k r ę c a n i u n a s t r o j ó w m o ­ tywujących d e m o n s t r a n t ó w do organizowania blokad decyduje splot takich c z y n n i k ó w j a k : ciężka sytuacja wsi polskiej i polityczne ambicje Andrzeja Leppera. Rolnicy wykorzystują też społeczne nastroje: protesty anestezjologów, pielęgniarek, górników. Sprzyja im nielojalna wobec rządu część ugrupowań A WS. Chłopskie protesty poparli przecież Artur Balazs ze Stronnictwa Konser­ watywno-Ludowego i Marian Piłka - prezes ZChN. Zarząd Główny ZChN wydał nawet w sobotę [styczeń 1999 r. - M . D - P ] oświadczenie, w którym stwier­ dzono, że „motywy tych akcji są także konsekwencją polityki gospodarczej Leszka Balcerowicza' (Szczęsny i inni 1999, s. 24). Część r e p o r t e r ó w Wprost jest zdania, że większość u c z e s t n i k ó w blokad - poza przekonaniem, że całe zło na polskiej wsi wiąże się z Balcerowiczem, Jerzym Buzkiem i (tradycyjnie) w p ł y w a m i Ż y d ó w w rządzie - nie wiedziała, co chce o s i ą g n ą ć . T r u d n o się zgodzić z t a k ą opinią. Domagali się oni bowiem zahamowania i m p o r t u , d o p ł a t do produkcji, tanich k r e d y t ó w . Nie było ich o b o w i ą z k i e m śledzenie k ł o p o t ó w Europy ze s p r z e d a ż ą p r o d u k t ó w rolnych, �62 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA k t ó r y c h są p e ł n e magazyny, ani też p a m i ę t a n i e o t y m , że r z ą d Buzka ograni­ czył i m p o r t ziarna, z a d e c y d o w a ł o skupie interwencyjnym z b ó ż od r o l n i k ó w (trzy razy większym, niż poprzednie r z ą d y ) , że od stycznia 1999 r. w Polsce o b o w i ą z u j e najwyższe w Europie cło na w i e p r z o w i n ę , są d o p ł a t y do eksportu, a u d z i a ł żywności w całym imporcie z U E wynosi tylko 6, 1 % . W swej masie nie musieli się też z a s t a n a w i a ć , że w Warszawie działa j u ż roboczy zespół złożony z przedstawicieli r z ą d u i organizacji rolniczych, k t ó r e g o prace k o n ­ centrują się właśnie na postulatach rolniczych i , że realizacja p o s t u l a t ó w p r o t e s t u j ą c y c h w y m a g a ł a b y zahamowania wszystkich reform strukturalnych oraz w p ł a t ę w t y m r o k u przez k a ż d e g o podatnika o k o ł o 100 zł do „chłopskiej kasy zapomogowej" (Szczęsny i inni 1999, s. 24). J e d n a k ż e słuszne są uwagi, że sami rolnicy nie zrobili prawie nic, żeby zmienić p r o f i l produkcji, obniżyć koszty, t w o r z y ć miejsca pracy w otoczeniu rolnictwa. M ó w i ą , że nie m o g ą sprzedać swej produkcji, tymczasem firmy p r z e t w ó r c z e s k a r ż ą się, że na giełdach polskich brakuje jęczmienia kaszowego, grochu, fasoli. Jest holenderska rzodkiewka, bo polskim rolnikom jej uprawa podobno się nie opłaca (Szczęsny i inni 1999, s. 24). Andrzej Lepper natomiast chce kontraktacji i skupu produktów rolnych w stylu dekady gen. Jaruzelskiego. Nic to, że wtedy właśnie ,,miastowť' musieli się ubiegać o względy ekspedientek, by dostać kawałek wątróbki, nie wspominając nawet o innych frykasach [...] Ale na wsi ludzie mieli wtedy dobrze. Sprzedawać wtedy można było każde barachło, z brudnym i zakażonym mlekiem włącznie (Wilczyński 2000, s. 48). A u t o r stwierdza sarkastycznie: Państwo ma zagwarantować dochody rolników nie­ zależnie od ilości i jakości oferowanych przez nich produktów (tamże, s. 48). Jak wobec tych dyskusji o wymiarze sprawiedliwości, materialnych, po­ litycznych i moralnych aspektach demonstracji i blokad w y g l ą d a sytuacja samego Leppera? A N D R Z E J L E P P E R W O B E C W Y M I A R U SPRAWIEDLIWOŚCI W i ę k s z o ś ć spraw przeciw Lepperowi, k t ó r e trafiły do s ą d ó w i k o l e g i ó w umarzano ze względu na „ z n i k o m y stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu", „ z n i k o m ą szkodliwość społeczną czynu". Pierwszy raz w swojej karierze politycznej Lepper został osadzony w wię­ zieniu. 13.08 - 5.10.1994 r. był tymczasowo aresztowany po Kobylnicy. N a w o l n o ś ć wyszedł za p o r ę c z e n i e m takich p o l i t y k ó w , jak: M a r i a n Jurczyk - ówczesny p r z e w o d n i c z ą c y „ S o l i d a r n o ś c i " '80 i Janusz M a k s y m i u k z k ó ł e k rolniczych oraz p o s ł ó w PSL i S L D . Wychodzi na w o l n o ś ć po spektakularnej scenie rzecznika „ S a m o o b r o n y " , Stanisława Mojsy, k t ó r y p r z y p r o w a d z i ł rano do sekretariatu prokuratora płaczące córki Leppera (żona Leppera była wtedy w szpitalu). Po p o ł u d n i u p r o k u r a t o r zmienia areszt na d o z ó r policyjny „ k i e r u ­ j ą c się dobrem dzieci" (Internet, rozmowa, s. 9; Ł u c z a k i i n n i 1999 г., s. 30). D o p i e r o w lipcu 1997 r. Lepper zostaje skazany na osiemnaście miesięcy po- �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 63 zbawienia w o l n o ś c i w zawieszeniu na trzy lata i tysiąc złotych grzywny za kierowanie i u d z i a ł w pobiciu oraz znieważenie Antoniego Chodorowskiego (Internet, rozmowa, s. 9). W 1998 г., po sześcioletnim procesie, S ą d Rejonowy w Lublinie skazał Leppera za lżenie naczelnych o r g a n ó w p a ń s t w a , w t y m prezydenta RP, na r o k pozbawienia w o l n o ś c i w zawieszeniu na dwa lata i trzy tys. zł grzywny (Inter­ net, rozmowa, s. 5). Prokuratura złożyła zażalenie na ten w y r o k , ale s p r a w ę bezterminowo odroczono. Lepper grzywny nie zapłacił i w sierpniu 1998 r. - podczas rolniczych b l o k a d d r ó g - został zatrzymany. Po trzech godzinach u r e g u l o w a ł d ł u g , opuścił więzienie w Białołęce i wrócił do akcji, k t ó r e k o o r ­ d y n o w a ł o Radio Maryja. S ą d Rejonowy w Lublinie nie d o p a t r z y ł się r a ż ą c e g o naruszenia prawa. Stwierdził, że działanie Leppera „jest uzasadnione i społecz­ nie akceptowane". P o w o ł a ł się przy t y m na s o n d a ż e opinii społecznej i p r o t o ­ k o ł y r o z m ó w r z ą d u z przedstawicielami z w i ą z k ó w r o l n i k ó w , z k t ó r y c h w y n i ­ k a ł o , że „akcje protestacyjne były uzasadnione" ( Ł u c z a k i i n n i 1999, s. 31). Zebrany t ł u m przyjął w y r o k s ą d u lubelskiego z radością. Lepperowi ś p i e w a n o „ s t o l a t " , a on sam powiedział: Ci, którzy ostrzyli sobie zęby na to, że zobaczą Leppera w więzieniu, powinni z żalu wypić po litrze wódki ( Ł u c z a k i inni 1999, s. 31). W o b u wypadkach orzeczenia z a p a d ł y p o d presją demonstracji „ S a m o ­ o b r o n y " , wspieranej przez górnicze warty (w strojach galowych) wystawione przez c z ł o n k ó w „ S i e r p n i a " '80. W lecie 1998 r. nasilają się rolnicze protesty przeciwko i m p o r t o w i zboża. C h ł o p i b l o k u j ą tory, wysypują ziarno na torowiska. W sierpniu (1998 r.) s k r y t y k o w a ł ich prymas Józef Glemp, określając styl uprawiania p o l i t y k i przez Leppera „ p o c z ą t k i e m terroryzmu". Lepper z a ż ą d a ł od Prymasa prze­ prosin. U z a s a d n i a ł : Czy ksiądz Prymas jako katolik nie widzi potrzeby wy­ stępowania Kościoła w obronie biednych? Co roku w Polsce trzy tysiące ludzi odbiera sobie życie z powodów ekonomicznych. Radzę Prymasowi, żeby jeszcze raz uważnie przeczytał papieską encyklikę „Ewangelia życia". Znajdzie tam akapit, w którym jest mowa, że ci, co dopuszczają do samobójstw z biedy, są winni zbrodni, są mordercami (Gazeta Pomorska, 21.08.1998; cyt. za: Internet, rozmowa, s . l l ) . Prymas Glemp w k r ó t c e o d w o ł a ł swoje słowa m ó w i ą c : Miłość Jezusa Chrystusa skłania mnie do szczególnego zrozumienia wszystkich, którzy poczuli się urażeni moimi wypowiedziami o formach protestów niektórych rol­ ników ( Ł u c z a k i inni 1999, s. 31). Nadal tylko arcybiskup Józef Życiński n a z y w a ł Leppera hochsztaplerem, który zapomina o elementarnej zasadzie soli­ darności i kultury [...] Gdyby tak zachowywała się Matka Boska, to od razu wystawiłaby Panu Bogu rachunek. Za to, że po pierwsze musi rodzić podczas podróży do Betlejem, a po drugie - że nie załatwił porządnego hotelu z luk­ susowymi warunkami, tylko stajnię (Łuczak i inni 1999, s. 31). R ó w n o c z e ś n i e , gdy ówczesny wiceminister sprawiedliwości, Leszek Pio­ trowski, powiedział, że miejsce Leppera jest w więzieniu, Lepper wystąpił prze­ ciwko niemu. W pozwie s ą d o w y m zawarł wniosek o zakazanie Piotrowskiemu wypowiadania się na jego temat. Prasa s k o m e n t o w a ł a to, że korzystający �64 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA z największej w Polsce, niczym nie ograniczonej wolności słowa, p r z y w ó d c a „ S a m o o b r o n y " odmawia tego prawa innym ( Ł u c z a k i i n n i 1999, s. 31). Lepper niemal za k a ż d y m razem zarzucał sędziom brak obiektywizmu (np. w sądzie w G d a ń s k u , później w Ł o d z i ) i d o m a g a ł się zmiany s k ł a d u orzekają­ cego, a w i d z ą c dziennikarzy krzyczał: Jestem pozbawiony praw obywatelskich. To farsa i kompromitacja wymiaru sprawiedliwości (Polityka nr 27, 1.07.2000, s. 106). Podczas p o b y t u w gorzowskim więzieniu, w trakcie własnej kampanii prezydenckiej, Lepper wytoczył proces o zniesławienie gazecie Trybuna i jej redaktorowi naczelnemu, Andrzejowi U r b a ń c z y k o w i (posłowi S L D ) za opub­ likowany 8 sierpnia a r t y k u ł , k t ó r e g o autor zarzuca Lepperowi brak wykształ­ cenia, wiedzy i znajomości j ę z y k ó w obcych oraz to, że jedyną jego kompetencją jest chamstwo i awanturnictwo (Internet, wybory, s. 2). Lepper - „głos l u d u " zaczął w y z n a c z a ć standardy prawne, l a m e n t o w a ł a prasa: Czy Polska zda „eg­ zamin z lepperyzmu", robiąc dla „Jakuba Szeli z telefonem komórkowym" miejsce na „politycznym żwirowisku"? Czy pozwoli, aby posługujący się dema­ gogią i nagminnie łamiący prawo Andrzej Lepper sięgnął w końcu po władzę? [...] Kto okaże się silniejszy: Andrzej Lepper, który z łamania prawa uczynił cnotę, z oszczerstw i insynuacji instrument walki o władzę, czy kształtująca się dopiero polska demokracja? ( Ł u c z a k i inni 1999, s. 30-31). Sądy i kolegia nie skazują Leppera, a on paraduje w glorii bohatera 70 różnych postępowań karnych. Wygląda na to, że niezależna polska Temida jest zależna od strachu przed Samoobroną (tamże, s. 30). W trzy miesiące po wywiadzie w łódzkim radiu (koniec czerwca 1999 г.), gdzie Lepper n a z w a ł r z ą d „ r e ż i m e m antypolskim i antyludzkim", a ówcze­ snego wicepremiera „ b a n d y t ą z Pabianic", p r o k u r a t o r łódzki w e z w a ł go na przesłuchanie. Lepper nie stawił się kilkakrotnie i nawet nie usprawie­ dliwiał nieobecności. Przybył dopiero 10 stycznia 2000 г., p r o k u r a t o r przed­ stawił m u zarzuty. R o z p r a w ę wyznaczono na 9 marca, ale Lepper nie pojawił się. Dyscyplinując Leppera p r o k u r a t o r n a k a z a ł d o p r o w a d z i ć o s k a r ż o n e g o na r o z p r a w ę w dniu 31 marca. Ł ó d z k i sąd, chcąc z a k o ń c z y ć potyczki z nie stawiającym się na rozprawy Lepperem, w y d a ł decyzję o tymczasowym are­ sztowaniu i rozesłał za n i m list gończy, chociaż adres P r z e w o d n i c z ą c e g o był znany. D o 4 kwietnia Lepper był na zjeździe z w i ą z k ó w zawodowych w Indiach, o czym powszechnie wiedziano. G d y wrócił, aresztowano go na granicy czeskiej, w obecności wszystkich m e d i ó w , a k r ó t k o potem decyzją tego samego s ą d u zwolniono. Sytuację tę Lepper w y k o r z y s t a ł znakomicie. W świetle j u p i t e r ó w p o k a z a ł się w r o l i zakutego w kajdanki męczennika cierpiącego za poglądy, do tego ubranego w koszulkę z białym orłem (Pleśniak 2000, s. 8). Po t y m incydencie, minister sprawiedliwości, Hanna Suchocka, p r z y z n a ł a , że zatrzymanie i uwolnienie Leppera kładzie się cieniem na wy­ miarze sprawiedliwości (tamże, s. 8). W ą t e k k r y m i n a l n o - s ą d o w y nie opuszcza Leppera t a k ż e w czasie kampanii prezydenckiej 2000 r. Pierwszy i osobiście przyszedł do P a ń s t w o w e j K o m i s j i Wyborczej, aby zarejestrować się j a k o kandydat. Przyniósł wymagane d o k u - �A N D R Z E J L E P P E R - PRZYWÓDCA C H A R Y Z M A T Y C Z N Y ? 65 menty i podpisy, powiedział dziennikarzom, że się nie u k r y w a przed policją i c h o ć b y ł ścigany listem g o ń c z y m , n i k t go nie z a t r z y m a ł . W tych dniach S ą d Rejonowy w Słubicach (Lubuskie) p o s t a n o w i ł na 30 dni a r e s z t o w a ć Leppera za nieusprawiedliwione niestawianie się na kolejnych rozprawach w procesie 0 b l o k a d ę terminalu celnego w Świecku, w styczniu 1999 r. Sąd m i a ł wystawić list gończy niezwłocznie i p r z e k a z a ć go komendzie policji. Lepper skomen­ t o w a ł : Myślę, że sędzia opamięta się i ten list gończy zostanie cofnięty (Internet, w y b o r y ) . Sędzia nie o p a m i ę t a ł się. Po czterech dniach p o s z u k i w a ń na p o d ­ stawie listu gończego Lepper został aresztowany w warszawskiej siedzibie „ S a m o o b r o n y " . D z i a ł o się to po konferencji prasowej, której d a t ę i godzinę p o d a ł m e d i o m publicznie i wcześniejszym ogłoszeniu, że uda się na Białoruś 1 tam poprosi o azyl polityczny (Polityka, nr 36, 2.09.2000, s. 12). Zatrzyma­ nego Leppera przekazano do aresztu w Gorzowie. Po wyjaśnieniu przewod­ niczącego P K W , Ferdynanda Rymarza, że: z punktu widzenia prawa wybor­ czego kandydat, który przebywa w areszcie czy więzieniu nadal jest kandydatem i może uczestniczyć w wyborach w mediach zaczęto się cieszyć, że będzie o n p r o w a d z i ł k a m p a n i ę w y b o r c z ą zza k r a t więziennych. Rozpoczęły się spekula­ cje, j a k to będzie w y g l ą d a ć , czy do więzienia w p u s z c z ą dziennikarzy i kamery telewizyjne, czy nie. P a n o w a ł a o g ó l n a r a d o ś ć z przewidywanego rozwoju tej sytuacji. Po niecałym tygodniu s p ę d z o n y m w gorzowskim więzieniu, Lepper wyszedł na w o l n o ś ć . Tutejszy sąd zdecydował, że areszt był zbyt s u r o w ą restrykcją za uporczywe nieprzychodzenie na w ł a s n ą r o z p r a w ę . O b r o ń c a na wszelki wypadek złożył w sądzie poręczenie w imieniu k o m i t e t u wyborczego Leppera, zapewniające, że stawi się on na k a ż d ą r o z p r a w ę . Wyjście z aresztu gorzowskiego Lepper zamienił w wiec wyborczy. Przed gmachem demonst­ r o w a ł o ponad 300 jego z w o l e n n i k ó w , a w biurze s ą d u o k o ł o 100 o c h o t n i k ó w p o d p i s a ł o się pod deklaracją, że sami p ó j d ą do więzienia, byleby t y l k o sąd wypuścił Leppera. P u b l i c z n o ś ć odśpiewała „ R o t ę " , n a s t ę p n i e K a n d y d a t z k i l ­ kuset zwolennikami poszedł p o d k a t e d r ę i r o z d a w a ł swoje u l o t k i . M ó w i ł , że był na spacerze z i n n y m i więźniami, k t ó r z y twierdzili, że b ę d ą g ł o s o w a ć na niego i „ S a m o o b r o n ę " . A N D R Z E J L E P P E R - POGLĄDY I SYMPATIE P O L I T Y C Z N E W ś r ó d p o g l ą d ó w politycznych Leppera zwraca u w a g ę jego konsekwentnie pozytywna ocena P R L . Swój stosunek do P R L wyraził j u ż w 1995 r. w Dzien­ niku Łódzkim (z 9.10.1995 r.) m ó w i ą c : Ja się urodziłem i żyłem w PRL-u, jak większość Polaków. PRL zlikwidował analfabetyzm, wykształcił ludzi, rozbudo­ wał fabryki, kopalnie, huty, budownictwo mieszkaniowe, rozwinął rolnictwo. Ale trzeba pamiętać, kto to zrobił. Otóż nie zrobili tego sekretarze partii, tylko zwykli ludzie. To my zbudowaliśmy Polskę! (cyt. za: Internet, rozmowa, s. 3-4). T ę opinię o P R L , jej gospodarce ( w t y m kontraktacjach rolniczych z epoki Gierka) p o w t ó r z y ł później wielokrotnie w wywiadach z dziennikarzami, t a k ż e �66 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA j a k o kandydat na prezydenta w 2000 r. (np. w programie 2 T V , w cyklu „ K a n d y d a c i na prezydenta", w d n i u 27 września 2000 г.). Wprawdzie Lepper p o d k r e ś l a , iż najbardziej nie lubi ludzi bez w ł a s n e g o zdania, z a c h o w u j ą c y c h się j a k chorągiewki na wietrze (Internet, rozmowa, s. 9), to jednak jego osobiste sympatie polityczne wobec p o l i t y k ó w i ich p r o ­ g r a m ó w nie są stałe. Relacje te, oczywiście, odwzajemnia druga strona. R z u ­ tują one na usytuowanie „ S a m o o b r o n y " w szerszym kontekście z w i ą z k ó w z i n n y m i ugrupowaniami. Bliscy w s p ó ł p r a c o w n i c y p r z e w o d n i c z ą c e g o „ S a m o ­ o b r o n y " u t r z y m u j ą , że j u ż na p o c z ą t k u lat dziewięćdziesiątych, gdy jeździli do Warszawy, Lepper m ó w i ł , iż w Europie powinna rządzić socjaldemokracja. Pracownik najemny Leppera (Zbigniew Mazurek) u w a ż a , że „szef szanuje K w a ś n i e w s k i e g o " (Hyży i inni 1999, s. 24). W e d ł u g żony Leppera, kiedyś uwierzyli w „ S o l i d a r n o ś ć " , Wałęsę i Mazowieckiego, j e d n a k ż e bardzo zawiedli się na tych p r z y w ó d c a c h . Dlatego teraz wierzą tylko w Boga i r o l n i k ó w . Twierdzi ona, że politycy nie bywają u Leppera, czasami d z w o n i ą . Ostatnio np. często r o z m a w i a ł z ministrem Janiszewskim. Lepper nie l u b i W a ł ę s y , Krzaklewskiego i Balcerowicza, gdy się zdenerwuje m ó w i na ich temat ostre rzeczy, ale tylko w telewizji, bo w d o m u nigdy nie podnosi głosu i nie u ż y w a brzydkich w y r a z ó w . 1 1 W notatkach prasowych ze s p o t k a ń Leppera d o ś ć często podnoszony jest jego stosunek do Ż y d ó w . W informacji zamieszczonej w Nowinach (z 18.12.1995) cytowana jest jego w y p o w i e d ź : Najbardziej niebezpieczną dla Polski nacją jest nacja żydowska. Oni są wszędzie. Wszędzie intrygują. Potrafią do przesady nagłośnić najdrobniejsze fakty ich dotyczące aż do znudzenia. Ale tego, że w Polsce wiesza się z rozpaczy ponad trzy tysiące ludzi rocznie, nikt nie widzi (cyt. za Internet, rozmowa, s. 7-8). W Trybunie Opolskiej (z 12.05.1997) czytamy: Jestem narodowcem i ludowcem. Nie takim, który namawia do rżnięcia Żydów, lecz twierdzącym, że w Polsce powinni rządzić Polacy (cyt. za Internet, rozmowa, s. 8). Pytany, dlaczego u w a ż a nację żydowską za najgroźniejszą dla Polski, odpowiada, że to k ł a m s t w o wyrwane z kontekstu. Ludzie prowokacyjnie p y t a j ą na spotka­ niach, m ó w i ą , że Żydzi r z ą d z ą Polską. Ostentacyjnie dystansuje się w wywiadzie dla Ekspressu Wieczornego, m ó w i ą c o swoim byłym w s p ó ł p r a c o w n i k u , Januszu Bryczkowskim: Wciąż mi coś ględził o Hitlerze, faszystach, Żydach, oddziałach szturmowych. Nie brałem tego poważnie [...] A tymczasem on to traktował serio (cyt. za Internet, rozmowa, s. 10). Sam u w a ż a , że dla nas najniebezpieczniejszy jest nie n a r ó d żydowski, ale niemiecki. M ó w i oficjalnie na spotkaniach, że tego, co nie zdobyli siłą Bismarck i Hitler, to dziś dostają darmo K o h l i Schroeder (Internet, rozmowa, s. 8). 1 1 W kampanii prezydenckiej Lepper powiedział o Balcerowiczu, że był to najbardziej kom­ petentny w sensie negatywnym człowiek w ostatnich rządach. Konsekwentnie realizował program zgodny z interesami Banku Światowego i U E . Ale nie tylko on jest winien, bo nie był sam w tych rządach i nie sam zrujnował Polskę. Prawdą jest, że trochę ładniej wyglądają nasze miasta, ale w sferze społecznej i ekonomicznej widać głównie negatywy: przemysł upadł, rolnictwo jest w skandalicznym stanie, choć jeszcze się trzyma itd. (Internet, wybory). �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 67 Lepper zaprzecza, że jest antysemitą. Nieprawdziwe są, w e d ł u g niego, opo­ wieści Chodorowskiego, że m u chcieli wygolić gwiazdę Dawida. W ó w c z a s musiał t y l k o p r z y p o m n i e ć , że za zabranie dorobku całego życia była w Polsce chłosta. Jest to polska tradycja i przestroga dla wszystkich, dla k o m o r n i k ó w i b a n k ó w , że więcej nie będzie ani jednej licytacji zagrody chłopskiej. W latach 1936-1937 symbolem c h ł o p a były wbite na p o d w ó r k u widły i kosa na sztorc. K i l k u k o m o r n i k ó w odważyło się wejść do gospodarstw, ale ż a d e n nie wyszedł. Lepper u w a ż a , że historia lubi się p o w t a r z a ć , przestrzega, więc przed s a m o s ą d a m i , nad k t ó r y m i nie zapanuje (Internet, rozmowa, s. 9). Lepper nigdy nie u k r y w a ł swoich ambicji politycznych sięgających naj­ wyższych stanowisk w p a ń s t w i e , włącznie z p r e z y d e n t u r ą , jeśli społeczeństwo tak zadecyduje i będę widział taką wolę i poparcie (Internet, rozmowa, s. 10). Przyznaje, iż jest i idealistą, i cynicznym, zimnym draniem (tamże, s. 10). M a ideę zmian, ale od dawna m ó w i ł , że świat nie m o ż e iść w kierunku kapi­ talizmu, podobnie j a k i k o m u n i z m był nie do przyjęcia, światu potrzebna jest trzecia droga. Teraz o k a z a ł o się, że wielu ludzi jest podobnego zdania, z p a p i e ż e m Janem P a w ł e m I I na czele. Świadczyć ma o t y m m o t t o wiszące na ścianie biura, cytat z wypowiedzi p a p i e ż a : Nie do przyjęcia jest twierdzenie, iż po upadku komunizmu jedyną alternatywą jest kapitalizm (cyt. za Internet, rozmowa, s. 11). U w a ż a , że jego g ł ó w n y m celem jest zbudowanie potężnej rolniczej organizacji zawodowej. Zjednoczenie wsi polskiej. Polacy są uczci­ w y m i pracowitym narodem, należy n i m i tylko m ą d r z e p o k i e r o w a ć , nawet gdyby to przebiegało od demokracji, przez anarchię, aż do dyktatury, wtedy - w y z n a ł K u r s k i e m u - zrobi „porządek" (Internet, rozmowa, s. 13). Swoje p o g l ą d y gospodarcze i polityczno-społeczne w odniesieniu do spraw krajowych i zagranicznych wyłożył Lepper w kampanii prezydenckiej 2000 r. P r z e d s t a w i ł je na licznych spotkaniach z wyborcami, w wywiadach i konferen­ cjach prasowych, audycjach radiowych i telewizyjnych w wielu miastach kraju. N i e k t ó r e treści p o w t a r z a ł kilkakrotnie w r ó ż n y c h miejscach (Internet, wybory). Oficjalną k a m p a n i ę p r e z y d e n c k ą Lepper r o z p o c z ą ł w Lublinie m ó w i ą c , że p r z y s z e d ł czas na takiego j a k on człowieka, k t ó r y jest n i e s k a ż o n y w ł a d z ą i ma czyste ręce, co m u daje realne szanse przejścia do drugiej tury w y b o r ó w . Wierzy w to t y m bardziej, że ludzie go znają i r o z p o z n a j ą , deklarują, że b ę d ą na niego g ł o s o w a ć . W kampanii będzie chciał przedstawić oszukiwanemu s p o ł e c z e ń s t w u p r a w d ę . Powiedział: Nie będzie epitetów i oszczerstw. Nie będzie także tematów zastępczych typu aborcja, lustracja czy dekomunizacja. W mojej kampanii postawię na sprawy socjalne, gospodarcze i stosunki międzynarodowe [...] zajmę się także przestrzeganiem konstytucji, która zapewnia m.in. bezpłatną służbę zdrowia i równy dostęp do nauki, tymczasem notorycznie łamana jest przez rząd, prezydenta i parlament (Internet, wybory). W czasie kampanii z o s t a n ą zawieszone blokady, o k t ó r y c h trzeba j u ż z a p o m n i e ć i z a m i e n i a ć je na „ k a r t ę w y b o r c z ą " . Zadaniem priorytetowym jest uzdrowienie gospodarki. T u oprze się na d w u filarach: rolnictwie i budownictwie mieszkaniowym; jeśli się nie postawi na te działy, nie ma m o w y o poprawie sytuacji gospodarczej. �68 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Oceniając bieżące wydarzenia w kraju Lepper s k o m e n t o w a ł wyjście U W z r z ą d u : Balcerowicz zachowuje się j a k szczur uciekający z p ł o n ą c e g o o k r ę t u , a zrobił to dlatego, bo „ s y p i ą s i ę " finanse publiczne i nie widzi wyjścia z tej sytuacji. Skoro j u ż jednak Balcerowicz, główny niszczyciel i szkodnik, odszedł, to teraz Krzaklewski powinien sobie szybko p r z y p o m n i e ć i zrealizować obiet­ nice przedwyborcze; nie m a innego wyjścia, j a k z o s t a ć premierem. R z ą d nie jest przygotowany na ż a d n ą klęskę żywiołową, nie m a rezerw, zachowuje się j a k s t r a ż a k , k t ó r y zaczyna k o p a ć studnię dopiero wtedy, gdy wybucha p o ż a r , przetrwa zatem tylko do k o ń c a r o k u . W y b o r y powinny b y ć najpóźniej na w i o s n ę . Opiniując a k t u a l n ą sytuację g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n ą powiedział, iż w ciągu ostatnich dziesięciu lat największą stratę poniosły kobiety, w ś r ó d nich panuje też największe bezrobocie. Podobnie emeryci i renciści najbardziej odczuli przemiany. O b o w i ą z k i e m p a ń s t w a jest zapewnienie i m takich ś r o d k ó w ma­ terialnych, aby mieli pieniądze na swoje potrzeby bytowe: To skandal, żeby emeryci i renciści nie mieli pieniędzy na wykupienie recept, czy na opłacenie czynszu (Internet, wybory). O n i są też wyrzucani na bruk, e k s m i t o w a n i . Inflacja powoduje to, że biednym ludziom żyje się najgorzej. W i n ą za nią p r ó b u j e się o b a r c z a ć r o l n i k ó w . Są to n a s t ę p n e k ł a m s t w a r z ą d z ą c y c h . T o oni, ich firmy p a ń s t w o w e , wciąż p o d n o s z ą ceny paliw, energii i o p a ł u , co m a w p ł y w na wzrost cen żywności. A przecież dzisiaj cena trzody chlewnej, dro­ biu, nawet z b o ż a jest niższa, niż trzy lata temu. W zakresie spraw gospodarczych i społecznych kraju Lepper w swojej ostatniej kampanii obiecał, iż jeśli zostanie prezydentem, to k a ż d a cztero­ osobowa rodzina w trudnej sytuacji materialnej będzie m i a ł a zapewnione m i n i m u m socjalne ok. 2,5 tysiąca złotych. Pieniądze na ten cel uzyska m . i n . z prywatyzacji b a n k ó w i n a d w y ż k i dewizowej. Najmniej zarabiający, na pozio­ mie m i n i m u m socjalnego, powinni b y ć w ogóle zwolnieni z podatku; dla p o z o s t a ł y c h obecny system podatkowy m ó g ł b y być zachowany. Rolnicy po­ w i n n i płacić podatek dochodowy, nie V A T . F i r m y eksportujące swoje pro­ d u k t y p o w i n n y m i e ć prawo do ulg podatkowych. N a l e ż y wrócić do o b o w i ą z ­ kowego ubezpieczenia w gospodarstwie zwierząt i upraw. G d y b y płacili je wszyscy rolnicy, s k ł a d k i byłyby niskie. M o ż n a b y ł o b y z nich p o k r y ć tegorocz­ ne straty spowodowane suszą. Nasz handel i rolnictwo niszczą zagraniczne sieci. K o r z y s t a j ą z ogromnych przywilejów, nie p ł a c ą podatku dochodowego, zabierają miejsca pracy, wykorzystują p r a c o w n i k ó w , szczególnie m ł o d z i e ż , m ł o d e dziewczyny, k t ó r e p r a c u j ą po 10-12 godzin i zarabiają 500-600 zł/mies. Ponadto, o czym nie m ó w i się oficjalnie, są molestowane i wykorzystywane 12 1 2 Według Leppera, za tę ustawę odpowiada obecny prezydent, Aleksander Kwaśniewski, bo jako poseł w lipcu 1994 r. głosował za takim rozwiązaniem. Podobnie głosował cały klub S L D i PSL, a prezydent Wałęsa ustawę tę podpisał. Krzaklewski przez trzy lata rządzenia Polską nie zrobił nic, żeby ten zapis usunąć. Projekty przeciw eksmisji na bruk AWS odrzucał już po pierwszym czytaniu. �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 69 seksualnie. Dlatego też m a przygotowany projekt ustawy uniemożliwiający powstanie jakiegokolwiek super czy hipermarketu. W zakresie prywatyzacji będzie ż ą d a ł rozliczenia się kolejnych r z ą d ó w po 1989 г., co k t ó r y sprzedał, za ile i gdzie s ą te pieniądze. Będzie też zabiegał o ujawnienie z a r o b k ó w z a r z ą d ó w i rad nadzorczych f i r m b ę d ą c y c h s p ó ł k a m i skarbu p a ń s t w a . W ś r ó d p o g l ą d ó w polityczno-gospodarczych Leppera charakterystyczne jest jego negatywne stanowisko wobec U n i i Europejskiej. Kiedy wszystkie postkomu­ nistyczne rządy zabiegały o przystąpienie Polski do U E , p r z y w ó d c a „ S a m o o b r o ­ n y " konsekwentnie był i jest temu przeciwny. W trakcie obrad Rady Krajowej „ S a m o o b r o n y " Lepper powiedział: Unia Europejska to następny kołchoz. Jeden miał siedzibę w Moskwie, drugi ma siedzibę w Brukseli (Polityka, nr 9, 26.02.2000, s. 114). N i e jest to postawa tylko werbalna, ale i czynna, w y r a ż a j ą c a się m . i n . organizowaniem niezliczonych, skutecznych blokad i p r o t e s t ó w rolniczych przeciw i m p o r t o w i żywności z U E (Małecki 1999, s. 32). Podczas swojej k a m ­ panii prezydenckiej (2000 r.) Lepper podkreślał wielokrotnie: Mówimy „nie" dla Unii. Niczego tam nie osiągniemy i nic nie dostaniemy za darmo. W sprawach gospodarczych powinniśmy głowę zwrócić na wschód, nie na zachód (Internet, wybory). U E chce zrobić z nas rynek zbytu dla swoich p r o d u k t ó w . Profity z tego idące osiągną głównie Niemcy (Małecki 1999, s. 32-33). Nie wierzę, że ktokolwiek może nam coś dać za darmo. Pieniądze w Brukseli są, ale przecież pochodzą od krajów członkowskich. Jeżeli będziemy w Unii, to będziemy musieli je płacić - m ó w i ł w Koszalinie, Lublinie i B i a ł y m s t o k u . W trakcie kampanii wyborczej łagodzi nieco swoje wypowiedzi, opowiada się za k o n i e c z n o ś c i ą podjęcia debaty telewizyjnej na temat przystąpienia Polski do U E (Koszalin) oraz za o g ó l n o p o l s k i m referendum w tej sprawie, w czasie k t ó r e g o w z y w a ł b y do g ł o s o w a n i a przeciw (Krzczonowo); (Internet, wybory). G d y zostanie Prezydentem, złoży pierwsze wizyty w M o s k w i e i Brukseli. Lepper m ó w i ł w ó w c z a s też, że c z ł o n k o s t w o w N A T O nie daje gwarancji bezpieczeństwa: W 1939 r. też były ekstra układy i co, pomógł nam ktoś? (Internet, wybory). Przewodniczący „ S a m o o b r o n y " niejednokrotnie o p o w i a d a ł się r ó w n i e ż za całkowitym zakazem sprzedaży ziemi cudzoziemcom (np. Szcze­ cin). U w a ż a bowiem, że Niemcy zawiązują spółki z polskim k a p i t a ł e m , by w y k u p i ć ziemię, ale to oni p o z o s t a j ą faktycznymi właścicielami gospodarstw. Dzieje się to nie t y l k o na ziemiach zachodnich, ale nawet i w Polsce centralnej. W ocenach k o m e n t a t o r ó w zagranicznych zastanawiające jest, że kseno­ fobiczne deklaracje Leppera popiera, w e d ł u g CBOS, 25-35% badanych i jest to poparcie wyższe niż dla premiera Jerzego Buzka, człowieka „ S o l i d a r n o ś c i " . R ó w n o c z e ś n i e poparcie to nie opiera się na tradycyjnej bazie wiejskiej, lecz rozprzestrzenia się na tereny miejskie. W jesiennej manifestacji 1999 r. - jednej z największych w erze postkomunistycznej - brali udział nie t y l k o chłopi, ale i kolejarze, pielęgniarki, związki górnicze, bezrobotni, pracownicy prze­ mysłu. Było 30 000 protestujących. D o Leppera, przywódcy ultranacjonalistycznej „ S a m o o b r o n y " , przyłączyli się inni p r z y w ó d c y i organizacje z w i ą z k o w e ( M a ł e c k i 1999, s. 32-33). �70 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA W e d ł u g wypowiedzi wielu tysięcy r o l n i k ó w , sytuacja w Polsce pogarsza się z r o k u na rok. R o s n ą koszty i gospodarstwa u p a d a j ą , ludzie są coraz bardziej zdesperowani, t r a c ą w s z e l k ą nadzieję i uważają, że tylko Lepper m o ż e ich u r a t o w a ć . W 1999 r. w y g r a ł on blokadami i rolniczymi protestami zakaz i m p o r t u żywności z U E . W ocenie Brukseli, dwa miliony gospodarstw rolnych potrzebuje przekształceń, żeby d o s t o s o w a ć się do r y n k u U E . Lepper twierdzi, że w U E zgodzimy się tylko na partnerstwo i p o d t y m warunkiem się do niej p r z y ł ą c z y m y , nigdy natomiast nie zgodzimy się na to, aby b y ć dla niej rynkiem zbytu. W e d ł u g CBOS, poparcie dla wejścia do U E w 1996 r. w y n o s i ł o 80%, a w 1999 - 55%. T r u d n o jest więc przewidzieć co, kiedy i w j a k i m stopniu w p ł y w a na stan u m y s ł ó w r o l n i k ó w i j a k i jest w t y m udział d e m a g o g ó w . Słusznie zatem Leszek Balcerowicz twierdzi, że społeczeństwu trzeba wyjaś­ niać, co daje p r z y n a l e ż n o ś ć do U n i i i inne reformy. W obecnej sytuacji, po odejściu od gospodarki planowej i wprowadzeniu rynkowej, gdy ludziom żyje się biednie, wyrażają swoje niezadowolenie i gniew na z e w n ą t r z (w bloka­ dach, manifestacjach). Andrzej Lepper jest dla nich j e d y n ą f o r m ą nacisku na r z ą d ( M a ł e c k i 1999, s. 33). A N D R Z E J L E P P E R - C E C H Y OSOBOWOŚCIOWE - OPINIE Przytaczane przez p r a s ę opinie o Lepperze, jego cechach o s o b o w o ś c i o ­ wych, k o n c e n t r u j ą się na ocenie i uwypuklaniu z a c h o w a ń p r z e w o d n i c z ą c e ­ go „ S a m o o b r o n y " w k i l k u podstawowych, przenikających się sferach. D o ­ tyczą one: • Jego ocen czołowych postaci naszego życia społeczno-politycznego (łączą się one z w ą t k i e m kryminalno s ą d o w y m ) ; • Ocen jego metod działań w obrębie „ S a m o o b r o n y " , dokonywanych przez p o l i t y k ó w innych u g r u p o w a ń i w s p ó ł p r a c o w n i k ó w ; • Oceny przez innych polityków jego aspiracji politycznych; • Scharakteryzowanych już wcześniej metod działań na zewnątrz (związanych ze strategią w a l k i i koalicjami z i n n y m i ugrupowaniami politycznymi). Dziennikarzy prasowych zdaje się bardzo b u l w e r s o w a ć s p o s ó b wypowiedzi Leppera, k t ó r y w k i l k u przypadkach m i a ł swój epilog w sprawach s ą d o w y c h . Z d u ż ą więc satysfakcją d o n o s z ą w swoich relacjach, iż wprowadza on nowe standardy do polskiego obyczaju politycznego. Lepper nigdy nie przebierał w słowach w ocenie innych. Niemal wszyst­ k i m uczestnikom sceny politycznej przyczepia jednoznaczne etykietki: Lecha W a ł ę s ę n a z w a ł d o b r y m kombinatorem, Jana Olszewskiego - pijakiem i dege­ neratem, Andrzeja Stelmachowskiego i Jacka K u r o n i a - głąbem, Janusza Lewandowskiego - gnojkiem i g ó w n i a r z e m , w o j e w o d ę pomorskiego, k t ó r y k a z a ł siłą u s u n ą ć b l o k a d ę w N o w y m Dworze - bandziorem i g ó w n i a r z e m . Profesora Leszka Balcerowicza określił ekonomicznym niedoukiem i zapro­ p o n o w a ł wicepremierowi korepetycje z ekonomii. Józef Ślisz jest d u ż y i głupi, �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 71 p o s ł o w i e t o zdrajcy, a „ S o l i d a r n o ś ć " - c ó r k a C I A i K G B , Rada M i n i s t r ó w natomiast - r z ą d zdrady narodowej. Prymasa Józefa Glempa wzywa, by się o p a m i ę t a ł , grozi biskupowi G o c ł o w s k i e m u szubienicami stawianymi na K r a ­ k o w s k i m Przedmieściu, zaproszony przez Aleksandra K w a ś n i e w s k i e g o o b r a ż a go w p a ł a c u prezydenckim (Hyży 1999, s. 23-24; Ł u c z a k i inni 1999, s. 31; komentarz zawarty w Internet, rozmowa, s. 5; Polityka, nr 5, 29.01.2000, s. 86). Takie zachowania d r a ż n i ą i irytują dziennikarzy, p r o w o k u j ą ich do podobnych reakcji. P r z y k ł a d e m tego jest Stanisław T y m , k t ó r y w artykule pt. „ E p i t e t " (1999) n a p i s a ł m.in.: W epitetach z magla rodem silny jest też tzw. lider Samoobrony [...] gdy ktoś zaciągnął pożyczki i zamiast je spłacać, nadał sobie przywództwo grupy, demagogów łamiących prawo, to jest dla mnie głównie cwaniak i kombinator [...] Teraz cwaniaczek z Darłowa ogłasza, że wznowi blokady dróg. „Komorników bankowych i inkasentów - niech nikt nie waży się wy­ syłać tych urzędników do gospodarstw, bo będą czekały na nich kosy" - grozi i straszy. Niedawno przypomniał biskupowi, że w Polsce biskupów się wieszało [...] (Wprost, nr 8, 21.02.1999, s. 116). Bardziej w y w a ż o n e są relacje dziennikarzy - p r a w n i k ó w . Aleksander C h e ć k o w Polityce (2000) napisał, że nazwanie w łódzkim radiu (w 1999 r.) r z ą d u „ r e ż i m e m antypolskim i anty l u d z k i m " mieści się (choć z trudem) w granicach prawa do swobodnej wypowiedzi i politycznej k r y t y k i , czyli p r z e s t ę p s t w e m nie jest i nie podlega interwencji prokuratora. Znieważenie wicepremiera natomiast, o k r e ś l o n e g o j a k o „ b a n d y t a z Pabianic", kwalifikować m o ż n a do rozprawy cywilnoprawnej lub na wniosek pokrzywdzonego. Zasady legalizmu nakazywały prokuratorowi ścigać Leppera z urzędu, sam jednak s p o s ó b , w j a k i to zrobił był nieudolny i nie do k o ń c a p r z e m y ś l a n y (zakończył się na granicy aresztem Leppera w koszulce z orłem - M . D - P ) ; ( C h e ć k o 2000, s. 18). Lech Falandysz, w felietonie pt. „ E u r o p e j c z y k Lepper" (1999, s. 107) spojrzał na zachowania Leppera z odmiennego p u n k t u widzenia. Znany praw­ n i k stwierdził, iż Lepper jest prawdziwym mistrzem w rzucaniu inwektyw i grożeniu swoim przeciwnikom. Potrafi znakomicie u r a ż a ć , s z o k o w a ć , nie­ p o k o i ć , bić słowem. Po k a ż d y m jego emocjonalnym wywiadzie zdaje się b y ć naruszony niemal cały kodeks karny (zniesławienie, zniewaga funkcjonariusza publicznego, poniżenie konstytucyjnego organu RP, g r o ź b a bezprawna i karal­ na). Najlepsi polscy dziennikarze ( M o n i k a Olejnik - T V , Krzysztof Skowroński - radio „ Z e t " ) nie m o g ą sobie p o r a d z i ć z t y m t r u d n y m r o z m ó w c ą . Jako p r z y k ł a d m o ż e p o s ł u ż y ć zadziwienie redaktora S k o w r o ń s k i e g o pytającego Leppera w wywiadzie r a d i o w y m : „ K o g o pan straszy, panie p r z e w o d n i c z ą c y - biskupa?". Zdaniem Falandysza, Andrzej Lepper m a ostoję, ale w Euro­ pejskim Trybunale Praw Człowieka w Strasburgu. T r y b u n a ł udziela bowiem ochrony prawnej wypowiedziom agresywnym, szokującym, u r a ż a j ą c y m lub z a k ł ó c a j ą c y m s p o k ó j oraz uznaje bardzo szerokie ramy dopuszczalnej k r y t y k i p o l i t y k ó w i jeszcze szersze w przypadkach k r y t y k i r z ą d u . Lepper jest więc w istocie bojownikiem o nieskrępowaną wolność wypowiedzi w sferze polityki, czego nie dostrzegają nie tylko funkcjonariusze państwa, ale również dziennikarze �72 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA (Falandysz 1999, s. 107). G d y , ci ostatni dziwią się, j a k m o ż n a b l o k o w a ć drogi i u t r u d n i a ć życie niewinnym ludziom, Lepper odpowiada k r ó t k o : europejski standard. Z n a on też europejskie standardy wolności wypowiedzi, bo stara się u n i k a ć określeń t y p u „ ć w o k " czy „ g ł u p e k " , a m ó w i np. „ r o z t r z e p a n y Sellin". Spokojnie może nazywać rząd antypolskim i antyludzkim, bo ci, którzy są w rządzie, o swoich przeciwnikach mówią, że są partią zdrady narodowej. Mówiąc 0 rzeczniku rządu, że jest roztrzepany, nie nazywa go jednak ,,popaprańcem", ani „insektem [...] ci, co dzisiaj rządzą też [...] kiedyś krzyczeli: „złodzieje", „znajdzie się kij na (odpowiedniego człowieka) ryj", „komunistyczny kapuś" itp. Gdy minister Janiszewski ze zgrozą stwierdza, że spalono flagę Unii Europej­ skiej, Lepper lekceważąco macha ręką: „europejski standard" (tamże, s. 107). Przecież to nie o n palił kiedyś k u k ł ę prezydenta W a ł ę s y p o d Belwederem, a w k u k ł ę Balcerowicza p o d Sejmem walili kijami na oczach kamer r ó w n i e ż p o s ł o w i e PSL. Dzięki Andrzejowi Lepperowi część polskich chłopów jest już jedną nogą w Europie (tamże, s. 107). Liczne cytaty prasowe p o ś w i ę c o n e są t y p o w y m zachowaniom Leppera. R o m a n Jagieliński, p r z y w ó d c a Partii Ludowo-Demokratycznej, oceniał, iż zachowania Leppera są nieprzewidywalne, często zmienia zdanie, czasem w sposób irracjonalny. Ale nikt nim nie steruje, decyzje podejmuje sam. Czasem dyskutuje z bliskimi sobie ludźmi, ale ostatecznie działa według własnego uznania (Hyży i inni 1999, s. 24). Opinię tę podzielają współpracownicy Leppera m ó w i ą c , że rządzi on „ S a m o o b r o n ą " sam. Sam też obsadza stanowiska, k t ó r y c h rotacja jest w Związ­ k u tak częsta, że właściwie to jest j u ż trzecia „ S a m o o b r o n a " , a z pierwszej 1 drugiej w grupie przywódców nie pozostał nikt (Grabowski 1998, s. 23). R ó w n i e ż były wiceprzewodniczący „ S a m o o b r o n y " , Ireneusz M a r t y n i u k , twierdzi, iż p r z e w o d n i c z ą c y „ S a m o o b r o n y " nie poddaje się ani partyjnej, ani związkowej k o n t r o l i , a niepokornych odsuwa. Z tych p o w o d ó w rozstał się z Januszem Bryczkowskim, k t ó r y p r ó b o w a ł przejąć przywództwo w „ S a m o o b r o n i e " , gdy on p r z e b y w a ł w areszcie (Bogusz, Macieja 2000, s. 31). Janusz Bryczkowski na p o c z ą t k u w s p ó ł p r a c y z Lepperem powiedział w w y ­ wiadzie dla Ekspresu Wieczornego (23.12.1993): Nie chciałbym zupełnie dezawuo­ wać Leppera. To jest niewątpliwie talent polityczny. Zgubiła go przesadna wiara we własne posłannictwo. Już uwierzył, że jest na szczycie i zaczął pomiatać ludźmi. Taki mały dyktatorek. Wyrzucał z hukiem każdego, kto mu się przeciwstawił. Jego aspiracje sięgały fotela prezydenckiego. Ani szczebel niżej. Wywiad udzielony przez kogoś z nas wywoływał w nim agresję. Mnie w oczach Leppera zaczęło gubić nadmierne zainteresowanie prasy moją osobą. U nas przyjęto uważać, że nieważne, co piszą, byleby cokolwiek pisali. A Lepper nie jest głupi, eliminował ze swego otoczenia każdego, kto mógł mu potencjalnie zagrozić (cyt. za: Internet, rozmowa, s. 10). W j a k i m ś momencie Bryczkowski ocenił, że jeśli współpracuje się z Leppe­ rem, to trzeba się liczyć z t y m , że w pewnej chwili „nie wyjdzie się drzwiami, ale z d r z w i a m i " . Lepper stwierdził, iż Bryczkowski wyszedł z drzwiami i więcej nie wrócił. Przyznał, że wykorzystywał go do czasu, gdy był m u potrzebny. Zorgani­ z o w a ł struktury, k t ó r e istnieją do dziś. D o ludzi ze swojego najbliższego �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 73 otoczenia m ó w i natomiast: Dla dobra związku, żebyś ty byl najlepszym moim współpracownikiem - jak przyjdzie czas - to wylecisz z hukiem, bez słowa dziękuję. Jestem bezwzględny (Internet, rozmowa, s. 10). Szczególnie d u ż o miejsca zajmują w prasie komentarze związane z aspira­ cjami politycznymi Leppera. Po blokadach w l u t y m 1999 r. P a w e ł Piskorski (poseł U W ) stwierdził, iż wiele wskazuje na to, że ostatnie działania Leppera są p o c z ą t k i e m jego k a m ­ panii prezydenckiej: Jego celem jest zwrócenie na siebie maksymalnej uwagi, doprowadzenie do sytuacji, w której nie będzie możliwe żadne rozwiązanie, a rządowi nie pozostanie nic innego jak użycie siły. Dlatego uważam, że nie należy prowadzić z nimi żadnych rozmów, bo będzie to tylko zachętą do podobnych działań w przyszłości (Hyży i inni 1999, s. 24). W t y m samym czasie niemiecki Die Zeit n a z w a ł Leppera drugim Wałęsą. W zagrodzie L e p p e r ó w zaczęli b y w a ć niemal codziennie dziennikarze, pytając I r e n ę L e p p e r o w ą , czy czuje się wiejską D a n u t ą W a ł ę s o w ą . Sama m i a ł a n a m a w i a ć m ę ż a , aby przejął Ministerstwo Rolnictwa, jeśli z a p r o p o n u j ą m u to stanowisko, ale o d m ó w i ł żonie t ł u m a c z ą c , że nie zostawi ludzi, w o l i b u d o w a ć Związek (Hyży i inni 1999, s. 23). Pod koniec 1999 r. Lepper ogłosił, że będzie k a n d y d o w a ł w wyborach w 2000 r. Plany prezydenckie Leppera wywołały r ó ż n e reakcje. W „ S a m o o b r o n i e " , Ireneusz M a r t y n i u k (do niedawna bliski w s p ó ł p r a c o w ­ n i k Leppera) w l u t y m 2000 г., w liście do kierownictwa Z w i ą z k u napisał, że coraz mniej c z ł o n k ó w rozumie grę p r o w a d z o n ą przez P r z e w o d n i c z ą c e g o . Z a ­ rzucił m u sprawowanie dyktatorskiego modelu p r z y w ó d z t w a , ł a m a n i e zasad demokratycznych w podejmowaniu decyzji oraz z a a p e l o w a ł o k o n t r o l ę finan­ sów Z w i ą z k u . R ó w n o c z e ś n i e stwierdził, że Lepper, aby odnieść sukces musi najpierw stłumić bunt we w ł a s n y m ugrupowaniu: Wszyscy boją się publicznie krytykować przewodniczącego, a on niszczy ludzi [...] najpierw wykorzystuje, a potem odsuwa, na chłopskiej biedzie i ludzkim nieszczęściu pragnie zbić kapitał polityczny (Bogusz, Macieja 2000, s. 30). Odmienne stanowisko zajął Janusz Malewicz, wiceprzewodniczący „ S a m o ­ o b r o n y " . W e d ł u g niego, Lepper byłby d o b r y m prezydentem: Co więcej lep­ szym prezydentem niż Kwaśniewski, bo myśli po polsku, a nie po europejsku, a teraz dominuje opcja ,,eurodebili" [...] błyskawicznie z trybuna ludowego zmie­ niłby się w męża stanu. Ubliżał, walił prawdę w oczy, bo inaczej by nie zaistniał, ale on taki nie jest (Bogusz, Macieja 2000, s. 31). K a n d y d o w a n i e Leppera w wyborach prezydenckich s p o t k a ł o się z dez­ a p r o b a t ą p r z y w ó d c ó w PSL, „ S o l i d a r n o ś c i " R I i k ó ł e k rolniczych. Jacek Soska - rzecznik PSL - ocenił: Jeśli myśli o prezydenturze, to jest skończonym człowiekiem, bo dla osobistych sukcesów zapomniał o ludziach z miliona gospodarstw rolnych, którzy żyją z rolnictwa i pokładali w nim nadzieje. Zapomniał też o drugim milionie gospodarstw, których właściciele szukają innych źródeł dochodów lub finansowego wsparcia w rolnictwie. Te problemy winien rozwiązywać związek zawodowy. Poza PSL, nie robiła tego żadna partia i nie zanosi się na to by robiła. [...] Ja bardzo szanuję pana Leppera [...], natomiast jeżeli �74 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA startuje na prezydenta, jasno się określa. Pokazuje, że ma w nosie nawet członków Samoobrony, którzy wierzyli w niego (cyt. za: Polityka, nr 50 z 11.12.99, s. 88). W ł a d y s ł a w Serafin, p r z e w o d n i c z ą c y Krajowego Z w i ą z k u R o l n i k ó w , K ó ł e k i Organizacji Rolniczych, oraz R o m a n Wierzbicki, p r z e w o d n i c z ą c y „ S o l i d a r ­ n o ś c i " R I , w liście do kierownictwa „ S a m o o b r o n y " opowiedzieli się za „jed­ nością wsi i c h ł o p ó w p o l s k i c h " oraz rozdzieleniem funkcji „ S a m o o b r o n y " j a k o związku i partii. Napisali też, iż prawo kandydowania na prezydenta RP pana Leppera jest jego prawem niezbywalnym, nie może jednak stanowić prze­ szkody w rozmowach i współpracy w negocjacjach z rządem (cyt. za: Bogusz, Macieja 2000, s. 31). W licznych wypowiedziach Serafin i Wierzbicki p o d ­ kreślali, że o n i i ich organizacje nie b ę d ą uczestniczyć w kampanii Leppera i p o p i e r a ć jego blokad. N i e zważając na to, że w marcu (2000 r.) „ S a m o ­ o b r o n a " oficjalnie zawiesiła protesty utrzymywali, że przygotowywane przez Leppera blokady nie p o w i o d ł y się. W dodatku z „ S a m o o b r o n y " zaczęli od­ c h o d z i ć ludzie, jej notowania w s o n d a ż a c h opinii publicznej spadły, przy­ w ó d c a „ S a m o o b r o n y " (tym samym) „ w y p a d ł z gry", a związki rolnicze za­ częły skutecznie „ d o g a d y w a ć się z r z ą d e m " . Okazało się, że sprawy można rozwiązywać bez niego i świat się nie zawali (Bogusz, Macieja 2000, s. 30). Stan ten bardzo o d p o w i a d a ł ministrowi rolnictwa, Jackowi Janiszewskiemu, k t ó r y nie b a c z ą c na fakty stwierdził, że: teraz widać ile znaczy Samoobrona. Lepper wypłynął na fali niezadowolenia po załamaniu się rynku rosyjskiego [wypłynął wcześniej, po p u ł a p c e kredytowej - M . D - P ] czas pokazał, że znacznie lepiej przygotowane są organizacje Wierzbickiego i Serafina (tamże, s. 31). W i o s n ą 2000 г., Ireneusz K r z e m i ń s k i , socjolog z Uniwersytetu Warszaw­ skiego, ocenił, że czas największej p o p u l a r n o ś c i Andrzeja Leppera j u ż m i n ą ł . Stwierdził też, że Polacy nie mają szacunku dla prawa, nagminnie je łamią, ale - paradoksalnie - marzą o tym, aby ich kraj był państwem prawa. I w końcu uświadamiają sobie, że Lepper nie przestrzega żadnych zasad. Dlatego traci zaufanie ( t a m ż e , s. 31). W e d ł u g opinii dziennikarzy Wprost, w tej sytuacji ratunek dla Leppera przyszedł w ostatniej chwili, kiedy został spektakularnie aresztowany na gra­ nicy polsko-czeskiej. W następstwie nasuwa się pytanie: czy Leppera i „ S a m o ­ o b r o n ę " czeka powolna marginalizacja? W ocenie Antoniego D u d k a , politologa z Uniwersytetu Jagiellońskiego, Lepper potrzebuje obecności kamer i dziennikarzy, bo r o z p o c z ą ł ostatni etap w a l k i o w ł a d z ę na wsi o d k ą d zapowiedział, że będzie k a n d y d o w a ł w wyborach prezydenckich. Wprawdzie nie myśli o wygranej, ale chce o t r z y m a ć więcej głosów niż kandydat PSL, bo wydaje m u się, że w ó w c z a s uzyska mandat Sejmowy. Wprawdzie PSL m a więcej pieniędzy i lepsze struktury, to jednak Lepper jest bardziej niż K a l i n o w s k i zdeterminowany (Bogusz, Macieja 2000, s. 30-31). Tymczasem w wyborach prezydenckich w p a ź d z i e r n i k u 2000 r. Lepper zajął 4 miejsce i o t r z y m a ł ponad 3% głosów. O PSL, k t ó r e o d m ó w i ł o p r z y s t ą p i e n i a do B l o k u Ludowo-Narodowego, powiedział, że w n a s t ę p n e j kadencji wyeliminuje je ze sceny politycznej. �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 75 A N D R Z E J L E P P E R W SONDAŻACH OPINII P U B L I C Z N E J W y r a z e m aprobaty społecznej dla o s ó b powszechnie znanych, ich postaw i c z y n ó w , są miejsca zajmowane w r ó ż n e g o rodzaju s o n d a ż a c h i rankingach. W przypadku Andrzeja Leppera w y n i k i ankiet, przeprowadzonych t y l k o w r o ­ k u 1999 przez rozmaite o ś r o d k i b a d a ń opinii publicznej, były z a s k a k u j ą c o pozytywne. F a k t ten w y w o ł a ł na ł a m a c h prasy pytania o przyczyny tego aplauzu społecznego. Odpowiedzi szukano tak w naukowych opiniach eksper­ ckich, j a k i w indywidualnych ocenach dziennikarskich. Te ostatnie nie są wolne od a r t y k u ł o w a n i a o d c z u ć subiektywnych, a z racji swego szerokiego zasięgu o d d z i a ł y w a n i a bywają często przyswajane j a k o własne, zwłaszcza przez obywateli mniej zorientowanych w bieżących wydarzeniach politycznych. W e d ł u g w y n i k ó w b a d a ń I n s t y t u t u Spraw Publicznych, przeprowadzonych 17-19 czerwca 1999 r. (na 707-osobowej p r ó b i e m i e s z k a ń c ó w wsi i 437-osobowej p r ó b i e r o l n i k ó w ) , gdyby wybory prezydenckie odbyły się w czerwcu 1999 г., to na wsi p r z y w ó d c a „ S a m o o b r o n y " u z y s k a ł b y 8%, tyle samo co M a r i a n Krzaklewski, w y g r a ł b y je natomiast Aleksander K w a ś n i e w s k i , na k t ó r e g o g ł o s o w a ł o b y 4 5 % m i e s z k a ń c ó w wsi (Lizut 1999, s. 6). Zdaniem Instytutu, w p o r ó w n a n i u z wyborami prezydenckimi w 1995 r. widać wyraźny wzrost liczby z w o l e n n i k ó w urzędującego prezydenta i Leppera. Odsetek głosów oddanych cztery lata temu na k a n d y d a t ó w ludowych (14%), nie uległ zmianie w p o r ó w n a ­ niu z deklarowanym poparciem w czerwcu 1999 r. (14%). Z analizy e l e k t o r a t ó w poszczególnych k a n d y d a t ó w wynika, że przywódcę „ S a m o o b r o n y " , prócz rolni­ k ó w , szczególnie tych poniżej 35 r o k u życia, popierają t a k ż e bezrobotni. K o m e n t u j ą c w y n i k i przeprowadzonego s o n d a ż u , Lena K o l a r s k a - B o b i ń s k a , socjolog, dyrektor ISP, p o d s u m o w a ł a m.in.: na liście p o l i t y k ó w cieszących się zaufaniem społecznym Lepper zajmuje obecnie szóste miejsce, wyprzedza­ j ą c premiera Buzka. W y s o k ą akceptacją cieszy się zwłaszcza w ś r ó d niezado­ wolonych r o l n i k ó w i bezrobotnych na wsi. W i d z ą w n i m reprezentanta swoich interesów, k t ó r y spełnia w a ż n ą rolę n a r z ę d z i a nacisku na rząd. Lepper m a poparcie t y l k o j a k o p o l i t y k protestu i konfrontacji. Jest postrzegany w k o n ­ tekście b l o k a d i skandali. Jako osoba p o t r a f i ą c a f u n k c j o n o w a ć w g ł ó w n y m nurcie życia politycznego, k t ó r a m o ż e odpowiedzialnie s p r a w o w a ć w ł a d z ę nie u w i a r y g o d n i ł się. Dlatego zaufanie społeczne nie p r z e k ł a d a się na poparcie wyborcze ani dla niego, ani dla „ S a m o o b r o n y " , nawet w ś r ó d r o l n i k ó w . G ł ó w ­ n ą siłą p o l i t y c z n ą na wsi jest nadal PSL, m i m o wielu pretensji, jakie m a j ą do niego rolnicy. R ó w n o c z e ś n i e jednak poparcie dla samej partii nie oznacza akceptacji dla jej p r z y w ó d c y w przyszłych wyborach, o czym świadczy niskie poparcie dla ewentualnego kandydata na prezydenta J a r o s ł a w a Kalinowskiego (Lizut 1999, s. 6). W e d ł u g ankiety CBOS, z maja 1999 г., Andrzej Lepper był szóstym p o d w z g l ę d e m p o p u l a r n o ś c i polskim politykiem (uzyskał 4 1 % poparcia). Zaini­ c j o w a n ą przez niego akcję blokowania d r ó g z a a k c e p t o w a ł a ponad p o ł o w a P o l a k ó w ankietowanych przez CBOS ( Ł u c z a k 1999, s. 30). �76 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Komentarze prasowe na temat w y n i k ó w b a d a ń ankietowych są bardzo emocjonalne i z r ó ż n i c o w a n e . K ł a d ą też nacisk na r ó ż n e aspekty przeżywanej przez a u t o r ó w rzeczywistości. Jerzy Surdykowski, w artykule „ A m e r y k a Europy" (Wprost, nr 45, 7.11.1999), oceniając w y n i k i badania opinii publicznej, w e d ł u g k t ó r y c h Andrzej Lepper, zdaniem autora - wiejski w a t a ż k a , nie mający nic do zaproponowania p r ó c z destrukcji p a ń s t w a i recydywy socjalizmu - cieszy się d u ż o większą s y m p a t i ą , niż premier Jerzy Buzek, profesorski mediator, w z ó r spokoju i dobrych manier, stwierdził, iż są one objawem sięgnięcia dna przez p o l s k ą p o l i t y k ę (s. 36). Dziennikarz zwraca przy t y m u w a g ę , iż ponad 80% P o l a k ó w twierdzi w tych badaniach, że nie widzi na scenie politycznej grupy lub p a r t i i , k t ó r a by ich r e p r e z e n t o w a ł a , więc nie m a j ą na kogo głosować (przed p a r u laty było ich niespełna 5 0 % ) . M i k o ł a j Lizut z Gazety Wyborczej uważa, że Lepper zdaje się dostrzegać swój dylemat: jeśli będzie uwiarygodniać się jako polityk „państwowy", może zacząć być postrzegany jako część estabilishmentu i tracić akceptację niezadowolonych. Zwłaszcza, że nieufność do niego wśród ogółu społeczeństwa jest jeszcze silniejsza niż zaufanie. Zaufanie do Leppera stanowi jednak duży potencjał, który może przełożyć się na głosy, jeśli nadal będzie rosnąć wśród rolników poczucie opuszcze­ nia przez elity, a rząd ograniczy się do pustych obietnic (Lizut 1999, s. 6). Z kolei R a f a ł Pleśniak z Wprost jest zdania, że Lepper r o b i wszystko, aby z d o b y ć rozgłos i opinię bezkompromisowego o b r o ń c y c h ł o p ó w . Organizuje blokady d r ó g , marsze protestacyjne, o b r a ż a polityków. J e d n a k ż e , w e d ł u g w y n i ­ k ó w s o n d a ż u Pentora, tylko nieliczni życzą m u kariery prezydenta RP. Dzienni­ karz, nie zważając na to, co piszą inni redakcyjni koledzy (np. W a c ł a w Wilczyński i Leszek Balcerowicz) o skuteczności akcji Leppera w zakresie „ w y c i ą g a n i a pieniędzy z kasy p a ń s t w o w e j " , „pieniędzy p o d a t n i k a " na nieren­ towne rolnictwo, w swoim komentarzu stwierdza, że większość nie chce, by reprezentował ich polityk, k t ó r y poza zdolnością do destrukcji niewiele zaprezen­ t o w a ł . Efektem działalności Leppera są dziesiątki spraw w kolegiach i s ą d a c h . Prawdopodobnie dlatego co p i ą t y Polak u w a ż a , że Lepper jest zbyt surowo traktowany przez w y m i a r sprawiedliwości, t y m bardziej, że na ogół w jego sprawach z a p a d a j ą w y r o k i uniewinniające (Wprost, nr 16, 16.04.2000, s. 8). Niezależnie o d często emocjonalnych wypowiedzi r e p o r t e r ó w d o t y c z ą c y c h działalności Andrzeja Leppera okazuje się, iż w rankingach dziennikarskich czołowych t y g o d n i k ó w krajowych zajmuje on bardzo e k s p o n o w a n ą pozycję. Przedstawiony w informacji internetowej j a k o najbardziej wojowniczy polski r o l n i k (Internet, w y b o r y , s. 1) w corocznej ankiecie tygodnika Polityka pt. N A J , dotyczącej najgłośniejszych, najbardziej szokujących w y d a r z e ń i postaci r o k u 1999, znalazł się na czele listy. O k r e ś l o n y został w t y m rankingu j a k o największy kozak wyróżniający się w ś r ó d o r g a n i z a t o r ó w b l o k a d w 1999 r. (nr 2, 8.01.2000, s. 8). R ó w n o c z e ś n i e Andrzej Lepper zajął eksponowane miejsce na liście najskuteczniejszych p o l i t y k ó w w rankingu tygodnika Wprost, pt. Politycy '99, s p o r z ą d z o n y m p o d k ą t e m skuteczności pojmowanej j a k o �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 77 u m i e j ę t n o ś ć o s i ą g a n i a celów, bez względu na to, czy są one p o ż y t e c z n e dla o g ó ł u . Nazwany mianem S a m o p a ł , uznany został za największego o b r o ń c ę chłopskiej biedy, z k t ó r e j , j a k p o d k r e ś l o n o , j u ż nieźle żyje. Jego prawdziwym sukcesem nie jest jednak blokowanie dróg i uliczne bijatyki, lecz to, że w ten sposób zmusił do pertraktacji władze RP (Wprost nr 52, 26.12.1999 г., s. 26). Zgodnie z komentarzem, o r g a n i z o w a ł blokady i zajścia k o ń c z ą c e się pobiciem p o l i c j a n t ó w . B e z k a r n o ś ć zapewnia m u „ m i ę k k o ś ć " wielu sędziów. A N D R Z E J L E P P E R - SOCJOTECHNIKA W scenariuszach w y s t ą p i e ń „ S a m o o b r o n y " są: blokady, rozlewana gno­ j ó w k a , rzucane o c h ł a p y m i ę s a , kosy na sztorc, b a t o ż e n i e k o m o r n i k ó w , grupy antyegzekucyjne, i t d . Czy wszystkie są p o m y s ł e m Leppera? Sam zainteresowa­ ny m ó w i , że słucha ludzi, inspirują go, ale decyzje podejmuje osobiście, b i o r ą c p o d u w a g ę t o , że pomysł musi być widowiskowy, taki, żeby się przebił przez środki przekazu do opinii publicznej (Internet, rozmowa, 7). D o b r z e wypada w mediach, bo o p r ó c z wrodzonych predyspozycji w c i ą ż pracuje nad swoim zachowaniem i wizerunkiem. Powie, że jest to powiązanie i wrodzonego talentu, wrodzonej inteligencji, bystrości umysłu, i wiedzy, którą mam na temat socjotechniki, na temat psychologii. Ja bardzo dokładnie prze­ studiowałem sobie książkę Le Bona „Psychologia tłumu". No, opracowania Gebelsa również - nie boję się tego powiedzieć - który był wielkim człowiekiem w dziedzinie socjotechniki i ustawiał Hitlera, jak ma stanąć, jak rękę podnieść, jak się odezwać, gdzie co zrobić. Radziłbym, żeby wszyscy skorzystali z tego i wypadali tak samo jak ja (Internet, rozmowa, s. 6). Dzięki temu panuje nad swoimi wypowiedziami, czego niejednokrotnie d o w i ó d ł , w trakcie r o z m ó w z przedstawicielami m a s s - m e d i ó w . W i e doskonale, kiedy p o d n i e ś ć głos, uśmie­ c h n ą ć się. M ó w i to, co wszyscy m y ś l ą , tylko boją się wypowiedzieć. T a metoda o k a z a ł a się skuteczna i jeśli kiedyś był krytykowany za wulgarny język, to dziś zdobywa wielki aplauz (Internet, rozmowa, s. 5-6). D o b ó r lektur w y r a ź n i e zirytował a u t o r ó w a r t y k u ł u pt. „ P r a w o Leppera". Oburzeni piszą, że Andrzej Lepper publicznie chwali się, iż przeczytał „Psy­ chologię tłumu" Gustawa Le Bona. Chyba dzięki temu sprawnie posługuje się sformułowaną tam tezą: „Tłum nie pożąda prawdy i gardzi rzeczywistością, ubóstwia natomiast zwodnicze złudzenia". Oznajmia więc bez jakichkolwiek oporów, że Samoobrona ma już milion członków. Mówi o rządzie, iż jest antyludzki, gdyż „reformy w służbie zdrowia doprowadziły do tego, że w ostatnich dwóch miesiącach śmiertelność wzrosła o 11% w stosunku do analogicznego okresu ubiegłego roku" [...]. Drugim [...] wzorem [...] Leppera jest dr Joseph Goebels [...]. Hitlerowski „geniusz zła" ogłosił 24 sierpnia 1944 r. rozpoczęcie „wojny totalnej". Lepper w lutym tego roku zapowiedział „akcję totalną" - zażądał dymisji rządu i rozwiązania Sejmu. Gdyby to nie nastąpiło, zapowiedział blokady dróg, torów, przejść granicznych oraz sparaliżowanie Warszawy [...] (Łuczak i inni 1999, s. 31). �78 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA 13 Lepper przyznaje, że socjotechnikę stosuje na zimno, z w y r a c h o w a n i e m i nie u k r y w a tego: A dlaczego ja miałbym się dawać w mediach tym, którzy chcą zadołować Leppera. Ja muszę [...] odbijać piłeczkę i muszę to robić bardzo szybko. A że to jest przygotowane i świadome, to również jest wyrafinowane (Internet, rozmowa, s. 6). K u r s k i e m u , powiedział: Ja oszukałem środki maso­ wego przekazu. Opracowałem taktykę, jak przebić się i zaistnieć na scenie politycznej. I to mi się udało. Trzeba było przyjąć brutalne metody. Dzięki temu „Samoobrona" zaistniała. Po prostu socjotechnika (Internet, rozmowa, s. 1). K i e d y media zaczęły n a z y w a ć rolnicze protesty „ l e p p e r i a d ą " , a Leszek Balcerowicz użył określenia „ l e p p e r y z m " , uznał, to za własny sukces, z k t ó r e g o cieszy się (Internet, rozmowa, s. 7). N a podstawie w y c i n k ó w z lokalnych gazet (przechowywanych w archiwum redakcyjnym Gazety Wyborczej) z lat 1993-1997 na temat Leppera, J a r o s ł a w K u r s k i odtworzył scenariusz jego p o s t ę p o w a n i a , k t ó r y w konsekwencji przyniósł m u sukces. Lepper przyjeżdżał do miejscowego d o m u kultury lub kina, siadał za stołem prezydialnym i nie zwracając uwagi, że na sali siedzi tylko k i l k a o s ó b (organizator i d w ó c h dziennikarzy, czy sami organizatorzy) p r z e m a w i a ł j a k do t ł u m ó w . Przez dwie godziny m ó w i ł to samo do czterech osób, co do tysiąca. Dziś m a tego efekty. Niezależnie od frekwencji, uczestnicy wzięli ulotkę, opowiedzieli innym, dziennikarze coś napisali, jeśli była kamera i p o k a z a ł a p u s t ą salę, to j e d n o c z e ś n i e m u s i a ł a p o k a z a ć Leppera. W ten s p o s ó b , przez te wszystkie lata istniał w mediach. Dzięki u p o r o w i i silnej w o l i dziś, j a k twierdzi, zbiera ż n i w o . Reporterowi m ó w i : Nikt nie wierzył w to, że wieś może się zjednoczyć. A ja w to zawsze głęboko wierzyłem... Nieraz mi niektórzy tłumaczyli: po co to robisz, to nie ma sensu. Chłopi głupi są. To chamy. Nic z tego nie będzie — takie myśli nie przychodziły mi nawet do głowy. Wiedziałem, że muszę być kon­ sekwentny, uparty, bo to przyniesie sukces (Internet, rozmowa, s. 7). Ludzie reagują różnie w sytuacjach stresowych, załamują się i zawsze musi b y ć k t o ś , k t o wie, co r o b i idąc na czele, jest opanowany. L u b i ą twardych p r z y w ó d c ó w , p o d c h o d z ą c y c h do sprawy z z i m n ą krwią, z wyrachowaniem, oni czują, że ja nie żartuję, że jak ja mówię, to i później robię (Internet, rozmowa, s. 11). G d y b y sam s t a n ą ł wobec drugiego Leppera, strategią, j a k ą z a s t o s o w a ł b y wobec niego b y ł o b y najpierw rozpoznanie, potem omamienie, wciągnięcie w o r b i t ę władzy, uczynienie w s p ó ł o d p o w i e d z i a l n y m (Internet, rozmowa, s. 11). Zastosowanie socjotechniki jest widoczne tak w postawie, j a k i całym otoczeniu Leppera. W ostatnich latach zmienił swój zewnętrzny wizerunek. 1 3 Jako przykład Lepper podaje tu wydarzenia z 1992 r. Wówczas to odbywał się zjazd gwiaździsty na Warszawę. Brało w nim udział jedynie 400 osób. Stolica była jednak zupełnie zablokowana. Użyto helikopterów, skotów, armatek wodnych. W tym czasie on siedział z policją, jadł grochówkę, na którą zaprosił także dziennikarzy, aby się nie szwendali i nie sprawdzili, ile nas naprawdę jest i opowiadał, że dziesiątki grup stoją w lasach podwarszawskich. Dziennikarze niczego nie sprawdzając uwierzyli w to, co mówi. W prasie przeczytał potem, że 72 kolumny jadą na stolicę: Wielu dziennikarzy jest naiwnych. Bardzo szybko kupują takie moje triki, a mnie właśnie o to chodzi (Internet, rozmowa, s. 6). �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 79 N i e jest to j u ż c h ł o p w jesionce, lecz w garniturze, jedwabnym krawacie, kamizelce, eleganckiej koszuli, o w y p i e l ę g n o w a n y c h paznokciach i fryzurze, z k o m ó r k ą w r ę k u . Odbiega w y g l ą d e m od przeciętnego c h ł o p a . M i m o wypie­ l ę g n o w a n y c h r ą k , k t ó r e dawno nie miały do czynienia z p r a c ą fizyczną, Lepper twierdzi i pokazuje, że nadal m a „ c h ł o p s k ą p i ę ś ć " i „ u m y s ł c h ł o p s k i " . M ó w i : Trudno, żebym jechał na spotkanie, przed wsią stawał, ziemią ręce bru­ dził, odciski sobie robił i mówił: ,,Chłopy, ja jestem z was!". Nie, ja jestem ich przywódcą! (Internet, rozmowa, s. 12). Efekty te są t a k ż e widoczne w aranżacji warszawskiego biura Z w i ą z k u i zachowaniu gospodarza. W lokalu „ S a m o ­ o b r o n y " na M a r s z a ł k o w s k i e j są czarne s k ó r z a n e fotele, stół j a m n i k , flagi narodowe i zielony sztandar „ S a m o o b r o n y " . N a ścianie m o t t o ze S. Staszica: „ U p a ś ć m o ż e nawet n a r ó d wielki, nie b r o n i ć się - tylko nikczemny". Gospo­ darz, w ł a d c z y m gestem zapraszający do gabinetu, w czasie rozmowy siedzący w fotelu, z d ł o n i ą o p a r t ą na skroni, patrzy r o z m ó w c y prosto w oczy, u ś m i e c h a się, przyjaźnie zagaja, p e ł n a kurtuazja. Zachowuje się w ten s p o s ó b nawet, gdy za ścianą słychać m e l d u n k i , telefony, komendy idące w teren: „ B r o n i ć się!" „Jesteście wojskiem Samoobrony!" (Internet, rozmowa, s. 1). Z innych, szeroko komentowanych w prasie socjotechnicznych z a c h o w a ń Leppera, m o ż n a przytoczyć п р . , iż po oficjalnym ogłoszeniu o kandydowaniu na u r z ą d prezydenta RP poszedł z kwiatami do ambasady Rosji, aby przeprosić za incydent w p o z n a ń s k i m konsulacie. Wcześniej, wraz z rolnikami i aktywem „ S i e r p n i a " '80, d e m o n s t r o w a ł przed ambasadami Niemiec i U S A przeciw ekspansji k a p i t a ł u zagranicznego w Polsce (Polityka, nr 13, 25.03.2000, s. 122). N a s t ę p n i e oświadczenie, że w o l ą r o l n i k ó w , k t ó r ą on tylko przekazuje jest, by na p o m n i k u P o z n a ń s k i e g o Czerwca znalazła się data 1999 (obok istniejących j u ż : 1956, 1968, 1976, 1980, 1981) u p a m i ę t n i a j ą c a r o k , w k t ó r y m „ w ł a d z a strzelała do polskich r o l n i k ó w " (Bartoszyce). Lepper zapewniał: Na pewno datę przykleimy. W przeświadczeniu t y m utwierdzało go poparcie przewodniczącego jednego ze z w i ą z k ó w k o m b a t a n t ó w Czerwca '56, k t ó r y stwierdził, iż: Lepper walczy o słuszne prawa rolników [...] jak Traugutt w powstaniu styczniowym (Polityka, nr 8, 19.02.2000, s. 106). Należy również powiedzieć o socjotechnicznej umiejętności Leppera, dyskon­ towania niekorzystnych dla siebie sytuacji. N a p o c z ą t k u 2000 r. prasa d o n o s i ł a o jego „ w y p a d n i ę c i u z g r y " (nie było blokad, „ S a m o o b r o n ę " opuszczali ludzie, s p a d ł y notowania w s o n d a ż a c h opinii publicznej, inne związki rolnicze zaczęły skutecznie „ d o g a d y w a ć s i ę " z r z ą d e m ) . Wtedy to sąd na podstawie listu g o ń c z e g o w y d a ł nakaz aresztowania Leppera na granicy czeskiej. P r z y w ó d c a „ S a m o o b r o n y " znakomicie w y k o r z y s t a ł to dla swojej kampanii prezydenckiej. W i e d z ą c o poszukiwaniach i decyzji o aresztowaniu, zwlekał z powrotem do kraju. Dziennikarze informowali, że czescy działacze ludowi p r o p o n u j ą m u azyl polityczny, za co p o d z i ę k o w a ł . Jego kolejne ruchy media relacjonowały na b i e ż ą c o . Pojawił się na granicy w K u d o w i e , w koszulce z orłem na piersiach. Funkcjonariusze, w ś r ó d otaczającego t ł u m u i kamer, zakuli go w kajdanki na jego w y r a ź n e ż ą d a n i e , p r a w i d ł o w o z r ę k a m i do przodu (ręce z tyłu skuwa się �80 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA stawiającym o p ó r ) . Aresztowanie na granicy czeskiej było medialnym poka­ zem Leppera, k t ó r y o g l ą d a ł a cała Polska. T r u d n o się dziwić dziennikarzom, k t ó r z y mieli gotowe widowisko do pokazania, czy g ł ó w n e m u a k t o r o w i nie t y l k o l u b i ą c e m u poklask, ale często samodzielnie reżyserującemu swoje sceny. Jednak to organy władzy współtworzyły owo o g ó l n o p a ń s t w o w e przedstawienie, k t ó r e p r z y s p o r z y ł o Lepperowi p u n k t ó w wyborczych ( C h e ć k o 2000, s. 18). Zdarzenie to Lepper s k o m e n t o w a ł ironicznie: Może sąd chciał mi pomóc w kampanii wyborczej, może Suchocka popiera moją kampanię prezydencką? Jeśli Serafin jest zazdrosny, to niech sobie zamówi kamery. Przecież PSL rządzi telewizją (Bogusz, Macieja 2000, s. 30-31). ZAKOŃCZENIE Andrzej Lepper należy do najbardziej „ m e d i a l n y c h " p o l i t y k ó w naszej doby. Przytoczone przeze mnie liczne p r z y k ł a d y wskazują na to, że jego wizerunek, j a k o p r z y w ó d c y politycznego, przekazywany przez media (stacje radiowe i tele­ wizyjne oraz p r a s ę - zwłaszcza gazety: Wprost, Polityka, Gazeta Wyborcza) z w i ą z a n e od p o c z ą t k u z polskimi przemianami, budowany jest głównie z ele­ m e n t ó w składających się na społecznie negatywne postrzeganie tej postaci. N i e służą temu tylko same zapisy cytowanych wypowiedzi Leppera i ujęcia kamer pokazujące go w czasie ogólnie szokujących sytuacji, ale także konstrukcja i t o n przekazu reporterskiego, kontekst i komentarze, w jakich zostały użyte. Nawet w ó w c z a s , gdy w y r a ż a j ą one zadziwienie, a niekiedy i a p r o b a t ę . D o b r y m - reprezentatywnym - tego p r z y k ł a d e m jest zamieszczona w Poli­ tyce relacja Tomasza Zalewskiego z wyjazdu Leppera do U S A , gdzie p o d koniec lata 1999r. wraz z innymi p r z y w ó d c a m i chłopskimi został zaproszony przez A n i m a l Welfare Institute ( A W I ) . Pobyt Leppera w U S A uznany został przez dziennikarzy prasowych, telewizyjnych i radiowych za jeden z jego najbardziej spektakularnych wyjazdów zagranicznych. Zalewski pisze, iż orga­ nizator, T o m Garrett (ranczer i doradca A W I ) przedstawił Leppera j a k o jed­ nego z najbardziej dynamicznych przywódców w Europie, którego akcje wstrząs­ nęły całym kontynentem (Zalewski 1999, s. 18). Podczas przyjęcia w p o d ­ ziemiach K a p i t o l u przemawiali i inni członkowie polskiej delegacji, ale t y l k o w y s t ą p i e n i e Leppera „ p r z e r y w a ł y oklaski". Był świetnie przygotowany, prze1 4 1 4 AWI - sponsor podróży - znany jest z walki o humanitarne traktowanie zwierząt. Wraz z farmerami-łi od owcami i ekologami prowadzi różne formy działalności przeciw wielkim kor­ poracjom rolniczym, produkującym żywność metodami przemysłowymi. Jedna z nich, Smithfield Foods Inc. z Wirginii wykupiła w kwietniu większościowe udziały w polskim Animeksie. Przeciw tej agrokorporacji działacze AWI zorganizowali akcję w Waszyngtonie. Ich zdaniem, produkcja zwierzęca w Polsce ma być podporządkowana metodom przemysłowym („zamerykanizowana"). Zaproszony Lepper zapewniał, że przeciwstawi się wzrostowi wpływów Smithfield w Polsce. Już w sierpniu pod naciskiem „Samoobrony" Smithfield podniósł cenę skupu trzody o 30% i zgodził się na umowy wieloletnie z gwarantowanymi cenami (Zalewski 1999, s. 18). �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 81 m a w i a ł j a k tutejszy polityk, z dowcipem i kurtuazyjnym u k ł o n e m w s t r o n ę sponsora. M ó w i ł wartko, konkretnie, z oratorskim zacięciem, a m e r y k a ń s c y gospodarze gwizdali z zachwytu. Zalewski pisze t a k ż e , że p r z e w o d n i c z ą c y „ S a m o o b r o n y " na konferencji w Waszyngtonie m ó w i ł o spiskach m i ę d z y n a r o d o w y c h korporacji, d ą ż ą c y c h do z a g ł a d y polskiego p r z e m y s ł u p r z e t w ó r c z e g o , czego p r z y k ł a d e m jest przeję­ cie H o r t e x u przez banki a m e r y k a ń s k i e , o „trzeciej drodze" - n o w y m sojuszu r o b o t n i c z o - c h ł o p s k i m i zbliżającej się konfrontacji z r z ą d e m , a na pytanie, czy jego a m e r y k a ń s k a wizyta jest przygotowaniem do kampanii prezydenckiej o d p o w i a d a ł , że takiej decyzji jeszcze nie podjął. Amerykanie nie u k r y w a l i swojego podziwu i aplauzu dla Leppera i jego konfrontacyjnej t a k t y k i . W komunikacie dla prasy podali, że „ S a m o o b r o n a " reprezentuje znaczny segment polskich f a r m e r ó w , a jej demonstracje p o p i e r a ł a większość P o l a k ó w . Zachwytu, j a k i Lepper budził w Amerykanach nie po­ dzielali pozostali członkowie polskiej delegacji (Zalewski 1999, s. 18). U d e r z a j ą c y jest t o n tego sprawozdania. A u t o r u b a r w i a ł swój przekaz licz­ n y m i ozdobnikami s ł o w n y m i typu: wystąpił z tyrradą przeciw spiskom między­ narodowych korporacji, pragnących wykończyć polski przemysł przetwórczy; był rzecznikiem biedoty - już nie tylko wiejskiej - i głosem ludu szykującego się do powstania [...]; odpowiadał z rumieńcem na twarzy. Z kolei zainteresowanie A m e r y k a n ó w k w i t o w a ł : amerykańscy gospodarze - związkowcy i obrońcy śro­ dowiska - słuchali życzliwie, bo też nie kochają globalizacji; Amerykańscy sponsorzy nie orientowali się w zawiłościach polskiej polityki, zresztą j u ż sam t y t u ł a r t y k u ł u ( „ L e p p e r broni A m e r y k i " ) z a p o w i a d a ł k o n w e n c j ę tej relacji. Stanowi ona rodzaj szablonu, k t ó r y stosują dziennikarze w odniesieniu do opisu z a c h o w a ń Leppera. Jego p o d s t a w ą jest i r o n i a , napastliwość, przy r ó w n o c z e s n y c h z a k ł o p o t a n i u i , niestety, częstej niekompetencji w zakresie podejmowanych kwestii. Nie m a w n i m miejsca na zastosowanie a r g u m e n t ó w merytorycznych, refleksję, na ile i w czym Lepper m i a ł jednak rację, i t d . 15 Konwencja ta z d o m i n o w a ł a też większość prezentacji w ostatniej kampanii prezydenckiej Leppera. P r z y k ł a d e m tego m o ż e być zbiorowy wywiad dziennika­ rzy telewizyjnych z „ K a n d y d a t e m na Prezydenta", Lepperem (27.09.2000 r. w 2 programie T V ) . Dociekliwość reporterska k o n c e n t r o w a ł a się głównie na kryminalnej przeszłość, d ł u g a c h , pochwale pewnych reform epoki Gierka, a nie na merytorycznych aspektach jego wypowiedzi i ich reprezentatyw­ ności dla ogromnej większości wiejskiej. Przy t y m , gdy nie potrafili s p r o s t a ć argumentom r o z m ó w c y , w ł a s n ą niewiedzę p o k r y w a l i k p i n a m i i śmiechem (np. Barbara Czajkowska). 1 5 Przykładem tego jest też informacja tygodnika Polityka (nr 10, 4.03.2000, s. 106), w której odnotowano, że Lepper rozdaje kasety wideo z nagraną relacją ze swojej wizyty w Ameryce we wrześniu 1999 r. Dziennikarza „Życia" oglądającego ten film miała wzruszyć najbardziej scena, w której Lepper ze łzami w oczach wysłuchuje opowieści o problemach czarnoskórych farmerów z Karoliny Północnej (s. 106). �82 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA P o w a ż n i e p o t r a k t o w a ł a natomiast Leppera M o n i k a Olejnik, w audycji z cyklu „ K r o p k a nad i " , 26.09.2000, w T V N , p r o w a d z ą c a wywiady z kan­ dydatami na prezydenta RP, chociaż był on niewątpliwie t r u d n y m partne­ rem rozmowy. T u na szczególne podkreślenie zasługuje d o ś ć rozległa wiedza Leppera w zakresie poruszanych t e m a t ó w i jego niebywała elokwencja. Ope­ ruje on szybkimi, prostymi wypowiedziami, nie zostawiając r o z m ó w c y czasu na r i p o s t ę . Nie peszą go trudne pytania, k t ó r e korzystnie dla siebie dyskon­ tuje. Pewne treści demagogicznie powtarza, utrwala. Przytoczone przeze mnie m a t e r i a ł y w s k a z u j ą - j a k się wydaje - że Andrzej Lepper w dużej mierze odpowiada, przytoczonym we wstępie, w s p ó ł c z e s n y m charakterystykom politycznych p r z y w ó d c ó w charyzmatycznych. Spełnia on z p e w n o ś c i ą kryteria c z ł o w i e k a - p r z y w ó d c y stawiającego wyzwania istniejącej sytuacji historycznej i gospodarczo-społecznej. Przy t y m nie jest on rzecz­ nikiem nowych idei i w a r t o ś c i , lecz generalnie - zgodnie z o k r e ś l o n y m zapo­ trzebowaniem społecznym - o b r o ń c ą tradycyjnych (o niezbyt odległej genea­ logii). Z a i s t n i a ł j a k o p r z y w ó d c a polityczny c h ł o p ó w w p r z e ł o m o w e j i trudnej dla nich chwili dziejowej - transformacji gospodarczo-społecznej nie t y l k o wsi, ale kraju i całego dotychczasowego b l o k u politycznego. T o właśnie ta sytuacja ze wszystkimi swoimi pozytywnymi i negatywnymi konsekwencjami w każdej dziedzinie życia jednostek i funkcjonowania p a ń s t w a z a d e c y d o w a ł a o „ p o l i ­ tycznych narodzinach" Leppera - p r z y w ó d c y i jego karierze publicznej. Pomo­ gły m u w t y m wrodzone predyspozycje, u p ó r i konsekwencja w p o s t ę p o w a ­ niu i budowaniu wizerunku własnej sylwetki, pogłębianie wiedzy o zasadach funkcjonowania społeczeństwa i jego struktur p a ń s t w o w y c h oraz wykorzys­ tywanie tej wiedzy w r ó ż n o r o d n y c h działaniach. Dzięki n i m o d n i ó s ł sukces, stał się p r z y w ó d c ą skutecznym. I nie jest istotne w t y m miejscu, czy osiągnął to p o s t ę p u j ą c zgodnie z prawem, czy wbrew niemu, sama bowiem Temida ma problemy z kwalifikowaniem jego czynów, a w 1999 r. w Świecku nie tylko on, ale też i działacze k ó ł e k rolniczych, „ S o l i d a r n o ś c i " R I i politycy PSL grozili c h ł o p s k ą r e w o l t ą , na m i a r ę tej Jemieliana Pugaczowa (Szczęsny i i n n i 1999, s. 23). M o ż n a więc śmiało założyć, że nie jest to kwestia najważniejsza dla mas, k t ó r y m przewodzi. Lepper, j a k p r z y s t a ł o na modelowego charyzmatyka, wzbudza ambiwa­ lentne uczucia. G r o m a d z ą się w o k ó ł niego ludzie zdesperowani, k t ó r y m nie p o w i o d ł o się w życiu, niekoniecznie z ich winy, liczący na to, że obroni ich przed upadkiem gospodarstw, bankami. W i e l u jest też takich, k t ó r z y sądzą, że przy n i m z r o b i ą kariery polityczne. Oponenci u w a ż a j ą go za p o p u l i s t ę , dema­ goga m a r z ą c e g o o karierze politycznej, k t ó r y traktuje swoją w a l k ę j a k o od­ skocznię do prywatnego sukcesu. T w i e r d z ą , że nigdy nie będzie politykiem k o n s t r u k t y w n y m . Z a r z u c a j ą m u zbytnią p o u f a ł o ś ć z osobami wysoko usytuo­ w a n y m i w strukturach r z ą d o w y c h (np. A r t u r e m Balazsem - ministrem rolnic­ twa i rozwoju wsi), z „ p a ł a c e m prezydenckim", z d u ż y m k a p i t a ł e m . Niedawno z m a r ł y wybitny polski poeta i edytor, P a w e ł Hertz, w swoim teście na inteligencję r o z m ó w c ó w prowokacyjnie twierdził, że wyłącznie lider �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 83 „Samoobrony" Andrzej Lepper jest poważną postacią mającą zrozumienie dla kwestii włościańskiej (Michalski 2001, s. 10). Tomasz N a ł ę c z , w felietonie pt. „ W i d m o Szeli" (1998, s. 17) napisał, iż o g r o m n ą przesadą byłoby uznanie Andrzeja Leppera za kolejne wcielenie Jakuba Szeli. J e d n a k ż e kariera ż a d n e g o z nich nie byłaby m o ż l i w a bez chłopskiego poczucia beznadziejności i krzywdy, łatwo zmieniającego się w bunt. Zachowania takie m o ż n a e l i m i n o w a ć przez usuwanie ich przyczyn, a nie s k u t k ó w , czyli k o r y g u j ą c p o l i t y k ę wobec wsi r o z ł a d o w y w a ć występujące tam niezadowolenie. Podobnie sądził Aleksander M a ł a c h o w s k i w cytowanym przez Politykę (nr 51, 18.12.1999, s. 106) fragmencie felietonu („Lepper... M i c h n i k epoki Krzaklewskie­ go"). A u t o r , wieloletni opozycjonista, jeden z p r z y w ó d c ó w U n i i Pracy, liczący się autorytet m o r a l n y i polityczny, zwracając się do A d a m a M i c h n i k a napisał: Bo mój kolega, Jędrek Lepper - drogi Adamie - to jest taki Adam Michnik epoki Krzaklewskiego. Jaka epoka taki Michnik. [...] Ty intelektualista, wojowałeś słowem, on chłop, bije cepem i ustawia traktory w poprzek drogi - ale sprawa jest ta sama. Ludziom dzieje się źle. Trzeba coś z tym robić. Jak potoczy się dalsza kariera polityczna Andrzeja Leppera jest s p r a w ą o t w a r t ą , zależną od kondycji polskiej gospodarki, stanu okrzepnięcia naszej młodej demokraqi, stabilizaqi wymiaru sprawiedliwości. Przewodniczący „ S a m o ­ o b r o n y " , m i m o r ó ż n y c h wątpliwości i o p o r ó w , był d o t ą d traktowany j a k o p o w a ż n y partner gry politycznej. Z pewnością decydujące znaczenie będzie miał w t y m przypadku postęp reform rolnictwa oraz stopień zubożenia i bezrobocia na polskiej w s i . Zdaniem Leppera bowiem, zgodnie z art. 25 Powszechnej Deklara­ cji Praw C z ł o w i e k a : każdy człowiek ma prawo do dobrobytu, a - j a k przyznaje - wszystkie jego działania są ambitne i polityczne. Kiedy jest w akcji, dowodzi, wydaje rozkazy, d z w o n i ą telefony i kręcą kamery m ó w i o sobie, że wtedy jest jak w transie: Ja wtedy żyję. Nie tak jak Wałęsa - w Watykanie, ale tu w Polsce między ludźmi ładuję akumulatory (Internet, rozmowa, s.13) . 16 17 L I T E R A T U R A CYTOWANA B o g u s z A., M a c i e j a D. 2000, Zjazd Leppera, Wprost, nr 16, 16. 04., s. 30-31. C h e ć k o A. 2000, Skuty na cztery nogi, Polityka, nr 16, 15.04., s. 18. F a l a n d y s z L . 1999, Europejczyk Lepper, Wprost, nr 6, 7.02., s. 107. G r a b o w s k i K . 1998, Rewolwerowiec. Benefis Andrzeja Leppera, Wprost, nr 33, 16.08., s. 23. H y ż y A. i inni, 1999, Trybun Ludu, Wprost, nr 7, 14.02., s. 23-24. J a n e c k i S. 1999, Kombatanci, Wprost, nr 6, 7.02., s. 13. J a n i k M . 2000, Równy oddech policjanta, Polityka, nr 24, 10.06., s. 86-89. L e ś n i e w s k i В., M a c i e j a D. i inni. 1998, Blokada państwa, Wprost, nr 30, 30.08., s. 21-23. L i z u t M . 1999, Na chłopski rozum, Gazeta Wyborcza, 24.09., s. 6. 1 6 W maju 2001 r. zostało ono oszacowane w skali kraju na 18%; na wsi procent ten jest wielokrotnie wyższy. Demografowie uważają 16% za pułap bezpieczeństwa, po którego prze­ kroczeniu zaczynają się zachowania rewolucyjne. W wyborach do Sejmu (23 września 2001 r.) „Samoobrona" otrzymała 10,20% głosów [dop. Red.] 1 7 �84 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Ł u c z a k M . i inni. 1999, Prawo Leppera, Wprost, nr 20, 16.05., s. 30-31. M a ł e c k i P. i inni. 1999, Seeds of doubt, Time, 4.Ю., s. 32-33. M a z u r В. 1998, Argument kosy, Wprost, nr 29. 07., s. 13. - 1999, Bandytyzm, Wprost, nr 35, 29.08., s. 8. M i c h a l s k i C. 2001, Dom i świat Pawła Hertza, Życie, 15.05., s. 10. M i e c i k I . T . , P y t l a k o w s k i P. 2001, Chwyt Leppera, Polityka, nr 10, 10.03., s. 20-24. N a ł ę c z T. 1998, Widmo Szeli, Wprost, nr 39, 27.09., s. 17. O r z e c h o w s k i M . 1984, Polityka, władza, panowanie w teorii Маха Webera, Warszawa. P a r a d o w s k a J. 2000, Blok z blokady, Polityka, nr 5, 29.01., s. 31. P l e ś n i a k R. 2000, Orła cień, Wprost, nr 16, 16.04., s. 8. P y t l a k o w s k i P. 2000, Ścigany, Polityka, nr 9, 26.02., s. 26. S z c z ę s n y J . i inni. 1999, Chłopska droga, Wprost, nr 5, 31.01., s. 23-24. T y m [S.] 1999, Epitet, Wprost, nr 8, 21.02., s. 116. W i l c z y ń s k i W. 2000, Nasz polski pępek, Wprost, nr 35, 27.08., s. 48. W i l k E . 1999, Wielki boss, Polityka, nr46, 13.11., s. 3-9. Z a l e w s k i T. 1999, Lepper broni Ameryki, Polityka, nr 39, 25.09., s. 18. Polityka, 1995-2000. Wprost, 1995-2000. Gazeta Wyborcza, 1995-2000. Internet (4.10.2000), strona: Andrzej Lepper, Wybory/Kandydaci, Gazeta Wyborcza (w tekście: Internet, wybory). Ładny plon mi wyrósł, rozmowa Jarosława Kurskiego (Gazeta Wyborcza) przeprowadzona na początku 1999 r. z Andrzejem Lepperem, nadana w Internecie dn. 4.10.2000, s. 1-14 (w tekście: Internet, rozmowa). Maj, 2001 r. MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A A N D R Z E J L E P P E R - T H E C H A R I S M A T I C PEASANT L E A D E R ? (THE M E D I A I M A G E OF T H E L E A D E R OF " S A M O O B R O N A " ["SELF-DEFENCE"] PEASANT T R A D E UNION) Summary Andrzej Lepper, the founder, the first and as yet, the only leader of the Peasant Trade Union "Samoobrona" belongs to the most controversial politicians of the present political life in Poland. He set up his party in 1992 after the market economy reform had been introduced by Minister Leszek Balcerowicz. Like many other Polish farmers he fell into the "credit trap." He started organizing protest mass meetings of different kind, rallies, stay-in demonstrations in public buildings, blockades of public roads etc. demanding the clearing of peasants' debts, cheap credits, ban on import of foreign foodstuffs. The form of his activities originated the term "lepperism" referring to particular "demanding" attitudes and non-conciliatory ways of solving conflicts. Lepper ran for the post of the President of Poland twice, in 1995 and in 2000, in the latter election he came the fifth leaving Lech Wałęsa behind. Andrzej Leppers's style of behaviour, his political ambitions and his attitudes to systemic transformations taking place in Poland incessantly attract the attention of mass media. The article aims at portraying the image of the leader of "Samoobrona" as it was presented in media in the years 1995-2000, and especially in two weeklies: Wprost and Polityka, the daily Gazeta Wyborcza and, as supplementary, news, statements and opinions published in Internet, radio and TV. All the mentioned media represent those supporting and being in favour of the economic transform­ ations introducing market economy. The author wonders if Andrzej Lepper can be defined as a charismatic leader both in Weberian and contemporary sense of the term. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/04d50364dccde1059a2a756a5120c45d.pdf 92097146f2188248b9b4c420d6db7dd4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1698 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1571 Title A name given to the resource Poleska ekspedycja etnosocjologiczna Józefa Obrębskiego w latach 1934-1937. Organizacja. Metody badań. Problematyka. Uczestnicy / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.23-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Engelking, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANNA E N G E L K I N G Katedra Kultury Białoruskiej Uniwersytetu w Białymstoku POLESKA EKSPEDYCJA ETNOSOCJOLOGICZNA J Ó Z E F A O B R Ę B S K I E G O W L A T A C H 1934-1937. O R G A N I Z A C J A . M E T O D Y BADAŃ. PROBLEMATYKA. UCZESTNICY Pamięci Profesor Anny Kutrzeby-Pojnarowej, która skłoniła mnie do zajęcia się materiałami archiwalnymi Józefa Obrębskiego i przekazała mi swoją troskę o jego dziedzictwo, Profesor Antoniny Obrębskiej-Jabłońskiej, która opowiadała mi o swoim bracie i przekazała część jego spuścizny z nadzieją na publikację, i Pani Wandy Szuszkiewicz-Ferens, uczestniczki wypraw badawczych na Polesie w latach 30., od której usłyszałam niejedno piękne wspomnienie. 1. WPROWADZENIE Józef O b r ę b s k i (1905-1967), etnograf, etnolog i socjolog, uczeń Kazimierza M o s z y ń s k i e g o i Kazimierza Nitscha, uczeń i przyjaciel B r o n i s ł a w a M a l i n o w ­ skiego i F l o r i a n a Znanieckiego, był m i ę d z y innymi badaczem zachodniego Polesia, gdzie p r o w a d z i ł w latach 1934-1937 terenowe badania etnosocjologiczne. D z i ę k i n i m stał się znany j a k o autor prac, d o t y c z ą c y c h teorii grup etnicznych i k s z t a ł t o w a n i a się narodu - prac, k t ó r e do dzisiaj nie straciły a k t u a l n o ś c i i zdolności inspirowania kolejnych p o k o l e ń badaczy problematyki n a r o d o w o ś c i o w e j , czy to s p o ś r ó d e t n o l o g ó w , czy socjologów. W y n i k ó w swoich czteroletnich b a d a ń na Polesiu Obrębski ani nie opubliko­ w a ł , ani nawet nie o p r a c o w a ł w całości. O p r ó c z najbardziej znanych czterech a r t y k u ł ó w z r o k u 1936 (Obrębski 1936a-d), drukowanych w czasopismach Przegląd Socjologiczny i Sprawy Narodowościowe, do b a d a ń poleskich nawiązują dwie jego powojenne prace angielskojęzyczne: The Sociology of Rising Nations (1951, p r z e k ł a d polski 1968) i wydana p o ś m i e r t n i e The Changing Peasantry of Eastern Europe (1976). M o ż n a także dotrzeć do dwóch maszynopisów, złożonych w archiwum Uniwersytetu Warszawskiego: są to książki Polesie archaiczne (1944), na podstawie której uzyskał habilitację na U W w r o k u 1945, i Szkoła na Polesiu (1945), przygotowane do d r u k u w czasie okupacji niemieckiej. Znaczna część m a t e r i a ł ó w poleskich O b r ę b s k i e g o p o z o s t a ł a w r ę k o p i s a c h i maszynopisach. Są to notatki terenowe i mapki, fragmenty przygotowywanej �24 ANNA E N G E L K I N G monografii etnosocjologicznej współczesnego Polesia i o k o ł o tysiąca n e g a t y w ó w fotograficznych - największa zachowana kolekcja fotografii przedwojennego Polesia. A także garść korespondencji, programy b a d a ń , sprawozdania, kwestio­ nariusze. Przeważająca większość tej spuścizny znajduje się w archiwum Universi­ ty o f Massachusetts w Amherst w Stanach Zjednoczonych , d o k ą d zostały przekazane po śmierci O b r ę b s k i e g o w N o w y m J o r k u w r o k u 1967. N i e ­ wielka część z a c h o w a ł a się w Warszawie u jego siostry, A n t o n i n y O b r ę b s k i e j -Jabłońskiej, profesor slawistyki , po której śmierci (1994) trafiła do m o i c h r ą k . 1 2 A r c h i w a l i a O b r ę b s k i e g o p r z y n o s z ą d u ż o cennych informacji o w y n i k a c h jego b a d a ń , nie objętych opublikowanymi pracami. A l e nie t y l k o . Znajdujemy tam r ó w n i e ż m a t e r i a ł y , dające w g l ą d w organizację i przebieg pracy w terenie, j a k ą w y k o n a ł O b r ę b s k i z zespołem w s p ó ł p r a c o w n i k ó w , w programowe i teo­ retyczne założenia b a d a ń , stosowane metody, a t a k ż e n i e k t ó r e wydarzenia czy przeżycia z okresu ekspedycji poleskiej. Ekspedycja ta była przedsięwzięciem ogromnym i a m b i t n y m . Jak to się stało, że podjął je właśnie Józef O b r ę b s k i ? I dlaczego zajął się wtedy właśnie Polesiem, a nie j a k i m ś innym terenem? A b y - c h o c i a ż częściowo - odpowiedzieć na te pytania, trzeba o d w o ł a ć się do biografii O b r ę b s k i e g o . M ł o d y O b r ę b s k i , studiujący w latach 1926-1930 etnografię i filologię sło­ w i a ń s k ą w słynnym Studium Słowiańskim na Uniwersytecie Jagiellońskim, był u w a ż a n y za najzdolniejszego ucznia Kazimierza M o s z y ń s k i e g o . Jeszcze j a k o student, w 1928 r o k u , został asystentem Katedry Etnografii Słowian. Uczest­ niczył w pracach redakcyjnych w p o w o ł a n y m do życia w 1929 r. przez Nitscha i M o s z y ń s k i e g o Ludzie Słowiańskim - pierwszym m i ę d z y n a r o d o w y m piśmie, p o ś w i ę c o n y m dialektologii i etnografii Słowian. Brał również udział w pracach naukowych katedry: profesor M o s z y ń s k i wysłał go na prowadzone przez k r a ­ kowskiego geografa, prof. L u d o m i r a Sawickiego, dwie wyprawy na B a ł k a n y (1927, 1928), odbywane specjalnym samochodem „ O r b i s " (Książkiewicz 1929; Wiśniewski 1930). Dokumentacja z zakresu kultury materialnej, zebrana przez O b r ę b s k i e g o w Bułgarii, weszła w k r ó t c e potem w skład 1 t o m u Kultury ludowej Słowian, M o s z y ń s k i e g o ( M o s z y ń s k i 1929), a Lud Słowiański opubli­ k o w a ł p r a c ę m a g i s t e r s k ą m ł o d e g o badacza - d o k u m e n t a c j ę ludowego rolnic­ twa wschodniej części P ó ł w y s p u B a ł k a ń s k i e g o (Obrębski 1929, 1930, 193la, 193lb). W r o k u 1931, zdobywszy stypendium fundacji Rockefellera, O b r ę b s k i wyrusza na studia doktoranckie do B r o n i s ł a w a Malinowskiego, do L o n d o n School o f Economics (1931-1933). W ramach s t u d i ó w prowadzi w latach 1932 i 1933 badania terenowe w Macedonii, na Poreczu, k t ó r e owocują doktora­ tem Family organization among Slavs as reflected in the custom of couvade, u k o ń c z o n y m w grudniu 1933 r o k u . W p o c z ą t k a c h 1934 wraca do kraju j a k o świetnie wyszkolony teoretycznie i praktycznie etnosocjolog (jak zaczął sam 1 „Obrębski CoUection" w Special Collections and Archives, W.E.B. Du Bois Library, Uni­ versity of Massachusetts w Amherst, Massachusetts, USA. Por. A. Engelking (2001). 2 �POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO 25 3 siebie w ó w c z a s o k r e ś l a ć ) . M a za s o b ą doświadczenie wielomiesięcznych ba­ d a ń terenowych w ś r ó d p r a w o s ł a w n y c h społeczności chłopskich w Macedonii i innych rejonach B a ł k a n ó w i jest znawcą, zwolennikiem i praktykiem metody funkcjonalnej Malinowskiego. T o wszystko sprawia, że jest znakomicie przy­ gotowany do etnograficzej pracy terenowej w krajach słowiańskich. A zatem nic dziwnego, że kolejnym terenem jego b a d a ń staje się Polesie. A l e k w a ­ lifikacje badacza Słowiańszczyzny to jeszcze nie wszystko; wydaje się, że w przypadku O b r ę b s k i e g o m o ż n a m ó w i ć o dodatkowych, indywidualnych predyspozycjach do zajęcia się właśnie Polesiem. Józef O b r ę b s k i u r o d z i ł się na Ukrainie (w Tepliku na Podolu), a w y c h o w a ł na Białorusi (w Plancie pod Słonimem) i Ukrainie (w pow. berdyczowskim, a później w K i j o w i e ) . O d dzieciństwa znał u k r a i ń s k i , białoruski i rosyjski. W otoczeniu w s c h o d n i o s ł o w i a ń s k i m czuł się więc swojsko i kompetentnie. Z kolei j a k o w y c h o w a n k o w i Studium Słowiańskiego m u s i a ł o m u być bliskie powszechne w ś r o d o w i s k u przeświadczenie o szczególnej w a r t o ś c i Polesia dla b a d a ń nad dziejami i k u l t u r ą Słowian. N a pewno nie bez znaczenia był tutaj w p ł y w Kazimierza M o s z y ń s k i e g o , k t ó r y zajmował się etnografią Polesia o d r o k u 1912 i , j a k wiadomo, g ł ę b o k o się n i m i n t e r e s o w a ł . Zainteresowania te bez w ą t p i e n i a były w j a k i m ś zakresie przekazywane studentom, a zwłaszcza najzdolniejszemu uczniowi. Józef O b r ę b s k i pisał później: „dzięki swoim szcze­ g ó l n y m , czasami niemal w y ł ą c z n y m cechom i w a r u n k o m naturalnym, histo­ rycznym i kulturalnym Polesie dla niejednej nauki stanowi teren godny stu­ d i ó w i dla niejednego naukowca czy laika jest przedmiotem pasjonujących z a i n t e r e s o w a ń intelektualnych" (1936a, s. 414). Inspirację swojego nauczyciela doceniał, ale jego z a i n t e r e s o w a ń nie powielał - Polesie interesowało go j u ż nie j a k o „ s k a n s e n starożytności s ł o w i a ń s k i c h " , ale „ l a b o r a t o r i u m etnosocjologiczne". P o z o s t a w i ł też O b r ę b s k i jedno, bardzo osobiste - j a k na badacza- f u n k c j o n a l i s t ę p r z y s t a ł o - świadectwo. We wstępie do rozprawy doktorskiej tak p r z e d s t a w i a ł angielskiemu czytelnikowi swoje kompetencje j a k o badacza społeczności wiejskich Europy Wschodniej: „Jestem, było nie było, Słowiani­ nem, urodzonym i wychowanym w najbardziej archaicznych i pierwotnych rejonach Europy. M a m więc w r o d z o n ą z n a j o m o ś ć moich stron rodzin­ nych. M a m , co więcej, osobiste doświadczenie obcowania z m o i m i chłopskimi 4 3 Józef Chałasiński pisał później o nim: „Józef Obrębski (za swoim mistrzem Bronisławem Malinowskim) reprezentuje kierunek etnologii socjologicznej, zmierzający do socjologicznego pogłębienia problematyki etnologii i etnografii" (Chałasiński 1946, s. 24). Od roku 1912 Kazimierz Moszyński utrzymywał kontakt z Czesławem Pietkiewiczem, do­ skonałym znawcą Polesia i jego kultury; w roku 1914 prowadził badania stacjonarne w rejonie Dereszewicz w pow. mozyrskim. Z kolei w okresie międzywojennym brał m.in. udział w wyprawie „Orbisu" na Polesie (1926). Prowadził tam wpólne badania z ukraińskim etnomuzykologiem F . Kołessą (1932), wspierał Cz. Pietkiewicza w pracach nad publikacją jego materiałów poleskich (1924-1936). Sam Moszyński opublikował 9 prac, dotyczących Polesia, nie licząc obfitego mate­ riału poleskiego, uwzględnionego w Kulturze ludowej Słowian. Zob. Bibliografia prac Kazimierza Moszyńskiego, w: Klimaszewska (red.) 1976, s. 154-163. 4 �ANNA ENGELKING 26 z i o m k a m i - d o ś w i a d c z e n i e , k t ó r e z d o b y ł e m nie t y l k o dzięki etnologicznym badaniom terenowym w Polsce, na Białorusi, Ukrainie i w krajach b a ł k a ń s k i c h , lecz przede wszystkim dzięki bliskim p r z y j a ź n i o m z wieloma m i e s z k a ń c a m i t y c h k r a j ó w . O ile p a m i ę t a m , to nawet byłem piastowany przez w i e ś n i a c z k ę z B i a ł o r u s i , kraju s ł y n ą c e g o w literaturze etnograficznej ze swoich p r z e s ą d ó w , p i e r w o t n y c h w i e r z e ń , starodawnych o b r z ę d ó w . . . " (1933, s. 5, t ł u m . A E ) . 2. P I E R W S Z Y E T A P E K S P E D Y C J I P O L E S K I E J : P R O B L E M E T N I C Z N Y POLESIA (1934-1936) 5 Dla etnosocjologii, a przez nią rozumiem socjologię społeczeństw ludowych, ważność Polesia wypływa nie tyle z jego częstokroć źle rozumianej egzotyki czy specyficzności, ile stąd, że [...] dostarczyć może nam ono, a właściwie nie tyle samo Polesie, co jego ludzie, ważnych i cennych wskazówek dla rozwikła­ nia pewnych spornych lub niedość jeszcze zaawansowanych ogólnych proble­ mów socjologii; w szczególności zaś zagadnień, dotyczących socjologii narodu. Józef Obrębski, Dzisiejsi ludzie Polesia Poleska ekspedycja etnosocjologiczna Józefa Obrębskiego przebiegała w d w ó c h etapach i w ramach w s p ó ł p r a c y z r ó ż n y m i instytucjami. K i e d y w 1934 r o k u O b r ę b s k i w r ó c i ł do kraju, związał się z d z i a ł a j ą c y m w Warszawie p o d kierownictwem Leona Wasilewskiego Instytutem B a d a ń Spraw 6 N a r o d o w o ś c i o w y c h . Instytut w s p ó ł p r a c o w a ł z kolei z r z ą d o w ą K o m i s j ą N a u k o ­ 7 wych B a d a ń Ziem Wschodnich , której zadaniem była organizaqa i koordynacja interdyscyplinarnych b a d a ń naukowych we wschodnich w o j e w ó d z t w a c h Polski. K o m i s j ę p o w o ł a n o do życia w t y m ż e 1934 r o k u , i to b y ł a b y ć m o ż e kolejna z przyczyn, dla k t ó r y c h O b r ę b s k i zajął się Polesiem. K N B Z W wystąpiła bowiem z bogatym programem b a d a ń na Polesiu. M u s i a n o p o s z u k i w a ć w y k o n a w c ó w tego p r o g r a m u . W jednym ze s p r a w o z d a ń pisano p ó ź n i e j : Obszar Polesia, mało zbadany przed wojną, został z inicjatywy Komisji NBZW poddany po raz pierwszy systematycznym badaniom naukowym, zmierzającym do poznania zachodzących na tym terenie procesów. Metoda pracy obrana przez Komisję NBZW była słuszna. Polegała ona na bezpośrednim kontakcie z terenem, co osiągano przez wysyłanie na teren Polesia szeregu zespołów badających oraz poszczególnych jednostek. Badania te [...] wskutek starannego do- 5 Pierwsza wersja tego paragrafu ukazała się jako: A. Engelking, Poleska ekspedycja etno­ socjologiczna Józefa Obrębskiego w latach 1934-1937. Część pierwsza: 1934-1936, ,,Zaharoddzie", nr 2, Materyjaly nawukowa - krajaznauczaj kanfierencyi „Palessie - skryzavannie kultur i czasu" (Pińsk, 25-27 wierasnia 1999), Minsk 2000, s. 36-44. IBSN powołano do życia w 1921 roku; Józef Obrębski został jego członkiem rzeczywistym w roku 1936. Komisji przewodniczył minister spraw wojskowych, gen. Tadeusz Kasprzycki. Zadaniem Komisji „miało być zorientowanie się w dotychczasowym dorobku naukowym wiedzy o Ziemiach Wschodnich, skoordynowanie badań w tej dziedzinie, opracowanie ich programu oraz zdobycie na ich przeprowadzenie odpowiednich środków finansowych" (Sprawy Narodowościowe 1936, s. 480). 6 7 �POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO 27 boru tematu pozwalają [...] na otrzymanie syntetycznego obrazu tej części Polski (Sprawy Naro­ dowościowe 1936b, s. 483). Program b a d a ń , prowadzonych przez Instytut B a d a ń Spraw N a r o d o w o ś ­ ciowych przy w s p ó ł p r a c y K o m i s j i N a u k o w y c h B a d a ń Ziem Wschodnich, był bogaty. N a Polesiu o b e j m o w a ł prace j ę z y k o z n a w c z e ( W i t o l d Doroszewski, H e n r y k Friedrich, Leszek Ossowski, Józef Tarnacki), demograficzne (Samuel Fogelson) i etnosocjologiczne (Józef O b r ę b s k i z zespołem). Przedmiotem za­ interesowania w s p ó ł p r a c u j ą c y c h z Instytutem i K o m i s j ą n a u k o w c ó w m i a ł o być „ n i e t o , co « w i n n o być» zdaniem naszem, ale to, «со jest», co istnieje niezależnie od naszych sympatyj i antypatyj" (Sprawy Narodowościowe 1935a, s. 349). Badania prowadzono nie t y l k o z obiektywistycznego ( „ o b i e k t y w n o -kulturalnego", j a k to nazywano) p u n k t u widzenia - „gdzie n a r o d o w o ś ć i do­ k o n u j ą c e się w niej procesy zostają badane ze stanowiska historii, filologii, ekonomii, sztuki, prawa i t p . " , lecz t a k ż e z perspektywy humanistycznej, uwzględniającej p u n k t widzenia badanych grup społecznych, „gdzie chodzi o elementy i procesy, ujmowane tak, j a k czynią to same owe n a r o d o w o ś c i i ich otoczenie s p o ł e c z n e " (Sprawy Narodowościowe 1935b, s. 543). Takie stanowisko metodologiczne m u s i a ł o o d p o w i a d a ć O b r ę b s k i e m u , k t ó r y j a k n i k t chyba przed n i m w polskiej etnologii brał w swoich pracach p o d u w a g ę p e r s p e k t y w ę p o d m i o t ó w b a d a ń (Wyka 1993) . Dostrzegając w członkach bada­ nych społeczności wiejskich nie tyle obiekty, służące gromadzeniu danych etnograficznych lub r o z t r z ą s a n i o m teoretycznym, ile żywych ludzi, p o s z u k i w a ł w nauce wyjaśnień p r o b l e m ó w społecznych współczesności. Podejście to było zgodne z założeniami I n s t y t u t u B a d a ń Spraw N a r o d o w o ś c i o w y c h i K o m i s j i N a u k o w y c h B a d a ń Ziem Wschodnich, zgodnie z k t ó r y m i lepsze zrozumie­ nie p r o c e s ó w s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h , z a c h o d z ą c y c h na badanych terytoriach, m i a ł o p r o w a d z i ć do r o z w i ą z a ń praktycznych w dziedzinie gospodarki, admi­ nistracji i p o l i t y k i społecznej. W jednym z k o n s p e k t ó w , zarysowującym cel b a d a ń , O b r ę b s k i z a n o t o w a ł m.in.: „ C i ę ż k a i trudna sytuacja wsi kresowej. A b y przyjść jej tak czy inaczej z p o m o c ą , konieczna obiekt[ywna] znajom[ość] s t o s u n k ó w wiejskich na kresach" (Cel i metoda badania, konspekt rękopiśmienny w archiwum rodzinnym). 8 [Dotychczasowe] badania etnologiczne [...] zorientowane były głównie w kierunku zagadnień antycznych filiacyj kulturalnych i spekulacyj historyczno-rekonstrukcyjnych - pisał Obrębski w Programie swoich badań - pomijały natomiast żywą, konkretną treść współczesnej kultury wiejskiej. Rezultatem tego jest m.in. uderzająca rozpiętość między obfitością skolekcjonowanego materiału etnograficznego a szczupłością orientacji co do aktualnego układu stosunków społeczno-kulturalnych w danym obszarze, prowincji lub regionie. [...] Toteż w obecnym mo­ mencie badania etnologiczne winny skoncentrować się w pierwszym rzędzie na tych zagad­ nieniach, których aktualność dyktowana jest względami praktycznemi. Tylko wówczas dystans, który dzieli zbyt czasem chimeryczny świat nauki od konkretnej sfery praktyki społecznej, 8 Terminu „podmiot badań" używam w rozumieniu Anny Wyki, która pisze m.in.: „Pod­ miotowość relacji badawczej [...] zakłada nie dystans i «obiektywna» obserwację przedmiotu badań, lecz przeciwnie - intencjonalne zbliżenie się doń na wiele różnych sposobów" (1993, s. 51). �28 ANNA E N G E L K I N G zostanie zmniejszony do właściwego minimum - z największą korzyścią przede wszystkim dla nauki samej (Program badań etnologicznych w zakresie spraw narodowościowych w województwach wschodnich, maszynopis w archiwum rodzinnym, s. 1-2). Ekspedycja etnosocjologiczna O b r ę b s k i e g o , prowadzona w w o j e w ó d z t w i e poleskim i p ó ł n o c n y c h powiatach w o ł y ń s k i e g o (zgodnie z p r z y j ę t ą przez bada­ czy g r a n i c ą woj. fizjograficzną białostockiego Polesia objęła też p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e i nowogródzkiego), współfinansowana przez gminy Fundusz K u l t u r y Narodowej ( O b r ę b s k i o t r z y m y w a ł stypendium Funduszu w latach 9 1934-1936 ), r o z p o c z ę ł a się w p o ł o w i e kwietnia 1934 r o k u od przygotowaw­ czych prac teoretycznych. M i e s i ą c później badacze wyruszyli w teren. Z a jej formalne z a k o ń c z e n i e należy u z n a ć Pierwszy Zjazd Sprawozdawczo-Naukowy P o ś w i ę c o n y Z i e m i o m Wschodnim RP, k t ó r y o d b y ł się w Warszawie w dniach 20-21 w r z e ś n i a 1936 r o k u . N a zjeździe t y m O b r ę b s k i , w referacie Dzisiejsi ludzie Polesia, p r z e d s t a w i ł najważniejsze w y n i k i swoich b a d a ń . I c h podstawo­ w y m celem b y ł o poznawanie procesu nacjonalizacji wsi p o l e s k i e j ^ a tle za­ c h o d z ą c y c h w niej zmian k u l t u r o w y c h i s p o ł e c z n y c h , j a k i e n a s t ę p o w a ł y wraz ze zmniejszaniem się izolacji wsi. F o r m u ł u j ą c założenia programowe b a d a ń , O b r ę b s k i pisał: Etnolog winien zdać sprawę z tego, czem jest współczesna rzeczywistość wsi wschodniej w dziedzi­ nie problemów narodowościowych, jakie jest obecne oblicze narodowe ludu, jakie czynniki leżą u podstaw dokonywującej się nacjonalizacji wsi, na czem ten proces polega i w jakim kierunku zdąża. W dziedzinie tych problemów zadanie etnologa komplikuje się oczywiście tą okolicz­ nością, że oblicze narodowościowe włościaństwa wschodnio-polskiego nie jest jeszcze definitywnie skrystalizowane. Proces nacjonalizacji, to znaczy dojrzewanie świadomości odrębności narodowo-kulturalnej i integracja różnych grup etnicznych w zsolidaryzowane ugrupowania narodowe i narodowościowe, jest w trakcie dokonywania się. W różnych okolicach osiągnął on różne fazy rozwojowe. [...] W ten sposób całe terytorium województw wschodnich rozpada się na szereg obszarów, zróżniczkowanych natężeniem świadomości narodowej oraz zwartości grupy narodowoś­ ciowej. [...] Zadaniem badań etnologicznych jest więc w pierwszym rzędzie zdanie sprawy z istnieją­ cych zróżniczkowań na podstawie dokładnej analizy charakteru, treści i form życia narodowego różnych grup etnicznych na obszarze województw wschodnich (Program..., s. 2, archiwum rodzinne). Analizie p r o b l e m u n a r o d o w o ś c i o w e g o Polesia m i a ł o służyć badanie sze­ regu kwestii szczegółowych, k t ó r e O b r ę b s k i f o r m u ł o w a ł m . i n . w pytaniach: 1. Czym jest tradycyjna kultura ludowa Polesia? 2. Na czym polega jej kontakt z kulturą innych społeczeństw? 3. Jakie są zasadnicze rysy rozkładu kultury ludowej i jaki charakter przybiera towarzysząca temu procesowi dezorganizacja kulturalno-społeczna? 4. Jakie działają ruchy i procesy społeczne o charakterze reorganizacyjnym i w jakim stopniu spełniają one swoją rolę mechanizmu dopasowywania się do zmienionych form bytu? 5. Jaka jest rola w tym względzie miejscowego ruchu narodowościowego? 6. Jak dokonywujące się przeobrażenia zaważyły na ustosunkowaniu się społeczeństwa wiejskiego do konieczności, zadań i form życia państwowego? (Badania etnosocjologiczne w r. 1934. Sprawozdanie, maszynopis w archiwum rodzinnym, s. 1-2). 9 W sprawozdaniu Funduszu Kultury Narodowej, wśród badań subwencjonowanych przezeń „na obszarze wschodnich województw kresowych wymienione są badania etnograficzne, prowa­ dzone przez J. Obrębskiego na Polesiu" (Fundusz..., 1937, s. 30). �P O L E S K A E K S P E D Y C J A JÓZEFA OBRĘBSKIEGO 29 T a k szeroki obszar zainteresowań badawczych w y m a g a ł o d w o ł y w a n i a się do rozmaitych ujęć teoretycznych: etnologicznych i socjologicznych. Ó w eklektyzm teoretyczny (według określenia O b r ę b s k i e g o ) był uwarunkowany specyfiką zadania, jakie stawiał sobie badacz: chodziło m u wszak „nie o systematyczne badanie pewnego izolowanego systemu k u l t u r y " , lecz „ o dzisiejszą k o n k r e t n ą treść Polesia" (Sprawozdanie, 21II1935, konspekt rękopiśmienny, s. 1, „Obrębski Collection", box 46, folder 79). Teoretycznym zapleczem Obrębskiego (przystoso­ wanym, rzecz jasna, do „specyficzności terenu badanego" (Ibid.), j a k to formuło­ wał) były zatem: p o pierwsze, socjologia humanistyczna Floriana Znanieckiego, w t y m zwłaszcza jego analiza społeczności chłopskich, znana z klasycznej monografii Chłop polski w Europie i Ameryce (1918-1920), k t ó r ą O b r ę b s k i u z n a w a ł za podstawowy w z ó r w badaniach etnosocjologicznych; po drugie, szkoła funkcjonalna Bronisława Malinowskiego, z której czerpał sposoby analizy tradycyjnej kultury ludowej Polesia i metody pracy terenowej; i - po trzecie, prace Stanisława Orsiniego-Rosenberga , który w Instytucie B a d a ń Spraw N a r o d o w o ś ­ ciowych z a j m o w a ł się procesami dezintegracji i reintegracji kultury wsi oraz zagadnieniami ś w i a d o m o ś c i narodowej i r u c h ó w narodowych i f o r m u ł o w a ł założenia prowadzonych przez Instytut b a d a ń (Orsini-Rosenberg 1929, 1930). 10 W i e d z ę o metodach badawczych O b r ę b s k i e g o m o ż e m y b u d o w a ć przede wszystkim na podstawie przytaczanych w a r t y k u ł a c h i k s i ą ż k a c h f r a g m e n t ó w m a t e r i a ł ó w terenowych oraz zachowanych w ś r ó d archiwaliów w y w i a d ó w , no­ tatek z obserwacji, k o n s p e k t ó w , instrukcji badawczych, ankiet, kwestionariu­ szy. Jeżeli chodzi o te ostatnie, to znajdują się w ś r ó d nich: Kwestionariusz etnosocjologiczny ( „ O b r ę b s k i Collection", box 46, folder 78) i Kwestionariusz narodowościowy (archiwum rodzinne) oraz fragmentaryczne n o t a t k i - b r u d nopisy kwestionariuszy. W j e d n y m z p r o j e k t ó w badawczych O b r ę b s k i wspo­ m i n a t a k ż e o ankiecie etnograficznej, przeprowadzanej za p o ś r e d n i c t w e m nau­ czycieli poleskich - w y n i k ó w tej ankiety nie ma jednak w m a t e r i a ł a c h archi­ walnych; b y ć m o ż e była ona tylko planowana. Z a c h o w a ł się natomiast Kwe­ stionariusz etnograficzny ( „ O b r ę b s k i Collection", box 46, folder 78). Co wiemy o organizacji b a d a ń ? O d b y w a ł y się one w trzech, częściowo przebiegających równolegle, etapach. Pierwszym z nich była analiza etnogeograficzna z r ó ż n i c z k o w a ń etniczno-kulturalnych, w ramach której O b r ę b s k i przewidywał wyznaczenie zasięgów szeregu cech, elementów i wzorów kulturalnych, rozbijających terytorium [...] na określone prowincje i regiony kulturalne i zbadanie, do jakiego stopnia zróżniczkowanie kulturalne pokrywa się ze zróżniczkowaniem cech językowych i samookreśleniem narodowościowem ludności. Materiał etnogeograficzny może być zebrany przez grupę terenowców, etno­ grafów i innych, posługujących się specjalnie w tym celu opracowanemi kwestionariuszami (Program..., s. 9, archiwum rodzinne). 1 0 Stanisław Orsini-Rosenberg (1892-1970), ekonomista i socjolog, uczeń Znanieckiego, był w okresie międzywojennym związany z Instytutem Badań Spraw Narodowościowych i Instytutem Badania Stanu Gospodarczego Ziem Wschodnich. �ANNA ENGELKING 30 W r ę k o p i ś m i e n n y m konspekcie Organizacja badań znajdujemy d o k ł a d n i e j ­ sze dane o metodzie pracy: zebranie materiału cech i elementów kulturalnych wg normalnie przyjętego podziału na kulturę materialną, duchową i społeczną, może być dokonane przez terenowców, pracujących współrzęd­ nie na terenie obszaru całego województwa za pomocą metody kwestionariuszowej. Małe gminy = 1 punkt, duże gminy: 2 punkty lub więcej (archiwum rodzinne). 0 etapie d r u g i m - analizie stopnia i charakteru nacjonalizacji l u d u - pisał: badania te winny scentralizować się w różnych jednostkach etniczno-kulturalno-narodowościowych, wyodrębnionych na podstawie wyników analizy etnogeograficznej, skombinowanych z danemi lingwistyki i statystyki narodowościowej. W obrębie tych jednostek praca winna być specjalnie intensywna w jednym wybranym punkcie (wieś, gmina, okolica), reprezentatywnym dla danego regionu. W tym punkcie badania winny być dokonane przez etnologa-fachowca, zaangażowanego w tern samem miejscu w analizę procesu nacjonalizacji na tle miejscowej struktury społeczno-kulturalnej. Zadaniem badań jest wykrycie, na jakie strefy i regiony rozpada się obszar [...] pod względem natężenia i zwartości nacjonalizmu wiejskiego (Program..., s. 9-10, archiwum rodzinne). 1 wreszcie etap trzeci, analiza procesu nacjonalizacji: Wybór regionów badań jest tutaj ten sam, co dla statycznej analizy nacjonalizmu wiejskiego. Bada­ nia te mogą przynieść pozytywne rezultaty tylko wówczas, o ile będą prowadzone przez etnologów fachowców i oprą się na obserwacji, wnikającej dokładnie w stosunki miejscowe. Stąd minimalnym terminem pracy w poszczególnej jednostce badań winien być okres conajmniej sześciotygodniowy. Zadaniem badania w danej jednostce terenowej jest analiza struktury społeczno-kulturalnej grupy wiejskiej, zmierzająca do wykrycia czynników i dynamiki procesu nacjonalizacji (Program..., s. 10-11, archiwum rodzinne). M a m y zatem do czynienia z badaniami, zamierzonymi na t r w a ł y trzy lata, o b e j m o w a ł y t e r y t o r i u m d w ó c h w o j e w ó d z t w . dużą skalę: „Im większy teren p o k r y t y t ą p r a c ą , tern pewniejsza o b i e k t y w n o ś ć r e z u l t a t ó w " - notował Obrębski w jednym z k o n s p e k t ó w (archiwum rodzinne). Czy rzeczywiście u d a ł o się z r e a l i z o w a ć zamiar pracowania w p o s z c z e g ó l n y c h „ j e d n o s t k a c h ba­ d a ń " przez co najmniej sześć tygodni, nie wiemy. M o ż e m y jednak założyć, że tak - zachował się bowiem d o w ó d o b e c n o ś c i badaczy w jednej z t a k i c h jednostek. Jest to m a p a p o w i a t u ł u n i n i e c k i e g o z naniesionymi informacjami o marszrucie, j a k ą odbyli tam J ó z e f O b r ę b s k i i R o m a n C h r o m i ń s k i w okresie 11 10 lipca - 30 sierpnia 1934 r o k u ( „ O b r ę b s k i Collection", box 38, folder 4 5 ) . O b r ę b s k i s t o s o w a ł w i ę k s z o ś ć e l e m e n t ó w metody terenowej, wypracowa­ nej przez M a l i n o w s k i e g o : obserwację, obserwację u c z e s t n i c z ą c ą oraz w y w i a d o r ó ż n y m stopniu formalizacji 1 1 (od ankiety do nieformalnej r o z m o w y ) . N i e Marszruta przebiegała przez następujące miejscowości: Hancewicze - Borski - Nowosiółki - Swiecica - Wyhonoszcza - Hutka - Reczki - Płoskinia - Zadubie - Małkowicze - Nowosiółki - Borowiki - Zareczje - Chorostów - Bereźniaki - Tymoszewicze - Stablewicze - Jelno - Hryczynowicze - Florowo - Redygierowo - Perynowo - Krasna Wola Zaścianek - Wólka Kołtunowata - Brodnica - Jeziernica - Lubaczyn - Łachwa. �POLESKA. EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO 31 wiem, na ile p o s ł u g i w a ł się czynnie gwarami poleskimi - d o ś ć powiedzieć, że n o t o w a ł je na bieżąco (w trakcie rozmowy czy wywiadu) w zapisie fonetycz­ n y m lub p ó ł f o n e t y c z n y m . K o r z y s t a ł również ze źródeł zastanych: analizo­ w a ł dane statystyczne, dokumenty u r z ę d o w e i osobiste (wspomnienia, listy). W archiwaliach m o ż n a znaleźć k i l k a s k r ó t o w y c h r ę k o p i ś m i e n n y c h notatek, m ó w i ą c y c h explicite o stosowanych metodach. W konspekcie sprawozdania z pierwszego r o k u b a d a ń czytamy: metodycznie: badania terenowe; intymny kontakt; orientacja w problemie; brak formalności w badaniach; obserwacja - nie zeznania. I dalej: trudności: tempo pracy - przy b. obszernym terytorium; brak przygotowanych pracowników (metodycznie i teoretycznie). Stąd konieczność zrezygnowania z pewnych postulatów metod [ycznych] - posługiwanie się kwestionariuszami i an­ kietami (pomocnicze) (Sprawozdanie..., s. 1, „Obrębski Collection", box 46, folder 79). N a marginesie notatek z pracy E.T. Hulera, Rural Community Types (1928), w k t ó r y c h zapisał najwyraźniej w a ż n ą dla siebie w s k a z ó w k ę m e t o d y c z n ą : Pozycja badacza: pośrednia między „obcym" i „swoim": współdziałający obserwator, zanotował: Trudność badań na Polesiu: brak oświadczeń pisemnych, wypowiedzi obszernych etc. Przedewszystkiem obserwacja (Notatki rękopiśmienne w archiwum rodzinnym). M o ż n a więc przyjąć, że p r a c u j ą c w terenie osobiście, O b r ę b s k i - przyj­ m u j ą c y p o s t a w ę b a d a w c z ą współdziałającego obserwatora - stosował m a ł o f o r m a l n o ś c i w badaniach. Z jego zapisów terenowych jasno wynika, że nie o g r a n i c z a ł się do klasycznych w y w i a d ó w , lecz głównie r o z m a w i a ł z ludźmi, oczywiście nie t y l k o na tematy ujęte w kwestionariuszach. W s p ó ł p r a c o w n i c y natomiast, nie m a j ą c y tak d u ż e g o doświadczenia terenowego j a k on, praco­ w a l i przede wszystkim m e t o d ą k w e s t i o n a r i u s z o w ą . Ciekawym ś w i a d e c t w e m relacji m i ę d z y badaczami a „ b a d a n y m i " są dwa listy do O b r ę b s k i e g o od c h ł o p c ó w ze Swięcicy (pow. łuniniecki), datowane 30 lipca i 30 sierpnia 1934 r o k u : Do Wielmożnych Panów! Posyłamy uszanowanie jako że W. Panowie niezapominają o nas, i my jesteśmy bardzo zadowoleni z tego. Ukłon od Stefana Strzelca i Włodzimierza Kuryłowicza muzykanta i od Mikołaja Bujkiewicza, ucznia który czytał pytania. Posyłamy Wam panowie wesołe pozdrowienie w pańskiem życiu. Przepraszamy Panów że tak długo nie pisali listu z po­ wodu że nie było nas w domu. I drugi list: Szanowne Państwo Przesyłamy panom pozdrowienie i prosimy panów o przysłanie nam książkie w kturej można bendze znalesc coś dobrego A mienowicie chcemi zrobić przedsawienia niestety niemamy gdze kupie książki Upraszam panów o przysłanie mi fatagrafek Upraszam jak najprzędzieć odpisać Swięcica A. Kuryłowicz („Obrębski Collection", box 37, folder 38). N a podstawie d o s t ę p n y c h źródeł (poza w s p o m n i a n ą wcześniej m a p ą ) nie m o ż n a precyzyjnie określić, ile czasu spędził O b r ę b s k i na Polesiu i kiedy był �ANNA ENGELKING 32 w jakich miejscowościach ( n o t a t k i terenowe nie są datowane, znamy t y l k o nazwy miejscowości i nazwiska r o z m ó w c ó w ) . T o samo dotyczy jego w s p ó ł ­ p r a c o w n i k ó w . O przebiegu b a d a ń w i a d o m o w zasadzie t y l k o to, co podaje Instytut B a d a ń w dorocznych sprawozdaniach, d r u k o w a n y c h w organie I n s t y t u t u , d w u m i e s i ę c z n i k u Sprawy Spraw N a r o d o w o ś c i o w y c h Narodowościowe. W r o k u 1934 prace terenowe t r w a ł y od p o ł o w y maja do p o ł o w y grudnia. Objęły d u ż ą część p ó ł n o c n e g o Polesia: pow. k o b r y ń s k i , d r o h i c k i , część p r u żańskiego, kosowskiego i p i ń s k i e g o w terenie p r a c o w a ł y siły pomocnicze C h r o m i ń s k i (mgr (absolwent filozofii, filozofii, oraz łuniniecki. Oprócz Obrębskiego (jak się m ó w i w sprawozdaniu): R o m a n o d 1 lipca do 1 w r z e ś n i a ) , Z y g m u n t K o r y b u t i a k 1 2 o d 15 w r z e ś n i a ) i Jan Teodorowicz (student prawa, o d 1 p a ź d z i e r n i k a d o 1 grudnia). W y n i k i pierwszego r o k u b a d a ń o m a w i a ł O b r ę b ­ ski „ n a specjalnym zebraniu Z a r z ą d u I n s t y t u t u z u d z i a ł e m przedstawicieli w ł a d z i sfer n a u k o w y c h " , 21 lutego 1935 r o k u . W sprawozdaniu zanotowano: Z racji zjawisk, zaobserwowanych na Polesiu, przedmiotem tych badań stały się w pierwszym rzędzie procesy dezorganizacji i reorganizacji, pojawiające się na tym terenie w związku z roz­ kładem prymitywnej kultury ludowej. Wyniki badań doprowadziły do podziału Polesia na trzy regiony, różniące się stopniem dezorganizacji kulturalnej, charakterem prób reorganizacji, charak­ terem i stopniem uświadomienia narodowego, postawą ludności wobec państwowości polskiej i spraw polonizacji itd. Regiony te nie są ściśle geograficznie rozgraniczone, zachodzą na siebie, mieszczą też enklawy - mowa więc być może tylko o przeważającym typie. Specjalny nacisk stawiano też na strukturę i dynamikę życia narodowościowego. W tym związku przeprowadzono analizę podziału etnicznego Polesia, przyjmując za podstawę własne kryteria i pojęcia ludności, zamieszkującej ten obszar i jego pogranicza (Sprawy Narodowościowe 1935b, s. 543). W r o k u n a s t ę p n y m , 1935, z O b r ę b s k i m w s p ó ł p r a c o w a l i nadal Z y g m u n t K o r y b u t i a k i Jan Teodorowicz. D o ekipy d o ł ą c z y ł S t a n i s ł a w D w o r a k o w s k i (etnograf, asystent prof. S t a n i s ł a w a Poniatowskiego w Z a k ł a d z i e Etnologii Towarzystwa Naukowego Warszawskiego), k t ó r y działał przez cztery miesiące na 13 Polesiu W o ł y ń s k i m . Z r ó ż n i c o w a n i e etniczne Polesia badano na terenie p o w i a t u brzeskiego, k o b r y ń s k i e g o , p r u ż a ń s k i e g o , kosowskiego, drohickiego, p i ń s k i e g o , 1 2 Zygmunt Jan Korybutiak brał udział w pracach Koła etnologów studentów Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (zob. Zhamierowska-PruíTerowa 1937). Opublikował: Kowalstwo ludo­ we w województwie wileńskiem, nakładem Dziennika Urzędowego Kuratorium okręgu szkolnego wileńskiego, nr 23, Wilno 1936, s.. 39 oraz Hodowla zwierząt domowych i pasterstwo w Wileńskiem i Nowogródzkiem, nakładem Dziennika Urzędowego Kuratorium okręgu szkolnego wileńskiego, nr 24, Wilno 1936, s. 32. Począwszy od 1935 roku Dworakowski prowadził tam również własne badania, nie zwią­ zane z projektem Obrębskiego. Zajmował się przede wszystkim obrzędowością rodzinną i kulturą szlachty zagrodowej. Zebrane przez niego materiały, jak również przygotowywana do druku obszerna monografia, spłonęły w Warszawie we wrześniu 1939 roku; zachowała się jedynie niewielka część dokumentacji w archiwum Obrębskiego. Przed samą wojną Dworakowski zdążył opublikować trzy prace, oparte na ekspedycjach poleskich: Rubież polesko-wołyńska, Sprawy Narodowościowe nr 3: 1938, s. 3-25; Obrzędy weselne w Niemowiczach, Rocznik Wołyński, t. 8, Równe 1939; Szlachta zagrodowa we wschodnich powiatach Wołynia i Polesia. Relacje z terenu, Warszawa 1939. 1 3 �33 POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO ł u n i n i e c k i e g o , s t o l i ń s k i e g o , s a r n e ń s k i e g o , k a m i e ń - k o s z y r s k i e g o , kowelskiego, kostopolskiego i r ó w i e ń s k i e g o . D o d a t k o w o w powiecie k a m i e ń - k o s z y r s k i m , kowelskim i łuninieckim zbierano materiały, dotyczące procesu r o z k ł a d u kultury ludowej. W i a d o m o , że te badania prowadził O b r ę b s k i osobiście (Sprawy Narodo­ wościowe 1936a, s. 148). Badacze pracowali d w ó j k a m i lub w pojedynkę, pozosta­ j ą c ze s o b ą w kontakcie korespondencyjnym (listy w y s y ł a n o na poste-restante). W i e m y , że przez pewien czas O b r ę b s k i i D w o r a k o w s k i p o d r ó ż o w a l i kajakiem, sypiając w namiocie i g o t u j ą c na prymusie. „ K t ó r e g o ś wieczoru następuje w y b u c h maszynki, dr O b r ę b s k i zostaje dotkliwie p o p a r z o n y " - opowiadał 40 lat później Stanisław D w o r a k o w s k i dziennikarzowi białostockich Kontrastów: Nie ma mowy o kontynuowaniu wspólnie podróży. Dworakowski zobowiązuje się sam dokończyć dzieła. Zbiera materiał dla siebie i dla dra Obrębskiego, do wspólnej pracy. Zmienia teraz tech­ nikę podróżowania. Zawarłszy znajomość z flisakami, spławiającymi drzewo z poleskich puszcz, pływa z nimi. Flisacy stają się pierwszymi informatorami młodego badacza. Wieczorami roz­ palano ogniska na tratwach i usadowiwszy się w ich kręgach, snuto opowieści, śpiewano pieśni (Sidorski 1974, s. 17). Zachowało się z tego r o k u k i l k a listów w s p ó ł p r a c o w n i k ó w do Obręb­ skiego, k t ó r e r z u c a j ą więcej światła na w a r u n k i i a t m o s f e r ę b a d a ń i relacje m i ę d z y ich uczestnikami. S t a n i s ł a w D w o r a k o w s k i pisał z P i ń s k a (7.10.1935): Zebrałem materiał językowy, zarówno obiektywny, jak podawany przez sąsiadów. Mając w pa­ mięci nasze długie rozmowy i praktykę 2-miesięczną (ja zresztą nic nie robiłem, tylko patrzyłem i słuchałem), od tej strony właśnie podchodziłem, o której Pan w swym liście wspomina, tj. od strony etnicznej. [...] Naprawdę, kochany z Pana człowiek. Strasznie kochany. Jak przyjadę do Warszawy, muszę Pana wyściskać (archiwum rodzinne). Z y g m u n t K o r y b u t i a k d o n o s i ł z Iwacewicz (17.08.1935): Zrobiłem pieszo 594 km w rozmaitych warunkach terenowych i atmosferycznych lepszych i gor­ szych, mimo to jestem jednak w formie dotychczas. [...] Miałem między innemi parę incydentów z policją [...]. [...] powiedziałem komendantowi, że pokazanie swego zaświadczenia uważam li tylko za czczą formalność, oczywista dyskutowaliśmy długo na ten temat, starałem się przekonać tego kacyka o słuszności swych wywodów... A później z Pińska (4.09.35): Przed paru dniami byłem w starostwie łuninieckim, gdyż tak wypadało po drodze i niestety odmówiono mi prawa badania do 9 bm. ze względu na jakieś tam operacje wojskowe w tym akurat terenie, gdzie musiałem przeciągnąć granicę Litwiny - Poleszuki, wzgl[ędnie] Polanie - Poleszuki. Dziś w nocy wyjeżdżam w brzeski... (archiwum rodzinne). Jan Teodorowicz z d a w a ł sprawozdanie (z P i ń s k a , 6.02.1935): Ankietę opracowałem w czterech gminach: pinkowickiej, żabczyckiej, porzeckiej i łohiszyńskiej. Kwestionariusz etnosocjologiczny i narodowościowy wypełniłem tylko dla jednej gminy żabczyc­ kiej. Różnice w porównaniu z innemi gminami Podhorodzia będą minimalne. Zasadniczo wschod­ nie Podhorodzie względnie Zahorodzie można zaliczyć do obrazu jednolitego pod względem narodowościowym. [...] Proszę być względnym przy ocenie pierwocin mej pracy w wypadku skonstatowania niedociągnięć (archiwum rodzinne). �34 ANNA E N G E L K I N G O przebiegu b a d a ń w r o k u 1936 wiadomo najmniej; w sprawozdaniu zamieszczonym w Sprawach Narodowościowych podano t y l k o , że zostały u k o ń ­ czone (Sprawy Narodowościowe 1937, s. 171). N i e wiemy, czy zachowane w archiwum w Amherst (ok. 1700 ss.) i w archiwum rodzinnym (ok. 500 ss.) materiały, zebrane przez grono badaczy podczas trzyletniej ekspedycji, s t a n o w i ą całość dokumentacji, j a k ą w jej trakcie s p o r z ą d z o n o . Niezależnie o d tego, p r z y n o s z ą one bardzo obszerne tło m a t e r i a ł o w e dla opublikowanych przez O b r ę b s k i e g o a r t y k u ł ó w i przygotowanych do d r u k u książek (Obrębski 1936a-d, 1944, 1945, 1951, 1976), rzucając ciekawe światło na s p o s ó b badania przez niego problemu etnicznego Polesia. Ponad dwa tysiące stron n o t a t n i k ó w tere­ nowych, w y p e ł n i o n y c h kwestionariuszy (Kwestionariusz narodowościowy i Kwe­ stionariusz etnosocjologiczny), mapek i szkiców oraz o p r a c o w a ń zbiorczych (w formie z a r ó w n o k o n s p e k t ó w , j a k i k r ó t k i c h tekstów, syntetyzujących po­ szczególne zagadnienia) przynosi obfite dane, d o t y c z ą c e z r ó ż n i c o w a n i a etnicz­ nego, problematyki n a r o d o w o ś c i o w e j , kultury ludowej i sytuacji gospodarczo-społecznej ówczesnego Polesia. Obejmują one m . i n . zagadnienia takie, j a k : obiektywne i subiektywne zróżnicowanie grup etnicznych, wzajemne stereotypy (polesko-litwińskie, polesko-wołyńskie etc), różnice wyznaniowe, „ r u c h sekciars k i " , ruch narodowy u k r a i ń s k i i białoruski, akcja polonizacyjna na kresach, stosunek do Rosji carskiej i k o m u n i z m u , p a m i ę ć historyczna, stosunek do p a ń s t w a polskiego i jego instytucji (szkoła, wojsko, administracja, policja, sądy), tradycyjna k u l t u r a ludowa (teksty folkloru, wierzenia, magia), wielka rodzina i jej rozpad, przemiany w obrębie w s p ó l n o t y wiejskiej (zanik dawnych więzi i w a r t o ś c i , nowe wzory), kryzys gospodarczy i sytuacja ekonomiczna wsi. Najważniejsze w y n i k i działalności ekspedycji poleskiej, o czym wspomnia­ ł a m wcześniej, O b r ę b s k i przedstawił we wrześniu 1936 r o k u na Pierwszym Zjeździe Sprawozdawczo-Naukowym P o ś w i ę c o n y m Ziemiom Wschodnim RP. W a r t o p r z y t o c z y ć fragmenty k i l k u głosów w dyskusji po jego referacie: Wszyscy dotąd w labiryncie zagadnień etnicznych Polesia błądziliśmy jak w puszczy, toteż praca dra Obrębskiego jest pracą pionierską, rzucającą światła w tej puszczy i pozwalającą nam się w niej orientować (dyr. Józef Poniatowski); Referat jest wybitnej wartości, gdyż oparty na dobrej znajomości doktryn socjologicznych i po­ znaniu społeczeństwa. Obraz bardzo ciekawy i na ogół trafny (prof. Franciszek Bujak); Referat, jako syntetyczny, nie mogący zbyt wiele rzeczy ze względów jedynie technicznych pomieś­ cić, zasługuje na określenie: referat niesłychanie piękny. Polesie, dotąd bardzo mało znane, stopniowo zostaje odkryte. Należy podkreślić, że dr Obrębski chodził po Polesiu przez parę lat i wnioski swoje opiera na wartościowym materiale (prof. Stefan Czarnowski); Prof. Kazimierz Moszyński stwierdził, że o ile poznał Polesie, to bez zastrzeżeń zgadza się na spostrzeżenia prelegenta; Odnośnie referatu Rektor Witold Staniewicz wyraża się, że dr Obrębski ujął bardzo głęboko naukowo to, co my wiemy z praktyki; Dr Ludwik Grodzicki wyraża swą pochlebną opinię o referacie. Mówi, że rozmawiał z drem Obrębskim z kilkadziesiąt razy i widział stały postęp, stałe dążenie do doskonalenia swojej syntezy �35 POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO Polesia. Było jednak w tym referacie to, że dr Obrębski bardzo generalizował i to wywołało taką dyskusję. Prelegent podnosił dane zjawisko, które w jednym rejonie jest bardzo istotne, znajdzie się wszakże inny rejon, w którym to zjawisko nie występuje, lub przynajmniej na dalszym planie. Toteż ci ze słuchaczy na sali, którzy znali dany teren, oponowali - podczas gdy inni potakiwali. Ci oponenci - bezwzględnie ludzie znający swój teren - wysuwali różne obiekcje. Tak też zbyt wielkie generalizowanie przez prelegenta było powodem tej dyskusji. A przyczyną jest bez wątpie­ nia to, że Polesie nie jest jednolitą jednostką, ale właśnie jest niesłychanie zróżnicowane, o tysią­ cach przejściowych momentów (Protokół z dyskusji po referacie dr Józefa Obrębskiego, maszyno­ pis w archiwum rodzinnym). A Kurier Wileński, k t ó r y w dniach 21-25 września 1936 r o k u zamieszczał szczegółowe sprawozdania ze Zjazdu, swoje o m ó w i e n i e w y s t ą p i e n i a O b r ę b ­ skiego z a k o ń c z y ł w s p o s ó b następujący: Wystarczy tego, cośmy tu powtórzyli za referentem i dyskutującymi na Zjeździe Poleskim, aby się przekonać, że etnosocjologia nie jest nauką oderwaną. Mówi ona w sposób naukowy i zrozumiały nawet dla napływowej elity to, co my ludzie miejscowi i bez tego dostatecznie rozumiemy. Wydobywa na powierzchnię tragiczne nieporozumienia, które co krok spotykamy, nieporozumie­ nia pomiędzy nami i tymi, którzy chcą nas uszczęśliwiać wbrew naszej woli i nie chcą nas przybrać sobie do pomocy, bo nie mają zaufania, bo obawiają się obdzielić nas nadmiarem władzy. Uczmy się wszyscy etnosocjologii - może to usunie nieporozumienia (Lemiesz 1936, s. 1). 3. D R U G I E T A P E K S P E D Y C J I P O L E S K I E J : B A D A N I A M O N O G R A F I C Z N E WSI O L M A N Y (1936-1937) 14 Wieś Olmany [...] jest [...] jedną z wsi miejscowego Polesia, [...] która przez mieszkańców sąsiednich wsi Poręcza [...] określana jest [...] jako „kutok propałyj" i wszystkie cechy, przypisywane przez ludność Poręcza wsiom Polesia, wszystkie koncepcje miejscowe „dzikości", zacofania, barbarzyństwa i pierwotności ludzi Polesia, odnoszone są do mieszkańców Olman w rów­ nym stopniu. [...] Na to jednak, aby umieścić te fakty we właściwej perspek­ tywie i we właściwym kontekście, aby zniekształcenia, którym podległy, poddać odpowiedniej weryfikacji, [...] musimy pominąć tych ludzi z zewnątrz [...] i zetknąć się blisko i bezpośrednio z interesującą nas wsią. Józef Obrębski, maszynopis bez tytułu („Obrębski Collection", box 48, folder 116) R o k 1936 p r z y n i ó s ł z m i a n ę sytuacji zawodowej Józefa O b r ę b s k i e g o - po­ zostając nadal z w i ą z a n y z Instytutem B a d a ń Spraw N a r o d o w o ś c i o w y c h , gdzie p r o w a d z i ł w y k ł a d y w ramach Seminarium N a r o d o w o ś c i o w e g o , objął stano­ wisko wicedyrektora w nowo utworzonym P a ń s t w o w y m Instytucie K u l t u r y 15 1 4 Pierwsza wersja tego paragrafu ukazała się jako: A. Engelking, Poleska ekspedycja etnosocjologiczna Józefa Obrębskiego w latach 1934-1937. Część druga: Badania monograficzne wsi Olmany (1936-1937), Zaharoddzie, nr 3, Materyjały nawukowaj kanfierencyi „Palessie и XX stahodzdzi" (Bielastok, 1-4 czerwienia 2000), Minsk 2001. Był to wykład „Statyczne i dynamiczne podejście w badaniach narodowościowych" w la­ tach: 1935/36, 1936/37, 1937/38 i 1938/39 oraz „Ludność litewska i białoruska na Ziemiach Północno-Wschodnich w roku 1938/39". 1 5 �36 ANNA E N G E L K I N G Wsi 1 6 (gdzie p r a c o w a ł do wybuchu wojny w 1939 г.). Z kolei ze z m i a n ą miejsca pracy w i ą ż e się d r u g i etap poleskiej ekspedycji etnosocjologicznej: badania monograficzne wsi Olmany w powiecie stolińskim. Badania wsi O l m a n y zaczęły się latem 1936 r o k u od wakacyjnej w y p r a ­ w y turystyczno-badawczej na Polesie, do z k o ł a naukowego s o c j o l o g ó w wie Floriana Znanieckiego: i Wanda Szuszkiewiczówna 19 p o w i a t u stolińskiego, Uniwersytetu P o z n a ń s k i e g o . Zbigniew 17 Zenkteler , W a n d a studentów B y l i to ucznio­ Stróżykówna 1 8 (absolwentka pedagogiki) oraz kolega gimna­ zjalny Z . Zenktelera, Z y g m u n t K a p a ł c z y ń s k i (student prawa). W archiwum w Amherst z a c h o w a ł y się dwa listy Zenktelera: 5-stronicowy, pisany w Olmanach 15 lipca 1936 i 1-stronicowy, pisany w Poznaniu 7 w r z e ś ­ nia 1936 („Obrębski Collection", box 36, folder 26). Listy te, tytułowane „ W i e l c e Szanowny Panie Profesorze!", i n f o r m u j ą o przebiegu studenckiej eks­ pedycji. W d r u g i m z nich Zenkteler pisał: Uprzejmie donoszę, że byłem na Polesiu od dnia 8 lipca do 24 sierpnia. 27 lipca przyjechała kol. Stróżykówna z kol. Kapałczyńskim. W dniu 8 sierpnia przybyła kol. Szuszkiewiczówna. Byli oni na Polesiu do 19 sierpnia. Warunki pracy były bardzo trudne. Zdobyliśmy materiały do zagad­ nienia osadnictwa i monografii wsi poleskiej. Obecnie przepisuję wywiady - pisane przeważnie ołówkiem i staram się je ułożyć w pewną całość - mniej więcej opracować. Będę mógł przesłać materiały nie wcześniej jednak jak za tydzień - przepraszam bardzo, że z opóźnieniem. Niestety nie wiemy, do kogo odnosi się określenie „ P a n Profesor": czy do F l o r i a n a Znanieckiego ( k t ó r y jednak, w e d ł u g późniejszej relacji obu uczest­ 20 niczek w y p r a w y , nie i n t e r e s o w a ł Józefa Chałasińskiego się wtedy ich przedsięwzięciem), do ( k t ó r y nie był wtedy profesorem [był docentem socjo­ logii Uniwersytetu Warszawskiego], ale przyjeżdżał z w y k ł a d a m i do 1 6 czy poznań- Państwowy Instytut Kultury Wsi utworzono w 1936 r. Jego dyrektorem został Józef Cha­ łasiński, wicedyrektorem - Józef Obrębski (w archiwum rodzinnym zachowała się umowa o pracę z dnia 26.11.1936). PIKW, formalnie podlegający Ministerstwu Rolnictwa, merytorycznie i kad­ rowo związany z Polskim Instytutem Socjologicznym (którego członkiem Obrębski był od 1937 г.), zajmował się społeczną i kulturową problematyką wsi i warstwy chłopskiej. Obrębski prowadził tu i organizował badania nad emigracją wiejską, uniwersytetami ludowymi i pamięt­ nikami chłopskimi. Zbigniew Zenkteler, ur. 1915, studiował socjologię w Poznaniu i Warszawie. W 1939 r. znalazł się w ZSRR, opuścił go w a z z armią gen. Andersa; po wojnie osiadł w Kanadzie. Wanda Stróżykówna (później Lipińska-Mrozek), po wojnie profesor socjologii, twórca i długoletni kierownik Instytutu Socjologii na Uniwersytecie Śląskim. Wanda Szuszkiewiczówna (później Górszczyk-Ferens), 1912-2000, pedagog i socjolog, związana z ruchem ludowym, działaczka ruchu spółdzielczego. W 1940 r. wywieziona do Kazach­ stanu, wyszła z ZSRR wraz z armią gen. Andersa. Po wojnie pracowała w Centralnym Instytucie Wychowania Fizycznego w Warszawie. Współpracowała z demokratyczną opozycją, działała społecznie na rzecz rolników i inwalidów. Rozmowa z Wandą Ferens, Warszawa, maj 2000 (nagranie w archiwum A E ) i z Wandą Mrozek, Warszawa, wrzesień 2000 (notatki w archiwum A E ) . Według relacji Wandy Mrozek, Znaniecki dowiedział się o badaniach w Olmanach już po zakończeniu studenckiej wyprawy waka­ cyjnej w 1936 г., kiedy poprosił W. Stróżykównę o zreferowanie jej wyników na swoim seminarium. 1 7 1 8 1 9 2 0 �POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO 37 skich socjologów i część z nich inicjował do pracy terenowej), czy też do Józefa O b r ę b s k i e g o ( k t ó r y również nie był wtedy profesorem [miał tytuł dok­ tora], ale j a k o jedyny s p o ś r ó d wymienionych zajmował się aktywnie Polesiem i w k t ó r e g o archiwaliach znajdują się oba listy). Bez względu na t ę niejasność, nie m a wątpliwości, że Zbigniew Zenkteler - na t y m etapie najbardziej z całej c z w ó r k i z a a n g a ż o w a n y w badania - m u s i a ł wcześniej znaleźć opiekuna nauko­ wego ekspedycji, z k t ó r y m u t r z y m y w a ł k o n t a k t w jej trakcie. Pragnę podkreślić, że nie byłoby nigdy „Olman" - napisała do mnie 60 lat później Wanda Stróżykówna-Mrozek, profesor socjologii na Uniwersytecie Śląskim (list od Wandy Mrozek, 6.11.1995) - gdyby nie pewien student I I roku socjologii U[niwersytetu] P[oznańskiego], który je „wymyślił", tj. zaproponował naszej grupie studenckiej wakacyjną wyprawę krajoznawczą na Polesie, do tej właśnie wsi. W rezultacie pojechaliśmy - cztery osoby - do Olman bez żadnej koncepcji i celów badawczych (studenci I I roku!) i spędziliśmy tam trzy tygodnie głównie na wędrówkach po fascynujących bagnach i uroczyskach poleskich. 21 W rozmowach, przeprowadzonych ze m n ą p ó ź n i e j , profesor Wanda M r o z e k p o d k r e ś l a ł a , że Zbigniew Zenkteler był w ó w c z a s jedynym badawczo u m o t y w o w a n y m członkiem grupy; co więcej, był na tyle skryty, że nie dzielił się z p o z o s t a ł y m i uczestnikami informacjami o swojej koncepcji badawczej, o o d b y t y m wcześniej rekonesansie (o czym dalej), ani o kontakcie naukowym z „ P a n e m Profesorem". Zenkteler sam w y b r a ł teren do b a d a ń i później, w ich trakcie, narzucił p o z o s t a ł y m swoją wizję, a t a k ż e sugerował Wandzie Stróżyk ó w n i e temat pracy magisterskiej. O p r ó c z Zbigniewa Zenktelera, j e d y n ą oso­ b ą w grupie p r z e s z k o l o n ą terenowo była Wanda Szuszkiewiczówna (oboje mieli za s o b ą udział w badaniach terenowych pod kierownictwem Józefa C h a ł a s i ń s k i e g o na R z e s z o w s z c z y ź n i e ) . D l a W a n d y S t r ó ż y k ó w n y wyprawa do O l m a n była pierwszym kontaktem z badaniami terenowymi; j e c h a ł a tam przede wszystkim na p r z y g o d ę wakacyjną. Zresztą u r o k egzotycznej pole­ skiej przyrody p o z o s t a ł na długie lata jej g ł ó w n y m wspomnieniem s t a m t ą d . Czwarty z u c z e s t n i k ó w , Zygmunt K a p a ł c z y ń s k i , był zaopatrzeniowcem i orga­ nizatorem ekspedycji; nie wliczano go do ekipy badawczej. 22 N a podstawie m a t e r i a ł ó w , opracowanych wówczas przez Zbigniewa Zenkte­ lera, j a k r ó w n i e ż o r y g i n a ł ó w w y w i a d ó w , przeprowadzonych przez p o z o s t a ł y c h s t u d e n t ó w , przechowywanych w archiwum w Amherst, m o ż n a d o ś ć wiernie o d t w o r z y ć organizacyjną i m e r y t o r y c z n ą stronę ekspedycji. Przez pierwsze 19 d n i ekspedycji p r z e b y w a ł w powiecie stolińskim Z b i g ­ niew Zenkteler, p r o w a d z ą c samodzielnie badania rekonesansowe. Z zachowa­ nych w archwium 32 w y w i a d ó w (91 stron rękopisu, „ O b r ę b s k i Collection", 2 1 Rozmowa z Wandą Mrozek, Katowice, sierpień 2000 i Warszawa, wrzesień 2000. Ich nazwiska wymienione są w sprawozdaniu z tych badań: Badania nad wsią małopol­ ską, Roczniki socjologii wsi. Studia i materiały, t. 1, 1936, ss. 241. Więcej o samych badaniach zob. Przegląd Socjologiczny, t. 4: 1936, z. 3-4. Ów udział w badaniach pod kierunkiem Chałasiń­ skiego mógłby przemawiać za tym, że to właśnie do niego kierował Zenkteler swoje listy z Polesia, które później zostały przekazane Obrębskiemu wraz z całym archiwum olmańskim. 2 2 �38 ANNA E N G E L K I N G box 36, folder 27) wynika, że jego r o z m ó w c a m i byli przede wszystkim przed­ stawiciele k r ę g ó w administracji i inteligencji: policjanci i nauczyciele, starosta H i n t o p f w Stolinie, instruktor rolniczy o s a d n i k ó w w P i ń s k u , p. Skirmunt z M o ł o d o w a , k s i ą d z unicki w Olpieniu (Zenkteler nie notuje nazwiska, ale m u s i a ł to b y ć ks. W a c ł a w Onoszko) oraz osadnicy (10 o s ó b ) . Z poleskimi c h ł o p a m i p r z e p r o w a d z i ł Zenkteler 5 w y w i a d ó w . Trasa jego rekonesansu daje się o d t w o r z y ć n a s t ę p u j ą c o : Wysokie - D a w i d g r ó d e k - Olpień - Stolin - W o ronie - T e r e b e ż o w a - Chylin - Biała - Szachy. Jego m a t e r i a ł przynosi przede wszystkim dane do zagadnienia s t o s u n k ó w m i ę d z y Poleszukami a l u d n o ś c i ą n a p ł y w o w ą (głównie osadnikami i administracją). D r u g a grupa m a t e r i a ł ó w wyprawy studenckiej z lata 1936 r o k u (30 V I I - 1 9 V I I I ) to 33 wywiady z Olman i okolic (141 stron r ę k o p i s u , „ O b r ę b s k i Collection", box 36, folder 28). Znajdujemy w ś r ó d nich 4 wywiady W a n d y Stróżykówny (Olmany), 12 w y w i a d ó w wspólnych Wandy Stróżykówny i Wandy Szuszkiewiczówny (Olmany, Struga, Białohusza Stolin), 13 wywiadów Zbigniewa Zenktelera (Olmany) i 4 Zygmunta K a p a ł c z y ń s k i e g o (Perebrody, Stare Sioło, Stolin). R o z m ó w c a m i byli w znacznej większości w y p a d k ó w mieszkańcy Olman: m . i n . sołtys Krywalewicz, Prokop Denisowicz, reemigrant, 70-letni M a k s y m , m u z y k bez ziemi, ok. 100-letnia Chwesia Bujanowa, najstarsza osoba we wsi, 12-letnia Olga Pawłowicz, c ó r k a stróża szkolnego, M i k o ł a j M i g a j , pop prawo­ sławny, Eugenia R e b e s z k ó w n a , nauczycielka, Ż y d - s k l e p i k a r z . Poza t y m d w ó c h policjantów, osadnik ze Strugi, kierownik szkoły w Białohuszy, naczelnik poczty w Stolinie i wójt gminy Stolin, K u c z y ń s k i . W tej grupie m a t e r i a ł ó w znajdujemy dane, dotyczące życia gospodarczego, społecznego i rodzinnego m i e s z k a ń c ó w Olman: informacje o życiu wsi przed w o j n ą (w t y m wspomnienia pańszczyzny) i o powojennych przemianach gos­ podarczych i kulturowych, o komasacji, zagadnieniach oświaty i ś w i a d o m o ś c i politycznej, pozycji kobiety w społeczności wiejskiej, życiu seksualnym i m a ł ­ żeńskim, wychowaniu dzieci, lecznictwie, magii, wierzeniach, o b r z ę d o w o ś c i , życiu religijnym, i wreszcie szereg danych biograficznych. W y w i a d y s t u d e n t ó w są notatkami z r o z m ó w , zapisanymi w ł a s n y m i słowa­ m i , po polsku. P r z y p a d k ó w cytowania słów r o z m ó w c y jest bardzo niewiele. O warsztacie pracy terenowej, stosowanym przez s t u d e n t ó w , o p o w i a d a ł a m i później prof. W a n d a M r o z e k : wywiady nie były notowane w trakcie rozmowy (żeby nie w z b u d z i ć podejrzeń, kojarzących z d z i a ł a n i a m i u r z ę d o w y m i , k o m o r ­ nikiem, podatkami etc). Zaraz po rozmowie badacz szukał możliwości jej zapisania i robił to, o d t w a r z a j ą c z pamięci. Rozmowy były p r z e w a ż n i e k r ó t k i e , urywane; na interesujące problemy badacz natrafiał często przypadkiem - ale też czasem ś w i a d o m i e k i e r o w a ł r o z m o w ą , zadając pytania. J e d n a k ż e w nie­ k t ó r y c h wypadkach rozmowy były notowane na bieżąco (przy k i l k u w y w i a ­ dach pojawia się adnotacja: częściowo notowane) - robiła to Wanda Szusz­ kiewiczówna, k t ó r a znała u k r a i ń s k i i nie sprawiało jej k ł o p o t u d o s ł o w n e 2 3 W. Szuszkiewiczówna pochodziła z okolic Stanisławowa, z rodziny ukraińsko-polskiej. �39 POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO notowanie o l m a ń s k i e j gwary. Czasami też n o t o w a ł bardziej doświadczony Zbigniew Zenkteler (rozmowa z W a n d ą M r o z e k , wrzesień 2000). W e wspomnieniach W a n d y Szuszkiewiczówny, p ó ź n i e j G ó r s z c z y k - F e r e n s , wakacyjna w y p r a w a na Polesie rysuje się n a s t ę p u j ą c o : Pojechaliśmy tam, zapaleni do badań przez Znanieckiego i Chałasińskiego. Bo przedtem braliśmy udział w badaniach we wsi Babica, w Rzeszowskiem. I pamiętam, po tych badaniach z Chałasińskim - na które nas wysłał Znaniecki - wróciliśmy do Poznania, byliśmy zachwyceni... I myśmy postanowili - mała grupa - [pojechać na Polesie]. Chałasiński nie miał pieniędzy, socjologia nie miała, a myśmy też nie byli bogaci. Ale wykombinowaliśmy, że musimy zdobyć pieniądze na podróż i utrzymanie. To by wystarczyło. Ale to było tylko na własny koszt .1 całkiem prywatna nasza inicjatywa. Na podstawie zachwytu nad tymi badaniami, których nas nauczył Chałasiński, bo on to robił świetnie. Tak że myśmy w tym kierunku i na tej podstawie sobie tam te badania zrobili; sami. Już nie pamiętam, dlaczego wybraliśmy Polesie, może dlatego, że bardziej zacofane... I rzeczywiście, od powiato­ wego miasta Stolin dwadzieścia kilometrów, wieś zapadła, więc pełno zabobonów, przesądów... [Przygotował nas] Znaniecki. To był niezwykłej klasy uczony. Pełen wiedzy, metody naukowej, i takiej postawy demokratycznej... Nadzwyczajny uczony. I Wanda Mrozek była jego na pewno najlepszą uczennicą. Zbigniew Zenkteler to był nasz kolega najmłodszy, socjolog, filozof... Był na roku razem z Wandą. Też bardzo zdolny socjolog, bardzo inteligentny. Ciekawy, bardzo mądry człowiek, urodzony uczony. Myśmy mieszkały w szkole - to były wakacje szkolne - w budynku szkolnym, a koledzy gdzieś tam na wsi . Ale na wsi były strasznie prymitywne warunki, i brak zupełny higieny. Bałyśmy się wchodzić do poszczególnych gospodarzy, bo jak się weszło do izby, to pchły obsiadały człowieka... No i tyle, co przychodzili do nas, do tej szkoły, na rozmowy. Albo tak gdzie spotykaliśmy się... I notowałyśmy to, miałyśmy [notesy]. I potem chcieliśmy... - Chałasiński by na pewno pomógł opublikować, coś by z tego na pewno [było] (rozmowa z Wandą Ferens, maj 2000). 24 25 W a n d a S t r ó ż y k ó w n a - M r o z e k znacznie uszczegółowiła wspomnienia przy­ j a c i ó ł k i . Jej w r a ż e n i a z O l m a n to obraz fascynującej, egzotycznej przyrody (jezioro Zasuminy, p o k r y t e nenufarami, nocny p o ł ó w ryb na rzece L w i e , zwanej „ p o l s k ą A m a z o n k ą " ) , m a r n y c h poletek z niskim j a k trawa z b o ż e m , zadbanej wsi z obszernymi, drewnianymi chatami i k w i a t a m i w o g r ó d k a c h (w k t ó r e j nie w i d a ć biedy), mieszaniny ciekawości i nieufności wobec przyby­ s z ó w ze strony m i e s z k a ń c ó w , m ł o d z i e ż y o l m a ń s k i e j , p r z y c h o d z ą c e j wieczorami ś p i e w a ć na szkolny ganek, uczestnictwa badaczy w weselu i pogrzebie, t r u d ­ n o ś c i aprowizacyjnych (we wsi m o ż n a b y ł o d o s t a ć , i to z trudem, t y l k o jajka; ż y w n o ś ć p r z y w o z i ł ze Stolina Z y g m u n t K a p a ł c z y ń s k i ) , r o z m ó w ze s t r ó ż e m szkolnym, s t u l e t n i ą b a b c i ą , k s i ę d z e m p r a w o s ł a w n y m i jego s y n o w ą , a r t y s t k ą haftu poleskiego (rozmowy z W a n d ą M r o z e k , sierpień i wrzesień 2000). Ekspedycja o l m a ń s k a m ł o d y c h p o z n a ń s k i c h socjologów prawdopodobnie p o z o s t a ł a b y w a k a c y j n ą p r z y g o d ą , gdyby nie zainteresowanie jej w y n i k a m i ze 2 4 Uściślenie Wandy Mrozek: ekspedycję olmańska sfinansował (dając na ten cel 200 zł) ks. kanonik Walerian Adamski, socjolog, autor m.in. pracy Zarys socjologii stosowanej (1928), uczeń i przyjaciel Floriana Znanieckiego, który starał się opiekować jego poznańskimi studen­ tami, m.in. wspierał materialnie Wandę Stróżykównę (rozmowa z Wandą Mrozek, sierpień 2000). Uściślenie Wandy Mrozek: wszyscy czworo mieszkali w szkole; dziewczęta w izbie nau­ czyciela, chłopcy w klasie szkolnej, gdzie spali na rozłożonej na podłodze słomie (rozmowa z Wandą Mrozek, sierpień 2000). 2 5 �ANNA ENGELKING 40 strony Józefa C h a ł a s i ń s k i e g o i Józefa O b r ę b s k i e g o , p o s z u k u j ą c y c h w s p ó ł p r a ­ c o w n i k ó w dla P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u K u l t u r y W s i . , , L u ź n e obserwacje i spostrzeżenia dotyczące m i e s z k a ń c ó w wsi spisałam n a s t ę p n i e na życzenie p r o f Józefa Chałasińskiego, ówczesnego dyrektora P a ń ­ stwowego I n s t y t u t u K u l t u r y W s i , w k t ó r y m przez blisko r o k n a s t ę p n y pra­ c o w a ł a m . M o j e relacje zainteresowały dr. O b r ę b s k i e g o , wicedyrektora Insty­ t u t u , a rezultaty tego zainteresowania są Pani znane" - n a p i s a ł a do mnie prof. W a n d a M r o z e k (list o d W a n d y M r o z e k , 6.11.1995). W rozmowie uści­ śliła, że sprawozdanie dla Chałasińskiego (20 kartek p ó ł a r k u s z o w y c h ) po­ w s t a ł o jesienią/zimą 1936 r o k u na jego p r o ś b ę i dzięki z a c h ę t o m W a n d y Szuszkiewiczówny, przełamującej opory i nieśmiałość przyjaciółki (Szuszkiewi­ c z ó w n a p r z e b y w a ł a w ó w c z a s w Warszawie, gdzie była w kontakcie z C h a ł a s i ń skim). W efekcie C h a ł a s i ń s k i , wysoko oceniwszy sprawozdanie, z a p r o p o n o w a ł Wandzie S t r ó ż y k ó w n i e p r a c ę w P I K W . Podjęła j ą od września 1937 r o k u , k o ń c z ą c j e d n o c z e ś n i e studia socjologiczne na Uniwersytecie Warszawskim p o d kierunkiem Jana Stanisława Bystronia, k t ó r y był promotorem jej późniejszej pracy magisterskiej, poświęconej Olmanom (Lipińska 1939 ). O konsekwen­ cjach wakacyjnej przygody tak pisała we wstępie do pracy: 26 Podkreślić muszę, że badanie środowiska poleskiego przesięwzięte zostało nie na podstawie opra­ cowanego z góry planu, lecz przystąpiono do niego po przypadkowym „odkryciu" wsi podczas wycieczki wakacyjnej. Procesy i zagadnienia społeczne, występujące w Olmanach, są tak uderza­ jące i plastyczne, że zmusiły do dokładniejszego zajęcia się wsią z punktu [widzenia] badań socjologicznych (Lipińska 1939, s. 6). Dokładniejsze zajęcie się wsią przedsięwziął również Józef O b r ę b s k i . Pytana przeze mnie o k o n t y n u a c j ę ekspedycji olmańskiej przez O b r ę b s k i e g o , W a n d a Szuszkiewicz-Ferens m ó w i ł a : Wie pani, to tylko była sprawa funduszy. Jak gdzieś tam zdobył niewielkie pieniądze, to zaraz organizował badania. To rzeczywiście taka była moda wtenczas. Iść w teren. Więc widocznie on, jeżeli on to organizował, to on musiał gdzieś wydobyć pieniędzy. Trochę. Niewiele, ale wydobył. I pewnie organizował dalej te badania... (rozmowa z Wandą Ferens, maj 2000). N a s t ę p n y etap b a d a ń monograficznych w Olmanach daje się, na p o d ­ stawie zachowanych m a t e r i a ł ó w archiwalnych, o d t w o r z y ć n a s t ę p u j ą c o . Z i m ą 1937 r o k u (w m a t e r i a ł a c h archiwalnych znajdujemy p o ś w i a d c z e n i e dla okresu od 27 stycznia do 18 marca) p r z e b y w a ł a w Olmanach stacjonarna ekspedycja badawcza, kierowana osobiście przez O b r ę b s k i e g o . Czy w międzyczasie - m i ę ­ dzy wrześniem 1936 r o k u . kiedy o t r z y m a ł m a t e r i a ł y od s t u d e n t ó w Znaniec­ kiego, a styczniem 1937 - był on w Olmanach, nie wiadomo. W i a d o m o natomiast, że przygotowane przez niego merytoryczne instrukcje do b a d a ń 2 6 Dokumentacja fotograficzna Olman, autorstwa W. Stróżykówny-Lipińskiej, spłonęła w po­ wstaniu warszawskim. �POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO 41 (rodzaj kwestionariuszy do r o z m ó w kierowanych, adresowanych do zaawan­ sowanych badaczy), ś w i a d c z ą nie t y l k o o z n a j o m o ś c i m a t e r i a ł ó w rekonesansu studenckiego z lata 1936, lecz t a k ż e o własnej dobrej orientacji w przeszłości i w s p ó ł c z e s n o ś c i O l m a n . Owe instrukcje, zachowane w archiwum w Amherst, to: „ K w e s t i e , o k t ó r y c h należy p a m i ę t a ć w badaniach i w y k o r z y s t y w a ć dla nich przeprowadzane w y w i a d y " (3 ss.), „ I n s t r u k c j a co do ankiety ś r ó d m ł o ­ d z i e ż y " (5 ss.), „ P l a n s t u d i ó w biograficznych nad m ł o d z i e ż ą " (6 ss.) i „ P l a n s t u d i ó w biograficznych nad absolwentem szkoły powszechnej" (2 ss.) oraz „ B a d a n i a biograficzne nad rodzinami w O l m a n a c h " (3 ss.) i „ W z ó r dla bio­ grafii r o d z i n y " (4 ss.) ( „ O b r ę b s k i Colection", box 36, folder 23). W jednej z tych instrukcji, z a t y t u ł o w a n e j „ B a d a n i a biograficzne nad rodzi­ n a m i w O l m a n a c h " , O b r ę b s k i pisał: Badania te mają na celu wyświetlenie czynników dezorganizacji rodzinnej we wsi poleskiej na tle zmieniających się warunków gospodarczych i społeczno-kulturalnych, w związku z nowymi kon­ taktami społecznymi i nowo formującymi się postawami i dążeniami społecznymi mieszkańców wsi. Punktem wyjścia dla badań są rodziny patriarchálně, to znaczy rodziny, złożone z rodziców, żonatych synów, ich żon i dzieci oraz niezamężnych córek. Takie rodziny powszechne były na Polesiu jeszcze przed wojną, choć już wówczas rozpoczął się ich rozpad i formowanie się nowego ustroju rodzinnego, opartego na rodzinie indywidualnej. Proces ten w jego końcowych fazach oglądać możemy dziś na Polesiu. Badania w zasadzie powinny objąć wszystkie rodziny olmańskie i w stosunku do wszystkich powinien być zebrany minimalny materiał informacyjny. Szczegółowe badania biograficzne winny być przeprowadzone na szeregu rodzin, wybranych z różnych grup wsi, a mianowicie: bogaczy, średniaków, biednych, nędzarzy; grupy „poreckiej" i „poleskiej", przybyszy z innych wsi, przybyszy z innych okolic lub krajów; gajowych; wiejskich przestępców; wdów i t. p. [...] W badaniach tych punkt ciężkości powinien być położony na dzieje emancypacji młodych spod władzy rodzicielskiej, dzieje ich małżeństwa i wyjścia ze wspólnoty domowej, dzieje stosunków rodzicielskich i małżeńskich (przedmałżeńskich), kontakty i stosunki z innymi ludźmi we wsi i poza wsią, które mogły wpłynąć na kształtowanie się stosunków rodzinnych, okolicz­ ności, w których powstawał konflikt między rodzicami a dziećmi; małżonkami. M a t e r i a ł y ekspedycyjne z zimy 1937 r o k u były gromadzone w e d ł u g p o w y ż ­ szych instrukcji - w y r a s t a j ą c y c h z inspiracji soqologii humanistycznej Floriana Znanieckiego, zwłaszcza z a p o c z ą t k o w a n e j przez niego metody biograficznej. Z kolei metody pracy ekspedycji odwołują się, zwyczajem Obrębskiego, do zasad szkoły funkcjonalnej B r o n i s ł a w a Malinowskiego (badania stacjonarne, wieloty­ godniowe, kilkakrotne powroty do tej samej miejscowości, przywiązywanie dużej wagi do obserwacji badanej społeczności, stosowanie r ó ż n y c h f o r m zbierania informacji: od formalnego wywiadu do luźnej rozmowy). Badaniom p a t r o n o w a ł 2 7 P a ń s t w o w y I n s t y t u t K u l t u r y W s i . O p r ó c z O b r ę b s k i e g o w ekspedycji zimowej 2 7 W sprawozdaniu z działalności PIKW jest mowa o pracach Instytutu nad poszczególnymi wsiami: „Przeobrażenia warstwy chłopskiej są tu ujęte od strony podstawowej grupy rolniczej w Polsce, jaką jest wieś drobnorolnicza z całokształtem zachodzących w niej współcześnie prze­ mian. W każdej z badanych miejscowości nacisk położony został na analizę tych procesów, które w danej wsi wysuwają się na czoło, a więc takich, jak rozpad organizacji rodzinno-sąsiedzkiej, proces urbanizacji [...] itp." Wśród powiatów, w których wybrane miejscowości objęto badaniami tego typu, wymieniony jest pow. stoliński (Państwowy..., s. 257). �42 ANNA ENGELKING 28 uczestniczyli W ł a d y s ł a w Kurkiewicz, w s p ó ł p r a c o w n i k P I K W , działacz l u d o w y , oraz p. C z e c h ó w n a (o k t ó r e j , niestety, nic m i bliżej nie wiadomo). M a t e r i a ł y tego etapu ekspedycji, zachowane w archiwum w Amherst ( „ O b r ę b s k i Collection", box 36, folder 29, 30, 31, 32, 33) to: 27 w y w i a d ó w Kurkiewicza (182 strony r ę k o p i s u ) , 42 wywiady C z e c h ó w n y (129 stron r ę k o ­ pisu) i jej dziennik obserwacji z okresu 17-23.02.1937, głównie z p o p ó w k i , gdzie m i e s z k a ł a (22 strony r ę k o p i s u ) oraz notes O b r ę b s k i e g o , zawierający obserwacje i n o t a t k i z r o z m ó w (188 stron r ę k o p i s u ) . Są t u t a k ż e cztery m a ł e notatniki terenowe, „ r o b o c z e " (formatu octavo) ( „ O b r ę b s k i Collection", box 36, f o l ­ der 24): O b r ę b s k i e g o (184 ss.), Kurkiewicza (66 ss.) i C z e c h ó w n y (85 i 35 ss.), zawierające notowane na gorąco obserwacje i rozmowy (brudnopisy opracowy­ wanych później w y w i a d ó w ) . Kurkiewicz s p o r z ą d z a ł swoje notatki po polsku, zapisując treść w y w i a d u w ł a s n y m i słowami, tylko czasami cytując wypowiedzi r o z m ó w c ó w . Natomiast O b r ę b s k i i C z e c h ó w n a znaczne partie w y w i a d ó w notowali w brzmieniu d o s ł o w n y m : w miejscowym dialekcie, po rosyjsku lub po polsku, zależnie od języka rozmowy. Nie koncentrowali się też wyłącznie na badaniach biograficznych rodzin o l m a ń s k i c h i młodzieży (co robił Kurkiewicz); notowali t a k ż e wierzenia, o b r z ę d y , teksty pieśni. W ś r ó d tej grupy w y w i a d ó w tylko trzy przeprowadzone są z osobami spoza społeczności olmańskiej (wywia­ dy Kurkiewicza z wójtem gminy Stolin, z nadleśniczym i kierownikiem szkoły). Ostatni, trzeci etap b a d a ń monograficznych wsi Olmany to badania W a n d y S t r ó ż y k ó w n y , odbyte w lipcu 1937 r o k u . I c h wynikiem jest 12 zachowanych w m a t e r i a ł a c h archiwalnych w y w i a d ó w (w t y m 3 z P e r e b r o d ó w ) , przede wszystkim biograficznych, a t a k ż e notatki, dotyczące głównie informacji genea­ logicznych o k i l k u wybranych rodzinach ( „ O b r ę b s k i Collection", box 36, f o l ­ der 34). Te wywiady i notatki, j a k r ó w n i e ż m a t e r i a ł y obu poprzednich ekspe­ dycji o l m a ń s k i c h (letniej z 1936 r. i zimowej z 1937 r.) stały się p o d s t a w ą pracy magisterskiej Wandy Stróżykówny-Lipińskiej, Dezorganizacja wsi poleskiej Olmany, obronionej na Uniwersytecie Warszawskim w 1939 roku. W archiwum w Amherst znajduje się obszerniejszy wariant tej pracy, z a t y t u ł o w a n y Olmany ( „ O b r ę b s k i Collection", box 48, folder 116-122, 192 ss. r ę k o p i s u , częściowo maszynopisu) - jest to, j a k m o ż n a sądzić, najprawdopodobniej brudnopis „ s t u d i u m o wsi poleskiej, p.t. «Procesy dezorganizacyjne we wsi», wykonanego dla P a ń s t w o w e g o Instytutu K u l t u r y Wsi, o k t ó r y m autorka informuje we wstępie do pracy magisterskiej" ( L i p i ń s k a 1939, s. 6). Osobne miejsce w ś r ó d m a t e r i a ł ó w o l m a ń s k i c h zajmują m a p k i i diagramy topograficzne, tablice genealogiczne, dane o rodach o l m a ń s k i c h , spisy miesz­ k a ń c ó w . O p r ó c z tego, w ś r ó d archiwalnych m a t e r i a ł ó w terenowych z Olman, poza ź r ó d ł a m i w y w o ł a n y m i przez badaczy, znajdują się też ź r ó d ł a zastane. Są to m . i n . : odpisy d o k u m e n t ó w archiwalnych (np. Spis imienny gospodarstw włościańskich wykupionych na podstawie Najwyższego Ukazu z dnia 1 marca 2 8 Informacja od Wandy Mrozek, 1995. Po wojnie W. Kurkiewicz pracował w LSW, zmarł w 1997 roku. Zob. nekrolog, Gazeta Wyborcza, 22.04.1997, nr 94. �POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO 43 1863 г.), szczegółowe dane spisowe z 1931 r o k u i opracowania statystyczne, p r o t o k o ł y Rady Gromadzkiej, k r o n i k a szkoły powszechnej w Olmanach, w y ­ kaz n i e o b e c n o ś c i dzieci w szkole, odpisy korespondecji k i e r o w n i k a szkoły z inspektoratem, rysunki i zeszyty dzieci. M a t e r i a ł y zebrane w Olmanach, z a r ó w n o własne, j a k i w s p ó ł p r a c o w n i k ó w i s t u d e n t ó w , w y k o r z y s t a ł O b r ę b s k i w d o ś ć obszernym zakresie w d w ó c h m o ­ nografiach, jakie n a p i s a ł w czasie okupacji niemieckiej: Polesie archaiczne i Szkoła na Polesiu. Część danych z m a t e r i a ł ó w o l m a ń s k i c h m o ż n a też znaleźć we fragmentach n i e u k o ń c z o n e g o a r t y k u ł u Legenda leśnych ludzi, w k t ó r y m a n a l i z o w a ł „ m i t Poleszuka, taki j a k i żyje, t r w a i b y ć m o ż e krystalizuje się w ś r ó d inteligencji polskiej" (archiwum rodzinne). Obie wymienione monografie - owoc pierwszych na Polesiu b a d a ń etnosocjologicznych i pierwszych tak świadomie i konsekwetnie ukierunkowanych p o d m i o t o w o - p r z e d s t a w i a j ą obraz Polesia, k s z t a ł t o w a n y z d w ó c h per­ spektyw: obiektywizującej, syntetyzującej perspektywy badacza i subiektywnej m i e s z k a ń c ó w badanego kraju. N i k t przed O b r ę b s k i m i chyba n i k t po n i m nie p r z y w o ł y w a ł i nie e k s p o n o w a ł w takim stopniu głosu c h ł o p a poleskiego, p r z e d s t a w i a j ą c t y m samym p u n k t widzenia i racje człowieka, k t ó r y sam ich p r z e d s t a w i ć nie m ó g ł . Był w t y m wierny swoim założeniom teoretycznym i metodologicznym, f o r m u ł o w a n y c h m . i n . w artykule Statyczne i dynamiczne podejście w badaniach narodowościowych, k t ó r y m o ż n a określić j a k o w y k ł a d jego naukowego credo. Pisał w n i m : 2 9 Punktem centralnym w tak pojętych badaniach nie jest oczywiście narodowość en bloc, ale człowiek etnicznie odrębnej w stosunku do narodu państwowego wsi w całym [...] kompleksie jego postaw, dążeń i aspiracji społecznych... (Obrębski 1936d, s. 599; podkr. AE). LITERATURA C h a ł a s i ń s k i J . 1946, Zasadnicze stanowiska we współczesnej socjologii polskiej, Przegląd Socjologiczny, t. 8 s. 4-39. E n g e 1 к i n g, A. 2001, Siostra i brat. Wspólne zainteresowania naukowe Antoniny i Józefa Obrębskich, [w:] Język i kultura białoruska w kontakcie z sąsiadami, E . Smułkowa, A. Engelking (red.), Warszawa, Wydział Polonistyki UW, s. 23-32. Fundusz... 1937, Fundusz Kultury Narodowej (1928-1937). Zarys działalności, Warszawa. K l i m a s z e w s k a J. (red.) 1976, Kazimierz Moszyński. Życie i twórczość, Wrocław - War­ szawa. K s i ą ż k i e w i c z M . 1929, Ostatnia podróż prof. Ludomira Sawickiego (wyprawa bałkańska 1928), Kraków. 2 9 Na podmiotowe ukierunkowanie ówczesnych badań socjologicznych zwracała również uwagę w rozmowie ze mną Wanda Ferens, mówiąc o świadomym dążeniu badaczy z kręgu Znanieckiego do poznawania podmiotu i o ich „odwrocie od sprowadzania człowieka do roli przedmiotu" (rozmowa z Wandą Ferens, maj 2000). �44 ANNA E N G E L K I N G L e m i e s z P. 1936, Elita napływowa czyli uczmy się etnosocjologii, Kurier Wileński, nr 263, 25. 09. L i p i ń s k a W. 1939, Dezorganizacja wsi poleskiej Olmany, Warszawa, praca magisterska w Archi­ wum Uniwersytetu Warszawskiego, ss. 129. M o s z y ń s k i K . 1929, Kultura ludowa Słowian, t. 1, Kraków. O b r ę b s k i J . 1929, Rolnictwo ludowe wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego, [cz. 1], Lud Słowiański, t. 1, z. 1, s. B10-B54. - 1930, Rolnictwo ludowe wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego, [cz. 2], Lud Słowiań­ ski, t. 1, z. 2, S.B147-B187. - 193la, Rolnictwo ludowe wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego, [cz. 3], Lud Sło­ wiański, t. 2, z. 1, s. B9-B27. - 193 lb, Rolnictwo ludowe wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego, [cz. 4], Lud Sło­ wiański, t. 2, z. 2, s. B133-B148. - 1933, Family organization among Slavs as reflected in the custom of couvade, London, maszynopis w „Obrębski Collection" w Special Collections and Archives, W.E.B. Du Bois Library, University of Massachusetts w Amherst, Massachusetts, USA, ss. 147. - 1936a, Dzisiejsi ludzie Polesia, Przegląd Socjologiczny, t. 4, nr 3-4, s. 414-446. - 1936b, Problem etniczny Polesia, Sprawy Narodowościowe, t. 10, nr 1-2, s. 1-21. - 1936c, Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, Przegląd Socjo­ logiczny, nr 1-2, s. 177-195. - 1936d, Statyczne i dynamiczne podejście w badaniach narodowościowych, Sprawy Naro­ dowościowe, t. 10, nr 6, s. 585-600. - 1944, Polesie archaiczne, Warszawa, maszynopis w Archiwum Uniwersytetu Warszaw­ skiego, ss. 198. - 1945, Szkoła na Polesiu, Warszawa, maszynopis w archiwum Uniwersytetu Warszaw­ skiego, ss. 104. - 1951, The Sociology of Rising Nations, Unesco International Social Science Bulletin, vol. 3, no 2, s. 237-243; przekład polski: Socjologia powstających narodów, Przegląd Socjologiczny, 1968, t. 22, z. 2, s. 16-25. - 1976, The Changing Peasantry of Eastern Europe, Ed. by Joel & Barbara Halpern, Schenkman Publishing Company, Cambridge, Massachussets. O r s i n i - R o s e n b e r g S. 1929, Program badań socjologicznych w zakresie społecznego podłoża życia gospodarczego w województwach wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej, Poznań. - 1930, Program badań socjologicznych w zakresie zagadnień narodowościowych - w woje­ wództwach wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa. Państwowy... 1937, Państwowy Instytut Kultury Wsi, Roczniki socjologii wsi. Studia i materiały, t. 2, s. 255-260. S i d o r s k i D. 1974, W Nowym Jorku go nie znają, Kontrasty, nr 11; przedruk w: tegoż, Niepokonani? Portrety ludzi z ziem zachodnich i wschodnich, Wrocław 1981, s. 105-118. Sprawy Narodowościowe 1935a Sprawy Narodowościowe, t. 9, nr 3-4. 1935b Sprawy Narodowościowe, t. 9, nr 5. 1936a Sprawy Narodowościowe, t. 10, nr 1-2. 1936b Sprawy Narodowościowe, 1.10, nr 4-5. 1937 Sprawy Narodowościowe, t. 11, nr 1-2. T h o m a s W . I . , Z n a n i e c k i F . 1918-1920, The Polish Peasant in Europe and America, 1.1-5, Boston. W i ś n i e w s k i Т. 1930, Akcja ekspedycyjna L . Sawickiego, Wszechświat, nr 8, s. 233-240. W y k a A. 1993, Badacz społeczny wobec doświadczenia, Warszawa. Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a M . 1937, Przedmowa, w: Ethnographica. Prace Koła etnologów studentów USB, zesz. 1, Wilno. �POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO 45 ANNA E N G E L K I N G E T H N O - S O C I O L O G I C A L E X P E D I T I O N O F JÓZEF OBRĘBSKI TO P O L E S I E I N T H E Y E A R S 1934-1937. O R G A N I Z A T I O N . R E S E A R C H METHODS. PROBLEMS. PARTICIPANTS Summary In the years 1934-37 one of the most outstanding Polish ethnologists Józef Obrębski carried out field research in Polesie (in those years eastern Polish region, now Belarus). Those studies brought him his fame of the author of very valuable studies contributing to the theory of ethnic groups and nation building. The majority of the material collected then have not been published. Great part of them is kept in the archives of University of Massachusets in Amherst, USA. They are a good source of knowledge about the expedition - its organization, research methods and problems. The first stage of the fieldwork (1934-36) took place under the protectorate of the Research Institute for National Affairs and the Scientific Commision for the Studies of Eastern Territories. In his studies Obrębski emphasized "humanistic" perspective taking into account the point of view of the groups he studied. He was inspired by the "humanistic sociology" of Florian Znaniecki and functional method of Bronisław Malinowski. The main objective of the expedition was to study the process of the "nationalization" (i.e. acquiring natonal identity) of the peasants of Polesie which followed the socio-cultural changes and breaking of isolation of its rural areas. The field materials preserved in the archives concern the ethnic differentiation of Polesie, problems of national identity of its inhabitants, folk culture and the socio-economic situation of the peasantry. The second stage of the expedition (1936-37), in cooperation with the State Institute of Peasant Culture aimed at monographic study of one rural community - the village of Olmany. Obrębski, together with the research team collected data concerning economy, social and family life of the inhabitants of the village. Two works were based on that material, neither of them published as yet, The archaic Polesie and School in Polesie. They present the view on the peasant life from two perspectives: the objective perspective of the ethnographer and the subjective view of the inhabitants themselves. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13885f6aa9f465f642ccdaf5f6b2f7c6.pdf 71b3f25c1841b79bbdda48cda68b2e09 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1697 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1570 Title A name given to the resource Instytucje i organizacje polskie na Kresach Wschodnich 1920-1939 / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.9-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 WANDA PAPROCKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa INSTYTUCJE I ORGANIZACJE POLSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H 1920-1939 Z a r ó w n o przedstawiciele ś r o d o w i s k naukowych, j a k i w ł a d z p a ń s t w o w y c h niemal od p o c z ą t k u istnienia I I Rzeczypospolitej zdawali sobie s p r a w ę , że p o l i t y k a p a ń s t w o w a na Kresach Wschodnich nie m o ż e b y ć ś w i a d o m a swych celów i s p o s o b ó w ich realizacji bez d o k ł a d n e j znajomości tego terenu. D o t y ­ czyło to struktury etnicznej ludności, struktury społeczno-gospodarczej, spraw k u l t u r y oraz w a r u n k ó w naturalnych Ziem Wschodnich. P o w s t a ł e w 1918 r. p a ń s t w o polskie o b e j m o w a ł o swoimi granicami tereny z a m i e s z k a ł e przez l u d n o ś ć z r ó ż n i c o w a n ą etnicznie. W y m a g a ł o to prowadzenia przez r z ą d określonej p o l i t y k i w stosunku do mniejszości narodowych i p o w o ­ ł y w a n i a instytucji realizujących podstawowe jej cele. D o z a d a ń priorytetowych należał r o z w ó j g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n y i kulturalny wschodnich o b s z a r ó w I I Rzeczypospolitej i ścisłe p o w i ą z a n i e ich z c e n t r a l n ą P o l s k ą . Instytucje zaj­ m u j ą c e się Kresami Wschodnimi m i a ł y r ó ż n y charakter, a zakres ich działania o b e j m o w a ł z a r ó w n o sprawy polityczne, gospodarcze, j a k i kulturalne. Były one organizowane przez p o l i t y k ó w , n a u k o w c ó w oraz działaczy gospodarczych i społecznych. P o s i a d a ł y statusy komisji, k o m i t e t ó w , instytutów, towarzystw. D z i a ł a ł y w r ó ż n y c h okresach I I Rzeczypospolitej, a ich trwałość i efektywność zależała od wielu c z y n n i k ó w i była znacznie z r ó ż n i c o w a n a . Ze względu na r ó ż n y charakter tych p l a c ó w e k najbardziej właściwe wydaje się ich o m ó w i e n i e w p o r z ą d k u chronologicznym. Uzasadnia to dodatkowo fakt, że ich rozwój u z a l e ż n i o n y był od zmieniającej się w dwudziestoleciu m i ę d z y w o j e n n y m p o l i ­ t y k i p a ń s t w a w stosunku do mniejszości narodowych. P i e r w s z ą w okresie I I Rzeczypospolitej instytucją zajmującą się bada­ niami n a u k o w y m i nad g o s p o d a r k ą Ziem Wschodnich był Instytut Badania Stanu Gospodarczego Ziem Wschodnich, utworzony przy M u z e u m P r z e m y s ł u i Rolnictwa w Warszawie. P o w s t a ł on w 1919 r. z inicjatywy grona o s ó b , przede wszystkim Z . Czerwijowskiego, S. Downarowicza, W . Gorjaczkowskiego, S. L e ś n i o w s k i e g o i W . Romana. Instytut z a t r u d n i a ł 20 stałych p r a c o w n i k ó w naukowych i stu kilkunastu członków. W y d a ł o k o ł o 30 arkuszy d r u k u prac p o ś w i ę c o n y c h głównie melioracji i komunikacji (Rocznik Ziem Wschodnich, �10 WANDA P A P R O C K A R. 4: 1938, s. 236). Niestety, materiały dotyczące tej placówki zostały zniszczone w czasie I I wojny światowej w p o ż a r z e gmachu Muzeum; nie u d a ł o m i się t a k ż e ustalić i m i o n c z ł o n k ó w - założycieli Instytutu, ani d o t r z e ć do bliższych danych na ich temat. R o k później (1930 r.) powstaje w Wilnie instytucja skupiająca w swoim gronie n a u k o w c ó w , k t ó r z y odegrali w nauce polskiej X X w. zna­ czącą rolę. Jakkolwiek nazwa Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej sugeruje znacznie szerszy zakres b a d a ń niż obszar K r e s ó w Wschodnich, to właśnie one były przede wszystkim przedmiotem b a d a ń tej p l a c ó w k i . D o c z ł o n k ó w Instytutu należeli m.in.: Stanisław A r n o l d , Franciszek Bujak, Cezaria Ehrenkreutzowa, Jan Piłsudski, W ł a d y s ł a w Semkowicz. Prezesem Instytutu był Jan Rozwadowski. P o w o ł a n o do życia sekcje: h i s t o r y c z n o - p r a w n ą , litera­ tury i j ę z y k o z n a w s t w a , etnograficzno-geograficzną i g o s p o d a r c z ą . Przewodnic­ two sekcji etnograficzno-geograficznej objęła Cezaria Ehrenkreutzowa, Sekre­ tarzem z o s t a ł a M a r i a Priifferowa. W podsekcji etnograficznej prowadzono badania terenowe w województwie wileńskim i n o w o g r ó d z k i m (pod kierunkiem C. Ehrenkreutzowej). Wydawnictwem Instytutu był Rocznik Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej. Poza zadaniami badawczymi Instytut stawiał sobie za cel realizację pewnych p r o g r a m ó w r z ą d o w y c h d o t y c z ą c y c h K r e s ó w Wschodnich. N a l e ż a ł o do nich p o w o ł a n i e Wyższej Szkoły N a u k Politycznych, k t ó r e j statut zatwierdzony został w 1937 r. Była to szkoła trzyletnia p r z y g o t o w u j ą c a badaczy lub specjalistów do pracy w administraqi państwowej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, w p l a c ó w k a c h polskich w Z S R R i p a ń s t w a c h bałtyckich. D y r e k t o r a m i szkoły byli kolejno: Janusz Jędrzejewicz i W ł a d y s ł a w Wielhorski. 1 O systematycznych badaniach Ziem Wschodnich m o ż n a m ó w i ć jednak dopiero od r o k u 1933, kiedy p o w s t a ł o w Warszawie Towarzystwo Rozwoju Ziem Wschodnich. Prawie równocześnie, bo w p o c z ą t k a c h 1934 г., rozpoczyna działalność Komisja N a u k o w y c h B a d a ń Ziem Wschodnich. Inicjatorem jej powstania był K o m i t e t do Spraw N a r o d o w o ś c i o w y c h , p l a c ó w k a działająca na zlecenie r z ą d u , ukonstytuowana 2 marca 1934 r. w okresie, w k t ó r y m na czele Ministerstwa Spraw W e w n ę t r z n y c h stał Bronisław Pieracki. D z i ę k i K o m i t e t o ­ w i po raz pierwszy od 1926 r. polityka n a r o d o w o ś c i o w a stała się przedmiotem prac r z ą d u j a k o ciała kolektywnego (Chojnowski 1979, s. 207). F o r m a l n a decyzja o utworzeniu K o m i t e t u z a p a d ł a na posiedzeniu Rady M i n i s t r ó w 19 grudnia 1935 r. W skład K o m i t e t u weszli ( o p r ó c z premiera) ministrowie spraw w e w n ę t r z n y c h , spraw zagranicznych, spraw wojskowych, w y z n a ń reli­ gijnych i oświecenia oraz rolnictwa. D o jego z a d a ń należało opracowywanie i przedstawianie r z ą d o w i w n i o s k ó w zawierających wytyczne p o l i t y k i narodo­ wościowej, koordynowanie p o s u n i ę ć poszczególnych o r g a n ó w p a ń s t w o w y c h , a t a k ż e pobudzanie inicjatyw społecznych popierających prace r z ą d u . Stałym organem wykonawczym K o m i t e t u było tzw. Biuro Polityki N a r o d o w o ś c i o w e j . 1 Jak pisze w swoich wspomnieniach Jerzy Putrament, Instytut powstał dzięki aktywności młodych naukowców i był jedyną w swoim rodzaju placówką obliczoną na naukowy wywiad antyradziecki (Putrament 1961, s. 121). �I N S T Y T U C J E I O R G A N I Z A C J E P O L S K I E NA K R E S A C H 11 D l a jego potrzeb p r a c o w a ł a wspomniana wyżej Komisja N a u k o w y c h B a d a ń Ziem Wschodnich. Pracami K o m i s j i k i e r o w a ł gen. Tadeusz Kasprzycki. W jej składzie działały zespoły badawcze: ł e m k o w s k i (prof. Józef Smoleński), lwowski (prof. Tadeusz Bigo), polesko-podlaski (dr L u d w i k Grodzicki), ziem p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h (dr W ł a d y s ł a w Wielhorski) i chełmsko-wołyński (prof. W ł a d y s ł a w K r z y ż a n o w s k i ) . Komisja, zgodnie z wytycznymi instytucji, k t ó r a j ą powołała, czyli K o m i t e t u do Spraw N a r o d o w o ś c i o w y c h , podjęła zadania gromadzenia dotychczasowego d o r o b k u naukowego d o t y c z ą c e g o Ziem Wschodnich, skoordynowania b a d a ń w tej dziedzinie, opracowania ich p r o g r a m ó w oraz zdobycia odpowiednich ś r o d k ó w finansowych na ich prowadzenie. Zadania te realizowano współpracując z z a k ł a d a m i n a u k o w y m i wyższych uczelni Warszawy, W i l n a , K r a k o w a oraz instytucjami i towarzystwami naukowymi. Nie m a j ą c możliwości finansowych prowadzenia b a d a ń r ó w n o c z e ś n i e we wszystkich kierunkach i na wszystkich terenach, Komisja stanęła przed koniecznością koncentracji wysiłków badawczo-naukowych na wybranych odcinkach. Z a priorytetowe uznano studia w dziedzi­ nach: demograficzno-etnograficznej i ekonomicznej. W pierwszej z nich przepro­ wadzano badania zmierzające do wytyczenia granic jednolitych etnicznie regio­ n ó w , przyjmując za ich wyznaczniki elementy uznane za statyczne, j a k np. język. W drugiej dziedzinie, określanej j a k o dynamiczna, przeprowadzono studia etnosocjologiczne nad s t r u k t u r ą a g r a r n ą Ziem Wschodnich, d o d a t k o w y m i zarobkami l u d n o ś c i wiejskiej oraz nad czynnikami, k t ó r e m o g ł y b y świadczyć 0 m o ż l i w o ś c i a c h rozwojowych osiedli miejskich. A k t y w n a działalność K o m i s j i znalazła wyraz w m a t e r i a ł a c h przedstawionych na zorganizowanym z jej inicja­ t y w y w 1936 г. I Zjeździe Sprawozdawczo-Naukowym p o ś w i ę c o n y m Ziemiom Wschodnim. Zostanie on o m ó w i o n y w dalszej części artykułu. J e d n ą z ważniejszych p l a c ó w e k działających przez siedem ostatnich lat I I Rzeczypospolitej, aż do wybuchu wojny, było - p o w s t a ł e w 1933 r. - T o w a ­ rzystwo Rozwoju Ziem Wschodnich. D o jego naczelnych z a d a ń należało ścisłe zespolenie Ziem Wschodnich z R z e c z y p o s p o l i t ą oraz ich rozwój gospodarczy 1 kulturalny. Towarzystwo z a ł o ż o n e zostało z inicjatywy działaczy gospo­ darczych i społecznych: B r o n i s ł a w a Hełczyńskiego, Piotra Jarockiego, Józefa K o ż u c h o w s k i e g o , Kazimierza Skórewicza i A d a m a Stablewskiego. W me­ m o r i a ł a c h s k ł a d a n y c h do Minsterstwa Spraw W e w n ę t r z n y c h postulowano k o n i e c z n o ś ć rozwoju p o l i t y k i inwestycyjnej w w o j e w ó d z t w a c h wschodnich, a mianowicie budowy d r ó g i sieci kolejowej, rozbudowy miast, uprzemysłowie­ nia, rozbudowy inwestycji służących rozwojowi handlu, j a k elewatory, chłodnie itp. Realizację tych p o s t u l a t ó w m i a ł o ułatwić utworzenie prawie we wszystkich powiatach w o j e w ó d z t w wschodnich K ó ł Powiatowych, k t ó r y c h c z ł o n k o w i e z o b o w i ą z a n i b y l i d o s t a r c z a ć w i a d o m o ś c i o sytuacji gospodarczej na ich terenie i r ó w n o c z e ś n i e w s p i e r a ć aktywnie wszelkie akcje służące rozwojowi ekono­ micznemu p o w i a t u , k t ó r y reprezentowali. Zdobycie wiedzy o rzeczywistości gospodarczej Ziem Wschodnich m i a ł o służyć utworzeniu planu przebudowy gospodarczej tej części kraju. �12 WANDA PAPROCKA W pierwszym okresie działalności Towarzystwo o r g a n i z o w a ł o zebrania 0 charakterze referatowo-dyskusyjnym, na k t ó r y c h znawcy p o s z c z e g ó l n y c h p r o b l e m ó w gospodarczych Ziem Wschodnich przedstawiali je na podstawie analizy zebranych w terenie m a t e r i a ł ó w . W ś r ó d referujących nie b r a k o w a ł o i n i c j a t o r ó w i o r g a n i z a t o r ó w Towarzystwa, j a k m.in.: P. Jarockiego, dyrektora Powszechnej Kasy Oszczędnościowej, czy J. K o ż u c h o w s k i e g o , vice-prezesa Ban­ k u Gospodarstwa Krajowego. Referaty dotyczyły z a r ó w n o spraw ekonomicz­ nych, j a k i rozwoju cywilizacyjnego Ziem Wschodnich. D u ż e znaczenie dla poznania tych t e r e n ó w miały, organizowane j u ż od 1933 r. przez Towarzystwo, kursy jednoroczne dla młodzieży akademickiej pod n a z w ą „ S t u d i u m o Ziemiach Wschodnich". Niewątpliwie ze wszystkich organizacji działających na rzecz rozwoju Ziem Wschodnich Towarzystwo najbardziej konsekwentnie realizowało swoje założenia statutowe. Czyniło to n a k ł a d a j ą c na Z a r z ą d główny, oraz na Okręgi i K o ł a , szereg o b o w i ą z k ó w takich, jak: „1) mobilizowanie społeczeństwa polskiego w województwach centralnych do pomocy ludności Ziem Wschodnich oraz aktywizowanie wysiłków ludności kresowej dla właściwego wykorzystania uzyskanych ś r o d k ó w ; 2) popieranie interesów gospodarczych i społecznych Ziem Wschodnich wobec w ł a d z p a ń s t w o w y c h , b a n k ó w i instytucji p a ń s t w o w y c h oraz centralnych organizacji gospodarczych i społecznych; 3) udzielanie wszelkich informacji i pomocy w zakresie przewidzianym przez statut, a w szczególności udzielanie pomocy K o ł o m , b i o r ą c y m udział w organizacji spółdzielczości, p o w o ł y w a n i e p l a c ó w e k gospodarczych, eksportowych, p r z e m y s ł u ludowego, w a r s z t a t ó w pracy i t p . ; 4) u ś w i a d o m i e n i e społeczeństwa o potrzebach k u l t u r a l ­ nych, społecznych i gospodarczych Ziem Wschodnich; 5) szerzenie k u l t u r y polskiej, obrona i podnoszenie kultury regionalnej, organizowanie pracy społecz­ nej, wychowawczej, kulturalnej i naukowej; 6) szerzenie czytelnictwa przez biblioteki, świetlice, czytelnie itp.; 7) popieranie wychowania fizycznego i organi­ zacji sprawujących to wychowanie; 8) skierowanie turystyki na Ziemie Wschod­ nie; 9) organizowanie w centrum państwa kolonii dla dzieci z Ziem Wschodnich" {Kalendarz Ziem Wschodnich, R. 1: 1935, s. 6). Towarzystwo dzieliło się na Okręgi działające w ramach województw. Okręgi dzieliły się na K o ł a . D z i a ł a ł y następujące Sekcje: 1) Sekcja Organizacyjna, do k t ó r e j należały sprawy organizowania O k r ę g ó w i K ó ł , rozbudowa k o m ó r e k organizacyjnych w Z a r z ą d z i e G ł ó w n y m , pozyskiwanie działaczy do pracy oraz sprawy akademickie; 2) Sekcja Bibliotek i Czytelni; 3) Sekcja pomocy w naturze zajmująca się d o r a ź n ą p o m o c ą dla poszczególnych środowisk; 4) Sekcja Turysty­ k i na Ziemiach Wschodnich; 5) Sekcja Ekonomiczna zajmująca się problemami gospodarczymi Ziem Wschodnich; 6) Sekcja Propagandy i Wydawnictw zajmu­ j ą c a się p r o p a g a n d ą Towarzystwa, popieraniem p o s t u l a t ó w Ziem Wschodnich 1 wydawaniem Kalendarza Ziem Wschodnich', 7) Sekcja Porad Prawnych zajmują­ ca się udzielaniem informacji i porad prawnych K o ł o m i O k r ę g o m ; 8) Sekcja Finansowa i D o c h o d ó w Niestałych zajmująca się sprawami finansowymi T o w a ­ rzystwa, budżetem i inicjowaniem imprez. Prezesem Towarzystwa był Aleksander Prystor, M a r s z a ł e k Senatu {Kalendarz Ziem Wschodnich, R. 1: 1935, s. 7). �INSTYTUCJE I ORGANIZACJE POLSKIE NA KRESACH 13 P o n i e w a ż sprawy ekonomiczne d o m i n o w a ł y we wszystkich d z i a ł a n i a c h na rzecz Ziem Wschodnich, ich formy organizacyjne ulegały stałej rozbu­ dowie. P o w s t a ł a w ramach Towarzystwa Sekcja Ekonomiczna uległa w k r ó t ­ k i m czasie p o d z i a ł o w i na Sekretariat Ekonomiczny, służący r o z w i ą z y w a n i u spraw bieżących, i K o ł o Ekonomiczne, k t ó r e g o działalność m i a ł a za zadanie p o g ł ę b i a n i e wiedzy ekonomicznej i stworzenie F o r u m dla s p o t k a ń naukowych. K o ł o E k o n o m i s t ó w , k t ó r e g o Prezesem był Józef Poniatowski, u t w o r z y ł o 4 sekcje: 1) t a r y f o w o - k o m u n i k a c y j n ą ; 2) s a m o r z ą d o w ą ; 3) a g r a r n ą ; 4) p r o ­ dukcji rolnej. Dalsze zmiany organizacyjne przyniosły porozumienie m i ę d z y Towarzystwem i K o m i s j ą N a u k o w y c h B a d a ń Ziem Wschodnich, na mocy k t ó r e g o utworzono w 1936 r. Instytut Gospodarczy Ziem Wschodnich. B ę d ą c organem n a u k o w y m Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich, Instytut reali­ z o w a ł cele naukowe w zakresie b a d a ń gospodarczych i społecznych poprzez gromadzenie m a t e r i a ł ó w naukowych d o t y c z ą c y c h Ziem Wschodnich, inicjo­ wanie i organizowanie b a d a ń , ogłaszanie w y n i k ó w prac, publikacje, utrzymy­ wanie i organizowanie pracowni, bibliotek, zjazdów, w y k ł a d ó w i t p . Instytut z a t r u d n i a ł o k o ł o 60 o s ó b , p o s i a d a ł R a d ę N a u k o w ą , w której skład wchodzili tak w y b i t n i naukowcy, j a k prof. prof. Franciszek Bujak, Stanisław Grabski, Z d z i s ł a w Lutkiewicz, Stefan Ehrenkreutz i inni. Kierownikiem I n s t y t u t u został S t a n i s ł a w Orsini-Rosenberg. W skład dziesięciu o ś r o d k ó w badawczych w c h o d z i ł y n a s t ę p u j ą c e p l a c ó w k i , k t ó r e o k r e ś l o n o w schemacie organizacyjnym j a k o G r u p y : 1) Centralna G r u p a B a d a ń A g r a r n y c h w Warszawie; 2) Central­ na G r u p a B a d a ń Miejskich na Ziemiach Wschodnich w Warszawie; 3) Wileń­ ska G r u p a B a d a ń Przebudowy Agrarnej w Wilnie; 4) W i l e ń s k a Grupa Ba­ d a ń P r z e m y s ł u Ludowego; 5) W o ł y ń s k a Grupa dla B a d a ń Uzupełniających nad M i a s t a m i i Osiedlami Fabrycznymi W o ł y n i a i Ł u c k a ; 6) M a ł o p o l s k a G r u p a B a d a ń P r z e m y s ł u Ludowego we Lwowie; 7) Białostocka Grupa B a d a ń P r z e m y s ł u Ludowego; 8) W o ł y ń s k a Grupa B a d a ń P r z e m y s ł u Ludowego; 9) Poleska G r u p a B a d a ń Przemysłu Ludowego; 10) Lubelska Grupa B a d a ń P r z e m y s ł u Ludowego. R z e m i o s ł o i przemysł domowy, j a k o ź r ó d ł a dodatkowych d o c h o d ó w , były od dawna w k r ę g u z a i n t e r e s o w a ń e k o n o m i s t ó w . J u ż w 1934 r. K o m i s j a N a u ­ k o w y c h B a d a ń r o z p o c z ę ł a badania nad wytwórczością wiejską,obejmując n i m i ziemie p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e (województwa: wileńskie, n o w o g r ó d z k i e , poleskie i 7 p o w i a t ó w w o j . białostockiego). Podobne studia podjęło grono pracow­ n i k ó w I n s t y t u t u Naukowo-Badawczego Europy Wschodniej w W i l n i e p o d kierownictwem ekonomisty Józefa Święcickiego. Badania zostały podzielone na 5 e t a p ó w : 1) zapoznanie się z literaturą przedmiotu i ewidencja m a t e r i a ł ó w j u ż zebranych; 2) ustalenie liczby w a r s z t a t ó w wytwórczych, ich rozmieszczenia i przybliżonej wysokości produkcji; 3) opis ważniejszych o ś r o d k ó w w y t w ó r ­ czości i miejsc masowego zbytu ( j a r m a r k ó w ) ; 4) opracowanie monograficzne ważniejszych gałęzi p r z e m y s ł u ludowego; 5) opracowanie syntetyczne zagad­ nienia p r z e m y s ł u ludowego na ziemiach p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h na podstawie zgromadzonego m a t e r i a ł u statystycznego. �14 WANDA P A P R O C K A D o m o m e n t u podjęcia tematu przez G r u p ę B a d a ń Święcickiego m a t e r i a ł y d o t y c z ą c e p r z e m y s ł u ludowego były bardzo ubogie i p o c h o d z i ł y jedynie z Izb Rzemieślniczych oraz z ankiety opracowanej w 1926 r. przez J a n i n ę O r y n ż y n ę . G r u p a Święcickiego g r o m a d z i ł a dane orientacyjne z B a z a r ó w P r z e m y s ł u Ludowego uzyskanych o d z a r z ą d u gmin wiejskich, nauczycieli ludowych, p r o ­ b o s z c z ó w oraz na drodze korespondencyjnej. Najcenniejszym jednak ź r ó d ł e m o k a z a ł y się informacje zebrane d r o g ą o b j a z d ó w i b e z p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w p r a c o w n i k ó w Grupy. N a podstawie powyższych prac stworzono k a r t o t e k ę miejscowości p o ł o ż o n y c h w w o j . wileńskim, n o w o g r ó d z k i m i poleskim oraz siedmiu powiatach p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h w o j . białostockiego. Prace nad m o ­ nografiami poszczególnych gałęzi wytwórczości ludowej zbiegły się z przeję­ ciem b a d a ń (w p a ź d z i e r n i k u 1936 r.) przez Instytut Gospodarczy Ziem Wschodnich. W t y m czasie s p o r z ą d z o n o j u ż rejestrację ważniejszych o ś r o d k ó w w y t w ó r c z o ś c i ludowej, wybierając 6 gałęzi w y t w ó r c z y c h , k t ó r y c h monograficz­ ny opis był wskazany ze względu na ich typowy dla tego terenu charakter. Było to tkactwo ( u ż y t k o w e i zdobnicze), bednarstwo, kołodziejstwo, garncar­ stwo oraz w y r ó b z drewna r ó ż n y c h p r z e d m i o t ó w u ż y t k u rolniczego i d o m o ­ wego. Instytut Gospodarczy Ziem Wschodnich przejął również badania nad s t r u k t u r ą a g r a r n ą , prowadzone w okresie wcześniejszym przez K o m i s j ę N a u ­ kowych B a d a ń Ziem Wschodnich. Prace naukowe w Wileńskiej Grupie B a d a ń Przebudowy Agrarnej dotyczyły z a g a d n i e ń związanych z szachownicą grun­ t ó w , gruntami w s p ó l n y m i , służebnością. Studia nad t y m i tematami r o z p o c z ę t o w r o k u l 9 3 5 . Przebiegały one w d w ó c h etapach, nie u k o ń c z o n y c h w całości do 1939 r o k u . Etapy te o b e j m o w a ł y następujące działania: badania w s t ę p n e nad ustawodawstwem agrarnym rosyjskim, w szczególności nad r e f o r m ą stołyp i n o w s k ą oraz zebranie i opracowanie danych dotyczących przedwojennego scalenia g r u n t ó w na badanych terenach i obecnego stanu p r o c e s ó w komasacyjnych. R ó w n o l e g l e prowadzono analizę i dokonywano oceny społecznych i gospodarczych s k u t k ó w tych p r o c e s ó w . W badaniach miast i osiedli miejskich, n a s t ę p n e g o w a ż n e g o zagadnienia w pracach Instytutu, przyjęto zasadę, że przedmiotem s t u d i ó w b ę d ą nie mia­ sta i gminy miejskie w znaczeniu prawno-administracyjnym, ale miejsco­ wości, k t ó r e ze względu na przeważający rodzaj zajęć ich m i e s z k a ń c ó w m i a ł y „ m i e j s k i " charakter. Poza m a t e r i a ł a m i statystycznymi i danymi u r z ę d o w y m i w badaniach tych wykorzystano informacje gromadzone d r o g ą w y w i a d ó w ze znawcami p o s z c z e g ó l n y c h dziedzin życia gospodarczego oraz samych p o d ­ m i o t ó w gospodarczych, j a k np. Biura Ekonomiczno-Statystycznego Towarzy­ stwa Bezprocentowego K a s Ż y d o w s k i c h , instytucji w s p o m a g a j ą c e j działalność g o s p o d a r c z ą ludności żydowskiej, k t ó r a s t a n o w i ł a w kresowych miasteczkach od 60 do 9 0 % ludności (Rocznik Ziem Wschodnich, R. 4: 1938, s. 246). Prowa­ dzone przez Biuro szczegółowe badania nad monografiami miast i miasteczek o b e j m o w a ł y wszystkie dziedziny życia gospodarczego, społecznego i k u l t u ­ ralnego. W skład siedemnastu t e m a t ó w poddanych analizie wchodziły m.in.: p o ł o ż e n i e geograficzne, przemysł, rzemiosło, c h a ł u p n i c t w o , handel, kredyty, �I N S T Y T U C J E I O R G A N I Z A C J E P O L S K I E NA K R E S A C H 15 o ś w i a t a i k u l t u r a , opieka społeczna, z d r o w o t n o ś ć , budownictwo p r z e m y s ł o w e i mieszkaniowe. W w y n i k u tych studiów, w n a s t ę p n y c h latach zostały opra­ cowane monografie szeregu miast i miasteczek w o j . poleskiego, m . i n . Berezy Kartuskiej, Drohiczyna, H o r o d n a , K a m i e ń c a Poleskiego, K o b r y n i a oraz, w w o j . w o ł y ń s k i m , m . i n . D u b n a , Hoszcza, Klewania, Kostopola. Z innych b a d a ń nad miastami, z a p o c z ą t k o w a n y c h jeszcze przez K o m i s j ę N a u k o w y c h B a d a ń Ziem Wschodnich, należy w y m i e n i ć badania nad n i e k t ó r y m i mia­ stami Wileńszczyzny, m . i n . L i d y , Baranowicz, Nowej Wilejki {Rocznik Ziem Wschodnich, R. 4: 1938, s. 241-242). Poza studiami gospodarczymi, inicjowanymi przez Towarzystwo Rozwoju Ziem Wschodnich, a rozwijanymi przez Instytut Gospodarczy, duże znaczenie dla poznania Ziem Wschodnich miały (organizowane od 1933 r.) jednoroczne kursy dla m ł o d z i e ż y akademickiej, pod n a z w ą „ S t u d i u m o Ziemiach Wschod­ n i c h " . W y k ł a d y oparte były głównie na m a t e r i a ł a c h ź r ó d ł o w y c h p o c h o d z ą ­ cych z b a d a ń terenowych. D o 1939 r. o d b y ł o się sześć k u r s ó w Studium. Za­ o w o c o w a ł o to utworzeniem Akademickiego K o ł a Rozwoju Ziem Wschodnich na Uniwersytecie Warszawskim, w Szkole N a u k Politycznych i Szkole G ł ó w ­ nej Gospodarstwa Wiejskiego. Jako dalszy etap akcji p o w s t a ł o przy Towarzy­ stwie - K o ł o M ł o d y c h . Z inicjatywy słuchaczy pierwszych k u r s ó w Studium podjęło b u d o w ę D o m u Akademickiego na Polesiu, u k o ń c z o n ą w r o k u 1939 . 2 Jednym z najlepszych i najbardziej bezpośrednich s p o s o b ó w propagowania Ziem Wschodnich w społeczeństwie polskim było rozwijanie turystyki na tych terenach. Pierwsze formy organizacyjne nadane zostały ruchowi w 1934 r o k u . Zainicjowano w ó w c z a s i ustalono zasady ogólnej akcji turystycznej pod n a z w ą „ L a t o na Ziemiach Wschodnich". Z chwilą powstania L i g i Popierania Turystyki akcja ta prowadzona była przy jej współudziale organizacyjnym. Specjalnie dla t u r y s t ó w stworzono dogodne warunki przejazdu i pobytu na Ziemiach Wschod­ nich. Przyznane zostały ulgi kolejowe na bilety do województw: wileńskiego, n o w o g r ó d z k i e g o , poleskiego, białostockiego, wołyńskiego i tarnobrzeskiego. O r g a n i z a c j ą t u r y s t y c z n ą objęte zostały następujące tereny: 1) W i l n o i ziemia wileńska, 2) pojezierze suwalsko-augustowskie, 3) szlak mickiewiczowski (Nowo­ g r ó d e k , C z o m b r ó w , jezioro Świteź, W o r o n e ż a , Tuchanowicze), 4) P i ń s k i oko­ lice ( K a n a ł O g i ń s k i e g o , Horoszna), 5) szlak L e g i o n ó w Polskich na W o ł y n i u , 6) Krzemieniec i okolice, 7) szlak podolski ( C z o r t k ó w , Okopy Św. Trójcy, Zaleszczyki). Zainicjowano również szersze wykorzystanie d w o r ó w należących do wielkiej własności ziemskiej, w k t ó r y c h organizowano pensjonaty. R o z w ó j turystyki nie n a s t ą p i ł jednak tak szybko, jak się spodziewano chociaż systema­ tycznie wzrastała liczba osób odwiedzających Kresy Wschodnie, o czym świadczą następujące dane: w 1934 r. było 700 turystów, w 1935 - 2000, w 1936 - 13 000, w 1938 - 20000 {Rocznik Ziem Wschodnich, R. 5: 1939, s. 235). D u ż e znaczenie dla procesu integracji młodzieży kresowej z m ł o d z i e ż ą z innych t e r e n ó w miały organizowane przez Towarzystwo wyjazdy na wycieczki, 2 Dom postawiono w powiecie pińskim, w miejscowości zwanej „Uroczysko - Majdan". �16 WANDA P A P R O C K A 3 kolonie, a nawet wizyty w domach prywatnych w Polsce centralnej . R ó w n i e ż w a ż n a była działalność na rzecz rozwoju oświaty na terenach wschodnich. T e m u zadaniu służyło przesyłanie na te tereny biblioteczek (zawierających m i n i m u m 100 książek). D o 1938 r. przekazano 500 takich z e s t a w ó w . A k c j i propagandowej, prowadzonej przez Towarzystwo na rzecz poznania i pomocy Kresom Wschodnim, służyły wydawnictwa, m . i n . specjalistyczny biuletyn prasowy p o d n a z w ą Informacje dla Członków Sekcji Prasowej. R ó w ­ nocześnie p o d j ę t o wydawanie szeregu m a t e r i a ł ó w informacyjnych i propagan­ dowych. G ł ó w n y m wydawnictwem Towarzystwa był Rocznik Ziem Wschod­ nich, k t ó r e g o piąty t o m u k a z a ł się w 1939 roku. Publikowany w 40 tys. egzemp­ larzy m u s i a ł niewątpliwie spełniać swoją rolę p r o p a g a n d o w ą . P o d s u m o w u j ą c całokształt działalności Towarzystwa, organizacji najdłużej i najskuteczniej działającej na rzecz Ziem Wschodnich, m o ż n a w y r ó ż n i ć dwa w y r a ź n i e zaznaczające się etapy. Pierwszy etap działalności, lata 1933-1936, k t ó r y m o ż n a u z n a ć za formalnie z a k o ń c z o n y I W a l n y m Zjazdem Towarzyst­ wa R o z w o j u Ziem Wschodnich (11 p a ź d z i e r n i k a 1936 г.), był okresem prac w s t ę p n y c h . W y p e ł n i ł o go tworzenie form organizacyjnych, krystalizacja me­ t o d pracy, dążenie do sprecyzowania potrzeb Ziem Wschodnich i popularyza­ cja spraw tych Ziem w społeczeństwie. Z a s ł u g ą Towarzystwa w t y m okresie było u ś w i a d o m i e n i e społeczeństwu polskiemu problemu Ziem Wschodnich, k t ó r y w P a ń s t w i e Polskim nie wywoływał, z a r ó w n o we w ł a d z a c h , j a k i społe­ czeństwie, większego zainteresowania. 4 D r u g i etap pracy o b e j m o w a ł działania metodyczne i akcje na rzecz roz­ w i ą z y w a n i a wielu p r o b l e m ó w Ziem Wschodnich. 22 maja 1938 r. o d b y ł się I I Zjazd Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich. W k o ń c u lat trzydziestych, poza szeregiem wystąpień do w ł a d z i instytucji w w a ż n y c h dla rozwoju Ziem Wschodnich sprawach, g ł ó w n y m zadaniem 3 Przypadki zapraszania do domów młodzieży szkolnej z terenów wschodnich znane są mi z autopsji. W 1938 г., w domu moich rodziców w Poznaniu, przebywały dwie poleskie dziew­ czynki. Akcja pomocy dzieciom z terenu Polesia organizowana była przez Towarzystwo Rozwoju Ziem Wschodnich przy udziale szkół poznańskich. Obradom Zjazdu przewodniczył minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, prof. Wojciech Świętosławski. Jednym z zadań zjazdów, które miały odbywać się regularnie, było - j a k głosił jeden z punktów przyjętego regulaminu - skontaktowanie „osób pracujących nauko­ wo nad poznaniem zagadnień Ziem Wschodnich i działaczy społecznych pracujących nad pod­ niesieniem i ożywieniem życia Ziem Wschodnich" oraz „wskazanie zadań i potrzeb naukowo-badawczych na czas najbliższy". Zjazd obradował w dwóch sekcjach: humanistycznej i ekono­ micznej. W sekcji humanistycznej, której przewodniczył rektor Uniwersytetu Warszawskiego, prof. Włodzimierz Antoniewicz, wygłosili referaty: dr Jan Obrębski („Dzisiejsi ludzie Polesia"), dr Tadeusz Henzel („Struktura rasowa zachodniego Polesia"), dr Ludwik Ossowski („Zagad­ nienia językowe Polesia" oraz „Wpływ języka polskiego na język białoruski"), Samuel Fogelson („Zasadnicze cechy procesów ludnościowych na Polesiu"). W sekcji ekonomicznej, której przewod­ niczył rektor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, prof. Witold Staniewicz, wygłoszono m.in. referaty na temat struktury gruntów na Polesiu, skutków gospodarczych i społecznych scalania ziem oraz chałupnictwa i przemysłu ludowego (J. Święcicki); (Mniejszości narodowe..., Sprawy Narodowościowe, nr 4-5: 1936, s. 479-481). 4 �I N S T Y T U C J E I O R G A N I Z A C J E P O L S K I E NA K R E S A C H 17 Towarzystwa był rozwój inwestycji na tych terenach. Zakres prac w t y m okre­ sie o b e j m o w a ł przygotowanie bilansu potrzeb inwestycyjnych Ziem Wschod­ nich. P r z y s t ą p i e n i e do takich p r o j e k t ó w umożliwiały inwestycje w Centralnym O k r ę g u P r z e m y s ł o w y m (COP-ie), przekonanie społeczeństwa w Polsce Ś r o d k o ­ wej i Zachodniej o konieczności realizacji p o s t u l a t ó w Ziem Wschodnich oraz mobilizowanie do działania społeczeństwa na Kresach Wschodnich. Zestawie­ nie potrzeb inwestycyjnych, szczególnie w odniesieniu do 5 województw p ó ł n o c ­ nych i ś r o d k o w y c h , od wileńskiego do wołyńskiego włącznie, było dokonaniem nie t y l k o p l a c ó w e k Towarzystwa, lecz t a k ż e s a m o r z ą d ó w gospodarczych i tery­ torialnych na tych terenach, szeregu instytucji i organizacji społecznych oraz przedstawicieli parlamentu. Jednak program gospodarczy, ten zasadniczy po­ stulat, j a k i postawiono wobec Ziem Wschodnich do wybuchu I I wojny ś w i a t o ­ wej, nie został w pełni zrealizowany. W sferze p o s t u l a t ó w p o z o s t a ł o , słuszne z ekonomicznego p u n k t u widzenia, tworzenie na tych terenach polskich kas bezprocentowego kredytu, osiedlanie na Ziemiach Wschodnich fachowców, przede wszystkim k u p c ó w i rzemieślników z dzielnic zachodnich, głównie Pomorza i P o z n a ń s k i e g o , popieranie działań m a j ą c y c h na celu wytworzenie przez społeczeństwo miejscowe w ł a s n e g o rzemiosła, kupiectwa, drobnego prze­ m y s ł u i w ogóle polskiej warstwy mieszczaństwa. Te kierunki działań dotyczyły w r ó w n e j mierze wszystkich t e r e n ó w Ziem Wschodnich. O b o k spraw gospodarczych, k t ó r e d o m i n o w a ł y w polityce r z ą d u w sto­ sunku do tych t e r e n ó w , m i a ł y miejsce działania na rzecz wspierania i konso­ lidowania zamieszkującej je społeczności polskiej. Z t y m kierunkiem p o l i t y k i r z ą d u z w i ą z a n y był K o m i t e t do Spraw Szlachty Zagrodowej. Z o s t a ł on powo­ łany prawdopodobnie w k o ń c u 1937 r o k u . Inicjatorem jego utworzenia były w ł a d z e wojskowe, głównie vice-minister Spraw W e w n ę t r z n y c h , gen. Janusz G ł u c h o w s k i . Pierwsze p r ó b y sprecyzowania z a d a ń K o m i t e t u przedstawio­ ne zostały na międzyministerialnej konferencji, k t ó r a o d b y ł a się 15 listopada 1937 r o k u . W posiedzeniu uczestniczyli przedstawiciele niemal wszystkich m i ­ nisterstw. Od samego p o c z ą t k u starano się o to, aby formujący się K o m i t e t był wspierany przez wszystkie ministerstwa. N a czele K o m i t e t u s t a n ą ł gen. G ł u c h o w s k i . K o m i t e t działał przy Towarzystwie Rozwoju Ziem Wschodnich j a k o jednostka autonomiczna. Zasadniczym jego celem było wskrzeszenie p o l ­ skiej ś w i a d o m o ś c i narodowej w ś r ó d ludności zamieszkującej tereny woje­ w ó d z t w wschodnich. Statystyki l u d n o ś c i o w e znajdujące się w aktach K o m i t e ­ t u w s k a z y w a ł y na fakt prawie zupełnego zatracenia poczucia polskości w ś r ó d jej dużej części. L u d n o ś ć u k r a i ń s k a i b i a ł o r u s k a w latach trzydziestych coraz usilniej d ą ż y ł a do samostanowienia. W y w o ł a ł o to ze strony polskich czynni­ k ó w r z ą d o w y c h lęk przed c a ł k o w i t y m wynarodowieniem ludności polskiej, a przede wszystkim przed oderwaniem wschodnich o b s z a r ó w od Polski. A k c j a n a r o d o w o ś c i o w a K o m i t e t u ograniczyła się wyłącznie do warstwy byłej szlachty zagrodowej, k t ó r a p o d względem materialnym i k u l t u r o w y m s p a d ł a do poziomu ludności chłopskiej. Przywrócenie poczucia przynależności do n a r o d o w o ś c i polskiej m i a ł o o d b y w a ć się przy pomocy wielu ś r o d k ó w �18 WANDA P A P R O C K A administracyjnych, gospodarczych, politycznych, k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h i re­ ligijnych. Z p o w y ż s z y c h względów K o m i t e t p o s t a w i ł sobie j a k o jedno z w a ż ­ nych z a d a ń pozyskanie dotychczasowych organizacji, jakie działały na oma­ wianych terenach. Zależało m u na ideologicznym p o d p o r z ą d k o w a n i u istnie­ jącej j u ż i działającej na wschodnich terenach Polski organizacji Z w i ą z k u Szlachty Zagrodowej. Jej zadaniem b y ł o umacnianie polskości na tych zie­ miach poprzez wskrzeszanie tradycji szlacheckich w ś r ó d warstwy chłopskiej szlachty zagrodowej. W swej pracy K o m i t e t p o w o ł y w a ł się na akcję rozpo­ czętą i p r o w a d z o n ą przez Związek. W aktach K o m i t e t u z a c h o w a ł y się jedynie fragmenty d o t y c z ą c e prac jego Sekcji Naukowej. P r ó c z o m ó w i o n y c h wyżej z a d a ń , Sekcja p o s t a w i ł a sobie j a k o szczególny cel przeprowadzenie b a d a ń naukowych nad problemami n a r o d o w o ś c i o w y m i Ziem Wschodnich. Badaniami objęto 8 województw: stanisławowskie, tarno­ polskie, lwowskie, wołyńskie, poleskie, n o w o g r ó d z k i e , wileńskie, b i a ł o s t o c k i e (w swej części wschodniej). By znaleźć poparcie w szerokich k o ł a c h społe­ c z e ń s t w a polskiego, kierownictwo Sekcji Naukowej K o m i t e t u z a p r a s z a ł o do w s p ó ł p r a c y cały niemal świat naukowy. Wszystkie prace, k t ó r e t r a k t o w a ł y o Kresach Wschodnich popularyzowano dla celów polityczno-propagando­ wych. K r ó t k i okres istnienia K o m i t e t u nie pozwolił, by w y w a r ł on znaczniej­ szy w p ł y w na życie społeczności polskiej Ziem Wschodnich. W i ę k s z o ś ć jego z a d a ń p o z o s t a ł a w sferze p o s t u l a t ó w , a silna propaganda głoszonych haseł nie zjednała K o m i t e t o w i przychylności mniejszości narodowych. O m a w i a j ą c instytucje i organizacje działające na rzecz rozwoju Ziem Wschodnich i z w i ą z a n i a ich z P o l s k ą c e n t r a l n ą , nie s p o s ó b p o m i n ą ć ważnej r o l i , j a k ą o d e g r a ł o w spełnieniu tych z a d a ń osadnictwo wojskowe na tych terenach. Podjęcie działań na rzecz osiedlania ludności polskiej na wschodnich obszarach Rzeczypospolitej było z jednej strony realizacją z o b o w i ą z a ń wobec żołnierzy armii polskiej, b i o r ą c y c h udział w wojnie polsko-bolszewickiej (1919-1920), z drugiej - służyło wzmocnieniu żywiołu polskiego na tych zie­ miach. J u ż w lipcu 1920 r. Rada Obrony P a ń s t w a w y d a ł a o d e z w ę głoszącą, że ochotnicy Wojska Polskiego po odparciu wroga i z a k o ń c z e n i u wojny otrzyma­ j ą b e z p ł a t n i e ziemię j a k o n a g r o d ę za trudy i krew p r z e l a n ą w obronie granic naszej Ojczyzny (Bocian 1935, s. 272). O idei zasiedlania m ó w i ł Józef Piłsudski w w y d a n y m 18 p a ź d z i e r n i k a 1920 r. „ R o z k a z i e na z a k o ń c z e n i e w o j n y " : Żołnierz, który tyle zrobił dla Polski nie zostanie bez nagrody. Wdzięczna Ojczyzna nie zapomni o nim. Zdobyte zostały ogromne obszary, opustoszone i obrócone przez wojnę światową prawie w pustynię. Zaproponowałem już rządowi, by część zdobytej ziemi została własnością tych, co ją Polską zrobili uznoiwszy ją polską Krwią i trudem niezmiernym (Piłsudski 1935, s. 176). Projekt ustawy dotyczącej osadnictwa wojskowego skierowany został do Sejmu jesienią 1920 r o k u . Uchwalono j ą 17.12.1920 г., p o d n a z w ą „ O nadaniu ziemi ż o ł n i e r z o m Wojska Polskiego". Ustawa o g ł o s z o n a z o s t a ł a w Dzienniku Ustaw, nr 4, z 12.02.1921 r o k u . W świetle tej Ustawy, do o s ó b uprawnionych do otrzymania ziemi n i e o d p ł a t n i e należeli: 1) szczególnie zasłużeni żołnierze �INSTYTUCJE I ORGANIZACJE POLSKIE NA KRESACH 19 i inwalidzi W o j s k a Polskiego, 2) żołnierze ochotnicy, k t ó r z y walczyli na fron­ cie polsko-bolszewickim ( B ó h m 1992, s. 5). O d p ł a t n i e udziały ziemi m o g l i o t r z y m a ć pozostali żołnierze (Ustawa nie określała ściśle) w m i a r ę dyspono­ wania n a d w y ż k a m i ziemi. D o t e r e n ó w objętych osadnictwem wojskowym należały w o j e w ó d z t w a : w o ­ łyńskie, poleskie, n o w o g r ó d z k i e , częściowo białostockie. W ł a d z e wojskowe po­ w o ł a ł y do życia, na szczeblu centralnym, sekcję Osad Żołnierskich, w terenie natomiast zorganizowano referaty Osad Żołnierskich. R ó w n o c z e ś n i e z usta­ w ą d o t y c z ą c ą nadawania g r u n t ó w uchwalono u s t a w ę o przejmowaniu Ziemi na rzecz P a ń s t w a . Przejmowanie t r w a ł o o d 1923 г., do chwili wydania przez Sejm ustawy wstrzymującej tę akcję. Jako oficjalną przyczynę podawano brak t e r e n ó w przeznaczonych na gospodarstwa dla byłych wojskowych. Ogólnie, na podstawie ustawy z 1920 г., zostało przejętych i oddanych na osadnictwo w o j ­ skowe 785 m a j ą t k ó w o obszarze 137 tys. ha . Ziemię o t r z y m a ł o ok. 8 000 osad­ n i k ó w wojskowych, z czego w 1921 r. - 412, w 1922 r. - 3190, w 1923 r. 5 - 1 776, w 1924 r. - 900, w 1925 r. - 525, w 1926 r. - 467, w latach n a s t ę p n y c h - 641 o s a d n i k ó w . Przeciętny obszar działki wynosił 17 ha. Pod względem hie­ rarchii wojskowej 3221 o s a d n i k ó w (40,7%) stanowili szeregowcy, 3 347 (42,3%) podoficerowie, 994 (11,9%) oficerowie m ł o d s i , 312 (3,9%) oficerowie sztabowi i 94 (12%) generałowie. Pod względem wykształcenia 95 (1,2%) o s a d n i k ó w było analfabetami, 5 096 (64,3%) p o s i a d a ł o wykształcenie niższe, 225 (28%) średnie i 52 (6,5%) wyższe (Bocian 1935, s. 272). Wielkość działki osadniczej uzależniona była o d j a k o ś c i ziemi, powierzchni łąk, a także w a r u n k ó w komunikacyjnych. Z reguły ziemie te pozbawione były nieruchomości - b u d y n k ó w mieszkalnych lub gospodarczych - i drzewostanu. W i e l k o ś ć działek osadniczych na W o ł y n i u wynosiła od 12 do 20 ha, na Polesiu od 25 do 35 ha, w nowogródzkiem od 12 do 25 ha. N a obszarach Wileńszczyzny przydział działek dla byłych żołnierzy o d b y w a ł się nie na mocy ustawy z 17.12.1920 г., ale na podstawie dekretu wydanego przez gen. Lucjana Żeligowskiego. Sytuacja o s a d n i k ó w polskich wobec wrogiego stosunku ludności miejs­ cowej do p r z y b y s z ó w z Polski była bardzo trudna. W jej pojęciu, zagarniali oni ziemię, k t ó r ą u w a ż a n o za w ł a s n ą . R ó w n o c z e ś n i e miejscowe społeczeń­ stwo polskie u z n a w a ł o za k r z y w d z ą c e przejmowanie przez o s a d n i k ó w ziemi bez odszkodowania. W tej sytuacji osadnicy dążyli do zabezpieczenia swoich i n t e r e s ó w przez p o w o ł a n i e w ł a s n y c h organizacji. J u ż w 1922r. stworzyli Cen­ tralny Z w i ą z e k O s a d n i k ó w Wojskowych, p r z e k s z t a ł c o n y w 1925 r. w Cen­ tralny Z w i ą z e k O s a d n i k ó w , a w 1929 r. - w Związek O s a d n i k ó w . Z w i ą z e k ten o d e g r a ł i s t o t n ą rolę w k s z t a ł t o w a n i u oblicza cywilizacyjnego K r e s ó w Wschodnich. Jak wspomniano powyżej, organizację tę, zrzeszającą 16 tys. 5 Z przejętych 785 majątków, o ogólnym obszarze 137 183 ha - 352 (o obszarze 63 937 ha) było prywatnych polskich, 299 (o obszarze 54 741 ha) było prywatnych rosyjskich, 65 (o obszarze 11 099 ha państwowych) - instrukcyjnych, 43 (o obszarze 1 865 ha) - pocerkiewnych i pokościelnych i 26 (o obszarze 5 541 ha) - innych (Kamiński 1938, s. 166-167). �20 WANDA P A P R O C K A o s ó b wojskowych, p o w o ł a n o do życia w 1922 r o k u . Struktura Z w i ą z k u przed­ stawiała się n a s t ę p u j ą c o : na jego czele stał Z a r z ą d G ł ó w n y , k t ó r e m u p o d l e g a ł o 6 o d d z i a ł ó w w o j e w ó d z k i c h z 46 o d d z i a ł a m i powiatowymi i 790 ogniwami lokalnymi. G ł ó w n y m i zadaniami Z w i ą z k u były: akcja o ś w i a t o w a w ś r ó d osad­ n i k ó w i ich dzieci, organizowanie samodzielnych p l a c ó w e k gospodarczych, sprawowanie opieki prawnej i kredytowej, udział w innych organizacjach społecznych. A k c j a o ś w i a t o w a prowadzona przez o s a d n i k ó w m i a ł a z a p e w n i ć dzieciom polskim m o ż l i w o ś ć u k o ń c z e n i a sześcioklasowej szkoły podstawowej. W y m a g a ł o to budowy szkół publicznych i prywatnych. Z a r z ą d G ł ó w n y , w la­ tach 1922-1936, sfinansował b u d o w ę 50 b u d y n k ó w szkolnych i świetlic. Z i n i ­ cjatywy Z w i ą z k u organizowano kursy dokształcające dla d o r o s ł y c h , w za­ kresie fachowo-rolniczym i spółdzielczym, k t ó r e u k o ń c z y ł o o k o ł o 1000 o s ó b . W t y m samym okresie o k o ł o 500 c h ł o p c ó w i dziewcząt było słuchaczami kilkumiesięcznych k u r s ó w rolniczych i przysposobienia do pracy społecznej. Znany był u d z i a ł o s a d n i k ó w należących do Z w i ą z k u w organizacjach i i n ­ stytucjach społecznych. W s a m o r z ą d a c h terytorialnych p r a c o w a ł o ponad 1 tys. o s ó b , w organizacjach społeczno-rolniczych o k o ł o 500, w izbach r o l ­ niczych - 45 o s ó b . O udziale Z w i ą z k u w podnoszeniu p o z i o m u k u l t u r y r o l ­ niczej świadczyło utworzenie 440 spółdzielni kredytowych, 167 spółdzielni mleczarskich i 24 spółdzielni rolniczo-handlowych ( B ó h m 1932, s. 11). P o m i ­ m o tych optymistycznych w y n i k ó w działalności Z w i ą z k u , r o z w ó j osadnictwa nie przebiegał bez z a k ł ó c e ń , a sytuacja o s a d n i k ó w była bardzo trudna. Jak j u ż wspomniano, akcję o s a d n i c z ą z a h a m o w a ł a rezolucja sejmowa z 1923 r o k u . Z l i k w i d o w a n o wszystkie referaty Osad Żołnierskich przy Dyrekcjach O d b u ­ dowy K r a j u , zredukowano W y d z i a ł Osad Żołnierskich. N a osadnictwo prze­ znaczono zaledwie j e d n ą trzecią powierzchni g r u n t ó w przejętej przez Skarb P a ń s t w a (Stawecki 1981, s. 145). Po przewrocie m a j o w y m w 1926 r. i p o n o w n y m dojściu do w ł a d z y Józefa Piłsudskiego, n a s t ą p i ł o pewne ożywienie akcji osiedleńczej, jednak trudna sytuacja gospodarcza p a ń s t w a ponownie ograniczyła działalność osadniczą. Nawet objęcie n i ą w 1930 r o k u L i t w y Środkowej (pow. wileńskiego, w i l e ń s k o -trockiego, części p o w . dziśniańskiego oraz postawskiego) nie zmieniło w więk­ szym stopniu tego stanu rzeczy. O sytuacji samych o s a d n i k ó w pisano niejedno­ krotnie na ł a m a c h Roczników Ziem Wschodnich, Kalendarza Ziem Wschodnich i innych pism zajmujących się zagadnieniami K r e s ó w Wschodnich. Wskazywano na t r u d n ą sytuację osiedlającej się ludności, na niechętny stosunek do niej nie t y l k o mniejszości narodowych, ale r ó w n i e ż P o l a k ó w zamieszkujących na tych terenach. Jeden z o s a d n i k ó w pisał w 1938 roku: Z różnych stron pod naszym adresem padły zarzuty: przychodzicie nas wynarodowić, drażnicie ludność miejscową zabierając jej ziemię, wnosicie dysonans w dobrze ułożone stosunki. Głosy przeciwko nam rozlegały się nie tylko ze strony mniejszości narodowych. Niektóre odłamy społeczeństwa polskiego witały nas, żołnierzy, skierowanych rozkazem Marszałka na zagony, falą oburzenia i niechęci (Kamiński 1938, s. 166). �I N S T Y T U C J E I O R G A N I Z A C J E P O L S K I E NA K R E S A C H 21 Szczególnie jednak trudno było p o g o d z i ć się osadnikom z n i e c h ę t n y m stosunkiem p a ń s t w a do akcji osiedleńczej. Z n a l a z ł on wyraz w p o w o ł a n i u przez sejm specjalnej K o m i s j i , k t ó r a m i a ł a z a k o ń c z y ć „ s k a z a n ą na z a g ł a d ę " akcję osiedleńczą ( K a m i ń s k i 1938, s. 166). Zależny od politycznych k o n i u n k ­ tur stosunek do o s a d n i k ó w nie zmieniał faktu, że grupa ta, licząca o k o ł o 8 tys. o s ó b , o d e g r a ł a z n a c z ą c ą rolę w podniesieniu poziomu kultury rolnej oraz zaktywizowaniu działalności gospodarczej i społecznej na wschodnich tere­ nach I I Rzeczypospolitej . 6 Przedstawiony powyżej m a t e r i a ł dotyczący r z ą d o w y c h i p o z a r z ą d o w y c h organizacji polskich na Kresach Wschodnich budzi szereg refleksji. Dwudziestole­ cie m i ę d z y w o j e n n e jest okresem zbyt k r ó t k i m , aby ocenić skuteczność działania p o w o ł y w a n y c h w r ó ż n y c h latach placówek. Szczególnie na terenach wschodnich, k t ó r e w większym stopniu niż inne obszary Polski odczuły skutki zniszczeń spowodowanych w o j n ą polsko-bolszewicką, okres normalizacji przebiegał znacz­ nie wolniej i w y m a g a ł większego wysiłku społecznego. W tych warunkach możli­ w o ś ć realizacji z a d a ń stawianych sobie przez organizacje i instytucje w zakresie poznania i naukowego zbadania K r e s ó w Wschodnich, dokonania analizy sytuaqi gospodarczo-społecznej oraz kulturalnej i wytyczenia na tej podstawie k i e r u n k ó w rozwoju tych ziem była zadaniem t r u d n y m i długofalowym. Należy r ó w n i e ż p o d k r e ś l i ć , że częste w t y m okresie kryzysy r z ą d o w e wpływały na zmiany k i e r u n k ó w p o l i t y k i p a ń s t w a m.in. w stosunku do mniejszości narodowych. N i e sprzyjało to stabilizacji tych organizacji i instytucji z o b o w i ą z a n y c h do realizacji z a d a ń zgodnych z p o l i t y k ą r z ą d u . T r u d n a była również sytuacja finansowa p l a c ó w e k dotowanych najczęściej z b u d ż e t u p a ń s t w a . K o n d y c j i finansowej nie sprzyjały ś w i a t o w e kryzysy gospodarcze, k t ó r e obejmowały także nasz kraj. Jednak dzięki ogromnemu zaangażowaniu ludzi, z których iniqatywy powstały te p l a c ó w k i z d o ł a n o d o k o n a ć pewnego p o s t ę p u na drodze zbliżenia Ziem Wschod­ nich do centralnej Polski, c h o ć proces ten nie był łatwy, a jego realizacja z a p o w i a d a ł a się na długi okres. Niestety, wszystkie te osiągnięcia zostały zniwe­ czone przez I I wojnę światową i półwiekowy okres r z ą d ó w Z w i ą z k u Radzieckie­ go. P o w s t a ł e po upadku k o m u n i z m u wolne p a ń s t w a U k r a i n a , Białoruś i L i t w a dopiero stabilizują swoją sytuację polityczną i n a r o d o w o ś c i o w ą . W kwestiach mniejszości narodowych nie zajmują one jednoznacznego stanowiska, co stawia p o z o s t a ł ą na tych terenach l u d n o ś ć pochodzenia polskiego w trudnej sytuacji. LITERATURA B o c i a n F . 1935, Osadnictwo wojskowe, Kalendarz Ziem Wschodnich, R. 1, s. 272-281. В ó hm Т. 1992, Osadnictwo wojskowe na Kresach Wschodnich w I I Rzeczypospolitej, Dzieje Najnowsze, R. 24, nr 1-2, s. 4-12. 6 Do realizacji tych zadań przyczyniły się m.in. organizowane przez Związek Osadników Kursy dokształcające w zakresie fachowo-rolniczym i spółdzielczym dla dorosłych i młodzieży, powołanie do życia wiejskiego Uniwersytetu Społecznego w Prudiszczu pod Wilnem, organizowanie internatów w Warszawie, Wilnie i Brześciu dla młodzieży kształcącej się w szkołach średnich i wyższych. �22 WANDA PAPROCKA C h o j n o w s k i A. 1979, Koncepcje polityki narodowościowej rządów polskich w latach 1921-1939, Warszawa. Kalendarz Ziem Wschodnich 1935, R. 4: nr 1, s. 156-170. K a m i ń s k i W. 1938, Osadnictwo wojskowe, Rocznik Ziem Wschodnich, R. 4, s. 165-169. P i ł s u d s k i J. 1937, Pisma zbiorowe, t. 5, Warszawa. P u t r a m e n t J . 1961, Pól wieku, t. 1, Warszawa. Rocznik Ziem Wschodnich, 1935-1939, R. 1-5. S t a w e c k i P. 1981, Polityka wojskowa Polski 1921-1926, Warszawa. WANDA P A P R O C K A POLISH INSTITUTIONS A N D ORGANIZATIONS I N T H E E A S T E R N B O R D E R L A N D OF POLAND I N T H E Y E A R S 1920-1939 Summary Polish rule and state policy in the Eastern Borderland of Poland in the years 1920-1939 required good knowledge of that territory, first of all because of its complex ethnic structure as well as particular socio-economic situation. That is why many institutions were established then by politicians, academics and econimists. They functioned as comissions, commitees, institutes, societies etc. The first one to arise after Poland had regained independence was the Institute for the Research of the Economy of Eastern Lands. Then, in 1930 the Institute for the Research of Eastern Europe was founded whose members belonged to the most outstanding Polish historians and social scientists of that time: Stanisław Arnold, Franciszek Bujak, Cezaria Ehrenkreutz, Jan Piłsudski, Władysław Semkowicz. They published Rocznik Naukowo-Badawczy Europy Wschod­ niej (The Scientific Yearbook of Eastern Europe). Since 1933 systematic studies on eastern territories of Poland were conducted by the Society for the Development of Easten Territories, an organization of great merit to the development of the Eastern Borderland, set up in Warsaw. In 1936 the Society together with the Comission for the Research of the Eastern Territories created the Economic Institute for the Eastern Terrirtories. The aims of the afore-named institutions included, first of all, the economic development of the eastern territories. There were also other established, which aimed at raising and developing Polish national self-identity among the Polish population there. The social category whose Polish background had to be revived was petty gentry, that is why the Commitee for Petty Gentry was founded and then the Association of Petty Gentry. Another factor favouring integration with central Poland was the colonization of ex-service men on the eastern territories. The settlers belonged to the veterans of the Polish army who fought against the Bolsheviks in the war of 1919-1920. The colonization was intended to express the Polish state's gratitude to them. The bill concerning it was passed in December 1920. The settlers istituted the Society of Settlers, an organization of great importance for the civilization of the Eastern Borderland. It run educational establishments, economic organizations, provided people with legal aid and credits, was helpful in developing local government, etc. All the institutions mentioned here played a very important role for uniting the eastern territories with central Poland. All those achievements were baffled by the World War II and half a century of Soviet rule on the above mentioned areas. Now, after the collapse of communism the former Polish Bordedland belongs to three independent states: Ukraine, Bělorus and Lithuania. Their political situation has not been fully stabilized as yet, as well as their ethnic policy. They have no uniform attitude towards national minorities and that causes difficult situation for the Polish minority in each of them. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/008a035f81e85ad86376961ac174661a.pdf 15af8bee3410ad25558cc0b26dc90cf4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1704 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1577 Title A name given to the resource Tbilisi - mała ojczyzna gruzińskiej Polonii / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.155-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Doboszyńska, Justyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLV: 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA Warszawa TBILISI - M A Ł A OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 1 Punktem wyjścia do b a d a ń prowadzonych w Tbilisi, w czasie d w ó c h kolejnych jesieni 1997 i 1998 г., była wieść o odrodzeniu się w Gruzji (po rozpadzie Z S R R ) środowiska polonijnego. Kilkutygodniowe wyprawy zaowoco­ w a ł y 22 w y w i a d a m i z m i e s z k a ń c a m i gruzińskiej stolicy, k t ó r z y m a j ą P o l a k ó w w ś r ó d swoich p r z o d k ó w , w liniach tak po mieczu, j a k i po kądzieli. „ P o l a c y " mieszkają w Tbilisi od dwu do k i l k u p o k o l e ń i dziś większość z nich nie m ó w i po polsku . N a siedmiuset członków Stowarzyszenia „ P o l o n i a " w 1997 r. po polsku m o g ł o się p o r o z u m i e ć o k o ł o trzydziestu . R o z m ó w c y mówili o sobie r ó ż n i e , albo że są „rosyjskojęzyczni", czasami śmiejąc się - że są ludźmi „ z n i k ą d " , lub niekiedy, że - są Polakami. Po granicach będziemy chodzić - ż a r t o w a l i (wyw. X X I ) . Często też używali określenia „Tbiliscy" . Niektórzy odwoływali się do korzeni słowiańskich: Ja mógłbym być Gruzinem, ale ja [jestem] Słowianin. Bliższy mi jest język rosyjski (wyw. X X I ) . I n n i , poprzez etymologię gruzińskiego słowa sięgali do najstarszej p r a w s p ó l n o t y : [Gdy ktoś pyta o moje pochodzenie, to odpowiadam, że] po gruzińsku mówi się „adamiani" [to znaczy po gruzińsku „człowiek"]. My wszyscy od Adama pochodzimy - m ó w i ł a pani Irena (wyw. I ) . Tbilisi m a w sobie ogromny urok. P o ł o ż o n e w ś r ó d gór, bogate w mineralne źródła, barwne, eleganckie. Ł a t w o jest je polubić. „ O t o c z o n e zielonym pierście­ niem gór, Tbilisi kojarzy [...] się z głębokim talerzem. Leżące w kotlinie [...] amfiteatrem opada k u rzece, [...] [która] wirując i kipiąc na w i o s n ę , a ledwie szemrząc w dniach letniej posuchy, przecina ten talerz na dwie p o ł o w y : wyższą 2 3 4 5 1 Artykuł jest fragmentem pacy magisterskiej „Polonia w Tbilisi. Przeszłość i teraźniejszość. Na podstawie badań przeprowadzonych w latach 1997-1998", napisanej pod kierunkiem prof. Anny Zadrożyńskiej, UW i prof. Andrzeja Woźniaka, PAN, obronionej w maju b.r. w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Wywiady były przeprowadzone wspólnie z Patrycją Prześlakiewicz (studentką Katedry Etno­ logii i Antropologii Kulturowej UW) i Joanną Konikiewicz (studentką Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych UW). Terminu „Polak" używam w cudzysłowie, co nie jest oceną, lecz jedynie pewnym uproszczeniem. Według p. M. Kozłowskiego, wyw. przeprowadzony w 1997 г.; wszystkie wywiady są w po­ siadaniu autorki. „Tbiliscy", „Tbilisiec" po rosyjsku brzmi naturalnie, po polsku - dość niezgrabnie, będę zatem unikać tych terminów. 2 3 4 5 �156 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA i n i ż s z ą " ( A m i r a d ż i b i 1996, s. 76). Często p o r ó w n y w a n o Tbilisi z teatrem. M a j a k o w s k i w y k r z y k n ą ł z G ó r y Dawidowej: „ T o dopiero audytorium! Z ta­ kiej sceny m o ż n a p r z e m a w i a ć do całego ś w i a t a ! " (Stepanow b.d.w., b.s.). N a dzisiejszą a t m o s f e r ę stolicy bardzo d u ż y wpływ m i a ł a historia ostatniego dwustulecia. Obraz miasta byłby niepełny bez uwzględnienia tak niedawnych w p ł y w ó w z m u z u ł m a ń s k i e g o p o ł u d n i a , k t ó r e są „ w i n k r u s t o w a n e " w k u l t u r ę g r u z i ń s k ą . Byłby nieprawdziwy bez pamięci o licznych migrantach, k t ó r z y są od p o k o l e ń Tbiliscami, o kulturze Ormian, K u r d ó w , Asyryjczyków, Ż y ­ d ó w , N i e m c ó w , Rosjan, P o l a k ó w . Kalejdoskop k u l t u r odbija się w języku (językach). W i l u i j a k i c h j ę z y k a c h m ó w i się w Tbilisi? „ P o o r m i a ń s k u m ó w i ? M ó w i ! - w y c h w a l a ł c ó r k ę pewien tbiliski Ormianin - Po gruzińsku m ó w i ? Naturalnie! Angielskiego się uczy? Uczy się! A w szkole u c z ą po francusku? U c z ą ! I jeszcze Gwanca, c ó r k a naszego dozorcy Fizuły, uczy j ą t r o c h ę po k u r d y j s k u " (Dumbadze 1988, s. 123). T b i l i s i scala w ą t k i w s p ó l n e kulturze europejskiej, chrześcijańskiej, a z dru­ giej strony jest miastem ulegającym przez lata w p ł y w o m islamu. Przyglądając się historii poprzedniego stulecia stawiamy t a k ż e w pełniejszym świetle tutejsze ś r o d o w i s k o polonijne. Pozytywny stereotyp Polaka, istniejący do dziś w ś r ó d G r u z i n ó w , u k s z t a ł t o w a n y został przez historię X I X i X X wieku i wpisuje się w europejskie ambicje G r u z i n ó w , jak i w sferę trzebionych w ramach systemu sowieckiego w a r t o ś c i chrześcijańskich. W t y m ponad m i l i o n o w y m mieście p o w s t a ł o po rozpadzie Z S R R k i l k a organizacji polonijnych skupiających łącznie blisko tysiąc o s ó b . N a pytanie, dlaczego doszło do takiej „eksplozji p o l s k o ś c i " , nie ma chyba jednej odpowie­ dzi. N i e g r u z i ń s k a część społeczności Gruzji sięga dziś ponad 30% wszystkich obywateli. Po rozpadzie Z S R R w 1991 r. bardzo wiele o s ó b , m o ż e zwłaszcza tych z rodzin interetnicznych, stawiało sobie pytania d o t y c z ą c e t o ż s a m o ś c i etnicznej. P o w s t a ł y r ó w n i e ż inne organizacje n a r o d o w o ś c i o w e . O Tbilisi, mieście wieloetnicznym, żywiołowym, n i e k t ó r z y p o w i a d a j ą , że jest p a ń s t w e m w p a ń s t w i e , tak bardzo r ó ż n i się od reszty kraju. Czy jego m i e s z k a ń c y , o k r e ś ­ lający siebie j a k o „ T b i l i s c y " , szukają innego zakorzenienia? Zdaje się, że tak. Jednak n i e k t ó r z y r o z m ó w c y zarzucali nam nawet eksplicite, że zadając pyta­ nia d o t y c z ą c e t o ż s a m o ś c i etnicznej szukamy j e d n o z n a c z n o ś c i , nie dopuszcza­ j ą c m o ż l i w o ś c i pewnego niedookreślenia. T o prawda, że „ z b i o r o w o ś c i społecz­ ne przez n a s t ę p s t w o p o k o l e ń trwają w zmianie, a wraz z n i m i t r w a i rozwija się ich k u l t u r a " ( K ł o s k o w s k a 1996 s. 35), jednak stale n u r t o w a ł y mnie pyta­ nia: Czy m o i r o z m ó w c y są Gruzinami? Czy czują się Polakami? Czy w ogóle d e k l a r u j ą j a k ą k o l w i e k j e d n o z n a c z n o ś ć ? Czy ma dla nich znaczenie p o l s k o ś ć przekazana po kądzieli, czy tylko ta po mieczu? W ś r ó d czternastu n a s t o l a t k ó w ze szkółki j ę z y k a polskiego przy Polskim Centrum Edukacyjnym p r z e p r o w a d z i ł a m d r o b n ą ankietę. C z w ó r k a dzieci de­ k l a r o w a ł a n a r o d o w o ś ć p o l s k ą . Dwoje u w a ż a ł o się w r ó w n y m stopniu za Pola­ k ó w , co za G r u z i n ó w , reszta - za G r u z i n ó w . W d u ż y m stopniu odpowiedzi dzieci były w y p a d k o w ą w y b o r ó w ich r o d z i c ó w i niemałego w p ł y w u nauczycieli �157 MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII polonijnych. Co ciekawe, n i e k t ó r e dzieci o gruzińskich nazwiskach deklaro­ w a ł y p o l s k o ś ć , t ł u m a c z ą c , że ich m a t k i , czy babcie były P o l k a m i . G d y Aleksander Dumas - ojciec zobaczył Tbilisi, p o c z u ł się j a k odkrywca nowej planety. Miasto wywarło na n i m takie wrażenie , j a k b y powiedziano - Oto Saturn! A l b o - Oto M e r k u r y ! " {Tbilisi 1972; W s t ę p b.s.). Wszystko jednak zależy od o c z e k i w a ń i w y o b r a ź n i , k t ó r a k a r m i się l e k t u r ą , m o d ą , o b i e g o w ą opinią. Daleki od apoteozy jest komentarz współczesnego publicysty: „ T o było najzwyczajniejsze sowieckie miasto z p o p r a w k ą na kaukaskie obyczaje" ( K a b a k o w 1998, s. 14). Jednak c h c i a ł a b y m poświęcić k i l k a słów tej „ p o p r a w c e " . Tbilisi obejmuje dziś 350 k m i ponad m i l i o n m i e s z k a ń c ó w (Regards sur la culture g é o r g i e n n e 1998, s. 11). N i e jest wielką m e t r o p o l i ą w p o r ó w n a n i u z i n n y m i stolicami E u r o p y czy A z j i . N a p o c z ą t k u lat dziewięćdziesiątych s k u p i a ł o jednak a ż c z w a r t ą część obywateli Gruzji, przedstawicieli kilkudzie­ sięciu r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i (Furier 1993, s. 171). T a k a r ó ż n o r o d n o ś ć skła­ niała do rzucania śmiałych w y z w a ń : „ W i e ż a Babel runęła, a Tbilisi t r w a ! " (Stepanow b.d.w., b.s.). Stolica w y r ó ż n i a ł a się, bo inne miasta gruzińskie nie b y w a ł y t a k i m konglomeratem kaukaskich, azjatyckich i europejskich żywio­ łów. A tradycja osadnicza sięga w Tbilisi k i l k u tysiącleci. Archeolodzy przypi­ sują siedlisku nawet do sześciu tysięcy lat i zarzucają fałsz t y m , k t ó r z y „ l e k k ą r ę k ą obchodzili [zaledwie] tysiąc pięćsetlecie miasta w 1958 r . " (Kvirkvelija 1969, s. 9; Chucišvili 1983, s. 10). O charakterze miejsca decyduje zatem r ó w ­ nież i to, że z o s t a ł a w n i m zachowana gruzińska „ d u c h o w a zasiedziałość". W k o ń c u X V I I I w . d o s z ł o do kolejnej inwazji na Tbilisi. Perski szach k a z a ł spalić to miejsce. G r u z i ń s k i e powitanie Gamardżoba znaczy - „ z w y c i ę s t w o " . T o oczywiste, że wydarzenia z przeszłości t k w i ą w dzisiejszej codzienności, jednak w T b i l i s i wydaje się, że historią żyje się mocniej z uwagi na zmiany polityczne i społeczne. Czasy p r z e ł o m u , zwłaszcza takiego, k t ó r y jest etapem od zniewolenia k u wolności, skłaniają do p o d s u m o w a ń , do syntezy, do od­ w o ł y w a n i a się do przeszłości, p r z y w o ł y w a n i a wielkich postaci historycznych. 2 W ostatnich latach zdecydowana większość mieszczan żyje w warunkach u b ó s t w a , pozbawiona podstawowych u d o g o d n i e ń cywilizacyjnych. Gdy opusz­ czałyśmy Gruzję w 1998 г., nie było żadnych nadziei na realną p o p r a w ę sytuacji w stolicy, w k t ó r e j i tak żyje się lepiej niż na prowincji. M i a s t o w delikatniejszym, jesiennym słońcu złoci się wulkanicznym b o l niskim tufem, k t ó r y m o b ł o ż o n o wiele reprezentacyjnych b u d o w l i (Miłoszowie 1979, s. 176). W z d ł u ż ulic i na bazarach piętrzą się owoce - winogrona, ż ó ł t o p o m a r a ń c z o w a h u r m a , wypełniająca stertami b a g a ż n i k i i całe w n ę t r z a s a m o c h o d ó w osobowych. Owoce p o c h o d z ą z o g r o d ó w przy letnich daczach, p r z y w o ż o n e są nawet z dalekiej prowincji, a sprzedawane b e z p o ś r e d n i o z ulicy. D o c h o d y z handlu „ b a g a ż n i k o w e g o " łatają b u d ż e t niejednej rodziny. D a g e s t a ń c z y c y - sprzedawcy a r b u z ó w , koczują tygodniami przy wylotowych 6 7 6 7 Bolnisi - miasto położone na południe od Tbilisi. Owoc przypominający wyglądem pomidor. �158 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA trasach z miasta. N a n i e k t ó r y c h ulicach, obsadzonych gwarnym t ł u m e m sprze­ d a w c ó w , wirują zapachy zielonych cytryn p a c h n ą c y c h j a ł o w c e m , estragonu, pietruszki, wszelkiego ziela, k t ó r y m targują A z e r b e j d ż a n k i . Tbiliskie bazary z p o c z ą t k u wieku, w s p o m i n a ł Konstanty Paustowski, p a c h n i a ł y s k ó r ą , winem, octem, sokiem z dzikich śliwek, miodem, woskiem i wonnym tytoniem (Paustow­ ski 1962, s. 251). D z i ś , żeby d o p e ł n i ć ten swoisty wachlarz w o n i trzeba powie­ dzieć o wieczornym, nisko przy ziemi p r z y s i a d ł y m m e l a n ż u z a p a c h ó w : siarki, rozgrzanego asfaltu, nie wywiezionych śmietników, benzyny, spalin, kurzu, intensywnej w o n i i g l a k ó w i piekarni, zapachu kiszonego czosnku na szuabazari - śródmiejskim, reprezentacyjnym targu - gdzie cieszą oczy brzoskwinie, melony, zielonożółte, soczyste i aromatyczne owoce fejoa, granaty, k i l k a g a t u n k ó w lepkich od dojrzałości fig i b a k ł a ż a n y . A po k t ó r y m ś z jesiennych w e e k e n d ó w w i d a ć nagle u wielu p r z e c h o d n i ó w charakterystycznie c i e m n o b r ą z o w e dłonie, k t ó r e trudno d o m y ć po zdzierania łupin orzechów. Orzechy są bogactwem tego kraju i z n a c z ą c y m akcentem w jego kuchni. P r z y w o ż o n e z urodzajnej Kachetii czy Raczy, schną na miejskich balkonach, werandach, parapetach i p o d w ó r k a c h , ich g o r y c z k ą pachnie całe miasto. O b o k wiszą girlandy p o m a r a ń c z o w o ż ó ł t y c h k w i a t ó w - aksamitek , służących j a k o przyprawa do gruzińskich d a ń . 8 „ S t a r e " Tbilisi, znane powojennemu pokoleniu, to dzieło XIX-wieczne, odbudowane po klęsce, k t ó r ą zadali w 1795 r. Persowie. M i m o ćwierćwiecza wojen, k t ó r e w y b u c h ł y zaraz po przyłączeniu Gruzji do rosyjskiego imperium (1801 г.), Tbilisi r o z r a s t a ł o się intensywnie . Jak to bywa po każdej wojnie, miasto u t r a c i ł o swój przedwojenny koloryt. Przyczynił się do tego m . i n . ogromny n a p ł y w u r z ę d n i k ó w , inżynierów i rzemieślników z t e r e n ó w imperium rosyjskiego oraz stymulujące k o n i u n k t u r ę oddziały wojsk carskich i d o w ó d z ­ two K o r p u s u Kaukaskiego (Miłoszowie 1979, s. 167). O d strony ekonomicz­ nej rosyjski protektorat z a p o w i a d a ł w Tbilisi zmiany na lepsze, przynajmniej dla tych, k t ó r z y z takiej k o n i u n k t u r y chcieli i potrafili skorzystać. W 1821 r. wznowiono swobodny tranzyt t o w a r ó w przez Gruzję. P ó ł wieku później nowe linie kolejowe, łączące Tbilisi z Poti, Batumi i Baku stały się zaczątkiem całej sieci nowoczesnych s z l a k ó w komunikacyjnych na Zakaukaziu. W latach dzie­ więćdziesiątych r o z p o c z ę t o b u d o w ę sieci telefonicznej, a na centralnych u l i ­ cach pojawiły się elektryczne latarnie (Chucišvili 1983, s. 33). Tbilisi ponownie n a b i e r a ł o rangi żywego centrum handlowego, lecz o charakterze coraz bar­ dziej europejskim z akcentami b ę d ą c y m i k o n t y n u a c j ą miejscowych tradycji: d o m a m i zdobnymi w drewniane balkony, galeriami, rzeźbionymi gankami, tarasami (Miłoszowie 1979, s. 169). 9 N o w y m z a g r o ż e n i e m dla k u l t u r podbitych n a r o d ó w K a u k a z u i Zakauka­ zia był Z w i ą z e k Radziecki. Co stało się z Tbilisi i jego m i e s z k a ń c a m i po t y m , j a k w l u t y m 1921 r. do Gruzji w k r o c z y ł a A r m i a Czerwona? Gruzini mieli za 8 Po gruzińsku zwane „żółtymi kwiatami", w Polsce popularnie - aksamitkami. Wojny z Persją były prowadzone przez Rosję w latach 1805-1813 i 1826-1828, z Turcją - d o 1829 r. 9 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 159 s o b ą trzy lata niepodległości, stale niepokojonej o b e c n o ś c i ą rosyjskich b o l ­ szewików, żywo zainteresowanych Zakaukaziem. „ Z g l a j c h s z a l t o w a n i e " w c i ą ­ ganych w rewolucję bolszewicką n a r o d ó w nie było tylko pozorne. Betonowe „ b l o k o w i s k a " , znane ze wszystkich stolic byłego B l o k u Wschodniego, n a b r a ł y z czasem miejscowego charakteru, z p o d w ó r k o w y m i miejscami biesiadnymi, balkonami zamienionymi na werandy, stolikami do wieczornej partyjki d o m i ­ no, s z a c h ó w czy n a r d y . K u l t u r a w Z w i ą z k u Radzieckim m i a ł a b y ć , j a k wiadomo, narodowa w formie, a socjalistyczna w treści, co charakteryzuje t a k ż e specyficzny r o z w ó j k u l t u r y materialnej, tzw. gruzinizmu. Z a czasów k o m u n i ­ stycznych konstrukcje dachowe n i e k t ó r y c h b u d y n k ó w użyteczności publicz­ nej, m . i n . szkoły łyżwiarstwa artystycznego dla dzieci i P a ł a c u Sportu, wzoro­ wano na tradycyjnym darbazi (Stepanow b.d.w., b.s.). Jan Berson słusznie przypuszczał, że największe obostrzenia nowego systemu dotyczyły nie architek­ tury, a j ę z y k a , a ściślej b i o r ą c tego, co ten język m a b u d o w a ć (Berson 1935, s. 128). Współczesny filozof - M . Mamardaszwili, pisał: „ N i e walczę o język gru­ ziński. T a walka j u ż z o s t a ł a wygrana. Ja walczę o to, co się m ó w i w j ę z y k u g r u z i ń s k i m " (cyt. za: Jagielski 1994, s. 37). W ł a d z a radziecka „ z n i e w a l a ł a o d w e w n ą t r z " , a mechanizm zrównywania dotyczył wszystkich i niemal wszystkiego (prócz wspomnianych folklorystycznych p o z o r ó w odrębności kulturowej), czyli sfery myślenia, a nawet uczuć, bo choć to wydaje się absurdalne, bolszewicy na swój sposób „pragnęli miłości", specyficznie do niej nakłaniając (Kabakow 1998, s. 14; A m i r a d ż i b i 1997, s. 58-66). 10 11 12 O atmosferze Tbilisi wiele m ó w i ą jego bazary. „ K a ż d y przyjezdny, c h c ą c p o z n a ć miejscowe życie, winien zwiedzić ormiański bazar - czytamy w kalenda­ rzu z p r z e ł o m u X I X i X X w. P r ó c z targowisk jest tam cała r ó ż n o r o d n o ś ć stoisk u s ł u g o w y c h . Cyrulik [...] m y d l i policzki i b r o d ę c z a r n o w ą s e g o gruzińskiego franta, lub [...] Persa i głośno brzęcząc swoimi nożycami, wymienia się dowcipa­ m i z s ą s i a d a m i i przechodniami. Ludzie myją się, [...] strzygą, ubierają i rozbie­ rają, j a k u siebie w sypialni, na t y m gościnnym dla wszystkich, r o d z i m y m bazarze" ( M o s k v i č b.d.w., s. 239). „ D o k o ł a targu - wspomina Tbilisi k i l k a ­ dziesiąt lat później H . A m i r a d ż i b i - m o ż n a było zobaczyć r o z t a ń c z o n e Cyganki z o b o w i ą z k o w y m i złotymi k o ł a m i w uszach, a na samym targu spotykali się [...] Chewsurzy i Gurijcy, Polacy i Szwedzi, A j s o r z y i Turcy [...] wszystko rozkrzy­ czane i pstrokate" ( A m i r a d ż i b i 1996, s. 76). Dzisiaj bazary nieco się zmieniły. H a n d l e m „ n a r ę c z n y m " zajmuje się ogromna część społeczeństwa oraz wielu u c h o d ź c ó w z prowincji o g a r n i ę t y c h w o j n ą lub głodem. N a targu m o ż n a k u ­ p i ć p r o d u k t y tureckie, polskie, p r z e w o ż o n e tutaj koleją w szalonym trudzie. Imigranci p r z y b y w a j ą c y do Tbilisi przez cały X I X i p o c z ą t e k X X w . z czasem 13 1 0 Gra planszowa przypominająca warcaby. „Darbazi" - dachy przypominające stożek, zwieńczone otworem dymno-okiennym. Z badań przeprowadzonych wśród młodej inteligencji gruzińskiej wynika, że aż 18% gru­ zińskich respondentów zna lepiej język rosyjski niż gruziński (Furier 1993 s. 176). Asyryjczycy. 1 1 1 2 1 3 �160 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA uznawali miasto za swoje. A sprzyjała temu odwieczna wieloetniczność miejsca i tradycyjna o t w a r t o ś ć jego m i e s z k a ń c ó w . Z łatwością m o ż n a było się t u z a d o m o w i ć . T b i l i s i , j a k pisano wciągało p e w n ą lekkomyślnością, „ m i e s z a n i n ą m ą d r o ś c i , hojności i smutku..." (Ajwazjan 1977, s. 415). Istnieje specyficzny sposób poruszania się po tbiliskiej ulicy. „Rustawelić się" - t o określenie u ż y w a n e przez nas w trakcie b a d a ń . Odnosi się do sposobu życia na głównej stołecznej ulicy - A l e i Szoty Rustawelego. „ R u s t a w e l i ć s i ę " - to r e p r e z e n t o w a ć szyk i elegancję bliską, na pierwszy rzut oka, europejskiemu rozumieniu tego słowa. Dziewczyny z wyniosłym, zamglonym spojrzeniem p r z e c h a d z a j ą się p o d r ę k ę w parach lub t r ó j k a m i . Czasem „ p r o w a d z a j ą s i ę " w ten s p o s ó b c h ł o p c y . M ł o d z i na powitanie i na „ d o widzenia" wielokrotnie c m o k a j ą się w policzki. N a Rustaweli spotyka się znajomych, słychać śmiechy i głośne rozmowy, czasem dochodzi do jakieś bójki. Błyszczą w słońcu białe kołnierzyki i wyglancowane buty. Eleganckie dziewczyny i chłopcy, tacy zdawało­ by się beztroscy, j a k b y kłębiące się w o k ó ł problemy zupełnie ich nie dotyczyły. W z a u ł k a c h miasta, p r z y p o m i n a j ą c y c h niekiedy m a ł ą mieścinę, rozlegają się rankiem o k r z y k i : Maconi! Maconi! Sprzedawcy kaukaskiego j o g u r t u r o z n o s z ą swój towar j u ż bez osiołków, o k t ó r y c h Paustowski pisał, że były tak „ c z a r n e i tak zakurzone [...] j a k b y wszyscy przechodnie d ł u g o wycierali o nie nogi j a k 0 s ł o m i a n e m a t y " (Paustowski 1962, s. 231). Z tych m a ł y c h d o m ó w , gdzieś z góry, niby strumyki do głównej arterii schodzą prześliczne, eleganckie dziewczy­ ny i r ó w n i e zadbani chłopcy. Mijając nas, zostawiali za s o b ą w o n n o ś c i z P a r y ż a (?). T o rzeczywiście miasto nie z tego świata. „ S k ą d się ci ludzie b i o r ą ? " z a d a w a ł y ś m y sobie pytania, wracając do mieszkania, k t ó r e - j a k niemal wszyst­ kie domostwa w Gruzji - było pozbawione stałej dostawy p r ą d u i wody. OD POLSKOŚCI U T R Z Y M A N E J DO R E K O N S T R U O W A N E J P o c z ą t e k lat dziewięćdziesiątych otwiera w Gruzji t r u d n ą d e k a d ę od strony politycznej, ekonomicznej i społecznej. „ S t a r z y " m i e s z k a ń c y stolicy musieli się p o g o d z i ć z n a p ł y w e m masy u c h o d ź c ó w z gruzińskich t e r e n ó w objętych w a l ­ k a m i . Z m i e n i ł się obraz codziennego życia eleganckiego miasta. Przyniosło to wiele nowych n a p i ę ć . Przybysze pozbawieni dachu nad głową i pewności j u t r a , to przede wszystkim Gruzini. Niejednokrotnie zapewne rodziło się pytanie: K t o jest gospodarzem miasta? Przede wszystkim Gruzini? M o ż e całe wieloetniczne ś r o d o w i s k o zasiedziałe t u o d p o k o l e ń ? W takich warunkach „ w y t r ą c i ł a s i ę " tbiliska Polonia. Z a i s t n i a ł a j a k o efekt przemian politycznych i społecznych, do k t ó r y c h doszły niemałe problemy materialne. N i e p o w s t a ł a , rzecz jasna, „ z niczego". O d w o ł y w a ć się m o g ł a do tego, co zostało utrzymane subiektywnie - w pamięci (historie rodzinne) 1 obiektywnie - j a k o funkcjonujący w ś r ó d G r u z i n ó w pozytywny stereotyp Polaka. Po rozpadzie Z S R R u d o s t ę p n i o n o m a t e r i a ł y archiwalne, p o m a g a j ą c e wielu m i e s z k a ń c o m Gruzji r e k o n s t r u o w a ć swoją t o ż s a m o ś ć etniczną. �161 MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII N a p r z e ł o m i e X I X i X X w . Polacy mieszkający w Tbilisi stanowili p o ł o w ę całej gruzińskiej Polonii. Nie zakładali k o l o n i i , j a k Niemcy. Polskie domostwa s p o t y k a ł o się nieco częściej w pewnych regionach miasta: na K u k a c h , w oko­ licy k o ś c i o ł a świętych a p o s t o ł ó w Piotra i P a w ł a oraz na Sololaki. W y j ą t k i e m b y ł a b y bardzo słabo zbadana historia „polskiej okolicy" w dzielnicy Issani. T o miejsce było związane z osadnictwem wojskowym. W ś r ó d żołnierzy carskich stacjonujących na Kaukazie po upadku powstania styczniowego Polacy byli bardzo liczni, osadzono ich m i ę d z y innymi tutaj, stąd nazwa - polski okolodok. Tatiana Felkin jest przedstawicielką szóstego pokolenia „ P o l a k ó w " za­ mieszkujących jeden z tych „ p o l s k i c h " d o m ó w : Tu mieszkali polscy oficerowie - m ó w i - [...] / dlatego to miejsce nazywali polski rejon... polski okolodok. O, te trzy ulice (wyw. X V I I I ) . D z i ś , poza p a n i ą Felkin, z „ P o l a k ó w " mieszka t u j u ż t y l k o k i l k a zrusyfikowanych rodzin o polskich nazwiskach. W p a m i ę t n i k a c h p r z e t r w a ł y relacje o domach, w k t ó r y c h gromadzili się od czasu do czasu tbiliscy Polacy. D o takich należał niegdyś dom generała Józefa C h o d ź k i (1800-1881), geodety i topografa, k t ó r e g o p o s t a ć i dzieło opisał ciekawie Andrzej Furier (Furier 1998, s. 819). Było też sporo innych d o m ó w , k t ó r y c h gospodarze pragnęli, by stanowiły „ostoję życia polonijnego". W ś r ó d zesłańców polskich n i e m a ł o było wybitnych p o e t ó w , pisarzy, m u z y k ó w , folk­ l o r y s t ó w . I c h patriotyczne postawy, romantyczna wrażliwość na otaczającą rzeczywistość i szerokie zainteresowania sprawiły, że określa się ich mianem nieformalnego ugrupowania P o e t ó w Kaukaskich, zwanego nawet „filią" litera­ tury polskiej (Inglot 1994, s. 433). Członkowie tego grona nawiązywali przyjaciel­ skie k o n t a k t y z czołowymi postaciami ówczesnej kultury gruzińskiej. Poeta Tadeusz Ł a d a Z a b ł o c k i (1813-1847) przyjaźnił się z M i c h a ł e m Tumaniszwili i Nikolozem Barataszwili. Kazimierz Ł a p c z y ń s k i (1823-1893) w s p ó ł p r a c o w a ł natomiast w Tbilisi z Wachtangiem Orbelianim i Giorgim Eristawim . Zajmował się t ł u m a c z e n i e m dzieła Szoty Rustawelego, a t a k ż e tworzył prace z pogra­ nicza etnografii, historii i literatury. Mateusz Gralewski był badaczem zwy­ czajów K a u k a z u i Zakaukazia. Leon Janiszewski, uzdolniony muzyk i literat (1810-1861) p o z o s t a w i ł po sobie w muzycznej schedzie m . i n . Polkę tyfliską (Baranowski, Baranowski 1987, s. 162). D o p o e t ó w skupionych w o k ó ł najwybit­ niejszego z nich - Tadeusza Ł a d y Zabłockiego, należeli: Wincenty D a w i d , Albert W . Potocki i Juliusz S t r u t y ń s k i . 14 W j a k i m stopniu to t w ó r c z e grono uczestniczyło w życiu K o ś c i o ł a i miejs­ cowej parafii katolickiej? D o lat siedemdziesiątych X I X w. wszystkich t b i l i skich wiernych K o ś c i o ł a Rzymsko-katolickiego g r o m a d z i ł a jedna świątynia p o d wezwaniem Zaśnięcia Najświętszej M a r i i Panny. Polacy z r o k u na r o k stanowili coraz znaczniejszy procent p a r a f i a n (Chmielecki 1998, s. 225). 15 1 4 G . Eristawi (1811-1864) dramaturg, tłumacz. Został zesłany w latach trzydziestych za działalność antyrosyjską na tereny Litwy, Białorusi i Królestwa Polskiego, poznał język polski. Jak podaje ks.T.T. Chmielecki, są dwie „wersje" nazwania starego kościoła, druga to: Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. 1 5 �162 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA W 1897 r. na 160 tys. o s ó b zamieszkałych w stolicy odnotowano 4133 Pola­ k ó w ( M ą d z i k 1987, s. 29). Inicjatorem budowy drugiego katolickiego k o ś ­ cioła w mieście był pracujący w Tbilisi ksiądz M a k s y m i l i a n O r ł o w s k i (1813-1891) ; (Chmielecki 1998, s. 354). Po n i m kolejnym proboszczem na K u k a c h , do 1907 г., był znowu Polak - ks. Józef Baranowski. Po trzech kolejnych probostwach księży G r u z i n ó w , w 1970 r. pojawił się w parafii ksiądz Jan Śnieżyński, późniejszy proboszcz, k t ó r y p r a c o w a ł w Tbilisi 24 lata. Za jego c z a s ó w msze święte odprawiane były po gruzińsku, o r m i a ń s k u , asyryjsku i dwa razy w tygodniu w języku polskim (wyw. V I I ) . W czasie pierwszej wizyty w T b i l i s i , w 1989 г., b y ł a m razem z m o j ą r o d z i n ą w kościele św. a p o s t o ł ó w Piotra i P a w ł a . Zwróciliśmy tam na siebie u w a g ę kościelnego, k t ó r y podszedł, z a p y t a ł czy jesteśmy z Polski, po czym powiedział, że msza święta będzie odprawiona po polsku, specjalnie dla nas. Jak się potem o k a z a ł o , po polsku przeczytana była Ewangelia, kazanie było po rosyjsku, a reszta po ł a c i n i e . N a b o ż e ń s t w a były tak odprawiane jeszcze do niedawna. D z i ś księża nie uży­ wają innych j ę z y k ó w p r ó c z gruzińskiego i łaciny, z pewnymi w y j ą t k a m i dla rosyjskiego i o r m i a ń s k i e g o (Chmielecki 1998, s. 327). Zatem, w kościele na K u k a c h w ostatnim dziesięcioleciu wprowadzono wiele reform, k t ó r e nie wszystkim się p o d o b a j ą . P o w s t a ł problem: j a k p o g o d z i ć p o w s z e c h n o ś ć świą­ t y n i (język, k t ó r y r o z u m i e j ą jeszcze chyba wszyscy dorośli m i e s z k a ń c y miasta, to rosyjski), o t w a r t o ś ć na społeczność gruzińską (język gruziński) oraz jej symboliczne i historyczne p o w i ą z a n i a z miejscową P o l o n i ą (uczącą się j ę z y k a polskiego)? W p o c z ą t k u lat dziewięćdziesiątych było trzystu parafian polskie­ go pochodzenia (Borawski 1993, s. 11). Póki u nas jeszcze był ksiądz Jan Śnieżyński - wspomina siostra Helena Ł a b o n a r s k a - u nas były wszystkie praktyki, takie jak w Polsce: i wigilia i opłatki. I wszystkim tłumaczyło się jak to trzeba ten wieczór [wigilijny] spędzić [...], a później jak przyszło już dużo ludzi do kościoła, to opłatki zniesiono, bo ludzie nie wiedzieli o co chodzi i mylili go z komunią świętą . Teraz na wigilię ksiądz proboszcz święci oplatek Polakom. Bo oni rozumieją, nie trzeba im już tłumaczyć (wyw. I V ) . 1 6 17 18 19 K o ś c i ó ł świętych A p o s t o ł ó w p o z o s t a w a ł przez lata miejscem, gdzie m o ż n a było usłyszeć język polski. Pan M i k o ł a j K o z ł o w s k i przyznaje, że język polski zna s ł a b o , a i to wyłącznie przez kościół, [który] zawsze był tutaj centrum wszystkich Polaków, którzy nie mieli dotąd [do 1995 r. - J.D.] stowarzyszenia [...] Dla wiary, przez wyznanie oni tutaj przychodzili i spotykali się [...]. Żeby 1 6 Nie licząc Polaków służących w carskiej armii. Tradycja katolicka związana jest z Tbilisi od czasu pierwszych misji X I I I w., a kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP był kolejną świątynią rzymsko-katolicką usytuowaną w tym rejonie miasta (Chmielecki 1998 a, s. 225). Zakaz używania języka gruzińskiego w kościołach na terenie Gruzji był wydany jeszcze za caratu. Ówczesne władze bardzo nieżyczliwie patrzyły na Gruzinów-katolików, a chcąc im utrud­ nić swobodne wyznawanie wiary wydały dekret, zakazujący używania gruzińskiego przez księży katolickich (Chmielecki 1998b, s. 316). Chodzi o lata dziewięćdziesiąte. 1 7 1 8 1 9 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 163 być Polakiem, trzeba, jak się mówi, prowadzić życie po polsku. Mieć taką polskość. Śpiewać, tańczyć jak to się mówi. No, a tego nie bylo. Obyczaju i tego wszystkiego nie było. No, jeżeli obyczaj i tradycja - to ta, która była związana z Kościołem. Święta - tak. Boże Narodzenie, Wielkanoc - to wszystko było. Kościół tak, ale życie było sowieckie. Rozumiecie? (wyw. X X I ) . W ostatnich latach siostra Helena katechizuje d o r o s ł y c h . Jest w ś r ó d nich t a k ż e k i l k u „ P o ­ l a k ó w " , k t ó r z y sami często przyznają, że tęsknotę za wiarą zachowali dzięki dziadkom (wyw. I V ) . Po t y m religijnym pokoleniu z a c h o w a ł y się p a m i ą t k i , m o d l i t e w n i k i , obrazy. K s i ą d z A d a m , gdy przyjechał do Gruzji w sierpniu 1991 г., o d w i e d z a ł razem z ks. Śnieżyńskim zaprzyjaźnione z n i m rodziny. D o takich miejsc, w k t ó r y c h regularnie b y w a ł ks. Jan należał p o n o ć d o m p a ń s t w a W i ł k o m i r s k i c h . W p o c z ą t k u lat dziewięćdziesiątych bardzo wielu z tych ludzi, k t ó r y c h w i d y w a ł o się w kościele przez cały okres k o m u n i z m u wyjechało z Gruzji. Jak m ó w i M a ł g o r z a t a M o n i k a Pawlak, „wszyscy Polacy z ostatniej, dobrowolnej emigracji, dziś - z p o w o d u tragicznej sytuacji ekonomicznej, wyjechali do kraju [ , . . ] " (Pawlak 1997, s. 5). 2 0 Ze „ s t a r e g o " grona „ p o l s k i c h parafian" p o z o s t a ł o , zdaje się, niewielu. R o z m a w i a ł y ś m y z L i u b o w Brejnakowską-Kadeiszwili, k t ó r a t u ż po wojnie chodziła do kościoła ze swoją m a m ą : W szkole, co prawda, zabraniano - m ó w i - ale w kościele b y w a ł a choćby z ciekawości. My na noc chodziłyśmy [...] [w czasie świąt Wielkanocnych], żeby nas nikt nie widział, bo w szkole potem krzyczą. A n a t e m ą o b ł o ż o n e było t a k ż e świętowanie domowe. Mama mi szyko­ wała choinkę - śmiejąc się opowiada pani L i u b o w - i chowała, żeby nikt nie widział (wyw. I I I ) . K s i ą d z A d a m O c h a ł o t a m t y m ś r o d o w i s k u wie ze w s p o m n i e ń poprzed­ niego proboszcza. Relacja, j a k ą nam p r z e k a z a ł jest zatem z drugiej ręki. Ludzie ci - m ó w i ksiądz A d a m - zostawali po mszy, by się wspólnie modlić po polsku. Mieli „swoje" nabożeństwo Drogi Krzyżowej. Był także polski organista pan Adam, który w początku lat dziewięćdziesiątych wyjechał z rodziną do Brześcia. Ksiądz Śnieżyński był dużym wsparciem dla tego praktykującego po­ kolenia Polaków. Opiekował się [...] duchowo [moją ciocią] - o p o w i a d a ł a Jadwiga K o ł u s o w s k a - i pracowali razem. Ciocia [...]jak buchalter pomagała. Potem coś tam w kościele, jakaś sprawa była. Trzeba było znaleźć dobrego prawnika i ciocia znalazła, i sprawę wygrali (wyw. X I V ) . W Z S R R o b o w i ą z y w a ł „ p o w s z e c h n y zakaz nauczania religii do 18 r o k u ż y c i a " (Chmielecki 1998, s. 316). Siostrom zakonnym (nosiły wyłącznie ubra­ nia cywilne) p r z y ł a p a n y m na j a k i m k o l w i e k kontakcie z dziećmi groziła kara trzech lat więzienia (wyw. I V ) . Jednak duszpasterze p r ó b o w a l i zachęcać m ł o ­ dzież do odwiedzania kościoła. Jak przyjechałyśmy - m ó w i siostra Helena - było jedno dziecko w kościele [...] [chłopiec] z niemiecko - ormiańskiej rodziny. Siedział z babcią. Nie było żadnej procesji i kiedy proboszcz [znalazł] tam na 2 0 O licznych wyjazdach „starych polskich parafian" mówi zarówno siostra Helena (wyw. IV), ks. Adam Ochał i jego gosposia p. Nina (wyw. VII), jak i M . Niezabitowska (wyw. X l i i ) . �164 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA strychu chorągiew, jeszcze w dobrym stanie [powiedział, że] procesja może będzie [...]. Ale jest zdjęcie [...] za pięć lat już była procesja (wyw. I V ) . U r o c z y s t o ś c i r o k u liturgicznego i wszelkie inne tradycyjne n a b o ż e ń s t w a , p r z y w r ó c o n e w Kościele katolickim po rozpadzie Z S R R na jego byłych tery­ toriach, m a j ą szczególne znaczenie w procesie odtwarzania tożsamości. W k a ż ­ d y m numerze biuletynu Polskiego Centrum Edukacyjnego - „ P o l o n i a K a u k a ­ ska" są zdjęcia i liczne wzmianki o obchodach świąt katolickich. „Nauczyciele Szkółki J ę z y k a Polskiego [ . . . ] - czytamy w pierwszym numerze Polonii Kauka­ skiej - postanowili p r z y p o m n i e ć swym uczniom p i ę k n e polskie tradycje [...] K s i ą d z Andrzej Graczyk, znany dzieciom z lekcji religii [...] s p o g l ą d a ł [...] na o d r a d z a j ą c e się nie tylko polskie tradycje, ale i polskie dusze" (Polskie dzieci witają Wielkanoc 1999, s. 16). Z polskich tradycji opisano t a k ż e spotkanie „ o p ł a t k o w e " i , j a s e ł k a " . Świętowanie podtrzymuje etniczną t o ż s a m o ś ć i jedno­ cześnie sięga do dobrej tradycji. Jest przecież i zła tradycja, t a k ż e scalająca etnicznie. D o incydentów etnicznych dochodziło, niestety, w ramach tego samego K o ś c i o ł a t a k ż e w Tbilisi. K a t o l i c y wiedli m i ę d z y s o b ą spory dotyczące m.in. „ p r a w a w ł a s n o ś c i " kościoła na K u k a c h (Chmielecki 1998, s. 322-332). W swojej obszernej pracy dotyczącej gruzińskiego katolicyzmu, ks. T y m o n T . Chmielecki, pisze o tej sprawie tak: „kościół [św. Piotra i P a w ł a - J.D.] nie był jedynie «własnością» P o l a k ó w , lecz p o w s t a ł przy udziale wielonarodowej społeczności katolickiej ówczesnego Tbilisi i przy aktywnym wsparciu gruzińskich k a t o l i k ó w " (Chmielecki 1998, s. 243). 21 W ciągu ostatniego dziesięciolecia kościół katolicki bez p r z e s z k ó d groma­ dzi wiernych na uroczystości r o k u liturgicznego. W ś r ó d nowych parafian u świętych Piotra i P a w ł a jest wielu G r u z i n ó w , O r m i a n , K u r d ó w , Asyryjc z y k ó w , Rosjan i tych wszystkich, k t ó r z y określają się j a k o „rosyjskojęzyczni m i e s z k a ń c y T b i l i s i " . N i e k t ó r z y ludzie dopiero d r o g ą „przez k o ś c i ó ł " od­ najdują swoją t o ż s a m o ś ć etniczną. Bywa też i odwrotne, gdy ludzie naj­ pierw o d n a j d u j ą swoje polskie korzenie, poprzez a k t y w n o ś ć np. w świeckich o ś r o d k a c h polonijnych, a dopiero potem p r z y c h o d z ą do kościoła. Przycho­ d z ą t a k ż e ci, k t ó r z y cenią „ z e w n ę t r z n y " związek świątyni z polskością, do­ strzegają odmienny charakter, na p r z y k ł a d w sposobie bycia wiernych. W cer­ kwi - m ó w i pani M a r i n a - wszyscy przepychają się nawzajem, w kościele lepiej... (wyw. X I I I ) . 22 K s i ą d z A . O c h a ł jest proboszczem od 1995 r. Siostra Helena Ł a b o n a r s k a pracuje tutaj od 1972 r. Oboje zostali poproszeni o udział w życiu polonijnym. I c h opory przed w i ę k s z y m z a a n g a ż o w a n i e m się wynikały z odmiennych ocze­ k i w a ń i celów, jakie przyświecają K o ś c i o ł o w i Katolickiemu i towarzystwu polonijnemu. A l e są t a k ż e inne, prozaiczne względy. Jak m ó w i siostra Helena - u mnie nie m a czasu z a j m o w a ć się swoim narodem. U mnie tyle katechizacji. 2 1 K s . Andrzej Graczyk pracuje w parafii św. Piotra i Pawła od jesieni 1998 r. Ormianie greko-katolicy w stolicy Gruzji pozbawieni są duszpasterza, który sprawowałby liturgię w ich obrządku (Chmielecki 1998 b, s. 323). 2 2 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 165 22 Po drugie nasze zgromadzenie mieszane . My przyjmujemy u nas siostry różnej narodowości. Tak [chciał] nasz założyciel. Żeby żadna nie wyczula w Gruzji, wśród Gruzinek, że ona jest Polka [...] I po drugie, że teraz na katechizacji różnej narodowości ludzie. Ja nigdy nie pytam jakiej narodowości. Tylko żeby on rozumiał. Jest pytany: Gruzin? Rozumiesz po rosyjsku? Jeżeli rozumie to znaczy niech sobie siedzi. A jeżeli już nie rozumie po rosyjsku, to ja wtedy do takiej pani prowadzę, co uczy katechizmu [po gruzińsku - J.D.] [...]. Mnie się zdaje, że jeżeli [miejscowi „ P o l a c y " - J.D.] nie będą rozumieć po polsku, to po rosyjsku będzie można im [katechezę] wytłumaczyć. Jakoś to będzie (wyw. I V ) . K s i ą d z A d a m O c h a ł przyszedł jednak na pierwsze spotkanie polonijne, k t ó r e b y ł o w 1994 r. Właściwie, to go zmusiłam, żeby przyszedł - m ó w i założycielka p o w s t a ł e g o później Stowarzyszenia „ P o l o n i a " , pani M a r i a F i l i n a N a t y m spotkaniu modliliśmy się razem i naprawdę byla dobra atmosfera - wspomina (wyw. V ) . Potem k s i ą d z proboszcz j u ż nie przychodził. Jak sam m ó w i , był zdziwiony, że świeckie zgromadzenie polonijne z g r o m a d z i ł o d u ż o więcej o s ó b niż niedzielna msza święta i comiesięczna msza w j ę z y k u polskim, na k t ó r ą przychodzi o k o ł o 30 wiernych. Reszta „ P o l a k ó w " , jeśli j u ż się pojawia w kościele, to jedynie na W i e l ­ kanoc, czy na B o ż e Narodzenie. Ja tam im zawsze to wygarniałem - m ó w i , śmiejąc się, k s i ą d z A d a m - wszyscy księża z byłego Związku Radzieckiego mówią, że tam gdzie zagubili wiarę, tam i zagubili potem polskość. No, może tutaj się to nie sprawdza teraz, bo w Stowarzyszeniu 200 ludzi, a w kościele ich jest 30—40... nie, nawet tyle nie ma (wyw. V I I ) . Zwyczaj „ p o l s k i e j " mszy został p r z y w r ó c o n y , po k i l k u latach przerwy, na p r o ś b ę grupy parafian, k t ó r y c h zachęcił do tego ks. Jerzy Szymerowski (Chmielecki 1998, s. 325). P r z y c h o d z ą c a na tę mszę świętą garstka „ P o l a k ó w " n a u c z y ł a się śpiewać i o d p o w i a d a ć - m ó w i siostra Helena - ale jak ksiądz kazanie mówi, to nie rozumieją wszystkiego [...] Z czasem dzieci będą przy­ chodzić i lepiej rozumieć jak te babcie, bo u pani Małgorzaty się uczą [języka polskiego] . Wszystko zaczyna się (wyw. I V ) . K o ś c i ó ł św. św. a p o s t o ł ó w Piotra i P a w ł a m a szansę stać się żywym o ś r o d ­ kiem „ p o l o n i j n y m " . W przeszłości ta niewielka świątynia p o m a g a ł a polskiej k o l o n i i z a c h o w a ć poczucie ś w i a d o m o ś c i narodowej. Obecnie jest pomocna w rekonstruowaniu nie tylko życia religijnego, duchowego, ale także tożsamości 2Ar 25 26 2 3 Zgromadzenie Sióstr Służebniczek Jezusa w Eucharystii. Założycielem zakonu był bł. Jerzy Matulewicz. Siostra Helena jest jedyną Polką w tym zgromadzeniu zakonnym, pracującą na terenie Gruzji. Jak sama mówi, pojawiały się inne siostry z Polski, ale nie wytrzymując trudów wracały do kraju. Ks. A. Ochał dopiero potem dowiedział się, że w 1998 r. Stowarzyszenie było już dużo liczniejsze. Ks. J. Szymerowski pracuje na stałe w parafii w Wale, koło Achalciche, w południowej części kraju. W Tbilisi pracował tylko po przyjeździe do Gruzji w 1995 r. Małgorzata M . Pawlak prowadziła lekcje języka polskiego jeszcze przy Stowarzyszeniu „Polonia". W 1998 r. założyła oddzielne Polskie Centrum Edukacyjne. 2 4 2 5 2 6 �166 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA narodowej ( O c h a ł 1999, s. 13). W przyparafialnej grupie „ P o l a k ó w " do o s ó b z a a n g a ż o w a n y c h należy pani Irena K o z ł o w s k a , k t ó r a pragnie założyć dzie­ cięcy polonijny c h ó r k o ś c i e l n y . My - starzy, odchodzimy - m ó w i pani Irena - Młodzi niech mają tego ducha polskiego (wyw. I ) . Z w i ą z k i z kościołem były niekiedy drugim r ó w n o l e g ł y m spoiwem u m a c n i a j ą c y m relacje m i ę d z y l u d ź m i polskiego pochodzenia. Jak m ó w i M . Filina: Moja babcia razem z [...] panią Łopatyńską, chodziły do kościoła razem. No i cała rodzina zaprzyjaźniła się z tej polskości, powiedzmy. Nie wiem nawet czy z polskości, czy z katolickości. W sumie nie wiadomo (wyw. V ) . 27 W projekcie statutu Stowarzyszenia „ P o l o n i a " , utworzonego w 1994 г., gwarantowano m . i n . pomoc w odnajdywaniu k o n t a k t ó w z r o d z i n ą w Polsce, organizowanie w y j a z d ó w do Polski dla młodzieży polskiego pochodzenia (Ustav Sodružestva..., b.d.w., s. 3). Jednak poszukiwania k o n t a k t ó w , zbieranie w i a d o m o ś c i o Polsce na w ł a s n ą rękę oraz p r ó b y utrzymywania, czy odnawia­ nia więzi rodzinnych, trwały od dawna, od kiedy się d a ł o . Pani Brejnakowska m ó w i , że całe życie g a r n ę ł a się do wszystkiego, co polskie: Ja nie mogę powiedzieć - tęsknię, bo tam nie mieszkałam, lecz nostalgia jakaś jest. Bardzo trudno (wyw. I I I ) . N i e k t ó r z y przechowali w pamięci nazwiska k o l e g ó w p o l ­ skiej n a r o d o w o ś c i , jeszcze z czasów szkolnych . M a r i n a Niezabitowska z k o l e ż a n k ą ze szkolnej ławy, p a n i ą C z a p l i ń s k ą , utrzymuje k o n t a k t do dziś. Obie n a l e ż ą do Stowarzyszenia „ P o l o n i a " . Jednak innych „ p o l s k i c h " k o l e g ó w nie spotyka, c h o ć nazwiska, m . i n . M a ł ż y ń s k i e j i Rzeplińskiego, z a c h o w a ł a w p a m i ę c i (wyw. X I I I ) . W radzieckim Tbilisi, poza kościołem św. Piotra i P a w ł a , z „ p o l s k o ś c i ą " m o ż n a się było z e t k n ą ć w Instytucie Literatury Słowiańskiej na T b i l i s k i m Uniwersytecie P a ń s t w o w y m . Zajęcia w Instytucie prowadzone były przez ponad 10 lat przez Giorgoa G r i g o ł o w a (męża członkini Stowarzyszenia „ P o l o n i a " , pani Świetlany K o s z u t ) . K u r s o b e j m o w a ł literaturę p o l s k ą , czeską i b u ł g a r s k ą . Po śmierci G . G r i g o ł o w a przejął (i do dziś prowadzi) w y k ł a d y z literatury słowiańskiej Serioża Hangulian (wyw. I I ) . Lektorat j ę z y k a polskiego prowa­ dzony był m . i n . przez prof. M a r i ę Filinę, M a ł g o r z a t ę M . Pawlak i T a m a r ę Bilińską. Z uniwersyteckich zajęć od lat korzystali nie tylko „Polacy", ale właśnie dla nich te spotkania m o g ł y b y ć momentem u t o ż s a m i e n i a się z polskością. 28 2 9 W radzieckiej Gruzji d o s t ę p n e były niektóre polskie czasopisma, j a k „Szpil­ k i " , „ P r z e k r ó j " , czy „ F i l m " , bo c h o ć „ c a ł a właściwie prasa «kapitalistyczna» z n a j d o w a ł a się na indeksie, [...] [to te tytuły] m o ż n a było swobodnie k u p i ć [...]. Prawie to samo da się powiedzieć o beletrystyce" (Duszenko 1995, s. 164). Pan K o z ł o w s k i wspomina, że w Tbilisi m o ż n a było k u p i ć „ T r y b u n ę L u d u " i „ P a n o - 2 7 Choć jest mężatką nosi nazwisko panieńskie, jak wiele kobiet w Gruzji. Jak tłumaczy ten zwyczaj jedna z kobiet Jesteśmy niezależne [...] (śmiech). Poza tym [...] w sowieckich czasach, tam jakoś liczyło się żeby kobieta byla niezależna (wyw. II). O „geografii polskich nazwisk w Gruzji pisze P. Prześlakiewicz (1999, s. 55-56). W latach pięćdziesiątych. 2 8 2 9 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 167 r a m ę " (wyw X X I ) . I n n i czytywali miesięcznik „ P o l s z a " (wyw. X I I I ) . Jak podaje Igor Sikirycki - w 1959 r. o k o ł o tysiąca pięciuset m i e s z k a ń c ó w Tbilisi prenume­ r o w a ł o stale polskie gazety i czasopisma (Sikirycki 1969, s. 227). D o k o n t a k t ó w z rodakami z kraju d o c h o d z i ł o niekiedy w czasie wakacji: W Gliwicach mam znajomych - m ó w i T . Felkin - Byli w Tbilisi wiele razy. Poznaliśmy się na urlopie nad Morzem Czarnym, niedaleko od Soczi (wyw. X V I I I ) . W kolejnych latach gliwiccy znajomi, odwiedzający często Gruzję, składali wizyty w d o m u pani Felkin, w k o ń c u przyjechali specjalnie na jej zaproszenie. Ona sama jednak nie zdążyła p o j e c h a ć do Polski przed rozpadem Z w i ą z k u Radzieckiego. Potem kryzys ekonomiczny'zaprzepaścił możliwość wyjazdu (tamże). Spotkania z ludźmi o tych samych n a z w i s k a c ^ n a l e ż a ł y natomiast do szczególnie w a ż n y c h i b u d u j ą c y c h , bo w pewnym stopniu wypełniały lukę po zerwanych więzach rodzinnych. Gdy w latach trzydziestych panu Brejnakowskiemu poradzili p r z e r w a ć k o r e s p o n d e n c j ę z r o d z i n ą w Polsce, listy wracały do nadawcy. W kra­ j u zrozumieli dlaczego tak się działo, c h o ć jego m a t k a jeszcze przez j a k i ś czas pisała na adres tbiliskich s ą s i a d ó w - Odpowiedzcie, gdzie Stanisław z ro­ dziną?! (wyw. I I I ) . Po latach L i u b o w - c ó r k a pana Brejnakowskiego, j u ż j a k o Kadejszwili, p o z n a ł a w Wilnie m ł o d e m a ł ż e ń s t w o , W a n d ę i M a r k a Brejnakowskich: Nie takie bliskie pokrewieństwo ale... Oni byli u nas [...] Mieszkają w Warszawie. Piszemy do siebie (wyw. I I I ) . Ojciec pani K w i t e k u t r z y m y w a ł k o n t a k t y z r o d z i n ą w Polsce i do k o ń c a życia m i a ł nadzieję, że uda m u się p o j e c h a ć do kraju. D o swojej córki m a w i a ł : Reginoczka, no jak, pojedziesz do Polski? Z m a r ł w 1961 r. na z a w a ł serca, a zaraz potem zaczęli d a w a ć pozwole­ nia na wyjazdy - żali się pani Regina. Wspomina ojca, k t ó r y po w i e l o k r o ć ubiegał się o pozwolenie na wyjazd. A potem, oczywiście, ja sama marzyłam... nawet teraz marzę, tą ziemię zobaczyć, gdzie urodził się tata (wyw. XVT). W 1994 г., w u d o s t ę p n i o n e j sali uniwersyteckiej, s p o t k a ł a się stuosobowa grupa m i e s z k a ń c ó w Tbilisi, w ś r ó d k t ó r y c h byli t a k ż e liczni potomkowie Pola­ k ó w . Nie tylko członkowie powstałego później Stowarzyszenia P o l a k ó w w G r u ­ zji, ale k a ż d y , kto po prostu przyszedł na to zebranie, mówił, ze dawno nie było takiej atmosfery romantycznej, jaką [stworzyli] ci Polacy (wyw. V ) . W ciągu n a s t ę p n y c h miesięcy zawiązał się komitet założycielski „ P o l o n i i " . Najbardziej w ó w c z a s z a a n g a ż o w a n ą o s o b ą była pani M a r i a Filina, prawnuczka p o w s t a ń c a 1863 г., a wnuczka Polki z K i j o w a , k t ó r a przyjechała t u w 1909 r o k u , tutaj wyszła za m ą ż i p o z o s t a ł a do k o ń c a życia ( W o ź n i a k 1996, s. 52; w y w . V ) . Pani Filina była założycielką i prezesem zarejestrowanego w lutym 1995 r. Stowarzy­ szenia P o l a k ó w w Gruzji „ P o l o n i a " . J u ż w latach siedemdziesiątych na ł a m a c h gruzińskiej prasy, a r t y k u ł e m „Polskie drogi na gruzińskiej ziemi", r o z p o c z ę ł a propagowanie polskiej kultury w Gruzji. W latach dziewięćdziesiątych była j e d n ą z c z o ł o w y c h organizatorek pomocy dla o s ó b polskiego pochodzenia w Gruzji, zwłaszcza w Tbilisi, gdzie - j a k p o d k r e ś l a z d u m ą , żyją p o t o m k o w i e polskich zesłańców i polskiej szlachty (Filina 1995 b, s. 8-9). Z n a c z n ą część Stowarzyszenia „ P o l o n i a " stanowili od samego p o c z ą t k u ludzie w p o d e s z ł y m wieku. T o określiło najpilniejsze potrzeby. W 1997 r. �168 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA Stowarzyszenie o b e j m o w a ł o 700 o s ó b . Emeryci potrzebowali pomocy materia­ lnej i medycznej, ale j e d n o c z e ś n i e przychodzili i deklarowali g o t o w o ś ć służenia Polsce (Filina 1995 b, s. 9). Zaledwie kilkudziesięciu c z ł o n k ó w Stowarzyszenia nie m a wyższego wykształcenia. Reszta - wylicza M . Filina - to „ p r o f e s o r o ­ wie, lekarze, inżynierowie, architekci, artyści, malarze, nauczyciele... N i k o m u dziś niepotrzebna kategoria [...] n ę d z a r z y " (Filina 1995 b, s. 8). D o d a t k o w o prawie n i k t z nich nie m a krewnych na wsi, a to oznacza odcięcie od źródeł żywności. Pani M a r i a (i k i l k a w s p ó ł p r a c u j ą c y c h z n i ą kobiet) jest - c h c ą c nie c h c ą c - „ s p o w i e d n i k i e m " tych, k t ó r z y p r z y c h o d z ą c do niej, j a k o miejsco­ wej P o l k i , w y k ł a d a j ą historie swojego życia. K ł o p o t y materialne, zdrowotne i stany depresyjne d o t y k a j ą właściwie wszystkich (tamże). O Polonii tbiliskiej M . F i l i n a m ó w i specyficznym językiem. W s p o m n i a ł a m j u ż o p o d k r e ś l a n i u tułaczej i męczeńskiej przeszłości. D o tego dochodzi ostat­ nio „ b e z d o m n o ś ć duchowa", s a m o t n o ś ć i b e z r a d n o ś ć wobec p r o b l e m ó w ma­ terialnych. L i d e r o m organizacji polonijnej nie s p o s ó b p o z o s t a ć o b o j ę t n y m na los tych ludzi. Szefowa Stowarzyszenia przyjęła jednak zasady pewnej „ g r y " , k t ó r a o d k r y w a „ m e c h a n i z m mitycznego p o w r o t u do pierwotnej bezwarunk o w o ś c i " (Burszta 1996, s. 90-91). „ P o t o c z n e koncepcje narodu [...] zależą od m o m e n t u historycznego, tradycji i aktualnej sytuacji danej zbiorowości narodowej, p o z i o m u jej oświaty i postaw etycznych. W rozumieniu potocz­ n y m dominuje jednak ujmowanie narodu j a k o zjawiska naturalnego [ . . . ] " ( K ł o s k o w s k a 1996, s. 15). P o m i ę d z y s ł o w a m i listów i a r t y k u ł ó w M . Filiny, publikowanych od lutego 1995 r. na ł a m a c h Biuletynu Stowarzyszenia Wspól­ nota Polska (dalej BSWP), kryje się w y k ł a d n i a p r a w d odwiecznych i praw­ dziwego p o r z ą d k u świata (Burszta 1996, s. 90-91). P r o ś b y o wsparcie mate­ rialne i słowa wdzięczności za o t r z y m a n ą pomoc pisane są tonem dramatycz­ n y m , ale taka też była (i p o z o s t a ł a ) sytuacja ekonomiczna Gruzji. „ N a s z a druga ojczyzna - pisze pani M a r i a - p r z e ż y w a niezwykle ciężki kryzys p o l i ­ tyczny i gospodarczy [...] p r z e m y s ł [jest] zniszczony [...] masowe bezrobocie [...] panuje prawdziwy głód [...] najtragiczniejsza jest sytuacja dzieci i o s ó b star­ szych [...] C a ł a ta sytuacja i brak perspektyw na najbliższą przyszłość zmusza nas, by zwrócić się do Was, naszych dalekich braci wspólnej krwi, z p r o ś b ą 0 pomoc w dowolnej f o r m i e " (Filina 1995 a, s. 6). L u d z i , k t ó r z y p o d e j m u j ą d r o g ę mitycznego p o w r o t u Wojciech Burszta n a z w a ł „ m a g a m i " (Burszta 1996, s. 90). W s t ę p u j ą oni na scenę w y d a r z e ń , gdy w sytuacji obiektywnego lub subiektywnego zagrożenia w s p ó l n o t a potrzebuje nowego zadomowienia. By d o k o n a ć tego p o w r o t u do bezpiecznego miejsca 1 czasu, magowie sięgają do wzorca pozaczasowego, do m i t u . „ M e c h a n i z m p o w r o t u do pierwotnej b e z w a r u n k o w o ś c i " zamienia historię w n a t u r ę , pokazu­ je j a k w soczewce w s p ó l n o t ę w jej formie jeszcze nie podzielonej z „cegiełkami ś w i a t a w a r t o ś c i n a r o d o w y c h " (Burszta 1996, s. 90). R o k 1995 był p r z e ł o m o w y - pisze M . F i l i n a - bo gruzińscy „ P o l a c y " „ w k o ń c u m o g l i się z j e d n o c z y ć " 30 3 0 Podkreślenie J.D. �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 169 (Filina 1995 b, s. 8). O uczuciach żywionych do praojczyzny M . F i l i n a pisze używając s f o r m u ł o w a ń n a r z u c a j ą c y c h rozumienie narodu j a k o rzeczywistości istniejącej naturalnie. T ę s k n o t a do Polski „żyje we k r w i " , „zew k r w i jest bardzo silny" (Filina 1998 b, s. 8). Świadectwem tej siły jest m . i n . to, że m i m o słabej znajomości j ę z y k a pragnienie polskiej lektury nie z a m a r ł o (Filina 1995 b, s. 9). D z i ę k u j ą c za otrzymane dary z Polski m ó w i , że jest to „dzielenie się d u s z ą " (Filina 1996, s. 6). W k i l k u gruzińskich wsiach, k t ó r e odwiedzała, żyją miesz­ k a ń c a c h polskiego pochodzenia. Niewiele, lub zgoła nic o Polsce nie w i e d z ą - w przeciwieństwie do tbiliskiego ś r o d o w i s k a , k t ó r e m u dziś nie brakuje o ś r o d k ó w polonijnych, ani nauczycieli j ę z y k a polskiego . O tych ludziach na prowincji m ó w i się jednak „ p o l s k a krew". C h ł o p i byli uradowani - zapewnia M . F i l i n a - że o nich p a m i ę t a m y (Filina 1995 b, s. 8). „ P a m i ę t a n i e " z a k ł a d a przecież, że istnieje w ich ś w i a d o m o ś c i j a k i ś p u n k t odniesienia do wcześniejszej w s p ó l n o t y . W ich o g r ó d k a c h k w i t n ą polskie kwiaty - „ j a k o p a m i ę ć genetycz­ n a " - żartuje (?) autorka a r t y k u ł u , jeszcze raz p o w r a c a j ą c do w ą t k u więzi w s p ó l n o t o w e j , k t ó r e j istnienie m a m o b i l i z o w a ć do działania wszystkich roda­ k ó w , t a k ż e tych w Polsce. D o nich przecież kierowane są p r o ś b y na ł a m a c h BSWP. „ E . Casirer w y p o w i a d a j ą c się na temat rozwoju m o w y ludzkiej stwier­ dzał, że w historii kultury słowo spełniało dwie o d r ę b n e funkcje; określił je j a k o semantyczne i magiczne użycie s ł o w a " (Burszta 1996, s. 48). T o ostatnie zastosowanie nie jest p r e h i s t o r i ą języka, m o w a spełnia tę funkcję t a k ż e w s p ó ł ­ cześnie. Podstawowym n a r z ę d z i e m „ m a g ó w " jest język. A Polska dla gruziń­ skiej Polonii - pisze szefowa tbiliskiego Stowarzyszenia - to „więcej niż ojczyzna, to marzenie o raju [...] przez p a m i ę ć p r z o d k ó w . T o też jest prawdziwa Polska" (Filina 1998 b, s. 9). Nie m a t u miejsca na ż a d n ą dyskusję. Jednak pani F i l i n a dystansuje się niekiedy do swoich wypowiedzi i jednocześnie do swojej (zatem świadomej?) r o l i „ m a g a " , m ó w i ą c : Jasne, że [Polska to - J.D.] inny świat. Ale raj?! To wykluczone ( ś m i e c h ) (wyw. V ) . „ M a g o w i e " są odpowie­ dzialni za poruszenie całego mechanizmu p o w r o t u do mitycznej praojczyzny, do raju. M o g ą stać się t a k ż e „ o f i a r a m i " swego p o w o ł a n i a , j a k m ó w i jedna z lekarek: Jest oczywiście taka kategoria ludzi [wśród c z ł o n k ó w Stowarzyszenia, J . D ] , którzy uważają, że my musimy to zrobić [tzn. p o m a g a ć , J.D.]. Dlaczego? Tego nie rozumiem. Ale oni tak myślą, że my jesteśmy zobowiązani. Skoro ona Polka, a on Polak, to znaczy Polska powinna o nim myśleć (śmiech!); (wyw. V ) . 3 1 32 33 Celem Stowarzyszenia „ P o l o n i a " „jest umacnianie i rozwijanie wieloaspek­ towych z w i ą z k ó w m i ę d z y Polakami żyjącymi w Gruzji, w Polsce i gdziekolwiek na świecie, okazywanie wszechstronnej pomocy Polakom w Gruzji i zaspo­ kojenie ich r ó ż n o r o d n y c h potrzeb (kulturalnych, naukowych, ekonomicznych, 3 1 Ludzie na prowincji, nie tylko polskiego pochodzenia, posługują się głównie gruzińskim, z rzadka znają rosyjski. 32 w 1 pracowały w Tbilisi trzy nauczycielki języka polskiego. M . Filina była jedną z niewielu osób tbiliskiej Polonii, utrzymujących stały, bezpośredni kontakt z Polską. r 3 3 �170 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA Fot. J. Doboszyńska Rye. 1. Przygotowanie do otwarcia Polskiego Centrum Edukacyjnego w Tbilisi. Trzecia z prawej założycielka ośrodka - Małgorzata Monika Pawlak, czwarty z lewej - pan Mikołaj Kozłowski, jego syn - drugi z lewej edukacyjnych i i n n y c h ) " (Ustav Sodružestva..., b.d.w., s. 2). Potrzeby medyczne były najpilniejsze. B r a k i edukacyjne z a s p o k a j a ć m i a ł kurs j ę z y k a polskiego prowadzony przez p a n i ą Ałłę S a d o w s k ą - A l i o c h i n ę i byłą s t u d e n t k ę prof. M a r i i F i l i n y , M a ł g o r z a t ę M o n i k ę Pawlak-Szaraszenidze. Pani Pawlak jest d r u g ą w a ż n ą p o s t a c i ą ś r o d o w i s k a polonijnego w Tbilisi. W Gruzji znalazła się w 1983 г., jeszcze jako studentka warszawskiej polonistyki. W Tbilisi „ d a ł a się p o n i e ś ć głosowi serca", wyszła za m ą ż i została w Gruzji (Pawlak, 1997 s. 5). J a k ą p o s t a w ę reprezentuje pani M a ł g o r z a t a ? Bycie żoną Gruzina, to niełatwa sprawa, m ó w i ł a p a t r z ą c na zegarek, b ę d ą c j u ż mocno s p ó ź n i o n a do d o m u . W rozmowach z nami p o w t a r z a ł a , żebyśmy u w a ż a ł y na zaloty gruzińskich chłopców i nie daly się nimi zwieść . Polskę wspomina zawsze z rozrzewnieniem i o d w i e d z a j ą dość często. Idziesz w Warszawie ulicą, a wszyscy mają takie jasne włosy i niebieskie oczy! M o n i k a Pawlak jest w y s o k ą , j a s n ą b l o n d y n k ą , zatem na ulicy w Tbilisi nigdy nie pozostaje n i e z a u w a ż o n a . Często dystansuje się od tutejszego ś r o d o w i s k a , a wtedy - m ó w i ą c „ u nas" - m a na myśli rodzinne Podlasie, gdzie j u ż u p a t r z y ł a sobie „ p o l a n k ę na w i e c z n o ś ć " . Zostawiając sentymenty na boku działa niezwykle energicznie i chyba głównie za to jest ceniona przez w s p ó ł p r a c o w n i k ó w . To bardzo bojowa kobieta - m ó w i ą 34 35 3 4 Pani A. Sadowska-Aliochina zmarła w 1997 r. (Filina, 1998 a, s. 7). Niestety, mimo zabiegów nie udało się przeprowadzić wywiadu z panią Pawlak. Wszystkie przytaczane wypowiedzi (jeśli nie stoi za nimi przypis bibliograficzny) pochodzą z notatek. 3 5 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 171 (wyw. X X I ) . D z i ę k i jej przedsiębiorczości p o w s t a ł w 1998 r. w Tbilisi n o w y o ś r o d e k polonijny - Polskie Centrum Edukacyjne (PCE). Oficjalne otwarcie p l a c ó w k i o d b y ł o się 2 p a ź d z i e r n i k a 1998 r. R o k później szkółka polskiego przy PCE liczyła ponad 120 u c z n i ó w w wieku szkolnym i 45 o s ó b d o r o s ł y c h . Nauczycielkami, p r ó c z pani Pawlak, są dwie absolwentki tbiliskiego uniwersyte­ tu: Irena Kaczarowa-Keskiull i L i i i Somchiszwili-Sobolewska. W programie zajęć PCE jest historia, geografia Polski i religia. „Uczniowie m a j ą też m o ż n o ś ć p o z n a ć bogate tradycje polskie, a co najważniejsze o d c z u w a ć s w ą więź z ojczyzną Sienkiewicza, Chopina, Mickiewicza" (Otwarcie szkoły... 1999, s. 14). Pierwsza wzmianka w BSWP o Centrum M o n i k i Pawlak p o j a w i ł a się w p a ź d z i e r n i k u 1998 r. K r ó t k i tekst o koloniach dzieci tbiliskich w Jaśle napisany jest r ó w n i e ż w duchu „ m i t y c z n e g o p o w r o t u " : Wskrzeszając ducha polskości w tych dzieciach - pisze pani Pawlak - „oddaje [się] dług wobec tych, k t ó r z y żyjąc na zesłaniu i u m i e r a j ą c w obcej ziemi płacili najwyższą cenę za w a l k ę o w o l n o ś ć P o l s k i " (Pawlak 1998, s. 21). Ż e b y u w y p u k l i ć rolę PCE, i n a d a ć gruzińskiej Polonii wyrazistości, wiele spraw jest w wypowiedziach M . Pawlak upraszczanych, a zawiłe historie rodzin polskiego pochodzenia przedstawiane są w c z a r n o - b i a ł y m schemacie. „ D o p i e r o od niedawna - m ó w i w j e d n y m z pierwszych swoich w y w i a d ó w M . Pawlak - m o ż n a p r z y z n a w a ć się do swojej p r z y n a l e ż n o ś c i narodowej. Dawniej, wszystkim Polakom w Gruzji, do d o k u m e n t ó w wpisywano « R o s j a n i n » [...] C h o ć k i m jesteśmy wiedzieliśmy zawsze [...] Polacy są rozsiani po całej Gruzji. M i m o iż są tam j u ż od p ó ł t o r a wieku, to do dziś ich gruzińscy sąsiedzi na prowincji m ó w i ą o nas «priszelcy». Język polski z a n i k a ł ze strachu przed p r z e ś l a d o w a n i a m i , a polskości wyrzekano się ś w i a d o m i e " (Pawlak 1997, s. 5). I dodaje gdzie indziej: „ T r z e b a jednak przeżyć t o wszystko, by zrozumieć co znaczy Centrum dla ludzi p o w r a c a j ą c y c h po latach do utraconej p o l s k o ś c i " (Otwarcie szkoły... 1999, s. 14). Dzięki PCE tbiliscy „ P o l a c y " rzeczywiście m a j ą m o ż l i w o ś ć s p o t y k a ć się przy r ó ż n y c h okazjach, t a k ż e rocznic narodowych - 3 maja i 11 listopada. Pani M a ł g o r z a t a w p r o w a d z i ł a n i e k t ó r e świąteczne zwyczaje, wcześniej w Tbilisi nieznane albo zapomniane, j a k przygotowywanie święconki, czy dzielenie się jajkiem. Podtrzy­ muje też tradycje wigilijne. Właściwie nie ukrywa, że „ s p r o w a d z i ł a na p o l o n i j n ą d r o g ę " k i l k a , zwłaszcza m ł o d y c h , o s ó b . J e d n ą z nich jest nauczycielka j ę z y k a polskiego w PCE, L i i i Somchiszwili-Sobolewska , k t ó r a tak m ó w i o p o c z ą t ­ kach swoich k o n t a k t ó w z polskością: Byliśmy na drugim roku filologii i byly dwa języki [do wyboru - J.D.] polski i czeski. Pani Monika powiedziała, że skoro nazywam się Sobolewska, to muszę uczyć się polskiego (wyw. I X ) . Podobnie ukierunkowane są dzieci w PCE, w ś r ó d k t ó r y c h pani Pawlak cieszy się d u ż y m autorytetem. B ę d ą c w stałym kontakcie ze swoją r o d z i n ą i przyjaciółmi w kraju jest ona w Tbilisi o s o b ą o p i n i o t w ó r c z ą jeśli chodzi o „ s t a n d a r d y " współczesne­ go życia w Polsce. „ W utartej opinii - pisze A . Finkielkraut - należy widzieć [...] glebę, k t ó r ą się k a r m i myśl, zarzewie, ź r ó d ł o i m a t r y c ę myślenia [ . . . ] " 36 Sobolewska, to nazwisko panieńskie jej matki. �172 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA (Finkielkraut 1992, s. 15). „ U c z u c i a rozdarcie nie miewam/nie ginę w głębinie nieszczęścia" - pisze w wierszu z 1999 r. jeden z tbiliskich p o e t ó w (Chudziński 1999, s. 17). Zatem cel mitycznego p o w r o t u , za k t ó r y o d p o w i e d z i a l n o ś ć bierze r ó w n i e ż M . Pawlak, został w j a k i m ś stopniu osiągnięty? W 1999 r. u k a z a ł się pierwszy numer biuletynu PCE Kaukaska Polonia. Jest to pismo wydawane jednocześnie w polskiej i rosyjskiej wersji językowej, adresowane do polskiej w s p ó l n o t y na Zakaukaziu. Pismo j u ż o d pierwszych stron o d w o ł u j e się do symboli. N a o k ł a d c e pierwszego numeru - zarys Gruzji z flagą Polski u m i e s z c z o n ą przy nazwach dwunastu większych miast Gruzji. Symetrycznie w z g l ę d e m mapy rozrysowano O r ł a w koronie i „ C i o ł k a " Ponia­ towskich otoczonego czterema polami, na k t ó r y c h są dwa białe Orły i dwie Pogonie. C a ł o ś ć z w i e ń c z o n a jest k o r o n ą (jest to herb p a ń s t w a z czasów ostat­ niego k r ó l a P o l s k i ) . O d w o ł u j ą c się do symboliki I Rzeczypospolitej, t w ó r c y pisma d o w o d z ą implicite, że n a r ó d jest pojęciem pozaczasowym i ponadgeograficznym, jest „ m i t y c z n y m zatrzymaniem w czasie narodowej esencji", k t ó r e j sens nie jest o k r e ś l a n y j a k o p r a w i d ł o w o ś ć konwencjonalna, lecz natu­ ralna. „ M i t y c z n e j ą d r o k a ż d e g o narodu znajduje swój wyraz w narodowych symbolach, nacjonalistycznej poezji, muzyce, a t a k ż e utrwalonych j ę z y k o w y c h metaforach" (Burszta 1996, s. 88-89). U kresu Z S R R generacja p o z o s t a ł a p o emigrantach, zesłańcach i u c h o d ź c a c h polskich s t a n o w i ł a z b i o r o w o ś ć rozpoz­ n a w a l n ą głównie przez sentymenty, wynikające z tradycji historycznej i świa­ d o m o ś c i w s p ó l n e g o pochodzenia. Programowa asymilacja za czasów carskich, a n a s t ę p n i e programowa sowietyzacja przyczyniły się do przyjmowania wzo­ r ó w rosyjskich i radzieckich, a jednocześnie do selekcji i zmiany znaczenia e l e m e n t ó w k u l t u r y polskiej (Posern-Zieliński 1982, s. 66). Babcia - A n t o n i n a K r a w c z y ń s k a , m ó w i pani Koszut, zawsze bardzo lubiła robić mazurki [...] i ja od niej przejęłam. Też robię w domu... jeśli bym wiedziała wcześniej, że przyj­ dziecie zrobiłabym wam mazurek. Kiedy babcia robiła mazurki? - pytamy. Na Nowy Rok - odpowiada pani Koszut (wyw. I I ) . 3 7 38 P o w r ó t do p o l s k o ś c i m a p o l e g a ć na zbieraniu ocalałych symboli, wczyty­ w a n i u się w nie i nadawaniu i m nowych znaczeń. Mieszkający w Tbilisi p o t o m k o w i e P o l a k ó w chcą jednak p o w r a c a ć do starych znaczeń, dlatego że znany i m stereotyp k a ż e u t o ż s a m i a ć Polaka z k u l t u r ą w y s o k ą . Inaczej jest w przypadku Polonii w Stanach Zjednoczonych. Opisując z a a n g a ż o w a n i e etniczne trzeciej generacji Polonii a m e r y k a ń s k i e j , Aleksander Posern-Zieliński zwraca u w a g ę , że poszukiwanie nowych treści w dziedzictwie p r z o d k ó w z w i ą z a n e jest z chęcią zerwania z negatywnym stereotypem polonijnego getta, kojarzonego z prostactwem i zacofaniem (Posern-Zieliński 1982, s. 218). Symbol, j a k w i a d o m o , m a żywą i tajemniczą n a t u r ę , a proces jego interpre- 3 7 Fragment wiersza „Scherzo". Rodzina mieszkającego w południowej Gruzji Nodara Poniatowskiego jest członkiem Związku „Polonia", a od 1998 r. powołała do istnienia Związek Polaków Gruzji Południowej (Prześlakiewicz 1999). 3 8 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 173 tacji jest n i e s k o ń c z o n y . W biuletynie Kaukaska Polonia widzimy na zdjęciach dzieci t a ń c z ą c e poloneza w czasie spektaklu pt. „Bal w Tuchanowiczach" . N a stronach p o ś w i ę c o n y c h znanym Polakom przedstawiony jest a r t y k u ł 0 A d a m i e Mickiewiczu, k t ó r e g o nazwisko do dziś nosi jedna z mieszkających w Tbilisi rodzin. Wiele innych, symbolicznych dla polskiej historii nazwisk p o j a w i ł o się na liście c z ł o n k ó w z a r ó w n o „ P o l o n i i " , j a k i PCE. Są w ś r ó d nich: Sienkiewicz, Orzeszko, Kosowski-Kościuszko, Rodziewicz, matka jednej z człon­ k i ń n a z y w a ł a się P i ł s u d s k a (Filina 1995 b, s. 8). M i k o ł a j K o z ł o w s k i , historyk - amator, działacz Stowarzyszenia „ P o l o n i a " i PCE interesuje się spuścizną, k t ó r ą zostawili po sobie Polacy. Jak m ó w i - chciałby zgłębić, co stworzyli 39 1 przynieśli ze sobą do Gruzji Polacy na przestrzeni wieków, jak przeplata się historia Polski z historią Gruzji (wyw. X X I ) . W e d ł u g pana Kozłowskiego, bardzo w a ż n e jest przypominanie o tych Polakach, k t ó r z y mieli swój w k ł a d , m i ę d z y i n n y m i w r o z w ó j architektury w Gruzji, bo wszyscy ci ludzie byli bardzo wykształceni - mówi pan M i k o ł a j - byli przykładem, wzorem. Oni byli twórcami (wyw. X X I ) . Pan K o z ł o w s k i chciałby też, żeby k o n s e k w e n c j ą działalności polonijnej było nawiązanie stałej, bezpośredniej łączności z Polską. Żeby Polska strona mogła oprzeć się na Polakach, którzy mieszkają tutaj [...] A dla samych tutejszych Polaków najważniejsze jest, żeby przywrócić polskość (wyw. X I I ) , co m a p o l e g a ć przede wszystkim na nauce języka, by za jego p o ś r e d n i c t w e m n a b r a ć zrozumienia dla kultury polskiej i m i e ć w niej większy udział (Posern-Zieliński 1982, s. 54). D l a zdecydowanej części tbiliskiej „ P o l o n i i " językiem rodzinnym jest bowiem rosyjski. Co ja poradzę, że mnie tak wyuczyli rosyjskiego - żali się pani Brejnakowska (wyw. I I I ) . Ze znajomością polskiego jest bardzo s ł a b o , jednak d u ż y potencjał intelektualny dzieci - pisze M . Filina - budzi nadzieję na przyszłość (Filina 1998b, s. 9). D o r o ś l i , w większości nie znający polskiego, t a k ż e zaczęli się go uczyć. W Tbilisi istnieje jeszcze k i l k a innych u g r u p o w a ń polonijnych, p r ó c z Sto­ warzyszenia „ P o l o n i a " i PCE. W maju 1999 r. p o w s t a ł w s p ó ł p r a c u j ą c y z PCE i p a r a f i ą św. Piotra i P a w ł a - D o m Polski, ś w i a d o m i e nawiązujący do ist­ niejącej w latach 1906-1917 organizacji o tej samej nazwie. D o m Polski skupia 70 polskich rodzin (Po stu latach... 1999, s. 18). P r z e w o d n i c z ą c y m jego za­ r z ą d u jest pan A n a t o l K a ź b i e l e w s k i , k t ó r y w 1992 r. w s p ó ł o r g a n i z o w a ł z Aleksandrem Rusieckim d o ś ć elitarny K l u b G r u z i n ó w polskiego pochodze­ nia szlacheckiego ( W o ź n i a k 1996, s. 51). Pan Kaźbielewski uważa się za szlach­ cica - m ó w i ą ludzie, k t ó r z y się z n i m zetknęli (wyw. X I I I ) . Jak nam t ł u m a c z o ­ no, K l u b pana Rusieckiego wyłonił się z działającego przy D o m u Słowiańskim K l u b u Szlacheckiego (wyw. V ) . 40 J e d n ą z pierwszych imprez kulturalnych PCE była, odnotowana t a k ż e na ł a m a c h BSWP, wystawa malarstwa polskiego (Borawski 1999, s. 12). 3 9 Spektakl autorstwa B. Jedynak, redaktora kwartalnika Rota (Polonia Kaukaska 1999, s. 15). W wywiadzie z panem A. Kaźbielewskim stosowałam inną, zdawało mi się akceptowaną przez mojego rozmówcę pisownię jego nazwiska: Kazbilewski. 4 0 �174 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA M i ł o ś n i k ó w polskiej m u z y k i klasycznej zebrała natomiast w o k ó ł siebie, dzia­ łająca w PCE, pani M a r i n a Niezabitowska (Wieczór Chopina w PCE 1999, s. 17). W marcu 1999 r. c z ł o n k o w i e k o ł a wystąpili z koncertem chopinowskim. Podobnie z o s t a ł a uczczona w p a ź d z i e r n i k u tegoż r o k u 150 rocznica śmierci k o m p o z y t o r a ( K r o n i k a życia polonijnego 1999, s. 17). Z drugiego numeru Polonii Kaukaskiej dowiadujemy się t a k ż e o powstaniu przy PCE O d d z i a ł u W s p ó ł p r a c y Kulturalno-Artystycznej M i ę d z y P o l s k ą a G r u z j ą (tamże). Biorąc p o d u w a g ę większe z a a n g a ż o w a n i e ś r o d o w i s k a w działalność kulturalnoo ś w i a t o w a niż religijną, m o ż n a p r z y w o ł a ć to, co powiedziano w obronie tzw. „ m s z y p ó ł k o w y c h " w Stanach Zjednoczonych: „ W i ę k s z o ś ć tego, co w y r a ż a « m u z y k a etniczna» m a bardziej modlitewny charakter, niż wiele m e a n d r ó w duchowych spotykanych w muzyce w s p ó ł c z e s n e j " (Rokicki, 1994, s. 379). Jak inaczej, niż przez mistyczno-religijny o d b i ó r muzyki, w y t ł u m a c z y ć to, że w czasie jednej z wizyt u pani M . Niezabitowskiej, gdy gospodyni z p e ł n ą p a s j ą z a g r a ł a nam poloneza Chopina, m u s i a ł a go zaraz p r z e r w a ć z p o w o d u wielkiego wzruszenia. O Polsce, w której była pierwszy raz dopiero w 1999 r. pani M a r i n a w y r a ż a się z wielką t ę s k n o t ą . - O d dzieciństwa wszystko co było polskie w jej rodzinie zbierało się w niej - m ó w i (wyw. X I I I ) . Dlatego sama, m a j ą c j u ż w n u k i , p o s t a n o w i ł a n a u c z y ć się j ę z y k a polskiego: Jeśli ja nie przywróciłabym [języka] to po mnie kto? A tak, teraz wnuczek już uczy się. M . Niezabitowska (po m ę ż u jest - Gzijadze, lecz nosi nazwisko panieńskie) nie m a braci i dlatego chciałaby za z g o d ą w n u k a p r z e k a z a ć m u swoje p a n i e ń s k i e nazwisko: Bo tam daleko [jest] moja historyczna ojczyzna i o niej ja zawsze myślę i pamiętam, tak? Jakie wysokie słowa? To nie ja, to moja dusza [...] Ja mówię, że jeśli ja nie zdążę przed śmiercią pojechać do Polski, to po śmierci moja dusza [tam] poleci (wyw. X I I I ) . 41 P a m i ę ć m o ż e w y r a ż a ć się w micie i historii, ale t a k ż e w nostalgii (Sikora 1994, s. 113). Sam wyraz nostalgia pochodzi z j ę z y k a n o w o ł a c i ń s k i e g o : nostos o z n a c z a ł o p o w r ó t , algos - cierpienie. Pierwotny jego sens oznaczał silne prag­ nienie ujrzenia ojczyzny „ U c z u c i e nostalgii - pisze W . Burszta - o d n o s i ł o b y się zatem do czegoś, co było i jest w nas samych, ale czego zewnętrzne atrybuty nie są w danej chwili d o s t ę p n e " (Burszta 1996, s. 97). W czasie m o i c h b a d a ń w T b i l i s i o d n i o s ł a m w r a ż e n i e , że po 1991 r o k u poruszyły się wszystkie po­ wstrzymywane przez system sowiecki mechanizmy pamięci, „ K a ż d y rodzaj pamięci modyfikuje i przekształca doświadczenie, raczej destyluje przeszłość niż 4 2 4 1 W „ruch półkowy" (w którego ramach w latach siedemdziesiątych pojawiły się również i „msze półkowe") zaangażowani są głównie ludzie z trzeciej i czwartej generacji potomków chłopskiej fali imigracyjnej z końca X I X i pierwszych dziesięcioleci X X w. Przedstawicielami „pozornej kultury Poloneza" są emigranci powojenni większość inteligencji polonijnej. Stanowią oni opozycję w stosunku do „rzeczywistej kultury polki" (Rokicki 1994, s. 371-372). Od dawna nostalgia „rozpleniła swój sens" - pisze W. Burszta - Utraciła charakter jed­ nostkowy, zaczęła obejmować całe grupy, pokolenia ludzi i nie chodzi tu o generacje wewnątrz jednego społeczeństwa lecz „formację w wymiarze globalnym". Nostalgia stała się także pożądaną wartością, modą, retro (Burszta 1996, s. 97). 4 2 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 175 o d z w i e r c i e d l a j ą b e z p o ś r e d n i o " - pisał D a v i d Lowenthal (cyt. za: Sikora 1994, s. 113). O ile bardziej jest to prawdziwe wobec tych „ m e c h a n i z m ó w " , k t ó r e poszły w ruch z o g r o m n ą szybkością n a d r a b i a j ą c wieloletnie zaległości. M o c n o przetrzebione zostały przez ostatnie dziesięciolecia zbiory słów i p r z e d m i o t ó w . Te, k t ó r e ocalały, j a k prawdziwe talizmany p r z y n o s z ą szczęście, c h r o n i ą od złej przygody kompletnego zagubienia. Reiner M a r i a Rilke pisał: To co w nas śpi, czuwa w rzeczach, z nich śledzą nas pociemniałe oczy i długo towarzyszą naszym gestom: gdy rzeczy trwają, my szukamy trwania. (Nocą 2 grudnia 1899; Rilke 1976, s. 10). W p r ó b a c h odnajdywania się w „ p o r a d z i e c k i e j " rzeczywistości p o m a g a j ą z a p a m i ę t a n e nazwy miejscowości, z k t ó r y c h pochodzili przodkowie: Z a m o ś ć , Siłowierzba, Tuchlin, Białystok, K r a k ó w , Warszawa. Brańszczyk? To chyba gdzieś koło Krakowa? - pyta pani Brejnakowska. M ó w i m y , że to na wschodzie Polski. Odnajdujemy na mapie Podlasie. T o tam. Wzruszona przypomina sobie j a k ojciec chwalił u r o d ę rodzinnych okolic. Razem z nazwami miejscowości, rzucane są - j a k stare miedziaki - nazwiska znanych, a bezpotomnie w y m a r ł y c h r o d ó w . Wspominani są ludzie, k t ó r z y stąd wyjechali i słuch po nich zaginął. Pytano nas, czy b r z m i ą po polsku nazwiska do dzisiaj u ż y w a n e : Felkin, to polskie nazwisko? . Z a c h o w a ł y się zdjęcia: Ja pani fotografię [teścia] pokażę - m ó w i ż o n a p. L u d w i k a Zakryszewskiego - Nie znałam go, ale bardzo go lubię. Nie wiem dlaczego (wyw. V I I I ) . Ojciec pani Reginy K w i t e k u t r z y m y w a ł j a k i ś czas k o r e s p o n d e n c j ę z krewnymi w Polsce. P a t r z ą c na p r z y s ł a n ą fotografię jednej z kuzynek m ó w i ł : Ty bardzo jesteś podobna do niej, Regina (wyw. X V I ) . W k i l k u domach (u pani Koszut, u pani Kołusowskiej) wiszą obrazy M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j . Z a c h o w a ł y się książki, najczęściej klasyka literatury - Sienkiewicz, Mickiewicz, Słowacki, Ż e r o m s k i , a t a k ż e „ d a m s k a beletrystyka", jak m ó w i M . Filina, w s p o m i n a j ą c czytywaną przez babcię Złotą perełkę. W ś r ó d p a m i ą t e k są modlitewniki, korespondencja d z i a d k ó w , rodziców. Listy zawierały niekiedy przestrogę, testament: Na pamiątkę daję Ci trzy warunki: [żyj?] skrom­ nie kochaj Boga i Ojczyznę a nie zapomnij o mnie. Brejnakowski. W Tuchlinie, poczta Brańszczyk nad Bugiem (wyw. I I I ) . Pani Felkin p a m i ę t a stojące przy tbiliskim d o m u swojego stryjecznego dziadka ogromne drewniane [półokrągłe] wrota, w polskim stylu (wyw. X V I I I ) . D l a niej przeszłość z a c h o w a ł a się w jej w ł a s n y m d o m u , w y b u d o w a n y m w 1841 r. na ziemi, k t ó r a była w y k u p i o n a przez jej polskich p r z o d k ó w służących w armii carskiej - j a k m ó w i pani Tatiana. A w d o m u nic nie bylo [od tamtych czasów] zmieniane. Z p a m i ą t e k po dziadku została laska inkrustowana srebrem (wyw. X V I I I ) . 43 4 3 Nic nam to nazwisko nie mówiło, nawet trudno było powiedzieć czy jest polskie. Potem sprawdziłam, że według wydanego w 1993 r. Słownika nazwisk współcześnie w Polsce używanych, jest pięć osób w b. woj. siedleckim o nazwisku Felkin. �176 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA Fot. J. Doboszyńska Ryc. 2. Wnętrze kościoła rzymsko-katolickiego św. apostołów Piotra i Pawła w tbiliskiej dzielnicy Kuki W u t r z y m y w a n i u lub odtwarzaniu polskiej t o ż s a m o ś c i etnicznej w rodzi­ nach interetnicznych d u ż e znaczenie m ó g ł m i e ć pozytywny stereotyp Polaka w Gruzji, ale t a k ż e ogromna rola rodziny w przekazywaniu tradycji i w a r t o ś c i . Stolicę Gruzji zamieszkuje dziś ponad m i l i o n dwieście o s ó b (Furier 1993, s. 23). Stowarzyszenie „ P o l o n i a " łącznie z PCE i „ K l u b e m P o l s k i m " zrzeszają o k o ł o tysiąca d o r o s ł y c h o s ó b . Prezesowa „ P o l o n i i " m ó w i - wydaje się, że co dwudziesty Gruzin miał babcię Polkę i dodaje ze śmiechem, że to jakby taki bon ton przyznawać się do polskich korzeni (Filina 1995 b, s. 8; w y w . V ) . W y m i e n i a też rodziny o gruzińskich nazwiskach, w k t ó r y c h z a c h o w a ł się język i p a m i ę ć o polskich przodkach. D o takich należy m i ę d z y innymi rodzina Wacznadze, rodzina Eugeniusza Maczawariani, muzykologa, k t ó r y m a b a b c i ę K o z ł o w s k ą , lekarza Grzegorza Awaliszwili (Filina 1995 b, s. 8). P r ó c z p o l s k o - g r u z i ń s k i c h sporo jest rodzin z m a ł ż e ń s t w g r u z i ń s k o - o r m i a ń s k i c h , gruzińsko-rosyjskich, p o l s k o - o r m i a ń s k i c h , polsko-rosyjskich i innych. W moim synu płynie siedem krwi - m ó w i pani Koszut, wyliczając kolejno p r z o d k ó w francuskich, niemiec­ kich, włoskich, polskich, czeskich, węgierskich i gruzińskich (wyw. I I ) . 4 4 W działalność Stowarzyszenia i PCE angażują się osoby nieznające języ­ ka, a k t ó r y c h t y l k o przodkowie p o kądzieli byli Polakami. Pani Natalia Dane szacunkowe. �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 177 K o ł b a c h i d z e jest G r u z i n k ą , aktywnie działa w Stowarzyszeniu, chce się sama i c ó r k ę uczyć polskiego. Jej babcia n a z y w a ł a się Wojakowska (wyw. X I I ) . G d y w p a ź d z i e r n i k u 1996 r. p o w s t a ł a s z k ó ł k a j ę z y k a polskiego przy Stowarzysze­ n i u „ P o l o n i a " , to zazwyczaj właśnie babcie p r z y p r o w a d z a ł y na lekcje swoje w n u k i (Pawlak 1997, s. 5). W określaniu t o ż s a m o ś c i etnicznej pana K o z ł o w ­ skiego i jego siostry Ireny d u ż e znaczenie m i a ł a babcia Rozalia Siemionko. Gdyby nie ona - przyznaje pani Irena - nie mielibyśmy żadnych kontaktów i świadomości polskości (wyw. I ) . W historiach rodzinnych taki schemat po­ w t a r z a ł się często. O d p o w i e d z i a l n o ś c i ą za przekazywanie tradycji rodzinnej, polskiej czy jakiejkolwiek innej, obarczane są w świadomości naszych roz­ m ó w c ó w m a t k a lub babka. Podobnie jest z w y z n a w a n ą religią i o b r z ą d k i e m - to kobieta decyduje. Zgodnie z t y m , pan K o z ł o w s k i , zapytany k i m czują się jego synowie, odpowiada, że sami zadecydują gdy d o r o s n ą , p o n i e w a ż jego ż o n a jest R o s j a n k ą (wyw. X I I ) . Starszy syn, k t ó r y jest uczniem P C E , b r a ł u d z i a ł w wyjazdach wakacyjnych do Polski i u w a ż a się za Polaka (ankieta przeprowadzona w PCE). W rodzinach o polskich nazwiskach, gdzie m a t k a była G r u z i n k ą , bardzo często m ó w i się dziś wyłącznie po gruzińsku - twierdzi pan K o z ł o w s k i , wymie­ niając rodziny Trypolskich, Cytryckich z Pasanauri i Jankowskich (wyw. X I I ) . M . F i l i n a dorzuca do tej (niepełnej przecież) listy nazwiska Sobczyńskich, Zimblickich, Gajos-Mickiewiczów. W tych domach nie z a c h o w a ł się j ę z y k polski (wyw. V ) . Jednak rodziny te są w Stowarzyszeniu „ P o l o n i a " . D z i ś m o ż n a samemu d e c y d o w a ć o swojej n a r o d o w o ś c i : To czysta demokra­ cja, która przyszła do Gruzji - śmieje się pan K o z ł o w s k i . Jest u nas [w PCE - J.D.] Kuczkowska ' , [...] [której] ojciec jest Gruzinem i ona powinna była pójść do gruzińskiej szkoły i poszła [...] A chodzi [jednocześnie] do kościoła i śpiewa rosyjskie pieśni, i łacińskie, i polskie (wyw. X I I ) . Trzeba, żeby gruzińska Polonia m i a ł a swój w ł a s n y wyraz - k ł o p o c z e się jeden z naszych tbiliskich r o z m ó w c ó w (wyw. X I I ) . Myślę, że m ó g ł b y o d n a l e ź ć ó w szczególny rys tbiliskiego ś r o d o w i s k a j u ż dziś, bo - j a k u p r z e d z a ł a nas m i e s z k a j ą c a o d p o k o l e ń w Tbilisi pani Koszut - niezależnie co by o sobie mówili ci, z którymi rozmawiacie, ci ,,Polacy", oni są przede wszystkim związani z tym miastem, oni są z Tbilisi (wyw. I I ) . 4 5 PODSUMOWANIE Pozytywny stereotyp Polaka funkcjonujący w ś r ó d G r u z i n ó w z d e c y d o w a ł o skali zainteresowania m i e s z k a ń c ó w Tbilisi p o l s k ą przeszłością w ł a s n y c h r o ­ dzin, a co za t y m idzie o liczebności polonijnych o ś r o d k ó w p o w s t a j ą c y c h w ostatniej dekadzie w stolicy Gruzji. 4 5 Nazwisko Kuczkowska jest zapewne odziedziczone po kądzieli, a używane jako „znak rozpoznawczy" polskości. �178 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA Ó w stereotyp t w o r z y ł się przede wszystkim na przestrzeni X I X i X X w . Z n a j o m o ś ć tbiliskich organizacji polonijnych działających w t a m t y m okresie, wydanie k i l k u n u m e r ó w Tygodnika Polskiego, pozwala sądzić, że nie brako­ w a ł o w ś r ó d miejscowej diaspory ludzi światłych, wrażliwych i z a a n g a ż o w a ­ nych w p r a c ę społeczną. N i e b r a k o w a ł o też w ś r ó d e m i g r a n t ó w z ziem polskich i ich p o t o m k ó w ludzi szczerze oddanych pracy w Gruzji - nowej ojczyźnie pozbawionej niepodległości, j a k ówczesna Polska. W czasach stalinizmu i p ó ź ­ niejszych, aż do rozpadu Z S R R , w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w Gruzji przechowywany był pozytywny stereotyp Polaka, a w wielu rodzinach - polski sentyment, przez p a m i ę ć s c h o d z ą c ą w głąb historii rodzinnych po mieczu lub po kądzieli. Obywatelem niepodległej Gruzji po 1991 r. m o ż e być każdy mieszkaniec byłej gruzińskiej republiki Z S R R . W nowych dokumentach nie m a miejsca na deklarowanie narodowości. Te dzieci, których przynajmniej jedno z rodziców jest Gruzinem, m a j ą obowiązek uczyć się gruzińskiego, pozostałe m o g ą uczęszczać do ciągle działających szkół rosyjskich. C i , k t ó r y m trudno jednoznacznie określić swoją etniczną t o ż s a m o ś ć , p o w o ł u j ą się najpierw na swoje związki z miastem i j ę z y k i e m rosyjskim. W ś r ó d rosyjskojęzycznej części społeczności Tbilisi, po rozpadzie Z S R R , zaistniała potrzeba określenia swojej t o ż s a m o ś c i . N i e k t ó r z y budują j ą odwołując się do pamięci o polskiej, choćby zamierzchłej historii swojej rodziny. P a m i ę ć o tęsknocie do Polski r o d z i c ó w i d z i a d k ó w , ich t r u d n o ś c i a c h związanych z powrotem do kraju pozostaje motorem działania dzieci i w n u k ó w . Rekonstrukcje polskiej t o ż s a m o ś c i d o k o n u j ą się jednocześnie na podstawie sentymentu, znanego stereotypu oraz nowych elementów, pojawiających się dzięki opiniotwórcom, „ m a g o m " , to jest liderom poszczególnych o ś r o d k ó w polonijnych. Dziś w stolicy Gruzji istnieje ich k i l k a . Pewna grupa społeczników, charyzmaty­ k ó w , d o m o r o s ł y c h historyków gromadzi w o k ó ł siebie ludzi tego - diachřonicznie rzecz b i o r ą c - wieloetnicznego ś r o d o w i s k a . Sposoby i cel d z i a ł a n i a poszczegól­ nych u g r u p o w a ń wzajemnie się wykluczają lub k o n k u r u j ą ze s o b ą . 4 6 N i e dla wszystkich miejscowych „ P o l a k ó w " punktem wyjścia do odtwarza­ nia „ p o l s k o ś c i " jest ten sam moment historyczny. R ó ż n i e u k ł a d a ł y się dzieje poszczególnych rodzin, ich sytuacja społeczna i materialna. Poza t y m , że byli to głównie wierni K o ś c i o ł a Rzymsko-katolickiego, trudno jednoznacznie określić tutejszą P o l o n i ę z p r z e ł o m u X I X i X X w . Niejednorodne jest i dzisiejsze, badane m . i n . przeze mnie i moje k o l e ż a n k i ś r o d o w i s k o . W Tbilisi, w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w o polskim pochodzeniu, są t a k ż e tacy ludzie, k t ó r z y p o c z ą t k o w o nie chcieli włączać się w organizacje polonijne. Jednak wraz z rozpadem Z S R R utracili grunt materialnej stabilizacji, tak j a k inni m i e s z k a ń c ó w Gruzji. Powsta­ j ą c e w latach dziewięćdziesiątych organizacje polonijne, zwłaszcza Stowarzysze­ nie „ P o l o n i a " , ofiarowały pomoc, stwarzając m o ż l i w o ś ć przeżycia najtrudniej­ szego okresu. W i e l u m i e s z k a ń c ó w Tbilisi - p o w o ł u j ą c się na swoich polskich 4 7 4 6 Tak jak w 1918 r. poróżnionych rodaków pogodził na moment przejazd przez Tbilisi oddziału armii polskiej, tak pod koniec wieku przyczynkiem do pojednania mogła być wizyta papieża. Bardzo ciekawie o starej gruzińskiej Polonii pisze prof. Andrzej Woźniak (patrz literatura). 4 7 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 179 a n t e n a t ó w - s k o r z y s t a ł o z tej pomocy. Takie „ ł a t w e p o w r o t y do p o l s k o ś c i " są dla n i e k t ó r y c h solą w oku. Nie jest to bowiem postawa, k t ó r ą m o ż n a się szczycić, a j e d n o c z e ś n i e niweczy ona stereotyp Polaka - dumnego, p e ł n e g o godności, dla k t ó r e g o najważniejsze są ojczyzna i wiara, a nie sprawy material­ ne. R o s n ą c a z r o k u na r o k liczba c z ł o n k ó w Stowarzyszenia „ P o l o n i a " m i a ł a świadczyć przecież przede wszystkim o t y m , że te w a r t o ś c i , zawierające się p o d pojęciem „ p o l s k o ś c i " , p r z e t r z y m a ł y czas komunizmu. D l a pana K o z ł o w s k i e g o , jednego z tbiliskich działaczy polonijnych, „ p r a c a u podstaw" w badanym przeze mnie ś r o d o w i s k u ma p o l e g a ć na przywróceniu ducha polskiego, nie po to, by wracać do Polski, ale żeby ożywić ducha przez przywrócenie tego wszystkiego, co było zakazane za Sowietów. Język, wyjazdy, kontakty listowne. Polskie diaspory - m ó w i pan M i k o ł a j - różnią się między sobą. Trzeba, żeby Polonia gruzińska miała swój własny wyraz (wyw. X I I ) . Rekonstruowane ś r o d o w i s k o „ p o l s k i e " inspiruje się t y m , co zostało zachowa­ ne w p a m i ę c i p o s z c z e g ó l n y c h o s ó b , rodzin. Czerpie, c h o ć b y p o d ś w i a d o m i e , w a r t o ś c i z z a s o b ó w k u l t u r y gruzińskiej, z k o l o r y t u tbiliskiego, gdzie p o w s t a ł i f u n k c j o n o w a ł pozytywny, j a k d o t ą d , stereotyp Polaka. LITERATURA A j waz j a n A. 1977, Tyfliskie wywieszki, [w:] Antologia opowiadań radzieckich, Warszawa, s. 415^20. A m i r a d ż i b i H. 1996, Słodkie życie księżniczki, Warszawa. - 1997, Bolszewicy pragnęli miłości, Pro Georgia, t. VI, s. 58-66*. - „Bal w Tuchanowiczach", 1999, Polonia Kaukaska, Biuletyn Polskiego Centrum Eduka­ cyjnego w Gruzji, nr 1, Tbilisi, s. 15. B a r a n o w s k i В., B a r a n o w s k i K . 1987, Historia Gruzji, Wrocław. B e r s on (Otmar) J. 1935, Minus Moskwa (Wołga-Kaukaz-Krym), Warszawa. B o r a w s k i P. 1993, Gruzja. Polacy w Tbilisi, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 20, s. 10-11. - 1999, Gruzja. Wystawa malarstwa polskiego w Tbilisi, Biuletyn Stowarzyszenia Wspól­ nota Polska, nr 8, s. 12. B u r s z t a W. J. 1996, Nostalgia i mit, albo o mechanizmie powrotu, [w:] Czytanie Kultury. Pięć szkiców, Łódź, s. 183-196. C h m i e l e c k i ks. T . T . 1998, Gruziński katolicyzm w XIX i na początku XX wieku w świetle archiwów watykańskich, Toruń. C h u c i s v i l i G . 1983, Tbilisi cerez veka i gody, Tbilisi. C h u d z i ń s k i J. 1999, Scherzo, Polonia Kaukaska, Biuletyn Polskiego Centrum Edukacyjnego w Gruzji, nr 2, Tbilisi, s. 17. D u m b a d z e N. 1988, Prawo wieczności, Warszawa. D u s z e n k o K . 1995, Polak i Polka w oczach Rosjan, [w:] Narody i Stereotypy, T. Walas (red.), Kraków, s. 158-164. F i l i n a M . 1995a, List od Polaków z Gruzji, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 2, Warszawa, s. 2. * „Pro Georgia" jest pismem Towarzystwa Gruzińsko-Polskiego z siedzibą w Łodzi. Zawiera (wskazane jest to w podtytule) prace i materiały do dziejów polsko-gruzińskich. Po ukazaniu się ostatniego, ósmego, numeru pisma działalność Towarzystwa została praktycznie zawieszona. �180 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA - 1995 b, Polacy w Gruzji, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 6, Warszawa, s. 8-9. - 1996b, Dary serca, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 2, Warszawa, s. 6. - 1998 a, Gruzja. Polska choinka, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 3, War­ szawa, s. 7-8. - 1998b, Gruzja. Polacy z gruzińskiej wioski, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 6, Warszawa, s. 19-21. F i n k i e l k r a u t A. 1992, Porażka myślenia, przeł. M . Ochab, Warszawa. F u r i er A. 1993, Gruzja i Gruzini, Sprawy Narodowościowe Seria nowa, t. II, z. 2(3), s. 23-29. - 1998, Józef Chodźko -mierniczy Kaukazu, Przegląd Wschodni, t. IV, z. 4 (16), s. 819-851. I n g i ot M . 1994, Kaukaska grupa poetów, [w:] Literatura Polska. Przewodnik encyklopedyczny, Warszawa, 1.1, s. 433. J a g i e l s k i W. 1994, Dobre miejsce do umierania, Poznań. K a b a k o w A. 1998, Kaukaz nie ma dokąd odejść, Gazeta Wyborcza, 17-18 stycznia, s. 14-16. K ł o s k o w s k a A. 1996, Kultury narodowe u korzeni, Warszawa. Kronika życia polonijnego 1999, Polonia Kaukaska, Biuletyn Polskiego Centrum Edukacyjnego w Gruzji ml, Tbilisi, s. 16-17. K v i r k v e l i j a Т. 1969, Tbilisi, Moskwa, seria - goroda SSSR. M ą d z i k M . 1987, Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków w Gruzji na przełomie XIX i XX wieku, Lublin. M i ł o s z o w i e G . i A. 1979, Kaukaz, Warszawa. M o s k v i č G . b.d.w., Ilustrirovannyj praktičeskij putevoditel' po Kavkazu, S. Pietierburg 1888-1914, s. 230. Otwarcie szkoły, 1999, Polonia Kaukaska. Biuletyn Polskiego Centrum Edukacyjnego w Gruzji, nr 1, Tbilisi, s. 14. P a u s t o w s k i K . 1962, Skok na południe, Warszawa. P a w l a k M . 1997, To nie był los, Echo Podlasia, nr 32(335), s. 5. - 1998, Gruzja. Lato w Polsce, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 10, s. 20-21. Polskie dzieci witają Wielkanoc, 1999, Polonia Kaukaska, Biuletyn Polskiego Centrum Edukacyj­ nego w Gruzji, nr 1, Tbilisi, s. 16. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A. 1982, Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii Amerykańskiej, Wrocław. Po stu latach..., 1999, Polonia Kaukaska, Biuletyn Polskiego Centrum Edukacyjnego w Gruzji, nr 2, Tbilisi, s. 18. P r z e ś l a k i e w i c z P. 1999, Między mitem a ideą. O budowaniu polskiej tożsamości przez miesz­ kańców Gruzji Południowej, Warszawa. Praca magisterska dostępna w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Regards sur la culture géorgienne, Printemps 1998 - printems 1999, Une anněe culturelle de la Georgie en France, France, A F F A , Minister des Affaires Etrangeres (b.m.w.). R i l k e R . M . 1976, Wiersze, wybór i przekład В. Antochewicz, Wrocław. R oki c k i J. 1994, Msza w rytmie polki. Etniczne elementy ludowe w liturgii kościelnej w Stanach Zjednoczonych Ameryki, [w:] Kultura skupisk polonijnych. Materiały z sympozjum nau­ kowego, Warszawa, s. 369-383. Si k i r y c k i I . 1969, Z notatnika Kaukaskiego, [w:] Podróże do trzech czasów, Łódź, s. 223-262. S i k o r a S. 1994, Fotografia schyłku wieku. Fotografie i mit. Polska Sztuka Ludowa Konteksty, 1/2, s. 113-121. Słownik nazwisk współcześnie w Polsce używanych, 1993, [Pod hasłem:] Felkin, t. 3, Kraków. Step an o w T. b.d.w., Tbilisi. Légendes et realitě, Editions de Г Agence de Presse Novosti, Moscou. Tbilisi. Stolica Gruzinskoj Sovetskoj Socjalističeskoj Respubliki, 1972, Tbilisi. Ustav Sodružestvapolaków Gruzii ,,Polonia", b.d.w., projekt. Wieczór Chopina w P C E , 1999, Polonia Kaukaska. Biuletyn Polskiego Centrum Edukacyjnego w Gruzji, nr 1, Tbilisi, s. 17. W o ź n i a k A. 1996, Polacy w Republice Gruzji, Pro Geogia, t. V, s. 50-53. �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 181 J U S T Y N A DOBOSZYŃSKA TBILISI - T H E " L I T T L E H O M E L A N D " O F T H E POLISH C O L O N Y I N G E O R G I A Summary The term "little homeland" has become extremely popular within the recent decade although it is not accepted by everybody. Those who define homeland associating it with great cultural community deeply rooted in common history (which is right, indeed) reject the notion "small homeland" as interally contradictory. Why should I still stick to it? Because the notion seems well applicable to particular communities defined in historical, ethnic and geographical terms which join together into a bigger community, the Homeland in its proper sense. In the centralized political and social system of the Soviet Union but also in communist Poland "little homeland", i.e. local community life could not be exposed. There were places, however, in the Soviet Union too, which were surrounded with legends, wrapped in special atmosphere. Tbilisi belonged to such places. The town was promoted as the capital. At the same time it was vibrant with life of past generations. For centuries Tbilisi had attracted people of various national background. Elements of their culture merged with the indigenous Georgian ones. Poles were among those immigrants as well. Some of them remained in Georgia after the World War I and shared the vicissitudes of the population under communist regime. Now, more than a decade after the collapse of the Soviet empire both the Georgians and other ethnic groups living in that country are burdened with something which is sometimes named "Sovietness" - a specific complex of attitudes, patterns of behaviour and mental structures. Among the population of Tbilisi the proportion of educated people has always been consider­ able, which is typical for capital towns. There are also many educated people among those whose ancestors arrived from Poland long time ago. They are still conscious of their roots. The language they use at home, however, is mainly Russian. Political transformations of the recent decade brought about the revival of national identities within the former empire. I assume that Tbilisi has the symbolic meaning of "little homeland" for all its residents who share common history, common experiences. It is a "homely", familiar place. On the other hand each of the groups varying in their origins might refer to its own history which, in many cases used to be banned and concealed under communism. Nowadays some of those histories are being rediscovered, some of them reluctantly revealed, accepted in various ways. They make up culture and everyday life of Tbilisi. In my research I focused on the cultural and social changes there. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da7ae1061c9b825a4e60758155cbc9bd.pdf c4dffee0deb9446723b2da15be81613a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1703 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1576 Title A name given to the resource Górale dwóch narodów? O warunkach i konsekwencjach polsko-słowackiego rozbratu we wsiach Bukowiny rumuńskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.135-154 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłosek, Eugeniusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 E U G E N I U S Z KŁOSEK Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław GÓRALE DWÓCH NARODÓW? O W A R U N K A C H I KONSEKWENCJACH POLSKO-SŁOWACKIEGO ROZBRATU WE WSIACH BUKOWINY RUMUŃSKIEJ Ż y j ą c a obecnie w rozproszeniu, w R u m u n i i , Polsce, Słowacji i Czechach, społeczność p o t o m k ó w górali czadeckich stanowi szczególny przypadek z p u n k t u widzenia relacji p o l s k o - s ł o w a c k i c h . Dzieje tej niewielkiej grupy odzwierciedlają zawiłości s t o s u n k ó w etnicznych środkowej Europy w procesie k s z t a ł t o w a n i a się nowoczesnych społeczeństw narodowych. Jak się o k a z a ł o , przede wszystkim podczas w y d a r z e ń politycznych p o ł o w y X X w., górale ci „ p r z e s u n ę l i " polskos ł o w a c k i e pogranicze o k o ł o 800 k m . na w s c h ó d , z okolic Czadcy na B u k o w i n ę . Wsie b ę d ą c e przedmiotem a r t y k u ł u p o ł o ż o n e są w p o ł u d n i o w e j części Bukowiny, w g ó r s k i m masywie Obcina M a r e . Trzy osady: Pojana M i k u l i , N o w y Sołoniec i Piesza z a ł o ż o n e zostały „ n a surowym korzeniu" na p r z e ł o ­ mie lat trzydziestych i czterdziestych X I X w. przez górali, k t ó r z y opuściwszy pod koniec X V I I I i na p o c z ą t k u X I X w . o k r ę g czadecki p r z y w ę d r o w a l i na a u s t r i a c k ą B u k o w i n ę „ z a chlebem". K a ż d a z nich charakteryzuje się i n n ą konfiguracją e t n i c z n ą . W Poj anie M i k u l i (rum. Poiana M i c u l u i ) do 1940 r. g ó r n ą część wsi zamieszkiwali Niemcy w y w o d z ą c y się z Lasu Cze­ skiego, a n a s t ę p n i e R u m u n i , zwani w okolicy Refuziate (z r u m . w y g n a ń c y ) , p o c h o d z ą c y prawdopodobnie z Banatu, k t ó r z y po spaleniu wsi w 1944 r. nigdy j u ż do niej nie powrócili. N a zgliszczach niemieckich i polskich d o m ó w 1 2 1 Chodzi tutaj o obszar inaczej zwany w polskiej tradycji Ziemią Czadecką, od znajdującego się obecnie w granicach Słowacji miasta Czadcy, przez Słowaków określany mianem Horných Kysúc, który położony jest w górnym dorzeczu rzeki Kisucy. W przeszłości kraina ta stanowiła środowisko, do którego zbiegali chłopi pańszczyźniani ze śląskiej (austriackiej) i polskiej strony Beskidów, spotykając się z osadnikami słowackimi z południa. Do połowy XVIII w. ukształ­ towała się tam przejściowa, pograniczna strefa etniczna i kulturowa, dla której właściwe były liczne elementy śląskie i małopolskie (żywieckie). Zaprezentowane w tekście informacje są między innymi plonem badań terenowych autora przeprowadzonych w latach 1995-2000 na Bukowinie rumuńskiej, finansowanych między innymi przez Komitet Badań Naukowych w ramach projektu badawczego nr 1 H 0 2 E 024 14, których wyniki częściowo opublikowano. Listę tych publikacji znaleźć można w innych opracowaniach (np. Kłosek 2000), a także zamieszczona zostanie w przygotowywanej książce autora o świado­ mości etnicznej i kulturze społeczności polskiej we wsiach Bukowiny rumuńskiej. 2 �136 E U G E N I U S Z KŁOSEK wraz z p o w r a c a j ą c y m i naszymi g ó r a l a m i zagospodarowali się inni R u m u n i , p o c h o d z ą c y z okolicznych osad. Dzieje tej wsi należały do najbardziej burz­ liwych na Bukowinie. Dzisiaj mieszka w niej 110 rodzin góralskich ( o k o ł o 450 o s ó b ) , tyle samo R u m u n ó w oraz kilka skoligaconych z Polakami i R u m u ­ n a m i rodzin u k r a i ń s k i c h i niemieckich. Piesza (rum. Ple§a) od założenia do dzisiaj zamieszkana jest przez samych P o l a k ó w . Żyje tutaj 65 rodzin ( o k o ł o 220 o s ó b ) . W N o w y m Sołońcu ( r u m . Solonemu N o u ) , gdzie mieszka 220 polskich rodzin ( o k o ł o 720 o s ó b ) , Polacy sąsiadują z U k r a i ń c a m i o b r z ą d ­ k u grekokatolickiego (53 rodziny - o k o ł o 200 o s ó b ) w przysiółku M a j d a n . 3 Obserwowany t u p o l s k o - s ł o w a c k i p o d z i a ł omawianej społeczności przebie­ ga w d w u podstawowych płaszczyznach. J e d n ą z nich jest p r a k t y k a społeczna, p r z y b i e r a j ą c a w przeszłości również f o r m ę k o n f l i k t u opartego na t o ż s a m o ś ­ ciowych dyferencjacjach. D r u g a odnosi się do p o r z ą d k u opisu tych zjawisk, a więc rozmaitych p r ó b interpretacji n a r o d o w o ś c i górali, dokonywanych z r ó ż n y c h pozycji ideologicznych. Interesujących w i a d o m o ś c i dostarczają r ó w ­ nież r ó ż n e dokumenty z przeszłości, k t ó r y c h t o n i zabarwienie o d d a ć m o ż e notatka z listu księdza H e n r y k a Wochowskiego, opisująca działalność r u ­ m u ń s k i e g o księdza Eugeniu B r e a b á n u , proboszcza w Pojanie M i k u l i w latach 1930-1936: „ P o n i e w a ż parafian księdza B r e a b á n u « S l o w a k a m i » przezywają, bo o r y g i n a l n ą polszczyzną m ó w i ą , p o s t a n o w i ł ich do Słowacji n a k ł o n i ć , przedstawiwszy prawdopodobnie stan ich j a k o przez nas P o l a k ó w g n ę b i o n y " (Gotkiewicz 1970, s. 109). Ten sam ksiądz B r e a b á n u został scharakteryzowany przez Jozefa J u r á š e k a (1997, s. 19) w broszurze o powrocie S ł o w a k ó w z Pojany M i k u l i do ojczyzny, j a k o „...Prvý, k t o upozornil, že v B u k o v i n ě žijú Slováci. [...] B r e a b á n u sa najviac zaslúžil, že sme neostali napospas o d n á r o d neniu". Z odwrotnej perspektywy k o m e n t o w a ł rolę tego samego księdza k r o ­ nikarz z Nowego S o ł o ń c a ( K r o n i k a 1940, s. 10): „ C a ł a ta niezdrowa agitacja nie wyszła z narodu pokrzywdzonego lub dla polskości podbitego ani nawet od księdza słowackiego, ale od księdza R u m u n a - Brabana, k t ó r y j a k o swego p o k r o j u idealista, zapalił się m y ś l ą odnalezienia nowego ludu zapomnianego c h o ć nie pokrzywdzonego, bo by się sam u p o m n i a ł i krzywdy swej dochodził, a t u dopiero trzeba było go b u d z i ć i przekonania m u obce wpajać, a co za t y m idzie, z drugimi go p o r ó ż n i ć , j a k to w 1938 r. w Pojanie M i k u l i się s t a ł o " . 3 Pod koniec X I X w. wielu górali z Nowego Sołońca, Pieszy i Pojany Mikuli przeniosło się do pobliskiej Paltynosy (rum. Páltinoasa). T a zamieszkana przed I I wojną światową głównie przez Niemców wieś, jest dziś dużą osadą rumuńską, posiadającą dogodne warunki komunikacyjne. Żyje w niej około 30 polskich rodzin i drugie tyle mieszanych z Rumunami i Niemcami, cztery rodziny niemieckie i około 3 tys. Rumunów. Współczesne rodziny polskie w tej wsi stanowią efekt skoligacenia górali z ludnością pochodzącą z Galicji, przybyłą tutaj głównie w okresie budowy linii kolejowej łączącej Suczawę i Kaczykę z miastem Gura Humorului. Świadczą o tym między innymi nazwiska i mowa jej mieszkańców. Między Nowym Sołońcem a Solką leży na wzgórzu mała wieś Rak owiec (rum. Racova), w której mieszka 12 góralskich rodzin pochodzących z No­ wego Sołońca. Oprócz tego Polacy na południowej Bukowinie zamieszkują w Kaczyce (Cacica), Bulaju (Moara), Rudzie (Vic§ani) i Mihovenach. Nie jest to jednak ludność góralska i omawiany tu problem jej bezpośrednio nie dotyczy. �137 GÓRALE DWÓCH NARODÓW? Słowacki „ w ą t e k " pojawił się w literaturze znacznie wcześniej. N a p o c z ą t k u X X w . R a i m u n d Friedrich K a i n d l (1902), profesor Uniwersytetu w Czerniowcach, wystąpił z tezą, że górale mieszkający w trzech omawianych wsiach są właściwie S ł o w a k a m i . U z a s a d n i a ł to faktem, iż p o c h o d z ą oni z okolic Czadcy, z komitetu trenczyńskiego, k t ó r e to ziemie p o ł o ż o n e są na Słowacji. Dlatego też do r o k u 1880 włącznie byli we wszystkich statystykach zapisywani j a k o Sło­ wacy, a i c h m o w a , jego zdaniem, stała się p o l s k ą dopiero na Bukowinie p o d wpływem szkoły i kościoła. W innej pracy ten sam autor (Kaindl 1908) urzędowy zwyczaj pisania nazw miejscowości b u k o w i ń s k i c h p i s o w n i ą p o l s k ą określał mianem n a d u ż y c i a . O n sam jednak i inni Niemcy stale dopuszczali się tego „ n a d u ż y c i a " , j a k to z i n t e r p r e t o w a ł E m i l Biedrzycki (1973, s. 10), zdając sobie widocznie sprawę, że jest to najodpowiedniejsza pisownia dla nazw pochodzenia słowiańskiego i r u m u ń s k i e g o . Podobnie j a k K a i n d l , rolę, pozycję i w p ł y w y polskiej szkoły na Bukowinie, t y m razem względem żywiołu niemieckiego, z a a k c e n t o w a ł E . Prokopowitsch, d o c h o d z ą c do wniosku, że wysoka pozycja j ę z y k a polskiego była t u nieuzasadniona, c h o ć w j ę z y k u tamtejszych N i e m c ó w z a c h o w a ł o się wiele ś l a d ó w polskich . R ó w n i e ż w późniejszych opracowaniach a u t o r ó w czeskich i słowackich, niemieckich i rumuńskich wykazywano, iż wsie te zasiedlone zostały przez ludność słowacką a nie p o l s k ą . Wszyscy oni powtarzali wersję o wynarodowieniu słowackich górali p o d w p ł y w e m polskich nauczycieli i księży. P r z y k ł a d o w o Stanislav K l i m a (1925, s. 130) pisał, że „ s v o h o č a s u ich tam bolo do tritisic, ale vplyvom poPskej školy a kostela sa p o p o u P š t i l i " , a r u m u ń s k i badacz I o n Nistor (1930, s. 37) stwierdzał: „ D a l e k o od swojego kraju, Słowacji, i bez ż a d n y c h z n i m k o n t a k t ó w słowaccy koloniści z Nowego Sołońca, Pieszy i Pojany M i k u l i ulegli wynarodowieniu na rzecz P o l a k ó w za pośrednictwem szkoły i kościoła". W sprawie potrzeby z a k ł a d a n i a szkół słowac­ kich, k t ó r a w y n i k a ł a z wynarodowienia b u k o w i ń s k i c h S ł o w a k ó w pod w p ł y w e m polskich szkół i kościoła, R u d o l f U r b a n (1930, s. 154) p o s t u l o w a ł : „ V e P m i p o t ř e b n é , aby tito krajania m a l i svoje vlastně školy, v k t ó r y c h by sa m o h l i účinnejšie kulturně v z d ě l á v a t ' " . Z kolei niemiecki badacz Norbert Zimmer (1930, s. 37) opisując przybycie na Bukowinę i życie niemieckich kolonistów, stwierdzał, że polscy księża uważali k a ż d y katolicki kościół na Bukowinie za polski, a sam katolicyzm za p o l s k ą wiarę: „ S o konnte es geschehen, das vielfach katolisch gleich polnisch gezeit wurde, u n d m a n die katolische Kirchen i m Lande ais polnische K i r c h e n bezeichnete". Ten sam autor pisząc o p o c z ą t k a c h Pojany M i k u l i p o d a w a ł , że została ona z a ł o ż o n a j a k o osada n i e m i e c k o - s ł o w a c k a . 4 5 Rozpowszechniona w niemieckiej nauce teza o słowackiej n a r o d o w o ś c i górali b u k o w i ń s k i c h została również przejęta przez administrację a u s t r i a c k ą 4 Autor ten pisał między innymi: „Był to ów prawnie nieuzasadniony wpływ polski na bukowińskie szkolnictwo, wszak udział polski w ogólnej liczbie mieszkańców kraju był znikomo mały... Ten wpływ trwał kilkadziesiąt lat i przyniósł ludności, przede wszystkim młodzieży szkol­ nej, najcięższe szkody [...]" (Prokopowitsch 1929, s. 287). Między innymi: Klima 1925; Medvecký 1920; Nistor 1930; Svetoň 1943; Urban 1930; Zimmer 1930; Úradnik 1993. 5 �138 EUGENIUSZ KŁOSEK w B o ś n i . Jak podaje D u š a n D r l j a č a (1992, s. 40), w aktach korespondencji administracji sarajewskiej do w ł a d z w Czerniowcach jest r ó w n i e ż m o w a o osiedleniu się w Bośni stu rodzin „ s ł o w a c k i c h " z Bukowiny oraz dwudziestu p r z e p ę d z o n y c h z Pojany M i k u l i i G l i t u , w ś r ó d k t ó r y c h było 13 rodzin niemiec­ kich, 6 słowackich i jedna polska (por. Maciejewska 1995, s. 139-151). W y p o ­ w i e d ź najstarszego z p o t o m k ó w e m i g r a n t ó w z Bukowiny we wsi Celinowacz w Bośni, udzielona p o d koniec lat siedemdziesiątych Drljacy, wskazuje na jego zdecydowanie słowackie przekonania, a zarazem na ich odległe tradycje w r o ­ dzinie: „ J e d e n S ł o w a k z Trenciny przyszedł do G u r a H o m o r y . M i a ł d w a n a ś c i e s y n ó w i jedne d z i w k ę . D w a n a ś c i e s y n ó w j a k się p o ż e n i ł o , to zaraz było trzy­ naście c h a ł u p . N a Bukowinie się nie m ó w i ł o , gwaryło się, bo ich było m a ł o . D o r n a Niemcy m ó w i ł y po niemiecku, a z naszym narodem to po s ł o w a c k u . Tak! [...]. D o Bośni przyszły od s y n ó w syny. M ó j ojciec z Gura H o m o r a . O n tam był S ł o w a k . D o Bośni przyszły z Bukowiny i Jurasiki, Papik, Buganie. Wszyscy oni są Słowacy. M y se nigdy nie stali Polakami. Zawsze są Słowaki. Wyznanie rzymskokatolickie, ale tutaj nas Bośniaki nazwały Polakami - Galicijani!" (Drljača 1992, s. 40). Odnotujmy również w t y m miejscu, że na wielu mapach austriackich wieś Pojana M i k u l i dzieli się na dwie części: g ó r n ą - „ D e u t s c h e r T e i l " i d o l n ą - „Slovakischer T e i l " . Z drugiej strony polskość zajmującego t u nas osadnictwa wykazywali przede wszystkim E m i l Biedrzycki (1973) i M a r i a n Gotkiewicz (1938a, 1938b, 1939, 1948, 1948/49, 1956, 1959, 1962, 1970). W odniesieniu do tezy K a i n d l a o spolsz­ czeniu słowackich górali przez kościół i szkołę, Gotkiewicz przeciwstawił fakt d ł u g o t r w a ł e g o b r a k u w tych wsiach polskich nauczycieli i polskiego duchowieństwa oraz zachowania przez nich polskiej, czadeckiej gwary, co między i n n y m i stwierdzał w 1893 r. ks. P u c h a ł a i zniemczały ks. Klemens Swoboda w parafialnej kronice z G u r a H u m o r u l u i (za: Gotkiewicz 1970, s. 105). „ D y s k u s j a " ta c h a r a k t e r y z o w a ł a się często swoistą p r z e w r o t n o ś c i ą . Przy­ k ł a d o w o w stosunkowo niedawno opublikowanej książce V e n d e l í n a Ú r a d n i k a wszystkie fakty i konteksty etniczne podawane jednoznacznie przez Gotkiewicza i Biedrzyckiego j a k o polskie, interpretowane są j a k o niewątpliwie słowac­ kie. Słabiej zorientowany w omawianej problematyce czytelnik m ó g ł b y czuć się nawet zbulwersowany... Po lekturze większości, z a r ó w n o polskich j a k i sło­ wackich prac, odnosi się wrażenie, że obydwie strony u d o w o d n i ć p r a g n ą za w s z e l k ą cenę swój w ł a s n y charakter etniczny b u k o w i ń s k i c h górali. O d w o ł u j ą się przy t y m j a k b y do m i t u ich genetycznej polskości b ą d ź słowackości. Stan t a k i nie sprzyja potrzebnej tutaj obiektywizacji. P o l s k o - s ł o w a c k i „ d i a l o g " często n a w i ą z y w a ł do etnicznego oblicza Czade­ ckiego, k t ó r e - j a k j u ż sygnalizowaliśmy wyżej - w y k a z y w a ł o wiele cech właściwych dla etnicznego pogranicza, dając schronienie dla przybywającej t u l u d n o ś c i z p ó ł n o c y i p o ł u d n i a . P o r ó w n u j ą c „ r a c j e " d w ó c h stron nie trudno z a u w a ż y ć , że słowackie s p r o w a d z a j ą się głównie do ogólnych stwierdzeń o etnicznym charakterze b u k o w i ń s k i c h górali, powielających tezę K a i n d l a , nodczas gdy polskie, obok j a k o ś c i o w o podobnych, odwołują się do j ę z y k a �GÓRALE DWÓCH NARODÓW? 139 i f o l k l o r u . P r z y k ł a d o w o , z analiz Gotkiewicza w y n i k a ł o , że pieśni, jakie n o t o ­ wano w Pojanie M i k u l i , N o w y m Sołońcu i Pieszy o d p o w i a d a ł y p i e ś n i o m czadeckim, cieszyńskim i t y m ze Śląska Opolskiego. W e d ł u g tego badacza, i c h język, czyli czadecka gwara, d o w o d z i ć by m ó g ł , że owo „spolszczenie" d o k o ­ n a ł o się jeszcze n a d K i s u c ą (por. Gotkiewicz 1948/49, passim). Kwestia etnicznego charakteru górali stała się również przedmiotem k o ­ mentarza dziejopisa z Nowego Sołońca, k t ó r y a r g u m e n t o w a ł o d w o ł u j ą c się t a k ż e do języka: [...] Ludzie przychodzili i odchodzili. Nawet w metrykach jest tylko przypisek - „colonista" - więcej nic. Ludzie ci przybyli bez dokumentów a przynajmniej słowackich. W żadnej z ksiąg najmniejszej notatki aby Słowakami byli. Dla odróżnienia ich od Polaków przecież by się słowa tego używało. Ksiądz Mazanek, od 1843 r. proboszcz ich, Czech z rodu, nigdzie ani jednym słowem ich Słowakami nie nazywa. [...] Nawet prawdziwy Słowak, ksiądz Zoles w bliskiej Pojanie Mikuli po polsku a nie po słowacku do nich mówił. Mówią dialektem, a tego się tu nie nauczyli. Ten przynieśli ze sobą, tak jak Niemcy z Czeskiego Lasu swój deutschbóhmisch. Szkoła i księża ich nie spolszczyli, bo szkoły były początkowo niemieckie. [...] Choćby i dziesięć szkół było, naród między sobą i w domu mówi gwarą. Do Pana Boga zaś w modlitwach używa mowy poprawnej, książkowej. W takiej też słyszy ewangelię i kazania niedzielne, ale te szkołą nie są, języka nie uczą. Owszem, znajomość języka subponują, inaczej byłyby bez korzyści. Gdyby byli prawdziwymi Słowakami i gwara ich słowacka, nie potrzeba by ich dopiero uczyć [...]. Każdy naród odcięty od macierzy podlega wpływom otoczenia. Gwara naszych Górali przyniosła ze sobą mały procent słowackiego, żyjąc zaś między Rumunami, Rusinami i Niemcami, przybrała z każdego języka po parę słów i ten galimatias właśnie nazywają mową słowacką albo nawet dialektem polsko-słowackim, skoro polskiego wyrugować się nie da. [...] Modlitwa najlepszym wskaźnikiem. „W meno otea" (w imię ojca), „plod" (owoc), „telo" (ciało), „przéhana" (błogosławiona), „wezdejši" (powszedni), „oroduj" (módl się) - tak się nigdy nie modlili nawet dziadkowie. Tego rodzaju słów i takiej modlitwy trzeba ich teraz dopiero uczyć. „Winnikom" zamiast winowajcą nie uczyła ani babka ani matka. Ten słowacki patriotyzm przeciw wszelkiej tradycji narzuca im się dopiero i dlatego, że nienaturalny ale sztuczny, dużej nienawiści źródłem (Kromka 1940, s. 10-11). W e w s p ó ł c z e s n y c h wersjach pochodzenia b u k o w i ń s k i c h górali, k o ł a c z ą ­ cych w ich zbiorowej ś w i a d o m o ś c i , dostrzec m o ż n a r ó ż n e warstwy inter­ pretacyjne. N a j m ł o d s z a z nich, sięgająca p o c z ą t k ó w lat dziewięćdziesiątych, prezentuje fragmentaryczne informacje o czadeckiej genezie, zasłyszane głów­ nie przy okazji w y j a z d ó w na Festiwal „ B u k o w i ń s k i e Spotkania". Starsza i n ­ terpretacja m a swoje ź r ó d ł a w p o l s k o - s ł o w a c k i c h „ p r z e t a r g a c h " z k o ń c a okre­ su m i ę d z y w o j e n n e g o , czasu I I wojny światowej i pierwszych lat powojennych, gdzie odcisnęła się w p a m i ę c i badanych p o prostu Słowacja, czasem okolice Trenczyna, a z drugiej strony Polska. Obydwie „ k o l e b k i " są przy t y m p o j m o ­ wane w s p o s ó b specyficzny, m g ł a w i c o w y , z m i t y c z n ą nieokreślonością co do przestrzeni, czasu i proporcji. Najstarszymi autointerpretacjami genezy b u k o ­ w i ń s k i c h górali w y d a j ą się b y ć relacje o wywodzeniu się spod Sobotni G ó r y , s k ą d przez „ C z e c h o s ł o w a c j ę i U k r a i n ę " mieli p r z y b y ć ich przodkowie. D o tej samej grupy zaliczyć by m o ż n a r ó w n i e ż takie, k t ó r e t ł u m a c z ą na p r z y k ł a d p r z y c z y n ę ich przybycia do głuszy Obcina M a r e : Jakieś 300 lat temu przyszli. Mieszkali na Rakowcu. Babka opowiadała, tam byl tracht, bo tam przyjeżdżali furami do Solki i oni mieli bardzo ładne żeny i się bali o te żeny i przyszli tu, do �140 EUGENIUSZ KŁOSEK Pojany, tam gdzie się świat kończy i tu karczowali (Kobieta [dalej - K ] , lat 60, Tuszyn). W ś w i a d o m o ś c i historycznej współczesnych górali b u k o w i ń s k i c h nie z a c h o w a ł y się w i a d o m o ś c i co do ich pochodzenia z Czadeckiego. Przypomnij­ m y w t y m miejscu również, że przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą i po jej z a k o ń c z e n i u rozpowszechnione były w publikatorach wersje o ich pochodzeniu z Podhala, Spiszą i Orawy (por. W i l l a u m e 1981, s. 72). Stosunkowo niedawno pojawiły się nowe, mityczne relacje o ich wywodzeniu się spod Ślęży, gdzie mieli po­ w r ó c i ć po wiekach tułaczki (por. Worcell 1972, s. 71). Najbardziej obiektywne i efektywne zarazem w studiach etnogenetycznych analizy j ę z y k o z n a w c z e w s k a z u j ą jednoznacznie na polskie pochodzenie gwary trzech góralskich wsi b u k o w i ń s k i c h . M i ę d z y w o j e n n e opracowania Mieczy­ sława M a ł e c k i e g o (1938) i Grigore N a n d r i § a (1936), j a k i powojenna praca Eleny Deboveanu (1971) zwracają r ó w n o c z e ś n i e u w a g ę na wielkie z r ó ż n i c o ­ wanie gwarowe Czadeckiego, gdzie k a ż d a praktycznie wieś m ó w i ł a inaczej. W e d ł u g M a ł e c k i e g o , m i e s z k a ń c y trzech omawianych wsi m ó w i ą g w a r ą czadec­ k ą , z b l i ż o n ą najbardziej do gwary wsi Oszczadnica . Czas przybycia z Żywiec­ czyzny w Czadeckie określił o n na X V I I wiek, szczególnie na jego p o c z ą t e k . O procesie t y m pisał: „ N i e w ą t p l i w i e [...] skrzyżowały się t u dwa p r ą d y osad­ nicze: jeden śląski idący przez Przełęcz J a b ł o n k o w s k ą , drugi nieco słabszy, m a ł o p o l s k i przez Przełęcz Z w a r d o ń s k ą . Ze względu, że Czaca leżała na w a ż ­ n y m szlaku komunikacyjnym, należy przypuścić bardzo wczesne zaludnienie tych o k o l i c " ( M a ł e c k i 1938, s. 70). N a podstawie analizy m a t e r i a ł u j ę z y k o w e g o , zebranego w omawianych wsiach w latach 1963-1967, Elena Deboveanu doszła do wniosku, iż badana przez n i ą m o w a jest g w a r ą p o ł u d n i o w o ś l ą s k ą z nielicznymi i nieistotnymi dla systemu ś l a d a m i w p ł y w ó w m a ł o p o l s k i c h . N a temat jej z r ó ż n i c o w a n i a badaczka ta pisała: „ S p r a w ę różnic m i ę d z y g w a r ą m i e s z k a ń c ó w Pojany a ich s ą s i a d ó w z Pieszy i S o ł o ń c a m o ż n a wyjaśnić t y m , że część jej m i e s z k a ń c ó w m o g ł a p o c h o d z i ć z r ó ż n y c h wsi czadeckich. Zresztą gwara samej Oszczadnicy jest w e w n ę t r z n i e niejednolita i wykazuje rezultaty s k r z y ż o w a n i a całego szeregu izoglos" (Deboveanu 1971, s. I l l ) , a w sprawie słowackich w p ł y w ó w odnoto­ wała: „ T r u d n o dziś ustalić, w jakiej mierze polscy przybysze z północnej strony gór opanowali j ę z y k słowacki, j a k i był stopień ich bilingwizmu. O niewątpli­ w y m jednak istnieniu tego zjawiska świadczą fakty j ę z y k o w e " (tamże, s. 112). W z w i ą z k u z często p o d k r e ś l a n ą przez „ s t r o n ę s ł o w a c k ą " r o l ą j ę z y k a polskiego w przemianie m o w y b u k o w i ń s k i c h górali, cytowana wyżej badaczka zauważyła: 6 Specjalne zagadnienie stanowi kontakt z polszczyzną literacką. Można się zawahać przed określeniem jako bilingwizm stanu jednoczesnej znajomości gwary i języka literackiego. Jednak z punktu widzenia struktury języka możemy używać tego terminu w znaczeniu sprecyzowanym przez U . Weinreicha, ponieważ mieszkańcy badanych wsi, a zwłaszcza ci, którzy ukończyli polską szkołę za czasów 6 W czasie pobytu w tej wsi w 1998 r. zauważyłem między innymi, że jej mieszkańcy zorien­ towawszy się, iż kontaktują się z Polakiem, przechodzą na gwarę, mówiąc „po oszczadnicku". Łatwiej wówczas o lepsze zrozumienie. �GÓRALE DWÓCH NARODÓW? 141 Fot. E. Kłosek Rye. 1. Dom w Pojanie Mikuli austriackich, mogą posługiwać się językiem ogólnopolskim lub rodzajem „interdialektu" mniej lub więcej do ogólnopolskiego zbliżonym. W świadomości mówiących istnieje bardzo silne poczucie odrębności między systemem gwarowym a ogólnopolskim. Kiedy mówią z Polakami z innych wsi (jak Kaczyka, Ruda, Bulaj), używają systemu mniej lub więcej ogólnopolskiego, czyli dokonują czynności zwanej w cybernetyce i lingwistyce strukturalnej przełączeniem kodu (tamże, s. 120). Zatem w p ł y w y j ę z y k a o g ó l n o p o l s k i e g o na s a m ą gwarę były w przeszłości nikłe i trudno b y ł o b y t u m ó w i ć o ich interferencji. Obydwa kody istniały j a k b y niezależnie o d siebie. J ę z y k stanowi jednak tylko jedno z obiektywnych k r y t e r i ó w przynależności etnicznej. O t o ż s a m o ś c i narodowej decyduje przede wszystkim o k r e ś l o n a świa­ d o m o ś ć . Przejawiło się t o szczególnie w k o ń c u lat m i ę d z y w o j e n n y c h , kiedy omawiane wsie stały się polem narodowych waśni, zwłaszcza Pojana M i k u l i . T y m samym problem etniczny tej góralskiej enklawy p r z y b r a ł praktyczny wymiar. Inspiracja przyszła z z e w n ą t r z . Sprzyjała temu o g ó l n a atmosfera polityczna drugiej p o ł o w y lat trzydziestych. Wraz z usunięciem w r o k u szkol­ n y m 1935/36 j ę z y k ó w mniejszościowych ze szkół p a ń s t w o w y c h , podpisano c z e c h o s ł o w a c k o - r u m u ń s k ą u m o w ę o szkolnictwie, k t ó r a p o z w a l a ł a n a u c z a ć j ę z y k a czeskiego i słowackiego w szkołach, gdy znajdzie się co najmniej 30 c h ę t n y c h k u temu dzieci ( N o w a k 2000, s. 210). Z perspektywy historycznej Krzysztof N o w a k podkreślił, iż [...] konfliktu tego nie można rozpatrywać [...] w oderwaniu od ówczesnych stosunków politycz­ nych, od których nie udało się, niestety, uciec, nawet w dolinach i lasach Bukowiny. Okazuje się bowiem, iż [...] spór „o dusze góralskie" tkwił jednak głęboko w dyplomatycznych meandrach �EUGENIUSZ KŁOSEK 142 ówczesnej sceny politycznej. Jednym z jego aspektów była czechosłowacka próba osłabienia wpływów Polski na terenie związanej z nią sojuszem wojskowym Rumunii [...]. Praga liczyła też na osłabienie kontaktów między Warszawą i Polakami z Zaolzia a politykami słowackimi z kręgu ks. Hlinki, wrażliwymi na sprawy narodowościowe [...]. Wszystko więc wskazuje, iż omawiane wydarzenia były inspirowane przez Pragę. [...] Sam zresztą spór bukowiński można też uznać za swego rodzaju pochodną sporu o Czadeckie, Spisz, Orawę i Zaolzie (tamże, s. 218). Zabiegi słowackiej strony p r z y b i e r a ł y r ó ż n e formy. Koncentrowały się przede wszystkim na o d d z i a ł y w a n i a c h poprzez szkołę i kościół. Intensywna b y ł a p r o s ł o w a c k a agitacja. Nawet w ś r o d o w i s k u katolickiego d u c h o w i e ń s t w a , r e k r u t u j ą c e g o się g ł ó w n i e z P o l a k ó w i N i e m c ó w , k t ó r z y do tej p o r y w s p ó ł ­ p r a c o w a l i w pełnej zgodzie, zaczęły się p o j a w i a ć k o n f l i k t y j a k o pierwsze s y m p t o m y odpowiedniej propagandy. Z d a r z a ł o się, szczególnie w miastach, że niemieccy k s i ę ż a ostentacyjnie zaczęli się s e p a r o w a ć od polskich. W Pojanie M i k u l i , N o w y m S o ł o ń c u i Pieszy p o j a w i l i się księża i nauczyciele p r z e k o n u j ą c y miejscowych o ich s ł o w a c k i m pochodzeniu, w z y w a j ą c y do „ n a r o d o w e g o prze­ 7 b u d z e n i a " . W j e d n y m ze swych listów ks. W o c h o w s k i d o n o s i ł : W kościele podczas nabożeństw słowackich, odprawianych w Pojanie przez niemieckiego księdza - administratora Kurta Benscha, lud nie chce w przeważnej swej liczbie inaczej jak tylko po polsku śpiewać i po polsku się modlić, pomimo antypolskiej agitacji rumuńskiego i niemieckiego księdza, którym w sukurs przychodzą nauki ks. Malca i ks. Mąkosa, często zaglądających do Pojany z sąsiednich wiosek. Wprowadzony przez ks. Kurta Benscha nowy język, którego on sam dobrze nie zna... dla ucha polskiego wprost niemożliwym się staje. [...] Czy dziwić się im, że do kościoła powoli wstrętu nabierają i choć kler w wielkim poszanowaniu mają, za tę politykę w kościele równocześnie znienawidzić muszą. T a rozterka w duszy prostego poczciwego chłopa jest straszna (Gotkiewicz 1970, s. 109). 8 W Pojanie, dzięki d z i a ł a l n o ś c i nauczyciela K o v a l i k a , o p r ó c z uruchomie­ nia słowackiej szkoły, p o w s t a ł s ł o w a c k i c h ó r kościelny i Stowarzyszenie K u l ­ turalne i m . T . G . M a s a r y k a ( N o w a k 2000, s. 210). F a k t y te opisał również cytowany wyżej k s i ą d z W o c h o w s k i z K a c z y k i , k t ó r y z a n o t o w a ł : Obecnie jest w Pojanie agent, nauczyciel czeski, świetny agitator, u którego wszystkie środki są godziwe: pijatyką, różańcami, cukierkami i chustami ich, tj. słabszych, kupuje. Pierwsze radio 7 Przybyły nauczyciel Kovalik w jednym z pomieszczeń szkoły w Pojanie utworzył „gminną szkołę czechosłowacką" (dwuklasową) dla 55 dzieci, których rodzice deklarowali się jako Słowa­ cy. Lekcje odbywały się w niej po słowacku z jedną godziną języka rumuńskiego w tygodniu. Reszta pojańskich dzieci (72) uczęszczała do rumuńskich klas (Nowak 2000, s. 210). Jak podaje Nowak, „[...] w instrukcjach przekazywanych Kovalikowi przez czechosłowackie placówki konsularne zwracano uwagę na konieczność jego ostrożnego i taktownego postępowania przy paraliżowaniu polskiej propagandy, co jednak nie zawsze mu się udawało. [...] Na skutek ciągłego braku funduszy na przybory szkolne i odbiornik radiowy, o którego kupno apelował, Kovalik popadł w długi. [...] Dzięki jego staraniom kilku dalszych pojańczyków wysłano na stypendia do CSR i do ośrodków akademickich Rumunii oraz zainicjowano wymianę korespon­ dencji między rodzinami o tych samych nazwiskach w Czadeckiem i w Pojanie. Działaniom tym sprzyjał nowy proboszcz, Niemiec, ks. Kurt Bensch, który zezwolił na słowackie pieśni w koś­ ciele" (Nowak 2000, s. 211). 8 �143 GORALE DWÓCH NARODÓW? u niego było, przy tym dobry to muzyk, śpiewa i pije, same dobre zalety i tym ich psuje. Z naszych parafii próbuje i pleszan i Sołoniec pozyskać. I cały milion lei im na nowy kościół obiecuje, gdy przystaną do niego. Pokusa wielka na obecnie ciężkie czasy, ale przecież Judaszami nasi górale nie będą, a on też przyrzeczenia nie zrealizuje. Rząd, zdaje się, całej tej agitacji się nie sprzeciwia pomimo protestu Polaków i posłów rumuńskich (Gotkiewicz 1970, s. 110). Z kolei w l i p c u 1937 r. jeden z p o j a ń s k i c h gospodarzy o p o w i a d a ł Izabelli K r o g u l s k i e j o p r z y b y c i u owego „ C z e c h a " , k t ó r y „ z a b r a ł dzieci do s ł o w a c k i c h s z k ó ł i po s ł o w a c k u uczy". W s p o m n i a ł o n r ó w n i e ż o metodach agitacji: „ R o ­ dzicom obiecał, że w ł a s n y k o ś c i ó ł i t k a l n i ę postawi, uwierzyli i przepisali się na słowiockie. A l e kiedy p o z n a j ą , że ich otumaniono i w b ł ą d w p r o w a d z o n o , w r ó c ą do nas". Z relacji tej samej a u t o r k i w y n i k a , że s z k o ł a s ł o w a c k a c h ę c a ł a dzieci i ich r o d z i c ó w do „ p r z e p i s a n i a s i ę " , r o z d a j ą c m i ę d z y za­ innymi nowe k s i ą ż k i i zeszyty ( K r o g u l s k a 1937, s. 32-33). Polscy liderzy, tak na Bukowinie, j a k i w kraju, zdawali sobie s p r a w ę ze s ł o w a c k i c h i czeskich z a p a t r y w a ń na kwestię e t n i c z n ą b u k o w i ń s k i c h g ó r a l i , nie p o d e j m u j ą c przez czas dłuższy ż a d n y c h d z i a ł a ń . Kiedy jednak okazało się - jak to ujął Nowak - że inicjatywy Mąkosa oraz Kovalika stanowią część zorganizowanej szerszej akcji, początkowe niedowierzanie i powątpiewanie Polaków ustąpiło miejsca zdenerwowaniu przechodzącego w irytację. W ten sposób bowiem przybył Warszawie, obok kwestii Zaolzia, Spiszą i Orawy, nowy problem w stosunkach polsko-czechosłowackich w odniesieniu do zagadnień mniejszościowych, i to w zupełnie niespodziewanym miejscu. [...] Sprawa Bukowiny dostała się do prasy [...], co wyraźnie świadczyło o sporym zaniepokojeniu Warszawy. Zaktywizował się Związek Polaków z Rumunii w Polsce z Kazimierzem Grabowskim na czele, domagając się interwencji władz oraz Światowego Związku Polaków z Zagranicy - Światpolu (Nowak 2000, s. 211). 9 D o p r o w a d z i ł o to m i ę d z y i n n y m i do misji M a r i a n a Gotkiewicza na B u k o ­ 10 w i n i e , p o k t ó r e j , j a k r ó w n i e ż u s i ł o w a n i a c h Grabowskiego i Ś w i a t p o l u , poja­ wiły się konkretne d z i a ł a n i a strony polskiej. 9 Między innymi ukazał się artykuł: Rumunia. Akcja czechizacyjna wśród ludności polskiej na Bukowinie, Sprawy Narodowościowe, 1937, nr 1-2, s. 153-155. Przybył on do stolicy Bukowiny w połowie lipca 1937 r. Swoje spostrzeżenia zawarł w ob­ szernym sprawozdaniu, w którym - według Nowaka - stwierdzał, że „[...] do czasu poczynań księży Breabánu, Mąkosa i nauczyciela Kovalika [...] kwestia pochodzenia i przynależności górali, ocenianych przez niego na 6 tys. osób, w ogóle nie istniała. Uważali się oni za Polaków, mimo iż byli zwani Słowakami («Słowioki») oraz mieli świadomość pochodzenia z «mitycznego» Trenczyna na Słowacji. Sporo czasu poświęcił Gotkiewicz na rozmowy z ludźmi, zwłaszcza z tymi, którzy pozostawili dzieci w rumuńskiej szkole. W takich wypadkach wskazywał na bezinteresow­ ne przywiązanie do polskości. Apelował o zainteresowanie się tym problemem przez polską dyplomację, czego wymagał autorytet Polski, gdyż «przykład działa i jest zarazliwy», i mógł zagrozić także czadeckim emigrantom w Jugosławii i Ameryce Południowej. [...] Sugerował stwo­ rzenie na Bukowinie 2-3 centrów nowej polskiej pracy kulturalno-oświatowej [...], fundowanie stypendiów, zaproszenie górali na «Swieto Gór» w Polsce, zorganizowanie kolonii i kursów letnich z Polski w Pojanie, wysyłanie na Bukowinę kalendarzy spisko-orawskich z artykułami na temat związków czadecko-bukowińskich [...]" (Nowak 2000, s. 213). 1 0 �144 E U G E N I U S Z KŁOSEK S w o i s t ą „ a k c j ą r a t o w n i c z ą " stały się wycieczki polskich letników do Poja­ ny M i k u l i , zorganizowane latem 1937, 1938 i 1939 r. (por. Krogulska 1937). P r o p a g a n d z i ś c i słowaccy dowiedziawszy się o mającej p r z y b y ć wycieczce roz­ głaszali prawdopodobnie wieść o rzekomej zarazie w Pojanie M i k u l i (tamże, s. 34). D u ż e znaczenie m i a ł o również oblicze społeczne letników. Było w ś r ó d nich wielu nauczycieli, lekarzy, p r a w n i k ó w , dziennikarzy i innych przedstawi­ cieli inteligencji. I c h o d d z i a ł y w a n i e w ś r ó d miejscowej ludności polegało przede wszystkim na uatrakcyjnieniu wizerunku Polski i P o l a k ó w . Z inicjatywy „ p o l ­ skich p a n ó w " , j a k jeszcze do dziś w Pojanie ich się nazywa, zbudowano nowy, o k a z a ł y D o m Polski i basen kąpielowy. W swych opowieściach goście kreo­ w a l i mityczny dla górali obraz Polski. Nie była to, co prawda, wizja kraju „ s z k l a n y c h d o m ó w " , ale pozytywnie waloryzowany świat wartości, opozycyj­ nie skonfigurowany z r u m u ń s k ą rzeczywistością lat trzydziestych. N a treść tego wizerunku o d d z i a ł y w a ł a również atmosfera konfrontacji n a r o d o w o ś c i o ­ wej. Przywieziono polskie książki. Radzono w sprawach gospodarskich, zdro­ w o t n y c h i życiowych. K s z t a ł t o w a ł się stereotyp Polski i P o l a k ó w , k t ó r y d ł u g o przechowa się w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń c ó w trzech góralskich wsi. Pod wpły­ wem odwiedzających zmieniały się t a k ż e n i e k t ó r e elementy kulturowe wsi, przede wszystkim Pojany M i k u l i , co z a u w a ż y ć m o ż n a było między innymi w gospodarce i ubiorze. Niezależnie o d tego zawiązywały się osobiste więzi m i ę d z y Polakami z kraju a g ó r a l a m i z b u k o w i ń s k i c h wsi. D l a oddania atmo­ sfery tych przedsięwzięć przytoczmy opis pierwszej wycieczki, s p o r z ą d z o n y przez Biedrzyckiego (1973, s. 201): Wycieczka w liczbie niespełna 200 osób, przeważnie z Warszawy, spędziła w tej uroczej miejs­ cowości górskiej kilka tygodni lipcowych i sierpniowych wśród uradowanej ludności, mieszkając w ich schludnych domach, biorąc udział w pogadankach, zabawach i urządzając wycieczki wspól­ nie z nimi. Dla gości z Polski ta wycieczka była rewelacją, a dla gospodarzy pokrzepieniem serc - nie bez korzyści materialnych. Zawiązała się serdeczna przyjaźń między obu stronami, co zachęciło do dwukrotnego powtórzenia tej imprezy w latach 1938 i 1939. Władze rumuńskie odniosły się do wycieczki z pełną kurtuazją. Na dworcu w Czerniowcach goście z Polski byli witani przez rodaków i Rumunów kwiatami i orkiestrą. W marzeniach Grabowskiego, ze względu na walory klimatyczne, przy­ szłość Pojany M i k u l i j a w i ł a się na w z ó r Zakopanego, j a k o miejscowości w y ­ poczynkowej. Uczestnicy wycieczek swoje ślady nie pozostawiali t y l k o w Po­ janie M i k u l i , ale r ó w n i e ż w najbliższym sąsiedztwie. M i ę d z y innymi w N o w y m S o ł o ń c u dzięki pomocy l e t n i k ó w r o z p o c z ę t o b u d o w ę nowego kościoła, a w Solce z okazji przybycia wycieczki zorganizowano wielką manifestację na cześć z a p r z y j a ź n i o n y c h n a r o d ó w (Figiel 1984, s. 211). K o l e j n ą akcją było s k ł a d a n i e p o d a ń o p r z y w r ó c e n i e j ę z y k a polskiego w s z k o ł a c h . U d a ł o się to u z y s k a ć do k o ń c a 1938 r. m i ę d z y i n n y m i w przypad­ k u B a n i ł o w a , D a w i d e n - Z r ę b u , Dunawca, Kaczyki, Laurenki, Pieszy, Pojany M i k u l i , Pietrowiec, Nowego Sołońca, S t o r o ż y ń c a i Tereblecza. I n n y m przy­ k ł a d e m intensyfikacji k o n t a k t ó w z B u k o w i n ą stał się u d z i a ł 30 górali z R u m u ­ nii w „Święcie G ó r " w N o w y m Sączu ( N o w a k 2000, s. 217). �GÓRALE DWÓCH NARODÓW? 145 W a ż n y m , bo właściwie rozstrzygającym przedwojenny polsko-słowacki s p ó r na Bukowinie, o k a z a ł się p o c z ą t e k 1938 г., kiedy włączył się do polskiej „ k o n t r a g i t a c j i " Grzegorz Szymonowicz. U d a ł się on do Pojany M i k u l i , N o w e ­ go S o ł o ń c a i Pieszy w celu przeprowadzenia swoistego s o n d a ż u n a s t r o j ó w . W y n i k a ł o z niego, że uboga l u d n o ś ć propolska nie poradzi sobie sama i k o ­ nieczna jest interwencja z z e w n ą t r z . Szczególnie g r o ź n ą pod względem dyferencjacji n a r o d o w o ś c i o w e j sytuację stwierdził w Pojanie M i k u l i (tamże, s. 214). N a p o c z ą t k u marca 1938 r. pojawiła się w Pieszy w s p ó ł p r a c u j ą c a z K o v a l i kiem nauczycielka czeska, H i l d a Guderova, i z p o m o c ą ż a n d a r m ó w p o c z ę ł a z a p i s y w a ć dzieci do szkoły czechosłowackiej. Z relacji konsula polskiego w y n i ­ ka, że nie chciały one do tej szkoły uczęszczać (tamże). Jak m i a ł o się niebawem o k a z a ć , było to p r z y s ł o w i o w e „ d o l e w a n i e oliwy do ognia". Wydarzenia te z a c h o w a ł y się w p a m i ę c i współczesnych: Nadeszło coś z piekła, że my som Słowioki a nie Poliaki. Na Piesze przyszli agenty. Dwóch z Pojany, jeden z Czechów. Przyszli na wioskę do szkoły. Matki przyleciały do szkoły i wołały, żeby dzieci uciekały, bo przyszły Czechy! ( K , lat 76, Pojana M i k u l i ) . K r o n i k a r z z Nowego Sołońca również donosił w tej kwestii: „ N i e z d r o w a agitacja słowacka i u nich [ t j . w Pieszy - przyp. E . K . ] ofiarę znalazła i to w osobie kościelnego, k t ó r e g o jeden syn Polak, a drugi Słowakiem, ale nie z przekonania tylko dla nauki, k t ó r ą gratis m i a ł p o b i e r a ć w gimnazjum w Aradzie. W rzeczywistości zaś kosztuje d o s y ć , ale trudno się j u ż cofnąć. Jest przez to nie lubianym i z kościelnictwa go u s u n i ę t o . P r ó b o w a n o dzieci p o z y s k a ć chustkami krasnymi w szkole, ale baby przeszkodziły i dzieci ze szkoły z a b r a ł y " ( K r o n i k a 1940, s. 24). D e c y d u j ą c y m dniem o k a z a ł się 7 marca 1938 г., kiedy to p r z y b y ł a do Pojany M i k u l i na inspekcję delegacja z ł o ż o n a z p r e f e k t ó w z Czerniowiec i K i m p u l u n g u , rewizora szkolnego, przedstawicieli ż a n d a r m e r i i oraz Polskiego Z w i ą z k u Szkolnego. Jak podaje wyżej cytowany historyk: Teodorescu [prefekt czerniowiecki - przyp. E . K . ] oświadczył rumuńskiemu kierownikowi szkoły Raducanu, sprzyjającemu Kovalikowi, że szkoły czechosłowackie w Pojanie i Pieszy funkcjonują bezprawnie, gdyż ani Czechów, ani Słowaków we wsiach tych nie ma. [...] Sam Kovalik się nie pojawił, gdyż leżał obłożnie chory (Polacy i Teodorescu sugerowali chorobę umyślną). Nakazano mu do trzech dni opuścić terytorium Rumunii. [...] Podczas zebrania z rodzicami Teodorescu zapytał, jakiej życzą sobie szkoły. Poza jedną osobą (według opinii Gudernowej, górali podają­ cych się za Słowaków nie zawiadomiono na czas o zebraniu) wszyscy opowiedzieli się za szkołą polską. Juraszek został zawieszony w swoich urzędowych czynnościach. Wzniesiono okrzyki na cześć króla Rumunii i prezydenta R P Ignacego Mościckiego oraz odśpiewano hymny obu krajów. [...] Po zajściach w Pojanie Kovalik zmarł. Polacy podali, iż popełnił samobójstwo, Czesi, że była to choroba zakaźna. [...] Szkoła czechosłowacka miała być zamknięta na okres dwóch lat. W ra­ portach polskich placówek w Rumunii nastąpiło uspokojenie a „Sprawy Narodowościowe" ogłosiły koniec akcji czechizacyjnej na Bukowinie (Nowak 2000, s. 216). 11 Pewnemu uspokojeniu sprzyjała w e w n ę t r z n a sytuacja w Czechosłowacji, komplikowana przez coraz mocniejsze pretensje N i e m c ó w sudeckich, przyłączenie 1 1 Chodzi tu o artykuł: Rumunia. Sprawy ludności polskiej. Likwidacja akcji czechizacyjnej wśród ludności polskiej, Sprawy Narodowościowe, 1938, nr 1-2, s. 166-168. �146 EUGENIUSZ KŁOSEK Zaolzia do Polski i przesunięcia graniczne na Spiszu, Orawie i w Czadeckiem. Jak się w k r ó t c e m i a ł o o k a z a ć , opisane wyżej wydarzenia i śmierć K o v a l i k a nie zakończyły k o n f l i k t u „ o dusze" górali bukowińskich. W Pojanie M i k u l i pojawili się kolejni nauczyciele, którzy na pewno uczyli j u ż języka słowackiego . Sytuacja taka p r z e t r w a ł a do 1944 r o k u (por. Ú r a d n i k 1993, s. 72). R ó w n i e ż we współczesnych wypowiedziach m i e s z k a ń c ó w Pojany M i k u l i znaleźć m o ż n a reminiscencje etnicznych p o d z i a ł ó w z przeszłości. Jeden ze starszych gospodarzy w 1995 r. w s p o m i n a ł : Tutaj byli Poliaki i Słowiaki, po połowie. Było nieporozumienie -jak się przyszło w kościele, to połowa miejsc była polskich a połowa Słowiokow. Śpiewali pierwsze Słowioki po słowiacku, a potem śpiewali Poliaki. Jeden drugiego wołowoł: „My som ważniejsze jako Słowioki" a drudzy: ,,A Poliaki lepsze!". Tu przyszły Rusy - Moskale a Niemce też były niedaleko. Słowaki donieśli, że Poliaki trzymają z Rusami i wszyscy my zgorieli. Były dwie siostry, jedna Słowaczka a druga Polka. Albo matka Polka a ojciec Słowiak. Albo bracia się pobili, bo jeden był za Polską a drugi za Słowacją. Po wojnie przyszedł jeden delegat ze Słowacji i zachęcał, aby iść do Słowacji, że im się tam będzie dobrze żyć i te Słowiaki poszły do Słowacji, a był też delegat polski i część poszła do Polski ( M ę ż c z y z n a [dalej - M ] , lat 70, Pojana M i k u l i ) . W wielu dzisiejszych relacjach dostrzec m o ż n a swoistą refleksję nad pew­ n y m i przemianami z w i ą z a n y m i z o d m i e n n ą identyfikacją n a r o d o w o ś c i o w ą i jej konsekwencjami: Przyszli nauczyciele i ksiądz - propaganda. Namawiali, żeby się zapisać na Słowaków. Ludzie się nawet w kościele kłócili, bo ci Słowacy chcieli inaczej śpiewać. Jak piszą ze Słowacji, to lubią, a wtedy to nawet z nami nie gwarili. Pisali jeden do drugiego, chodzą do Polski, starsi gwarią, a młodzi to tylko po słowacku ( K , lat 70, Pojana M i k u l i ) ; Przychodzili Polacy z Polski, Słowacy ze Słowacji, ich polityka rozłączyła wioskę na Polaków i Słowaków. Jak się wcześniej wszyscy zgadzali, to później Polacy byli z Polakami, a Słowacy ze Słowakami i już na zabawach nie było tak jak przedtem. Polacy zaczęli się żenić z Polkami, a Słowaki ze Słowaczkami, żeby nie stracić nacyji, ale trwało to krótko. Tera nie ma różnicy, czy Słowak czy Polak. W rodzinie też nie ma podziałów tak jak kiedyś. U nas takie pomieszane, że dzieci nie wiedzą, czy są Słowaki czy Rumuny, czy inne, ale jest ważne, żeby być człowiekiem ( M . lat 45, Pojana M i k u l i ) ; Dzieci się rozłączyły i po wojnie odeszli do Słowacji. Kuzynka na Słowacji. Pisze, że wolałaby tu w Pojanie zostać. Odwiedzają, po polsku mówią ( K , lat 73, Pojana M i k u l i ) . W e współczesnych interpretacjach p o l s k o - s ł o w a c k i e g o rozbratu sprzed p ó ł w i e k u znaleźć m o ż n a t a k ż e relacje t y p u mitycznego, gdzie zaistniały k o n f l i k t przedstawia się j a k o dysonans zakłócający tutejszy ł a d , r ó w n o w a g ę sił dobra i zła. Usłyszeć zatem m o ż n a , że Polacy i Słowacy nienawidzili się i skarał ich Pan Bóg wojną. Pierwszego maja podpalili wieś ( K , lat 44, Pojana M i k u l i ) . 12 1 2 Zgodnie z wnioskiem Nowaka, nowe szkolnictwo na Bukowinie było nie tyle słowackie, ile raczej czeskie, o czym niejednokrotnie stwierdzali świadkowie, nawet na przekór oficjalnym *--<un fNowak 2000, s. 219). �GÓRALE DWÓCH NARODÓW? 147 W innych wypowiedziach przewijają się między i n n y m i elementy właściwe dla symbolicznej waloryzacji przestrzeni. Pojawia się tutaj „ m a g i c z n a g ó r a " , na której szczycie wszystko w y d a r z y ć się m o ż e (por. K o w a l s k i 1998, s. 141-148), a przede wszystkim „dzieją s i ę " rzeczy dla tamtejszej społeczności najważniejsze: Na Bobejce była uroczystość i przemawiał słowacki ksiądz Makoš. Poszła cała wieś i tam się podzielili. Poszli razem a wracali już jako Polacy i Słowacy. W kościele ten ksiądz mówił wznosząc ręce do góry, że Słowacy pójdą tam - do nieba i zniżając ręce do ziemi, że Polacy pójdą tam - do piekła. Tak się zaczęło piekło. Na pastwiskach dzieci sobie śpiewały: „Matko Boska, matko polska, ratuj nas Polaków, a Słowaków, tych psich synów, wy­ strzelać jak kozaków" ( K , lat 70, W ł ó k i ) . 13 O ideologicznych wyborach d e c y d o w a ł y często względy pragmatyczne: By­ ła taka poetka. Ona wysłała do Czerniowiec, do Polskiego Związku Szkolnego, by jakieś tam utwory wydrukować w ich czasopiśmie. Redakcja to zwróciła i ją to zezłościło i wtedy wysłała to do Petroszan, do Instytutu Słowackiego i to miało być znamię, że to mają być Słowacy... ( M , lat 75, D z i e r ż o n i ó w ) . Sytuacja n a p i ę t y c h emocji etnicznych sprzyjała k o n f l i k t o m . M i e s z k a ń c y Pojany o p o w i a d a j ą : Pół mszy było po słowacku, a pół po polsku. Jak zaczynali śpiewać po słowacku, to Polacy wychodzili. Słowacy modlili się ,,priczi króle­ stwo../', a Polacy wyśmiewali się ,,w rzici królestwo". Słowacy przychodzili do Domu Polskiego i robili śmichy. Były bitki. Oni przychodzili w nocy i gnojem smarowali okna. Raz tablicę ukradli ( M . lat 77, Pojana M i k u l i ) . Społeczność, k t ó r a do niedawna s t a n o w i ł a j e d n o ś ć , gdzie n i k o m u nawet na m y ś l by nie przyszły tego t y p u antagonizmy, szybko uległa p o d z i a ł o w i generującemu t o ż ­ s a m o ś c i o w e rozterki. Z a s t a n a w i a j ą c y to fenomen, że p o d koniec okresu m i ę d z y w o j e n n e g o labilność ideologiczna omawianych górali była aż tak d u ż a . W e d ł u g r ó ż n y c h s z a c u n k ó w , o k o ł o 4 0 % p o j a ń c z y k ó w poczęło identyfikować się ze S ł o w a k a m i . Prawie więc p o ł o w a populacji w y b r a ł a i n n ą t o ż s a m o ś ć . Zachowali się j a k t y p o w i ludzie pogranicza. Pogranicza, k t ó r e j a k b y z Czadeckiego przeniesiono kilkaset k i l o m e t r ó w na w s c h ó d , na B u k o w i n ę , w zupełnie inne otoczenie. W p o w y ż s z y m k o n t e k ś c i e tezę K a i n d l a o spolszczeniu górali przez szkołę i kościół m o ż n a by nawet u z n a ć za właściwą. Natomiast jego twierdzenie 0 spolszczeniu S ł o w a k ó w jest n a d u ż y c i e m . Opuszczając na p r z e ł o m i e X V I I I 1 X I X w . Czadeckie l u d n o ś ć ta nie p o s i a d a ł a przecież u k s z t a ł t o w a n e j świa­ d o m o ś c i narodowej w postaci, w jakiej pojmujemy j ą współcześnie. Jej ideo­ logizacja n a s t ą p i ł a w X I X i X X w . na Bukowinie. A b y proces ten zaistniał, m u s i a ł y b y ć spełnione pewne w a r u n k i . M u s i a ł istnieć pewien obiektywny p o ­ tencjał, odzwierciedlający się między innymi w j ę z y k u i b a g a ż u k u l t u r o w y m , t k w i ą c y w omawianej grupie, by m ó c o k r e ś l o n e w a r t o ś c i bez większych dy­ s o n a n s ó w p r z y j m o w a ć . W a r t o ś c i , o jakich m o w a , m u s i a ł y b y ć r ó w n i e ż dla 1 3 Bobejka (rum. Bobeica) - najwyższa góra w masywie Obcina Mare w okolicy Pojany Mikuli (1209 m.npmO- �148 E U G E N I U S Z KŁOSEK naszych górali w pewnym sensie atrakcyjne, kojarzyć się z czymś p o z y t y w n y m , coś akceptowalnego dla nich oznaczać. K s z t a ł t o w a n i e pola semantycznego „ p o l s k o ś c i " , tak samo zresztą j a k „ s ł o w a c k o ś c i " , w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń ­ c ó w omawianych wsi d o k o n a ć się m o g ł o w w y n i k u o d d z i a ł y w a ń c z y n n i k ó w „ z e w n ę t r z n y c h " , o j a k i c h właśnie pisał K a i n d l . M o ż n a założyć, że ludzie ci specyficznie, po swojemu, pojmowali s a m ą n a r o d o w o ś ć i o g ó l n e wyznaczniki swojej etniczności. W sytuacji bycia mniej­ szością i t o w małej grupie, p o t r z e b ę społecznej identyfikacji z a s p o k a j a ł a t u p r z y n a l e ż n o ś ć do wyznaniowej grupy k a t o l i k ó w i o d r ó ż n i a n i e się na pod­ stawie obiektywnych cech (jak np. język, u b i ó r , wyznanie, a t a k ż e w pewnych przypadkach cechy antropologiczne) o d innych, czyli N i e m c ó w , R u m u n ó w , U k r a i ń c ó w , Ż y d ó w czy C y g a n ó w . D u ż ą rolę w samoidentyfikacji i postrze­ ganiu „ o b c y c h " m u s i a ł odgrywa - j a k wszędzie - czynnik ekologiczny, ich „ t u t e j s z o ś ć " , więź lokalna, poczucie związku z otaczającą ich przestrzenią i z w i ą z a n y m i z n i ą w a r t o ś c i a m i . Wydaje się, że t o ż s a m o ś ć oparta na tych kryteriach w y s t a r c z a ł a , j a k b y na drugim planie przechowując identyfikację w kategoriach n a r o d o w o ś c i o w y c h . T a ostatnia c h a r a k t e r y z o w a ć się m u s i a ł a niskim stopniem ideologizacji, b ę d ą c j a k b y „ p o w i e r z c h o w n ą " , s k i e r o w a n ą bardziej na z e w n ą t r z niż do w e w n ą t r z . N i e ona była przecież najważniejsza. Zasada primům vivere, deinde philosophari ł a t w o m o g ł a w t a k i s p o s ó b iden­ tyfikującego się Polaka przedzierzgnąć w S ł o w a k a i odwrotnie. W konfron­ tacji z intensywnym momentami o d d z i a ł y w a n i e m ideologicznym z z e w n ą t r z ludzie ci czuli się niejednokrotnie zdezorientowani, zagubieni i niepewni, stając wciąż przed dylematem: k i m jestem? Z drugiej strony, atmosfera konfrontacji n a r o d o w o ś c i o w e j w p r o w a d z i ł a w życie górali nowe w a r t o ś c i . Przyczyniła się na pewno do u ś w i a d o m i e n i a sobie przez nich znaczenia identyfikacji w narodowych kategoriach. Aspekt ten dostrzegł r ó w n i e ż k r o n i k a r z z Nowego Sołońca k o n k l u d u j ą c : „ C e n t r a l a naszej Polonii - Czerniowce co prawda nie bardzo się o tych r o d a k ó w troszczyły, agitacja ta nowa r o z b u d z i ł a dopiero narodowego ducha i p r z y d a ł o się to zło na coś dobrego" i dalej - o d n o s z ą c się j u ż do sfery poza świa­ d o m o ś c i o w e j - z a u w a ż a ł , że w w y n i k u słowacko-polskich p r z e t a r g ó w „ P o j a n a M i k u l i i Piesza zyskały radio a Sołoniec nowy kościół, bo nigdy by się w tych czasach i w tych warunkach na murowany kościół nie z d o b y ł " ( K r o n i k a 1940, s. 25). Być m o ż e , iż p o l s k o - s ł o w a c k i e dylematy t o ż s a m o ś c i o w e m a j ą swe ź r ó d ł o w swoistej p r z e w r o t n o ś c i e t n o n i m ó w . W sprawie ich mistyfikacyjnego poten­ cjału Kazimierz Feleszko zauważył, że trudno jest dzisiaj jednoznacznie roz­ s t r z y g n ą ć o przyczynach, dla k t ó r y c h po przybyciu górali z Czadeckiego na B u k o w i n ę zostali oni określeni j a k o Słowacy. N i k t przecież nie b r a ł w t y m względzie p o d u w a g ę j ę z y k a ich własnej t o ż s a m o ś c i etnicznej. P o d e j m u j ą c p r ó b ę wyjaśnienia natury tego zjawiska, wspomniany wyżej badacz przytoczył per analogiom liczne p r z y k ł a d y nazw nieadekwatnych i nawet absurdalnych, c w a n y c h w r ó ż n y c h regionach i epokach poszczególnym etnosom, bez �GÓRALE DWÓCH NARODÓW? 149 u w z g l ę d n i a n i a rzeczywistej t o ż s a m o ś c i nazywanych, k t ó r e w y n i k a ł y często z niewiedzy b ą d ź stanowiły akt manipulacji politycznej. Dzieje e t n o n i m ó w aż roją się od tego t y p u „ z a p o ż y c z e ń " , p o c z ą w s z y od słowiańskich W e n e t ó w czy szlacheckich S a r m a t ó w po wszelakich W o ł o c h ó w . W tej kategorii znaleźć się m o g ą takie popularne określenia j a k „czeskie T a t r y " , nazywanie kiedyś wszystkich obywateli ZSSR mianem Rosjan, k ł o p o t y z n a z w ą Macedonii, określanie górali z Bukowiny w Bośni mianem H u c u ł ó w , czy wreszcie polskich r e e m i g r a n t ó w z Bukowiny przezwiskiem R u m u n ó w (Feleszko 1995, s. 155-157). P r z y p o m n i e ć t u trzeba t a k ż e częste nazywanie b u k o w i ń s k i c h S ł o w a k ó w przez tamtejszych P o l a k ó w Czechami. Więcej, towarzyszy temu praktyczny brak ś w i a d o m o ś c i znaczenia różnicy m i ę d z y t y m i dwoma etnonimami. G ó r a l e z Pojany M i k u l i , Pieszy i Nowego S o ł o ń c a przez P o l a k ó w z Kaczyk i , Bulaju czy R u d y nazywani są S ł o w a k a m i . Kaczykanie, c h a r a k t e r y z u j ą c swoich s ą s i a d ó w z p o ł o ż o n y c h wyżej wsi, z a u w a ż a j ą wiele r ó ż n i ą c y c h ich cech kulturowych: „Slowaki" - oni po słowacku mówią. Teraz się spanoszyli, ale to są Slowaki - „huzna", „kyrpce" - wyszyte mieli koszule, grube, tkane, parzenice mieli, „kabaty" mieli, „zopaski". To są wszystko słowackie wymowy. Sami o sobie mówili, że są „Slowioki". Slowaki „gwarią", oni mówią „mocki", idą po „ceście", „odbywają się..." ( K , lat 75, Kaczyka). R u m u n i również dla ich oznaczenia używają nazwy Slovač. Podobnie czynili kiedyś Niemcy. R u m u n i dzisiaj tak samo określają nawet R u s i n ó w z Nowego Sołońca, k t ó r e g o wszyscy m i e s z k a ń c y są dla nich S ł o w a k a m i , a nawet m i e s z k a ń c ó w K a c z y k i . Z drugiej strony, Rusini z M a j d a n u sołonieckich P o l a k ó w określają często j a k o Mazure, rzadko używając nazwy Slovač ( M , lat 45, N o w y Sołoniec). P o d o b n ą sytuację obserwowano w Paltynosie przed rokiem 1940, kiedy mieszkali tam Niemcy. W ó w c z a s R u m u n i używali na oznaczenie paltynoskich P o l a k ó w określenia Nieme (rum. Niemj), Niamc (rum. Neamf). W s p ó ł c z e ś n i m i e s z k a ń c y tej wsi w s p o m i n a j ą , że [...] jak Niemcy wyszły, to na kościół Rumuny mówiły „kościół niemiecki", „biserica nem¡easca". W Gura Humorului też tak mówią ( K , lat 65, Paltynosa). Wskazuje to na fakt, iż współcześnie określenie t y p u Slovač nie musi spełniać funkcji etnicznego identyfikatora, a m o ż e w s k a z y w a ć na o k r e ś l o n ą „ t e r y t o r i a l n o ś ć " , o d n o s i ć się do konkret­ nych determinant przestrzennych. Jego ekologiczny wymiar w y r a ź n i e łączy się z etnicznym w Paltynosie, gdzie t y m samym mianem R u m u n i określają l u d ­ n o ś ć p o l s k ą , p o c h o d z ą c ą głównie z Nowego Sołońca i Pieszy. W s p ó ł c z e ś n i e górale j a k b y p o s z u k u j ą c racjonalnego w y t ł u m a c z e n i a takiego ich nazywania stwierdzają: Rumuny mówią, że my „Slováci", że ze Słowacji przyszli. Nie poszli my po wojnie do Słowacji. Staszkowiany chyba z Czechów były, bo pra­ dziadek modlił się po czesku, miał książeczkę taką ( K , lat 52, N o w y Sołoniec). Coraz częściej n a z w ę Slovac R u m u n i stosują dla oznaczenia P o l a k ó w z K a ­ czyki, k t ó r z y swe korzenie m a j ą w Wieliczce i Bochni. N a w i ą z u j ą c do omawianej p r z e w r o t n o ś c i e t n o n i m ó w , jeden z m i e s z k a ń c ó w Pojany M i k u l i w 1998 r. powiedział, że Rus, Poliak, Hucuł i Lipowan to boły wszyscy Słowioki. To my się nie złościli, że my som „Słowioki", bo to podobne �150 EUGENIUSZ KŁOSEK Fot. E. Klosek Ryc. 2. Wesele w Nowym Sołońcu. W drodze od pana młodego do panny młodej jenzyki ( M , lat 77, Pojana M i k u l i ) . W 1917 r. nauczycielka z tej samej wsi, Eugenia Mazurek, ułożyła wierszem c h a r a k t e r y s t y k ę p o j a ń s k i c h rodzin roz­ p o c z y n a j ą c ą się o d słów: Nazwa wioski Mikuli Pojana, Bywa zawsze wychwalana. Mieszka w niej szlachta słowacka, Na samym szczycie ciotka Lehocka... (K, lat 74, Horná Štubňa). Wszystko wskazuje więc na to, że j u ż dawno m i e s z k a ń c y omawianych wsi sami siebie nazywali S ł o w a k a m i , nie zdając sobie sprawy z ideologicznych konotacji tego faktu i późniejszych jego konsekwencji. Kwestia p o d z i a ł ó w p o d j ę t a została przez zewnętrznych k o m e n t a t o r ó w , którzy, j a k przedstawiliśmy wyżej, odpowiednio j ą zinterpretowali politycznie, kreując omawiany rozbrat. R ó w n i e ż po z a k o ń c z e n i u I I wojny światowej ideologiczny podział, głównie pojańskiej społeczności, o k a z a ł się aktualny, c h o ć stopniowo tracił swe znacze­ nie. Po spaleniu tej górskiej wsi i po z a k o ń c z e n i u wojny, głównie w 1947 г., p o ł o w a jej m i e s z k a ń c ó w wyjechała do Polski i Słowacji (z Pieszy i Nowego S o ł o ń c a w 1947 r. obok gremialnych w y j a z d ó w do Polski, do Słowacji w y - �GÓRALE DWÓCH NARODÓW? 151 j e c h a ł o t y l k o 11 rodzin: 4 z Pieszy i 7 z S o ł o ń c a ) . Podziały, j a k przed w o j n ą , przebiegały w rodzinach. Towarzyszyły temu szczególne emocje, odzywające się dziś we wspomnieniach: Dziadek w Pojanie był Słowak, a babcia była Polka. Jo strasznie plakala, bo jo nie chciała być Czeszkom. Jo bola z babkom. Dziadek przynios mi książeczkę do modlenia po czesku. [...] To bolo dziwne, insze. Jak my boli wypendzeni za czas wojny, jakie to bolo straszne, głodne, bójcie się Boga, a tam jeszcze zaczeni śpiwać po czesku. Furt śpiwalipo czesku i tam w taki bidzie bola spur a... ( K , lat 76, Pojana M i k u l i ) ; Trzy ciotki boły, siostry matki, dwie boły Słowioczki, a moja matka boła Polka. W kościele przegrodzili ławki, zrobili takie poręcze, żeby się nie kłuli Polacy i Słowacy. Koleżanka żony też pojechała do Słowacji ale listy pisała po polsku. Jako strasznie im boło. Takie straszne dureństwo zrobili, poszli do światu, niechali swoje gospodarstwa. W Słowacji Słowioki się po polsku modlili ( M , lat 77, Pojana M i k u l i ) . S p o ś r ó d 409 o s ó b przesiedlonych do Czechosłowacji na terenie Słowacji p o z o s t a ł o 200, podczas gdy resztę osiedlono w Czechach ( J u r a š e k 1997, s. 10). W licznych relacjach informatorzy podkreślali p o c z ą t k o w e trudności słowackich przesiedleńców, dostrzegając r ó w n o c z e ś n i e przemiany w ich kulturze, oceniane często j a k o cywilizacyjny awans, ale i j a k o o d s t ę p s t w a od miejscowej tradycji, kojarzone z ,,obcymi" w p ł y w a m i : Moja siostra też jest w Czechach. Dom im spalili, poszli z bidy. Nie poszli z dobra. Tam żyją sto razy lepi jak tu. Tam fabrykow je. Kożdy se weszel do jakiśka pracy i zarobił. Jak priszla piyrszy roz do mnie, to taka pani. Tyle dzieci a ona taka zebrana. Jak ech priszla tam, tak tam bolo delikatne wszisko. Jo co ranią szla do kościoła, a tu zamknięte! Co to za katoliki?! Dorna modlili się po polsku. W kościele na Wielkanoc bolo pare kobiet. Na drugi dziyń, w drugie świento, bola ino jo sama. Miyndzy so bom gwarili. Z dziećmi już troche po czesku, bo to poszło gdzieś do szkół. Na Wielkanoc piekli paske, takiego baranka, ale jej nie święcili ( K , lat 76, Pojana M i k u l i ) . P r z y g l ą d a j ą c się dzisiejszym wzajemnym stosunkom między Polakami i S ł o w a k a m i z omawianych wsi, mieszkającymi w R u m u n i i , Polsce, Czechach i Słowacji, z a u w a ż y ć m o ż n a , że wraz z u p ł y w e m czasu p o d z i a ł y ideologiczne o d g r y w a j ą coraz mniejszą rolę, a ważniejsze o k a z u j ą się więzi rodzinne i l o k a l ­ ne. Oznacza t o j a k b y p o w r ó t do sytuacji sprzed o m ó w i o n y c h t u p o d z i a ł ó w ideologicznych. T a k j a k dawniej, przed rozproszeniem, p o z o s t a w i a j ą c j a k b y na drugim planie n a r o d o w o ś ć , wszyscy o n i czują się p o j a ń c z y k a m i , pleszanami i s o ł o ń c z a n a m i , z w i ą z a n y m i w s p ó l n y m i dziejami i k u l t u r ą , i to wydaje się b y ć dla nich najważniejsze. LITERATURA B i e d r z y c k i E . 1973, Historia Polaków na Bukowinie, Warszawa-Kraków. D e b o v e a n u E . 1971, Polska gwara Górali bukowińskich w Rumunii, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk. D r l j a č a D . 1992, Tułaczka bośniackich Bukowińców w ostatnim pięćdziesięcioleciu, [w:] Buko­ wina. Wspólnota kultur i języków, K . Feleszko, J. Molas (red.), Warszawa, s. 29-38. �152 EUGENIUSZ KŁOSEK F e l e s z k o K . 1995, Die Sprachidentitát, oder: wer hat einige Bergdorfer der Bukowina besiedelt?, [w:] Bukowina. Blaski i cienie „Europy w miniaturze", K . Feleszko, J. Molas, W. Strutyński (red.), Warszawa, s. 150-165. F i g i e l S. 1984, Polskie osadnictwo na rumuńskiej Bukowinie - historia i dzień dzisiejszy, Wierchy, nr 53, s. 203-218. G o t k i e w i c z M . 1938a, O Polakach w okręgu czadeckim, Gronie, R. 1, nr 3, s. 104-120. - 1938b, Szukamy krewnych na Bukowinie, Zaranie Śląskie, z. 5, s. 273-284. - 1939, Polskie osadnictwo czadeckiego i Orawy, Katowice. - 1948, Ślązacy wrócili z Bukowiny i Bośni na Dolny Śląsk, Ziemia, nr 1, s. 14-19. - 1948/49, Pieśni śląskich górali przetrwały na Bukowinie i rozbrzmiewają dzisiaj na Śląsku, Prace i Materiały Etnograficzne, t. VII, s. 348-363. - 1956, Na tułaczych szlakach górali, Wierchy, t. 25, s. 89-100. - 1959, Szlakami czadeckich górali, 7 Dni w Polsce, nr 17. - 1962, O czadeckich repatriantach z Bukowiny, Etnografia Polska, t. VI, s. 93-133. - 1970, Zamknięte kolisko, Zeszyty Raciborskie ,,Strzecha", nr 2, s. 94-125. J u r a š e k J. 1997, 50 rokov od návrotu Slovákov z Poiana Micului do vlasti, Turčianske Teplice. K a i n dl R . F . 1899, Die Polen, [w:] Die óstereichisch-ungarische Monarchie in Wort und Bild (Bukowina), Wien. - 1902, Das Ansiedlungswesen in der Bukowina seit der Besiezergreifung durch Óstereich unter besonderer Berücksichtigung der Deutschen, Insbruck. K l i m a S. 1925, Čechové a Slováci za hranicemi, Praha. K ł o s e k E . 2000, O czadeckiej góralszczyźnie z południowej Bukowiny, [w:] Czadecka Ojcowiz­ na, K . Nowak (red.), Lublin, s. 79-107. K o w a l s k i P. 1998, Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa-Kraków. K r o gul s k a I . 1937, Polacy na Bukowinie. Wrażenia i refleksje z wycieczki, Warszawa. K r o n i k a N o w e g o S o ł o ń c a 1940, Manuskrypt w posiadaniu probostwa wsi Nowego Sołońca. M a c i e j e w s k a J . M . 1995, Interferencje serbsko-chorwackie w gwarze Górali bukowińskich w Jugosławii, [w:] Bukowina. Blaski i cienie ,,Eur opy w miniaturze", K . Feleszko, J. Molas, W. Strutyński (red.), Warszawa, s. 139-151. M a ł e c k i M . 1938, Język polski na południe od Karpat: Spisz, Orawa, Czadeckie, wyspy języko­ we, Zakopane,. M a ł e c k i M . , N a n d r i § G . 1936, Remarques sur les dialektes polonais eu Bucovine, Bulletin de l'Academie Pol. Des Sciences et de Let tres, Krak ów, s. 16-22. M e d v e c k ý К. 1920, Cirkevnépoměry katolických Slovákov v niekdajšom Uhorsku, Ružomberok. N i stor I. 1930, Cehoslovacci si Románii, Bucure§ti. N o w a k К. 2000, „O dusze" górali bukowińskich. Polsko-czechosłowacki konflikt na Bukowinie po I wojnie światowej, [w:] O Bukowinie. Razem czy oddzielnie?, K . Feleszko (red.), Piła-Warszawa, s. 207-221. P r o k o p o w i t s c h E . 1929, Das Ende ostereichischen Herrschaft in der Bukowina, München. S v e t o ň J. 1943, Slováci v europskom zahraničí, Bratislava. Ú r a d n i k V. 1993, Slováci v Bikovine, Bratislava. U r b a n R. 1930, Čechoslováci v Rumunsku, Praha. W i l l a u m e M . 1981, Polacy w Rumunii, Lublin. W o r c e l l H . 1972, Pojańczycy, [w:] Ziemia na nowo rozbudzona. Zbiór reportaży z Ziemi Dzierżoniowskiej, D. Sikorski (red.), Wrocław, s. 71-87. Z i m mer N. 1930, Die deutschen Siedlungen in der Bukowina, Plauen i. V. �GÓRALE DWÓCH NARODÓW? 153 E U G E N I U S Z KŁOSEK T H E H I G H L A N D E R S O F TWO NATIONS? C I R C U M S T A N C E S A N D C O N S E Q U E N C E S O F T H E POLISH-SLOVAKIAN B R E A C H I N T H E V I L L A G E S O F T H E R O M A N I A N BUCOVINA Summary The article concerns the community called the Chadca Highlanders who at present live scattered in Romania, Poland, Slovakia and Czech Republic. They make a very remarkable case from the point of view of Polish-Slovakian ethnic relationships. They, so to say, have "moved" the Polish-Slovakian border about 800 km to the east, from Chadca to Bucovina in Romania. The Polish-Slovakian breach can be noticed among the villagers of Poiana Miculi, Piesza and Nowy Sołoniec (all in Romania) as well as among the scholars who strived to define their national identity. If we read both Polish and Slovakian works on the subject we realize that each of the two groups of the authors does his best to prove the Bucovina highlanders' nationality to be the same as his own. Each of the parties refers to the myth of their genetic respectively Polish or Slovakian nationality. That was obviously not conducive for objectivity required in scholarly work. The ethnic configuration of the Chadca region, which that Polish-Slovakian "dialogue" often referred to is typical for the borderland to which the settlers arrived both from the southern and from the northern side. Linguistic analyses prove that the dialect spoken in the highlanders' villages in Bucovina is derived from Polish language. Language, however is only one of the objective criteria of ethnic identity. Most important for that identity is consciousness, self-definition. National dissension started in the mentioned villages in the late thirties of the twentieth century. In response to pro-Slovak agitation groups of Polish intellectuals from Warsaw, Cracow and Poznań organized trips to the village of Poiana Mikuli. Their aim was to present an attractive image of Poland and the Poles. As a result of those political activities the people from Poiana Mikuli split into two, more or less equal parts, one defining themselves as Poles, the other one as Slovaks. Such behaviour is specific for the inhabitants of ethnic borderlands. In the article broader interpretation of this phenomenon has been presented with reference to the statement of R . F . Kaindl saying about the "polonization of the Slovak highlanders under the influence of school and Church". The commu­ nity presented here conceived their national identity and its particular determinants in a very peculiar way, the determinants being often related to external factors. Contemporary interpreta­ tions of the Polish-Slovak conflict presented in the article are often of mythical character. The author emphasizes, let us call it, perfidy of ethnic names including those of the Czechs and Slovaks. The specific way in which the local people conceive them may lead to misunder­ standing. This is one of the reasons why the interpretations of the social scientists and the views of local people are still discordant. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eda8ac6d709ed29e5c5ac463e1b8a64d.pdf 63bb0ad3b224060691bdd6acf6ec8118 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1702 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1575 Title A name given to the resource 12-letni cykl jowiszowy w Wielkiej Tradycji hinduizmu. Cykl świąt Kumbha Mela/ ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.117-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW D E M S K I Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa 12-LETNI C Y K L JOWISZOWY W I E L K I E J T R A D Y C J I H I N D U I Z M U . C Y K L ŚWIĄT K U M B H A M E L A Podczas d w ó c h pierwszych miesięcy 2001 r o k u m i a ł o miejsce wielkie święto hinduizmu noszące nazwę K u m b h a Mela. Było ono częścią cyklu świąt Kumbha, odbywających się rotacyjnie w czterech miejscowościach Indii, co 12 lat w każdej z n i c h . W leżącym nad Gangesem i J a m u n ą Allahabadzie (dawnym Prayag) odbywa się ono w cyklu 12-letnim, za k a ż d y m razem s p r o w a d z a j ą c do tego miasta m i l i o n y p i e l g r z y m ó w i ascetów, głównie z p ó ł n o c n y c h I n d i i . C y k l świąt K u m b h a , ze szczególnym uwzględnieniem jednego z nich, uczyniłem przedmio­ tem moich b a d a ń i omówiłem w t y m artykule. Wyjaśniam znaczenie tego cyklu, jego p o c z ą t k i i historię, w ą t k i mitologiczne, do k t ó r y c h się on odwołuje, specyficzne dla niego konfiguracje astronomiczne, a t a k ż e przedstawiam głów­ nych u c z e s t n i k ó w i rytualne działania charakterystyczne dla świętych miejsc hinduizmu. N a zakończenie, przez pryzmat tego cyklu, ukazuję j a k wszystkie aspekty świąt łączą się, s t a n o w i ą c część hinduizmu n a z y w a n ą W i e l k ą Tradycją. 1 MIT 2 C y k l świąt K u m b h a odwołuje się do mitologii hinduistycznej. Legenda o powstaniu świąt nawiązuje do czasów przed stworzeniem świata, kiedy to bogowie (deva) i demony (asura) ubijali ocean mleka (Amrytamanthana). Naj­ pełniejsza wersja m i t u znajduje się w Wisznu purana. Celem tego ubijania było wydobycie nektaru nieśmiertelności z dna praoceanu. Obie strony miały podzie­ lić się n i m p o p o ł o w i e . G ó r a M a n d a r a posłużyła do ubijania j a k o k i j , a k r ó l a węży W a s u k i wykorzystano j a k o l i n ę . Bogowie trzymali w ę ż a za ogon a de­ m o n y za głowę i c i ą g n ą c na przemian k u sobie rozpoczynali ubijanie. Przy­ p o m i n a ł o to ubijanie śmietany w wielkim zbiorniku p e ł n y m mleka. W trakcie 3 1 W artykule wykorzystałem własne, nie publikowane do tej pory materiały terenowe, zebrane podczas święta Kumbha Mela, które odbyło się w styczniu, lutym i marcu 1989 r. w Prajag. Na podstawie słowników mitologii hinduskiej: Słownik... 1994; Dowson 1984. Ubijanie oceanu mleka wyobrażano sobie jako wyrób masła z mleka za pomocą drewnianej kierzni. Masło bito stosując ubijaki w kształcie kija włożonego przez wąski otwór w wysokiej kierzni. Ubijak wprowadzano w ruch obrotowy za pomocą linek przeciąganych przez dwie osoby stojące naprzeciwko siebie (patrz rye. 1). 2 3 �118 DAGNOSŁAW DEMSKI Rys. Anna Demska Rye. 1. Motyw ubijania wód oceanu, popularny także w sztuce ludowej północnych Indii (Uttar Pradesz) tej czynności wychodziły na powierzchnię różne elementy, p o c z ą t k o w o trucizny, później t a k ż e formy życia. Po wielu latach, kiedy to z głębin w y d o s t a w a ł y się t y l k o gazy, ogień, opary dymu, j a k o pierwsza z oceanicznego mleka w y ł o n i ł a się śmiertelna trucizna (kalakutá), k t ó r ą wypił b ó g Siwa. Później z oceanu kolejno wyłaniały się: k r o w a , biały k o ń , słoń Airawata, drogocenny klejnot, magiczny księżyc, niebiański rydwan, po czym p i ę k n e niebiańskie nimfy (apsary) i niebiański architekt Wiszwakarman. N a k o ń c u pojawił się lekarz b o g ó w o imieniu Dhanwantari, z dzbanem w dłoniach pełnym nektaru nieśmiertelności (amrytd). N a ten w i d o k w y b u c h ł a z a ż a r t a walka między bogami i demonami. D e m o n y pochwyciły dzban z nektarem i p r ó b o w a ł y z n i m uciec. W ó w c z a s b ó g Wisznu zszedł na ziemię pod p o s t a c i ą awatara żółwia ( K u r m a ) , by p o k o n a ć demony i ponownie w p r o w a d z i ć ł a d na ziemi. W w y n i k u ostrej w a l k i toczącej się na niebie, na ziemię spadły cztery krople nektaru nieśmiertelności. W czte­ rech miejscach, gdzie u p a d ł y - Prajag, Hardwar, t a k ż e Gangadwara (sanskr. „ w r o t a Gangesu") , U d ż d ż a i n i N a s i k - m o g ą o d b y w a ć się święta nawiązujące do mitycznej w a l k i o dzban (kumbha) z nektarem nieśmiertelności. 4 5 M i t wskazuje na szczególne znaczenie tego nektaru. K t o go posiada, zdo­ bywa nadludzkie moce. Jeśli dostanie się on w ręce d e m o n ó w - m o ż e to zagrozić p o k o j o w i na świecie. W micie występuje charakterystyczny dla h i n ­ duizmu m o t y w d ą ż e n i a do d o s k o n a ł o ś c i . W e d ł u g R a i , proces tworzenia życia poprzez ubijanie oceanu mleka przypomina ruch energii kundalini, co m a znaczenie symboliczne dla ascetów. Symbolice wewnętrznej ciała ludzkiego odpowiada t u symbolika przestrzeni. Zlewisko trzech rzek (sangam) w Prajag, 4 5 Miejsce, w którym Ganges wypływa z gór i wpływa na niziny. Prayag, Hardvar, Ujjain, Nasik. �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 119 czyli Gangesu, Jamuny oraz trzeciej, podziemnej Saraswati, m a b y ć zewnętrz­ n ą m a n i f e s t a c j ą złączenia subtelnych k a n a ł ó w energetycznych ida, pingala i suszumna. W e d ł u g terminologii j o g i , odnoszącej się do energii kundalini poruszającej się w z d ł u ż k r ę g o s ł u p a , odpowiednikiem m ó z g u jest Hardwar, serca - Prajag, p ę p k a - Nasik, a p o c z ą t e k k r ę g o s ł u p a to U d ż d ż a i n . HISTORIA Najstarsze wzmianki o święcie K u m b h a p o c h o d z ą z relacji buddyjskiego mnicha z Chin, Huan-Tsanga i d o t y c z ą k r ó l a Harszy Wardhamana. Są one datowane na 664 r. n.e. K r ó l Harsza wziął udział w święcie w Prajag, k t ó r e t r w a ł o aż do kwietnia - 75 d n i . Jak p o d a j ą autorzy relacji, święto - zgodnie z duchem owych czasów - m i a ł o charakter eklektyczny. Pierwszego dnia ustawiono na brzegu rzeki wizerunek Buddy, rozdano ludziom ubrania i p o ż y ­ wienie. Drugiego i trzeciego dnia wzniesiono wizerunki Słońca (Surya) i Siwy oraz ponownie rozdano dary zebranym. Czwartego dnia rozdano dary członkom z a k o n ó w buddyjskich. Później przez 20 d n i bramini otrzymywali dary k r ó l e w ­ skie. W ś r ó d obdarowanych przez k r ó l a wymieniono t a k ż e dżinistów (Pande 1955, s. 6). W t y m czasie święto o d b y w a ł o się co pięć lat. Corocznie natomiast m i a ł o miejsce w Prajag, podobnie j a k obecnie święto M a g h a mela, celebrujące wejście Słońca w pozorny ruch p o w r o t n y k u półkuli p ó ł n o c n e j . Z relacji mnicha chińskiego H u a n Tsanga wynika, że w latach 629-645 do ówczesnego Prajagu zjeżdżało d u ż o pielgrzymów oraz, że święto to o d b y w a ł o się w Prayag j u ż o d wielu lat. Istnieje, niepotwierdzone z b r a k u danych historycznych, przekonanie, że zwyczaj corocznych świąt M a g h a mela w Pra­ yag przekształcił wielki reformator hinduizmu - Szankaraczarya w n o w ą 12-letnią tradycję o większym zasięgu. M u s i a ł o to m i e ć miejsce w latach kiedy żył, czyli - j a k się przyjmuje - na przełomie V I I I i X I X w. n.e. Późniejsze ź r ó d ł a historyczne w z m i a n k u j ą , iż cesarz mogolski A k b a r odwiedził w 1562 r. miasto Prajag i z b u d o w a ł fort t u ż nad zlewiskiem Gangesu i Jamuny. Prajag to bardzo stare miasto. Jego nazwa pochodzi od ceremonii s k ł a d a ­ nia ofiary yagna przez B r a h m ę (pra-yag). U w a ż a n y jest za najważniejsze miej­ sce s p o ś r ó d p o z o s t a ł y c h (tirtharaj-,,królewski b r ó d " ) , w k t ó r y c h odbywa się cykl świąt K u m b h a . W e d ł u g p r z e k a z ó w , miasto trzykrotnie odwiedził Budda. P o c z ą t k i święta nie są potwierdzone w źródłach historycznych. W e d ł u g Rai, na jego stworzenie wpłynęło przyjęcie w Indiach kalendarza słonecznego, co m i a ł o miejsce w latach przypadających po 283 r. n.e. (Rai 1993, s. 31). Z pewnoś­ cią uformowanie się cyklu tych świąt miało związek z tworzeniem się fundamen­ t ó w p a ń s t w o w y c h i z e k s p a n s j ą cywilizacji hinduistycznej na p ó ł n o c y I n d i i . Za procesem umacniania się struktur p a ń s t w o w y c h p o s t ę p o w a ł a budowa podstaw kulturowych i rozległej symboliki religijnej, której głównym celem była integracja szerokich mas ludności w ł ą c z o n y c h do nowego t w o r u politycznego i gospodar­ czego. N a l u d n o ś ć tę składały się najczęściej grupy plemienne podzielone na �120 DAGNOSŁAW DEMSKI Rys. Anna Demska Ryc. 2. Miejscowości, w których odbywa się cykl świąt Kumbha mniejsze części, szukające swojego miejsca w hinduistycznym systemie warnowo-kastowym. Z drugiej strony, metody obliczeń astronomicznych znane były w Indiach z prac szkoły Surya Siddhanta, a zasady 60-letniego cyklu jowiszowego zapisano w 587 r. n.e. w słynnym traktacie Brihat Samhita, k t ó r e g o autorem był Warahamihira. W e d ł u g Rai, n o w o ż y t n y obraz cyklu świąt K u m b h a ukształ­ t o w a ł się ostatecznie w p ó ł n o c n y c h Indiach p o d w p ł y w e m r u c h ó w bhakti. Ewolucja s p o s o b ó w obliczania czasu i form o b r z ę d o w o ś c i święta oraz krystalizowanie się nowej symboliki cyklu świąt towarzyszyło wielkim zmia­ n o m cywilizacyjnym I n d i i p ó ł n o c n y c h i jej ekspansji nie t y l k o na p o ł u d n i e . Wyrazem tego była intensyfikacja procesu kolonizacji nowych ziem oraz p o l i ­ tyka usankcjonowania nowego typu osadnictwa i tworzenia p a ń s t w o charak­ terze rolniczym. D o p r o w a d z i ł o to do wzmocnienia i poszerzenia elit s p r a w u j ą ­ cych w ł a d z ę . Służył temu system z a k ł a d a n i a świątyń, sprowadzania i osadza­ nia k a p ł a n ó w b r a m i ń s k i c h oraz techniki zawierania sojuszy obronnych przez o ś r o d k i miejskie, leżące często w ś r ó d l u d ó w koczowniczo-pasterskich lub ple­ m i o n tubylczych. N o w e prawo m i a ł o większy zasięg i opierało się na piśmie sanskryckim. Zaczęło ono o b o w i ą z y w a ć na nizinach p o ł o ż o n y c h nad Gan- �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 121 gesem i m i a ł o charakter j e d n o c z ą c y wiele mniej lub bardziej z a m k n i ę t y c h w s p ó l n o t . Prawo dharmy o b o w i ą z y w a ł o w ś r ó d nowych elit. D o b r ą ilustracją zjawiska ekspansji p a ń s t w o w o ś c i , gospodarki i k u l t u r y indyjskiej na nowe terytoria, często plemienne, jest p o d z i a ł I n d i i p ó ł n o c n y c h na trzy koncentryczne kręgi, przedstawiony przez Eatona. Sporządził go na podstawie t e k s t ó w Baudhayana-Dharmasutra z V w. p.n.e. Strefy te odzwier­ ciedlały zasięg w a r t o ś c i kast czystych, uznawanych za obowiązujące: • pierwszą strefę tworzyła tzw. Arjawarta, czyli ojczyzna A r i ó w , odpowia­ d a j ą c a regionom z g ó r n e g o Gangesu i Jamuny w p ó ł n o c n o - c e n t r a l n y c h Indiach. Tradycja b r a m i ń s k a z tych stron u w a ż a n a była za rytualnie czystą, a ludzi uznawano za wysoko urodzonych; • drugi k r ą g o b e j m o w a ł zewnętrzny pas ( A w a n t i - U d ż d ż a i n , Anga-Magadha, Saurasztra, Daksinapatha, U p a w r i t a , Sindh-Sauwira) o d p o w i a d a j ą c y dzi­ siejszym: M a l w i e (Madhja Pradesz), wschodniej i centralnej części Biharu, G u d ż a r a t o w i , p ó ł n o c n e j części D ě k a n u i Sindowi ( p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i a część Pakistanu). Te regiony leżały na granicy osadnictwa indo-aryjskiego, ale zamieszkane były przez l u d n o ś ć mieszanego pochodzenia, k t ó r a nie po­ siadała tego samego stopnia rytualnej czystości, co pierwsi osadnicy; • ostatnia, trzecia strefa o b e j m o w a ł a zewnętrzne, w stosunku do poprzed­ nich, regiony zamieszkałe przez „nieczyste" rytualnie plemiona, b ę d ą c e poza granicami poprzednich k r ę g ó w (Eaton 1999). W y n i k a z tego, że j u ż w okresie panowania dynastii G u p t ó w terytoria zaliczane do Bharat rozszerzyły się o nizinę Brahmaputry, cały Bengal, Bundelkhand i M a l w ę (Awanti-Udżdżain), o wschodnią część G u d ż a r a t u oraz ziemie na l i n i i N a s i k i K o n k a n . T o kraje (desa) znane z literatury puranicznej, sięgające teraz od Gangesu i Jamuny po dorzecze Brahmaputry na wschodzie, do rzeki Indus na zachodzie oraz po rzeki Godawari i N a r m a d ę na p o ł u d n i u . Właściwe p o ł u d n i o w e Indie zaczynały się dalej na p o ł u d n i e od tych rzek. S p o ś r ó d czterech miejscowości należących do cyklu świąt K u m b h a , Prajag i H a r d w a r leżą w regionie u w a ż a n y m za ojczyznę A r i ó w , a pozostałe A w a n t i - U d ż d ż a i n i Nasik znalazły się dopiero w zewnętrznej, mieszanej strefie osadnictwa aryjskiego. F a k t p o ł ą c z e n i a tych świąt w jeden cykl jest wyrazem procesu integracji ziem włączanych, w w y n i k u ekspansji wewnętrznej, w k r ą g cywilizacji hinduistycznej. Ekspansji terytorialnej i „ o s w a j a n i u " nowych ziem służył t a k ż e proces obejmowania ich przez rozwijającą się mitologię h i n d u i s t y c z n ą tzw. okresu puranicznego . W ślad za tworzeniem miast i osiedli p o s t ę p o w a ł o z a k ł a d a n i e świątyń oraz o ś r o d k ó w pielgrzymkowych (tirtha), wyznaczających symbolicznie 6 6 Literatura puraniczna (purana - „starożytny") to zbiór 18 głównych puran i 18 mniej znaczących sanskryckich dzieł pisanych wierszem. Poświęcone były różnorodnej tematyce, głównie mitycznym początkom świata, rozbudowanym genealogiom bogów i królów. Najbardziej znane to Wisznu, Bhagawata, Skanda czy Garuda purana. Zaliczyć można do nich także mniejsze teksty zwane itihasa (historia) poświęcone lokalnym miejscowościom. Najstarsze z nich pochodzą z VI w. n.e., a nowsze z XIII, a nawet z X V I w. n.e. Literatura ta powstała w wyniku włączenia przez braminów dawnych tradycji lokalnych w krąg Wielkiej Tradycji. �122 DAGNOSŁAW DEMSKI granice krain, w k t ó r y c h obowiązuje hinduistyczne prawo dharmy. W tej atmosferze u k s z t a ł t o w a ł się cykl świąt K u m b h a , ale r ó w n i e ż umowne granice wzmocnione przez postawienie czterech świątyń (dham), leżących na najdalszych k r a ń c a c h hinduizmu i zgodnie z czterema stronami świata ( D w a r k a , Badrinath, D ż a g a n n a t h Puri, R a m e ś w a r ) . Największym przedstawicielem r e f o r m a t o r ó w hinduizmu był wspomniany wyżej Szankaraczarja. L E G E N D A O BRIHASPATI (GURU) W astronomii indyjskiej planeta Jowisz występuje najczęściej p o d imiona­ m i Brihaspati lub G u r u , ale j u ż w Rygwedzie imiona Brihaspati i Brahmanasp a t i były synonimami. Są to imiona b ó s t w a b ę d ą c e g o personifikacją c z y n ó w wiernych, zwracających się z m o d l i t w ą do b o g ó w . Oznaczają w z n o s z ą c e g o b ł a g a n i a , składającego ofiarę, k a p ł a n a , k t ó r y wstawia się u b o g ó w za l u d ź m i i chroni l u d z k o ś ć przed złem, Pana Ofiary i M o d l i t w y . Stąd też w m i t o l o g i i Brihaspati pojawia się j a k o p i e r w o w z ó r k a p ł a n a , zasady k a p ł a ń s t w a . Nazywa­ ny jest r ó w n i e ż purohita, czyli k a p ł a n e m rodzinnym całej społeczności b o g ó w . Jest t a k ż e ojcem b o g ó w i przypisywano m u szeroko rozwiniętą moc tworze­ nia ( D o w s o n 1984, s. 63). D r u g i m aspektem Jowisza jest zasada ascezy i prze­ wodnictwa w rozwoju duchowym. W kodeksie M a n u Jowisz występuje j a k o Bryhaspati, co oznacza „ z r o d z o n e g o z wielkiego blasku w najwyższych nie­ biosach, k t o rozprasza ciemność. Ojciec i nauczyciel b o g ó w . M a siedem ust i siedem promieni, jest panem M o d l i t w y " (Manusmryti 1985, s. 187). T o po­ stać przedstawiana j a k o starszy m ę ż c z y z n a , m ę d r z e c , nauczyciel. D o jego a t r y b u t ó w zaliczano takie określenia j a k „ l ś n i ą c y " , „złocisty", „ t e n , k t ó r e g o głosem są grzmoty". A t r y b u t y te p r z y p o m i n a j ą innych b o g ó w z k r ę g u k u l t u r indo-europejskich, łączonych t a k ż e z s y m b o l i k ą tej planety. W późniejszych czasach Jowisz uznawany był niekiedy za jednego z wielkich riszi, dawnych wieszczów indyjskich, ojców d ó b r k u l t u r y indyjskiej. W e d ł u g innego z m i t ó w , był on synem wielkiego riszi Angirasa, stąd jego patronimiczne imię. Jako nauczyciel b o g ó w nazywany jest t a k ż e Amnimiszaczarya, Czakszas, I d ź y a lub I n d r e d ź y a . Pojazd, k t ó r y m zwykle porusza się po niebie ciągnie osiem białych k o n i i nazywany jest „ N i t i - g h o s z a " . Podczas jednej z wielu mitycznych wojen rozgrywających się p o m i ę d z y bogami, jego ż o n a , Tara, została uprowadzona przez boga Somę-Księżyc i ten fakt d o p r o w a d z i ł do wybuchu wojny znanej z m i t o l o g i i p o d n a z w ą Taraka-maya. Somie pomagali w ó w c z a s tacy bogowie, j a k Usanas i R u d r a oraz wszystkie mniejsze b ó s t w a D a i t y a i Danava, podczas gdy b ó g wojny I n d r a i reszta b o g ó w wzięli s t r o n ę Brihaspatiego (Dowson 1984, s. 321). W o j n a ta w s t r z ą s n ę ł a całą ziemią, tak że m u s i a ł i n t e r w e n i o w a ć Brahma; n a k a z a ł o n o d d a ć ż o n ę m ę ż o w i . T a r a u r o d z i ł a syna, do k t ó r e g o p o c z ą t k o w o przyznawali się z a r ó w n o Brihaspati, j a k i Soma. N a polecenie Brahmy, by w y z n a ł a praw­ dę, w s k a z a ł a ona na S o m ę j a k o ojca dziecka i n a z w a ł a je Budha. Budha jest �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 123 indyjskim odpowiednikiem planety M e r k u r y (Dowson 1984, s. 321). W t y m konflikcie w s p o s ó b symboliczny m o g ą m a n i f e s t o w a ć się fazy wprowadzania k u l t u Bryhaspatiego w k r ą g m i t o l o g i i lokalnych. Soma byłby t u odpowied­ nikiem k u l t ó w lokalnych, a Bryhaspati - nowego, ponadregionalnego k u l t u . R ó ż n e miasta I n d i i p ó ł n o c n y c h przypisywały sobie historię B h a r d w a d ż y . T a k więc, żył on w Hardwar, a w e d ł u g Ramajany - przyjął on R a m ę i Sitę w swojej pustelni, w Prajag. Jego matka zaszła w ciążę równocześnie po z a p ł o d n i e n i u przez swego m ę ż a Utathya, j a k i Brihaspati (Dowson 1984, s. 46). D a w n y indyjski kodeks prawny nosi imię Bryhaspati. Jego imię przyjmowali też wieszczowie i asceci. P o z o s t a ł e , rzadziej wymieniane imiona Brihaspatiego, to D z i w a („żyjący"), Diidivis („lśniący"), Dhiszana ( „ m ą d r y " ) , a ze względu na d u ż ą elokwencję - Giszpati ( „ P a n m o w y " ) ; (Dowson 1984, s. 64). M i t o l o g i a związana z Brihaspatim łączy się silnie z W i e l k ą T r a d y c j ą , kształ­ t o w a n ą na potrzeby integracji nowych ziem w j e d n ą całość. T o n n a d a w a ł y jej warstwy b r a m i ń s k i e . Wspomniane t u historie znane są i powtarzane w miejs­ cach pielgrzymkowych. K u l t Bryhaspati m i a ł więc charakter typowo ponad­ regionalny, integrujący r ó ż n e w ą t k i w ramach w s p ó l n e g o wyznania. PRZEJŚCIE OD C Y K L U 5-LETNIEGO DO 12-1 60-LETNIEGO P o d s t a w o w ą r ó ż n i c ą w obliczeniach astronomii indyjskiej i europejskiej jest wykorzystanie innego zodiaku. Tradycja indyjska używa zodiaku gwiazdowego, czyli stałego, tradycja europejska natomiast stosuje zodiak zwrotnikowy, czyli ruchomy. W t y m drugim p o c z ą t e k zodiaku przypada na p u n k t r ó w n o n o c y wiosennej. Jednak ze względu na zjawisko precesji ten p u n k t przecięcia się ekliptyki i r ó w n i k a niebieskiego przesuwa się wobec pozycji widocznych gwiazd. Indyjski stały zodiak p o ł ą c z o n y jest z gwiazdami wyznaczającymi pozycje z n a k ó w . S t ą d też w obliczeniach w a ż n e miejsce zajmuje ruch Księżyca poprzez 27 stacji na niebie, wyznaczanych przez stałe gwiazdy (nakszatra). W przeciwień­ stwie do tradycji europejskiej, w której najważniejsze miejsce zajmuje ruch Słońca, w obliczeniach indyjskich d o m i n u j ą ruchy Księżyca. P o n i e w a ż porusza się z w i ę k s z ą szybkością na niebie, oparcie dokonywanych obliczeń na jego ruchu zwiększa ich d o k ł a d n o ś ć i precyzyjność wyznaczania p o m y ś l n y c h i nie­ pomyślnych okresów. Jak się przekonamy dalej, w obliczeniach zawsze brana jest pod u w a g ę pozycja Księżyca względem pozycji gwiazd na niebie (stacje księżyco­ we) i w z g l ę d e m Słońca (podzielona na 30 r ó w n y c h części tithi lub inaczej faz k s i ę ż y c o w y c h ) . D o przewidywania i wyznaczania oczekiwanych konfiguracji astronomicznych wykorzystuje się t a k ż e Słońce i Jowisz. 7 7 W astrologii indyjskiej 30 fazom księżycowych tithi przypisuje się 30 rodzajów jakości, które służą odpowiedniemu waloryzowaniu poszczególnych części czasu. Podobnie wygląda kwestia 27 stacji księżycowych nakszatra, z których każda jest specyficznie waloryzowana zgodnie z astro­ logiczną jakością przypisywaną tej części nieba czy gwiazdy. �124 DAGNOSŁAW DEMSKI Pomijam t u szerszy opis cykli księżycowych i ograniczam się do przed­ stawienia cyklu Jowisza. C y k l Jowisza jest wyznacznikiem czasu poszczegól­ nych świąt z w i ą z a n y c h z cyklem świąt K u m b h a . O b r ó t tej planety w o k ó ł S ł o ń c a wynosi 12 lat ( d o k ł a d n i e 11,85). Jego o d m i a n ą jest cykl 60-letni, złożo­ ny z pięciu dwunastoletnich cykli. N i e zgadzam się z twierdzeniem, iż zna­ czenie tego cyklu jest niewielkie w tradycji indyjskiej (Tokarska-Bakir 1988). D l a astrologii indyjskiej cykl księżycowy m a podstawowe znaczenie ze wzglę­ d u na jego precyzję w opisywaniu losów człowieka. C y k l Jowisza nie m a takiego znaczenia na co dzień, wyznacza jednak dłuższe cykle rozwojowe jednostki lub z b i o r o w o ś c i . Jego najbardziej s p e k t a k u l a r n ą manifestacją był omawiany t u cykl świąt K u m b h a . M i a ł on również pewne znaczenie dla wyznaczania odpowiedniego czasu na tzw. „ z b i o r o w e ś l u b y " , występujące w ś r ó d n i e k t ó r y c h grup zaliczanych do siudrów. T ę d r u g ą manifestację cyklu Jowisza p r z e d s t a w i ę w o d r ę b n y m artykule. C y k l świąt K u m b h a wskazuje na o k r e ś l o n e konfiguracje astronomiczne, k t ó r y c h powtarzanie się powoduje k o n i e c z n o ś ć ponownego celebrowania ry­ t u a ł ó w w o k r e ś l o n y c h miejscowościach. Święto K u m b h a w każdej z czterech miejscowości jest t y l k o jednym aspektem całego cyklu. W związku z t y m m a p e w n ą c h a r a k t e r y s t y k ę i różni się od p o z o s t a ł y c h świąt składających się na cały cykl. Dlatego też celebrowane są tylko pewne o k r e ś l o n e pozycje Jowisza na tle mapy nieba, a pomijane całkowicie pozostałe. Teoretycznie w każdej z miejscowości święto obchodzone jest co d w a n a ś c i e lat. Jeśli spojrzymy na kalendarz tych świąt, to przekonamy się, że odbywa się ono zwykle w jakiejś miejscowości co trzy lata. D o d a t k o w o p r ó c z pełnej K u m b h a (kolejne po dwunastu latach), po upływie sześciu lat celebrowane są r ó w n i e ż A r d h a - K u m b h a M e l a ( p ó ł - M e l a ) . P o n i e w a ż w ciągu dwunastu lat Jowisz przechodzi przez znaki zodiaku, jedna specyficzna konfiguracja astronomiczna będzie należeć do danej miejscowości. D o k ł a d n y czas celebracji świąt generalnie w y ­ znaczają pozycje Jowisza i Słońca, a bardziej szczegółowo, np. rytualnych kąpieli, pozycja Księżyca względem Słońca na niebie. Niżej przedstawiam zasady wyznaczania czasu świąt w poszczególnych miejscowościach: H a r d w a r - Jowisz w znaku W o d n i k a ( K u m b h a ) , Słońce w znaku Barana (Mesza), czyli na p r z e ł o m i e miesięcy Phalgun/Czaitra; Prajag - Jowisz w znaku Byka (Wriszabha), Słońce w znaku K o z i o r o ż c u (Makara), czyli w m i e s i ą c u Magha; U d ż d ż a i n - Jowisz w znaku L w a (Simha), Słońce w znaku Barana i B y k a (Mesza, Wriszabha), czyli w miesiącu Waisakh ; Nasik - Jowisz w znaku Skorpiona (Wriszczika) lub w znaku L w a (Simha), Słońce w znaku L w a , czyli na p r z e ł o m i e miesięcy Ś r a w a n / B h a d r a p a d a . 8 9 8 Źródła podają również inne wersje cyklu jowiszowego dla Udżdżain: Jowisz, Słońce i Księ­ życ w znaku Wagi (Tula), czyli w miesiącu Aświn. Według innej wersji, dla Nasik: Jowisz i Słońce w znaku Lwa (Simha), czyli w miesiącu Bhadrapada. 9 �125 12-LETNI CYKL JOWISZOWY Ponieważ życie na ziemi zależy od sił grawitacji, rytm planety Jowisz wywiera specyficzny w p ł y w na organizmy ludzkie w zależności od wejścia i przebywania w określonej konfiguracji astronomicznej. Z przytoczonych wyżej danych wynika, że cykl świąt K u m b h a odbywa się w czasie, kiedy planeta Jowisz znajduje się w znakach W o d n i k a (Kumbha), Byka (Wriszabha), L w a (Simha) i Skorpiona (Wriszczika) lub Wagi (Tula). Te dwa ostatnie znaki, Skorpiona i Wagi, są wymieniane najrzadziej. Słońce występuje w znakach Barana (Mesza) i B y k a (Wriszabha), K o z i o r o ż c a (Makara) oraz L w a (Simha). W Tabeli I p o d a j ę p r z y k ł a d o w o lata p r z y p a d a j ą c e na cykl świąt K u m b h a w p o s z c z e g ó l n y c h miejscowościach. Tabela I. Cykl świąt Kumbha w poszczególnych miejscowościach Hardwar Prajag Udżdżain Nasik 1915 1927 1939 1951 1963 1975 1986 1998 2010 1918 1930 1942 1954 1966 1978 1989 2001 2012 1921 1933 1945 1957 1969 1981 (1980) 1992 2004 2016 1924 1936 1948 1960 1972 1984 (1980) 1995 1991 2007 (2003) 2015 W praktyce święta K u m b h a tylko w Hardwar i Prajag odbywają się niezmien­ nie podczas podobnej konfiguracji astronomicznej na niebie. P o z o s t a ł e święta w U d ż d ż a i n i Nasik podlegają zmianom. Dane podawane przez różnych a u t o r ó w przeczą sobie nawzajem. W nawiasach podaję rzeczywiste daty świąt. Trudno m i w y t ł u m a c z y ć te anomalie. Niewykluczone, że ich powodem jest forsowanie i n t e r e s ó w p o s z c z e g ó l n y c h grup uczestników świąt, tzn. r ó ż n y c h szkół i linii ascetów. Kwestia ta wymaga dalszych b a d a ń , szczególnie w U d ż d ż a i n i Nasik. G d y b y przyjąć wszystkie święta K u m b h a zaznaczone w kalendarzu to od­ b y w a ł o b y się ono co trzy lata, za k a ż d y m razem w innej miejscowości, a niekiedy t a k ż e co r o k u . P o n i e w a ż Jowisz w p ł y w a na wody, w t y m - rzeki, szczególnego znaczenia nabiera położenie miejscowości. Prajag leży w miejscu, gdzie Jamuna wpada do Gangesu . Zlewisko d w ó c h rzek określane jest j a k o sangam i obdarzane szczególnymi własnościami. H a r d w a r leży nad Gangesem, Nasik p o ł o ż o n y jest nad r z e k ą Godawari ( n a z y w a n ą p o ł u d n i o w y m Gangesem), a U d ż d ż a i n (dawne Awanti) nad rzeką Szipri. Największe znaczenie i największą liczbę p i e l g r z y m ó w ściąga święto K u m b h a odbywające się w Allahabadzie. 10 1 0 11 Ganges jako najświętsza ze wszystkich rzek indyjskich, symbol czystości i archetyp wszyst­ kich świętych wód, życiodajnych i oczyszczających rzek (Słownik... 1994). Nad brzegami Gangesu znajdują się dziesiątki miejsc pielgrzymkowych od jego źródeł Gangotri, przez Benares, Gaya po jej ujście Gangasagar. W astrologii indyjskiej termin sangam odnosi się do koniunkcji planet, czy części horoskopu. 1 1 �126 DAGNOSŁAW D E M S K I Przy wyznaczaniu świąt K u m b h a mamy do czynienia z k i l k o m a cyklami. Z relacji H u a n Tsanga w y n i k a ł o ( V I I w . n.e.) że pierwszy z nich to cykl 5-letni, który obowiązywał p o c z ą t k o w o podczas święta K u m b h a w Prajag i związany był z ruchem K s i ę ż y c a i Słońca, a nie Jowisza. Zapewne o b o w i ą z y w a ł on w całych p ó ł n o c n y c h Indiach. W Prajag co r o k u odbywa się M a g h a M e l a , święto o bardziej lokalnym charakterze, związane z corocznym wejściem Słońca w znak K o z i o r o ż c a (Makara) i rozpoczęciem powrotnej pozornej drogi Słońca na niebie (Uttarajana). Co pięć lat natomiast w pierwszym dniu jasnej części m i e s i ą c a M a g h a (druga p o ł o w a stycznia) powtarza się koniunkcja Słońca z K s i ę ż y c e m w znaku Strzelca (Dhanus). Zjawisku temu przypisywano p o m y ś l n y walor. Te obliczenia posłużyły do wyznaczenia 5-letniego cyklu świąt K u m b h a . K a ż d e z tych pięciu kolejnych lat stanowiło część całości i nosiło o d r ę b n ą n a z w ę : samwatsara, parivatsara, idavatsara, anuvatsara oraz idvatsara. 5 K i e d y n a s t ą p i ł o przejście od 5-letniego cyklu słoneczno-księżycowego do 12- i 60-letnich cykli jowiszowych, d o k ł a d n i e nie wiadomo. Jak j u ż wspom­ niałem, tradycja nakazuje łączyć przekształcenia m a j ą c e na celu integrację r ó ż n y c h lokalnych tradycji w j e d n ą W i e l k ą T r a d y c j ę z p o s t a c i ą Szankaraczarji, czyli z p r z e ł o m e m V I I I i I X w . n.e. Przejście na cykl świąt K u m b h a , wyznaczany przez ruch Jowisza, d a ł o m o ż l i w o ś ć połączenia k i l k u o d r ę b n y c h tradycji w jeden w s p ó l n y cykl. Przejściu temu towarzyszyło rozbudowanie symboliki Jowisza j a k o Bryhaspatiego w literaturze puranicznej. C y k l 12-letni z w i ą z a n y jest z ruchem Jowisza d o o k o ł a Słońca. K a ż d y r o k cyklu nosi nazwę od znaku, w jakim przebywa wówczas Jowisz (patrz Tabela I I ) . Pięć kolejnych cykli 12-letnich zamyka pełen, 60-letni cykl Jowisza. K a ż d a nazwa roku z cyklu 60-letniego oznacza p e w n ą jakość, na k t ó r ą wskazuje ó w rok. Służy to j a k o w s k a z ó w k a dla przeprowadzania prognoz astrologicznych na dany rok. 60-letni cykl wykorzystuje się w celu uzyskania prognoz dla zbiorowości, ale r ó w n i e ż k a ż d a jednostka podlega 60-letniemu cyklowi ewolucji. K a ż d e m u elementowi tego cyklu przypisuje się k o n k r e t n ą j a k o ś ć , k t ó r a wskazuje na to, czy dany r o k m o ż n a u z n a ć za p o m y ś l n y , czy nie. N i e k t ó r e lata m a j ą zdecydowanie negatywne konotacje. Być m o ż e w t y m leży przyczyna modyfikacji obchodzenia świąt co trzy lata. W Tabeli I I p o d a j ę nazwy poszczególnych lat i r o k kalenda­ rzowy, j a k i w ó w c z a s w y p a d a . P r z y k ł a d o w o , r o k 2001 jest p i ę t n a s t y m r o k i e m w cyklu 60-letnim n o s z ą c y m n a z w ę Wrisza. Wrisza oznacza Byka, a symbol ten uznawany jest za w y j ą t k o w o p o m y ś l n y , przynoszący d o b r o b y t . W i e d z ę na ten temat wnosi astrologia indyjska. Cykl ten został zapożyczony od Babilończyków, przypomina on r ó w n i e ż 60-letni cykl kalendarza chińskiego i t y b e t a ń s k i e g o . 12 13 Pierwszy r o k w cyklu 60-letnim, nazywany Prabhawa, rozpoczyna się w j a ­ snej części m i e s i ą c a M a g h a , kiedy to Księżyc i Słońce znajdują się w jednej 1 2 W Tabeli podałem pełne lata, zmiana daty odbywa się natomiast zawsze w okresie przesi­ lenia wiosennego. Na rok 2002 przypada Czitrabhanu, uznawany za pomyślny dla rozwoju inteligencji, duchowości, oddawania czci bogom. 1 3 �Tabela II. 60-letni cykl Jowisza {Brihaspati Czakra) Nazwy lat z cyklu/rok 13. Pramadi 1. Prabhawa 1987 25. Khara 1999 14. Wikrama 2. Wibhawa 1988 26. Nandaná 2000 15. Wrisza 3. Śukla 4. Pramoda 1991 29. Manmatha 18. Tarana 6. Angiras 1992 30. Durmukhi 31. Hemalambi 20. Wyaya 8. Bhawa 9. Yuwan 32. Wilambi 21. Sarwadżit 1995 33. Wikari 1996 34. Sar vari 23. Wirodhin 11. Iśwara 1997 35. Pława 24. Wikrita 12. Bahudhanya 1998 4. Karka Maha Magha 5. Simha 2041 Maha 2042 Phalgun 2031 Maha 57. Rudhirodgarin 2043 Czaitra 58. Raktaksza Maha 2044 Waisakha 2045 Maha Dżyesztha 2046 Maha Aszadha 59. Krodhana 47. Pramadin 2033 60. Kszaya 48. Ananda 2022 Maha 2040 Pausza 2032 2021 36. Śubhakrit 2010 54. Raudra 56. Dundubhi 46. Paridhawin 2020 2009 3. Mithuna 2030 45. Wirodhaka 2019 2008 Maha 2039 Margaśirsza 55. Durmati 44. Sadharanya 2034 1. Mesza 53. Siddharta 2029 2018 2007 22. Sarwadharin 10. Dhatri 43. Saumya Maha Aświna 12. Mina 2. Wriszabha 2028 2017 2006 1994 42. Kilaka 11. Kumbha Maha 2038 Kartik 2027 2016 2005 1993 41. Plawanga Maha Sravana 52. Kalayukta 2026 2015 2004 19. Parthiva 7. Śrimukha 40. Parabhawa 2014 2003 2037 2025 Znak zodiaku {rosi) Maha 2036 Bhadrapada 51. Pingala 39. Wiśwawasu 28. Dżaya 17. Subhanu 5. Pradżapati 2024 2013 2002 2035 50. Nala 38. Krodhin 27. Widżaya 16. Czitrabhanu 1990 49. Rakszasa 2023 2012 2001 1989 37. Sobhana 2011 Wielki miesiąc 6. Kanya 7. Tula 8. Wriszczika 9. Dhanus 10. Makara �128 DAGNOSŁAW DEMSKI 14r stacji księżycowej (nakszatra) o nazwie Dhanisztha i są w koniunkcji z pla­ n e t ą Jowisz. T a konfiguracja powtarza się co 60 lat. Pełny o b r ó t Jowisza w o k ó ł słońca zajmuje 11, 86 lat, co oznacza mniej niż 50 d n i w ciągu 12 lat słonecznych, czyli d o k ł a d n i e 4 343 d n i . W e d ł u g obliczeń astronomicznych, Jowisz przechodzi do n a s t ę p n e g o znaku co 84 lata. Stąd na siedem świąt cyklu K u m b h a , pierwsze sześć przypada na 12 lat, ale siódme przypada na 11 r o k . Dlatego też, co pewien czas jedno ze świąt obchodzone jest wcześniej. S C E N A R I U S Z ŚWIĘTA: CZAS I M I E J S C E Podstawowe zręby scenariusza zostały wyznaczone zgodnie z obliczeniami p o m y ś l n y c h konfiguracji astronomicznych. P o n i e w a ż , j a k j u ż w s p o m n i a ł e m , planeta Jowisz w p ł y w a na wody, najważniejszym elementem o b c h o d ó w tych świąt są rytualne kąpiele (snana) w rzekach. Ablucje w o d ą ze świętej rzeki są charakterystyczne dla całego hinduizmu. Czas na p o m y ś l n e kąpiele rytualne (snanajoga) wyznaczany jest przez konfigurację z ł o ż o n ą z Księżyca, Słońca i Jowisza. W związku z t y m , w k a ż d y m ze świąt cyklu K u m b h a istnieje pewna liczba kulminacyjnych p u n k t ó w o b c h o d ó w całego święta, wyznaczających p r z y p ł y w y i o d p ł y w y dodatkowej rzeszy pielgrzymów. I tak, w H a r d w a r istnieją trzy najważniejsze momenty przeznaczone na rytualne kąpiele: święto Śiwaratri - pełnia (purnima) miesiąca Phalgun, n ó w (amavasyá) miesiąca Czaitra oraz pierwszy dzień n a s t ę p n e g o w kolejności m i e s i ą c a Waisakh. W t y m okresie Jowisz znajduje się w znaku W o d n i k a ( K u m b h a ) , a Słońce przebywa w znakach Barana (Mesza) i Byka (Wriszabha). C a ł e święto t r w a ok. 1,5 miesiąca. W Prajag jest sześć takich p o m y ś l n y c h m o m e n t ó w . W t y m r o k u były to: pełnia m i e s ą c a Pausz (Pausz Purnima - 9.1.2001), Makara Sankranti (wejście słońca w znak M a k a r a - K o z i o r o ż c a - 12.1.2001), n ó w miesiąca M a g h a (Mauni Amavasyá - 24.1.2001), piąty dzień wiosny (Vasant Panczami - 29.1.2001), pełnia m i e s i ą c a M a g h a (Magha Purnima - 8.2.2001), Mahaśiwaratri (pełnia miesiąca Phalgun - 21.2.2001). W tym okresie Jowisz znajduje się w znaku Byka, a Słońce przechodzi o d znaku Strzelca (Dhanus), przez K o z i o r o ż c a ( M a k a r a ) do znaku W o d n i k a (Kumbha). Całe święto trwa dwa miesiące. Podczas święta w U d ż d ż a i n jest tylko jedna rytualna kąpiel podczas pełni miesiąca Waisakh. Jowisz znajduje się w znaku L w a (Simha), a Słońce w znaku Barana (Mesza). Święto trwa niecały miesiąc. W trakcie o b c h o d ó w świąt w Nasik występują natomiast trzy główne kąpiele: p o c z ą t e k miesiąca Ś r a w a n , czyli wejście Słońca w znak L w a (Simha), r ó w n i e ż Jowisz i M a r s winny z n a j d o w a ć się w znaku L w a . N a s t ę p n i e n ó w 15 1 4 Pełny obrót wokół osi podzielony jest na 30 stacji księżycowych (nakszatrd). Pełny obrót liczący 360° podzielony jest na 30 równych odcinków (tithi). Podział czasu wyznacza więc ruch Księżyca, a nie Słońca. Początek jasnej części roku uttarajana (sanskr. „droga na północ"), czyli według kalendarza indyjskiego przesilenie zimowe. 1 5 �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 129 miesiąca Bhadrapada oraz 11 dzień (ekadasi) miesiąca K a r t i k . Święto K u m b h a w Nasik trwa o k o ł o czterech miesięcy. Rai podaje, iż według tradyqi przewidzia­ no cztery miesiące ascezy i wyrzeczeń (vrata) dla ascetów, a dokładnie od 11 dnia (ekadasi) jasnej części miesiąca Aszadh do 11 dnia (ekadasi) jasnej części miesiąca K a r t i k a (Rai 1993). T o czas pory deszczowej, kiedy bogowie o d p o c z y w a j ą . P o n i e w a ż oba święta K u m b h a w U d ż d ż a i n i w Nasik o d b y w a j ą się w okresie, gdy Jowisz znajduje się w znaku Lwa, nazywane są Simhasta. Czas kąpieli wyznaczony jest z d o k ł a d n o ś c i ą co do minuty. W wymienio­ nych t u , zdeterminowanych astronomicznie i najbardziej p o m y ś l n y c h m o m e n ­ tach kąpieli d o k o n u j ą asceci Naga, k t ó r z y uczestniczą w obchodach zbiorowo - całymi s z k o ł a m i . Oni jedyni m a j ą prawo do kąpieli o określonej d o k ł a d n i e , co do minuty porze. Z p u n k t u widzenia pomyślności kąpiel przed t y m okresem jest dopuszczalna, ale nie honorowa, dla c z ł o n k ó w wielkich szkół ascetycz­ nych. K ą p i e l po upływie p o m y ś l n e g o czasu traci moc oczyszczającego błogosła­ w i e ń s t w a . Odbywa się ona w miejscu połączenia się w ó d z obu rzek. U C Z E S T N I C Y ŚWIĘTA: BRAMINI (PANDA), A S C E C I I P I E L G R Z Y M I (KALPAVASI) K i m są uczestnicy całego cyklu świąt Kumbha? N a l e ż ą do nich bramini, asceci oraz pielgrzymi. D w i e pierwsze grupy u w a ż a n e są za część podstawowej triady hinduizmu: k a p ł a n bramiński - asceta - lokalne medium, łączącej W i e l k ą Tradycję hinduizmu z jej lokalnymi nurtami. T o właśnie oni odgrywają pierwszo­ planowe role w cyklu świąt K u m b h a . Z a r ó w n o bramin, jak i asceta pełni funkcję nauczyciela, czy przewodnika duchowego. Szczególnie asceci są t u najbardziej widoczni . W a ż n ą rolę w cyklu świąt K u m b h a odgrywają bramini, nazywani t u panda (pandit, panda-iimczyciel). Bramini p r o w a d z ą księgi, do k t ó r y c h zapisują się odwiedzający święte miejsce pielgrzymi. P r o w a d z ą je od k i l k u p o k o l e ń , przejmując spisy od swoich p r z o d k ó w . K a ż d a z przybyłych rodzin odwiedza „ s w o j e g o " bramina. W Prajag funkcjonuje ok. 60 rodzin p a n d ó w . K a ż d a z nich ma stanowisko dogodnie p o ł o ż o n e nad brzegiem zlewiska obu rzek, oznaczone flagą i symbolem charakterystycznym, łatwo rozpoznawalnym przez przybywają­ cych pielgrzymów. M a to ułatwić dotarcie do właściwych b r a m i n ó w . Zgodnie z o b o w i ą z k a m i wyznawcy hinduizmu, dotyczącymi r y t u a ł ó w k u czci p r z o d k ó w , pielgrzym obdarowuje b r a m i n ó w w zależności od swoich możliwości i potrzeb. Zwyczajowe dary w postaci k r o w y nie są j u ż s k ł a d a n e , chyba że symbolicznie i rzadko. Pojawiają się dary nowego typu, np. s a m o c h ó d , skuter czy motocykl. N a d brzegiem wody w Prajag wbito 43 słupy, dzielące teren dla p r z y b y ł y c h pielgrzymów. N a k a ż d y m z nich namalowany jest symbol zwierzęcy lub i n n y . Przy n i m siedzą pandici, zapisujący w swoich księgach nazwiska i adresy 16 17 1 6 Na temat triady bramin - asceta - bhopa piszę szerzej w przygotowywanej do druku Np.: szczur, żaba, głowa Hanumana, żuraw lub czapla, wschodzące lub zachodzące dłoń, małpa, paw, podwójny bębenek, krowa, wielbłąd, świnia, jeleń (z rogami), krokodyl, ptak (na samym cyplu), słoń, koń, orzeł, lis, niedźwiedź, kogut (po raz drugi), lingam, kaczka, 1 7 pracy. słońce, kogut, tygrys, �130 DAGNOSŁAW DEMSKI p i e l g r z y m ó w . M o ż n a ich p y t a ć o krewnych, k t ó r z y t u byli i dokonali w p i s ó w do ksiąg kilkadziesiąt, a nawet kilkaset lat wcześniej. W a ż n y m i , a b y ć m o ż e najważniejszymi uczestnikami cyklu świąt K u m b h a są asceci. W p ó ł n o c n y c h Indiach 12-letni cykl świąt wyznacza kalendarz życia k l a s z t o r ó w (aszram, matha) czy szkół (akhara, sampradaya), w k t ó r e zorgani­ zowani są asceci (sannyasin, sadhu, Bairagi, swami, Naga, Natha). Najbardziej znane są t u szkoły (akhara - sala ćwiczeń, oddział) ascetów zaliczanych do kategorii j o g i n ó w N a g a . I c h procesje oraz zbiorowe kąpiele w d o k ł a d n i e oznaczonych porach są najbardziej w i d o w i s k o w ą częścią świąt. T a k ż e życie w akharach toczy się według cyklu 12-letniego. Inicjacje nowych c z ł o n k ó w , w y b o r y do w ł a d z z a k o n ó w i poszczególnych p r z e o r ó w (mahant) k l a s z t o r ó w w H a r d w a r lub rozstrzyganie s p o r ó w między zakonami ma miejscie podczas cyklu K u m b h a w Prajag i U d ż d ż a i n (Briggs 1982, s. 28, 35). N o w e w ł a d z e klasztorne wybierane są na k a d e n c j ę trwającą 12 lat. Dane te d o t y c z ą większości sekt hinduistycznych. Podczas trwania świąt istnieje m o ż l i w o ś ć szerszej prezentacji d o k o n a ń swojej szkoły, sekty czy osobistych. W biografiach słynnych ascetów, święta cyklu K u m b h a określane są zwykle j a k o okres poszukiwania odpowiedniego nauczyciela duchowego. Sprzyja temu p o m y ś l n y czas, j a k i d u ż e skupisko ascetów przybyłych niemal z całych I n d i i . 18 Najbardziej licznymi aktorami uczestniczącymi w cyklu świąt K u m b h a są pielgrzymi. Z uwagi na fakt, że święta trwają zwykle dłuższy czas, np. w Pra­ jag przez okres d w ó c h miesięcy, pielgrzymi n a p ł y w a j ą t u etapami, a ich liczba zwiększa się znacznie w jasnej części miesiąca księżycowego lub w dniach p o m y ś l n y c h na oczyszczającą kąpiel w wodach rzeki. Część p i e l g r z y m ó w przy­ bywa przed rozpoczęciem święta i pozostaje do jego k o ń c a . Ortodoksi k ą p i ą się codziennie przez cały miesiąc, p o s z c z ą w dzień, nie j e d z ą p o s i ł k ó w z ziaren z b ó ż i ryżu, ani olejów roślinnych. Nazywani są kalpavasi („mieszkańcy czasu kalpa"). P o z o s t a j ą oni na terenie zlewisk rzek przez cały okres pomyślnej konfiguracji astronomicznej. T o ludzie j a k b y oderwani od codziennego życia i zanurzeni w błogosławionej „wieczności". S t a n o w i ą o d r ę b n ą k a t e g o r i ę piel­ g r z y m ó w , p o n i e w a ż nie tylko składają ofiary, poszczą, d o k o n u j ą oczyszczają­ cych ablucji, czy uzyskują b ł o g o s ł a w i e ń s t w o w c h o d z ą c w kontakt z ascetami, ale r ó w n i e ż przejmują b e z p o ś r e d n i o b ł o g o s ł a w i e ń s t w o wynikające z przebywa­ nia w o k r e ś l o n y m miejscu podczas z a c h o d z ą c y c h na niebie p o m y ś l n y c h k o n ­ figuracji astronomicznych. P o z o s t a ł e role związane z r y t u a ł e m pełnią: fryzjer, n i e z b ę d n y w k a ż d y m o ś r o d k u pielgrzymkowym, oraz aktorzy odgrywający spektakle mitologiczne (lila) dla pielgrzymów. wilk, kwiat róży lub lotos, zielona papuga, ptak dudek, lew, koza, trójząb, biały królik, biała krowa, łuk i strzała, głowa mężczyzny z wąsami, czerwony lotos, ryba, łabędź, biały kot, żółw. Oddziały {akhara) zbrojnych ascetów Naga powstały w okresie panowania cesarza Dżahangira i nie wcześniej niż w 1750 r. Słynne akhary północnych Indii mające swe siedziby głów­ nie w Varanasi, Prayag i Hardwar (Mahanirwani Akhara, Nirandżani Dżuna Akhara, Bairagi Akhara, Najapanczajati Udasin Akhara, Barapancząjati Udasin Akhara, Nirmala Akhara). 1 8 �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 131 ZEWNĘTRZNE CZYNNOŚCI UCZESTNIKÓW ŚWIĘTA C z y n n o ś c i p i e l g r z y m ó w m a j ą charakter zrytualizowany. Przybywający piel­ grzym goli głowę na n a b r z e ż u , stąd d u ż a liczba fryzjerów p r a c u j ą c y c h nad brzegiem rzeki. Dokonuje wstępnej kąpieli, a ogolone włosy spadają na m o k r e ubranie. Po goleniu głowy powtarza kąpiel. Oczyszczającym ablucjom towarzy­ szy bramin Panda, k t ó r y śpiewa sankalpa. Pielgrzym ofiarowuje wtedy pierwszy m a ł y podarunek, a od bramina otrzymuje kwiaty, mleko i orzech kokosowy. Pielgrzym wrzuca kwiaty do w ó d zlewiska, n a s t ę p n i e s k ł a d a panditowi dar w postaci krowy. P o n i e w a ż nie k a ż d e g o pielgrzyma stać na to, ceremonia ta m a charakter symboliczny. Pielgrzym trzyma p r z y p r o w a d z o n ą k r o w ę za ogon, a b r a m i n recytuje sankalpa. N o m i n a l n ą cenę k r o w y lub mniejszą s u m ę pienię­ dzy płaci się właścicielowi zwierzęcia. Ten bierze t r o c h ę pieniędzy, a resztę oddaje b r a m i n o w i . Bogaty pielgrzym daje nie tylko k r o w ę . Darem m o ż e b y ć słoń albo k o ń z siodłem, m o t o c y k l lub s a m o c h ó d . N a s t ę p n ą częścią rytuałów jest ceremonia złożenia ofiary przodkom w postaci kulek ryżowych i k w i a t ó w (pinda dana). Zgodnie z zasadami hinduizmu towarzy­ szy temu karmienie b r a m i n ó w . T o klasyczna ceremonia zaliczana do r y t u a ł ó w p o ś m i e r t n y c h t y p u śraddha, do k t ó r y c h zobligowany jest k a ż d y wyznawca hinduizmu. Obowiązkiem pielgrzyma jest odwiedzenie świętych miejsc w okolicy. Jakie d z i a ł a n i a m a j ą szczególne znaczenie w cyklu świąt Kumbha? D l a p i e l g r z y m ó w są to d z i a ł a n i a charakterystyczne dla w y o b r a ż e ń i logiki Wielkiej Tradycji hinduizmu, a więc oczyszczające ablucje (snana), widzenie w i z e r u n k ó w b o g ó w i procesji ascetów (darśań), ofiara i obdarowywanie (dana), karmienie i s p o ż y w a n i e resztek ofiary (prasad), picie świętej w o d y z Gangesu, specjalne ofiary dla p r z o d k ó w (śraddha), znalezienie przewodnika duchowego (guru), przebywanie w czasie świętym (kalpavasi) oraz powtarzanie specjalnej m o d l i t w y sankalpa. D l a ascetów cykl tych świąt to czas inicjacji nowicjuszy (diksza), w y b o r u w ł a d z (sammelań), oczyszczających ablucji (snana), a t a k ż e m o ż l i w o ś ć zdobycia nowych u c z n i ó w i pokazania swojego statusu (guru-sziszja). Ablucje (snana) związane są z wierzeniami w oczyszczające z g r z e c h ó w właściwości w o d y ze świętych rzek, a w szczególności ze zlewisk tych rzek oraz ich źródeł. W górnej części Gangesu znajduje się kilkanaście zlewisk (sangam) 0 mniejszym znaczeniu niż Prajag. Jednak k a ż d e z nich u w a ż a n e jest lokalnie za miejsce pielgrzymkowe. O p r ó c z rytualnych kąpieli nad brzegami Gangesu, rodziny wrzucają do jego w ó d prochy swoich zmarłych. W y j ą t k o w e w a r u n k i kąpieli stwarza odpowiedni czas i miejsce. Symbolika wody opiera się na wierze, iż wody, np. oceanu wszechświata, poprzedzają wszelką formę. W hinduizmie akt zanurzenia w wodzie oznacza p o w r ó t do stanu pierwotnego lub rozpuszczenie starej formy, co u m o ż l i w i a p o c z ą t e k u k s z t a ł t o w a n i a nowej. T o rodzaj śmierci 1 oczyszczenia przed włączeniem w sacrum, czy rodzaj symbolicznego odrodzenia. D u ż e znaczenie w hinduizmie przywiązuje się do b e z p o ś r e d n i e g o widzenia w i z e r u n k ó w b o g ó w i procesji ascetów. N o s i to n a z w ę darśan i oznacza widze­ nie, k o n t a k t wizualny, przebywanie w obecności i w y m i a n ę spojrzeń. C z y n n o ś ć �132 DAGNOSŁAW DEMSKI ta powoduje przekaz błogosławieństwa od b ó s t w a , jego wizerunku, oświecone­ go mistrza lub innego ascety. W cyklu świąt K u m b h a szczególne znaczenie m a b e z p o ś r e d n i k o n t a k t z ascetami (darśań). K o n t a k t z n i m i daje przepływ bez­ p o ś r e d n i e g o błogosławieństwa, k t ó r e g r o m a d z ą pielgrzymi. Podobnie rozmowa z n i m i lub d o t k n i ę c i e ś l a d ó w zostawianych przez nich na piasku wzmacnia przekaz boskiego błogosławieństwa. Odnalezienie guru i n a w i ą z a n i e z n i m głębokiej więzi na zasadzie n a u c z y c i e l - u c z e ń (guru-sziszja) wzmacnia jeszcze bardziej ten przekaz. Wizerunki b ó s t w hinduistycznych w świątyniach m a j ą podobne znaczenie. Specyfiką święta jest jednak b e z p o ś r e d n i e obcowanie (dar­ śań) z ascetami, a t y m samym z przejawami boskiej energii. S k ł a d a n i e ofiar lub obdarowywanie (dana) b o g ó w i guru (dakszina) na­ leży do jednej z najważniejszych p o w i n n o ś c i wyznawcy hinduizmu. W e d ł u g M a n u s m r y t i , s k ł a d a n i e ofiar należy do o b o w i ą z k ó w gospodarza i ojca rodzi­ ny. Ofierze z p o ż y w i e n i a towarzyszy karmienie lub jedzenie resztek (prasad) ze stołu b o g ó w , co jest f o r m ą k o m u n i i z bogami. D o tej kategorii należy r ó w n i e ż picie świętej w o d y z Gangesu i przyniesienie jej w naczyniu do d o m u , po z a k o ń c z e n i u święta. K u m b h a oznacza dzban, k t ó r y pielgrzymi ofiarowują na ś w i ą t y n n y c h o ł t a r z a c h p o ś w i ę c o n y c h Dziewięciu Planetom (Nawagraha). O d m i a n ą obdarowywania są ofiary dla z m a r ł y c h p r z o d k ó w (śraddha). I c h zasady regulowane są w y m o g a m i żałoby oraz określone w zależności o d pozy­ cji pielgrzyma w hierarchii społecznej. W o d y Gangesu u w a ż a n e są t a k ż e za łączące żywych ze światem z m a r ł y c h . O d r ę b n ą k a t e g o r i ę s t a n o w i ą pielgrzymi pozostający na z a m k n i ę t y m terenie obozu nad r z e k ą przez cały okres świąt (kalpavasi). I c h celem, na w z ó r asce­ t ó w , jest uzyskanie b e z p o ś r e d n i e g o błogosławieństwa, przekazywanego szcze­ gólnie obficie w p o m y ś l n y m okresie p r z y p a d a j ą c y c h na ten czas konfiguracji astronomicznych. Jako miejsce w o k r e ś l o n y m czasie przemienia się w niewy­ czerpane ź r ó d ł o siły i błogosławieństwa. Uzyskaniu d o s t ę p u do tej wiecznej siły i b ł o g o s ł a w i e ń s t w a służy powtarzanie sankalpy. T e r m i n sankalpa oznacza intencję t o w a r z y s z ą c ą odprawianiu pewnych a k t ó w rytualnych. T y p o w a san­ kalpa wymawiana jest w e d ł u g wzoru: „ja, p o c h o d z ą c y z takiej rodziny, miesz­ kający w takiej miejscowości, posiadający to i to, jestem obecnie w Prajag takiego r o k u , miesiąca, dnia, w t y m miejscu podczas święta. B ę d ą c t u zamie­ rzam... i t p . " Jeśli m ó w i ą c y oczekuje na o k r e ś l o n y wynik, w t y m momencie recytacji wymienia go. Jest to rodzaj z w r ó c e n i a uwagi boskim siłom na siebie. W i ę k s z o ś ć p i e l g r z y m ó w wynajmuje p a n d ę , inni sami wiedzą j a k należy od­ p r a w i ć r y t u a ł tej recytacji. D l a u c z e s t n i k ó w świąt cyklu K u m b h a wzięcie udziału w nich daje przede wszystkim b ł o g o s ł a w i e ń s t w o (sanskr. ananda). W i ę k s z o ś ć z wymienionych w y ­ żej d z i a ł a ń podejmowano po to, by u z y s k a ć błogosławieństwo. Daje je np. b e z p o ś r e d n i k o n t a k t z ascetami, z duchowym nauczycielem (darśań). Sym­ bolizują to gesty błogosławieństwa, jakie przyjmują asceci w spotkaniach z pielgrzymami, a p r z y p o m i n a j ą one gesty utrwalone w wizerunkach bo­ gów. P r z e p ł y w b ł o g o s ł a w i e ń s t w a wzmacnia przebywanie nad zlewiskiem rzek �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 133 w kulminacyjnych momentach świąt. N a s t ę p u j e w ó w c z a s połączenie m i ę d z y niebem a ziemią, czas, w k t ó r y m ludzie żyją w zgodzie z rytmem wielkich k o n ­ figuracji astronomicznych na niebie. * C y k l świąt K u m b h a należy do uformowanej w ciągu stuleci Wielkiej T r a ­ dycji hinduizmu integrującej p ó ł n o c n e części I n d i i . Jej celem było p o ł ą c z e n i e r ó ż n o r o d n y c h , mniejszych tradycji lokalnych z jednym w s p ó l n y m ogniwem hinduizmu. O d b y w a ł o się to na k i l k u poziomach, p o c z y n a j ą c od procesu w e w n ę t r z n e j kolonizacji I n d i i plemiennych, spowodowanej e k s p a n s j ą cywiliza­ cji indyjskiej. W i ą z a ł o się ze z m i a n ą dotychczasowych s p o s o b ó w m y ś l e n i a z lokalnych na ponadregionalne, ze stanu ekologicznego wtopienia się w l o k a l ­ ne ś r o d o w i s k o do przyjęcia przekonania, że bogowie wpływają na istoty żywe na t y m świecie poprzez siły i ruchy planet, a co za t y m idzie, przyjęcia specyficznych konfiguracji astronomicznych. P r z y k ł a d e m tego było przejście z cyklu słonecznego 5-letniego na 12-letni cykl jowiszowy. Zgodnie z k o n c e p c j ą Srivastavy, tradycja hinduizmu opiera się na triadzie: k a p ł a n - asceta - lokalne medium. D w a j pierwsi należą do Wielkiej Tradycji, podczas gdy trzeci człon triady należy do niezliczonej liczby lokalnych M a ł y c h Tradycji. Bramin jest g ł ó w n y m ogniwem łączącym wszystkie regiony subkontynentu indyjskiego. Sprawuje on funkcje rytualne, p o ś r e d n i c z ą c p o m i ę d z y l u d ź m i a światem b o g ó w i sił kosmicznych. D o niego zwracają się wierni o pomoc w przekazaniu odpowiednich ofiar dla b o g ó w i o ustalenie najbar­ dziej korzystnych konfiguracji astronomicznych dla danej jednostki, czy zbio­ rowości. W y p e ł n i a on swoje zadanie o d p r a w i a j ą c odpowiednie do sytuacji r y t u a ł y . Asceta nie pełni funkcji rytualnych. Jego siła i charyzma opierają się na latach wyrzeczenia i ćwiczeń oraz na b e z p o ś r e d n i m kontakcie z boskimi siłami. Pielgrzymi p r z y c h o d z ą do ascety po błogosławieństwo. T y l k o on m o ż e je p r z e k a z a ć . S t ą d tak wielkie znaczenie świąt cyklu K u m b h a . Trzeci człon tej triady to lokalne medium, noszące różne nazwy w zależności od części kraju i lokalnej kultury. Wierni nie zwracają się do nich ani o pomoc w składaniu najbardziej właściwych dla czasu i miejsca ofiar, ani o błogosławieńs­ two. P r z y c h o d z ą natomiast z p r o ś b ą lub z pytaniami, jakie ich n u r t u j ą . Roz­ wiązują oni problemy osobiste. T a sfera działań religijnych należy do kategorii M a ł e j Tradycji. W centrum Wielkiej Tradycji znajdują się bramin i asceta. I c h znaczenie w z r o s ł o w w y n i k u postępującego procesu sanskrytyzacji m a j ą c e g o na celu integrację wszystkich ziem i ludności I n d i i we w s p ó l n ą zbiorowość. W jego w y n i k u n a s t ę p o w a ł o narastające przesunięcie akcentu i znaczenia d w ó c h pierw­ szych postaci, kosztem tej ostatniej. Przesunięcie to towarzyszyło naturalnemu przekraczaniu granic funkcjonowania w społecznościach lokalnych przez po­ szczególne grupy m a j ą c e kontakty z innymi społecznościami, p o d k r e ś l a j ą c y m i p r z y n a l e ż n o ś ć do wspólnej szerszej tradycji. Ten proces przybiera na sile w miejscach pielgrzymkowych i podczas cyklu świąt K u m b h a . �134 DAGNOSŁAW DEMSKI LITERATURA B r i g g s G . W. 1982, Gorakhnath and the Kanphata Yogis, Delhi. C a m p b e l l J . 1997, Bohater o tysiącu twarzach, Poznań. D o w s o n J . 1984, A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion. Geography, History and Literature, Calcutta. E a t o n R. 1999, The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204-1760, internet. Indian Chronography. brw. Manusmryti... 1985, Manusmryti i Kamasutra, Warszawa. Pande, Bishambhar Nath 1955, Allahabad, Retrospect and Prospect, Allahabad. R a i S. 1993, Kumbha Mela. History and Religion. Astronomy and Cosmobiology, Varanasi. Słownik... 1994, Słownik mitologii hinduskiej, A. Ługowski (red.), Warszawa. S r i v a s t a v a V . 1997, Religious Renunciation of a Pastoral People, Delhi. T o k a r s k a - B a k i r J. 1988, Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii zarejestrowany u współ­ czesnych Tybetańczyków, Lud, t. 72, s. 147-182. DAGNOSŁAW DEMSKI T H E T W E L V E Y E A R JOVIAN C Y C L E I N T H E G R E A T T R A D I T I O N O F HINDUISM. T H E RITUAL C Y C L E OF KUMBHA MELA Summary Referring to the instance of the ritual cycle of Kumbha Mela in northern India the author raises the more general problem of the twelve and sixty year Jovian cycles in Hinduism. Pointing out auspicious astronomical configurations is of essential meaning for organization of religious festivals not only in Hinduism. The Indian tradition has adopted different rules of reckoning the positions of heavenly bodies.First of all as the point of departure it took the constant zodiac. Equally remarkable is the importance of the movements of the moon in Hinduism, unlike in European tradition in which reckoning is based on tropical zodiac and on the movements of the sun. Concentration on the movements of the moon has brought about, among others, greater rigour and precision of calculation. The moon, the sun and Jove all participate in setting the auspicious astronomical configurations. The same three heavenly bodies are used in setting all the elements of the Kumbha cycle of festivals described here. The author follows the growing importance of the Jovian cycle on different levels: mytho­ logical, historical and that of the development of the methods of calculation itself. He notices the evolution of the Kumbha festival cycle developing from local festivals Magha Mela in Prayag through the five year Kumbha cycle in the same locality to the full, twelve year cycle with rotation divided among four localities: Hardwar, Prayag, Ujjain and Nasik. The author indicates that the transition from the five year festival cycle to those of twelve and sixty years was associated with the territorial and cultural expansion of India from the Ganges plains, among others southwards up to the rivers Godawari and Narmada.That process was accompanied by the transition from local traditions to the unifying Great Tradition of Hinduism. The author includes the Kumbha festival cycle to Great Tradition. Referring to the triad of the main religious figures of Hinduism: Brahman-ascetic-local medium he indicates that the development of ascetism, evolution of the Kumbha festival cycle and applying the Jovian cycle in calculations are the exemplification of its second link. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/87dcf462c48eb74b84e6aea36113caaa.pdf 30d3055c700db6466da7faa95c33e46f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1701 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1574 Title A name given to the resource Utopijna idea słowiańskiej jedności w świetle podziałów w łonie katolicyzmu i prawosławia oraz konfliktów między "siostrzanymi Kosciołami" / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.99-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLV: 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI W ŚWIETLE PODZIAŁÓW W ŁONIE K A T O L I C Y Z M U I PRAWOSŁAWIA ORAZ KONFLIKTÓW MIĘDZY „SIOSTRZANYMI KOŚCIOŁAMI" (PRZYKŁAD SŁOWIAN WSCHODNICH I ZACHODNICH)* W e d ł u g n i e k t ó r y c h badaczy, przyjęcie Ewangelii było fundamentem jedno­ ści i w s p ó l n o t y słowiańskiej, a t a k ż e p o d s t a w ą życia duchowego E u r o p y Ś r o d ­ kowej i Wschodniej (patrz np. Gajek 1997, s. 10-11). Historia Słowian (może poza najwcześniejszym okresem ich dziejów) dowodzi jednak, iż j e d n o ś ć , w s p ó l n o t a k u l t u r o w a , powszechne poczucie identyfikacji ze Słowiańszczyzną, działanie dla dobra wszystkich n a r o d ó w słowiańskich, to tylko m i t y , utopijne idee, k t ó r e nigdy nie m i a ł y się spełnić . D z i ś wystarczy przyjrzeć się politycznej mapie Europy - byłej Jugosławii, d a w n y m r e p u b l i k o m radzieckim: Rosji, Ukrainie i Białorusi, a t a k ż e Czechom i Słowacji, by z r o z u m i e ć , j a k wielka p r z e p a ś ć dzieli ideę słowiańskiej w s p ó l ­ n o t y od jej realizacji. P r z e p a ś ć ta nie p o w s t a ł a na naszych oczach, w w y n i k u j a k i e g o ś jednorazowego aktu, lecz t w o r z y ł a się przez wieki j a k o rezultat p r o ­ cesów historycznych, nie r o z w i ą z a n y c h konfliktów. D o jej pogłębienia przy­ czyniły się r ó w n i e ż utrwalane przez lata stereotypy etniczne. W s p o m n ę t u t y l k o dla p r z y k ł a d u o stereotypowym, zdecydowanie negatywnym, a nawet w r o g i m wizerunku P o l a k ó w w oczach Rosjan (szerzej patrz: Giza 1993) lub o sposobie widzenia B i a ł o r u s i n ó w przez P o l a k ó w . W ich obrazie r ó w n i e ż d o m i n u j ą cechy ujemne, a przez długie lata nasi najbliżsi sąsiedzi funkcjono­ w a l i niejako poza ś w i a d o m o ś c i ą m i e s z k a ń c ó w Polski (na ten temat patrz: K a b z i ń s k a 1999). W wieku X I X dla wielu Rosjan Polacy, ale też - c h o ć w mniejszym stopniu - Słowacy, Chorwaci i Słoweńcy, byli „ J u d a s z a m i Sło­ w i a ń s z c z y z n y " , wyznawali bowiem katolicyzm, obcy - w rosyjskim mniema­ n i u - Słowiańszczyźnie, głoszący treści nieuznawane przez p r a w o s ł a w i e . 1 * Skrócona i znacznie zmieniona wersja tego tekstu została przedstawiona podczas konferen­ cji „Słowianie i Słowiańszczyzna - pojęcia i rzeczywistość dawniej i dziś", zorganizowanej przez Instytut Słowianoznawstwa PAN w listopadzie 2000 r. w Warszawie. O utopijności idei słowiańskiej jedności patrz np. Bobrownicka 1995; „Slavjanskij faktor" 1995; Kabzińska-Stawarz 1996; Mylnikov 1996. 1 �100 IWONA KABZIŃSKA P o l a k ó w i Rosjan dzieliła nie tylko religia, odmienny alfabet, rywalizacja 0 p i e r w s z e ń s t w o w ś r ó d Słowian, czy walka o terytoria białoruskie, u k r a i ń s k i e 1 litewskie, różne były także preferowane przez nich systemy rządzenia: demokra­ cja i u m i ł o w a n i e złotej wolności przeciwstawiane s a m o w ł a d z t w u (tamże, s. 11). Dziewiętnastowieczni słowianofile i panslawiści zdecydowanie p o d k r e ś l a l i te różnice, zwłaszcza konfesyjne, nie w i d z ą c innej możliwości ich usunięcia, j a k poprzez nawrócenie marnotrawnych synów na ł o n o Słowiańszczyzny. Niszczenie przez R o s j ę kultury i religii n a r o d ó w słowiańskich, k t ó r e znalazły się w zasięgu jej bezpośredniego oddziaływania odczytywano j a k o realizację z a m i a r ó w Stwórcy (szerzej patrz: Andrusiewicz 1995; Giza 1993, s. 9-39; Kotlarski 1999, s. 185-210). Jeden z p r z y w ó d c ó w ruchu słowianofilskiego, I w a n A k s a k o w , głosząc prze­ wodnictwo i d o m i n a c j ę Rosji nad i n n y m i narodami słowiańskimi i u z n a j ą c p r a w o s ł a w i e za j e d y n ą p r a w d z i w ą wiarę, określił P o l s k ę j a k o „ w r o g a Słowian i narodu rosyjskiego" (Aksakov 1886, s. 27). N a p o c z ą t k u pierwszej wojny światowej wielu P o l a k ó w służyło w regular­ nej armii carskiej. W ł ą c z o n o do niej t a k ż e polskie d r u ż y n y pospolitego rusze­ nia. K s i ę ż a katoliccy pracujący na terenie zaboru rosyjskiego n a w o ł y w a l i w t y m czasie do w a l k i z g e r m a ń s k i m wrogiem, głosili h a s ł a j e d n o ś c i sło­ wiańskiej, m ó w i l i „ o nowej erze w stosunkach polsko-rosyjskich, o braterskim zbliżeniu Rosjan z P o l a k a m i " ( Ł a t y p o w a 1999, s. 83-84). Dalsze wydarzenia (rewolucja l u t o w a i p a ź d z i e r n i k o w a , w a l k i m i ę d z y A r m i ą C z e r w o n ą i polskimi żołnierzami) p o k a z a ł y jednak, j a k bardzo różniły się interesy o b y d w u naro­ d ó w . M i m o to, we wrześniu 1918 г., z inicjatywy Polskiego Z w i ą z k u W o j s k o ­ wego, zorganizowano w Orenburgu „ D n i Jedności S ł o w i a ń s k i e j " (szerzej na ten temat patrz: Ł a t y p o w a 1999, s. 93-94). J e d n ą z przyczyn p o d z i a ł ó w występujących w świecie słowiańskim, unie­ możliwiających stworzenie w s p ó l n o t y , były (i są nadal) napięcia w stosunkach m i ę d z y C e r k w i ą P r a w o s ł a w n ą i K o ś c i o ł e m Rzymskokatolickim. N i e m a t u miejsca na dokładniejsze o m ó w i e n i e historii trwającego do dziś rozbicia chrześcijaństwa na K o ś c i ó ł Rzymskokatolicki i P r a w o s ł a w n y , ani też na r o z w a ż a n i e daleko idących konsekwencji decyzji podjętej w 1054 r o k u , kiedy to doszło do ostatecznego w y o d r ę b n i e n i a się p r a w o s ł a w i a (na ten temat patrz np. Keller 1982; Katolicyzm w Rosji... 1997). Zdaniem N o r m a n a Davisa, schizma m i ę d z y Wschodem i Zachodem była „największym skandalem w dzie­ jach ś w i a t a chrześcijańskiego [...] Po r o k u 1054 istniały nie tylko dwa rzekomo powszechne cesarstwa chrześcijańskie; istniały również dwa rzekomo pow­ szechne i ortodoksyjne chrześcijańskie K o ś c i o ł y . Trzysta lat wcześniej g ł ó w n a linia p o d z i a ł u Europy oddzielała chrześcijańskie kraje P o ł u d n i a od p o g a ń s k i c h k r a j ó w P ó ł n o c y . O d tej chwili m i a ł a ona dzielić kraje Zachodu o d p r a w o s ł a w ­ nych k r a j ó w W s c h o d u " (Davis 1998, s. 367). Chciałabym zwrócić uwagę na fakt, iż wspomniana schizma nie była jedynym p o d z i a ł e m , j a k i d o k o n a ł się w łonie „siostrzanych K o ś c i o ł ó w " . Wystarczy w s p o m n i e ć o tzw. raskole (rozłamie) w Cerkwi P r a w o s ł a w n e j , j a k też o powsta­ n i u K o ś c i o ł a unickiego, od p o c z ą t k u p r z e ś l a d o w a n e g o przez Cerkiew. �UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI 101 W 1652 r. p a t r i a r c h ą moskiewskim i głową K o ś c i o ł a p r a w o s ł a w n e g o w Rosji został N i k o n . Głosił on k o n i e c z n o ś ć przeprowadzenia reform, k t ó r y c h celem b y ł o zbliżenie liturgii i o b r z ę d ó w rosyjskiego p r a w o s ł a w i a do wzorca grecko-bizantyjskiego. Księgi religijne u ż y w a n e w Cerkwi P r a w o s ł a w n e j zo­ stały poddane korekcie i dostosowane do greckiego pierwowzoru. Reformy N i k o n a s p o t k a ł y się ze zdecydowanym sprzeciwem części w y z n a w c ó w prawo­ sławia, zwłaszcza ludności chłopskiej, ale też k u p c ó w , b o j a r ó w i wojska. Sprzeciwiła się i m t a k ż e część kleru, na czele z A w w a k u m e m . W sporze m i ę d z y N i k o n e m i jego opozycjonistami istotne znaczenie m i a ł y m . i n . różnice p o g l ą ­ d ó w na miejsce M o s k w y i Konstantynopola w świecie p r a w o s ł a w i a . W e d ł u g N i k o n a , K o n s t a n t y n o p o l p o z o s t a ł centrum p r a w o s ł a w i a , z tego względu k o ­ nieczne stało się dostosowanie p r a k t y k liturgicznych do tradycji bizantyjskiej. Jego przeciwnicy uważali, że Rosja moskiewska - j a k o niepodległe p a ń s t w o p r a w o s ł a w n e - jest szczególnie predystynowana do otoczenia o p i e k ą wyznaw­ c ó w tej wiary. W M o s k w i e też, w przeciwieństwie do Konstantynopola, m o ż e się rozwijać bez p r z e s z k ó d starochrześcijańska o b r z ę d o w o ś ć kościelna. Prze­ c i w n i k ó w reform, k t ó r z y opowiedzieli się za zachowaniem dotychczasowych f o r m liturgii i ksiąg, j a k o prawdziwych i natchnionych przez Ducha Świętego, nazwano „ r a s k o l n i k a m i " . Oni sami określali się mianem s t a r o o b r z ę d o w c ó w (szerzej na temat s t a r o o b r z ę d o w c ó w patrz: Grek-Pabisowa 1999; G r ę b e c k a 2001; Iwaniec 1977; Kremleva 1997). R o z ł a m w Cerkwi nie m i a ł jedynie religijnego charakteru. Stosunek do reform N i k o n a stał się bowiem pretekstem do w y r a ż e n i a generalnego sprzeci­ w u wobec cudzoziemskich nowinek, naruszenia nietykalności i czystości wiary p r a w o s ł a w n e j , j a k też - wobec władzy aprobującej posunięcia uderzające w r o ­ dzime tradycje i obyczaje (Kremleva 1997, s. 701-703). Przeciwnicy reform uznani zostali za w r o g ó w „ g o s u d a r s t w a " . C h c ą c z a c h o w a ć wiarę, a j e d n o c z e ś ­ nie u n i k n ą ć kary (tortur, śmierci, konfiskaty m a j ą t k u ) musieli e m i g r o w a ć . Skryli się w lasach, osiedlili na stepach, wielu u d a ł o się do guberni archangielskiej, na tereny zawołżańskie, na U k r a i n ę (Ziemia Czernichowska) lub Syberię. Część s t a r o o b r z ę d o w c ó w osiadła w Inflantach, w W i e l k i m Księstwie Litewskim, a p o d koniec X V I I w. ich grupy d o t a r ł y na ziemie polskie. E m i ­ gracja nasiliła się w 1 p o ł o w i e X I X w. ( D o l ž e n k o 1998; Ponomarev 1998; Skupiska staroobrzędowców... b.r.w.). P r z e ś l a d o w a n i a ustały w okresie pa­ nowania carycy Katarzyny I I . W 1762 r. senat zezwolił s t a r o o b r z ę d o w c o m , k t ó r z y opuścili R o s j ę na p o w r ó t do kraju. W p o c z ą t k u X I X w. pozwolono i m na d r u k ksiąg religijnych i zaprzestano niszczenia ich d o m ó w m o d l i t w y (Kremleva 1997, s. 705). W okresie powstania listopadowego i styczniowego wielu s t a r o o b r z ę d o w c ó w mieszkających na ziemiach polskich uczestniczyło w walkach przeciwko p o w s t a ń c o m , za co zostali nagrodzeni przez w ł a d z e carskie. Korzystano też z ich usług j a k o szpiegów podczas wojen z Rzecząp o s p o l i t ą i z a r m i ą n a p o l e o ń s k ą (Rakowski 2000, s. 83, 90). F a k t y te m o ż n a u z n a ć za jedno z wielu świadectw wskazujących na to, że słowiańska j e d n o ś ć była (i jest) m i t e m . �102 IWONA KABZIŃSKA „ R a s k o ł " nie był k o ń c e m p o d z i a ł ó w . U schyłku X V I I w . p o w s t a ł y bowiem w ś r ó d s t a r o o b r z ę d o w c ó w dwie grupy: p o p o w c ó w i b e z p o p o w c ó w . Pierwsi, z a c h o w u j ą c stare o b r z ę d y i liturgię, korzystali z posługi p r a w o s ł a w n y c h po­ p ó w , p r z y j m u j ą c ich do swoich w s p ó l n o t . D r u d z y nie godzili się na tego t y p u w s p ó ł p r a c ę . N i e uznawali też wielu zewnętrznych form o b r z ę d o w y c h . W tej grupie, nie posiadającej własnej hierarchii d u c h o w i e ń s t w a i ujednoli­ conych p r z e p i s ó w , n a s t ą p i ł y kolejne podziały. Powstały r ó ż n e ugrupowania (np. p o m o r i a ń s k i e , fiedosiejewskie i filipońskie). W e d ł u g I . A . Kremlewej, r ó ż ­ nice m i ę d z y n i m i nie miały jednak zasadniczego znaczenia dogmatycznego (Kremleva 1997, s. 705-707). Podobnie j a k w wielu innych Kościołach, w Cerkwi Prawosławnej wystąpiło zjawisko określane jako sekciarstwo lub herezja. Należy jednak podkreślić, że nie m i a ł o ono nigdy masowego charakteru (Inikova 1997, s. 723; Pavlenko 1994, s. 119-125). W X I V w . w ś r ó d niższego duchowieństwa, głównie w Nowogrodzie i Pskowie, n a r o d z i ł a się sekta tzw. strigolnikow (cyrulików). Jej c z ł o n k o w i e w y s t ę p o w a l i przeciwko hierarchii cerkiewnej, k r y t y k o w a l i obraz życia ducho­ wieństwa, propagowali ascetyzm, poddawali w wątpliwość niektóre dogmaty. We wczesnym państwie moskiewskim powstały też dwa ugrupowania wywodzące się z d o k t r y n y Sergiusza z R a d o n e ż a . Pierwsze z nich, tzw. nie p o s i a d a j ą c y c h lub s t a r c ó w zawołżańskich, reprezentowane było przez N i l a z Sorska. W y s t ę p o w a ł o ono m . i n . przeciwko zbyt silnym z w i ą z k o m Cerkwi z p a ń s t w e m . U w a ż a n o r ó w n i e ż , że Cerkiew powinna z r e z y g n o w a ć z własności ziemskiej i zwolnić l u d n o ś ć wiejską z o b o w i ą z k u pańszczyzny. Reprezentantem drugiej grupy, tzw. józefinów, był Józef z W o ł o c k a . Grupa ta zajęła przeciwne stanowisko, opowia­ dając się za powiązaniem Cerkwi z państwem, k t ó r e miało obowiązek opiekować się nią. Cerkiew m o g ł a też p o s i a d a ć w ł a s n o ś ć ziemską. Biskupi byli mianowani przez synod kierowany przez carskiego prokuratora. O n i z kolei decydowali 0 obsadzaniu stanowisk przez poszczególnych duchownych. T a k odmienne p o g l ą d y były p r z y c z y n ą wielu konfliktów, k t ó r e d o p r o w a d z i ł y do likwidacji o d ł a m u „nie posiadających". Uzależniona od p a ń s t w a Cerkiew rosyjska stała się jednym z e l e m e n t ó w jego systemu administracyjnego. Jak twierdzi Józef Keller (1982, s. 184-190), duchowieństwo skoncentrowało się na stronie obrzędowej, na dalszy plan zeszły głębsze studia teologiczne. Zahamowanie rozwoju teologii przy położeniu nacisku na emoqonalna stronę wiary zadecydowało o słabości Cerkwi 1 było czynnikiem sprzyjającym powstawaniu sekt. D o najbardziej znanych sekt rosyjskich należą: chłystowie, duchoborzy i m o ł o k a n i e . W latach sześćdziesiątych X V I I I w . z chłystów wyodrębniło się tzw. skopczestwo (skopcy). Wymienione t u nazwy zostały nadane c z ł o n k o m sekt przez w y z n a w c ó w p r a w o s ł a w i a . Oni sami nazywali się „ l u d ź m i B o ż y m i " , „ d u c h o w y m i b r a ć m i " , „synami Boga" itp. (Inikova 1997, s. 725-726). Rosyjskie sekty dzielą się na mistyczne i racjonalistyczne. D o pierwszej grupy należą m . i n . chłystowie i skopcy oraz tzw. N o w y Izrael. I c h wyznawcy u z n a j ą m o ż l i w o ś ć bezpośredniego obcowania człowieka z Bogiem i wcielenia się Boga w człowieka. „ C h ł y s t o w i e " głoszą, że są we w ł a d z y D u c h a Świętego, nie m o g ą więc grzeszyć �UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI 103 i p o p e ł n i a ć błędów. Założyciel skopców, Seliwanow, zalecał natomiast kastrację j a k o d r o g ę do szczęścia i zbawienia (Keller 1982, s. 189). Raqonalisci (mołokanie i duchoborzy) o d r z u c a j ą autorytet Cerkwi P r a w o s ł a w n e j , p r ó b u j ą c objaśniać Pismo Święte z pozycji rozumowych (Inikova 1997, s. 725-726). C z ł o n k o w i e sekt, z obawy przed p r z e ś l a d o w a n i a m i , starali się u k r y w a ć p r z y n a l e ż n o ś ć do poszczególnych u g r u p o w a ń i bardzo często zewnętrznie nie zrywali z C e r k w i ą . W i e l u z nich nie u n i k n ę ł o jednak kary, przede wszystkim - zesłania. W X I X w . , m . i n . na Kaukazie i na Syberii, p o w s t a ł y całe osady s k o p c ó w . W i e l u m o ł o k a n , i w y o d r ę b n i o n y c h z nich tzw. s u b b o t n i k ó w , osied­ liło się we wschodniej A r m e n i i . Przybyli oni głównie z guberni Tambowskiej, Saratowskiej i Orenburskiej. W e d ł u g I . W . D o ł ż e n k o (1998, s. 173) 80% przy­ byszy z d e c y d o w a ł o się na osiedlenie dobrowolnie, 2 0 % natomiast stanowili zesłańcy. Pierwsze osady tzw. sekciarzy na terenach wschodniej A r m e n i i po­ w s t a ł y w 1830 r. Najbardziej aktywne procesy osadnicze miały jednak miejsce w latach 1840-1850. Zgodnie ze spisem z 1886 г., na obszarach w y o d r ę b ­ nionych w e d ł u g współczesnych granic p a ń s t w a , znajdowały się 23 osady rosyj­ skie zamieszkałe przez 11 283 osoby, w tej liczbie było 6 osad p r a w o s ł a w n y c h z a m i e s z k a ł y c h przez 2 736 w y z n a w c ó w (tj. 24,4%) i 17 osad zamieszkałych przez „ s e k c i a r z y " , z 8 547 osobami (75,6%). Największą g r u p ą byli m o ł o k a ­ nie. D o dziś, j a k podaje D o ł ż e n k o , rdzenni m i e s z k a ń c y A r m e n i i u t o ż s a m i a j ą z n i m i Rosjan urodzonych w t y m p a ń s t w i e . Liczni przedstawiciele sekt religijnych zostali zesłani na tereny Gruzji. W X I X w . największą g r u p ę stanowili duchoborzy. Wielu było t a k ż e m o ł o k a n i s k o p c ó w . Z danych spisu rolnego, j a k i przeprowadzono na Kaukazie w po­ łowie lat osiemdziesiątych, wynika, że „ c z ł o n k ó w sekty d u c h o b o r ó w osiedlono w trzech kaukaskich jednostkach administracyjnych: guberniach tyfliskiej, jelizawietpolskiej i obwodzie karskim. Wszystkie siedziby d u c h o b o r ó w znaj­ d o w a ł y się więc na Zakaukaziu [ . . . ] " (Furier 2000, s. 49). Liczebność tej grupy w y n o s i ł a ok. 20 tysięcy (tamże). „ A n a l i z a danych spisu rolnego p r z e k o n a ł a b a d a j ą c e g o ten problem Aleksandra K l i b a n o w a , że duchoborzy wyróżniali się poziomem z a m o ż n o ś c i na wsi kaukaskiej" (Furier 2000, s. 49). W 1887 r. n a s t ą p i ł r o z ł a m w ś r ó d d u c h o b o r ó w . Wielu z nich opowiedziało się za n o w y m p r z y w ó d c ą , P.W. Wereginem, część opuściła Kaukaz i osiedliła się m . i n . w obwodzie rostowskim (Inikova 1997, s. 732). T a k ż e m o ł o k a n i e nie uniknęli w e w n ę t r z n y c h p o d z i a ł ó w . R ó ż n i c e w rozumieniu Starego i Nowego Testamentu były p r z y c z y n ą w y o d r ę b n i e n i a się tzw. subbotniczestwa. Człon­ kowie tej grupy, założonej przez Sundukowa, zanegowali b ó s t w o Chrystusa, świętowali s o b o t ę i uznali prawo mojżeszowe, stąd też zwano ich popularnie „ ż i d o s t w u j u s z c z i m i " . O d 1825 г., aby zapobiec odchodzeniu w y z n a w c ó w pra­ w o s ł a w i a do sekt, zaczęto przesiedlać s u b b o t n i k ó w na Kaukaz, gdzie też założyli swoje wioski (Inikova 1997, s. 734). W połowie X I X w. spośród m o ł o k a n wyodrębniła się grupa zwana prygunam i . Jej założyciel, L . Sokołów, u z n a ł się za Chrystusa, k t ó r y przyszedł, by sądzić świat i w e z w a ł swoich w y z n a w c ó w do zebrania się na Kaukazie. W latach �104 IWONA KABZIŃSKA trzydziestych X I X w. z m o ł o k a n wyodrębniła się „wspólnota wspólnot", założona przez A . Popowa. N a p o c z ą t k u X X wieku m o ł o k a n i e bezskutecznie podejmo­ w a l i p r ó b y zjednoczenia. W e d ł u g danych rosyjskich, 1 stycznia 1912 r. w Rosji oficjalnie mieszkało 133 935 osób należących do sekty m o ł o k a n , 4 844 p r y g u n ó w , 4423 subbotników. Obecnie mołokanie mieszkają przede wszystkim na Kaukazie. W ostatnich latach wielu c z ł o n k ó w tej grupy wyjechało do Rosji. N a p o c z ą t k u X X w. d u ż a grupa m o ł o k a n w y e m i g r o w a ł a do U S A (Inikova 1997, s. 736-737). Sekty, k t ó r e p o w s t a ł y w Rosji w X V I I I - X I X w. przyciągały głównie l u d n o ś ć wiejską. Jak pisze S. A . I n i k o w a , członkowie sekt odnosili się wrogo do Cerkwi Prawosławnej i nie chcieli identyfikować się z Rosjanami. Duchoborzy i m o ł o k a ­ nie np. u w a ż a l i się wręcz za o d r ę b n y n a r ó d . Nie uznawali świętości w ł a d z y carskiej, a pojęcie „otiecziestwa" łączyli z miejscem pobytu swoich p r z y w ó d c ó w (Inikova 1997, s. 737; por. D o l ž e n k o 1998, s. 179; Ponomarev 1998, s. 122-132). D ą ż o n o też do zachowania endogamii, unikając m a ł ż e ń s t w z przedstawicielami innych religii i narodowości. Złamanie endogamii nastąpiło w latach trzydziestych - czterdziestych X X w. (wówczas też wiele wiosek zamieszkałych przez członków sekt utraciło m o n o e t n i c z n o ś ć ) . „Sekciarze" starali się z a c h o w a ć czystość języka, k t ó r y nosił wiele cech charakterystycznych dla XVII-wiecznego rosyjskiego. D l a s t a r o o b r z ę d o w c ó w język nie był wyłącznie ś r o d k i e m komunikacji, lecz przede wszystkim służył zachowaniu t o ż s a m o ś c i etnicznej. Głosili oni, iż utrata j ę z y k a prowadzi do zagłady całej grupy (Ponomarev 1998, s. 122-123). M i m o dystansowania się do Rosjan, członkowie sekt byli związani z n i m i językiem, p a m i ę c i ą historyczną oraz wieloma obyczajami i tradycjami. D u c h o ­ borzy np. zachowali wiele pieśni ludowych sławiących historyczne osiągnięcia Rosjan. J e d n o c z e ś n i e k a ż d a sekta stworzyła w ł a s n e pieśni religijne, psalmy, a t a k ż e specyficzną o b r z ę d o w o ś ć d o r o c z n ą i r o d z i n n ą . B r a k o w a ł o t u jednak wielu form z a c h o w a ń nie związanych z religią (m.in. r ó ż n y c h t y p ó w zabaw, rozrywek) j a k też ludowych p r a k t y k magicznych (Inikova 1998, s. 737, 739-741; Ponomarev 1998, s. 122-123; D o l ž e n k o 1998, s. 178-179). Kolejne podziały słowiańskiego świata (przede wszystkim interesującego nas t u wschodniego i zachodniego) nastąpiły w w y n i k u powstania K o ś c i o ł a unickie­ go, ustanowionego oficjalnie na synodzie brzeskim, 9 p a ź d z i e r n i k a 1596 r o k u . F a k t ten pogłębił długotrwały konflikt między C e r k w i ą P r a w o s ł a w n ą i K o ś c i o ­ łem Rzymskokatolickim ( D y l ą g o w a 1992, 1996; Marozava 1996). Wyznawcy K o ś c i o ł a unickiego na wschodnich terenach I Rzeczypospolitej odłączyli się od patriarchy moskiewskiego i uznali w ł a d z ę p a p i e ż a . Przyjęli też dogmaty religii katolickiej, zachowując o b r z ą d e k wschodni, staro-cerkiewnosłowiański j ę z y k m o d l i t w y i kalendarz obowiązujący w Cerkwi P r a w o s ł a w n e j . C h o c i a ż tworzenie U n i i na wschodnich terenach Rzeczypospolitej o d b y w a ł o się w s p o s ó b pokojowy, Cerkiew i carowie rosyjscy uznali u n i t ó w za „ b r a c i siłą o d ł ą c z o n y c h od prawdziwej w i a r y " . U n i a była postrzegana przez R o s j ę j a k o „ k a m i e ń obrazy". K o ś c i ó ł unicki stał się obiektem p r z e ś l a d o w a ń , widzia­ no w n i m bowiem „ n a r z ę d z i e ekspansji kultury łacińskiej" (a więc i polskiej) na tereny rosyjskie (Dylagova 1996, s. 159). �UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI 105 Po zajęciu ziem polskich przez Rosję rozpoczęło się nawracanie u n i t ó w na ł o n o p r a w o s ł a w i a . M i a ł o to p o w s t r z y m a ć polonizację, w rzeczywistości jednak sprzyjało rusyfikacji wiernych. I n i c j a t o r k ą wspomnianej akcji była Katarzyna I I , k t ó r a d o p r o w a d z i ł a do niemal całkowitej likwidacji U n i i na Ukrainie. Jej w n u k , M i k o ł a j I , d o k o ń c z y ł tego dzieła na ziemiach u k r a i ń s k i c h i na Biało­ rusi, Aleksander I I zaś włączył do Cerkwi P r a w o s ł a w n e j u n i t ó w z K r ó l e s t w a Polskiego. Z ł a g o d z e n i e p o l i t y k i antyunickiej n a s t ą p i ł o w latach 1796-1825, za c z a s ó w P a w ł a I i jego n a s t ę p c y Aleksandra I . W p o z o s t a ł y c h okresach wielu u n i t ó w osadzono w więzieniach lub zesłano w głąb Rosji. Wielu zginęło od k u l żołnierzy carskich (wśród nich byli np. m i e s z k a ń c y podlaskiego Drelowa i Pratulina, wyniesieni na ołtarze przez p a p i e ż a Jana P a w ł a I I ) . W 1839 г., na synodzie biskupów prawosławnych w Połocku, podjęto decyzję o likwidacji Kościoła unickiego na wschodnich terenach Polski przedrozbiorowej w ł ą c z o n y c h do I m p e r i u m Rosyjskiego. Dopiero po tzw. ukazie tolerancyjnym, wydanym przez cara Mikołaja I I (17/30 kwietnia 1905 r.) rozpoczęła się masowa ucieczka dawnych u n i t ó w z Cerkwi Prawosławnej. Likwidacja U n i i na terenach zaboru rosyjskiego sprawiła, że nie mogli oni powrócić na łono swego Kościoła, stawali się więc wyznawcami K o ś c i o ł a Rzymskokatolickiego. K o ś c i ó ł unicki p r z e t r w a ł natomiast w zaborze austriackim. W 1774 r. cesarzowa M a r i a Teresa określiła go mianem „ g r e k o k a t o l i c k i e g o " , a o b r z ą d e k unicki został z r ó w n a n y z rzymskim ( D y l ą g o w a 1996, s. 159-160). Jednym z widocznych efektów działań zmierzających do likwidacji U n i i na ziemiach polskich w ł ą c z o n y c h do Rosji w w y n i k u r o z b i o r ó w była przebudowa świątyń unickich, m a j ą c a na celu upodobnienie ich do cerkwi (działania te nasiliły się po 1839 roku). Najważniejszym z e w n ę t r z n y m w y r ó ż n i k i e m świą­ t y ń p r a w o s ł a w n y c h jest tzw. piatigławie, t j . zespół pięciu cebulastych k o p u ł , z k t ó r y c h ś r o d k o w a m a większe rozmiary od czterech p o z o s t a ł y c h , usytuowa­ nych symetrycznie w rogach dachu. D o b u d o w y w a n o więc wieże z k o p u ł a m i do unickich kościołów. Czasem zamiast pięciu stawiano j e d n ą d u ż ą wieżę z a k o ń c z o n ą k o p u ł ą i umieszczano w rogach nawy m a ł e krzyżyki, mające s y m b o l i z o w a ć p r a w o s ł a w n e „ p i a t i g ł a w i e " . N a k r y w a n o też świątynie n o w y m dachem, np. o ś m i o p ł a t o w y m , z cebulastą k o p u ł ą . D o ścian dawnych świątyń unickich dostawiano ponadto rozmaite pomieszczenia, by przybliżyć plan, na k t ó r y m zostały zbudowane do krzyża greckiego, charakterystycznego dla bu­ d o w l i p r a w o s ł a w n y c h . D z i a ł a n i a te d o p r o w a d z i ł y do niemal całkowitego zani­ k u k o ś c i o ł ó w unickich na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. D o dziś też w stanie pierwotnym z a c h o w a ł y się tylko pojedyncze obiekty tego typu (należą do nich np. kościoły unickie zwane „siedleckimi"). Część świątyń unickich stała się k o ś c i o ł a m i rzymskokatolickimi i u n i k n ę ł a zamiany na cerkwie (szerzej patrz: Pokropek 1996, s. 79-88). Zmianie uległy nie tylko zewnętrzne kształty budowli. Przeprowadzono t a k ż e liczne p r z e r ó b k i w n ę t r z a świątyń, by zatrzeć widoczne t u wpływy rzym­ skokatolickiej architektury kościelnej i „ p r z y w r ó c i ć o b r z ą d e k do pierwotnej czystości". Stawiano więc np. tzw. carskie wrota, usuwano ołtarze boczne, �106 IWONA KABZIŃSKA konfesjonały, organy, obrazy katolickich świętych i z a k o n n i k ó w . D o d a w a n o też do krzyży u k o ś n e ramiona, tzw. pierieczotki (Paszkiewicz 1999, s. 86-87, 93). N a cerkwie zamieniono t a k ż e wiele świątyń katolickich, by zatrzeć ślady obecności katolicyzmu na ziemiach polskich w ł ą c z o n y c h do Rosji. I c h w y r ó ż ­ nikiem stały się cebulaste k o p u ł y , często malowane na niebiesko i zdo­ bione złotymi gwiazdami. I tak np. warszawski kościół ojców p i j a r ó w przy u l . Długiej został przebudowany na s o b ó r Świętej Trójcy. Podobnie p o s t ą p i o ­ no m . i n . z kościołem b e n e d y k t y ń s k i m w Radomiu, z kościołem ojców fran­ c i s z k a n ó w w Piotrkowie i z wieloma innymi świątyniami na terenie K r ó l e s t w a Polskiego oraz na dawnych ziemiach wschodnich I Rzeczypospolitej, np. z k o ś c i o ł a m i franciszkańskimi i jezuickimi w Mohylewie, Witebsku, N o w o ­ g r ó d k u (Paszkiewicz 1999, s. 80, 83). P o d ł o ż e polityczne i w y r a ź n i e a n t y p o l s k ą w y m o w ę m i a ł a przebudowa kościoła znajdującego się na s z a ń c a c h W o l i (w miejscu w a l k polsko-rosyjskich, jakie toczyły się podczas powstania lis­ topadowego, a zarazem miejscu śmierci generała Józefa Sowińskiego) na cer­ kiew M a t k i Bożej Włodzimierskiej (Paszkiewicz 1999, s. 83). Wznoszono też cerkwie w najbardziej widocznych, strategicznych punktach miast, np. na placu Saskim w Warszawie, by w ten s p o s ó b zaznaczyć o b e c n o ś ć i panowanie Rosji. Piotr Paszkiewicz p o d k r e ś l a , że budowa cerkwi w miejscach obecności Rosjan była praktykowana z a r ó w n o na terenach podbitych przez Rosję i włą­ czonych do I m p e r i u m , j a k również w Europie Zachodniej, A z j i i Ameryce, wszędzie tam, gdzie znajdowały się grupy ludności rosyjskiej, p r a w o s ł a w n e j . P r a w o s ł a w n i misjonarze mieli za zadanie nie tylko krzewienie idei religijnych, lecz t a k ż e zaznaczanie obecności Rosji w świecie (Paszkiewicz 1999, s. 267). Po odzyskaniu niepodległości przez P o l s k ę rozpoczęła się akcja tzw. „ o d moskwiania", t j . usuwania materialnych śladów obecności Rosji i p r a w o s ł a ­ wia przez burzenie wzniesionych przez n i ą cerkwi lub z a m i a n ę ich na kościoły katolickie (szerzej patrz: P a p i e r z y ń s k a - T u r e k 1989; Paszkiewicz 1998; Prawo­ sławie w Polsce... 2000). Jak w i d a ć , zasada: Cuius regio, eius religio jest ponad­ czasowa, niezależna od p a ń s t w i systemów. W r ó c ę jeszcze do K o ś c i o ł a unickiego. Los jego w y z n a w c ó w stał się tema­ tem wielu u t w o r ó w literackich. Pisał o n i m np. Stefan Ż e r o m s k i w Urodzie życia, Do swego Boga, Poganinie, Ananke i Mogile, pisała M a r i a Rodziewi­ c z ó w n a w Byli i będą oraz w Janie Boruckim, a Helena Mniszek w Ziemi lez i krwi. U n i t o m p o ś w i ę c o n e były t a k ż e u t w o r y Z ziemi chełmskiej, Przysię­ ga, Matka i Osądzona, W ł a d y s ł a w a Reymonta oraz prace mniej znanych pisarzy, np. Z . Kowerskiej, S.Maciejowskiego, ks. M . Stefanowskiego i ks. W . S m o c z y ń s k i e g o (Wrzosek 1996) . „ M o t y w u n i c k i " pojawił się w Betlejem Polskim, Lucjana Rydla, w Panu Balcerze w Brazylii, M a r i i Konopnickiej oraz w wielu innych utworach i listach tej autorki. Stefan Wrzosek p o d k r e ś l a , iż tematyka unicka w y s t ę p o w a ł a najczęściej w k r ó t k i c h formach epickich. I c h 2 2 Za zwrócenie uwagi na tę pozycję serdecznie dziękuję dr Ewie Tierling-Śledź z Uniwersytetu Szczecińskiego. �UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI 107 bohaterem był przede wszystkim unita podlaski, walczący o swą t o ż s a m o ś ć r e l i g i j n o - n a r o d o w ą (Wrzosek 1996, s. 55). Losy u n i t ó w ukazywano j a k o ele­ ment w a l k i m i ę d z y Wschodem i Zachodem, m i ę d z y dwoma k r ę g a m i cywiliza­ cyjnymi. Zajmowali oni miejsce „ n a przedłużeniu m i t u Polski - przedmurza c h r z e ś c i j a ń s t w a " (tamże, s. 59). Nie wahano się przed wpisaniem tragedii w y ­ z n a w c ó w K o ś c i o ł a unickiego w w a l k ę sił boskich i diabelskich. Uczynił tak np. ks. M a r i a n Stefanowski w Bohaterach wiary (tamże, s. 60-61). P r z e ś l a d o w a n i e u n i t ó w , ich przymusowe „ n a w r a c a n i e " na p r a w o s ł a w i e , stało się też tematem u t w o r ó w ludowych. Ich p r z y k ł a d e m m o ż e być „ B i a ł o ­ ruska ballada w j ę z y k u prostym z okresu nawracania U n i t ó w przez Carat na p r a w o s ł a w i e " , zapisana w p a m i ę t n i k u Jana Jankowskiego (ur. w 1882 r. w N o w i k a c h k o ł o Grodna, zm. 15 stycznia 1963 r. w p o d g r o d z i e ń s k i c h A d a ­ mowiczach) i zachowana w dokumentach rodzinnych : 3 Kalisci jak u nas kazaki stajali, Iszou ja z Ginawicz da Bahatyrou, Jeny mienie spatkali. Skazau ja pachwalony, jeny smiejucca Adzin sztozci spiewaje, Druhi w dudku dmie, A treci skipieusia i pytaje kto ty? da kto ty? Ktoż ja: swoj czełowiek, jaż tutejszy, Syn baćki majeho, a aciec maich dzieciej, Ja tut radziusia, wun maja chatka, Eto moj wyhan, tam moj brat harec, Wun maja sestra żniec. A jon kipić do i u twar szturchaje, Kto ty, da kto ty? ruski czy nie! Ja wam skazau kto ja A barady ja nie naszu. Jak skipieusia hety sałdat Jak sciebenie mienie nahajkaju Asz mnie czerwono w aczach zrabiła sia Nie uspieu ja kryknuć, tolko padumau Zaszto ty mienie biosz praklaty. Heto minułosia, ujechali ad nas kazaki, Zawuć nas na schod. Każuć pryjechau Wielki naczalnik. Sam Kniaź Chawanski Choc świato było, treba było josci. Wyszou hety Kniaź i skazau: Nasz Car łaskawy, swaju wieru wam daje I usie błaha, no i ziemie mnoho. A ciepier wypiem pa czaru i zakusim Tylko tut padpiszcie, sztob katalickiej wiery nie wiedac i nie znac. 3 Z rękopisem tego pamiętnika mogłam się zapoznać dzięki uprzejmości p. Mieczysława Juszkiewicza, potomka J. Jankowskiego, za co Mu ogromnie dziękuję. �108 IWONA KABZIŃSKA A ty pisar piszy! Jak usie panoczku tak i ja Ale wun Maciej staje. Jak jon skaże pieriewiernucca To usie wioski na jeho zdaducca. Zawuc mienie da hetaho Kniazia, A jon pasadziu minie kale sebie, Czastuje i uhawarywae i obecaje Żemle mnaho i hroszej niemało. Tolki aby ja padpisausia A ja ni tudy, ni siudy, Nareszcie spytau mienie hordo, Nu sztoż ty nadumausia! Nadumausia sztob z mienie sto szkur dzierli! Sztob mienie piekli na ahnie Ja swajej wiery nie zmieniu! Oh jak zarou hety Kniaź! Jak wyłupiu oczy i kryknuul Hej kazak, dawaj rozak sto! Uchapili mienia kazaki, Pałażyli na stoł, bjuć - siekuć. Nieczuju szto balic. Tolko mnie za serce biere, Za szto jon na mienie skuru dziere. Hej kryknuu ja, bijcie macniej! Macniejszy ad waszej wiery Maciej! Tak nas tutejszych hnali ad Unitów do prawosławia . 4 W dokumentach rodzinnych Jan Jankowski figuruje j a k o autor „ B a l l a d y " . Jej bohater - Maciej - to prawdopodobnie, w e d ł u g M . Juszkiewicza, ojciec autora. Jankowski wyjaśnia, że „unjaci to był n a r ó d n a p o ł Polski, u niego byli cerkwi zamiast kościołów, a jednak należące pod Rzym, tak zwane grekokatoliki. G d y car w y m o r d o w a ł p o w s t a ń c ó w polskich, r o z p o c z o ł niszczyć to, co polskie, starał się w y r w a ć z piersi P o l a k ó w nie t y l k o serce, ale i z a t r u ć m y ś l o Polsce" . 5 Po 1918 г., w I I Rzeczypospolitej p o d j ę t o p r ó b y wskrzeszenia K o ś c i o ł a unickiego m . i n . na Podlasiu i W o ł y n i u - tzw. neounia (Pokropek 1996, s. 69-70). Po I I wojnie światowej wiele parafii unickich znajdujących się wcześniej na terenie Polski znalazło się w granicach ZSRR, gdzie zostały zlikwidowane przez władze. N a U k r a i n i e od 1946 do 1988 r o k u Cerkiew Grekokatolicka działała w podzie­ m i u . Obecnie najwięcej należących do niej w s p ó l n o t znajduje się na U k r a i n i e Środkowej i Wschodniej. W 1998 r. ich liczba wynosiła 3243 i przekroczyła liczbę parafii istniejących przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą - 3 237 (Stoćkyj 2000, s. 133) . 6 4 Pamiętnik J. Jankowskiego, rękopis. Pisownia zgodna z oryginałem. Tamże. Praca tego autora zawiera m.in. wiele cennych danych dotyczących działalności Kościołów różnych wyznań (głównie chrześcijańskich) na Ukrainie, ich historii, zajmowanych terytoriów, liczby wspólnot i organizacji religijnych, uczelni duchownych, misji, monasterów i klasztorów, wiernych praktykujących i in. 5 6 �UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI 109 N a p o c z ą t k u ostatniej dekady X X wieku reaktywowanie K o ś c i o ł a unic­ kiego stało się j e d n y m z celów opozycji białoruskiej, k t ó r a chciała uczynić wyznanie unickie n a r o d o w ą religią b i a ł o r u s k ą (o U n i i j a k o narodowej konfesji B i a ł o r u s i n ó w szerzej pisze M a r o z a w a 1996). W 1995 r. na Białorusi działało 9 parafii unickich. N a b o ż e ń s t w a o d b y w a ł y się we w ł a s n y c h świątyniach (np. w M i ń s k u , P o ł o c k u i Lidzie), w kościołach katolickich (w H o m l u i M o ­ hylewie) lub w domach prywatnych (ah 1995). Dzieje K o ś c i o ł a unickiego i jego w y z n a w c ó w bardzo w y r a ź n i e świadczą 0 b r a k u j e d n o ś c i Słowian, występujących w ś r ó d nich konfliktach politycznych, religijnych, etnicznych, narodowych. Są one t a k ż e p r z y k ł a d e m walk o domina­ cję Rosji, a potem Z S R R , na wschodnich i centralnych obszarach Europy. P r z e ś l a d o w a n i a K o ś c i o ł a unickiego nie skończyły się bowiem wraz z upad­ kiem caratu. Jeszcze w p o ł o w i e X X wieku w Z S R R w okrutny s p o s ó b zamor­ dowano unickiego duchownego, ks. Senkiwskiego (wrzucając go do k o t ł a z w r z ą t k i e m ) , biskup R o m ż a został otruty w szpitalu, księdza Baranyka pod­ dano t o r t u r o m i zamordowano, wyrywszy m u n o ż e m znak k r z y ż a na pier­ siach. W i e l u w y z n a w c ó w K o ś c i o ł a grekokatolickiego, wraz z wiernymi innych K o ś c i o ł ó w , zesłano do łagrów, więzień, o b o z ó w pracy, pozbawiono mienia, a nierzadko i życia (Szostkiewicz 2001b, s. 38). Dziś, m i m o sygnałów gotowości do dialogu i ekumenizmu, wysyłanych przez przedstawicieli r ó ż n y c h K o ś c i o ł ó w , m i m o zachęty - ze strony p a p i e ż a , Jana P a w ł a I I - do otwarcia się na tradycję d u c h o w ą chrześcijańskiego Wschodu, wydaje się, iż brak wyraźniejszych oznak istnienia duchowej wspólnoty (nie tylko słowiańskiej). D i a l o g ekumeniczny został jednak rozpoczęty, a - w e d ł u g ks. M i c h a ł a Czajkowskiego - jego w y n i k i (mimo oporu n i e k t ó r y c h K o ś c i o ł ó w 1 przedłużającego się oczekiwania na ustalenie zasad p r a w o s ł a w n e j ekumenii przez Synod W s z e c h p r a w o s ł a w n y ) „ s ą i m p o n u j ą c e " (Czajkowski 1997, s. 68). D i a l o g o w i i pojednaniu zdecydowanie przeciwstawia się część hierarchii Cerkwi P r a w o s ł a w n e j . 21 czerwca 1997 r. m i a ł o się o d b y ć w Wiedniu histo­ ryczne spotkanie p a p i e ż a Jana P a w ł a I I z p a t r i a r c h ą M o s k w y i Wszechrusi, Aleksym I I . N i e doszło jednak do niego. W komunikacie Świętego Synodu podano, iż nie zostało ono odpowiednio przygotowane. Nie r o z w i ą z a n o też - zdaniem Synodu - wielu istotnych p r o b l e m ó w , z a r ó w n o dawnych, j a k i współczesnych. Pod adresem K o ś c i o ł a Rzymskokatolickiego p a d ł y t a k ż e o s k a r ż e n i a o prozelityzm i działalność polityczną (Czajkowski 1997, s. 69). Przez wielu Rosjan p r a w o s ł a w i e traktowane jest j a k o ideologia narodowa, „przeciwstawiająca - zdaniem o. Gieorgija Czistiakowa - n a r ó d rosyjski wszystkim p o z o s t a ł y m narodom ś w i a t a " . Stoi to, w e d ł u g niego, w jaskrawej sprzeczności z o t w a r t y m ekumenizmem Jana P a w ł a I I , „ g o r ą c o miłującego R o s j ę i jej c h r z e ś c i j a ń s t w o " (cyt. za: Bezwiński 1999, s. 172). W a r t o też p r z y p o m n i e ć j e d n ą z zasadniczych różnic między mesjanizmem polskim i r o ­ syjskim. T e n pierwszy „stawiał sobie za cel odrodzenie, ocalenie i zespolenie n a r o d ó w w o k ó ł chrystianistycznych w a r t o ś c i - był chrystocentryczny". D r u g i natomiast „ m i a ł władcze i imperialne ambicje" (Kotlarski 1999, s. 202). �110 IWONA KABZIŃSKA W i e l u p r z e c i w n i k ó w ekumenizmu w dzisiejszej Rosji liczy na p o w r ó t „żelaznej k u r t y n y " , k t ó r a oddzieliłaby od siebie świat katolicki i p r a w o s ł a w n y . Świeccy „ h i s t o r i o z o f o w i e " rosyjscy, do k t ó r y c h należy np. Aleksander D u g i n , wspiera­ n i przez d u c h o w i e ń s t w o , n a w o ł u j ą „ d o stworzenia swoistej, ponadnarodowej w s p ó l n o t y słowiańsko-turkijskiej do w a l k i z anglosaskim światem, judaiz­ m e m " , u k a z u j ą c Rosjan j a k o „jedność m i s t y c z n ą " , „ n a r ó d Ducha Ś w i ę t e g o " , „sól Z i e m i " , „jedyny n a r ó d na świecie wybrany przez Boga do wypełnienia misji zbawienia ś w i a t a " (Lazari 1997, s. 337). Wiaczesław P o ł o s i n głosi nato­ miast, że „ R o s j i wyznaczona została przez O p a t r z n o ś ć szczególna misja historyczna - p o ł ą c z e n i a Wschodu i Zachodu i zjednoczenia świata. [...] Rosja była i znowu musi stać się liderem duchowym ludzkości [ . . . ] " (tamże). Narazie nie w i d a ć z w i a s t u n ó w zjednoczenia. Rosyjscy przeciwnicy dialogu m i ę d z y K o ś c i o ł e m Rzymskokatolickim i C e r k w i ą P r a w o s ł a w n ą protesto­ w a l i np. (m.in. w M o s k w i e ) przeciwko wizycie Jana P a w ł a I I na Ukrainie, w czerwcu b r . Z bliżej niesprecyzowanych p o w o d ó w naciskano na przełożenie wizyty na wrzesień ( K A B , P A P 2001). W K i j o w i e , przed wizytą Ojca Świę­ tego, u r z ą d z a n o antypapieskie demonstracje, podczas k t ó r y c h niesiono wize­ r u n k i P a p i e ż a p r z y p o m i n a j ą c e g o w i l k a lub szatana. Uczestnicy demonstra­ cji krzyczeli: „ O n w a m zabierze dusze!" (Wilczak 2001, s. 40). M ó w i ł o się „ o spisku watykańsko-polskim, wymierzonym w suwerenność U k r a i n y " (tamże). A u t o r k a p o d k r e ś l a , że część m i e s z k a ń c ó w U k r a i n y p o s t r z e g a ł a wspomniane zachowania j a k o „ p r ó b ę ingerencji Rosji w w e w n ę t r z n e sprawy swego k r a j u " (tamże; por. Stoćkyj 2000, s. 145). O d b y w a ł y się ponadto modlitwy „ o ocalenie świętej wiary prawosławnej i U k r a i n y " (Szostkiewicz 2001 a, s. 15). Zastanawiano się, czy to przypadek, że p a p i e ż przyjeżdża na U k r a i n ę dzień po 22 czerwca, tj. niemal w rocznicę n a p a ś c i Niemiec na Z S R R , postrzegając go j a k o „ n o w e wcielenie imperialnego Zachodu, lidera politycznego w przebraniu duchownego, k t ó r y m a czelność świętować zwycięstwo nad komunizmem na gruzach systemu sowieckiego" (Szostkiewicz 2001a, s. 15). 7 U k r a i ń s k a Cerkiew P r a w o s ł a w n a „ w e r b a l n i e " podtrzymuje dialog ekume­ niczny, w rzeczywistości jednak - j a k twierdzi J. Stoćkyj (2000, s. 121) - od­ nosi się negatywnie do p r o c e s ó w ekumenicznych. Znamienne i nie w y m a g a j ą ­ ce, j a k sądzę, komentarza są t a k ż e słowa patriarchy M o s k w y i Wszechrusi, Aleksego I I , wypowiedziane podczas jego p o b y t u na Białorusi w czerwcu 2001 r. Stwierdził on, że „wizyta p a p i e ż a na U k r a i n i e m o ż e ostatecznie p o p s u ć stosunki m i ę d z y katolikami a p r a w o s ł a w n y m i " . D o d a ł też: „ B i a ł o r u ś i Rosja zrobiły zdecydowane k r o k i w kierunku ponownego zjednoczenia. M a m na­ dzieję, że wielka bratnia U k r a i n a uzmysłowi sobie bezsporne dobro j e d n o ś c i . 7 Protesty wyznawców prawosławia towarzyszyły też pielgrzymce Papieża do Grecji, w maju 2001 r. Podczas tej pielgrzymki Jan Paweł I I stwierdził, że mimo upadku murów politycznych, pozostały inne mury - religijnych uprzedzeń i wiele jest jeszcze do zrobienia, by Kościół za­ czął oddychać dwoma płucami. Jednym z nich jest Kościół Wschodni, drugim - Zachodni (Szostkiewicz 2001; W K i in. 2001). �UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI 111 P r ó b u j e się nas skłócić i p o r ó ż n i ć , ale daj B ó g , a b y ś m y szli r ę k a w r ę k ę " ( „ T y d z i e ń na świecie", Polityka, nr 26, 30.06.2001). Wizytę p a p i e ż a , j a k o p a ń s t w o w ą , z a a k c e p t o w a ł natomiast w specjalnym oświadczeniu patriarcha kijowski, Filaret. W y w o ł a ł o to k r y t y k ę Cerkwi P r a w o s ł a w n e j Patriarchatu Moskiewskiego . Jej przedstawiciele nie wzięli także udziału w spotkaniu przy­ w ó d c ó w K o ś c i o ł ó w i w s p ó l n o t religijnych działających na U k r a i n i e z Ojcem Świętym, k t ó r e o d b y ł o się 24 czerwca 2001 w Kijowie. Z s o n d a ż y przeprowadzonych przez Ośrodek B a d a ń Socjologicznych na dwa m i e s i ą c e przed p l a n o w a n ą wizytą Ojca Świętego w K i j o w i e i we Lwowie wynikało, ż e r n a ona poparcie 60% ludności. 34% ankietowanych stwierdziło, że jest „ i m wszystko jedno czy Jan Paweł I I przyjedzie do ich kraju, czy też nie lub w r ę c z nie wiedziało, k i m jest p a p i e ż " . N a s t ą p i ł natomiast zdecydowany wzrost aprobaty dla papieskiej wizyty w stosunku do lutego 2001 г., kiedy to tylko 23% m i e s z k a ń c ó w kraju o d n i o s ł o się z zadowoleniem do tych p l a n ó w (PAP, 2001). Dzisiejsza U k r a i n a jest terenem w a l k i toczącej się m i ę d z y wyznawcami p r a w o s ł a w i a , n a l e ż ą c y m i do k i l k u Cerkwi o odrębnej hierarchii i strukturze. Najważniejsze z nich to: U k r a i ń s k a Cerkiew P r a w o s ł a w n a Patriarchatu M o ­ skiewskiego, U k r a i ń s k a Cerkiew P r a w o s ł a w n a Patriarchatu Kijowskiego, działająca od 1992 г., oraz U k r a i ń s k a Autokefaliczna Cerkiew P r a w o s ł a w n a , p o w s t a ł a w 1919 r. Zmuszona siłą przez władze p a ń s t w o w e do s a m o r o z w i ą z a ­ nia się w 1932 г., o d r o d z i ł a się na k r ó t k o w latach 1942-1944, a po 1944 r. działała na emigracji. N a U k r a i n ę p o w r ó c i ł a w r o k u 1988 (Droga do świąty­ n i . . . 2001; Stoćkyj 2000, s. 125-126). N a Ukrainie działają ponadto: Rosyjska Cerkiew P r a w o s ł a w n a , Rosyjska W o l n a Cerkiew P r a w o s ł a w n a , N i e z a l e ż n a W s p ó l n o t a P r a w o s ł a w n a oraz Greckie W s p ó l n o t y U k r a i ń s k i e j Cerkwi Prawo­ sławnej (Stoćkyj 2000, s. 111-112). M ó w i ą c o sytuacji na Ukrainie, arcybiskup I h o r Isiczenka podkreślił, j a k wielkie znaczenie m a Cerkiew Autokefaliczna dla k s z t a ł t o w a n i a t o ż s a m o ś c i narodowej U k r a i ń c ó w , ich o d r ę b n o ś c i od R o ­ sjan: „ S k o r o n a r ó d wrócił do normalnego życia, trzeba się p o c z u ć n o r m a l n y m i U k r a i ń c a m i , a nie częścią narodu sowieckiego, czy j e d n ą z trzech części tego, co Rosjanie n a z y w a j ą trojjedinyj russkij naród" (Droga do świątyni... 2001, s. 138). W Cerkwi Autokefalicznej - zdaniem I . Isiczenki - „ w s z y s t k o jest inne: i maniera śpiewu, i szaty liturgiczne - greckiego, a nie moskiewskiego k r o j u , i m o d l i t w a wiernych i nawet samo rozplanowanie o b r z ę d u we w n ę ­ trzu świątyni. N i e m ó w i ą c j u ż o wymowie t e k s t ó w , k t ó r e znałem ze staroc e r k i e w n o - s ł o w i a ń s k i e g o , a k t ó r e teraz usłyszałem w j ę z y k u r o d z i m y m " ( D r o ­ ga do świątyni... 2001, s. 132). Arcybiskup Isiczenka p r z y p o m n i a ł , że caryca K a t a r z y n a I I z a b r o n i ł a odprawiania n a b o ż e ń s t w w j ę z y k u staro-cerkiewno-słowiańskim z w y m o w ą u k r a i ń s k ą . Car P a w e ł I natomiast w 1800 r. w y d a ł 8 8 W lutym 1997 r. patriarcha Filaret został obłożony klątwą przez Rosyjską Cerkiew Prawo­ sławną. Uznał on ten akt za „wtrącanie się Cerkwi Moskiewskiej w sprawy niezależnej Ukraiń­ skiej Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Kijowskiego". Anatema utrudnia jednak Filaretowi pro­ wadzenie działań na rzecz dialogu ekumenicznego (Stoćkyj 2000, s. 122). �112 IWONA KABZIŃSKA zakaz budowy świątyń w stylu u k r a i ń s k i m . „ N a kilka p o k o l e ń z a m a r ł o u k r a ­ ińskie odczuwanie cerkwi j a k o świątyni rodzimej - nawet teksty liturgiczne musiano czytać z rosyjską w y m o w ą " (tamże). O p r ó c z p o d z i a ł ó w przebiegających przez Cerkiew P r a w o s ł a w n ą , na U k r a ­ inie w y s t ę p u j ą k o n f l i k t y m i ę d z y katolikami i p r a w o s ł a w n y m i , a t a k ż e m i ę d z y K o ś c i o ł e m Rzymskokatolickim, C e r k w i ą P r a w o s ł a w n ą i K o ś c i o ł e m Grekokatolickim. Powodem n a p i ę ć jest m . i n . przejmowanie świątyń p r a w o s ł a w n y c h i rzymskokatolickich przez u n i t ó w (Stoćkyj 2000, s. 138-139, 148). Jak pisze ks. Czajkowski, U k r a i ń s k a P r a w o s ł a w n a Cerkiew Patriarchatu Moskiewskie­ go u t r a c i ł a np. większość parafii w obwodzie lwowskim i iwanofrankowskim (Czajkowski 1997, s. 69). J. Stoćkyj informuje natomiast o stratach U k r a i ń ­ skiej Cerkwi P r a w o s ł a w n e j Patriarchatu Kijowskiego (na rzecz U k r a i ń s k i e j Cerkwi P r a w o s ł a w n e j Patriarchatu Moskiewskiego) w obwodzie iwanofran­ k o w s k i m , tarnopolskim, lwowskim i chmielnickim (Stoćkyj 2000, s. 145). W ł a s n o ś c i ą g r e k o k a t o l i k ó w stały się kościoły w Tarnopolu, w Brodach i K o ­ marowie. U n i c i nie w y r a ż a j ą zgody na u d o s t ę p n i a n i e tych świątyń k a t o l i k o m . W czerwcu 1995 r. k s i ą d z M a r i a n Buczek, kanclerz k u r i i metropolitalnej we Lwowie, stwierdził, iż k o n f l i k t m i ę d z y katolikami o b r z ą d k u łacińskiego i gre­ k o k a t o l i k a m i jest szczególnie przykry, „ w czasach komunistycznych [bowiem] prymas W y s z y ń s k i z o b o w i ą z a ł się do opieki t a k ż e nad grekokatolikami, zaś w polskich seminariach kształcili się i dalej kształcą klerycy grekokatoliccy" (tk 1995). Z tego samego ź r ó d ł a wynika, że na Ukrainie mieszka o k o ł o m i l i o ­ na k a t o l i k ó w o b r z ą d k u łacińskiego. Prawie p o ł o w ę s t a n o w i ą Polacy. P o z o s t a ł a część to U k r a i ń c y , Rosjanie, Czesi, Słowacy, R u m u n i i W ę g r z y . W 1995 r. liczba g r e k o k a t o l i k ó w sięgała 3,5 miliona. Mieszkali oni głównie w zachodniej części kraju (tk 1995) . Inne dane przytacza J. Stoćkyj. W e d ł u g s p o r z ą d z o n y c h przez niego s z a c u n k ó w , w I kwartale 1998 r. liczba w y z n a w c ó w religii rzymsko­ katolickiej w y n o s i ł a 395250, c z ł o n k ó w Cerkwi Grekokatolickiej natomiast - 2506210 (Stoćkyj 2000, s. 170) . W czasie pielgrzymki P a p i e ż a na U k r a i n ę polska telewizja (audycja „ F a k t y " , T V N ) i n f o r m o w a ł a kilkakrotnie o 6 m i l i o ­ nach g r e k o k a t o l i k ó w mieszkających w tym p a ń s t w i e . Jak w i d a ć , liczba ta była zdecydowanie z a w y ż o n a . T o ona jednak, a nie rzetelne dane naukowe została podana do publicznej w i a d o m o ś c i i z a p a d ł a w p a m i ę ć . 9 10 Czy m o ż l i w e jest zjednoczenie u k r a i ń s k i c h K o ś c i o ł ó w , przede wszystkim p r a w o s ł a w n y c h ? W chwili obecnej nic na to nie wskazuje. Gdyby jednak tak się stało, w ó w c z a s - j a k pisze Stoćkyj - przed C e r k w i ą „rysują się w s p a n i a ł e perspektywy". Liczba parafii p r a w o s ł a w n y c h w y n o s i ł a b y prawie 11 tysięcy „i w ten s p o s ó b u k r a i ń s k i e p r a w o s ł a w i e zajęłoby pierwsze miejsce w świecie 9 Odmienne informacje podaje Stoćkyj (2000, s. 133; patrz s. 108 tego artykułu). Ukraińska Cerkiew Prawosławna liczyła 5944950 wiernych, Cerkiew Patriarchatu Kijowskiego - 1 567 352, Cerkiew Autokefaliczna - 778 150. Na Ukrainie mieszkało ponadto 827150 pro­ testantów, 183 650 muzułmanów, 2 700 Żydów, 21150 wyznawców innych religii (Stoćkyj 2000, s. 170). 1 0 �UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI 113 p r a w o s ł a w n y m z p u n k t u widzenia liczby parafii. D l a p r z y k ł a d u : Rosyjska Cerkiew P r a w o s ł a w n a Patriarchatu Moskiewskiego na terytorium Rosyjskiej Federacji posiada o k o ł o 7 tysięcy parafii. Jak to się m ó w i , jest o czym po­ m y ś l e ć " (Stoćkyj 2000, s. 176-177). W e d ł u g mnie, ważniejszy od liczby parafii i skupionych w nich wiernych jest stopień ich z a a n g a ż o w a n i a religijnego, a t a k ż e ich postawa wobec dialogu i ekumenizmu. W ostatnich latach na terenach dawnego Z w i ą z k u Radzieckiego K o ś c i ó ł Rzymskokatolicki stał się miejscem konfliktów o język liturgii. U ż y w a n ą od w i e k ó w w wielu miejscach polszczyznę zaczęto z a s t ę p o w a ć językiem grupy rządzącej, d o m i n u j ą c e j , np. b i a ł o r u s k i m , u k r a i ń s k i m litewskim lub rosyjskim. Wprawdzie oficjalnie wprowadzenie innego języka m o d l i t w y u z a l e ż n i o n o od potrzeb zgłoszonych przez wiernych, w rzeczywistości jednak bardzo często zmiana n a s t ę p o w a ł a wbrew ich życzeniom i sprzeciwom wobec z r ó w n a n i a statusu innych j ę z y k ó w ze statusem języka polskiego w Kościele ( K a b z i ń s k a 1999a, s. 202). K o n f l i k t o język w Kościele Rzymskokatolickim, podobnie j a k trudna sytuacja polskiego d u c h o w i e ń s t w a , o s k a r ż a n e g o o prozelityzm, działal­ n o ś ć p o l i t y c z n ą , polonizację i in., to - w e d ł u g mnie - przejawy u t r z y m u j ą c e g o się w p a ń s t w a c h dawnego Z w i ą z k u Radzieckiego niechętnego stosunku do katolicyzmu, postrzeganego - j a k przed wiekami - j a k o wyznanie obce, wrogie. P o d z i a ł o m religijnym występującym w świecie słowiańskim t o w a r z y s z ą po­ działy polityczne, b ę d ą c e efektem tworzonych w ostatnich latach u k ł a d ó w obejmujących (podobnie j a k w czasach słowianofilów i p a n s l a w i s t ó w ) t y l k o n i e k t ó r e narody słowiańskie, zjednoczone pod przewodnictwem Rosji. Przy­ k ł a d e m m o ż e b y ć powstanie Z w i ą z k u Białorusi i Rosji. W e d ł u g prezydenta Aleksandra Ł u k a s z e n k i , było ono koniecznością wynikającą z istnienia w s p ó l ­ nego k o d u narodowego i kulturowego, j a k i m jest słowiańskość (Foligowski 1999, s. 199, por. s. 196, 200). M o ż n a z a d a ć pytanie, jakie są owe kody, a t a k ż e - jakie k o d y m a j ą inne narody słowiańskie, pozostające poza Z w i ą z ­ kiem? Prezydent Ł u k a s z e n k a stwierdził także, że p r a w o s ł a w i e jest ideologią i religią p a ń s t w o w ą ( M S , Reuter 1996). Uprzywilejowanie jednej konfesji z p e w n o ś c i ą nie sprzyja normalizacji s t o s u n k ó w między poszczególnymi K o ś ­ ciołami i ich wyznawcami. Zdaniem A . D . Bogaturowa, świat słowiański jest dziś podzielony bardziej niż kiedykolwiek, a dla wielu n a r o d ó w identyfikacja słowiańska nie m a więk­ szego znaczenia (Bogaturov 1999, s. 52). Badania terenowe, jakie w latach 1992-1998 p r z e p r o w a d z i ł a m w ś r ó d P o l a k ó w mieszkających na Białorusi nie t y l k o d o w i o d ł y , iż w badanej zbiorowości brak jest identyfikacji słowiańskiej, lecz t a k ż e w y k a z a ł y , że wielu osobom, przede wszystkim reprezentującym starsze pokolenie, pojęcie „ S ł o w i a n i e " w ogóle nie jest znane (szerzej na ten temat patrz: K a b z i ń s k a - S t a w a r z 1996). H i s t o r i a l u d ó w słowiańskich dowodzi, że kwestia wiary, a t a k ż e identyfika­ cja religijna, m i a ł a dla nich bardzo w a ż n e znaczenie. N a fundamencie religij­ n y m tworzyły się liczne w s p ó l n o t y , w tym również o charakterze sekt. Nie u d a ł o się natomiast z b u d o w a ć w s p ó l n o t y opartej na idei słowiańskiej jedności. �114 IWONA KABZIŃSKA Idea ta nie wyszła w rzeczywistości poza elity polityczne, czy kulturalne. Pozbawiona była mocy oddziaływania na większe grupy, dla k t ó r y c h t o ż s a m o ś ć słowiańska (poczucie przynależności do któregoś z n a r o d ó w słowiańskich i/lub do grupy Słowian) nigdy nie była tak istotnym kryterium identyfikacji j a k religia. Pytanie o przyczyny tego zjawiska m o ż e stać się przedmiotem głębokiej refleksji. LITERATURA ah. 1995, Na Białorusi działa 9 parafii greekokatolickich, Biuletyn KAI (Katolickiej Agencji Informacyjnej), 14.06. A k s a k o v I . S . 1886, Sočinenija. Slavjanskij vopros, 1860-1886, Moskva. A n d r u s i e w i c z A. 1995, Rosyjski mesjanizm religijny w X I X wieku, [w:] Filozofia i religia w kul­ turze narodów słowiańskich, T. Chrobak, Z. Stachowski (red.), Rzeszów, WSP, s. 189-208. B e z w i ń s k i A. 1999, Polska refleksja nad prawosławiem rosyjskim, [w:] Oblicza Wschodu w kulturze polskiej, G. Kotlarski, M . Figura (red.), Poznań, Wydawnictwo Poznańskie, s. 165-183. B o b r o w n i c k a M . 1995, Narkotyk mitu. Szkice o świadomości narodowej i kulturowej Słowian Zachodnich i Południowych, Kraków, Universitas. B o g a t u r o v A . D . Obščeslavjanskij znamenater otnošenij Rossi s Belorussiej, Ukrainoj i Kazach­ stanom, [w:],, Slavjanskij faktor". Mežslavjanskie otnošenija v seredine 90-ch, A.D. Bogaturov (red.), Moskva, Rossijskij NauČnyj Fond, s. 52-53. C z a j k o w s k i M. 1997, Rozmowa na odległość, Polityka, nr 26, 28.06, s. 68-69. C z i s t i a k o w O . G . 1998, Papież, Rosja, prawosławie, Tygodnik Powszechny, nr 1. D a v i s N. 1998, Europa. Rozprawa historyka z historią, Kraków, Wydawnictwo Znak. D o l ž e n k o L V . 1998, Étnokurturnye processy sredi russkogo naselenija Armenii, [w:] Russkie v sovremennom mire^ V.A. Tiškov, E.A. Šervud (red.), Moskva, I E A R A N , s. 171-196. Droga do świątyni. Z Ihorem Isiczenką, arcybiskupem charkowsko-połtawskiej Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej rozmawia Leszek Wołosiuk, Więź, nr 5 (511), maj 2001, s. 129-139. D y l ą g owa H . 1992, Kościół unicki na ziemiach Rzeczypospolitej 1596-1918, Przegląd wscho­ dni, t. 2, z. 2 (6), s. 257-287. - 1996, Unia brzeska przyczyną konfliktów religijnych, etnicznych i politycznych, [w:] Konflikty etniczne. Źródła - Typy - Sposoby rozstrzygania, I . Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), Warszawa, I A E PAN, s. 157-161. F o l i g o w s k i P. 1999, Białoruś. Trudna niepodległość, Wrocław, Atla 2. F u r i e r A. 2000, Droga Gruzji do niepodległości, Poznań, Zakład Badań Narodowościowych PAN. G a j e k J. S. M I C 1997, Dialog, komunia, służba. Pytania o duchowość w Europie Środkowej i Wschodniej, [w:] J.S. Gajek M I C , L . Górka SVD, W kręgu światła Wschodu, Warszawa-Lublin, Wydawnictwo Księży Marianów, s. 7-23. G i z a A. 1993, Polaczkowie i Moskale. Wzajemny ogląd w krzywym zwierciadle (1800-1917), Szczecin, Polskie Pismo i Książka. G r e k - P a b i s o w a I. 1999, Staroobrzędowcy. Szkice z historii, języka i obyczajów. Wybór z oka­ zji 45-lecia pracy naukowej, Warszawa, Instytut Słowianoznawstwa PAN. G r ę b e c k a Z. 2001, Świat staroobrzędowców północnej Białorusi. Ciągłość i zmiana tradycyjnej kultury i obyczajowości, Etnografia Polska, t. 45, z. 1-2, s. 195-214. I n i k o v a S.A. 1997, Russkie sekty, [w:] Russkie, V.A. Aleksandrov i in. (red.), Moskva, „Nauka", s. 722-740. I w a n i e c E . 1977, Z dziejów staroobrzędowców na ziemiach polskich XVII-XX w., Warszawa. K A B , PAP. 2001, Opóźnić wizytę papieża, Życie, 27. 05. K a b z i ń s k a 1.1999, O wizerunku Białorusinów w oczach Polaków, [w:] Oblicza Wschodu w kulturze polskiej, G. Kotlarski, M. Figura (red.), Poznań, Wydawnictwo Poznańskie, s. 323-336. - 1999a, Wśród ,,kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na Białorusi, Warszawa, I A E PAN. �UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI 115 K a b z i ń s k a - S t a w a r z I . 1996, Rozważania nad mitem słowiańskiej jedności, [w:] Konflikty etniczne. Źródła - Typy - Sposoby rozstrzygania, Warszawa, I A E PAN, s. 225-236. Katolicyzm w Rosji... 1997, Katolicyzm w Rosji i prawosławie w Polsce (XI-XX w.). Katolicizm v Rossii i pravoslavie v Poise (XI-XX w.), Polsko-Rosyjska Komisja Historyczna Polskiej Akademii Nauki i Rosyjskiej Akademii Nauk, Wydział I Nauk Społecznych PAN, b.m.w. K e l l e r J. 1982, Prawosławie, Warszawa, Iskry. K o t l a r s k i G . 1999, Miedzy rusofilią a rusofobią. Myśl historyczna Mariana Zdziechowskiego, [w:] Oblicza Wschodu w kulturze polskiej, G . Kotlarski, M. Figura (red.), Poznań, Wydaw­ nictwo Poznańskie, s. 185-210. K r e m l e v a L A . 1997, Staroobrjadčestvo, [w:] Russkie, V.A. Aleksandrov i in. (red.), Moskva, „Nauka", s. 701-722. L a z a r i A. 1997, Współczesny nacjonalizm rosyjski i prawosławie (szkic), [w:] Katolicyzm w Ro­ sji..., s. 335-339. Ł a t y p o w a W. 1999, Polacy na południowym Uralu w latach I wojny światowej, Wrocławskie Studia Wschodnie, nr 3, s. 83-102. M a r o z a v a S. 1996, Uniackaja carkwa u kulturna-gistarycznym razwicci Bělorusi (1596-1839), Grodna, Ministerstwa Adukacyi i Nawuki RP, Grodzieński Dzjarzauny Uniwersitet im. Janki Kupały. M S . , R e u t e r , 1996, Nawrócony Łukaszenka, Życie, 2-3.11. M y l n i k o v A. S. 1996, Kartina slavjanskogo mira: vzgljad iz Vostočnoj Evropy. Étnogenetičeskie legendy, dogadki, protogipotezy XVI - načala XVIII veka, Sankt Peterburg, Centr Peterburgskoe Vostokovedenie. P A P . 2001, Ukraińcy cieszą, się z wizyty papieża, Metropol, 23.05. P a p i e r z y ń s k a - T u r e k M . 1989, Między tradycją a rzeczywistością. Państwo wobec prawo­ sławia 1918-1939, Warszawa. P a s z k i e w i c z P. 1998, Spór o cerkwie prawosławne w I I Rzeczypopolitej. „Odmoskwianie" czy polonizacja, [w:] Nacjonalizm w sztuce i historii sztuki 1789-1960, D. Konstantynów i in. (red.), Warszawa, Instytut Sztuki PAN, s. 227-233. - 1999, W służbie Imperium Rosyjskiego 1721-1917, Warszawa, Instytut Sztuki PAN. P a v l e n k o A.P. 1994, Familnyei semejno-bračnye syjazi russkogo sel'skogo naselenija Zakavkazija, [w:] Russkie v bližnem zarubeže, V.I. Kozlov, E.A. Šervud (red.), Moskva, s. 119-125. P o k r o p e k M . i W. 1996, Tradycyjne budownictwo drzewne w Polsce, Warszawa, Neviton. P o n o m a r e v A . P . 1998, Russkie v étničeskoj istorii Ukrainy, [w:] Russkie v sovremennom mire, V.A. Tiškov, E.A. Šervud (red.), Moskva, Institut Etnologii i Antropologii R A N , s. 116-124. Prawosławie w Polsce, 2000, A. Radziukiewicz (red.), Białystok, Wydawnictwo Arka. R a k o w s k i G. 2000, Wśród jezior i mszarów Wileńszczyzny, Warszawa, Oficyna Wydawnicza „Rewasz". Skupiska staroobrzędowców w Europie, Azji i Ameryce. Ich miejsce i tradycja we współczesnym świecie, b.r.w., I . Grek-Pabisowa i in. (red.), Warszawa, Instytut Slawistyki PAN. „Slavjanskij faktor". Mežslavjanskie otnošenija v seredine 90-ch, 1995, D. Bogaturov (red.), Mo­ skva, Rossijskij Naučnyj Fond. S t o ć k y j J. 2000, Sytuacja religijna na Ukrainie w latach 1988-1998, [w:] Hryciuk G . Stoćkyj J., Studia nad demografią historyczną i sytuacją religijną Ukrainy, Lublin, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, s. 111-180. S z o s t k i e w i c z A. 2001, Ciężar klątwy, Polityka, nr 20, 19.05, s. 32-33. - 2001a, Haj żywe Papa, Polityka, nr 26, 30.06, s. 15-16. - 200lb, Ziemia zwaśniona, Polityka, nr 25, 23.06, s. 38. tk. 1995, Lwów: kanclerz kurii o trudnej sytuacji religijnej na Ukrainie, Biuletyn KAI, 28.06. W i l c z a k J. 2001, Ojcze nasz, Polityka, nr 25, 23.06, s. 40. W K , K A I , P A P . 2001, Dwa płuca Kościoła Chrystusa (Jan Paweł II w Grecji i Syrii), Życie, 5-6.05. W r z o s e k S. 1996, Unici w literaturze polskiej. Obecność. Idee. Formy, Podlaski Kwartalnik Kulturalny, nr 4, s. 54-72. �116 IWONA KABZIŃSKA IWONA KABZIŃSKA T H E U T O P I A N I D E A O F T H E SLAVONIC U N I T Y I N T H E L I G H T O F T H E R E L I G I O U S DIVISIONS WITHIN R O M A N C A T H O L I C I S M AND RUSSIAN ORTHODOX C H U R C H A N D T H E C O N F L I C T O F "SISTER C H U R C H E S " (THE CASE O F T H E E A S T E R N A N D W E S T E R N SLAVS) Summary The idea of the Slavonic unity, common Slavonic culture based on community of language, popularized in the nineteenth century by the Slavophils and Pan-Slavists was, as a matter of fact, a kind of myth. Russia used to exploit it for its political purposes. It is enough to investigate mutual relationships of the three Churches: Roman Catholic, Uniate Church, and Russian Orthodox to realize how deep the roots of the divisions are, existing till now and running across Slavonic nations. It is not difícult to notice numerous prejudices, wrongs, sterotypes and conflicts. Another evidence of the lack of Slavonic unity is the number of fractions of the Russian Orthodox Church which are defined as sects by the main church and opposed to for the sake of unity. Most difficult is the situation of the Ukraine where there are three competing Orthodox Churches - the Russian Orthodox Church of the Moscow Patriarchate, the Orthodox Church of the Kiev Patriarchate and the Autocephalous (Ukrainian) Church. The cicrumstances of the visit of Pope John Paul I I in Ukraine in June 2001 and the protests of the Moscow Church against it have shown how deep the fissions are between "sister Churches" of Western and Eastern Christianity. Norman Davies named the schism between East and West "the greatest scandal in the history of the Christian world". The consequences of the schism influence till now the relationships of groups belonging to particular churches, many of them representing Slavonic nations. Religious divisions have determined differences in culture, mentality, attitudes to history. They also influence ethnic and national identity of particular groups of confessors. The authoress points out that religious identification has always been very important for Slavonic nations, it originated many communities some of them had the character of sects, whereas the attempts at constructing Pan-Slavonic unity have never been successful. The idea was limited to intellectual and political elites. It had no attracting power for societies, for whom the Slavonic community (i.e. the sense of belonging to a Slavonic nation and/or to the Slavs) has never been a factor of identification so relevant as religion. Trying to find the grounds of this phenomenon can lead us to deeper reflection. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/492659b20f86d74ea370d6d531fadeb4.pdf de39e00504ca35b2e61f85a58b3c2abb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1706 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1579 Title A name given to the resource Świat staroobrzędowców północnej Białorusi. Ciągłość i zmiana tradycyjnej kultury i obyczajowości / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.195-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Grębecka, Zuzanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 Z U Z A N N A GRĘBECKA Instytut Kultury Polskiej Uniwersytet Warszawski, Warszawa ŚWIAT S T A R O O B R Z Ę D O W C Ó W PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI. CIĄGŁOŚĆ I Z M I A N A TRADYCYJNEJ K U L T U R Y I OBYCZAJOWOŚCI 1 Solneczko adno, ziemielka adna, adzin Gospod, adzin Isus Chrystos, Syn Bożyj. ciocia Pasza z Widz Łowczyńskich S t a r o o b r z ę d o w c y przybyli na teren północnej Białorusi w p o ł o w i e X V I I I w . z Ziemi Pskowskiej i Nowogrodzkiej ( P o t a š e n k o 1998, s. 19). Jest t o grupa wyznaniowa, k t ó r a w y o d r ę b n i ł a się w p o ł o w i e X V I I wieku w w y n i k u r o z ł a m u w P r a w o s ł a w n e j Cerkwi. P r z y c z y n ą r o z ł a m u było podjęcie przez p a t r i a r c h ę moskiewskiego N i k o n a w latach pięćdziesiątych p r ó b y dostosowania liturgii rosyjskiego prawosławia do obrzędowości greckiej, co wywołało o p ó r konserwa­ tywnej części społeczeństwa (o różnicach m i ę d z y p r a w o s ł a w i e m a starym o b r z ę d e m patrz np. Iwaniec 1977, s. 36). W ł a d z e carskie p o p a r ł y reformy, rozpoczęły się prześladowania zwolenników „starej wiary". C i szukali schronienia na r u b i e ż a c h p a ń s t w a (na w y b r z e ż a c h M o r z a Białego, na Syberii) lub na emigracji (o migracjach starowierców od X V I I w. do dziś patrz Grek-Pabisowa 1999, s. 12-32; o historii r o z ł a m u patrz: D ę b i ń s k i 1910, s. 12-28; Iwaniec 1977). Jednym z g ł ó w n y c h celów exodusu stała się j u ż w k o ń c u X V I I wieku Rzeczpospolita, a zwłaszcza Wielkie K s i ę s t w o Litewskie. N a terenie dzisiejszej p ó ł n o c n e j Białorusi największe skupiska starowierców znajdują się na Brasławszczyźnie, ale m o ż n a ich też s p o t k a ć w rejonach przyległych - w rejonie Głębokiego np. większym o ś r o d k i e m starowierskim są Hermanowicze, a w rejo­ nie M i a d z i o ł u - Świr. Są to bezpopowcy, p o c z ą t k o w o należący do w s p ó l n o t y fiedosiejewskiej, k t ó r z y z czasem przekształcili się w p o m o r c ó w (o r ó ż n i c a c h 2 1 Materiał prezentowany w niniejszym artykule pochodzi z badań prowadzonych na północnej Białorusi w latach 1996-2000 przez Koło Naukowe Badań nad Star o obrzęd owstwem działające przy Kolegium Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych i Wydziale His­ torycznym Uniwersytetu Warszawskiego (o badaniach patrz Grębecka-Ćwiek 1999b; Jaworski 1997; Olczak 1999). Uwagi dotyczące Estonii są robione na podstawie obserwacji poczynionych podczas rekonesansowych badań Koła prowadzonych nad jeziorem Pejpus w sierpniu 2000 (o starowiercach w Estonii patrz Richter 1996 s. 72-90). Ros. raskol - stąd pogardliwa nazwa staroobrzędowców - raskolnicy. 2 �ZUZANNA GRĘBECKA 196 doktrynalnych i rytualnych między fiedosięjewcami a pomorcami patrz: Dębiński 1910, s. 41-56; Iwaniec 1977, s. 39-41; Baranowski 1987, s. 135-136). S p o ś r ó d w s p ó l n o t na t y m terenie największą i najstarszą jest w s p ó l n o t a widzka. Pierwsza m o l e ñ a (świątynia s t a r o o b r z ę d o w a ) w Widzach została wyświęcona j u ż w r o k u 1764 (Iwaniec 1977, s. 83; Michajlov 1998, s. 80; Rakowski 2000, s. 90). Obecna pochodzi z 1905 r. (Michajlov 1998, s. 81). D a t a budowy jest nieprzypadkowa - 17 I V 1905 został wydany Dekret Tolerancyjny, k t ó r y pozwolił starowiercom na legalne budowanie o b i e k t ó w sakralnych . N a terenie Brasławszczyzny bezpo­ średnio p o dekrecie p o w s t a ł y - oprócz widzkiej - moleny w Kirilinie, M i n k o w i czach i B u ł o w i s z k a c h , później w Bujewszczynie, Matioszy, M i k o ł a j u ń c a c h oraz nieistniejące j u ż moleny w Ostrowiszkach i Ł a p u s z e n i s z k a c h . Zbudowano też wtedy szkoły starowierskie w Widzach i B u ł o w i s z k a c h (Pamjac' 1998, s. 658). 3 4 Celem niniejszego a r t y k u ł u jest przedstawienie kultury duchowej starow i e r c ó w zamieszkujących współcześnie p ó ł n o c n ą Białoruś. M i m o pięćdziesię­ ciu lat k o m u n i z m u ich ś w i a t o p o g l ą d wydaje się nadal opierać na religii. Z a j m ę się t u kwestiami, k t ó r e w y d a j ą m i się najistotniejsze, a mianowicie stosunkami etnicznymi, sferą wierzeń i zwyczajów oraz o c e n ą kondycji współczesnego świata. Ze w z g l ę d u na obfitość m a t e r i a ł u o m ó w i ę t y l k o wybrane, m o i m zda­ niem najciekawsze i najbardziej charakterystyczne, zjawiska i wierzenia. ŚWIAT W I E L U WIAR P ó ł n o c n a B i a ł o r u ś jest miejscem przenikania się kultur. O d w i e k ó w żyją na tych terenach Białorusini, Polacy, L i t w i n i , Rosjanie, Tatarzy i Cyganie. Przed w o j n ą d u ż y procent ludności stanowili Żydzi. Jest to też miejsce spotkania wielu religii i o b r z ą d k ó w - katolicyzmu, p r a w o s ł a w i a , starego o b r z ę d u , u n i tyzmu, protestantyzmu, wyznania mojżeszowego i m u z u ł m a ń s k i e g o . Przez sa­ me t y l k o W i d z ę do czasów I I wojny przewinęło się pięć w y z n a ń chrześcijań­ skich, wyznanie m u z u ł m a ń s k i e i mojżeszowe (Hedemann 1930, s. 198). Z nich pozostali do dziś katolicy, p r a w o s ł a w n i , m u z u ł m a n i e i starowiercy, pojawili się z a ś b a p t y ś c i i ś w i a d k o w i e Jehowy. T r u d n o określić d o k ł a d n i e , i l u starow i e r c ó w zamieszkuje p ó ł n o c n ą Białoruś, j a k o że nie m a aktualnych danych statystycznych. Pamjac'. Brasłauski rajon podaje, że w 1989 r. Brasławszczyznę z a m i e s z k i w a ł o 5 955 Rosjan, z k t ó r y c h większość stanowili staro­ wiercy (Pamjac' 1998, s. 658). Wydaje się, że obecnie liczby są podobne. 3 O tym, jak dużo zaczęło wówczas powstawać nowych starowierskich obiektów sakralnych świadczy fakt, że w Moskwie w latach 1905-1917 staroobrzędowcy zbudowali 15 nowych budyn­ ków sakralnych, nie licząc prywatnych kaplic (Robson 1995, s. 55-57). W przedwojennej Polsce przepisy państwowe szły starowiercom na rękę, zwłaszcza w dzie­ dzinie szkolnictwa. Podczas świąt starowierskich dzieci tego wyznania były zwolnione z zajęć. Jeśli w szkole uczyło się ponad 12 dzieci staroobrzędowych, odbywały się dla nich dwie lekcje religii w tygodniu. Pod Dyneburgiem znajdowało się seminarium nauczycielskie dla staroobrzędowców, a w Wilnie starowierska szkoła wyższa (Štrikker 1992, s. 260-261). 4 �197 STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI S t a r o o b r z ę d o w c y na terenie p ó ł n o c n e j B i a ł o r u s i s ą nazywani M o s k a l a m i . O k r e ś l e n i e t o nie m a charakteru pejoratywnego, jest raczej k a t e g o r i ą o p i s o w ą . Sami starowiercy rzadko o d n o s z ą się do niego n i e c h ę t n i e . T w i e r d z ą raczej, że w y n i k a z historii i c h wyznania: Moskale, to jak była, w jakim to roku, gonienie na starawierów, żeby na prawosławie nazywajet Moskale szli, [...] biegli z podmaskowia ipotomu eto 5 ( D K ) . Podobnie przedstawiciele innych w y z n a ń 0 e t y m o l o g i ę t e r m i n u Moskale, odwołują się zazwyczaj do gonienia, pytani które z m u s i ł o s t a r o w i e r c ó w do opuszczenia centralnej Rosji i przesiedlenia się m . i n . 6 na tereny Wielkiego K s i ę s t w a Litewskiego . W ś r ó d nie-starowierskiej l u d n o ś c i funkcjonuje stosunkowo niewiele nega­ t y w n y c h s t e r e o t y p ó w i w i e r z e ń d o t y c z ą c y c h s t a r o o b r z ę d o w c ó w . Zarzuca się i m przede wszystkim c h c i w o ś ć i złodziejstwo, w y ś m i e w a się ich r ó w n i e ż twier­ d z ą c , że m a j ą czerwone twarze. N i e m a jednak postawy t a k skrajnie n i e c h ę t ­ nej, j a k a p o j a w i a się w Ludzie O. K o l b e r g a : „ K a ż d a zbrodnia s p e ł n i o n a w na­ szym kraju jest przez nich [ s t a r o w i e r c ó w - przyp. Z G ] albo przez Ż y d ó w , c h o ć to rzadko, a l u d miejscowy do tego jest n i e z d o l n y m " ( K o l b e r g 1966, s. 50). Sami starowiercy zdają sobie s p r a w ę z k r ą ż ą c y c h p o g ł o s e k o ich złodziejstwie 1 s t a r a j ą się w y t ł u m a c z y ć jego p r z y c z y n ę o d w o ł u j ą c się do historii: Może uslyszitie takije słowa szto „Moskal ich sostawljała. to złodiej". Ani złodiejami wy nie byli, a żyzń W Ijesu ani skitalisja, takije borody padpuskali, nada była żywit sjemiu. Wot wychodit na darogu, jedjet kupiec na troch liniejkie, tam muku, iii 5 Większość materiałów została zebrana przez członków Koła - Zbigniewa Olczaka, Michała Straszewicza oraz autorkę niniejszego artykułu. Jeśli rozmówca nie jest starowiercą, zaznaczam to w nawiasie. Materiały, które nie pochodzą z badań Koła, zostały zebrane w ramach ba­ dań laboratoryjnych pt. „Biblia ludowa", prowadzonych w roku 1996 pod kierownictwem dr Magdaleny Zowczak z Katedry Etnologii i Antropologii Kultury UW. W nawiasie podaję inicjały autorek tych wywiadów (DH - Dorota Hall, D K - Dagmara Klosse). Wywiady były prze­ prowadzane głównie w języku polskim (w przypadku Polaków) i rosyjskim (w przypadku staro­ obrzędowców i, zazwyczaj prawosławnych, Białorusinów). Wszyscy staroobrzędowcy zamiesz­ kujący byłe Inflanty Polskie (Litwę, Łotwę, Estonię, a także północną część Białorusi) mówią gwarami tego samego typu - środkowowielkoruskimi strefy zachodniej, głównie pskowskimi i nowogrodzkimi (Grek-Pabisowa 1999, s. 70). Bogatą literaturę na ten temat podaje Iryda Grek-Pabisowa (Grek-Pabisowa 1999). Od czasu, gdy Brasławszczyzna stała się częścią Związku Radzieckiego, rozpoczął się silny napływ na te tereny ludności rosyjskojęzycznej, została też wprowadzona oświata państwowa w języku rosyjskim. Wpłynęło to na zbliżenie się języka staro­ obrzędowców do literackiego języka rosyjskiego. Warto tu dodać, iż większość staroobrzędowców z pokolenia, które rozpoczęło edukację przed wybuchem II wojny światowej, rozumie język polski i jest w stanie posługiwać się nim przynajmniej w podstawowym zakresie. Jeśli chodzi o ludność polskojęzyczną, mówi ona polszczyzną regionalną - północnokresową, która bywa traktowana jako odmiana polszczyzny (Handke 1997, s. 13) lub też jako gwara (Grek-Pabisowa, Maryniakowa 1997, s. 33). Jej cechy opisują wyczerpująco Iryda Grek-Pabisowa i Irena Maryniakowa (GrekPabisowa, Maryniakowa 1997, s. 34-103; por. też zapisy wypowiedzi Polaków m.in. z Brasławszczyzny w: Grek-Pabisowa, Maryniakowa 1999). Autorki zwracają też uwagę, iż brak szkolnictwa polskiego w ciągu ostatnich dziesięcioleci spowodował zanik znajomości języka polskiego w młodym pokoleniu Polaków zamieszkujących omawiane tereny (tamże, s. 33). Podobne zjawisko odnajdujemy w Estonii - w miejscowości Raja nad jez. Pejpus. Grupa fiedosiejewców, która przeniosła się tam z Wielkiego Księstwa Litewskiego, jest nazywana Polakami. 6 �198 ZUZANNA GRĘBECKA szto tam zakupljena, napadali, zabierali. [...] No ubiwat nie ubiwali. Z p o s ą d z e ­ n i a m i o złodziejstwo z w i ą z a n y jest d o s y ć popularny stereotyp starowiera-koniokrada. Czasem nadaje się m u charakter rytualny twierdząc, że k r a d z i e ż o g i e r ó w jest warunkiem zostania nastawnikiem ( p r z y w ó d c ą duchownym): A u Maskalów jak batiuszku tego, popa wybierają [...] pop dolżen być taki pop, żeby on ukradłby trzech ogierów. [...] Ot jeśli on ukradł trzech ogierów od człowieka, on może być popom (katol., D H ) . Informację o koniokradztwie s t a r o o b r z ę d o w c ó w m o ż n a też odnaleźć u O. Kolberga (1966, s. 50). Sami starowiercy zaprzeczają stanowczo, aby istniał kiedykolwiek taki zwyczaj. Starowiercy bywają o s k a r ż a n i o uprawianie czarnej magii: U nas jest taka jeszcze wiara, staroobrzędowcy. O, to najgorsze. To najgorsze, staroobrzędowcy. Oni takie to i szepty te, i wszystko, to tak o te krowy zamawia, co babka, co mężczyzna, oni wszystko takie. Oni tam wyleczaja, na przykład dziecko zlęknie się czegoś, potem choruje, to oni to tam szepczą, wodo, tam na masło, a czy tam komu pomogło? (katol.). P r o b l e m a t y k ą c z a r ó w zajmę się dalej, tutaj warto t y l k o z a u w a ż y ć , że w powyższej wypowiedzi przypisuje się starowiercom z n a j o m o ś ć nie t y l k o czarnej, ale i białej magii. Praktykowanie białej m a g i i nie bywa w zasadzie waloryzowane negatywnie, dlatego j a k o zarzut pojawia się n i e s k u t e c z n o ś ć c z a r ó w leczniczych. Jest to o tyle nietypowe, że zazwyczaj starowierscy szeptuni (specjaliści od białej magii) cieszą się r e n o m ą i u w a ż a n i są za bardzo skutecznych. Czasem starowiercom przypisuje się daleko p o s u n i ę t ą w s p ó ł p r a c ę z reżi­ m e m komunistycznym, z której mieli j a k o b y czerpać korzyści i k t ó r a m i a ł a c h r o n i ć ich przed sowieckimi p r z e ś l a d o w a n i a m i religijnymi. N i e wydaje się jednak, żeby rzeczywiście tak b y ł o . Przede wszystkim oni również byli repre­ sjonowani, o czym więcej piszę dalej. Ponadto, p o n i e w a ż zarzuty te stawiali zazwyczaj Polacy, k t ó r y c h p r z e ś l a d o w a n i a komunistyczne d o t k n ę ł y p o d w ó j n i e - z racji wiary i n a r o d o w o ś c i - m o g l i oni „ k o l a b o r a c j i " przypisać stosunkowo mniejsze nasilenie represji wobec p r a k t y k u j ą c y c h s t a r o w i e r c ó w , niż wobec praktykujących katolików. W s p o m i n a się też często pohanną krużkę, j a k o że jest ona materialnym symbolem ekskluzywności s t a r o w i e r c ó w . Pohanna krużka był to znajdujący się w gospodarstwie k a ż d e g o starowiercy kubek, w k t ó r y m dawano p i ć przed­ stawicielom innych w y z n a ń : Jeśli nastajaszczy starabriadiec, to nie dołżen in­ nowiercom daw ať ze swojej krużki pić. W każdym dwarie, domie dołżna być krużka, w katorom dawať pić pohanom. Picie i jedzenie z innowiercami z tych samych n a c z y ń p o w o d o w a ć m i a ł o zmirszczenie - skażenie poprzez k o n t a k t z grzesznym światem i z l u d ź m i , k t ó r z y nie przestrzegali n a k a z ó w starego o b r z ę d u : Patamu, szto u starawierów nie kuriłi, a eta kurii' wsio, innostrannik raźny, pieried krużkoj dałżna wsiegda kriestitsia i pieried czaszkoj pieriekriestit, a tut nie kreszczut. Paetamu zakon etat był. W a r t o o d n o t o w a ć , że paleniem przez i n n o w i e r c ó w p a p i e r o s ó w uzasadnia zwyczaj pohannej krużki r ó w n i e ż pytany o tę s p r a w ę katolik: Stary jeśli widziałby kto kurzy, to nie dałby pić wodę z tego... z krużki tej. Już ona pohanna, u nich nie ma zakonu kurzyć �STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI 199 (katol., D H ) . Dawniej zwyczaje związane z pohanną krużką były bardzo ściśle przestrzegane. Jedna z r o z m ó w c z y ń twierdziła, że rozdzielenie n a c z y ń doty­ czyło nawet m a ł ż o n k ó w w sytuacji, gdy jedno z nich wróciło z p o d r ó ż y , w czasie której m o g ł o ulec zmirszczeniu . Obecnie pohanna krużka wyszła j u ż z użycia: To teraz już takie oni zrobili się podobnieje do ludzi, a kiedyś to i nie dawali z tego kubka napić się wody (katol., D H ) . Wszyscy r o z m ó w c y t w i e r d z ą zgodnie, że ze zwyczajem t y m spotykali się wyłącznie w m ł o d o ś c i , z czego m o ż n a w n i o s k o w a ć , że zanikł on mniej więcej w okresie I I wojny światowej. W dzisiejszych czasach starowiercy na p ó ł n o c n e j Białorusi stali się o wiele bardziej otwarci na inne wyznania, niż m i a ł o to miejsce dawniej: My wsje brat ja pa Isusje Christie. [...] Patamu my dalżny lubit, wsjech uważat, niet u nas chutszych, łutszych wier. [...] Wsjo rawno - kastiol, cerkow, miecziet eta bożyj zjemnoj dom. Postawa taka, najczęściej w y r a ż a n a zdaniem Boh adin, tolka wier mnoha, jest charakterystyczna dla pogranicza p o l s k o - b i a ł o r u s k o - l i t e w s k i e g o (por. H a l l 1998, s. 29; Engelking 1996, s. 183; Ż y c z y ń s k a - C i o ł e k 1996, s. 204). Negatywnie natomiast jest oceniana zmiana wiary - panuje przekonanie, że człowiek powinien u m r z e ć w takiej wierze, w jakiej został ochrzczony. Dlate­ go, c h o ć starowiercy często oceniają swoją w i a r ę j a k o s u r o w ą , bardzo rzadko zdarzają się konwersje. Jako szczególnie bulwersujący opisywany był przypa­ dek pewnego nastawnika, k t ó r y został b a p t y s t ą . W y j ą t e k od zasady Boh adin s t a n o w i ą bowiem baptyści i Ż y d z i . W ś r ó d s t a r o o b r z ę d o w c ó w rozpowszech­ nione są charakterystyczne dla tego terenu wierzenia na temat Ż y d ó w . Przypi­ suje się i m ślepotę (Klosse 1998, s. 60), opowiada się o strasznej nocy, kiedy to jeden z Ż y d ó w m i a ł b y ć porywany z synagogi do piekła. Jest to też jedyna nacja, k t ó r a z o s t a ł a explicite wymieniona j a k o ta, w stosunku do której należy s t o s o w a ć pohanną krużkę: Nie dalżny my z adnoj krużki z Jewriejami papiti i pajesti. A paczemu my nie dalżny? Patamu, szto Jewrieje Chrysta razpinali. Ż y d ó w o s k a r ż a się też czasami o dewiacyjne p r a k t y k i seksualne. Jako że za ż y d o w s k i odpowiednik chrztu uznaje się obrzezanie, chrztem dla Ż y d ó w k i m i a ł a b y ć defloracja przez obrzezanego. S t ą d m o ż e w y n i k a ć zdumiewające przekonanie, że jeśli Ż y d ó w k a u m i e r a ł a w stanie dziewiczym, jej rodzina w y n a j m o w a ł a człowieka, aby d o k o n a ł defloracji martwego j u ż ciała. 1 8 Baptyści, b ę d ą c y na tych terenach wyznaniem stosunkowo nowym, m a j ą w oczach s t a r o w i e r c ó w w y j ą t k o w o złą opinię: Baptisty my panimajem w cziem diela ichnije, szto any tolkajetsja at Boha, kidajut Boha, gawaritsja, i kudajetsja Boha atriekajetsja. I w ichniej cerkwi nigdie niet ikon. Szczególnie r a ż ą c y jest dla s t a r o w i e r c ó w , k t ó r z y o g r o m n ą czcią otaczają ikony, stosunek b a p t y s t ó w do świętych o b r a z ó w . M o ż e to b y ć j e d n y m z p o w o d ó w , dla k t ó r y c h zostają 7 Władysław Baranowski przytacza relację Mateusza Gralewskiego z Kaukazu, dotyczącą używania pohannej krużki w sytuacji, gdy jedno z małżonków było innej wiary (Baranowski 1987, s. 147-148). Przed wojną na terenie Polski starowiercy unikali kupowania mięsa i chleba u Żydów (Grek-Pabisowa 1999, s. 295). 8 �200 ZUZANNA GRĘBECKA oni wyłączeni s p o ś r ó d w y z n a ń zasługujących na szacunek: Wsjo zakonomierna i my wsjech... kromje baptistow, wot eta katovy kidajut kriest - postawił w abaratnuju storonu. Eta atrjeczenije at Christa. Zarzuca się t u baptystom ustawia­ nie k r z y ż a w abaratnuju storonu - я należy t u zwrócić u w a g ę , że wszelkie o d w r ó c e n i a czy wykonywanie czynności na o d w r ó t są charakterystyczne dla ś w i a t a demonicznego. Jak w i d a ć z przytoczonych p r z y k ł a d ó w , baptyści opisy­ w a n i przez s t a r o w i e r c ó w obdarzeni są cechami zbliżającymi ich do typowego dla k u l t u r y ludowej stereotypu Ż y d a - o b c e g o (o t y m stereotypie por. B y s t r o ń 1995, s. 56-61; Stomma 1986, s. 20-^2; Tokarska-Bakir 1999). T a k j a k Żydzi są profanatorami świętości, krzyż ustawiają w o d w r o t n ą stronę, czyli „ p o ż y d o w s k u " - gdyż tak się określa w kulturze ludowej robienie czegoś na o d w r ó t . O stosunku do b a p t y s t ó w szerzej pisze K r y s t y n a Gieryszewska (1998). Stary obrzęd u w a ż a n y jest powszechnie za najstarszą w i a r ę chrześcijańską: Najpierw była wiara żydowska. Jezus też był Żydem. Potem jego chrzcili, kiedy jemu było już trzydzieści trzy łata. No i potem... poszły wiary chrześcijańskie [...] Potem poszły wiary. Pierwsza wiara stara rosyjska była, to starowierska, te, które i teraz jest, to była stara wiara, a potem od Grecji przyjęli nowa wiara, prawosławna. Prawosławna wiara poszła z Konstantynopola, z Grecji. [...] A ka­ tolicka z Rzymu (prawosł., D H ) . W i a r a s t a r o o b r z ę d o w c ó w jest przez więk­ szość n i e - s t a r o w i e r c ó w oceniana bardzo pozytywnie. P o d k r e ś l a n a jest gorli­ w o ś ć , z j a k ą się m o d l ą : U starowierów w molenie ja była na Pakrów. [...] Molutsja dołgo, dołgo, i tak charaszo... Iwsje razem. Ot mnie silno panrawilos' (katol., D H ) . Podziw wzbudza s u r o w o ś ć p o s t ó w i powszechna umiejętność czytania. P o d o b a j ą się też święte k ą t y , k t ó r e u starowierców są zazwyczaj strojniejsze niż u p r a w o s ł a w n y c h , a t a k ż e niż katolickie ołtarzyki domowe. Sami starowiercy, j a k zostało powiedziane, poważają wszystkie wiary oprócz b a p t y s t ó w i Ż y d ó w . W przypadku widocznych różnic między wyznaniami starają się znaleźć p o d o b i e ń s t w a - stąd p o r ó w n y w a n i e kutii do sakramentu komunii, czy w y t ł u m a c z e n i e symboliki sposobu s k ł a d a n i a dłoni do czynienia znaku krzyża, k t ó r y różni się u poszczególnych wyznań: Prawosławny żegna się trzema pakami, bo jest Trójca Święta, prawidłowo, katolik -pięcioma, bo mówi, że Chrystus mial pięć ran, też prawidłowo. A starowier - dwoma, bo na początku był Bóg i Człowiek (tzn. Chrystus; za: Zowczak 2000, s. 41). Jednak stosunek do poszczególnych w y z n a ń nie jest jednakowy. Większość starowierców m a ś w i a d o m o ś ć p o d o b i e ń ­ stwa, jakie łączy ich z p r a w o s ł a w i e m , c h o ć to wyznanie nie cieszy się u nich w i ę k s z ą s y m p a t i ą . K o r z e n i b r a k u sympatii należy oczywiście u p a t r y w a ć w cza­ sach ganienija, ale i później w ł a d z a carska p o d e j m o w a ł a p r ó b y siłowego przyłą­ czenia s t a r o w i e r c ó w do p r a w o s ł a w i a , co nie wpłynęło pozytywnie na stosunki m i ę d z y t y m i wyznaniami. Wspominany jest nawet funkcjonujący dawniej zakaz wchodzenia do cerkwi p r a w o s ł a w n y c h . Zakaz ten nie obejmował jednak kościo9 9 W 1838 podjęto taką próbę wobec starowierców widzkich. Rok później aresztowano ówczes­ nego nastawnika, Smaliakowa, a molenę opieczętowano. Próba ta nie została jednak uwieńczona powodzeniem (Pamjac 1998, s. 657). �201 STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI łów katolickich ani m e c z e t ó w . Stosunek do T a t a r ó w jest raczej obojętny. Największą s y m p a t i ą cieszą się katolicy: Wot katoliczeskaja wiera mnie bolje tak simpatirizujut, szto kultura w kastielje boljeje. Jako że katolicy są u t o ż s a m i a n i z Polakami, m o ż n a b y ć m o ż e tę s y m p a t i ę łączyć z sentymentem, z j a k i m wspominane są czasy, gdy tereny te wchodziły w skład Rzeczypospolitej. Podczas b a d a ń często z d a r z a ł o się, że r o z m ó w c y - s t a r o w i e r c y dopytywali się, kiedy Brasławszczyzna zostanie ponownie p r z y ł ą c z o n a do P o l s k i . 10 ŚWIAT S T A R Y C H I N O W Y C H WIERZEŃ Czary i łamanie świec. N a północnej Białorusi ogromnie rozpowszechnione są opowieści o czarnej i białej magii. Specjalistów o d tej pierwszej nazywa się kałdunami lub czarnokniżnikami, ci drudzy to szeptuni - c h o ć najczęściej określa się ich opisowo, j a k o „ t y c h , k t ó r z y m o g ą " lub „tych, k t ó r z y u m i e j ą " . Szeptuni cieszą się p o w s z e c h n ą s y m p a t i ą . Działają oni z B o ż ą p o m o c ą , w swojej praktyce używają z a m ó w , k t ó r e nazywane są świętymi słowami. Zajmują się pomaganiem ludziom, leczeniem c h o r ó b , zdejmowaniem u r o k ó w : No jest - że takije katoryje, szepczut, zaszoptywujut. Pomagajut - że ludijem ot baljezni! Zagawariwajut ipamagajet. Kto wodu, kto na samom czelowiekie i pomagajut. Szeptuni, w o d r ó ż ­ nieniu od kaldunów, za swe usługi nie żądają z a p ł a t y - c h o ć przyjmują prezenty w naturze. Jak pisałam j u ż wyżej, w ś r ó d okolicznej ludności szeptuni starowierscy cieszą się szczególnym uznaniem. 11 Inaczej m a się rzecz z kałdunami. O s k a r ż a się ich najczęściej o psucie k r ó w - odbieranie i m mleka lub powodowanie, że podbiega ono krwią: Ona bardzo dużo krowy psuła. Ona chodzi tam, gdzie te kopytki, gdzie ta krowa, ona ta ziemia bierze, coś szepcze (katol.). Zbieranie ziemi ze ś l a d ó w b y d ł a to bardzo często przytaczany s p o s ó b uprawiania takich czarów. Zazwyczaj m a miejsce w czasie nocy świętojańskiej. Jest to stary, tradycyjny s p o s ó b ; wzmianki o n i m m o ż n a znaleźć w Pieśni o Paraskiewie: „Czwarta dusza też zgrzeszyła: najkrótszych nocy nie przesypiała, na k r o w y u r o k i r z u c a ł a " ( Ł u ż n y 1990, s. 225). O czarnokniżnikach m ó w i się też, że potrafią przywoływać diabły, k t ó r e potem i m służą. Z t y m wiąże się w ą t e k „ u c z n i a c z a r n o k s i ę ż n i k a " - opowieści o ludziach, k t ó r z y 1 0 W przeszłości stosunki miedzy Polakami a starowiercami nie zawsze układały się dobrze. Dotyczy to szczególnie okresu powstań, kiedy to staroobrzędowcy opowiadali się zdecydo­ wanie po stronie Imperium Rosyjskiego - szpiegowali i wydawali władzom carskim powstańców (Hedemann 1930, s. 85; Kolberg 1966, s. 51). W czasie powstania styczniowego doprowadzili oni do rozbicia polskiego oddziału partyzanckiego na Brasławszczyźnie (Rakowski 2000, s. 83-84). Jest to o tyle zaskakujące, że na terenie Rosji starowiercy byli zazwyczaj zwolennikami powstań przeciwko władzy carskiej - tak było np. w przypadku powstania chłopskiego Pugaczowa. Z kolei na Syberii starowiercy traktowali z sympatią polskich zesłańców po powstaniu styczniowym (Baranowski 1987, s. 132-133, 141-142). Warto zauważyć, że wśród staroobrzędowców litewskich termin ten jest spotykany bardzo rzadko (Novikov 1998). 1 1 �202 ZUZANNA GRĘBECKA u k r a d ł s z y lub znalazłszy przypadkowo m a g i c z n ą c z a r n ą księgę, padli ofiarą d i a b ł ó w , k t ó r e wezwali, a później nie umieli odesłać z powrotem. Spotyka się też wierzenia, że dawniej kołduni potrafili zmieniać ludzi w zwierzęta ( w i l k i , konie, świnie, łabędzie) lub w kamienie - najpopularniejsza z tego repertuaru jest opowieść o zaklętym orszaku weselnym. U w a ż a się, że przed złym urokiem, a zwłaszcza złym okiem, chroni noszenie wpiętej w b l u z k ę agrafki. Powszechne jest też przekonanie, że ofiarą c z a r ó w nie padnie ten, k t o wierzy w Boga, pości i nosi krzyżyk. Rodzajem magicznego szkodzenia jest ł a m a n i e świec w celu zwiększenia skuteczności przekleństwa. N i e jest to działanie zarezerwowane dla specjalistów od magii - m o g ą je w y k o n y w a ć również zwykli ludzie. Z ł a m a n ą świecę zapala się w molenie p r o s z ą c Boga, aby zesłał nieszczęście na p r z e k l i n a n ą osobę. Najsku­ teczniejsze jest ł a m a n i e świecy podczas wielkich świąt: U mienia priszli i obworowali. [...] Priszli, zabrali wsio miaso i sała i wsio w noczu. Eta byłapieried Pascha], Ja wziała domapomoliłas', swieszczupołamała, postawiła. W najczęściej przyta­ czanych historiach dokonuje tego porzucona kochanka podczas ślubu mężczyz­ ny, k t ó r y j ą zostawił. A l e , j a k widać, m o ż e to b y ć również sposobem dochodze­ nia sprawiedliwości w przypadku innych krzywd. Ł a m a n i e świec jest przeważnie oceniane przez r o z m ó w c ó w negatywnie, j a k o grzech. U w a ż a j ą , że k a r ę należy p o z o s t a w i ć w r ę k a c h Boga, gdyż t y l k o O n jest u p o w a ż n i o n y do wydawania w y r o k ó w - natomiast k l ą t w a wsparta z ł a m a n i e m świecy m o ż e obrócić się prze­ ciw temu, k t o j ą rzuca: Na primier -my s wami możem posporim, porugajemsia. Jeśli wy połamajetie swieszczu, poleticie, szto mnie budziet wried - tak wy sobie zdziełajetie wried. R ó w n i e ż negatywnie oceniane jest hołdowanie, t j . uprawianie czarnej magii. Zalicza się je do najcięższych grzechów, za k t ó r e B ó g m o ż e zesłać k a r ę jeszcze na t y m świecie: Ona już nie mogła strzymać swoich ust. Ona tylko ciap, ciap, ruchała i ruchała. Za to, że ona psuła krowy (katol.). W tej historii w i d a ć symboliczne p o d o b i e ń s t w o w i n y i kary - ciągłe ruchy ust p r z y p o m i n a j ą szeptanie zaklęć, k t ó r y m zgrzeszyła kobieta . Czarnokniżnicy są też często karani ciężką śmiercią. P o m ó c takiemu człowiekowi m o ż n a wyjmując deskę z sufitu - w szczególnych przypadkach rozbierając nawet cały sufit czy dach (więcej na ten temat: Rak, G r ę b e c k a - Ć w i e k 1998, s. 52-53). Jest to p r z y k ł a d magii alkmenicznej (por. Stomma 1976). 12 K a ż d y , k t o dysponuje wiedzą m a g i c z n ą , powinien j ą p r z e k a z a ć k o m u ś przed śmiercią. Dotyczy to tak szeptunów, j a k i kołdunów, z t y m że w przypad­ k u szeptuna nieprzekazanie nie grozi ż a d n y m i konsekwencjami, natomiast jeśli kołdun nie p r z e k a ż e n i k o m u wiedzy, nie m o ż e u m r z e ć . Stąd częste opowieści o umierającej w szpitalu czarnokniżnicy, k t ó r a przekazuje swoją wiedzę pielęg­ niarce: Ja pracowała w Rygie, miedsiostroj pracowała i tam lieżała taka Ukrain­ ka, babka też. I ona była „wiedźma" taka. I ona też już umierała i kiedy my mówiły tak to ona mnie wszystko pieredała i ona już umarła (katol., D K ) . 1 2 Jest to być może ten sam wątek, co wątek dusz, które wracają na ziemię pokutować wiecznie powtarzając czynność, którą zgrzeszyły. �STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI 203 Jednak najlepszym o d b i o r c ą wiedzy magicznej jest członek własnej rodziny b ę d ą c y najstarszym lub n a j m ł o d s z y m dzieckiem: Ona to musi kogoś nauczyć, ali ze swojej rodziny kogoś, samego młodszego, czy samego starszego (katol.). W i e d z ę i zaklęcia p o w i n n o się p r z e k a z a ć dopiero na łożu śmierci, gdyż prze­ kazanego k o m u ś zaklęcia nie m o ż n a j u ż s t o s o w a ć samemu - traci ono s w ą moc (por. Zowczak 1994, s. 20). Obecnie zakaz przekazywania z a m ó w nie jest j u ż tak ściśle przestrzegany. N i e k t ó r z y szeptuni d r u k u j ą nawet swoje żarnowy w gazetach Toloka - domašnij doktor i Toloka - domasnja gazeta. Matka Boska i święci. Starowiercy p ó ł n o c n e j Białorusi szczególną czcią otaczają M a t k ę B o s k ą . Przejawem tego jest fakt, że wszystkie moleny na tych terenach - z wyjątkiem moleny w M i k o ł a j u ń c a c h - n o s z ą wezwanie U ś p i e n i a (zaśnięcia) M a t k i Bożej. Rozpowszechniona jest wizja M a r y i - opie­ k u n k i wierzących. Ł ą c z y się to z popularnym na Brasławszczyźnie typem ikonograficznym Pokrow, czyli Opieka M a t k i Bożej (por. Sulikowska 1998, s. 44; sam typ patrz Kobrzeniecka-Sikorska 1993, s. 180). T a k a lub inne i k o n y maryjne znajdują się prawie w k a ż d y m d o m u : Eta u nas oczień mnoga Boharodzic [ t j . i k o n przedstawiających M a t k ę B o s k ą - Z G ] . Ja adno znaju, szto Boharodzica oczień cziasta jawlialis ludziom. Pojawiają się nawet katolickie przedstawienia maryjne j a k M a t k a Boska Fatimska. Bogurodzica jest w ł a ś ­ ciwie j e d y n ą o s o b ą świętą, k t ó r a objawia się ludziom (choć cudowne ob­ jawienia są w ś r o d o w i s k u s t a r o w i e r c ó w o wiele rzadsze niż w ś r o d o w i s k u k a t o l i k ó w , o czym piszę przy okazji c u d ó w ) : Tęczy wierzch padnimajetsia znizu i tak wyszej, wyszej, wyszej i tedy wychodzi Matka Boska, taka ikonka wy­ chodzi. I ona do mnie mówiła, ale ja w ta pora... ja i troszkę opowiadała, ale jak tak, to ja nie mogę powiedzieć, co ona mnie mówiła ( D K ) . 1 3 S p o ś r ó d opowieści apokryficznych o Matce Bożej najczęściej wspominany jest Transitus (por. Apokryfy 1986, s. 564). Przytoczę t u ciekawą wersję tego apokryfu, k t ó r a została p r z e k s z t a ł c o n a zgodnie z p r a w i d ł a m i logiki m i t u : Był taki propawiednik Foma [...] Jemu skazali, szto Bogamatier umierła. On nie pawieril. I on prasił — tam Nikoła, Joan Priedtiecza, Ilia, wsiech - sztoby atkryli grob. Inie okazałoś' Jejo w grobu. I tak rieszyli, szto Isos Christos zabral Bogarodzicu na niebiesa. Poetamu jest wyrażenie „niewieruszczyj Foma". Umiesz­ czenie przy grobie M a t k i Boskiej św. N i k o ł y (Mikołaja), Jana Chrzciciela i Eliasza - świętych najistotniejszych dla religijności s t a r o w i e r c ó w - jest prze­ jawem d z i a ł a n i a reguły trzech j e d n o ś c i m i t u - czasu, miejsca i postaci. Jest to zasada k a ż ą c a m . i n . „ k l e i ć " ze s o b ą - k o n c e n t r o w a ć w jednym miejscu i czasie - istotne dla m i t u postaci (por. Tokarska-Bakir 2000, s. 190-194). W i d a ć t u też c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla m i t o - l o g i k i k o n t a m i n a c j ę postaci o d g r y w a j ą c y c h w n i m analogiczne role (Zowczak 2000, s. 87-88, 99-101, 294-296). Niewierny Tomasz, k t ó r y nie chciał uwierzyć w zmartwychwstanie Chrystusa, zastępuje 1 3 Głęboki kult Matki Boskiej jest szczególnie charakterystyczny dla katolickiej religijności ludowej tego terenu (Zowczak 2000). Dlatego nie jest wykluczone, że kult ten nasilił się wśród staroobrzędowców Brasławszczyzny pod wpływem katolickich sąsiadów. �ZUZANNA GRĘBECKA 204 św. Tadeusza, a p o s t o ł a , k t ó r y spóźnił się na pogrzeb M a t k i Bożej. C h ę ć ostatniego spojrzenia na M a t k ę B o s k ą - k t ó r a stała się powodem otwarcia grobu - z o s t a ł a zinterpretowana w ludowej opowieści j a k o brak wiary w Jej śmierć - i w efekcie d o p r o w a d z i ł a do ujawnienia wniebowzięcia Bogurodzicy. Najważniejszym świętym w kulturze duchowej s t a r o o b r z ę d o w c ó w jest M i k o ­ łaj C u d o t w ó r c a - patron Rusi. Jego wizerunek jest jednym z najpopularniejszych na północnej Białorusi t y p ó w ikonograficznych. Występuje zazwyczaj w świętych k ą t a c h wraz z i k o n ą m a r y j n ą . Bywa o n często kontaminowany z Chrystusem - i k o n y p r z e d s t a w i a j ą c e N i k o ł ę nazywa się i k o n a m i Spasa (Zbawiciela) i vice versa (Sulikowska 1998, s. 44). I n n y m w a ż n y m świętym jest Eliasz. Bywa nazywany Panem G r o m u (rozpowszechnione na terenie całej Rusi; por. Uspien­ ski 1985, s. 57, 58, 61-63, 69, 193). W i ą ż e się z t y m przekonanie, że grom jest odgłosem przejeżdżającego po niebie ognistego wozu Eliasza, a świece święcone podczas jego święta c h r o n i ą od p i o r u n ó w . Św. Eliasz jest też w kulturze ludowej czczony j a k o pogromca sił nieczystych. Przed jego świętem (2 sierpnia) zakazane są kąpiele w rzekach i jeziorach, gdyż dopiero Eliasz wygania z w ó d diabły i złe moce. Trzeci istotny w kulturze s t a r o w i e r c ó w święty, Jan, jest u w a ż a n y za opiekuna b y d ł a , dlatego w jego święto wznosi się modlitwy w intencji żywego inwentarza. N i e jest też wykluczone, że m i ę d z y innymi z tego p o w o d u noc świętojańska jest uznawana za czas najbardziej sprzyjający magicznemu odbiera­ n i u k r o w o m mleka i innym czarom s z k o d z ą c y m b y d ł u . 14 Cuda. W ś r o d o w i s k u s t a r o w i e r c ó w , w o d r ó ż n i e n i u o d k a t o l i k ó w , stosun­ k o w o rzadko pojawiają się opowieści o cudach. Powszechne jest przekonanie, że „ p r a w d z i w e " cuda, dokonywane przez świętych, j u ż się nie zdarzają: Czudjes uże nikto nie możet sdiełat'. Rozpowszechnione są w t y m ś r o d o w i s k u opowieści właściwie t y l k o o d w ó c h rodzajach c u d ó w - karze Bożej i „ c u d o w ­ nych z r z ą d z e n i a c h " (abstrahuję t u o d opowieści niesamowitych, nazywanych cudami, t y p u historii o U F O , poltergeiście itp., k t ó r e dla tego terenu oma­ wiają, w y c h o d z ą c od etymologii słowa „ c z u d " , Cibor i K a m i ń s k a 1998). „ C u d o w n y m i z r z ą d z e n i a m i " nazywam historie z życia, k t ó r e ich bohatero­ wie interpretują j a k o przejaw działania Boskiej o p a t r z n o ś c i . Są to przede wszystkim wspomnienia z czasów wojny, w k t ó r y c h to wspomnieniach w y r a ­ towanie z opresji t ł u m a c z y się o p i e k ą B o s k ą . C z ę s t o też s p o t k a ć m o ż n a opo­ wieści o u n i k n i ę c i u w y p a d k u czy o wyzdrowieniu z ciężkiej choroby. Takie historie świadczą, m o i m zdaniem, o wierze w to, że przez całe życie człowiek jest poddawany d z i a ł a n i u w o l i Bożej, a większość w y d a r z e ń to jakiś rodzaj znaku danego przez Boga. Ten s p o s ó b m y ś l e n i a charakterystyczny jest dla Żywotu protopopa Awwakuma, z a p e ł n i o n e g o t a k i m i właśnie cudownymi zda­ rzeniami. W wypowiedziach m o i c h r o z m ó w c ó w są one czasem łączone z opie­ k ą a n i o ł a stróża, k t ó r y towarzyszy k a ż d e m u człowiekowi o d chwili chrztu. O p r ó c z opiekowania się człowiekiem, zajmuje się o n też s k ł a d a n i e m Bogu 1 4 Jest to nietypowe, gdyż na Rusi za patrona bydła uznawano najczęściej św. Mikołaja lub Michała (Uspienski 1985, s. 75-85). �STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI 205 codziennych „ r a p o r t ó w " z grzechów i dobrych u c z y n k ó w swego podopiecz­ nego: U nas piszetsja tak, kagda angieł dadin pri krjeszczenij. On wsjegda s czełowiekom. Angiel atdachniot wieczierom, ko Hospodu iprinosjit nasze djela, szto my sdjelali za dień, charoszyje iii płachyje. D r u g i rodzaj cudownych z d a r z e ń to kara B o ż a spadająca na grzeszników. P r z y t o c z ę t u dwie opowieści, w k t ó r y c h w i d a ć dobrze mechanizmy r z ą d z ą c e tego t y p u zdarzeniami: Chatielipieried Paschoj sdjelať nawasjelje. [...] / on był waditieljem. On jechał na maszynie i charaszo, szto s nim jechał jesczo wtaroj czełowiek. I on как jechał s razu saznanije patierjał i ruki spustił, a wtaroj chwatił rul i dawjoz jewo da domu i szto sutkipaljezał i umireł. [...] W etot dień, kagda on imieł isprjawljať nowasjelije, w etij dień byli pacharony; On nie wierował. Ikonu Prieswjatoj Bogorodicy on wynios w saraja i wot как raz piered praznikom Prieswjatoj Bogoridicy, kagda Prieczystoj, sgarieł. Znajetie Boh abrjaszczenije dajot, nie na każdom. Eta nauka. W powyższych historiach w i d a ć symboliczną o d p o w i e d n i o ś ć przewiny i ka­ ry. W pierwszym przypadku pogrzeb grzesznika, k t ó r y zamierzał w y p r a w i ć wesele w okresie Wielkiego Postu, odbywa się w dniu planowanego ślubu; w drugim osoba u s u w a j ą c a z d o m u i k o n ę Bogurodzicy spłonęła w dniu Jej święta. Charakterystyczny dla tego typu z d a r z e ń jest też fakt, że w pierwszej opowieści, c h o ć w w y p a d k u uczestniczyły dwie osoby, śmierć p o n i ó s ł t y l k o grzesznik. Cud, j a k i m jest kara Boża, nie jest skierowany do samego grzesznika - staje się on tylko przedmiotem cudu, nie zaś jego podmiotem. Cudowna kara ma natomiast na celu pouczenie społeczności wiernych, to społeczność jest jego właściwym o d b i o r c ą (więcej o symbolice kary Bożej: Rak, Grębecka-Ćwiek 1998). Sądzę, że p o p u l a r n o ś ć tych d w ó c h r o d z a j ó w c u d ó w - cudownych zrządzeń i kary o p a t r z n o ś c i - wynika z sytuacji, w jakiej z n a j d o w a ł a się w s p ó l n o t a s t a r o o b r z ę d o w c ó w z północnej Białorusi w ciągu ostatnich pięćdzie­ sięciu lat. Komunistyczne p r z e ś l a d o w a n i a religii wytworzyły p o t r z e b ę potwier­ dzenia p r a w d wiary i „ n a m a c a l n y c h " d o w o d ó w na istnienie Boga. T a k cudow­ ne zrządzenia, j a k i kara o p a t r z n o ś c i są takimi właśnie dowodami. P o z w a l a j ą też one odnaleźć sakralny sens rzeczywistości, k t ó r a pozornie zdaje się przeczyć religijnej wizji świata (problem ten zostanie szerzej o m ó w i o n y dalej). Ikony. Jednym z najistotniejszych e l e m e n t ó w kultury duchowej starowier­ ców są ikony. O ich wadze m o ż e świadczyć sen jednej z r o z m ó w c z y ń , w k t ó r y m niebo jest w y o b r a ż o n e j a k o miejsce pełne ikon: Ja atkrywaju dwier i tak ikony i wsjo tak w gałubom prastraństwie wot. I tyle obrazów tam - prosta ja nie magu opowiedzieć. D o w o d e m szacunku jest też często spotykane nazywanie i k o n „ b o g a m i " (Sulikowska 1998, s. 44), powszechne na całej dawnej Rusi (por. Uspienski 1985, s. 177-179). Dlatego i s t o t n ą kwestią są techniczne aspekty pisania i k o n . Jedna z r o z m ó w c z y ń na pytanie, czemu starowiercy m a l u j ą ikony na deskach, uzasadnia to u k r z y ż o w a n i e m Chrystusa na drewnianym krzyżu. Ten s p o s ó b rozumowania wydaje się istotny, zwłaszcza jeśli zestawi się to z zakazem wbijania w ikony gwoździ. Starowiercy uznają to za p r o f a n a c j ę wobec u k r z y ż o w a n e g o Chrystusa (Iwaniec 1977, s. 175). Z a najlepszy m a t e r i a ł �206 ZUZANNA GRĘBECKA na deski, na k t ó r y c h m a j ą b y ć malowane ikony, uznawane są drzewa r o s n ą c e w Izraelu - czyli te, z k t ó r y c h m ó g ł b y ć wykonany krzyż. Trzeba p o d k r e ś l i ć , że są t o p o g l ą d y o s ó b , k t ó r e nie zajmują się pisaniem i k o n , nie są to więc faktyczne wskazania techniczne, a raczej skojarzenia symboliczne. Skojarzenia te są bardzo istotne, gdyż w s k a z u j ą na bardzo silne przekonanie o substan­ cjalnym w r ę c z z w i ą z k u ikony z sacrum. N i e wysuwając zbyt pochopnych w n i o s k ó w m o ż n a w k a ż d y m razie powiedzieć o przesuwaniu się symboliki ikony od świętego obrazu w k i e r u n k u relikwi. Świadczy też o t y m przytoczona wcześniej w y p o w i e d ź o Matce Boskiej objawiającej się p o d p o s t a c i ą m ó w i ą c e j i k o n y (o z w i ą z k u o ż y w a n i a w i z e r u n k ó w z ich „ r e l i k w i j n y m " charakterem patrz Tokarska-Bakir 2000, s. 292-295). Zgodnie z i n n y m przekonaniem wzory ikonograficzne, tak j a k i święte księgi, są natchnione przez Boga - autorzy dawnych i k o n i ksiąg tworzyli p o d d y k t a n d o a n i o ł a lub D u c h a Św. O p o w i a d a j ą c o t y m jedna z r o z m ó w c z y ń p o w o ł a ł a się na i k o n ę , na k t ó r e j za plecami świętego widoczny jest szepczący m u do ucha anioł. Jest to i k o n a p r z e d s t a w i a j ą c a św. Jana Milczącego (Jana E w a n g e l i s t ę ; patrz np. Kobrzeniecka-Sikorska 1993, s. 131), w z ó r spotykany d o ś ć często na terenie p ó ł n o c n e j Białorusi. M i m o m a ł e g o rozpowszechnienia opowieści apokryficznych , na B r a s ł a w szczyźnie m o ż n a s p o t k a ć liczne echa apokryfu o mandylionie (nigdy jednak nie u d a ł o nam się z a n o t o w a ć tej opowieści w pełnej wersji). W i ą ż e się to z umiesz­ czaniem m a n d y l i o n u na k r z y ż a c h i wielu ikonach starowierskich (ten t y p ikonograficzny patrz np. Kobrzeniecka-Sikorska 1993, s. 40; o historii mandy­ l i o n u patrz: D o m a ń s k a 1977, s. 48-50). R o z m ó w c y często starają się wyjaśnić, czym o n jest: Tam na wierzchu [na górze k r z y ż a - Z G ] , na samom on wierzchu, główka, to jak Pan Jezus, jak on już wstał, to jak on, to pisze się nierukotwariennyj obraz pa ruski, a eta dlatego, że obrusem ocierał się Pan Jezus i na obrusie zostałsia jego twarz, tak on tam na wierzchu dlatego zrobiony ( D K ) ; Как uwidzieli, szto Chrysta niet w grobu, to na niebie pojawiłsia etat obraz. 15 Obie historie wiążą mandylion ze zmartwychwstaniem Chrystusa. C u d o w n o ś ć m a n d y l i o n u b y ł a b y t u p o d w ó j n a - wynikająca z bycia nie-ludzką-ręką-uczynion y m (acheiropoietos) ale i z faktu, że przedstawia on Boga Z m a r t w y c h w s t a ł e g o , a nie Jezusa za czasów Jego ziemskiej, a więc człowieczej egzystencji. D o d a t k o w o druga z opowieści wpisuje m a n d y l i o n w tradycję cudownych, s p a d ł y c h z nieba, w i z e r u n k ó w - a zatem w szereg świętości „ u r a n i c z n y c h " (por. Tokarska-Bakir 2000, s. 319-322). Odsyła to znowu do częściowo „relikwijnego" charakteru ikon. Oto najpełniejsza, zanotowana podczas b a d a ń wersja tej legendy: W Halileju, katoryj Jew o [Chrystusa] priedłagał na raspiatja - Ir od - zabaljeł. [...] Rakom, rak wodworiłsja w udy jewo. Wzjał on paprasjł chudożnika, szto hawrit, jest takoj dieławoj czierodiej iii kak. A r t y s t a zostaje p o s ł a n y do Chrystusa 1 5 Dotyczy to nie tylko środowiska staroobrzędowców, ale całej tamtejszej społeczności. Magdalena Zowczak przyczyn takiego stanu rzeczy upatruje w izolacji i wpływach Rosji (Zow­ czak 2000, s. 47). �STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI 207 z p r o ś b ą o uzdrowienie. N i e m o g ą c z p o w o d u t ł o k u d o s t a ć się do Niego, p r ó b u j e n a r y s o w a ć Jego portret. Skolki rysował a On oblik mieniał. Nikak Jewo nie mog narysowat. On chatieł dokázat, szto on był i widieł Isusa Chrysta. A Isus Christos padmietił eta dieła i skazał - priwieditje jewo ka mnie. I on padał eta pismo. On (Jezus) wzjał, umyłsja i utorsja etim pałatieńcem, na pałatience wsjo atrażenije Jewo licznosti astałos Isusa Chrysta. Przede wszystkim w i d a ć t u w y r a ź n i e wzmiankowany j u ż mechanizm kontaminacji. W ł a ś c i w y bohater legendy o mandylionie, Abgar, k r ó l Edessy, jest p o s t a c i ą k o m p l e m e n t a r n ą do k r ó l a Heroda. T e n pierwszy nie wierzy w Chrystusa, ale szuka u Niego r a t u n k u , drugi jest j e d n ą z pierwszych o s ó b , k t ó r e uwierzyły i czuje się przez Niego z a g r o ż o n y . Pierwszy towarzyszy k o ń c o w i , drugi zaś p o c z ą t k o w i p o b y t u Jezusa na ziemi. W a r t o t u zwrócić u w a g ę na rodzaj choroby Heroda - rak u d - k t ó r a nasuwa skojarzenia z nieuleczalną c h o r o b ą K r ó l a Rybaka. Śmierć. Zgodnie z przekonaniami starowierców, p o śmierci dusza pozos­ taje przez czterdzieści d n i na ziemi. Liczba d n i jest n a w i ą z a n i e m do czasu, k t ó r y m i n ą ł m i ę d z y zmartwychwstaniem a w n i e b o w s t ą p i e n i e m Jezusa. Odgry­ w a j ą t u też rolę w y o b r a ż e n i a s t a r o w i e r c ó w o fizjologii. I c h zdaniem, w czter­ dziestym d n i u życia p ł o d o w e g o zaczyna bić ludzkie serce, a w czterdziestym od śmierci serce ulega r o z k ł a d o w i : Sjerdce naczinajet na sarakawom dnie rabotať w utrobie, wo czriewie matieri. [...] Toże same iposlje smierti cziełowiek michiejetsji lice kagda umirjet, na trietij dień - izmienienije patcjomnienije, pażołtienija, na djewjatoj dień, kagda paharon w zjemlu jawo - idjot razlożenije tieła. Uot - razkładajetsja tieło - no sjerdce nie dwiżymoje. A na sarakawom dnie i pajdjot sjerdce. Pierwsze trzy d n i dusza s p ę d z a w domu. Trzeciego dnia odbywa się pierw­ sza panichida ( n a b o ż e ń s t w o ż a ł o b n e ) , a dusza idzie p o k ł o n i ć się Bogu, kolejny p o k ł o n i panichida m a j ą miejsce dziewiątego dnia: Triochdniwnujupanichidu [...] szto na trietij dień Isus Christos woskries iz miertwych - malitwu twarim, panichidy tak nazywajem. Diewjatyj dień - szto diewjat czynów angielskich - toże panichidu staim. W czasie panichidy podaje się kutię. Zastępuje ona symbolicz­ nie ciało z m a r ł e g o : Kutija zamieniajet tieło et owo czełc wieka katoryj umierwszyj. W a r t o zwrócić u w a g ę , że kutia jest też podawana podczas świąt, w czasie k t ó r y c h dusze m o g ą w r a c a ć na ziemię, a na cmentarz zanoszone jest jedzenie - B o ż e g o Narodzenia, R a d a ü n i c y , dnia Św. Trójcy, Wielkanocy i Święta Z m a r ł y c h . Przez p o z o s t a ł e d n i , aż do czterdziestego, dusza wraz z a n i o ł e m s t r ó ż e m i d i a b ł e m odwiedza wszystkie miejsca, w k t ó r y c h za życia grzeszyła: Angieł do sor ok dni duszu wjezdie priedstawlajet, gdie bywał, jezdił, rabota! i tak dalsze służił i tak dakazywujut jewo sogrieszenija. Po czterdziestu dniach dusza idzie na sąd Boży. O d t ą d w świecie żywych pojawia się tylko podczas wymie­ nionych j u ż świąt lub w sytuacji, gdy m a do żywych j a k ą ś s p r a w ę . W i ą ż e się to zwykle z nieprzestrzeganiem przez r o d z i n ę z m a r ł e g o pewnych n a k a z ó w i zaka­ zów. Chodzi t u przede wszystkim o nakaz m o d l i t w y za d u s z ę pakojnika oraz zakaz o p ł a k i w a n i a go. M a t k i , k t ó r e p o c h o w a ł y m a ł e dzieci, nie p o w i n n y też przed świętem W n i e b o w s t ą p i e n i a spożywać jabłek, gdyż w ten s p o s ó b odbierają �208 ZUZANNA GRĘBECKA je swym z m a r ł y m dzieciom (por. Chodorowska 1998, s. 93). Starowiercy prze­ strzegają zakazu kąpieli w bani w wieczór p o p r z e d z a j ą c y k a ż d e święto, gdyż wtedy w bani m o g ą pojawiać się dusze pokutujące lub diabły (por. Chodorowska 1998, s. 94). Ponadto, j a k m ó w i ą , jest to k ą p a n i e m się w k r w i Chrystusa. Obecnie pojawiają się opowieści, k t ó r e interpretują j a k o odwiedziny dusz z m a r ł y c h pojawianie się U F O : [Kosmici] na pewno dobre. Czemu oni złe? Oni nie złe, dzietka. Oni dobre, ja mówię, że tam duszy. Duszy naszych wszystkich braci, wsjech. [...] Oni, dzietka, na ziemi oni nie chodzą. Oni lietajut. Prilietajut, ulietajut. Tak w akno prilietali. [...] Może zobaczyć na swoich jakich krewnych. Wszyscy - że my bracia i siostry. Śmierci i pogrzebowi towarzyszą liczne zwyczaje. Jednym z nich jest rytualna inwersja - zwłoki spoczywają o d w r ó c o n e do i k o n nogami, podczas gdy żywi śpią zawsze g ł o w ą w s t r o n ę świętego k ą t a . Nieboszczyk jest wynoszony z d o m u nogami do przodu, a chowany głową k u wschodowi (por. Chodorowska 1998, s. 91). K r z y ż stawiany jest w nogach grobu. M ó w i się, że dzięki temu w d n i u S ą d u Ostatecznego, gdy ze wschodu nadejdzie Chrystus, starowiercy b ę d ą mogli szybciej wstać, zabrać krzyż i u d a ć się na spotkanie Jezusa. Kobiety starowierskie chowane są w tradycyjnym stroju. Składa się n a ń sarafan (długa suknia spodnia), rubaszka ( n a k ł a d a n a na sarafan bluzka) i dwie chusty - j e d n ą spina się p o d b r o d ą , d r u g ą przykrywa twarz. Należy d o ń też pasek, lestowka (staroobrzędowy odpowiednik różańca) i krzyżyk. Strój ten nie jest noszony na co dzień, zachował się wyłącznie j a k o odzież grzebalna. K a ż d a starowierka przygotowuje sobie zawczasu t a k i strój - jest on powodem do dumy i bywa chętnie pokazywany gościom (o odzieży z m a r ł y c h por. Iwaniec 1977, s. 231-232). K O N D Y C J A ŚWIATA, E S C H A T O L O G I A I A N T Y C H R Y S T W ś r ó d s t a r o w i e r c ó w na p ó ł n o c n e j Białorusi obserwuje się rozluźnianie o b y c z a j ó w i odchodzenie od wielu z a k a z ó w i n a k a z ó w wiary. Dotyczy to przede wszystkim coraz częstszego zawierania m a ł ż e ń s t w mieszanych, k t ó r e niegdyś były nie do p o m y ś l e n i a . Z n i k a charakterystyczna dla s t a r o w i e r c ó w e k s k l u z y w n o ś ć , o czym p i s a ł a m wyżej. Zmienia się r y t u a ł chrztu - zamiast zanurzania dziecka w wodzie spotyka się polewanie go w o d ą , j a k to m a miejsce u p r a w o s ł a w n y c h i k a t o l i k ó w (por. G r ę b e c k a - Ć w i e k 1999c, s. 37). N i e przestrzega się zakazu picia a l k o h o l u i palenia tytoniu. N a d a l niedopu­ szczalne jest jednak palenie p a p i e r o s ó w w pomieszczeniu, w k t ó r y m znajdują się i k o n y . Zakaz u ż y w a n i a t y t o n i u m a uzasadnienie apokryficzne - t y t o ń m i a ł b y ć j e d y n ą rośliną, k t ó r a r o z k w i t ł a zamiast u s c h n ą ć w chwili u k r z y ż o w a n i a 16 17 1 6 Urszula Nalaskowska pisze o wyrzekaniu się przez starowierców z Suwalskiego dzieci wstępujących w związki z innowiercami - oznaczało to przede wszystkim pozbawienie rodziciel­ skiego błogosławieństwa oraz pomocy materialnej (Nalaskowska 1999, s. 47). Dawniej pijaków traktowano podobnie jak samobójców - nie chowano ich na cmentarzu i nie odprawiano im panichidy. 1 7 �209 STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI Chrystusa: Kagda Chrysta pradali i raspiali, wsia trawa pasochła, a tabaka rascwieła. Z u p e ł n i e zapomniane zostały dawne zakazy s p o ż y w a n i a ziemnia­ k ó w i picia h e r b a t y - czaj i kartoszka obecnie u w a ż a n e są wręcz za typowe jedzenie s t a r o w i e r c ó w . Przed i k o n a m i widuje się lampki elektryczne zamiast świec z pszczelego w o s k u . Zaakceptowane zostało fotografowanie, i to za­ r ó w n o ludzi, j a k i p r z e d m i o t ó w k u l t u - i k o n i k s i ą g . Z m i a n y te m a j ą , zdaniem s t a r o w i e r c ó w , dwie główne - p o w i ą z a n e ze s o b ą - przyczyny. Pierw­ szą jest upadek autorytetu rodziny, w której dawniej d o k o n y w a ł się przekaz tradycji: Rańsze żyli siemię z backami u mieście, baćki dziecię] uczali, daw­ niej malis* Bogu. Obecnie, zwłaszcza z p o w o d u w y j a z d ó w dzieci najpierw do szkoły, potem do wojska, a w k o ń c u często i do pracy, rodzina traci swoją w z o r c o t w ó r c z ą rolę. A i w d o m u dzieci w o l ą o g l ą d a ć telewizję, niż s ł u c h a ć opowieści religijnych, s t ą d m i ę d z y i n n y m i zanikanie opowieści apokryficznych - o p o w i a d a j ą je przede wszystkim starzy ludzie, k t ó r z y zasłyszeli je w d o m u , dzieci i m ł o d z i e ż nie w y k a z u j ą n i m i zainteresowania. M ł o d z i ludzie przestają uczęszczać na n a b o ż e ń s t w a , przejmują nowoczesny, zachodni styl ż y c i a . 18 19 20 21 D r u g ą p r z y c z y n ą rozluźnienia się obyczajów są sześćdziesięcioletnie prze­ ś l a d o w a n i a religii przez w ł a d z e komunistyczne. Wiele molen było w tych czasach z a m k n i ę t y c h . Dzieciom w szkołach wpajano ś w i a t o p o g l ą d materialistyczny. Osoby przyznające się do wyznawanej wiary i wypełniające nakazy religii były szykanowane przez władze: U nas uczytjelnica, mať była oczeń starawierka i ona prasiła, sztoby ana pacharaniła jejo s batiuszkoj i na ispowied chadiła i wsjo i kagda ana jejo pacharaniła, jejo sniali s roboty. Za to, szto ona pacharaniła swaju mať s batiuszkoj. Takie historie p o w t a r z a j ą się w większości r o z m ó w . Sytuacja uległa poprawie dopiero wskutek działalności Gorbaczowa. W a r t o t u o d n o t o w a ć , że na Brasławszczyźnie w ś r ó d przedstawicieli wszystkich w y z n a ń rozpowszechnione jest przekonanie, iż w o l n o ś ć religijną uzyskano dzięki interwencji S t a n ó w Zjednoczonych: Amierika padariła Boha. [...] Pajechali w Amieriku, Rasieju pradali, a Boha priwiezli. 1 8 Ziemniaki były uznawane przez starowierców za wyrodzony tytoń - ziele diabelskie. Z kolei herbata była zakazana, gdyż rośnie tylko w krajach pogańskich, zaś kranik samowara kojarzył się ze żmiją (Baranowski 1987, s. 149-150). Nadal jednak przestrzega się zakazu stawiania świec zawierających domieszkę stearyny. Takie świece nazywa się kainową żertwą - fałszywą ofiarą. Mówi się też, że płonąca stearyna cuchnie, w odróżnieniu od wosku, który pachnie. W Polsce starowiercy dość długo unikali fotografowania się - obecnie jest to już ogólnie przyjęte. Natomiast nadal trudno jest uzyskać zgodę na fotografowanie ksiąg, ikon i wnętrz molen (Grek-Pabisowa 1999, s. 294). W Estonii staroobrzędowcy odmawiają pozwolenia robienia foto­ grafii ikon uzasadniając to względami religijnymi (choć z drugiej strony sami fotografują i na­ grywają na wideo nabożeństwa, a ikonostas z moleny w Mustvee jest przedstawiony na pocz­ tówce). Z kolei na Białorusi niechętny stosunek do robienia zdjęć w molenach wiązał się z obawą przed kradzieżami - plagą tamtejszych świątyń - jednak tylko w jednej molenie nie uzyskaliśmy ostatecznie zgody na przeprowadzenie dokumentacji fotograficznej. Choć trzeba zaznaczyć, że w ostatnich latach obserwuje się wśród dzieci i młodzieży wzrost zainteresowania religią. 1 9 2 0 2 1 �210 ZUZANNA GRĘBECKA N i e m o ż n o ś ć ofiqalnego sprawowania k u l t u i nauczania religii s p o w o d o w a ł y rozluźnienie obyczajów. Część s t a r o w i e r c ó w uległa ideologii komunistycznej i stała się ateistami - wiele s p o ś r ó d tych osób wraca obecnie do wiary p r z o d k ó w . W sytuacji, gdy d u ż a część świątyń była z a m k n i ę t a , wierzący m o d l i l i się w najbliższym otwartym D o m u Bożym, bez względu na to, do jakiego wyznania należał. W efekcie niektórzy starowiercy odwiedzali „ o b c e " świątynie, i odwrotnie - przyjmowali p o d swój dach i n n o w i e r c ó w . Częściowo z n i k n ą ł problem m a ł ­ żeństw mieszanych, j a k o że ślub kościelny został z a s t ą p i o n y „ z a p i s a n i e m s i ę " w urzędzie. Wszystko to s p o w o d o w a ł o zbliżenie się do siebie przedstawicieli r ó ż n y c h w i a r oraz przesunięcie konfliktów m i ę d z y poszczególnymi wyznaniami na oś wierzący - wrogowie religii (por. H a l l 1998; G r ę b e c k a - Ć w i e k 1999c, s. 38). W interpretacji s t a r o w i e r c ó w k o m u n i z m staje się częścią historii świętej. Jak pisze Urszula Cierniak, „chrześcijanin nie jest w stanie z a t r z y m a ć ani nawet s p o w o l n i ć biegu historii, m o ż e natomiast s p r ó b o w a ć p o j ą ć istotę dzie­ j ó w i o d n a l e ź ć w n i m właściwe dla siebie miejsce, a czasem też poprzez w ł a s n ą a k t y w n o ś ć w p ł y n ą ć na «jakość» z d a r z e ń , k t ó r y c h jest uczestnikiem" (Cierniak 1997, s. 81). Wszystkie wydarzenia, k t ó r e m a j ą miejsce obecnie, a zostały zapisane w B i b l i i lub przepowiedziane przez p r o r o k ó w , nabierają cech teofan i i , gdyż p o t w i e r d z a j ą c p r a w d ę proroctwa p o t w i e r d z a j ą t y m samym istnienie Boga, w imieniu k t ó r e g o w y p o w i a d a j ą się prorocy. Dlatego starowiercy m a j ą p o t r z e b ę wpisywania k o m u n i z m u w historię świętą (szerzej na ten temat: G r ę b e c k a - Ć w i e k 1999a, s. 48-53), wyznaczając komunistom rolę Antychrysta: Antichrist eta jest my, samečka właść (ogólnie o r o l i Antychrysta w eschato­ logii s t a r o o b r z ę d o w c ó w patrz: Cierniak 1992 i Przybył 1999, s. 61-102). W y ­ daje się, że przejawem tej tendencji jest też zestawianie komunistycznych p r z e ś l a d o w a ń z gonieniem za c z a s ó w patriarchy N i k o n a : Как muczyli starawie­ rów pri Nikonu patrijarchu, kagda ani nie chatieli prinimať etowo sokraszczenija! [...] Tagda była silna muczenije. A tiepier starikow nie trogali. Przemiany obyczajów, szczególnie z w i ą z a n y c h ze sferą religii, są oceniane negatywnie. Przekonania starowierców białoruskich co do kondycji współczesne­ go ś w i a t a doskonale oddaje fragment Pieśni do Matki Bożej: „ D z i e ń się m a k u wieczorowi, k u zachodowi słońce kłoni. Siekierę do korzenia p r z y ł o ż o n o " (Łużny 1990, s. 228). W z w i ą z k u z t y m ogromnie rozpowszechnione jest przekonanie o n a d c h o d z ą c y m k o ń c u świata. Było ono charakterystyczne dla tej grupy od samego p o c z ą t k u , od r o z ł a m u w Cerkwi P r a w o s ł a w n e j , kiedy to s ą d z o n o , że zbliża się j u ż koniec świata, a Antychryst zstąpił na ziemię. Obecnie przekonanie to jest nadal żywe, świat wydaje się starowiercom chylić k u upadkowi: Nieznawidzit drug druga, nieznawidzit sasied sasieda, brat brata, syn atea ubiwať budut. Uże eta idiot u nas, użo priszlo eta. Ubiwajut, nienawiżut. I rańsze bylo eta, no nie tak. Takie nastroje zostały dodatkowo wzmocnione nadejściem r o k u 2000. Wizja samego k o ń c a świata jest w dużej mierze tradycyjna, zaczerpnięta z Apokalipsy. W p ł y n ę ł a też na n i ą rozpowszechniona na tych terenach przepo­ wiednia Sybilli, m ó w i ą c a o upadku obyczajów, znakach k o ń c a świata i później­ szym zdziesiątkowaniu ludzkości. Znaki te w i ą ż ą się w dużej mierze z rozwojem �STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI 211 technicznym - najczęściej są to żelazne ptaki (samoloty), piece jeżdżące po polach (traktory) i spętanie ziemi drutem (trakcje elektryczne). Takie wierzenia wzmac­ niają powszechny w ś r ó d starszego pokolenia negatywny stosunek do nauki: Uczone paszli pa nauki. Ot, paszli, paszli i czieławiek na czieławieka idziot. N o w y m w ą t k i e m jest włączenie w te wizje wojny atomowej lub w y b u c h u elektrowni atomowej - to ostatnie jest związane ze znajdującą się w pobliskim litewskim Śnieczkusie E l e k t r o w n i ą Ignalińską: Kagda kończyłaś wajna tatuś [...] wioz sołdacikow nieskolka i licjonancika. [...] On [lejtnant] gawarit: „Aciec, a wy czytali, gawarit, eta wajna nie wajna, tiepier to nie wajna. A wot budzjet wajna atomnaja, i niezbieżnaja wajna, patamu szto Satana zwoladiejet wsjem swjetem. No ona iszczeźniet, a iszczeźniet tolka atomnyj wajnoj. Kagda budzjet wada kipieć i ziemlia garieć i rieki krowiu paciekut. W o j n a atomowa czy wybuch elektrowni atomowej kojarzony jest z tradycyjną wizją k o ń c a świata, zgodnie z k t ó r ą świat m a s p ł o n ą ć w oczyszczającym ogniu: Dalżno zgariť wsio na etom swietie. * * * Jak wynika z powyższego opracowania, kultura duchowa s t a r o o b r z ę d o w c ó w p ó ł n o c n e j Białorusi uległa istotnym przekształceniom w stosunku do tradycyj­ nego modelu k u l t u r y tej grupy wyznaniowej. G ł ó w n e przyczyny zmian to: • pięćdziesięcioletnia działalność władzy komunistycznej, a w szczególności: niemożność sprawowania kultu i nauczania religii, p o w o d u j ą c a częściowe zobojętnienie na sprawy wiary w ś r ó d średniego i m ł o d e g o pokolenia, nieznajomość zagadnień teologicznych , zanikanie wielu opowieści wierze­ niowych, przesunięcie konfliktów religijnych na oś wierzący-niewierzący - w efekcie osłabnięcie tendencji ekskluzywnych, zanik pohannej krużki, akceptacja m a ł ż e ń s t w mieszanych, ludowy ekumenizm wyrażający się twierdzeniem, że Boh adin\ 22 • upodobnianie się do siebie stylów życia poszczególnych w y z n a ń - np. zanik tradycyjnego ubioru, odchodzenie od tradycyjnego sposobu chrzczenia, u ż y w a n i e t y t o n i u i alkoholu; • przystosowanie się do rozwoju technicznego, owocujące m . i n . pojawia­ niem się światła elektrycznego przed ikonami, akceptacją fotografii, radia i telewizji , wzbogaceniem repertuaru opowieści wierzeniowych. Zmiany w rytuale i obrzędowości mają przede wszystkim charakter przysto­ sowawczy - ułatwiający współegzystencję w wieloreligijnym ś r o d o w i s k u oraz u m o ż l i w i e n i e korzystania z w y n a l a z k ó w technicznych. Polegają one w gruncie 23 2 2 Wśród staroobrzędowców zazwyczaj powszechna była znajomość i zainteresowanie teo­ logią. Julian Talko-Hryncewicz odnotowuje, że na Zabajkalu ulubionym tematem dyskusji w śro­ dowisku starowierskim była teologia i dogmatyka (Baranowski 1987, s. 143). Inaczej ma się rzecz z komputerami. Na białoruskiej prowincji raczej nie pojawia się taki problem, jako że komputery są tam spotykane nad wyraz rzadko. Natomiast w Estonii, gdzie są one bardzo rozpowszechnione, starowiercy raczej z nich nie korzystają, widząc w nich - a szcze­ gólnie w Internecie - narzędzie szatana. 2 3 �212 ZUZANNA GRĘBECKA rzeczy na z ł a g o d z e n i u zasad religijnych. Znacznie większym modyfikacjom uległ repertuar opowieści wierzeniowych. Obecnie najbardziej rozpowszechnione są n a s t ę p u j ą c e typy opowieści: • z w i ą z a n e z fundamentalnymi dla s t a r o w i e r c ó w kwestiami, j a k np. k u l ­ tem i k o n czy w i a r ą w nadejście k o ń c a świata; • t ł u m a c z ą c e i p o m a g a j ą c e z r o z u m i e ć współczesną rzeczywistość - np. nowe w ą t k i w eschatologii, wpisywanie k o m u n i z m u w historię świętą czy opowieści o karze bożej; • m a j ą c e charakter praktyczny - z w i ą z a n e z białą i c z a r n ą m a g i ą , apotropaionami; • z w i ą z a n e z przedstawicielami innych wiar - stereotypizujące opowieści o Ż y d a c h i baptystach; • współczesne opowieści o charakterze eklektycznym, często jednak zako­ rzenione w tradycyjnej religijności (o takich opowieściach szerzej patrz: Kirchner, Radkowska 1998). W i d a ć , że c h o ć repertuar opowieści wierzeniowych uległ zmianom, nadal jednak jest bogaty. Pewne typy opowieści - szczególnie apokryfy - zanikają. A l e zajmujące ich miejsce n o w o p o w s t a ł e opowieści również służą podtrzyma­ n i u tego samego, tradycyjnego ś w i a t o p o g l ą d u . Wydaje się, że m i m o przemian repertuaru wierzeniowego i złagodzenia obyczajów, istota starego o b r z ę d u nie z o s t a ł a zatracona przez jego w y z n a w c ó w z p ó ł n o c n e j Białorusi. LITERATURA Apokryfy 1986, Apokryfy Nowego Testamentu, M . Starowieyski (red.), 1.1: Ewangelie apokryficz­ ne, Lublin. B a r a n o w s k i W. 1987, Wierzenia i życie religijne ludu rosyjskiego w świetle polskich relacji z lat 1831-1920. Studium ze źródłoznawstwa religioznawczo-etnograficznego, Łódź. B y s t r o ń J.S. 1995, Tradycyjne pojęcia o obcych, [w:] tegoż, Megalomania narodowa, War­ szawa, s. 43-61. C h o d o r o w s k a I. 1998, Świat żywych i umarłych, Polska Sztuka Ludowa, Konteksty, R. 52, nr 2, s. 91-95. C i b o r K . , K a m i ń s k a A. 1998, Cuda i dziwy - znaczenie pojęcia „cud", Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. 52, nr 1, s. 46-50. C i e r n i a k U . 1992, Wizje Antychrysta u staroobrzędowców a proroctwa biblijne, [w:] Biblia a kultura Europy. 2000 lat chrześcijaństwa, M . Kamińska, E . Małek (red.), t. 2, Łódź, s. 157-166. - 1997, Literacki wymiar kultury religijnej staroobrzędowców, Częstochowa. D ę b i ń s k i K . 1910, Raskoł i sekty Prawosławnej Cerkwi Rosyjskiej. Szkic historyczny, Warszawa. D o m a ń s k a J. 1997, Obraz przemienienia Pańskiego. Próba wyjaśnienia nazwy łaskami słyną­ cego wizerunku z kościoła św. Małgorzaty w Nowym Sączu, Etnografia Polska, t. 41, z. 1-2, s. 47-68. E n g e l k i n g A. 1996, Każda nacja swoju wieru ma. Uwagi wstępne, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. 50, nr 3-4, s. 177-182. G i e r y s z e w s k a K . 1998, „Obce" wyznania w Widzach i Brasławiu, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. 52, nr 1, s. 64-67. G r e k - P a b i s o w a I . 1999, Staroobrzędowcy. Szkice z historii, języka, obyczajów. Wybór prac z okazji 45-lecia pracy naukowej, Warszawa. �STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI 213 G r e k - P a b i s o w a L , M a r y n i a k o w a I . 1997, Język polski na Kresach północno-wschodnich dawniej i dziś, [w:] Historia i współczesność języka polskiego na Kresach wschodnich, pod red. I . Grek-Pabisowej, Warszawa, s. 27-109. G r e k - P a b i s o w a I., M a r y n i a k o w a I . 1999, Współczesne gwary polskie na dawnych Kresach północno-wschodnich, Warszawa. G r ę b e c k a - Ć w i e k Z. 1999 a, Ludowa wizja komunizmu i propagandy komunistycznej na pod­ stawie materiałów z Brosławszczyzny z lat 1996-1998, praca magisterska, mps. w archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kultury Uniwersytetu Warszawskiego. - 1999b „Kultura staroobrzędowców - ikony i księgi". Z badań na Brasławszczyźnie i w wileńskiej parafii staroobrzędowej, Studia Angerburgica, t. 4, s. 126-132. - 1999 c, Nie mają za złe sąsiadom, Polis, nr 3-4 (31/32), s. 36-38. H a l l D. 1998, Pod wieżą Babel - po komunizmie, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. 52, nr 1, s. 28-32. H e d e m a n n O. 1930, Historia powiatu brasławskiego, Wilno. H a n d k e K . 1997, Polszczyzna północnokresowa na tle terytorialnego i społecznego zróżnicowa­ nia języka polskiego, [w:] Historia i współczesność języka polskiego na Kresach wschodnich, pod red. I. Grek-Pabisowej, Warszawa, s. 9-26. I w a n i e c E . 1977, Z dziejów staroobrzędowców na ziemiach polskich XVII-XX w., Warszawa. J a w o r s k i R. 1997, Interdyscyplinarny projekt badawczy „Księgi i Ikony staroobrzędowców" - sprawozdanie, Historia, R. 5, nr 2, s. 345-347. K i r c h n e r A., R a d k o w s k a M . 1998, Eklektyczny obraz świata (w kontekście tradycyjnej religijności), Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. 52, nr 1, s. 54-58. K l o s s e D. 1998, Sakramenty i sakramentalia jako źródła mocy, Polska Sztuka Ludowa. Kon­ teksty, R. 52, nr 1, s. 59-63. K o b r z e n i e c k a - S i k o r s k a G . 1993, Ikony staroobrzędowców w zbiorach Muzeum Warmii i Mazur, Olsztyn. K o l b e r g O. 1966, Dzieła wszystkie, t. 53: Litwa, Wrocław. Ł u ż n y R. 1990, Pieśń o niebieskiej księdze, Warszawa. M i ch aj 1 o v U . 1998, Kul'tura drevnepravoslavnych tradicij žiznestroenija v Vidzach i Volkach, [w:] Lietuvos sentikiai: duomenys ir tyrimai 1996-1997, V. Čiubrinskas (red.), Vilnius, s. 79-90. N a l a s k o w s k a U . 1999, Wesele u staroobrzędowców w Suwalskiem - dramaturgia i muzyka obrzędu, Studia Angerburgica, t. 4, s. 45-56. N o v i k o v Ju. 1998, Mifologičeskie skazanija o kołdunach v fol'klore staroobrjadcev Litvy, [w:] Lietuvos sentikiai: duomenys ir tyrimai 1996-1997, V. Čiubrinskas (red.), Vilnius, s. 114-126. O l c z a k Z. 1999, Staroobrzędowcy Brasławszczyzny i ich księgi, Studia Angerburgica, t. 4, s. 124-125. Pamjac' 1998, Pamjac' Brasłauski rajon, K . V . Veličkovič i in. (red.), Minsk. P o t a š e n k o G. 1998, Pervye staroobrjadcy v Litve: 1679-1710, [w:] Lietuvos sentikiai: duomenys ir tyrimai 1996-1997, V. Čiubrinskas (red.), Vilnius. P r z y b y ł E . 1999, W cieniu Antychrysta. Idee staroobrzędowców w XVII w., Kraków. R a k J . , G r ę b e c k a - Ć w i e k Z. 1998, Kara opatrzności jako cud, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. 52, nr 1, s. 51-53. R a k o w s k i G. 2000, Wśród jezior i mszarów Wileńszczyzny, Warszawa. R i c h t e r E . 1996, Kto i kak žil v zemle Estonii. Étnografičeskie oćerki, Tallinn. R o b s o n R . R . 1995, Old Believers in Modern Russia, De Kalb. S t o m m a L . 1976, Mit Alkmeny, Etnografia Polska, t. 20, z. 1, s. 99-110. - 1986, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku, Warszawa. Š t r i k k e r G . 1992, К istorii staroverov v Pribaltike (duchovnoe vospitanie u pomorcev posle 1905 g.), [w:] Tradicionnaja duchovnaja i material'naja kul'tura russkich staroobrjadčeskich poselenij v stranách Evropy, Azii i Ameriki, N.N. Pokrovskij, R. Morris (red.), Novosibirsk, s. 258-262. S u l i k o w s k a A. 1998, Domowy ikonostas. Ikony staroobrzędowców i kult wizerunków w cza­ sach współczesnych, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. 52, nr 1, s. 43-45. T o k a r s k a - B a k i r J . 1999, Żydzi u Kolberga, Res Publica Nowa, nr 7-8 (130-131), s. 30-39. - 2000, Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych. Wielkie opowieści, Kraków. �ZUZANNA GRĘBECKA 214 U s p i e n s k i B . A . 1985, Kult św. Mikołaja na Rusi, Lublin. Z o w c z a k M . 1994, Mitologia zamawiania i mistyka zamów na podstawie współczesnych materiałów z Wileńszczyzny, Literatura Ludowa, nr 4-6, s. 3-33. - 2000, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Wrocław. Ż y c z y ń s k a - C i o ł e k D. 1996, Pomieszany świat, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. 50, nr 3-4, s. 203-207. Żywot... 1972, Żywot protopopa Awwakuma przez niego samego nakreślony i wybór innych pism, przekł. i komentarz W. Jakubowski, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk. ZUZANNA GRĘBECKA THE WORLD OF THE OLD BELIEVERS IN NORTHERN BELARUS. CONTINUITY AND CHANGE OF THEIR TRADITIONAL CULTURE Summary In the article the author deals with spiritual culture of a particular group of the Old Believers called bezpopowcy ("priestless") belonging to the Pomeranian community, at present living in northern Belarus. The research concerned three subjects: the Old Believers' relationships with other religious and ethnic groups, their beliefs and customs and their views on the condition of the contemporary world. Northern Belarus is inhabited by a variety of religious groups: Russian Orthodox, Roman Catholics, Moslems and Baptists. Jews who used to belong to the local religious mosaic are well remembered too. There exists a negative stereotype of the Old Believers in local popular culture: they were said to be thieves, namely horse-thieves, they were suspected of sorcery. More recently they were reproached for collaboration with the communist regime. On the other hand that sterotype is by no means prevalent; in most cases the Old Believers are appreciated for their piety. They are referred to as Moskale ("Muscovites"), which refers to ganienije, i.e. their flight from central Russia westwards. Once a very exclusive group, now the research shows diminishing of their exclusiveness, the tendency to ecumenism (which, however does not concern the Baptists and the Jews). Among the beliefs and tales the most popular are those telling about sorcerers, witches and witch-doctors, casting spells over cows ("spoiling them so that they wouldn't give milk) and sorceres suffering on their deathbed. An interesting magical act has been recorded of casting spells by breaking candles. Apocry­ phal and hagiographic stories known by the Old Believers concern, first of all, Virgin Mary but also St. Nicolas, St. Elias and St. John. Equally popular is the legend about mandylion (the Miraculous Face of Christ). The Old Believers believe in miracles, first of all those meaning God's punishment and dispensation of Providence. Such beliefs are popular by now due to their function - they corroborate the principles of their faith and the divine order ruling the world. Other tales and beliefs concern death and after-life of the soul. Recently new beliefs have appeared associating souls of the dead and U F O . Nowadays traditional religiousness of the group is changing. First of all the Old Believers aren't so exclusive as they used to be before. Many old customs disappear. The Old Believers relate the changes to declining authority of traditional family, but also to anti-religious activity of the communist regime. The communists with their fight against God and religion have been included into Sacred History; many prophecies refer to them. Changes of customs, especially those concerning religious life are disapproved of and perceived as one of the presages predicting imminent end of the world. A new element of eschatology is the image of the end of the world in the form of explosion of a nuclear power station or simply as nuclear war. The stock of the Old Believers' tales is different from what it used to be once, but it is still rich. New stories and beliefs, like the old ones, maintain their traditional world view. It seems that, in spite of adopting new cultural elements the essence of the Old Rite has not been lost in northern Belarus. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1517d7aab2a718446fec2fb9ee90d35f.pdf ceb52a2c4318440eecd596d282e6b972 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1705 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1578 Title A name given to the resource Kartki z dziejów prawosławnej parafii św. Aleksandra w Stanisławowie koło Modlina / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.183-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 A N D R Z E J WOŹNIAK Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa K A R T K I Z DZIEJÓW P R A W O S Ł A W N E J P A R A F I I ŚW. A L E K S A N D R Y W STANISŁAWOWIE KOŁO M O D L I N A 1. W centrum p o ł o ż o n e j m i ę d z y N o w y m M o d l i n e m a Pomiechowem wsi S t a n i s ł a w o w o prześwitują w ś r ó d zieleni białe ściany b u d y n k ó w parafialnej cerkwi p o d wezwaniem św. Aleksandry i otwartego przed dziesięciu laty Pra­ w o s ł a w n e g o D o m u Opieki „ B e t a n i a " . Parafia w Stanisławowie jest j e d y n ą w dekanacie warszawskim i w ś r o d k o w e j Polsce wiejską p a r a f i ą p r a w o s ł a w n ą . N a temat cerkwi św. Aleksandry pisano w okresie powojennym, aż do lat dziewięćdziesiątych, niewiele, z przyczyn - j a k się wydaje - wyłącznie pozanau­ kowych. W s p o m i n a j ą o niej niektórzy autorzy p r z e w o d n i k ó w turystycznych, ale ich informacje są p r z e w a ż n i e bardzo zwięzłe i niezbyt ścisłe (Plewczyński, Wagner 1980, s. 110; Herz 1995, s. 260). P a r ę interesujących w i a d o m o ś c i na temat stanisławowskiej cerkwi, k t ó r e warto przytoczyć t u w całości, p o d a j ą Izabella Galicka i Hanna Sygietyńska, autorki poświęconego Nowemu D w o r o w i Mazowieckiemu i jego okolicom zeszytu Katalogu zabytków sztuki w Polsce: „Cerkiew p r a w o s ł a w n a pw św. Aleksandry. Poprzednia zbudowana 1844 w daw­ nej k o l o n i i A l e k s a n d r ó w k o ł o P o m i e c h ó w k a , w g projektu arch. Jana Jakuba Gaya. Rozebrana 1937 (z wyjątkiem filarów wewnętrznych). Z części m a t e r i a ł u r o z b i ó r k o w e g o wzniesiono 1938-9 d r u g ą , znacznie mniejszą. Ikonostas po p o ł . X I X w., przeniesiony z rozebranej cerkwi na terenie twierdzy m o d l i ń s k i e j . I k o n y z w . X I X m . i n . M B Nieustającej Pomocy, Trójcy św. M B Smoleńskiej, krzyż procesyjny w . X I X " (Galicka, Sygietyńska 1987, s. 59). P o p r a w n i e j s z ą , p i e r w o t n ą n a z w ę S t a n i s ł a w o w a - kolonia Aleksandryjska - podaje, i n f o r m u j ą c jednocześnie, że „ w e wsi osiedleni b y l i koloniści wielkoruscy", opracowanie Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany (1996, s. 16). Jedynym w okresie powojennym opracowaniem, k t ó r e g o autor omawia okoliczności powstania aleksandryjskiej parafii i p r a w o s ł a w n y c h k o l o n i i w o k ó ł M o d l i n a , w y k o r z y s t u j ą c ź r ó d ł a i dziewiętnastowieczną literaturę przedmiotu, jest k r ó t k i a r t y k u ł ks. R o ś c i s ł a w a K o z ł o w s k i e g o , przez pewien czas proboszcza �184 ANDRZEJ WOŹNIAK proboszcza w Stanisławowie, opublikowany na p o c z ą t k u lat siedemdziesią­ tych, ale przez późniejszych a u t o r ó w pomijany (Koziovskij 1971) . W dwudziestoleciu m i ę d z y w o j e n n y m sprawa kolonizacji rosyjskiej w oko­ licach Pomiechowa i M o d l i n a była dobrze znana, przede wszystkim z literatu­ ry dziewiętnastowiecznej. Znany w ó w c z a s historyk W a c ł a w Sobieski w swoich Dziejach Polski pisał, że po stłumieniu powstania listopadowego M i k o ł a j I , aby „lepiej k r ó l e s t w o s k r ę p o w a ć , u m o c n i ł [...] twierdzę M o d l i n , przezwał go Nowo-Gieorgijewskiem, a p o d M o d l i n e m dla upewnienia obrony p r ó b o w a ł nawet osadzić k o l o n i s t ó w p r a w o s ł a w n y c h " (Sobieski 1938, s. 156). N a p r z e ł o m i e X I X i X X w. wzmianki o wielkoruskim osadnictwie w oko­ licach M o d l i n a m o ż n a było znaleźć w polskiej literaturze geograficznej i w y ­ dawnictwach encyklopedycznych. Szczególnie interesujące informacje na ten temat zawierają n i e k t ó r e t o m y Słownika Geograficznego. W drugiej p o ł o w i e X I X w . p o w s t a ł o też p a r ę o p r a c o w a ń a u t o r ó w rosyjskich, najczęściej duchow­ nych, na temat p r a w o s ł a w n e j eparchii chełmsko-warszawskiej, w k t ó r y c h zna­ lazło się m . i n . sporo w i a d o m o ś c i o parafii św. Aleksandry p o d M o d l i n e m , a w 1896 r. w Cholmsko-varšavskom eparchialnom vestnike u k a z a ł się p o ś w i ę ­ cony jej w całości obszerny a r t y k u ł Vasilija Torskiego (Torskij 1896) . Osobne miejsce zajmuje p r z e ł o ż o n a na język polski i wydana w 1900 r. obszerna praca A . Szczerbatowa, Rządy księcia Paskiewicza w Królestwie Pol­ skim (1832-1847), w której autor zawarł nie tylko wiele interesujących wiado­ m o ś c i o rosyjskiej kolonizacji w o k ó ł M o d l i n a , lecz r ó w n i e ż c i e k a w ą ocenę r e z u l t a t ó w tego przedsięwzięcia. 1 2 2. Przed powstaniem listopadowym w K r ó l e s t w i e Polskim nie było sku­ pisk cywilnej ludności rosyjskiej , poza niewielką liczbą s t a r o w i e r ó w . Nieliczne cerkwie p r a w o s ł a w n e - było ich zaledwie 6 w całym K r ó l e s t w i e , zbudowane zostały w r ó ż n y c h okresach przez k u p c ó w greckich, poddanych tureckich . D o r o k u 1825 podlegały one w ł a d z y archijerejów Bukowiny, ale zależność ta p o l e g a ł a t y l k o na t y m , że ich duchowni wyświęcani byli przez w ł a d y k ó w b u k o w i ń s k i c h , zaś w bieżących sprawach, z a r ó w n o cerkiewnych, j a k i byto­ wych, zależne były od stowarzyszeń greckich, k t ó r e je u t r z y m y w a ł y . Z a r z ą d z a 3 4 1 Wiadomości o prawosławnej kolonizacji wokół twierdzy Nowogeorgijewsk nie znalazły się nawet w zarysie dziejów warszawskiej eparchii tegoż autora. Ks. R. Kozłowski podaje tam jedynie rok budowy cerkwi „w tzw. Aleksandryjskiej kolonii koło Modlina (obecnie wieś Stanisławowo)" (Kozłowski 1971, s. 26). Nie odwołują się też do nich autorzy paru niewielkich publikacji praso­ wych na temat Stanisławowa, które pojawiły się w końcu lat dziewięćdziesiątych w Gazecie Wyborczej, Życiu Warszawy i Tygodniku Nowodworskim. Autor powołuje się na książkę Letopis cerkvi sv. Mucenicy Caricy Aleksandry v russkich kolonijach pri varšavskoj gubernii, bez autora, miejsca i daty wydania. Pozycji tej nie zna Bibliografia historii Polski XIX w. Istniały oczywiście wojskowe garnizony rosyjskie; np. w Warszawie w przeddzień wybuchu powstania listopadowego „stało 9800 wojsk polskich i 6500 rosyjskich" (Kieniewicz 1970, s. 100). Znajdowały się one w Warszawie (przy ul. Podwale), w Opatowie, Lublinie, Piotrkowie, Kaliszu i w Drohiczynie. 2 3 4 �PRAWOSŁAWNA PARAFIA ŚW. ALEKSANDRY 185 l i n i m i p o c h o d z ą c y z w y b o r u opiekunowie. W r o k u 1825 d u c h o w i e ń s t w o p r a w o s ł a w n e w K r ó l e s t w i e p o d p o r z ą d k o w a n e zostało rosyjskiemu Ś w i ą t o b ­ liwemu Synodowi, a w 1829 r. zatwierdzono „przepisy d o t y c z ą c e cerkwi grecko-rosyjskich w K r ó l e s t w i e P o l s k i m " , k t ó r e p o d d a w a ł y tutejsze d u c h o w i e ń s t ­ w o p r a w o s ł a w n e w ł a d z y eparchii wołyńskiej. D l a b e z p o ś r e d n i e g o nadzoru nad cerkwiami ustanowiono w Warszawie protojereja (Szczerbatow 1900, s. 20). Po klęsce powstania listopadowego nastąpiła stopniowa likwidaqa autonomii K r ó l e s t w a Polskiego i daleko idące zmiany we wszystkich niemal dziedzinach życia kraju. Objęły one r ó w n i e ż sferę życia religijnego p r z y n o s z ą c m . i n . zmiany statusu Kościoła p r a w o s ł a w n e g o , k t ó r e m u przyznano prawa wyznania panujące­ go. Symbolem nowego ducha epoki i rosyjskiego panowania w Królestwie miały być wznoszone i rozbudowywane na koszt jego skarbu twierdze w Nowogeorgijewsku (Modlinie), Iwanogorodzie (Dęblinie), Warszawie i Brześciu. W o k ó ł znacznie rozbudowanego systemu u m o c n i e ń w Modlinie postanowiono stworzyć pierścień k o l o n i i zasiedlonych sprowadzonymi z głębi Rosji p r a w o s ł a w n y m i osadnikami. Decyzję w kwestii p r a w o s ł a w n e g o osadnictwa rosyjskiego w ś r ó d katolickiej ludności wiejskiej Mazowsza podjęto w 1837 r. P o c z ą t k o w o zamierza­ no w y k u p i ć dobra w o k ó ł Nowogeorgijewska (Modlina) i osadzić tam „włościan r z ą d o w y c h " z guberni rosyjskich graniczących z Litwą. Paskiewicz chciał n a b y ć w t y m celu dobra G ó r a w okolicy Modlina, ale ponieważ ich właściciel żądał zbyt wysokiej ceny, postanowił osadzić kolonistów „ n a gruntach skarbowych" po obu stronach Wisły, m i ę d z y Zakroczymiem a wsią Kosewo. „ U r z ą d z e n i e kolonij na rzeczonych d z i a ł k a c h - pisał Paskiewicz do cesarza - m a za s o b ą t ą jeszcze k o r z y ś ć , że osady z n a j d o w a ć się b ę d ą bliżej twierdzy niż m a j ą t e k G ó r y " (Szczerbatow 1900, s. 139). W r o k u 1839 na w ł a s n o ś ć skarbu p a ń s t w a przeszły jednak i dobra G ó r a , k t ó r e nabyto nie d r o g ą kupna, lecz wymiany. D r o g ą kupna i w y m i a n y nabyto od polskich ziemian grunta dla trzech kolonii: Aleksandryj­ skiej, Kosewka i Szczypiorna, K o n s t a n t y n o w k a d o s t a ł a ziemie z d ó b r G ó r a i bodaj tylko kolonia Zakroczymska powstała całkowicie na gruntach rządowych. 5 Ł ą c z n i e na wspomnianym wyżej terenie osadzono, w e d ł u g Szczerbatowa, 95 rodzin p o c h o d z ą c y c h z guberni pskowskiej. Jest to jednak, b y ć m o ż e , c a ł k o w i t a liczba rodzin sprowadzonych z tej guberni w ciągu całego okresu trwania akcji osadniczej. W pierwszym okresie liczba ta m o g ł a b y ć nieco mniejsza. Wzniesiono bowiem w ó w c z a s „ z polecenia Imperatora" 5 rosyjskich k o l o n i i : A l e k s a n d r y j s k ą , składającą się z 25 z a g r ó d (usadieb), K o n s t a n t y n o w ­ ską z 12 z a g r ó d , K o s e w k ę - z 10 z a g r ó d , Szczypiorna - 20 z a g r ó d i Z a k r o ­ c z y m s k ą - 7 z a g r ó d . Ł ą c z n i e we wszystkich 5 koloniach były zatem 74 zagro­ dy i z a k ł a d a j ą c , że w każdej m i e s z k a ł a jedna rodzina, tyleż rodzin c h ł o p s k i c h . 6 5 Po powstaniu listopadowym administracja Paskiewicza stwierdziła, że wszystkie cerkwie prawosławne w Królestwie Polskim są w bardzo złym stanie, a niektóre nie mają nawet własnych budynków (Szczerbatow 1900, s. 21). V. Torski, na przełomie X I X i X X w. wieloletni proboszcz parafii św. Aleksandry, podaje jednak liczbę tylko 60 rodzin z gub. pskowskiej, które jako pierwsze zasiedliły wsie „Aleksandrynka, Szczepiorka i Kosewka" (1896, s. 177). Osadnicy w kolonii Zakroczymskiej byli przeważnie 6 �186 ANDRZEJ WOZNIAK Z a n i m zbudowano dla k o l o n i s t ó w domy i zagrody mieszkali oni u polskich c h ł o p ó w w okolicznych wsiach (Torskij 1896, s. 277). K a ż d y z przesiedleńców o t r z y m a ł 10 dziesięcin (20 m o r g ó w polskich) zie­ m i , b u d o w a n ą na koszt skarbu z a g r o d ę i pełne w y p o s a ż e n i e gospodarstwa: n a r z ę d z i a rolnicze, sprzęty domowe i żywność wystarczającą do nowych zbio­ r ó w . D o budowy d o m ó w dla k o l o n i s t ó w sprowadzono z Rosji dwudziestu cieśli, gdyż „ z w o l i Najwyższej domy te m i a ł y m i e ć styl i r o z k ł a d czysto rosyjski". P o c z ą t k o w o były one dwukondygnacyjne, ale w r o k u 1861 przy­ stosowano je do miejscowych w a r u n k ó w i przebudowano na jednokondyg­ nacyjne. Z a r ó w n o koloniści, j a k i ich dzieci w o l n i byli przez sześć lat od służby wojskowej (Szczerbatow 1900, s. 139; Torskij 1896, s. 277). Koszt osadzenia jednej rodziny przesiedleńczej Szczerbatow oceniał na 3 do 4 tys. rubli. Ł ą c z ­ nie sprowadzono z guberni pskowskiej 200 „ d u s z " m ę s k i c h i 150 kobiet. W późniejszym okresie, ale przed 1875 г., znacznie mniejsza liczba k o l o n i ­ s t ó w rosyjskich z o s t a ł a osiedlona we wsiach B r o n i s ł a w k a , G a ł a c h y , Kosewo, N o w y M o d l i n , Pomiechowo, W y m y s ł y , gminy Pomiechowo. O t y m drugim etapie kolonizacji brak jednak jakichkolwiek w i a d o m o ś c i . W 1869 r. było w koloniach 525 „ d u s z " obojga płci, w 1874 - 637, a w 1894 - 1056. R o k 1832 rozpoczyna p r z e b u d o w ę napoleońskiej twierdzy M o d l i n w twier­ d z ę rosyjskiego systemu obronnego, której n a z w ę zmieniono na Nowogeorgijewsk. J u ż w 1833 r. wzniesiono w niej t y m c z a s o w ą cerkiew Muromskiego P u ł k u Piechoty p.w. Św. Trójcy, a w 1836 r. u k o ń c z o n o b u d o w ę murowanej świątyni, na w z ó r cerkwi w Cytadeli Aleksandrowskiej w Warszawie. Uroczys­ tego p o ś w i ę c e n i a d o k o n a ł w r o k u n a s t ę p n y m p r a w o s ł a w n y biskup warszawski A n t o n i , n a d a j ą c jej wezwanie św. Georgiego. Cerkiew o t r z y m a ł a miano sobo­ r u i liczną o b s a d ę d u c h o w i e ń s t w a ; o p r ó c z proboszcza d w u k a p ł a n ó w , diakona i p s a l m i s t ę . D o parafii nowogeorgijewskiej przypisane zostały p o w s t a j ą c e w ó w c z a s w o k ó ł twierdzy rosyjskie kolonie. P o n i e w a ż jednak „uczęszczanie do soboru w twierdzy - pisał wiele lat później I o a n n Korzeniewski]* - było dla nowo osiedlonych z w i ą z a n e z licznymi niewygodami, z p o w o d u k t ó r y c h nie chodzili do cerkwi i nie brali u d z i a ł u w ż a d n y c h o b r z ę d a c h , to r z ą d K r ó l e s t w a Polskiego u z n a ł za konieczne wybudowanie dla przesiedleńców cerkwi w jed­ nej z k o l o n i i w p o b l i ż u twierdzy Nowogeorgijewskiej i przydzielenie jej pełnej obsady d u c h o w i e ń s t w a " (Korzenevskij 1878, s. 12). Plan ten został zatwier­ dzony j u ż w 1840 г., podczas p o b y t u cara w Warszawie, o czym przez pewien czas nie wiedziano nawet w warszawskiej eparchii. W 1844 r. wybrano miejsce p o d b u d o w ę cerkwi p.w. św. Aleksandry, a w 1846 r. murowana cerkiew z 5 k o p u ł a m i w k o l o n i i Aleksandrowskiej została u k o ń c z o n a . Jej budowa, 7 8 dymisjonowanymi wojskowymi, w Konstantynowce zaś osiedli Rosjanie już wcześniej mieszkający w Królestwie, w części „raskolnicy", w części prawosławni, którzy zajmowali się tu handlem. Prawosławna katedra biskupia została erygowana w Warszawie w 1834r. jako wikariat eparchii wołyńskiej. W 1840 r. wikariat przekształcono w eparchię. Dosłownie: „nikakich obrjadov very ne ispołniali". Torski pisze wręcz, że koloniści z gub. pskowskiej nie znali nawet najprostszych, krótkich modlitw (Torski 1896, s. 278). 7 8 �187 PRAWOSŁAWNA PARAFIA ŚW. ALEKSANDRY ikonostas i w y p o s a ż e n i e k o s z t o w a ł o ponad 30 tys. rubli. Proboszcz cerkwi m i a ł o t r z y m y w a ć u p o s a ż e n i e w w y s o k o ś c i 600 r u b l i , diakon 120 r u b l i , a psal­ mista - 60 r u b l i rocznie. Ponadto wszyscy razem otrzymywali 185 r u b l i rocznie „ n a o p a ł " . N a potrzeby cerkiewne - prosfory, w i n o , k a d z i d ł o itp. - wyznaczono s u m ę 100 r. rocznie. Parafia św. Aleksandry liczyła w ó w c z a s 400 „ d u s z " (Korzenevskij 1878, s. 12). W opisie cerkwi i parafii z lat pięć­ dziesiątych X I X w. odnotowano podobne sumy na utrzymanie cerkwi i t y l k o psalmista (ponomar) o t r z y m y w a ł u p o s a ż e n i e większe o p o ł o w ę . Dowiadujemy się r ó w n i e ż , że tutejszy k a p ł a n , diakon i ponomar mieszkają w drewnianych domach cerkiewnych. O b o k d o m u proboszcza znajduje się budynek gospoda­ rzy i niewielki sad, a o p r ó c z tego m a on w u ż y t k o w a n i u 2 dziesięciny ziemi cerkiewnej. N a potrzeby świątyni w y p ł a c a się co r o k u 100 r u b l i . W 1849r. w k o l o n i i Aleksandryjskiej p o w s t a ł a s z k ó ł k a parafialna, w której nauczycie­ lem był proboszcz, za co o t r z y m y w a ł dodatkowo 60 rubli. Podobne szkółki p o w s t a ł y w 1866 r. w Szczypiornej, a w 1867 - w Konstantynowce. W 1853 r. parafia św. Aleksandry liczyła 354 parafian (Łotockij 1863, s. 331). W e d ł u g spisu cerkwi i d u c h o w i e ń s t w a eparchii chełmsko-warszawskiej z 1886 r. do parafii św. Aleksandry należały: kolonia Aleksandryjska, Kosew­ ka i Szczepiorna pow. p ł o ń s k i e g o oraz kolonia Kontantynowska (Konstantynowka) pow. warszawskiego. W Konstantynowce p o c z ą t k o w o mieszkali p r a w o s ł a w n i i „ r a s k o l n i c y " (starowierzy), ale ci drudzy po pewnym czasie przeszli na p r a w o s ł a w i e i w 1869 r. we wsi nie było j u ż ani jednego „ r a s k o l n i k a " (Torskij 1896, s. 278). W r o k u 1886 parafia św. Aleksandry m i a ł a 607 wiernych. O p r ó c z cerkwi na jej terenie z n a j d o w a ł a się jeszcze kaplica, prawdopodobnie cmentarna. Ziemi cerkiewnej m i a ł a 14 dziesięcin. Proboszczem był od 1885 p o c h o d z ą c y „ z Cesarstwa" duchowny Joan Wozniesienskij (Spisok... 1886, s. 10, 100) . Rosyjscy koloniści mieli w okolicy p a r ę świątyń i kaplic p r a w o s ł a w ­ nych. O p r ó c z parafialnej cerkwi św. Aleksandry i wspomnianego j u ż soboru św. Georgiego z liczną o b s a d ą duchownych w Nowogeorijewsku, w 1852 r. na cmentarzu za t w i e r d z ą wybudowano m u r o w a n ą kaplicę p.w. Bogurodzicy Pocieszycielki Strapionych, o b s ł u g i w a n ą przez duchownych z soboru. Ponadto w 1856 r. warszawska eparchia p r a w o s ł a w n a , za symboliczną s u m ę 72 r u b l i o t r z y m a ł a w u ż y t k o w a n i e leżące po drugiej stronie N a r w i r z ą d o w e dobra G ó r a z p a ł a c e m , k t ó r y przeznaczono na letnią rezydencję warszawskich bisku­ p ó w p r a w o s ł a w n y c h . W dobrach wzniesiono cerkiew d o m o w ą ze stałym etatem dla duchownego (Korzenevskij 1879, s. 185-186). 9 3. Z a s t a n a w i a ć m o ż e , k i m byli osadzeni k o ł o M o d l i n a p r a w o s ł a w n i k o l o ­ niści, dla k t ó r y c h k i l k a wiorst dzielących ich wsie od cerkwi było odległością na tyle t r u d n ą do pokonania, że, jak stwierdził J. Korzeniewski], „ d o cerkwi 9 W 1877 r. proboszczem parafii był Teofan Ułowicz, w 1886 r. protojerej i proboszcz soboru w Nowogeorgijewsku (Spisok... 1877, s. 3; Spisok... 1886, s. 10). �188 ANDRZEJ WOZNIAK nie chodzili i nie brali udziału w ż a d n y c h o b r z ę d a c h " . Z tego też p o w o d u w ł a d z e u z n a ł y za konieczne wybudowanie w koloniach murowanej cerkwi za n i e b a g a t e l n ą w ó w c z a s s u m ę ponad 30 tys. r u b l i . V . Torskij p o d k r e ś l a wprawdzie, że ci sprowadzeni z guberni pskowskiej, osadnicy „byli wszyscy naturalnymi Wielkorusami", ale dodaje, że znali r ó w ­ nież język c z u c h o ń s k i (čuchonskuju riecz), t j . estoński. Wiele wskazuje zatem na to, że o w i znający język estoński Wielkorusi pochodzili prawdopodobnie z rejonu guberni pskowskiej, zwanego w przeszłości C z u c h o ń s z c z y z n ą , po­ ł o ż o n e g o na wschodnim w y b r z e ż u jeziora Pskowskiego, gdzie od p o c z ą t k u X V I I I w . mieszkały grupy p r a w o s ł a w n y c h E s t o ń c z y k ó w , k u l t u r o w o bliskich etnograficznej grupie estońskiej Setu (Tynurist 1994, s. 4 2 4 ) . Pierwsze lata p o b y t u w miejscu nowego osiedlenia o k a z a ł y się dla k o l o ­ n i s t ó w bardzo trudne. Nie znali miejscowych w a r u n k ó w klimatycznych, zwy­ czajów i języka, a przede wszystkim nie potrafili w tutejszych warunkach g o s p o d a r o w a ć . W . Torskij zwraca r ó w n i e ż u w a g ę na jeszcze j e d n ą i s t o t n ą o k o l i c z n o ś ć . W dawnym miejscu zamieszkania przesiedleńcy zajmowali się p r z e w a ż n i e r y b o ł ó w s t w e m ( „ r y b n y m p r o m y s ł o m " ) i niewiele znali się na r o l ­ n i c t w i e . D o p ó k i więc nie nauczyli się miejscowych s p o s o b ó w gospodarowa­ nia p o w o d z i ł o i m się bardzo źle. W r a z z bardziej zaawansowanymi metodami uprawy r o l i koloniści przejęli również niemal całą k u l t u r ę m a t e r i a l n ą polskich s ą s i a d ó w , poznali ich zwyczaje i język na tyle, że w k o ń c u X I X w., dobrze znający te okolice Torskij m ó g ł n a p i s a ć , iż od miejscowych c h ł o p ó w - P o l a k ó w rosyjscy koloniści różnili się tylko większą o t w a r t o ś c i ą , d o b r o d u s z n o ś c i ą i p r z y w i ą z a n i e m do p r a w o s ł a w i a (Torskij 1896, s. 278). 10 11 Po pierwszym, t r u d n y m okresie adaptacji do nowych w a r u n k ó w , trwają­ cym do lat pięćdziesiątych - siedemdziesiątych X I X w., w dziejach osad rosyj­ skich w w i d ł a c h Wisły i N a r w i n a s t ą p i ł a epoka względnej stabilizacji. O p r ó c z wspomnianych j u ż wcześniej p r o b l e m ó w adaptacyjnych, w ś r ó d k t ó r y c h kwe­ stie gospodarcze o d g r y w a ł y szczególnie i s t o t n ą rolę, rosyjskie kolonie przeży­ w a ł y r ó w n i e ż p o w a ż n e k ł o p o t y demograficzne. M i m o iż dane d o t y c z ą c e liczby l u d n o ś c i w koloniach, k t ó r y m i dysponujemy, nie są precyzyjne, to p o z w a l a j ą one stwierdzić z n a c z n ą d y s p r o p o r c j ę między liczbą m ę ż c z y z n i kobiet sprowa­ dzonych w k o ń c u lat trzydziestych X I X w. z guberni pskowskiej do K r ó l e ­ stwa. W populacji tej było mianowicie 200 „ d u s z " m ę s k i c h i tylko 150 kobiet (Torskij 1896, s. 278). Z danych d o t y c z ą c y c h liczby ludności k o l o n i i rosyjskich w o k ó ł M o d l i n a od lat czterdziestych do dziewięćdziesiątych X I X w. w y n i k a r ó w n i e ż , że aż do lat sześćdziesiątych liczba ta nie tylko nie wzrosła, lecz nawet, j a k się wydaje, m i a ł a w latach pięćdziesiątych tendencję s p a d k o w ą . 1 0 Obecnie grupy te uległy już prawie całkowitej rusyfikacji, podczas gdy ta część Estończyków guberni pskowskiej, która pozostała przy luteranizmie, zachowała w znacznej mierze swoją kulturę. Paweł Ładykowski pisze o Setu, że , jako ludność pogranicza nazywana bywa mianem połuwierników, połuwierców, co sami zainteresowani definiują jako stan nieprzynależności do żadnej z sąsiadujących religii luterańskiej i prawosławnej. Określenie to pochodzi z X I X wieku" (Ładykowski 2000, s. 20). V. Torskij pisze o nich wręcz, że początkowo byli złymi gospodarzami („plochie chozjaeva"). 1 1 �189 PRAWOSŁAWNA PARAFIA ŚW. ALEKSANDRY P o n i e w a ż koloniści w K r ó l e s t w i e po uwłaszczeniu mieli prawo dyspono­ w a ć bez ograniczeń swoją ziemią, wielu z nich zaczęło j ą w y d z i e r ż a w i a ć i s p r z e d a w a ć , p o c z ą t k o w o Polakom, a później t a k ż e Ż y d o m . C i , k t ó r z y ziemię sprzedali, przenosili się do Rosji. Procesowi temu, j a k pisał Torskij, sprzyjały „ o p o l a c z o n e w ł a d z e K r a j u P r z y w i ś l a ń s k i e g o " . N i e k t ó r y c h k o l o n i s t ó w skłania­ no j a k o b y do wyjazdu p o d pozorem, że nie dają sobie rady, gdyż nie umieją g o s p o d a r o w a ć w miejscowych warunkach. Niekiedy koloniści wyjeżdżali do Rosji nawet j a k o pracownicy najemni ( „ b a t r a k i " ) . W latach sześćdziesiątych p r z e n i o s ł o się do guberni saratowskiej 30 rodzin. W 1871 r. w r ę k a c h Pola­ k ó w było 11 rosyjskich z a g r ó d (usadieb), w 1872 - 19,5 zagrody, w 1875 - 25 z a g r ó d . W latach dziewięćdziesiątych X I X w. w r ę k a c h P o l a k ó w znaj­ d o w a ł y się 23 zagrody, zaś l u d n o ś c i polskiej było w koloniach 163 dusze obojga płci (Torskij 1896, s. 286). 12 Największy bodaj, bo 50-procentowy o d p ł y w rosyjskich o s a d n i k ó w od­ n o t o w a ł B r o n i s ł a w Chlebowski ze wsi Szczypiorno (Szczepiorna). W 1839 r. „ o s a d z o n o t u 20 rodzin (100 dusz) z gub. pskowskiej. W r. 1883 było 10 osad wielkorossyjskich, 10 innych osad" (Słownik Geograficzny 1890, s. 874). Radca W o r o n o w , rosyjski u r z ę d n i k K o m i s j i F i n a n s ó w K r ó l e s t w a Polskie­ go, k t ó r e g o w ł a d z y koloniści p o c z ą t k o w o podlegali, powiedział podobno, że Polacy k u p i l i j u ż tyle ziemi, że niedługo (w koloniach) pozostanie t y l k o pra­ w o s ł a w n a parafia i jej d u c h o w i e ń s t w o (priczta), duchowny T . U ł o w i c z zaś d o m a g a ł się od w ł a d z zakazu nabywania ziemi w koloniach przez Ż y d ó w (Torskij 1896, s. 286). R o z p o r z ą d z e n i e Ministerstwa Spraw W e w n ę t r z n y c h zabraniające k o l o n i ­ stom s p r z e d a w a ć i dzierżawić ziemię osobom innego niż p r a w o s ł a w n e wyznania wydane z o s t a ł o w grudniu 1875 r. U ż y t k o w n i c y ziemi w koloniach innego wyznania, w myśl tego rozporządzenia, po upływie 20 lat od daty jego wydania, w i n n i byli j ą „ o d d a ć lub o d s t ą p i ć " osobom wyznania p r a w o s ł a w n e g o . D z i e ń 14 grudnia 1875 г., w k t ó r y m wydano r o z p o r z ą d z e n i e o zasadach dzierżawy i sprzedaży ziemi w koloniach, u w a ż a ł V . Torskij za d a t ę dla nich p r z e ł o m o w ą . R o z p o r z ą d z e n i e to bowiem, jego zdaniem, m i a ł o p o w s t r z y m a ć p o l s k ą ekspansję i przyczynić się do zwiększenia liczby rosyjskiej ludności w o k ó ł twierdzy (Torskij 1896, s. 288). Zdaje się jednak z a p o m i n a ć , że sam, nieco wcześniej, zwrócił u w a g ę na inny istotny czynnik, k t ó r y w znacznej mierze w p ł y n ą ł na liczbę ludności p r a w o s ł a w n e j w koloniach. Były n i m m i a n o ­ wicie m a ł ż e ń s t w a mieszane k o l o n i s t ó w z ludnością miejscową. P o w o d o w a ł y one przymus wychowywania wszystkich dzieci w religii p r a w o s ł a w n e j , a nierzadko r ó w n i e ż przejście na p r a w o s ł a w i e w s p ó ł m a ł ż o n k a innego wyznania. O d 1849 do 1896 r. przeszły w koloniach na p r a w o s ł a w i e 274 osoby obu płci (Torskij 1896, s. 278). Skutki prawne, wynikające z m a ł ż e ń s t w z osobami wyznania pra­ w o s ł a w n e g o p o w o d o w a ł y , że katolicy bardzo rzadko zawierali takie związki 13 1 2 1 3 W guberni (oblasti) tej do dziś mieszkają w diasporze grupy Estończyków (Tynurist 1994 s. 424). Wydaje się, że druga część tego rozporządzenia nie została nigdy w pełni zrealizowana. �190 ANDRZEJ WOZNIAK ( T u s z y ń s k a 1992, s. 77-78). Z m a t e r i a ł ó w o d n o s z ą c y c h się do okresu p ó ź n i e j ­ szego w y n i k a natomiast, że koloniści w przypadku m a ł ż e ń s t w mieszanych najczęściej szukali k a n d y d a t ó w na w s p ó ł m a ł ż o n k ó w w ś r ó d d o ś ć licznej w oko­ licy l u d n o ś c i ewangelickiej pochodzenia niemieckiego . N a p r z e ł o m i e stuleci l u d n o ś ć k o l o n i i p r a w o s ł a w n y c h w o k ó ł M o d l i n a , w k t ó r y c h część gospodarstw z n a j d o w a ł a się w r ę k a c h polskich, nie stanowiła j u ż m o n o l i t u ani p o d względem wyznaniowym, ani etnicznym. Z k o l o n i s t ó w urodzonych w guberni pskowskiej w 1896 r. żyło jeszcze ok. 30 o s ó b obojga płci (Torskij 1896, s. 278). 14 T u ż przed I w o j n ą ś w i a t o w ą , w r o k u 1912, E d w a r d Chwalewik w Wielkiej Encyklopedii Powszechnej opisując w haśle M o d l i n okolice twierdzy wspomina też k r ó t k o o mieszkających tam p r a w o s ł a w n y c h osadnikach: „ P o d w a r o w n i ą liczne ubogie kolonie o s a d n i k ó w rosyjskich sprowadzonych przez M i k o ł a j a I z głębi Cesarstwa" (Wielka Encyklopedia... 1912, s. 294). Chwalewik był jedy­ n y m autorem, k t ó r y w tamtych czasach o d w a ż y ł się bez osłonek powiedzieć to, co w y n i k a ł o r ó w n i e ż z prac a u t o r ó w rosyjskich. K o l o n i e rosyjskie p o d M o d l i n e m , zwłaszcza w p o r ó w n a n i u z u w a ż a n y m i za z a m o ż n e polskimi wsiami gminy Pomiechowo, były ubogie. T o u b ó s t w o s p o w o d o w a ł o ucieczkę części k o l o n i s t ó w do Rosji w połowie X I X w., bieda skłaniała do emigracji do miasta, szukania źródeł utrzymania w zawodach pozarolniczych i wszelkich, d o d a t k o w y c h pozarolniczych s p o s o b ó w zarobkowania . Torskij pisząc o po­ zarolniczych karierach byłych m i e s z k a ń c ó w k o l o n i i wymienia: „ 2 znanych w eparchii duchownych, 2 u r z ę d n i k ó w , 3 k u p c ó w , licznych rzemieślników, drobnych p r z e d s i ę b i o r c ó w , kolejarzy" i t p . (Torskij 1896, s. 278). 15 J e d n a k ż e nawet Torskij, starający się p o k a z y w a ć wszystkie pozytywne strony akcji kolonizacyjnej w o k ó ł M o d l i n a , przyznaje, że nie spełniła ona p o k ł a d a n y c h w niej nadziei i nie zmieniła polskiego charakteru okolicy, przede wszystkim z p o w o d u zbyt małej liczby k o l o n i s t ó w (Torskij 1896, s. 278). Znacznie bardziej krytycznie oceniał rezultaty tego przedsięwzięcia A . Szczer­ batow, pisząc: „ R o d z i n y włościańskie przesiedlone do Polski, zobaczywszy w y ż s z ą k u l t u r ę a g r o n o m i c z n ą ludności K r ó l e s t w a , starały się j ą n a ś l a d o w a ć , a n a s t ę p n i e p o w o l i przyswoiły sobie język polski, w części i obyczaje miejs­ cowe, z a c h o w u j ą c jedynie wyznanie p r a w o s ł a w n e . W ogólności l u d n o ś ć rosyj­ ska p o d Zakroczymem u t r a c i ł a s w ą n a r o d o w o ś ć , a ż a d n e g o nie w y w a r ł a w p ł y w u na sąsiadujących z n i ą włościan polskich. M ó w i ą c wyraźniej, Rosjanie spolonizowali się, a Polacy wcale nie zniszczeli". Pierwsza p r ó b a włościańskiej kolonizacji rosyjskiej o k a z a ł a się z p o w o d u wysokich k o s z t ó w „ m o ż l i w a [...] t y l k o w bardzo drobnych rozmiarach, a w takich warunkach nie przynosi wcale p o ż y t k u " (Szczerbatow 1900, s. 139-140). 16 1 4 Pod koniec X I X w. w Nowym Dworze np. ewangelicy stanowili 9 proc. ludności. Pisze o tym w tomie wspomnień Igor Newerly (1985, s. 205): Kosewo i okoliczne wsie dorabiały wynajmując latem pokoje rodzinom oficerów rosyjskich przebywających tu ze swoim pułkiem na letnich obozach. Sprzedawano im również mleko, nabiał, ryby, kurczaki, itp. Autor twierdzi, że mimo niesprzyjających warunków koloniści nie tylko zachowali ojczysty język, ale nawet nauczyli go okolicznych chłopów. 1 5 1 6 �PRAWOSŁAWNA PARAFIA ŚW. ALEKSANDRY 191 L a t a pierwszej wojny światowej i dwudziestolecie m i ę d z y w o j e n n e to nie­ m a l całkowicie niezapisane karty w dziejach parafii św. Aleksandry, s t ą d też w i a d o m o ś c i , k t ó r y m i obecnie na ten temat dysponujemy, są bardzo u b o g i e . Po pierwszej wojnie światowej liczba ludności p r a w o s ł a w n e j we wsiach w p o b l i ż u M o d l i n a znacznie się zmniejszyła. W e d ł u g danych G U S z 1921 г., w gminie Pomiechowo p o w i a t u warszawskiego m i e s z k a ł o 397 o s ó b wyznania p r a w o s ł a w n e g o , z tej liczby jednak 210 o s ó b pytanych o n a r o d o w o ś ć p o d a ł o p o l s k ą , „ i n n ą " natomiast, w t y m w y p a d k u rosyjską, tylko 187. Podobnie zresztą p r z e d s t a w i a ł a się sprawa z ludnością wyznania ewangelickiego, k t ó r e j blisko p o ł o w a p o d a ł a n a r o d o w o ś ć p o l s k ą . W gminie G ó r a o s ó b wyznania p r a w o s ł a w n e g o było 9 1 , n a r o d o w o ś c i rosyjskiej 6 4 . Z u p e ł n i e inaczej w y g l ą ­ d a ł a sytuacja w gminie Pomiechowo w r o k u 1928. W e d ł u g danych W y d z i a ł u Powiatowego Sejmiku Warszawskiego, o s ó b wyznania p r a w o s ł a w n e g o było w gminie 419, ale wszystkie u w a ż a ł y się za Rosjan. W gminie G ó r a natomiast t y l k o 87 o s ó b ze 137 wyznania p r a w o s ł a w n e g o , p r z y z n a w a ł o się do narodo­ wości rosyjskiej. P o z o s t a ł e m i a ł y się za P o l a k ó w (Wydział... 1930, s. 22). P o n i e w a ż brak jakichkolwiek danych d o t y c z ą c y c h okresu I wojny ś w i a t o ­ wej, m o ż e m y t y l k o p r z y p u s z c z a ć , że tak znaczne - blisko o p o ł o w ę - zmniej­ szenie się liczby l u d n o ś c i p r a w o s ł a w n e j w obu gminach związane było z ewa­ k u a c j ą l u d n o ś c i cywilnej do Rosji w 1915 r o k u . Ze sprawozdania wojewody o stanie w o j e w ó d z t w a warszawskiego (bez stolicy), za lata 1929-1930, wynika, że na jego terenie nie było w ó w c z a s „ e t a t o w y c h p r a w o s ł a w n y c h parafij ani filij etatowych". R o z w a ż a n a była spra­ w a utworzenia w Stanisławowie (d. k o l o n i i Aleksandryjskiej ) pow. warszaw­ skiego filii etatowej (Sprawozdanie... 1931, s. 20). Po odzyskaniu niepodległości cerkiew św. Aleksandry w Stanisławowie zaczęła p o p a d a ć w r u i n ę . Nie m i a ł a nawet stałego księdza. D u c h o w n y dojeż­ d ż a ł z Warszawy. W latach trzydziestych cerkiew odbudowano, ale j u ż j a k o znacznie mniejszą i bez n a r o ż n y c h wieżyczek z k o p u ł k a m i , na k t ó r e w ł a d z e podobno nie wyraziły zgody. Poświęcenia dokonano w 1934 r. B u d o w ę z a k o ń ­ czono w k o ń c u lat trzydziestych i wtedy też przeniesiono do S t a n i s ł a w o w a ikonostas i ikony ze zburzonej cerkwi w M o d l i n i e . O m i e s z k a ń c a c h wsi parafii św. Aleksandry - Stanisławowa, Szczypiorna, Kosewka, Kosewa i innych w t y m okresie wiemy niewiele. Nie ulega jednak wątpliwości, że trwający od X I X w . proces polonizacji tych społeczności przy­ b r a ł na sile w latach niepodległości. Ciekawym, c h o ć oczywiście tylko j e d n y m z wielu, ś w i a d e c t w e m tego procesu m o g ą b y ć nagrobki na cmentarzu prawo­ s ł a w n y m w Stanisławowie; na przełomie X I X i X X wieku wyłącznie rosyjskie, 17 1 8 19 1 7 Podjęta kwerenda w czasopismach prawosławnych okresu międzywojennego, podobnie zresztą jak dotychczas prowadzone badania terenowe, nie przyniosła dotąd większych rezultatów. Prawosławne Archiwum Metropolitalne, którego zespół Parafie, budzi największe nadzieje, jest okresowo niedostępne. W 1894 r. było (wg Torskiego) w koloniach łącznie 1056 dusz. Wywiad z ks. M.Ś. (2000 г.). 1 8 1 9 �192 ANDRZEJ WOZNIAK w okresie m i ę d z y w o j e n n y m coraz bardziej u p o d o b n i a j ą się do n a g r o b k ó w na cmentarzach katolickich - cyrylicę zastępuje alfabet łaciński, coraz rzadsze stają się rosyjskie formy i m i o n , znikają „ o t c z e s t w a " . W swoich podstawowych z r ę b a c h tradycyjna k u l t u r a wsi p r a w o s ł a w n y c h w okolicach P o m i e c h ó w k a t r w a jeszcze do k o ń c a okresu okupacji niemieckiej. Jej ciekawym i u w a ż n y m obserwatorem w ostatnim okresie istnienia był J.L., k t ó r e g o j a k o kilkunastoletniego c h ł o p c a losy rzuciły na pewien czas w tamte strony. W relacji J.L. p r a w o s ł a w n i m i e s z k a ń c y Szczypiorna i okolicznych wsi nie różnili się o d swoich polskich sąsiadów sposobami gospodarowania, ubio­ rem, p o ż y w i e n i e m . M ó w i l i r ó w n i e j a k i oni swobodnie po polsku, a rosyjs­ kiego używali t y l k o w rozmowach między s o b ą . Widoczne różnice m i ę d z y obu społecznościami d a w a ł y się z a u w a ż y ć w dziedzinie budownictwa mieszkalnego i gospodarczego, rozplanowania i w y g l ą d u w n ę t r z d o m ó w mieszkalnych (np. święty k ą t z i k o n ą ) , n i e k t ó r y c h zwyczajów. T a k i m zwyczajem, nieznanym we wsiach polskich, były np. p o p r z e d z a j ą c e wesela wyścigi z a p r z ę g ó w k o n ­ nych, do k t ó r y c h przygotowywano się wcześniej, k a r m i ą c intensywnie konie. M i ę d z y p o t o m k a m i rosyjskich k o l o n i s t ó w a ludnością p o l s k ą nie było żad­ nych k o n f l i k t ó w , stosunki u k ł a d a ł y się bardzo poprawnie. „ T o raczej Polacy częściej kłócili się m i ę d z y s o b ą " - m ó w i J . L . 2 0 Kres m a ł e g o świata p r a w o s ł a w n y c h k o l o n i s t ó w w o k ó ł M o d l i n a stanowił r o k 1945, kiedy po wkroczeniu na te tereny A r m i i Czerwonej niemal cała ich l u d n o ś ć , poza nielicznymi w y j ą t k a m i , została wywieziona do Z w i ą z k u Ra­ dzieckiego. Relacje na temat tej w y w ó z k i r ó ż n i ą się w szczegółach, ale zgodne są co do tego, że w w y n i k u tej akcji zwarte p r a w o s ł a w n e osadnictwo na t y m terenie p r z e s t a ł o istnieć. Gospodarstwa po wywiezionych Rosjanach zajęli Polacy . W e d ł u g docierających do Polski w i a d o m o ś c i , wywiezieni p r z e w a ż n i e nie potrafili się d o s t o s o w a ć do nowych, zupełnie nieznanych i m i najczęściej bardzo trudnych w a r u n k ó w w r ó ż n y c h rejonach Z w i ą z k u Radzieckiego. Zda­ rzały się podobno s a m o b ó j s t w a . Bardzo nielicznym u d a ł o się w r ó c i ć . M i m o iż t y l k o niewielka części l u d n o ś c i p r a w o s ł a w n e j z okolic M o d l i n a u n i k n ę ł a w y w ó z k i , parafia w Stanisławowie nie przestała istnieć. W e d ł u g sprawozdania rocznego Warszawskiego O k r ę g u Dekanalnego z 1951 г., m i a ł a ona 120 parafian, a obsługiwał j ą ks. protojerej Wsiewołod Łopuchowicz (Urban 1998, s. 164, 182-183). Jeszcze w latach 60. uroczystości prawosławne w Stanisła21 22 23 2 0 Wywiady z J. L . z lat 2000-2001. W latach 2000-2001 przeprowadziłem kilkanaście krótkich wywiadów dotyczących osadnictwa prawosławnego w okolicach Modlina. Moimi rozmówcami były przede wszystkim osoby ze Stanisławowa i okolic (Kosewa, Kosewka, Szczypiorna, Pomiechówka). Jedynie J.L., który w Szczypiornie przebywał w 1941 г., jest mieszkańcem Warszawy. Według jednej z relacji, wywózki przeprowadzały oddziały NKWD, które otaczały wsie i wywoziły mieszkańców, dając trochę czasu na spakowanie najpotrzebniejszych rzeczy. Według innych relacji, część najbiedniejszych mieszkańców kolonii wyjeżdżała dobrowolnie po wpływem intensywnej propagandy (wywiady z lat 2000-2001). Wywiady z 2000-2001 (rozmówcy w okolicach Pomiechówka niechętnie mówią na ten temat). W większości prawdopodobnie osoby z małżeństw mieszanych. 2 1 2 2 2 3 �193 PRAWOSŁAWNA PARAFIA ŚW. ALEKSANDRY wowie g r o m a d z i ł y podobno spore grupy wiernych, z d o ś ć odległych niekiedy o k o l i c , ale w n a s t ę p n y c h dziesięcioleciach ich liczba w w y n i k u m a ł ż e ń s t w mieszanych i przechodzenia na katolicyzm oraz migracji do miasta, stale się zmniejszała. Przez wiele lat cerkiew z p o w o d u złego stanu nie b y ł a czynna, a n a b o ż e ń s t w a dla okolicznej ludności odprawiano w kaplicy domowej na plebanii. W 1991 r. na terenie należącym do cerkwi została u k o ń c z o n a budowa P r a w o s ł a w n e g o D o m u Opieki „ B e t a n i a " , odremontowano też cerkiew. Obecnie w d o m u opieki p r a w o s ł a w n i podopieczni s t a n o w i ą o k o ł o 20% pensjonariuszy i p o c h o d z ą z całej Polski. Miejscowych parafian jest 9 rodzin (35 osób) z różnych miejscowości w promieniu do 20 k m od Stanisławowa. Osób z rodzin prawosław­ nych jest wprawdzie więcej, ale do cerkwi nie p r z y c h o d z ą . Proboszczem parafii św. Aleksandry w Stanisławowie jest od niedawna ks. Piotr R a j e c k i . 24 25 M o j e dotychczasowe badania nad przeszłością p r a w o s ł a w n y c h k o l o n i i p o d M o d l i n e m , prowadzone w Stanisławowie i okolicach, m i a ł y jedynie s o n d a ż o w y charakter. M i m o pewnego dystansu, z j a k i m część r o z m ó w c ó w o d n o s i ł a się do tematu, stworzyły one p e r s p e k t y w ę dalszych p o g ł ę b i o n y c h b a d a ń terenowych. R ó w n i e ż planowane poszukiwania archiwalne i dalsza kwerenda w wydawnic­ twach warszawskiej eparchii, a później metropolii prawosławnej, powinny znacznie p o s z e r z y ć nasz z a s ó b w i a d o m o ś c i o p r a w o s ł a w n y m osadnictwie na Mazowszu. LITERATURA G a l i c k a I . , S y g i e t y ń s k a H . 1987, Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 10, z. 10: Nowy Dwór Mazowiecki i okolice, Warszawa. H e r z L . 1995, Przewodnik po okolicach Warszawy. Znakowane szlaki turystyczne w okolicy podstolecznej, Pruszków. K i e n i e w i c z , S. 1970, Historia Polski 1795-1918, Warszawa. K o r z e n e v s k i j I . 1878, 1879, Kratkaja istorija Cholmsko-varšavskoj eparchii, Cholmsko-varsavskij eparchialnyj vestnik, R. 2, nr 15, nr 22; R. 3, nr 11. K o z ł o w s k i R. 1971, Warszawska diecezja prawosławna (szkic historyczny), Wiadomości Pol­ skiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, nr 3, s. 23-37. K o z l o v s k i j R. 1971, Pravoslavnyj prichod v Stanislavové, Cerkovnyj Vestnik, R. 18 [nr4], maj-czerwiec, s. 22-24. L o t o c k i j A. 1863, Cerkevno-istoričeskoe istatističeskoe opisanie Varšavsko] Pravoslavnoj eparchii, Počaev. Ł a d y k o w s k i P. 2000, Od regionalizmu do kresowości: historyczne aspekty zmiany postrzega­ nia przestrzeni, Chata, t. I I : 2000, s. 15-25. Nazwy miejscowe 1996, Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, red. K . Rymut, 1.1, Kraków. N e w e r l y I . 1985, Za Opiwardą, za siódmą rzeką, Warszawa. P l e w c z y ń s k i M., W a g n e r M . 1980, Województwo stołeczne warszawskie, Ъ.т.w. Słownik Geograficzny 1890, Słownik Geograficzny Królestwa Połskiego..., t. X I , Warszawa. S o b i e s k i W. 1938, Dzieje Polski, t. I I , Warszawa. Spisok cerkvej... 1886, Spisok cerkvej i duchovenstwa cholmsko-varšavskoj eparchii, Warszawa. Spisok cerkvej... 1877, Spisok cerkvej, prichodov... cholmsko-varšavskoj eparchii, Cholmsko-varšavskij eparchialnyj vestnik, R. I, nr 6. 2 4 2 5 Wywiad z J.K. 2000 r. Do marca br. był nim ks. Mirosław Świderski, obecnie przeniesiony na parafię do Bielska. �194 ANDRZEJ WOZNIAK Sprawozdanie 1931, Sprawozdanie wojewody warszawskiego o ogólnym stanie województwa..., War­ szawa. S z c z e r b a t o w A. 1900, Rządy księcia Jaśkiewicza w Królestwie Polskim (1832-1847), Warszawa. T or s k i j V. 1896, Aleksandrinskij pravoslavný] prichod i chram v russkich kolonijach varšavskoj gubernii, Cholmsko-varšavskij eparchialnyj věstník, R. 20, nr 15, s. 277-279; nr 16, s. 286-288. T u s z y ń s k a A. 1992, Rosjanie w Warszawie, Warszawa. T y n u r i s t I . 1994, Estoncy [w:] Narody Rosii. Enciklopedija, Moskva, s. 423-427. Wielka Encyklopedia 1912, Wielka Encyklopedia Powszechna Ilustrowana, seria I, t. 47-48, Warszawa. Wydział Powiatowy 1930, Wydział Powiatowy Sejmiku Warszawskiego. Działalność w opisie i cyf­ rach za rok gospodarczy 1928-1929, Warszawa. A N D R Z E J WOŹNIAK SOME PAGES F R O M T H E H I S T O R Y OF T H E ST. A L E X A N D R A RUSSIAN O R T H O D O X PARISH I N STANISŁAWÓW N E A R M O D L I N Summary The Russian Orthodox parish in Stanisławów near Modlin is the one and only rural Russian Orthodox parish in central Poland. Its history reaches back to 1846, its foundation was connected with the changes which took place in the Polish Kingdom after the collapse of the Polish national November Uprising. The triumphant Russian occupying forces and authorities decided to erect or to develop four powerful fortresses: in Novogeorgijevsk (now Modlin), Ivanogorod (now Dęblin) in Warsaw an in Brześć. In addition to it a ring of colonies - Russian hamlets - was planned around the fortress of Modlin and those were to be populated by Orthodox Russian settlers immigrated from central Russia. The decision was taken in 1837 and in the following years five Russian colonies arose: Alexandryjska (now Stanisławowo), Kosewka, Konstantynowska, Szczepiorna and Zakro­ czymska. The settlers in Aleksandryjska, Szczepiorna and Kosewka came from the province of Pskov and they spoke not only Russian but also Chuhonian (i.e. Estonian). Quite probably they belonged to one of the Estonian-speaking groups of Russian Orthodox faith living in that province. Zakroczymska was settled mainly by discharged military men and to Konstantynovska there came the Russians who had lived in the Polish Kingdom for some time before. (Great part of them belonged to the Old-Believers' denomination). The settlers were provided with plots of land by the Russian government as well as farm buildings and all necessary equipment. A Russian Orthodox church was built and parish was established especially for them in Aleksandryjska. The settlement action, although it entailed great expenses, disappointed the hopes of the Russian authorities. The Russian Orthodox settlers had hardly any influence on their Polish neighbours. On the contrary, they took over some Polish cultural patterns for example methods in agriculture and they started talking Polish. Many of them however, could not cope with life in conditions so different from what they had known at home. They sold their farms to Polish peasants and went back to Russia. The peasants from the Russian villages around Modlin were rather poor and looked for additional non-agtricultural employment. In the years of the World War I the population of the Russian colonies decreased most probably as a result of evacuation to Russia. In the inter-war period those who remained became polonized, although they stayed Russian Orthodox. In 1945 the Soviet army marched into Poland and that put an ultimate end to the history of small Russian settlements. Almost all of their inhabitants were deported to the Soviet Union, only several of them managed to avoid it. In spite of it the parish remained. Now the congregation comprises only 35 persons. Our knowledge of those particular communities around Modlin is still incomplete and it is indicated that the research, started only last year should be continued. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9cd73872eea2f70f0c8177d3426db06a.pdf 04bec37658112be4a65f08a3ebe97440 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:674 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:620 Title A name given to the resource Wspólnota terytorialna a styczności społeczne / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.65-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 2 DANUTA MARKOWSKA WSPÓLNOTA TERYTORIALNA A STYCZNOŚCI SPOŁECZNE Jaką rolę o d g r y w a t e r y t o r i u m w s i w życiu j e j mieszkańców? W j a ­ k i c h w a r u n k a c h h i s t o r y c z n y c h d e t e r m i n u j e i ogranicza zakres styczności społecznych, a w j a k i c h j e o t w i e r a , poszerza? Rozważania poniższe poświęcone są historycznej zmienności r o l i t e ­ r y t o r i u m w s i i j e j l o k a l i z a c j i . Podajemy t u w y n i k i badań t e r e n o w y c h przeprowadzanych w l a t a c h 1955—1963 w e w s i Modlnica, pow. Kraków. Były to terenowe studia r e t r o s p e k t y w n e obejmujące Okres od r o k u 1880 do 1963. Skupiały się one na problematyce społeczności lokalnej i r o ­ dziny. Zebrane materiały zostały opracowane w postaci m o n o g r a f i i r o ­ dziny w i e j s k i e j , która nie objęła j e d n a k omawianej t u p r o b l e m a t y k i . . 1 M o d l n i c a położona jest w odległości 8 k m w k i e r u n k u północno-zachodnim od K r a k o w a . Około 1880 r o k u liczyła 70 rodzin, w r o k u 1963 — 146. W ciągu tego 80-lecia przekształciła się ona ze w s i topo­ graficznie podmiejskiej, lecz w sensie społeczno-ekonomicznym izolowa­ nej i t r a d y c y j n i e rolniczej, w wieś-osadę f u n k c j o n a l n i e podmiejską o charakterze robotniczo-chłopskim. W t y m procesie wyróżnić należy t r z y okresy: 1) od około 1880 r. do 1919 г.; 2) od r o k u 1919 do 1945; 3) od r o k u 1945 do 1963. P i e r w s z y z n i c h można b y najogólniej określić j a k o fazę r o z w o j u p o pańszczyźnianego. Pod w i e l o m a względami s t a n o w i ona kontynuację okresu pańszczyźnianego, zwłaszcza w s t r u k t u r z e społecznej ludności, opartej przede w s z y s t k i m na s t r u k t u r z e własnościowej, oraz w t y p i e l o k a l n y c h powiązań. Fazę tę cechuje jednakże p r a w n o - f o r m a l n a samo­ dzielność chłopstwa, działanie k r e d y t u lichwiarskiego, a także swobodny rozwój w i e l u dziedzin k u l t u r y l u d o w e j , zwłaszcza a r t y s t y c z n e j . Okres 1 D. M a r k o w s k a , kowskiej, Rodzina K r a k ó w 1964. 5 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. Х1Ш2 w środowisku wiejskim. Studium wsi podkra­ �66 D A N U T A M A R K O W S K A ipouwłaszczeniowy był dla chłopstwa próbą adaptacji do n o w y c h w a ­ runków społeczno-ekonomicznych, p r z y c z y m nie następowało r a d y k a l n e zerwanie z przeszłością. Przeciwnie — społeczność w i e j s k a starała się podporządkować t e n proces t r a d y c y j n y m i n s t y t u c j o m w i e j s k i m l u b p r z y ­ stosować te i n s t y t u c j e do n o w y c h warunków. Ekonomiczno-Społeczny rozwój M o d l n i c y tego okresu przebiegał analogicznie do procesu w całej Galicji Zachodniej . Okres międzywojenny ma c h a r a k t e r przejściowy. S t r u k t u r a własnoś­ ciowa w r o l n i c t w i e t r a c i zwolna swe dominujące znaczenie. Coraz silniej i szerzej p r z e j a w i a się dążność do powiązania z miastem poprzez zajęcia i zawody pozarolnicze. Jednakże miasto nie jest w stanie wchłonąć ca­ łego n a d m i a r u siły roboczej w s i . Równocześnie parcelacja ziem d w o r ­ skich stwarza możliwość n a b y w a n i a działek r o l n i c z y c h i wzmaga zain­ teresowania rolnicze. Z d r u g i e j s t r o n y niepewność i d o r y w c z y c h a r a k t e r z a t r u d n i e n i a pozarolniczego działa hamująco na proces t w o r z e n i a się nowej s t r u k t u r y społeczno-zawodowej ludności w s i . Procesy społeczno-gospodarcze badanej w s i nie dadzą się już w t y m okresie odnieść do t y p o w y c h przeobrażeń w s i małopolskiej o k r e s u międzywojennego. M o d l nica tego okresu nie miała jeszcze w pełni c h a r a k t e r u „strefy p o d m i e j ­ s k i e j " , ale także nie była już typową rolniczą wsią małopolską . Radykalną zmianę w życiu społeczno-gospodarczym w s i przynosi do­ piero okres po r o k u 1945, k i e d y t o doprowadzono do końca parcelację gruntów d w o r s k i c h i nastąpiło trwałe powiązanie rezerw siły roboczej w s i z ośrodkami przemysłowymi i miastem. W następstwie t y c h z m i a n zaczyna się kształtować n o w a s t r u k t u r a społeczno-zawodowa ludności, charakteryzująca się dominantą liczebną chłopów-robotników i p o j a w i e ­ n i e m się robotników, traktujących wieś j e d y n i e j a k o miejsce zamiesz­ kania . Natomiast n i e w i e l k a już dziś g r u p a rolników niezarobkujących w y k a z u j e stałą tendencję spadkową. Jednocześnie w gospodarce r o l n e j — zarówno w samej p r o d u k c j i , j a k i organizacji z b y t u — zachodzą c h a r a k ­ terystyczne dla strefy podmiejskiej procesy: specjalizacja w k i e r u n k u gospodarstw warzywniczo-ogrodniczych. W każdym z wyróżnionych t u okresów t e r y t o r i u m w s i o d g r y w a odmienną rolę w życiu j e j mieszkań­ ców. O g r a n i c z y m y się j e d y n i e do przedstawienia s y t u a c j i wyjściowej, t j . około 1880 r o k u , oraz a k t u a l n e j , t j . 1963 r o k u . 2 3 4 2 Por. F . B u j a k , 3 P o r . M. M i e s z c z a n k o w s k i , G a l i c j a , t. I , W a r s z a w a — L w ó w «1908. Struktura agrarna Polski międzywojennej, W a r s z a w a 1960. 4 P r o c e s y te przebiegają w M o d l n i c y a n a l o g i c z n i e j a k w całej s t r e f i e s k i e j K r a k o w a , p a t r z : J . S u l i m s k i , Procesy Krakowa, K r a k ó w 1967. urbanizacji w strefie podmiej­ podmiejskiej �WSPÓLNOTA T E R Y T O R I A L N A A STYCZNOŚCI WSPÓLNOTA TERYTORIUM A SPOŁECZNE GRANICE 67 WSI H i s t o r y c y datują powstanie M o d l n i c y na przełom X I I i X I I I w . Stanowiła ona wówczas prawdopodobnie jedną całość z obecną wsią Modlniczką, oddaloną 1,5 k m na południe. W późniejszych w i e k a c h znalazły się one w rękach różnych właścicieli f e u d a l n y c h : M o d l n i c a — świeckich, Modlniczką — k l a s z t o r u . W w i e k u X V I — X V I I I te d w a nieco odmiennie zorganizowane f o l w a r k i miały przemieszane przestrzennie g r u n t y chłopów poddanych . Granice w s i nie wyodrębniały więc z w a r ­ tego t e r y t o r i u m , lecz dokumentowały historię kształtowania się f e u d a l ­ nej własności (por. m a p k a 1). T o przemieszanie gruntów o b u w s i p r z e ­ trwało po dzień dzisiejszy. Dodajmy, że w okresie pańszczyźnianym chłopi M o d l n i c y m i e l i wspólne pastwisko i las z d w o r e m i p o d d a n y m i z i n n y c h w s i , należącymi do tego d w o r u . Działki z i e m i u p r a w n e j , użyt­ kowane przez rodzinę chłopską mogły być przez pana zamieniane n a inne, położone w i n n y m miejscu. Ludność bezrolna z a t r u d n i o n a wyłącz­ nie w e d w o r z e miała swoje d o m k i pośród zagród gospodarzy. Chłopskie pola i zabudowania nie wyodrębniały się więc w sposób u t r w a l o n y od d w o r s k i c h . N i e była to jeszcze c h ł o p s k a w s p ó l n o t a teryto­ r i a l n a , lecz f e u d a l n a w s p ó l n o t a p r z e s t r z e n n a całości dwór—poddani, ostro wyodrębniająca się w stosunku do obszarów i n ­ n y c h właścicieli f e u d a l n y c h , nawet jeśli z p u n k t u widzenia topograficz­ nego były one przemieszane z g r u n t a m i danej w s i . 5 6 A k t uwłaszczenia przydziela ściśle zlokalizowany obszer k o n k r e t n e j rodzinie chłopskiej. Ze wspólnot w y d z i e l a się fizycznie część chłopską j a k o wspólnotę g m i n y od części pańskiej. Dwór skupia swe zabudowania gospodarcze w j e d n y m miejscu, t a m też buduje pomieszczenia mieszkal­ ne dla s w y c h najemników. Wówczas dopiero kształtuje się c h ł o p s k a wspólnota t e r y t o r i a l n a , respektująca i n d y w i d u a l n e posiada­ nie każdego z gospodarzy i regulująca korzystanie ze wspólnot — p a ­ s t w i s k i lasów. Dwór pozostał j e d n a k najpoważniejszym właścicielem gruntów na terenie w s i . Łącznie z n i e w i e l k i m f o l w a r k i e m plebańskim g r u n t y d o m i n i a l n e stanowiły ponad połowę ogółu gruntów w s i (por. tab. I ) . Wzrastająca liczba ludności powoduje napór na ziemie dworskie. Jednocześnie modernizacja techniczna gospodarki d w o r s k i e j z końcem X I X w . powoduje zadłużenie d w o r u i wyprzedaż części ziemi chłopom. Stąd już w 1900 r . g r u n t y r u s t y k a l n e przeważają w e w s i . Odtąd n i e ­ p r z e r w a n i e „chłopska przestrzeń" narasta kosztem d w o r s k i e j . 5 Patrz: F . B u j a k , s. 323—324. 6 I b i d e e m , s. 319 Studia nad osadnictwem Małopolski, cz. I , K r a k ó w 1905, �00 Plan w w s i Modlnica Archiwum Miasta Wielka i Modlnica Krakowa. Mała J e s t to p l a n przechowany odręczny w aktach Archiwum S e n a c k i e g o z 1806 г., o b e c n i e „bloss a l a v u e a u f g e n o m m e n " , n a n i m napis jak brzmi umieszczony �W S P Ó L N O T A Tab. I. Udział areale T E R Y T O R I A L N A gruntów użytków A S T Y C Z N O Ś C I dominialnych rolnych we wsi i rustykalnych Modlnicy w w latach ogólnym 1869—1900 Grunta Grunta dominialne rustykalne (w °/o) (w %>) 1869* 55,8 44,2 Słownik geograficzny, W a r s z a w a 1885, s. 568 1880 57,1 42,9 Materiały Rok Źródło i n f o r m a c j i do o b l i c z e n i a rodzin i 39,5 relacje zien, t. 6, historie dawnych dworskich Gemeindelexikon 60,6 służące odsetków terenowe: funkcjonariuszy 1900 69 S P O Ł E C Z N E von Gali- W i e n 1907, s. 306, 3 1 0 — —314i * D a n e d l a 1869 r. dotyczą n i c a i Modlniczką. Grajmy Modlnicy, obejmującej wsie Modl­ U schyłku X I X w . j e d y n i e północno-wschodnia granica w s i przebie­ gała w sposób ostry, była to zarazem granica państwowa między za­ b o r e m a u s t r i a c k i m a r o s y j s k i m . Pozostałe podlegały różnym k o r e k t o m . Utrzymywał się też stan przemieszania gruntów chłopskich ludności w s i M o d l n i c y i M o d l n i c z k i . A j e d n a k w świadomości mieszkańców w s i funkcjonowało silne poczucie wspólnoty t e r y t o r i a l n e j i odrębności w s t o s u n k u do w s i sądziednich. Jak wskazują na to historie rodzin, t y l k o w j e d n y m p r z y p a d k u bliskość pól skłoniła modlnickiego gospodarza do współdziałania z sąsiadem z M o d l n i c z k i , choć z w r o t n a pomoc sąsiedzka była w o w y m Okresie powszechna. K i e d y w Niedzielę Palmową po wyjściu z kościoła obchodzono granice w s i i zatykano święcone p a l m y w ziemię, b y uchronić wieś przed klęskami żywiołowymi i zapewnić dobre p l o n y — omijano w t y m s k o m p l i k o w a n y m pochodzie działki n a ­ leżące do M o d l n i c z k i . Jeszcze dziś przedstawiciele generacji starszej utrzymują, że m i m o przemieszania gruntów od razu można było za­ uważyć, które należą do „naszej" w s i , gdyż były lepiej u p r a w i o n e . Szereg stereotypów co do c h a r a k t e r u sąsiadów (lenistwo, skłonność do kradzieży itp.) akcentował w sferze świadomości społecznej granice własnej w s i , t a k t r u d n e do w y t y c z e n i a w sposób topograficzny. 7 s 7 Materiały terenowe autorki grafii Ogólnej i S o c j o l o g i i U J w 8 Materiały terenowe autorki g r a f i i Ogólnej i S o c j o l o g i i U J w z 1956 г., złożone w Archiwum Zakładu Etno­ z 1955 г., złożone w Archiwum Zakładu Etno­ Krakowie. Krakowie. �70 DANUTA MARKOWSKA STYCZNOŚCI SPOŁECZNE Około 1880 r. M o d l n i c a liczyła 70 rodzin, ludności 537 o s ó b . Z a ­ równo n i e w i e l k i e r o z m i a r y tej społeczności, j a k i t y p zabudowy w s i powodowały, iż wszyscy j e j mieszkańcy znali się wzajemnie i k o n t a k ­ t o w a l i stale.- M o d l n i c a jest wielodrożnicą o z w a r t e j zabudowie z c e n t r a l ­ n y m placem na wzniesieniu, gdzie stoi kościół. J a k k o l w i e k ludność w s i pozostawała ze sobą w stałych stycznościach, to jednak istniał określony rytuał regulujący te styczności i dystansujący niektóre k o n t a k t y . 9 Tab. П. Struktura Nazwa kategorii społeczno-własnościowa Obszar społecznej ludności gospodarstwa Liczba w ha rodzin Kmiecie Zagrodnicy, 8,5—10 Gospodarze Półgospodarze Chałupnicy \ 2 5,5— 8,5 Komornicy > Fornale ' — 5,5 0,5— 2 • b e z r o l n i i do 0,5 Razem Ź r ó d ł o : Materiały t e r e n o w e : wsi Modlnicy — historie około 1880 r. Odsetek ogółu rodzin 6 8,6 11 22 15,7 31,4 13 18,6 18 25,7 70 100,0 rodzin W t o k u codziennej współpracy k o n t a k o w a l i się przede w s z y s t k i m bogaci ze s w y m i n a j e m n i k a m i oraz równorzędni sobie gospodarczo p a r t ­ nerzy powiązani zasadami z w r o t n e j pomocy sąsiedzkiej. Zróżnicowanie społeczno-ekonomiczne ludności w s i było b o w i e m znaczne (por. t a b . I I ) . Ono to określało różne f o r m y powiązań gospodarczych (por. t a b . I I I ) zamykających się w obrębie w s i . Sytuacje odświętne, rekreacyjne, obrzędowe wyznaczały poszcze­ gólnym g r u p o m społecznym i g r u p o m w i e k u odpowiednie miejsca: w kościele, w karczmie, w czasie wieczornych spotkań, na weselach, chrzcinach czy odpustach. Wówczas to k o n t a k t o w a l i się przede wszyst­ k i m równi z równymi — równi społecznie i równi w i e k i e m czy stanem cywilnym. W okresie 1880—1919 znacznie wzrosła liczba rodzin w e w s i , słabszy był stosunkowo p r z y r o s t liczby ludności . Usamodzielnianie się małych 10 D a n e co do l i c z b y r o d z i n pochodzą z badań t e r e n o w y c h a u t o r k i , t j . z e s t a w u h i s t o r i i w s z y s t k i c h r o d z i n zamieszkujących wieś około 1880 r. D a n e o liczbie ludności zaczerpnięto ze Słownika geograficznego, t. 6, W a r s z a w a 1885, s. 568/569. 9 W 1910 r. l i c z b a r o d z i n wynosiła około 100 ( b r a k dokładnych d a n y c h ) , l i c z b a ludności 568 {Allgemeines Verzeichnis der Ortsgemeinden Osterreichs nach den Ergebnissen der Volkszahlung vara 31 December, 1910, W i e n 1915, s. 346/347). 10 �T o b . III. Odrobek, najem i zwrotna pomoc sąsiedzka w rodzinach wsi Modlnicy około 1900 г . * Korzystanie Obszar Kategoria społeczno-ekonomiczna Liczba gospo­ gospo­ darstw rodziny w z odrobków darstw ha stałe do­ ryw­ cze z najmu stałe do­ ryw­ cze (dane absolutne) Świadczenie z pomocy sąsiedzkiej stałe do­ ryw­ cze odrobków pomocy najmu sąsiedzkiej do­ ryw­ cze do­ ryw­ cze stałe — — — — 1 2 — 12 10 11 4 Kmiecie 8,5—10 5 4 1 3 2 Zagrodnicy, 5,5— 8,5 12 2 — 10 2 1 — Gospodarze 2 , 0 - 5,5 31 15 7 — 0 , 5 — 2,0 21 — 14 Półgospodarze — 7 8 — 11 6 2 18 — 18 do 0,5 7 4 1 6 5 6 19 6 23 — — — — Razem 76 6 16 3 26 stałe 1 — Chałupnicy, komornicy. do­ ryw­ cze stałe 28 15 — 24 16 Ź r ó d ł o : Materiały t e r e n o w e : h i s t o r i e r o d z i n * W t a b e l i pominięto rozumiemy świadczenie 14 r o d z i n f o r n a l s k i c h , odrobków we powiązanych stałym nájmem z m i e j s c o w y m d w o r e m . P r z e z „stałe o d r o b k i " w s z y s t k i c h s e z o n a c h r o l n i c z y c h , podobnie rozumieć należy „stałą pomoc P r z e z „stały n a j e m " sytuację, w której z a w a r t o roczną u m o w ę o pracę n a cały r o k gospodarczy. sąsiedzką". �72 DANUTA MARKOWSKA r o d z i n nie prowadziło j e d n a k do p o w s t a w a n i a przysiółków. Wieś p o ­ została nadal skupiona, a styczności społeczne zachowały t r a d y c y j n y charakter. ZASIEDZIAŁOŚĆ A WŁASNOŚĆ Ciągłość osadnictwa w e w s i u t r z y m y w a n a była przede w s z y s t k i m poprzez element zamożniejszy. Małżeństwa zawierane były głównie w obrębie własnej w s i , rzadziej w s i sąsiednich. Dobór t e r y t o r i a l n y mał­ żonków w o m a w i a n y m okresie przedstawia tabelka I V . Łącznie 6 1 , 7 % małżonków pochodziło z t e j samej w s i . Z w r a c a uwagę f a k t , iż ciągłość osadnictwa utrzymywała się m n i e j więcej równomiernie poprzez linię męską (82,7% mężczyzn z tej samej wsi), j a k i kobiecą (72,8% kobiet). W t y c h w a r u n k a c h p o w i n o w a c t w o i pokrewieństwo splatało się n i e ­ rozerwalnie z sąsiedztwem. Szerszych powiązań r o d z i n n y c h pozbawione były w e w s i t y l k o niektóre r o d z i n y bezrolnych, zwłaszcza fornalskie. Tab. terytorialny I V . Dobór małżonków. Małżeństwa 1880—1919 r. (w odsetkach ogółu zawarte w latach między małżeństw) P o c h o d z e n i e t e r y t o r i a l n e męża terytorialne żony Pochodzenie Ogółem małżeństw z b a d a n y c h 121 Inny T a sama T a sama T e n sam wieś gromada powiat powiat T a s a m a wieś 61,7 1,2 6,2 3,7 Ta sama 11,1 gromada T e n sami p o w i a t 4,9 Inny 5,0 powiat R a z e m Tabelka sporządzona 82,7 na podstawie Razem 72,8 ПД 6,1 1,2 j 1,2 materiałów J J 7,4 terenowych 5,0 10,0 8,7 100,0 autorki, tj. historii rodzin. Z t y m i zasadami d o b o r u t e r y t o r i a l n e g o skorelowane były zasady doboru społecznego. Ogółem w zbiorowości małżeństw z a w a r t y c h w t y m okresie w 7 1 , 2 % p a r t n e r z y d o b i e r a l i się z t y c h samych k a t e g o r i i społeczno-własnościowych, a w 5 8 , 7 % stwierdzono dokładną równowagę wyposażenia początkowego młodych (patrz t a b . V ) . Wśród o w y c h 6 1 , 7 % małżeństw, gdzie oboje p a r t n e r z y pochodzili z tej samej w s i , zgodność pozycji społeczno-majątkowej wyrażała się odsetkiem 8 8 , 2 % a równowaga wyposażenia początkowego •— 76,4%. u 1 1 Ogół według dóbr, ówczesnych czątkowego jakie młodzi otrzymywali, c e n i następnie u s t a l a n o młodych. Tak dokonane o p i n i a m i informatorów n a t e n temat, przeliczano na wartości stopień r ó w n o w a g i szacunki skonfrontowano pieniężne wyposażenia z po­ subiektywnymi �WSPÓLNOTA T E R Y T O R I A L N A A STYCZNOŚCI 73 SPOŁECZNE Ciągłość osadnictwa we w s i była więc kontynuacją pokoleń gospo­ darzy rolników, kontynuacją normowaną z w y c z a j o w y m systemem k o ­ jarzenia małżeństw. Tab. V . Dobór tach 1880—1919, społeczny małżonków. 1920—1944, Małżeństwa 1945—1963 (w zawarte odsetkach w ogółu la­ mał­ żeństw) Małżeństwa z a w a r t e w o k r e s i e Małżonkowie z pochodzą gospodarstw O tej s a m e j 1880—1919 1920—1944 1945—1963 N = 121 N = 75 N = 76 71,2 38,2 42,8 20,1 25,7 40,1 8,7 36,1 17,1 100,0 100,0 100,0 grupie* obszarowej O zbliżonej g r u p i e obszarowej O odległej grupie obszarowej R a z e m WSPÓŁCZESNE L O S Y L O K A L N Y C H . POWIĄZAŃ N a przełomie X I X i X X w . M o d l n i c a była p o g r a n i c z n y m bastionem k u l t u r y l u d o w e j r e g i o n u k r a k o w s k i e g o . Jako siedziba d w o r u , p a r a f i i i g m i n y oraz miejsce t a r g o w i s k stanowiła ośrodek ciążenia okolicznych wsi. A k t u a l n y porządek a d m i n i s t r a c y j n y nadal powierza j e j rolę c e n t r u m . M o d l n i c a jest siedzibą zarządu gromady, w skład której poza nią w c h o ­ dzą jeszcze cztery inne wsie. Zachowała się też j e j r o l a j a k o ośrodka parafialnego. W y d a j e się jednak, że n i e j e j f u n k c j e ośrodkowe są n a j ­ istotniejsze. Bliskość miasta powoduje zresztą, że w porównaniu z i n n y ­ m i ośrodkami g r o m a d z k i m i województwa czy k r a j u r o l a M o d l n i c y j a k o c z y n n i k a więzi społeczno-gospodarczej jest s ł a b a . Istotniejsza w y d a j e się topograficzna i społeczna lokalizacja w s i n a szlaku ruchliwości wieś — miasto. Zachodnią swą granicą M o d l n i c a przylega do d a w n e j w s i B r o n o w i c e — dziś już dzielnicy K r a k o w a . Przecina ją w i e l k i t r a k t — szosa, a k o m u n i k a c j a autobusowa wiąże ją w sposób dogodny z miastem (dojazd do c e n t r u m K r a k o w a t r w a 35 m i n u t , a autobusy kursują co 30 m i n u t ) . M o d l n i c a jest w pełni z e l e k t r y f i k o w a n a . Toteż w ostatnich l a t a c h zdarzają się p r z y p a d k i z a k u p u parcel b u d o w l a n y c h na terenie w s i 12 1 2 P o r . M. C h i l c z u k , Sieć ośrodków sce, W a r s z a w a 1963. więzi społeczno-gospodarczej wsi w Pol­ �74 DANUTA MARKOWSKA przez mieszkańców K r a k o w a z intencją osiedlenia się t u t a j . Coraz częściej osoby zdobywające wyższe wykształcenie nadal zamieszkują w e w s i . Bezpośrednie sąsiedztwo miasta i znaczny odsetek z a t r u d n i o n y c h w m i e ­ ście (patrz tab. V I ) powodują, iż w z o r y k u l t u r y m i e j s k i e j są t u szybciej przejmowane niż w e wsiach dalej od t r a k t u położonych . Zbliżenie do 13 pozarolniczego i grup obszarowych zarobkowania poza i ktoś z pozostałych j e j członków Zarobkuje głowa rodziny Głowa rodziny nie zarob­ kuje — zarobkuje jeden lub kilku członków ro­ dziny Zarobkuje darstw tylko liczba gospo­ w ha rodziny Ogółem gospodarstwa głowa L i c z b a rodzin o danym typie pozarolniczego Obszar gospo­ w 1963 r. Renta lub dożywocie jako we wsi Modlnicy j źródło utrzymania zarobkowania darstw gospodarstwem według Nikt nie zarobkuje T a b . V I . Rodziny 10 6 _ 1 1 2 9 3 1 2 1 2 0,5—2 66 28 13 14 2 2 —5 58 15 9 16 16 11 5 —7 2 1 — — — 2 7 —(10 — — — 1 — — Razem: 146 52 2 fi 32 30 6 O d s e t k i ogółu r o d z i n 100,0 35,7 17,8 21,8 20,5 4,1 B e z r o l n i i do 0,1 0,1—0,5 Odsetki rodzin kowaniem z zarob­ pozarolniezym — 75,4 — — M o d l n i c y jest więc dla t y c h w s i zbliżeniem do miasta. W sąsiednich wsiach obserwuje się ostatnio tendencję do lokalizowania n o w y c h zagród nie w środku w s i , lecz na działkach położonych bliżej M o d l n i c y . „Miesz­ kać w M o d l n i c y to już j a k b y w mieście, to już na p r o g u " — mówią mieszkańcy t y c h w s i . Powszechne jest wśród n i c h oczekiwanie, że w p r z y ­ szłości nastąpi połączenie i c h w s i z M o d l n i c a w jedną wielką osadę . Tendencja do zawierania małżeństw z dziewczętami z M o d l n i c y p o ­ wszechna jest wśród młodych mężczyzn o k o l i c z n y c h w s i . Z n a j d u j e to u D o t y c z y to zwłaszcza m o d e r n i z a c j i g o s p o d a r s t w a domowego. ? W e w s i a c h t y c h przeprowadziła a u t o r k a b a d a n i a sondażowe, obejmujące całej zbiorowości. 13 4 jednakże n i e �WSPÓLNOTA T E R Y T O R I A L N A A STYCZNOŚCI 75 SPOŁECZNE w y r a z w zasadach doboru t e r y t o r i a l n e g o małżeństw z a w a r t y c h w okresie 1945—1963. J a k wskazuje na to tab. V I I , ogółem 7 5 , 2 % kobiet pochodzi z M o d l n i c y , a mężczyzn t y l k o 4 6 , 1 % , natomiast przybysze z i n n y c h w s i stanowią łącznie 51,3%. Mężczyźni ci w przeważającej liczbie z a t r u d n i e n i b y l i przed zawarciem małżeństwa w gospodarstwie r o d z i c i e l s k i m l u b też t r u d n i l i się sezonowo t y l k o zajęciami pozarolniczymi. Osiedlenie się w M o d l n i c y łączyło się p r a w i e w e w s z y s t k i c h p r z y p a d k a c h z podjęciem trwałego zajęcia pozarolniczego. T a b . V I I . Dobór terytorialny (w małżonków. Małżeństwa z a w a r t e odsetkach ogółu małżeństw) w l a t a c h 1945—1963 * P o c h o d z e n i e t e r y t o r i a l n e męża Ogółem 76 małżeństw zbadanych CU (U T a s a m a wieś С T a sama д о £ о sí - £ - N Я í Он *• T a sama T a sama T e n s a m gromada powiat wieś Inny Miasto po­ lub wiat osiedle Razem 34,3 2,6 7,9 11,9 18,5 2,6 2,6 — — 5,2 T e n sam powiat 5,3 - — 2,6 2,6 — 10,5 Inny powiat 3,9 1,3 M i a s t o l u b osiedle — — 46,1 11,8 gromada R a z e m 1,3 1,3 17,1 1.3 75,2 7,8 — — 22,4 2,6 1,3 100,0 W w y m i a r z e o b i e k t y w n y m r o l a M o d l n i c y w sieci osiedleńczej polega przede w s z y s t k i m na j e j f u n k c j i pomostu pomiędzy miastem a w s i a m i bardziej r o l n i c z y m i i o d d a l o n y m i od t r a k t u k o m u n i k a c y j n e g o . Jak widzą lokalizację swojej w s i sami Modlniczanie? W y p o w i e d z i na ten temat przedstawia tabelka V I I I . Uderza zdecydowana orientacja na miasto. N a uwagę zasługuje f a k t , iż k o b i e t y częściej wskazują na nega­ t y w n e s k u t k i bliskości miasta dla r o l n i c t w a i widzą w niej przyczynę z a n i k u f o r m współżycia wioskowego. Spowodowane to jest t y m , że są one silniej powiązane z losami r o l n i c t w a i w s i niż mężczyźni, których większość z a t r u d n i o n a jest w mieście. Interesująco przedstawiają się również w i z j e przyszłości w s i . U k a z u j e je tabelka I X . Są one także silnie zorientowane n a miasto. Słabe jest na ogół poczucie wspólnoty losów z i n n y m i w s i a m i gromady, silniej j e d n a k zaznaczone w opiniach kobiet. Można więc powiedzieć, że w świadomości mieszkańców M o d l n i c y , zwłaszcza mężczyzn, o r i e n t a c j a na miasto przesłania rolę tej wsi wobec w s i o k o l i c z n y c h i rzeczywiste z n i m i p o w i ą z a n i a , że lokalizacja w s i oceniana jest przede wszyst­ k i m z p u n k t u widzenia topograficznej i społeczno-gospodarczej bliskości miasta. * Źródło: a n k i e t a p r z e p r o w a d z o n a w 1963 r. �DANUTA 76 T a b . V I I I . Opinie MARKOWSKA mieszkańców wsi Modlnicy Opinie O p i n i e mężczyzn Treść o p i n i i Łącznie kobiet wypowie­ °/o dzi dzi dobre położeniu opinie mężczyzn i k o b i e t Liczba Liczba Liczba wypowie­ Bardzo o jej % wypowie­ % dzi położenie z u w a g i n a bliskość m i a s t a i dogodną komunikację (bez rozważań nad 98 60,9 76 43,7 174 52,0 41 25,5 32 18,4 73 21,8 10 6,2 36 20,7 46 13,7 6 3,7 14 8,0 20 5,9 4 2,5 12 6,9 16 4,8 2 1,2 4 2,3 6 1,8 335 1100,0 przyszłością wsi) B a r d z o dobre położenie ze względu n a bliskość m i a s t a i szansę przyłączenia w s i do m i a s t a Opinie niejednoznaczne: do­ bre położenie połączenie ale bliskość duje z uwagi na komunikacyjne, miasta nadmierny rolnictwa, powo­ odpływ współżycie z wio­ s k o w e z a n i k a itp. Opinie niejednoznaczne: do­ b r e położenie z u w a g i n a połączenia komunikacyjne, ale w e w s i nie m a r o z r y ­ w e k , zaimiera życie k u l t u ­ ralne — młodzi szukają r o z r y w e k w mieście Bardzo dobre zarówno ze położenie względu na połączenie komunikacyjne z miastem j a k i bliskość sąsiednich w s i Brak zdania; nie zastana- w i a ł ( a ) się n a d t y m 161 R a z e m Zródlo: materiały Uwaga: w terenowe autorki, ankiecie postawiono 1 100,0 1 174 ankieta dotycząca to p y t a n i e j a k o otwarte. opinii 1100,0 przeprowadzona w 1963 r. �WSPÓLNOTA KOBIETY, TERYTORIALNA A CIĄGŁOŚĆ STYCZNOŚCI OSADNICTWA 77 SPOŁECZNE I ZMIERZCH „OJCOWIZNY" W p i e r w s z y m z o m a w i a n y c h okresów zasiedziałość łączyła się w y ­ raźnie ze stanem posiadania ziemi, a ciągłość osadnictwa utrzymywała się m n i e j więcej równomiernie poprzez linię męską, j a k i kobiecą. Już procesy ruchliwości okresu międzywojennego wprowadziły n a t e r e n w s i „nowych" rolników, zmieniły zasady d o b o r u t e r y t o r i a l n e g o małżonków. Obecnie ciągłość osadnictwa u t r z y m y w a n a jest zdecydowanie poprzez Tab. IX. Wyobrażenia Odpowiedzi na pytanie: „Jaka z d a n i e m P a n a ( i ) b ę ­ 10—15 l a t " Modlnica Liczba wypo' wiedzi o przyszłości Opinie kobiet wypo­ wsi Łącznie opinie mężczyzn i k o b i e t Liczba Liczba % ich % wiedzi wypo.- °/o wiedzi połączy się z i n ­ wsiami gromady w jedną dużą wieś, część osób będzie pracowała cie, Modlnicy O p i n i e mężczyzn dzie s y t u a c j a M o d l n i c y z a nymi mieszkańców część — w w mieś­ 12 7,5 28 16,1 40 11,9 51 31,7 48 27,6 99 29,5 75 46,6 61 35,1 136 40,6 13 8,0 22 12,6 35 10,5 10 6,2 15 8,6 25 7,5 161 100,0 174 100,0 335 100,0 gospodar­ stwie r o l n y m N i e nastąpią żadne p o w a ż ­ niejsze zmiany będzie dzielnicą miasta K r a k o w a , Modlnica rolnictwo w e w s i będzie zanikało. I n ­ ne w s i e g r o m a d y pozostaną wsiami Zarówno Modlnica j a k i i n ­ ne wsie gromady zostaną przyłączone do m i a s t a K r a ­ k o w a , r o l n i c t w o będzie z a ­ nikało Inne (np. — przyłączona rolnictwo — wieś zostanie do m i a s t a , a l e się utrzyma wieś n i e będzie przyłą­ c z o n a do m i a s t a , a l e zanikać będzie r o l n i c t w o ) oraz brak zdania R a z e m Źródło: Materiały t e r e n o w e a u t o r k i , a n k i e t a Uwaga: Odpowiedzi na postawione pytanie dotycząca o p i n i i p r z e p r o w a d z o n a w 1963 r . zostały w a n k i e c i e skategoryzowane. �78 DANUTA MARKOWSKA linię kobiecą (por. tab. V I I ) . C z y n n i k społeczno-własnościowy nie określa już dziś zasiedziałości. Ludność bezrolna l u b małorolna osadziła się na trwałe na w s i , posiada własne d o m y mieszkalne i zagrody. Wśród bez­ r o l n y c h i właścicieli gospodarstw do 1 ha 7 2 % posiada d o m mieszkalny stosunkowo n o w y , bo w y b u d o w a n y po r o k u 1935. U t r z y m y w a n i e się ciągłości osadnictwa przede w s z y s t k i m poprzez linię kobiecą m a doniosłe konsekwencje nie t y l k o d l a kształtowania się g r u p k r e w n y c h i p o w i n o w a t y c h na terenie w s i , ale także d l a przeobrażeń w sferze wartości. Obserwuje się zmierzch ideologii „ojcowizny", która nakazywała d a w n i e j u p r z y w i l e j o w a n i e synów w p r z e k a z y w a n i u i m za­ g r o d y i podstawowego zrębu gospodarstwa, b y zachować ciągłość l i n i i męskiej, ciągłość nazwiska przypisanego do określonego w y c i n k a p r z e ­ strzeni w i e j s k i e j . W badaniach t e r e n o w y c h usiłowano ustalić znaczenie wiązane dziś z pojęciem „ojcowizna". Okazało się, że zaledwie dla 5 % mężczyzn-gospodarzy jest to nadal ideologia żywa, że skłonni b y l i b y zgodnie z nią rozwiązywać p r o b l e m y przekazywania g o s p o d a r s t w a . 15 TYPY KONTAKTÓW SPOŁECZNYCH M o d l n i c a liczyła w 1963 r o k u 672 mieszkańców. N i e jest to więc z b y t w i e l k i p r z y r o s t w porównaniu z r o k i e m 1880 (537 osób). Zabudowa w s i nie uległa w i e l k i m zmianom, przybyły nowe domy, ale zachowany został stan skupienia zabudowy. A j e d n a k nie wszyscy mieszkańcy w s i znają się dziś wzajemnie. Dotyczy to zwłaszcza młodych mężczyzn, p o ­ chodzących z i n n y c h w s i i z a t r u d n i o n y c h w mieście — o n i nie znają w i e l u mieszkańców w s i i nie są przez w i e l u znani. Częstokroć i n f o r m a ­ torzy s t w i e r d z a l i , że znają w p r a w d z i e w s z y s t k i c h mieszkańców w s i , ale z w i e l o m a spotykają się zaledwie k i l k a razy w r o k u . O wiele pełniejsza jest wiedza kobiet o mieszkańcach w s i , one też kontaktują się częściej między sobą. Ogół styczności społecznych mieszkańców w s i można b y ująć w następujące t y p y : 1. Styczności p r z y p a d k o w e , ograniczające się do w y m i a n y pozdrowień, charakterystyczne d l a młodych mężczyzn z b e z r o l n y c h czy małorolnych rodzin, z a t r u d n i o n y c h w mieście i n i e mających jeszcze dzieci w w i e k u szkolnym. 1. Urzeczowione k o n t a k t y gospodarcze, charakterystyczne zwłaszcza dla rolników i chłopów-robotników z o r i e n t o w a n y c h na gospodarstwo r o l n e oraz dla w i e l k i e j l i c z b y żon chłopów-robotników, kierujących gospodarstwem. W k w e s t i i tej p r z e p r o w a d z o n o b a d a n i a o p i n i i w s z y s t k i c h mężczyzn — g ł ó w g o s p o d a r s t w (materiały A r c h i w u m Zakładu E t n o g r a f i i Ogólnej i S o c j o l o g i i U J w Krakowie). 15 �WSPÓLNOTA T E R Y T O R I A L N A A STYCZNOŚCI SPOŁECZNE 79 3. K o n t a k t y oparte na wspólnocie celów czy zainteresowań pozagospodarczych, n p . pomiędzy r o d z i c a m i posiadającymi dzieci w t e j samej klasie l u b t e j samej szkole w mieście, czy też pomiędzy młodymi mał­ żeństwami (zarówno rolników, j a k i nierolników), dla wspólnego spędza­ nia czasu wolnego i organizowania r o z r y w e k . 4. Rzadkie styczności odświętne, rodzinne — obowiązkowe w i z y t y składane zwłaszcza starszym k r e w n y m , respektujące jeszcze elementy dawnego k o n w e n a n s u rodzinnego. Cechą znamienną styczności społecznych we w s i jest więc tworzenie się różnych kręgów kontaktów na różnych zasadach: od tradycją nakaza­ n y c h c e r e m o n i a l n y c h kontaktów z k r e w n y m i poprzez konieczne z gospo­ darczego p u n k t u widzenia współdziałanie aż po k o n t a k t y oparte wyłącznie na s w o b o d n y m doborze, na wspólnocie zainteresowań i wzorów zachowań. UWAGI KOŃCOWE Granice t r a d y c y j n e j w s i wyznaczały j e j mieszkańcom podstawową przestrzeń aktywności gospodarczej i społecznej, izolowały i c h i w y ­ odrębniały w stosunku do w s i sąsiednich. C z y n n i k wspólnoty t e r y t o r i a l ­ nej był więc aktywną komponentą sieci l o k a l n y c h powiązań. Współczesne procesy ruchliwości społecznej zmieniły g r u n t o w n i e rolę wspólnoty t e r y t o r i a l n e j . Przestrzeń w s i stała się dla j e j mieszkańców określonym w y c i n k i e m szerokiej sieci osadniczej, wyrażającej strukturę powiązań między zapleczem w i e j s k i m a m i a s t e m . Według miejsca w t e j sieci, według dostępności topograficznej i społecznej miasta ocenia się dziś własną wieś. Granice w s i otwarły się zresztą nie t y l k o na pobliskie miasto, ale także na sąsiedzkie wsie r e l a t y w n i e bardziej rolnicze. Można więc powiedzieć, że poprzez różne dziedziny swej aktywności oraz różne g r u p y l u d z k i e M o d l n i c a powiązała się zarówno z miastem, j a k i z r o l ­ n i c z y m zapleczem. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44532be14bfae9c1d726da99d50b43a3.pdf 8a9ef53d40815b64a85a063a6d00e8b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:676 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:622 Title A name given to the resource Podłoże separatyzmu kulturowego w Irlandii / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.97-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska-Barącz, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część A R T Y K II U „Etnografia ANNA Ł Y P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 2 ZADROŻYNSKA-BARĄCZ PODŁOŻE S E P A R A T Y Z M U K U L T U R O W E G O W IRLANDII Wydawać się może, że p r o b l e m jest n i e z w y k l e prosty. Posiadamy obecnie wystarczający dystans czasu, zasób materiałów i teorii, b y móc pokusić się o ocenę p r z y c z y n , przebiegu i rezultatów dążeń separaty­ stycznych narodów europejskich. N a pewno jest to proces kończący się większą l u b mniejszą samodzielnością polityczną. Zawsze jednak u jego podłoża leżą p r z y c z y n y ekonomiczno-społeczne. Dlatego też próby ana­ l i z y t z w . ruchów narodowowyzwoleńczych szły po l i n i i rozważań bądź s y t u a c j i p o l i t y c z n e j , bądź gospodarczej, z naciskiem na społeczny aspekt zagadnienia. A n a l i z y te zawierają wiele słusznych spostrzeżeń i naświe­ tlają p r o b l e m poprzez m o m e n t y najistotniejsze. Jednak w ideologiach w s z y s t k i c h ruchów narodowowyzwoleńczych, w ostatniej fazie w a l k i 0 niezależność polityczną s p o t y k a m y się niezmiennie z propagowaniem haseł dotyczących k u l t u r y , zwanej narodową. N a przykładzie tej zależno­ ści można spróbować określić cechy charakterystyczne owej fazy oraz wyznaczyć w a r u n k i bezpośrednio umożliwiające realizację idei samo­ stanowienia politycznego. Jednocześnie również umożliwia n a m to prze­ śledzenie r o l i , jaką w t y m procesie pełnią wspomniane hasła dotyczące k u l t u r y narodowej, jaką posiadają treść i czemu służą. Hasła te spo­ t y k a n e wyłącznie na określonym etapie procesu narodotwórczego w miarę jego dalszego r o z w o j u stopniowo tracą znaczenie, co jest oczy­ wiście zrozumiałe, skoro weźmiemy pod uwagę rolę, jaką pełni nauka 1 k u l t u r a w stosunku do sił wytwórczych i e l e m e n t a r n y c h procesów ekonomiczno-społecznych na d a n y m etapie. D e f i n i o w a n i e pojęcia k u l ­ t u r y narodowej nie jest do niniejszych rozważań konieczne. P o d s t a w o w y m pojęciem podlegającym analizie staje się w t e n sposób naród. D l a ścisłości powtórzmy t u znaną definicję n a r o d u podaną przez Lenina A więc za naród będziemy uważali zintegrowaną etnicznie 1 W. I . L e n i n, O prawie s z a w a 1951. 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. X I I I / 2 narodów do samostanowienia, [...] Dzieła, t. 20, W a r ­ �98 ANNA ZADROŻYŃSKA-BARĄCZ wspólnotę ludzi, kształtującą się historycznie począwszy o d u s t r o j u wspól­ n o t y p l e m i e n n e j , na gruncie związków ekonomicznych, p o l i t y c z n y c h , k u l t u r o w y c h i językowych, znajdującą odzwierciedlenie w świadomości j e j członków. Naród s t a n o w i dojrzałą postać tej wspólnoty. W Europie formę tę s p o t y k a m y w r a z z r o z w o j e m kapitalistycznego sposobu p r o ­ d u k c j i , a więc najwcześniej od X V I I w . W i d z i m y więc, że w rozważaniach n a d narodem i etapem jego roz­ w o j u niezbędne staje się określenie: 1) etapu politycznego, na którym znajduje się wspólnota; 2) etapu ekonomicznego, t j . c h a r a k t e r u , sposobu i stosunków p r o d u k c j i w r o l n i c t w i e i przemyśle oraz k o n s u m p c j i i h a n ­ d l u ; 3) stopnia i n t e g r a c j i etnicznej wspólnoty, t j . k u l t u r y , języka i świa­ domości narodowej. Wszystkie te t r z y wyodrębnione z d e f i n i c j i p u n k t y są nierozerwalnie ze sobą powiązane i współzależne. Działają j a k t r z y zmienne jednego układu równań. Dlatego chcąc rozpatrywać p u n k t 3, trzecią zmienną, należy określić d w i e pozostałe. I t a k idea niezależności i samostanowienia politycznego wiąże się z poziomem świadomości n a r o ­ d o w e j , ta z k o l e i jest wykładnikiem warunków materialno-ekonomiczn y c h poszczególnych klas społecznych na d a n y m etapie. Dążenie do w y ­ zwolenia narodowego wiąże się z r e f o r m a m i , ze zmianą systemów go­ spodarczych, lecz nie stanowi i c h p r z y c z y n y . Przeciwnie, p r z e m i a n y ekonomiczne j a k o w y r a z zaistniałych już n o w y c h warunków b y t u wymagają niezależności państwa . Wzrost świadomości, w t y m szczegól­ n y m w y p a d k u świadomości narodowej, s t a n o w i m o m e n t sprzyjający dla wszelkiego t y p u a k c j i narodowowyzwoleńczych, m o b i l i z u j e do w a l k i szerokie rzesze n a r o d u . W t y m też celu przywódcy t y c h w a l k , a więc najczęściej g r u p a najlepiej uświadomiona, reprezentująca warstwę p o ­ tencjalnie najsilniejszą, a jednocześnie pozbawioną możliwości pełnego uczestniczenia w polityce gospodarczej, wysuwają liczne hasła mające tę świadomość rozbudzić. Z jednej s t r o n y będą to hasła jedności i w a r ­ tości n a r o d o w y c h : jedności języka, k u l t u r y , będące w y r a z e m p a t r i o t y ­ z m u ; z d r u g i e j hasła odrębności i wartościowania w stosunku do sąsia­ dów, z którymi stanowią narazie wspólny o r g a n i z m państwowy, odrębno­ ści i wartościowania, nawet wrogości w stosunku do i c h k u l t u r y , języka. S t a n o w i to p r z e j a w nacjonalizmu. 2 Ogromne nasilenie w s p o m n i a n y c h procesów o b s e r w u j e m y w Europie od połowy X I X do połowy X X w . Rozpatrzmy więc gospodarczy i p o l i ­ t y c z n y stan E u r o p y w t y m okresie, b y móc potem przejść do omówienia na w y b r a n y m przykładzie działania zauważonych t a m ogólnych tendencji. 2 L . K r z y w i c k i , Idea nowożytnej narodowości, Materialistyczne s. 169. [w:] pojmowanie a życie, Idea dziejów Warszawa a życie, 1957, s . 245—300; t e n ż e , Warszawa ludzkości, [w:] 1957, s. 300—310; Dzieła, Geneza tenże, t. 2, W a r s z a w a 1958, �PODŁOŻE SEPARATYZMU KULTUROWEGO W IRLANDII 99 Przykładem i p o l e m analizy będzie dla nas I r l a n d i a . Wybór t e n nie jest p r z y p a d k o w y ; k w e s t i a i r l a n d z k a długo pozostawała w Europie palącym i nie rozwiązanym p r o b l e m e m . Jednocześnie reprezentowała jedną z najbardziej c h a r a k t e r y s t y c z n y c h s y t u a c j i n a r o d o w y c h tego okresu. Okres tego jednego stulecia jest w dziejach nowożytnej E u r o p y okresem największych p r z e m i a n w każdej dziedzinie. Politycznie w E u r o p i e 2 połowy X I X w . m a m y do czynienia z potęgą cesarstwa W i l h e l m a I , wzmożoną penetracją Niemiec w A f r y c e i s t o p n i o w y m w z r o s t e m znaczenia i stanu zagrożenia przez to państwo dla w s z y s t k i c h krajów europejskich. D r u g i m mocarstwem, równym co do siły, jest W i e l k a B r y t a n i a , posiadająca liczne kolonie i rywalizująca z Cesarstwem tak na r y n k a c h europejskich, j a k i poza Europą. Państwami, które w t e d y odgrywają również znaczną rolę, są jeszcze Francja w okresie I I Ce­ sarstwa i I I I R e p u b l i k i oraz Rosja. Osobno stoją państwa skandynawskie: Szwecja i Norwegia, połączone do 1905 r. unią, oraz Dania. Ostatnie dziesięciolecia X I X w . i pierwsze w i e k u X X są okresem p o w s t a w a n i a państw n a r o d o w y c h w Europie Środkowej i Wschodniej. W 1861 r. następuje zjednoczenie Włoch, na kongresie berlińskim w 1878 r. n i e ­ podległość uzyskuje R u m u n i a i Bułgaria. Polska oraz d w a wielonarodowe państwa: Czechosłowacja i Jugosławia stają się samodzielne dopiero po I w o j n i e światowej. I r l a n d i a uzyskuje autonomię w r a m a c h B r y t y j s k i e j Wspólnoty Narodów dopiero w 1921 г., konstytucję w 1937 г., a zupełną samodzielność dopiero po wystąpieniu z Common W e a l t h u w 1949 r. Ogólnie biorąc t a k kształtowała się sytuacja polityczna E u r o p y na prze­ łomie d w u wieków. Gospodarczo jest to okres n i e z w y k l e szybkiego r o z w o j u bazy tech­ nicznej w przemyśle i związanego z t y m w z r o s t u p r o d u k c j i . Następ­ s t w e m t y c h procesów jest konieczność rozszerzenia rynków z b y t u , włą­ czenia również r o l n i c t w a w krąg europejskich i pozaeuropejskich za­ leżności r y n k o w y c h . W t y m właśnie czasie nabierają znaczenia koncepcje t z w . w s z e c h a m e r y k i i w s z e c h e u r o p y dotyczące podziałów r y n k u świa­ towego, stref gospodarczych i m i l i t a r n y c h świata. W r a z ze w z r o s t e m p r o d u k c j i rośnie znaczenie klasy robotniczej i coraz k o n k r e t n i e j s z y c h kształtów nabiera zorganizowany n a r o d o w y i międzynarodowy r u c h robotniczy. W w a r u n k a c h n i e z w y k l e szybko postępującego r o z w o j u prze­ mysłu, w z r o s t u h a n d l u i rozszerzania rynków małe n a r o d y — nie posia­ dające samodzielności p o l i t y c z n e j , która zagwarantowałaby i m właściwy i możliwie najkorzystniejszy rozwój gospodarczy, swobodną wymianę, 3 L . K r z y w i c k i , „Wszecheuropa", [w:] Dzieła, t. 6, W a r s z a w a 1962, s. 1 1 6 — — 1 1 8 ; t e n ż e , Wszecřiameryka i wszecheuropa, [w:] Dzieła, t. 5, W a r s z a w a 1961, s. 285—289. 3 �100 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ eksport, właściwą politykę celną oraz umożliwiła swobodny napływ n a ­ j e m n e j siły roboczej — podlegają d y s k r y m i n a c j i przede w s z y s t k i m właśnie gospodarczej ze s t r o n y rządów większych organizmów państwo­ w y c h , które j e wchłonęły. Muszą narastać tendencje separatystyczne, szermujące w p r a w d z i e hasłami p a t r i o t y z m u , k u l t u r y , języka, a w rze­ czywistości zrodzone przez konieczności ekonomiczne i społeczne. Teorie r o z w o j u ekonomicznego i społecznego wchodzą przeważnie do ideologii ruchów robotniczych, rzadko narodowowyzwoleńczych. Z jednej więc s t r o n y o b s e r w u j e m y budzenie się świadomości narodowej, powrót do h i s t o r i i swego n a r o d u , romantyczne sięganie do treści l u d o w y c h w l i t e r a ­ t u r z e i sztuce, z d r u g i e j natomiast budzenie się świadomości społecznej, klasowej i narastanie bezkompromisowej w a l k i klas. O b y d w a te n u r t y są j e d n a k w rzeczywistości p r z e j a w a m i tego samego procesu ciągłego r o z w o j u gospodarczego wspieranego bezustannie przez w y n a l a z k i i o d ­ k r y c i a . W i e k i X I X i X X przynoszą szereg powstań narodowowyzwoleń­ czych i szereg r e w o l u c j i s k i e r o w a n y c h przeciwko istniejącemu syste­ m o w i gospodarczemu i społecznemu. Wszystkie te m o m e n t y mieszczą się w naszkicowanej koncepcji europejskiego r o z w o j u gospodarczego, p o ­ twierdzają ją i poprzez nią j e d y n i e stają się zrozumiałe, jednocześnie wyjaśniając teraźniejszość i pozwalając przewidzieć analogiczne zja­ wiska w przyszłości. 4 Nakreślone poprzednio, w p r a w d z i e niezbyt precyzyjnie, r a m y cza­ sowe interesującego nas procesu okazują się uzasadnione w w y p a d k u I r l a n d i i . N i e m n i e j należy t u wprowadzić małe uściślenie: gwałtowne narastanie świadomości narodowej i rzeczywiste odrodzenie narodowe następuje w I r l a n d i i dopiero na przełomie wieków. Spowodowane i p r z y ­ gotowane zostało j e d n a k przez szereg wcześniejszych wystąpień, akcji, powstań od początku X I X w., ściślej, od stłumienia powstania 1798 r. i zawarcia z Anglią u n i i . Dlatego też nie bez p r z y c z y n y należy nakreślić główne cechy i wydarzenia właśnie okresu wcześniejszego. Wszystkie sytuacje k o n f l i k t o w e w I r l a n d i i od końca w i e k u X V I I I zawierają d w a zasadnicze n u r t y : 1) otwartą walkę polityczną p r z e c i w k o u n i i z Anglią, prowadzoną najczęściej drogą parlamentarną, i 2) ukrytą walkę polityczną p r z e c i w k o A n g l i i , przejawiającą się w k o n f l i k t a c h pomiędzy l a n d l o r d a m i a dzierżawcami oraz między p r o t e s t a n t a m i a k a ­ t o l i k a m i (w I r l a n d i i l i n i a podziału w a r s t w o w e g o jest p r a w i e zgodna z linią podziału wyznaniowego i narodowego: ludność najbiedniejsza oraz f a r m e r z y i inteligencja b y l i najczęściej obrządku katolickiego i n a j ­ częściej w y w o d z i l i się z ludności c e l t y c k i e j , podczas g d y protestanci 5 4 T e o r i e F e u r b a c h a , M a r k s a , E n g e l s a , I K a u t s k i e g o , Plechanojwa, L e n i n a , 5 T . A . J а с к s o n , Walka Irlandii o wolność, W a r s z a w a 1955. �PODŁOŻE SEPARATYZMU KULTUROWEGO W 101 IRLANDII r e k r u t o w a l i się z osadników i należeli najczęściej do posiadających zie­ mię ) , prowadzoną zarówno poprzez parlament, j a k i m e t o d a m i w a l k i z b r o j n e j . Dlatego właśnie powstanie 1798 r. można było interpretować j a k o wojnę religijną, m i m o że u. jego podłoża leżała w a l k a o zjednoczenie I r l a n d i i , a p o d s t a w o w y m hasłem była jedność protestantów, dysydentów i katolików, rzeczywiście istniejąca w momencie w y b u c h u powstania. Sedno s p r a w y leży w t y m , że pod koniec X V I I I w . w I r l a n d i i naród stał się już rzeczywistością historyczną, podczas gdy samodzielność polityczna była jeszcze f a k t e m odległym ze względu na układy gospodarcze. 6 Pierwszą organizacją o charakterze w y b i t n i e n a r o d o w y m była o r g a n i ­ zacja założona przez T h . W. Tone'a w 1791 r. w Belfaście i nosząca nazwę T o w a r z y s t w a Zjednoczonych Irlandczyków (Society of U n i t e d I r i s h m e n ) . Wraz ze śmiercią przywódcy i u p a d k i e m powstania upadło również Towarzystwo. O ile do m o m e n t u u n i i ( t j . do 1 I 1800 r.) w a l k a n a r o d u irlandzkiego kierowała się p r z e c i w k o własnej a d m i n i s t r a c j i i p a r l a m e n t o w i , o t y l e po u n i i ostrze o p o r u k i e r u j e się przeciw A n g l i i , a t y m s a m y m p r z y b i e r a coraz wyraźniej f o r m y w a l k i narodowowyzwoleńczej. U n i a z Anglią pozornie jednoczyła d w a narody, w rzeczywistości pogłębiała t y l k o sprzeczności między n i m i . Pozwalała natomiast angielskiej klasie p a n u ­ jącej kierować r o z w o j e m gospodarczym I r l a n d i i w n a j k o r z y s t n i e j s z y m dla siebie k i e r u n k u . Ponadto została nawiązana nić politycznego p o r o z u ­ m i e n i a z irlandzką szlachtą i arystokracją gwarantująca t y m o s t a t n i m pewne p r z y w i l e j e w r a m a c h nowego układu. Dzięki u n i i rząd angielski wziął p o d kontrolę irlandzką działalność republikańską, potencjalnie za­ grażającą jego własnemu statusowi, odsunął możliwość i n w a z j i F r a n c j i oraz możliwość k o n k u r e n c j i gospodarczej ze s t r o n y I r l a n d i i . Jednocze­ śnie wejście przedstawicieli i r l a n d z k i e j w i e l k i e j własności ziemskiej do p a r l a m e n t u angielskiego (102 protestantów) zapewniało w t y m p a r l a m e n ­ cie n i e z w y k l e korzystną sytuację a k t u a l n e m u rządowi. 7 Pierwsza połowa X I X w . jest k u l m i n a c y j n y m m o m e n t e m w angiel­ skiej r e w o l u c j i przemysłowej. A n g l i a uzyskuje niezaprzeczalną hegemo­ nię na r y n k a c h światowych. Przemysł i r l a n d z k i i i r l a n d z k a burżuazja nie bierze w t y c h zyskach żadnego udziału. Składają się na to następu­ jące p r z y c z y n y : 1) I r l a n d i a nie posiada i n s t y t u c j i państwowej, p a r l a ­ m e n t u , która broniłaby j e j r y n k u wewnętrznego; 2) nie posiada dosta­ tecznych zasobów złóż m i n e r a l n y c h , przede Wszystkim węgla i żelaza; 3) nie posiada żadnych kapitałów i n w e s t y c y j n y c h , gdyż dochody z r o l s S. C z a r n o w s k i , Literatury celtyckie, [w:] Dzieła, t. 3, W a r s z a w a 1956, s. 24. 7 Towarzystwo Z j e d n o c z o n y c h Irlandczyków dążyło do w y z w o l e n i a drogą p o r o z u m i e n i a z (Francją, planowało j e j pomoc zbrojną narodowego dla p o w s t a n i a 1798 r. �102 ANNA ZADROZYNSKA-BARĄCZ n i c t w a irlandzkiego szły wyłącznie na cele k o n s u m p c y j n e l u b inwesto­ wane były na terenie A n g l i i . W t e n sposób i r l a n d z k i przemysł pozosta­ wał coraz bardziej w t y l e za przemysłem angielskim, a A n g l i a z k o l e i dzięki zapleczu k o n s u m p c y j n e m u mogła utrzymać swoją przewagę prze­ mysłową na r y n k a c h świata. I r l a n d i a dostarcza surowców, żywności i taniej siły roboczej oraz kapitału inwestycyjnego, na który składają się czynsze i dziesięciny płacone przez dzierżawców. Jednocześnie j e d n a k p r z y wzroście z a t r u d n i e n i a w r o l n i c t w i e m e t o d y i poziom w y t w a r z a n i a nie ulegają p o p r a w i e ze względu na ubóstwo dzierżawców i niezainteresowanie właścicieli. Zrozumiałe staje się, że i r l a n d z k a działalność n a r o ­ dowowyzwoleńcza dążyć będzie do samodzielności gospodarczej poprzez zniesienie u n i i i uzyskanie a u t o n o m i i (home r u l e ) p o l i t y c z n e j . L a t a dwudzieste i trzydzieste X I X w . stanowią okres wzmożonej w a l k i prowadzonej w d w u k i e r u n k a c h : o równouprawnienie katolików oraz o ustabilizowanie p r o b l e m u dzierżaw i czynszów. Charakterystyczną postacią tego okresu staje się O'Connel,. rzecznik równouprawnienia katolików. S p r a w a ta, poprzez dopuszczenie katolików do p a r l a m e n t u uzyskuje p o z y t y w n e zakończenie w 1829 r. P r o b l e m dzierżaw i c z y n ­ szów nie osiąga t a k szybkiego rozwiązania, co więcej, uporządkowanie go w myśl interesów dzierżawców nie leży w interesie landlordów. L a t a czterdzieste można b y scharakteryzować j a k o lata wzmożonego r u c h u p r z e c i w k o u n i i . W 1841 r. powstaje Związek W a l k i o Zniesienie U n i i założony przez O'Connella. W październiku 1842 r . w y c h o d z i p i e r w ­ szy n u m e r pisma „ N a r ó d " redagowany przez zespół w składzie K a r o l Gavan D u f f y , J o h n Blake D i l l o n i Tomasz Osborne Davis. Wszyscy o n i b y l i członkami Związku W a l k i o Zniesienie U n i i . Wszyscy b y l i zwo­ l e n n i k a m i O'Connella. Pismo propaguje p r o g r a m Związku, jednocześnie w części poetyckiej d r u k u j e u t w o r y l i t e r a c k i e w s t y l u l u d o w y c h ballad, tematyką nawiązujące do h i s t o r i i I r l a n d i i , opiewające w y d a r z e n i a n a ­ rodowe. „ N a r ó d " m a na celu rozbudzenie i r l a n d z k i e j d u m y narodowej i narodowej świadomości. Można przyjąć, że od m o m e n t u ukazania się pierwszego n u m e r u „Narodu" w dziejach I r l a n d i i rozpoczyna się n o w y etap w a l k i o w y z w o l e n i e . Grupę „Narodu", t z n . zespół r e d a k c y j n y zło­ żony przeważnie z i n t e l i g e n c j i i r l a n d z k i e j oraz sympatyków i współ­ pracowników (do których należało w i e l u farmerów i robotników), zaczęto nazywać Młodą Irlandią. N i e pozostanie to bez znaczenia, jeśli p r z y ­ p o m n i m y sobie rolę, jaką odegrały w r u c h u narodowowyzwoleńczym organizacje o analogicznych nazwach, zakładane w Europie w latach trzydziestych X I X w . , a ogólnie znanych pod nazwą Młodej E u r o p y . 8 8 Np. Młode N i e m c y H e i n e g o P o l s k a L e l e w e l a (1(834—il8<39). (1832—1849), Młode Włochy M a z z i n i e g o c z y Młoda �PODŁOŻE SEPARATYZMU KULTUROWEGO W 103 IRLANDII O d r o k u 1843 O'Connel rozpoczyna swoją wielką akcję wiecową mającą na celu rozegranie k a m p a n i i o uzyskanie a u t o n o m i i przy" pomocy całego narodu. A k c j a została zaprojektowana i zorganizowana na wielką skalę. Rozpoczęła się w i e c a m i p r z e p r o w a d z a n y m i w każdej p a r a f i i , stopniowo rozszerzając swoje kręgi na miasta, hrabstwa, aż do m o m e n t u w i e l k i e g o w i e c u całego n a r o d u , którego miejscem miało być pole b i t w y w C l o n t a r f . P r o g r a m y wieców kładły nacisk na systematyczne uświadamianie l u d ­ ności o celu i metodzie w a l k i bez b r o n i o „dobry rząd albo zniesienie u n i i " . Toczono wielogodzinne dyskusje. O'Connellowi zależało, b y nie dopuścić do starcia z armią. Dlatego w momencie decydującym, g d y rząd na miejsce ostatniego w i e c u wysłał oddziały zbrojne, O'Connell wiec odwołał. Był to doskonały m o m e n t do rozpoczęcia r e w o l u c j i , gdyż świadomość zgromadzonych w C l o n t a r f doszła do m o m e n t u rozumienia konieczności właśnie w a l k i zbrojnej, a nie metod p a r l a m e n t a r n y c h . O'Connell zaprzepaścił szansę zwycięstwa. Aresztowano przywódców, wytoczono procesy i n t e l e k t u a l n y m o p i e k u n o m a k c j i . W stan oskarżenia postawiona została g r u p a „Narodu" oraz r e d a k t o r z y i n n y c h p i s m . Zarzucano i m , j a k określa to a k t oskarżenia, uczestniczenie w wiecach, wygłaszanie przemówień, słuchanie — określanych j a k o buntownicze — przemówień O'Connella, d r u k o w a n i e sprawozdań z wieców i zebrań, a r ­ tykułów budzących nastroje buntownicze. D o t y c h artykułów zaliczono list jednego z korespondentów zawierający propozycję z m i a n y współ­ czesnych nazw miejscowości w I r l a n d i i na stare celtyckie. W tej s y t u a c j i rozpoczęta praca wychowawcza n a d świadomością n a r o d u zostaje p o ­ nownie przerwana, m i m o usiłowań pozostałych na wolności działaczy. 9 10 n Gospodarczo lata czterdzieste stanowią okres zachwiania w y t w o r z o n e j poprzednio względnej równowagi. A m e r y k a zalewa r y n k i światowe t a ­ n i m i p r o d u k t a m i r o l n y m i , obniżając t y m ceny na p r o d u k t y europejskie. Powoduje to spadek cen na zboże, a t y m s a m y m konieczność zwiększenia p r o d u k c j i dla wyrównania strat. Dalej, wiąże się z t y m konieczność zwiększenia areałów u p r a w l u b przejście na gospodarkę intensywną. W w y p a d k u I r l a n d i i możliwy w y d a j e się j e d y n i e ekstensywny system u p r a w bez konieczności unowocześniania narzędzi i m e t o d . W efekcie p r o w a d z i to do eksmisji dzierżawców. G d y b y I r l a n d i a posiadała r o z w i ­ nięty przemysł, pozbawieni ziemi r o l n i c y powiększyliby liczebnie p r o ­ l e t a r i a t . Sytuacja t u wygląda j e d n a k inaczej. E k s m i t o w a n i dzierżawcy zapełniają szeregi bezrobotnych w A n g l i i , stanowiąc jednocześnie tanią 9 B i t w a pod C l o n t a r f odbyła się w ¡1014 r. B r i a n B o r u zadał w t e d y decydującą klęskę D a n i i wyzwalając t y m Irlandię. 10 á l'Etat 11 B y ł to p r o g r a m O ' C o n n e l l a , p a t r z E . J o y n t, Histoire Libre, de l'Irlande N o u v e l l e s E d i t i o n s B r e t o n n e s , b.m. 1935, s. 134. M. i n . „Dziennik W o l n e g o Człoiwieka". de Origines �104 ANNA ZADROZYNSKA-BARĄCZ siłę roboczą. W tej s y t u a c j i , g d y i r l a n d z k a klasa robotnicza liczebnie i pod względem uświadomienia nie stanowi klasy najsilniejszej w spo­ łeczeństwie, a nawet w momencie szczytu swego r u c h u skupia się w y ­ łącznie w dużych miastach, t a k i c h j a k Belfast, D u b l i n czy Cork, pomię­ dzy w a r s t w a m i najuboższymi nie zostaje w y t w o r z o n a więź wspólnego interesu i wspólnej k r z y w d y . Dlatego wszystkie wystąpienia przeciw zarządzeniom dotyczącym czy to powiększania f a r m , a t y m s a m y m r u g o ­ wania dzierżawców, czy poprzedniej w a l k i o zniesienie dziesięciny mają charakter wystąpień p r z e c i w k o a d m i n i s t r a c j i angielskiej, prze­ c i w k o bezpośrednio krzywdzącym zarządzeniom. Z d r u g i e j s t r o n y ster w a l k i t a k ekonomicznej, j a k narodowowyzwoleńczej przechodzi a u t o ­ matycznie w ręce k l a s y średniej i zgodnie z j e j interesami zostają w y ­ suwane p o s t u l a t y i żądania. 12 W l i p c u 1849 r. wchodzi w życie ustawa o zadłużonych majątkach zezwalająca właścicielom na rugowanie, szybką sprzedaż z i e m i i n i c z y m nie uregulowane ściąganie czynszów. Biorąc pod uwagę również i to, że od 1846 r. panuje w I r l a n d i i t z w . w i e l k i głód, powodujący wielką śmiertel­ ność i emigrację , r o z u m i e m y , że sytuacja ekonomiczna k r a j u stała się nadzwyczaj t r u d n a . A n g l i a ze swej s t r o n y nie jest w stanie zaradzić tej klęsce, j e j zapotrzebowanie na p r o d u k t y rolno-hodowlane wciąż wzrasta, doraźna pomoc natomiast niczego nie rozwiązuje. Oto w j a k i sposób w liście do M a r k s a opisuje Irlandię z r o k u 1856 F r y d e r y k Engles: 13 14 „Podczas wybrzeża dalej do S h a n n o n , Razem Z w y c i e c z k i po I r l a n d i i przejechaliśmy zachodniego, stąd 20 m i l n a północ w do T a r b e r t , do T r a l e e , K i l l a r n e y około 500 m i l a n g i e l s k i c h . Zobaczyliśmy wyjątkiem seldorfu z Dublina w i z powrotem t e n sposób D u b l i n a , którego porównanie z L o n d y n e m do B e r l i n a , a który nasuwa Dublina. 2/3 k r a j u . porównanie Dus­ n a wzór a n g i e l s k i , cały k r a j , a p r z e d e w s z y s t k i m m i a s t a , dokładnie przypominają Italię [...] Rząd wtrąca się d o w s z y s t k i e g o , po t z w . s a m o ­ rządzie n i e m a śladu. I r l a n d i a może być uważana i to za jedną 12 Walka z tych k o l o n i i , których o z n i e s i e n i e dziesięciny bliskość toczyła małej do prawie wybudowanej l u b północną charakter wzdłuż do L i m e r i c k , stolicy Francję m a zupełnie do G a l v a y głąb k r a j u , p o t e m z a pierwszą położenia się w kolonię angielską, geograficznego pozwala l a t a c h t r z y d z i e s t y c h X I X w. Dotyczyła z n i e s i e n i a dziesięciny płaconej p r z e z katolicką większość n a r z e c z kościoła protestanckiego. Zakończyła się uchwaleniem przez parlament w 1837 r. ustawy zmniejszającej j e j wielkość o 2 5 % . 13 Irlandzka emigracja czała 200 tysięcy t. 5, W a r s z a w a 14 List do A m e r y k i i K a n a d y w l a t a c h c z t e r d z i e s t y c h p r z e k r a ­ osób r o c z n i e . D a n e te p o d a j e t e n nosi datę: M a n c h e s t e r , Ireland A encyklopedia 23 m a j 1856 r. J e s t angielskiego, który p u b l i k u j e N. M a n s e r g h , Revolution. Wielka powszechna, 1964, w haśle „Irlandia". Commentary 1840—1921, on Anglo-Irish L o n d o n 1940, s, 6¡8, Ireland Relations to tłumaczenie in the Age and on tekstu of R e f o r m a n d Political Forcer in �PODŁOŻE nią zarządzać dokładnie w e d ł u g wolność o b y w a t e l i kraju jonej w karabiny, zdewastowane, cicieli, starego bagnety W Można 105 IRLANDII t u zaobserwować, że t z w . a wyobrażenie do p e r f e k c j i wśród j e s z c z e z X V i X V I w., późniejsze Obrazu prawników, tego jakimkolwiek pijanego miejscowej żandarma policji i k a j d a n k i . C h a r a k t e r y s t y c z n e d l a tego k r a j u a wśród r u i n s p o t y k a m y przeważnie biedakami. wzoru. t a k i e j l i c z b y żandarmów, t u zostało d o p r o w a d z o n e ruiny, najstarsze KULTUROWEGO a n g i e l s k i c h opiera się n a u c i s k u k o l o n i i . N i g d y , w n i e widziałem pruskiego SEPARATYZMU którzy dopełniają z X I X w . [...] uzbro­ są jego Całe w s i e są sławne p a r k i należące do d r o b n y c h zamieszkując głód, e m i g r a c j a te tereny stali i wzajemne się właś­ prawie porachunki. N a p o l a c h n i e widać n a w e t pasącego się bydła. [...] L u d z i e tego k r a j u n a b r a l i bliwego charakteru [...], a cała wściekłość i r l a n d z k i c h nacjonalistów dzić stąd, że n a w e t w e własnym kraju n i e czują może [•••] oso­ pocho­ się u siebie. T u r e a l i z u j e się hasło: I r l a n d i a d l a Saksonów! i każdy I r l a n d c z y k w i e , że n i e m a co w s p ó ł z a w o d ­ niczyć z Anglikiem, któremu w każdej s y t u a c j i należy się największy szacunek; e m i g r a c j a trwać będzie r a z e m z t y m z j a w i s k i e m , ludność wyłącznie celtycką można chyba sjom, się spotkać t y l k o w s z u l e r n i . [...] naród przykryła dla Anglii, Ameryki, robotników, rajfurów, Tę zdemoralizowaną wszędzie i n d z i e j Dzięki t y m k o n s e k w e n t n i e s z t u c z n a powłoka Australii całkowitej przyjęła s t a l i się klasą i obecnie itd. dostarczycielami prostytutek, złodziei, oszustów, żebraków i w s z e l k i e g o postawę stosowanym demoralizacji również burżuazji, arystokracja. tu są k o m p l e t n i e pre­ stali najgorszych rodzaju motłochu. Posiadacze, którzy zdemoralizowani. I c h posiadłości leżą wśród o g r o m n y c h w s p a n i a l e pięknych parków, l e c z są to p u s t k o w i a , gdzie być może z a i n w e s t o w a n o jakieś pieniądze, l e c z zupełnie tego n i e w i d a ć [•••]" Jest to tragiczny obraz u p a d k u gospodarczego i moralnego n a r o d u . W t e j s y t u a c j i o b s e r w u j e m y narastanie następnej f a l i r u c h u o c h a r a k ­ terze w a l k i ekonomicznej, który już bezpośrednio doprowadzi do ożywie­ nia k u l t u r y narodowej i do w a l k i narodowowyzwoleńczej w p r o w a d z i interesujące nas hasła. Dzierżawcy wysuwają więc żądania, b y u m o w y użytkowania ziemi zawierane z j e j właścicielami były u m o w a m i długoterminowymi ( f i x i t y of tenure); b y ustalić w y m i a r czynszu, który nie będzie rujnował g o ­ spodarstwa (fair r e n t ) , oraz b y przyznać i m p r a w a do poczynionych w gospodarstwie i n w e s t y c j i , p r a w a do z w r o t u zainwestowanych t a m s u m (freedom of sale). Są t o żądania t z w . „trzech F " , podstawowe p o s t u l a t y w a l k i agrarnej tego okresu . W a l k a toczy się znów dwoma t o r a m i : m e t o ­ dę t e r r o r y s t y c z n y c h a k c j i stosuje Stowarzyszenie W s t ą ż k i , metodę legal­ nej w a l k i p r z y pomocy utworzonego w t y m celu związku za pośrednic­ t w e m p a r l a m e n t u poprowadził Gavan D u f f y (dawny współpracownik „Narodu"). Akcję nowo założonej L i g i O b r o n y Dzierżawców propaguje w z n o w i o n y „ N a r ó d " . S k o m p l i k o w a n a sytuacja w układzie sił w p a r 15 le 11 15 J a c k s o n , op. cit., od s. 189. S t o w a r z y s z e n i e Wstążki było kontynuacją Białych Chłopców — o r g a n i z a c j i t e r r o s y s t y c z n e j , działającej oczywiście p o t a j e m n i e w obronie p r a w dzierżawców. 16 „Naród" Duffyego, 1 1 ukazuje się p o n o w n i e od 1850 r. w dalszym ciągu pod redakcją �106 ANNA ZADROZYNSKA-BARĄCZ lamencie b r y t y j s k i m doprowadza do przegrania całej a k c j i . Od tego okresu (lata 1855—1856) w I r l a n d i i rozpoczyna się r u c h o nieco i n n y m charakterze. N a arenę w a l k i p o l i t y c z n e j występują F e n i a n i e — Ir­ landzkie B r a c t w o Republikańskie (Lub, j a k podają niektóre p u b l i k a c j e , I r l a n d z k i e B r a c t w o Rewolucyjne), znane pod skrótem I . R. B . B r a c t w o Fenian nawiązuje k o n t a k t y z irlandzką emigracją z terenów A m e r y k i i , podkreślając tę więź na bazie wspólnoty pochodzenia, p r o w a d z i walkę 1 8 1S 0 autonomię polityczną k r a j u . Wychodzono z założenia, że zwycięstwo Stanów Północnych w w o j n i e amerykańskiej (1861—1865) m u s i dopro­ wadzić z k o l e i do wystąpienia zbrojnego A n g l i i przeciw zwycięzcom. Wszyscy więc I r l a n d c z y c y p o w i n n i poprzeć Północ i wziąć udział w w o j ­ nie. Pod j e j koniec rozpoczęto intensywną agitację na rzecz powstania zbrojnego w k r a j u . Prowadziła ją gazeta „Lud I r l a n d z k i " wychodząca od 29 I X 1863 r. w D u b l i n i e . W y d a w c a m i b y l i : Tomasz Clarke L u b y 1 J o h n O'Leary, a stałymi współpracownikami działacze feniańscy: O'Donovan, Stephenson i Aleksander S u l i v a n . Była to k o n t y n u a c j a daw­ nego p r o g r a m u Zjednoczonych Irlandczyków i Młodej I r l a n d i i . Po za­ kończeniu w o j n y amerykańskiej planowano w y b u c h powstania w I r ­ l a n d i i , j e d n a k postawa przywódców i strona organizacyjna zupełnie zawiodły. Rok 1867 należy uważać za f a k t y c z n y koniec w i e l k i e j dzia­ łalności Fenian, która spełniła swoją rolę j a k o organizacja podziemna, tajna, lecz nie udało się j e j doprowadzić do końca rozpoczętego dzieła. Ruch feniański upadł, lecz wiele a k c j i w przyszłości nawiązywało do tej organizacji, a być może była ona k o n t y n u o w a n a potajemnie jeszcze przez wiele l a t . Należy również dodać, że r u c h Fenian wzbudził zainte­ resowanie przywódców i działaczy Międzynarodowego Stowarzyszenia Robotników (1864—1876), każąc m u wystąpić z żądaniem a m n e s t i i rzą­ dowej dla uczestników w a l k powstańczych. Oczywiście decydującą rolę odegrało t u stanowisko M a r k s a i Engelsa. Dalsze lata są wzmożoną walką o samostanowienie i p r a w a gospo­ darcze. O d 1870 r. coraz bardziej pogłębia się upadek gospodarczy. Wiąże się to z przechodzeniem od r o l n i c t w a do gospodarki h o d o w l a n e j . Niewspółmiernie do w z r o s t u areału łąk i pastwisk obniża się areał u p r a w pszenicy i owsa. S t a t y s t y k i ukazują oczywiście jednoczesny wzrost ży­ wego i n w e n t a r z a na korzyść bydła, owiec, świń i d r o b i u . Wiąże się to z koniecznością zwiększenia eksportu żywności, szczególnie mięsa, d l a rozwijającej się A n g l i i , gdzie nie wystarczyło już t y l k o eksportować, 20 F e n i a n i e , F i a n n a — n a z w a nawiązująca do i m i e n i a l e g e n d a r n e g o bohatera F i n n a Mac C u m h a l l a . " J a c k s o n , op. cit., s. 192. 18 А. В i r n i e, An Economic History of the British L o n d o n 1955; J a c k s o n , op. cit., od s. 210. 20 Isles, islandzkiego University Paperbacks, �PODŁOŻE SEPARATYZMU KULTUROWEGO W IRLANDII 107 gdyż k o n k u r e n c j a w t y m zakresie była ogromna. P r z y zwiększającym się eksporcie mięsa i ograniczeniu u p r a w I r l a n d i a nie m a szans na w y ­ równanie swego budżetu produkcją przemysłową i nie może w p r o w a ­ dzić ceł o c h r o n n y c h na swoje t o w a r y . P r a k t y c z n i e biorąc, a k u m u l a c j a kapitału w I r l a n d i i została ograniczona do m i n i m u m , gdyż nadal właści­ ciele ziemscy inwestują w przedsiębiorstwa n a terenie A n g l i i . Stopa życiowa, szczególnie na wsiach i r l a n d z k i c h , gwałtownie się obniża, jednocześnie angielski r y n e k pracy przestał być t a k chłonny, j a k w p o ­ p r z e d n i c h latach. Pozostaje więc albo emigracja, albo n i e z w y k l e n i s k i standard życiowy, j a k i może zapewnić n i e w i e l k a działka ziemi. W t e j s y t u a c j i nędza stała się z j a w i s k i e m stałym. B y wybrnąć z tego impasu należało powrócić do w a l k i o autonomię. W parlamencie a n g i e l s k i m p o ­ wstaje i r l a n d z k a p a r t i a autonomistów pod p r z e w o d n i c t w e m K a r o l a Ste­ w a r t a Parnella. P o n o w n y głód w 1879 r. i r a p t o w n i e pogarszająca się sytuacja m a t e r i a l n a ludności spowodowały wzrost niezadowolenia, a t y m s a m y m i wzrost t e n d e n c j i r e w o l u c y j n y c h . W 1877 r. jako w y n i k t y c h tendencji zostaje założona L i g a Rolna pod p r z e w o d n i c t w e m P a r n e l l a i Michała D a v i t t a , mająca na celu połączenie w a l k i p a r l a m e n t a r n e j 0 p r a w a narodowe z walką о ziemię i p r a w a gospodarcze. Rzucono hasło „ziemia i r l a n d z k a dla Irlandczyków!" nie rezygnując z wystąpień r e w o ­ l u c y j n y c h . W tej s y t u a c j i , w 1881 r. rząd u c h w a l a ustawę rolną w za­ sadzie akceptującą żądania „trzech F " . W p r a k t y c e ustawa jest p r a w i e nie do zastosowania, P a r n e l l porusza tę sprawę na f o r u m p a r l a m e n t u 1 w wystąpieniach p u b l i c z n y c h . Uznany zostaje za przywódcę w r o g i e j g r u p y , sabotującej ustawę państwową. Aresztowanie P a r n e l l a zwiększyło liczbę aktów t e r r o r u i zmusiło rząd do rozpoczęcia p e r t r a k t a c j i . W a ­ r u n k i P a r n e l l a zawierały żądanie wypuszczenia na wolność w s z y s t k i c h więźniów p o l i t y c z n y c h oraz udzielenia f a r m e r o m pomocy przez państwo, b y zlikwidować zaległości uniemożliwiające dzierżawcom korzystanie z u s t a w y 1881 r . Rząd przyjął te w a r u n k i . W t y m momencie można b y przerwać omawianie k o l e j n y c h w a l k o uzyskanie a u t o n o m i i , gdyż w c h o ­ dzi ona na t o r y , gdzie niezbędna staje się mobilizacja całego n a r o d u , a rolę c z y n n i k a mobilizującego spełnić mają hasła ożywienia k u l t u r a l ­ nego. O d tej c h w i l i szermowanie hasłami k u l t u r y narodowej i w a l k a o j e j u t r z y m a n i e staje się sprawą palącą i nie cierpiącą zwłoki. Po­ wtórzmy więc, na j a k i m etapie gospodarczym, społecznym i p o l i t y c z n y m znajduje się I r l a n d i a w latach osiemdziesiątych X I X w., gdy na czoło w y s u w a się w a l k a o kulturę narodową. Otóż gospodarczo jest to m o m e n t gwałtownie postępującego spadku stopy życiowej ludności, przechodze­ nia od r o l n i c t w a do h o d o w l i , a t y m s a m y m zmniejszania areałów u p r a w . Nie m a na razie szans na rozwój przemysłu (z wyjątkiem rozwiniętych p r z e d t e m ośrodków m i e j s k i c h , t a k i c h j a k n p . Belfast). Wzrasta e m i - �108 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ gracja, p r o l e t a r i a t w miastach nie s t a n o w i najistotniejszej siły w r u c h u wolnościowym, p u n k t ciężkości w a l k nadal dotyczy a u t o n o m i i i spraw a g r a r n y c h . T y m s a m y m najsilniejsza jest klasa średnia. N i e m a stałego porozumienia i współdziałania pomiędzy f a r m e r a m i i klasą robotniczą, a interesy, przede w s z y s t k i m własne i farmerów, reprezentują w p a r ­ lamencie a n g i e l s k i m k l a s y średnie. Można więc przyjąć, że w i e m y , w j a k i m momencie wkracza na arenę w a l k i o w y z w o l e n i e polityczne i rozwój gospodarczy w a l k a o k u l ­ turę narodową. Rozpatrzmy teraz stan t e j k u l t u r y . Wspaniała k u l t u r a i r l a n d z k a , scharakteryzowana przez Stefana Czar­ nowskiego na przykładzie d o r o b k u l i t e r a t u r y , święci okres swego r o z k w i t u aż do połowy w i e k u X V I . W i e k X V I I jest jeszcze okresem, k i e d y język i r l a n d z k i jest używany na codzień. Lecz od t r a k t a t u w L i m e r i c k , g d y A n g l i a nie d o t r z y m u j e warunków i skazuje na w y ­ gnanie szlachtę i przywódców p o l i t y c z n y c h n a r o d u , rozpoczyna się regres k u l t u r y i języka. I r l a n d z k i staje się językiem w a r s t w najuboż­ szych , pamięć sag n a r o d o w y c h i bohaterów przetrwała wyłącznie w opowiadaniach w i e j s k i c h bajarzy, przekazywana dziedzicznie drogą t r a d y c j i z pokolenia na pokolenie. P o m i m o r e p r e s j i ze s t r o n y a d m i n i ­ stracji angielskiej język nie zaginął, można o n i m mówić aż do X I X w . W zasadzie o gwałtownym jego z a n i k u mówi się dopiero po w i e l k i m głodzie l a t czterdziestych i w p r o w a d z e n i u szkół „narodowych". P r z y ­ czyną oczywistą r u i n y języka jest klęska głodu: dotyczy ona n a j b i e d ­ niejszych, więc właśnie t y c h , którzy go kultywują. I c h wyniszczenie czy e m i g r a c j a , p r z e r y w a kontynuację kulturową i j ę z y k o w ą . Pozostała ludność i r l a n d z k a podlega ponadto od t e j p o r y usilnej a k c j i anglicyzacji życia i języka. A k c j a ta natrafiała w I r l a n d i i na wyjątkowo sprzyjającą sytuację. Dotyczyła głównie nauczania — od podstawowego do wyższego. 2 1 2 2 2 3 24 23 Jak już wspomniano, I r l a n d c z y c y w przeważającej większości b y l i k a t o l i k a m i . Przed unią z Anglią, k i e d y I r l a n d i a posiadała w zasadzie autonomię (parlament), a w rzeczywistości podlegała angielskiej p o l i ­ tyce gospodarczej łącznie z silną kolonizacją na swoje tereny, w a r s t w y wyższe s t a n o w i l i właściwie A n g l i c y (oczywiście nie wyłącznie) obrządku tej 21 C z a r n o w s k i , op. c i i . 2 2 Język i r l a n d z k i należy samej XVIII grupy do grupy należą: w a l i j s k i goidelskiej celtyckiej grupy ( k i m r y c k i ) , kórnicki (używany w językowej. D o K o r n w a l i i do w.), bretońisko-armorykański, g a e l s k i s z k o c k i (erśki) i m a n c k i ( w y s p a Klasyfikację tę podaje C z a r n o w s k i , Literatury celtyckie, 23 J a c k s o n , op. cit, s. 53; J о у n t, op. cit, s. 133 24 P a t r z p r z y p i s 6 i 21. Man). s. 22. Z a g a d n i e n i e m klęsk e l e m e n t a r n y c h w p r o c e s i e ciągłości k u l t u r o w e j i i c h z n a c z e n i e m w b a d a n i a c h h i s t o r i i gospodarczej p a t r z m . i n . W. K u l a , P r o b l e m y i metody historii gospodarczej, W a r s z a w a 1965, s. 639, 660. 2 5 �P O D Ł O Ż E S E P A R A T Y Z M U K U L T U R O W E G O W I R L A N D I I 109 protestanckiego. W t a k i e j s y t u a c j i rząd I r l a n d i i nie mógł zajmować się nauczaniem Irlandczyków (katolików), gdyż warstwą mającą dostęp do rządów, k u l t u r y i nauczania była w a r s t w a silnie zanglicyzowana (prote­ stanci). I t a k od początku w i e k u X V I I I istnieją n p . protestanckie Charter Schools, przeznaczone dla dzieci osadników. Obowiązujące t a m reguły protestanckie wykluczają udział Irlandczyków. Po r o k u 1829 (uzyska­ nie równouprawnienia katolików w parlamencie b r y t y j s k i m ) , k i e d y okazało się, że akcja nawracania katolików na a n g l i k a n i z m nie dała żadnych rezultatów, rząd postanowił udostępnić nauczanie w s z y s t k i m mieszkańcom w y s p y . W r o k u 1831- rozpoczęto zakładanie t z w . szkół n a r o d o w y c h . Akcją tą zajęła się specjalna k o m i s j a (National Board), której członkowie niewiele m i e l i wspólnego z Irlandią. Nauczanie dzieci i r l a n d z k i c h szło w k i e r u n k u dokładnej e l i m i n a c j i z t r a d y c j i i pamięci wszystkiego, co mogłoby mieć związek z przeszłością, kulturą i historią I r l a n d i i . W t e n sposób w y e l i m i n o w a n o z p r o g r a m u nauczania język i historię irlandzką. Używanie irlandzkiego chociażby w rozmowach w kręgu r o d z i n n y m było r y g o r y s t y c z n i e zabronione. Uczono dzieci wza­ jemnego szpiegowania się i donosicielstwa. Winowajców mówiących po i r l a n d z k u karano, a na znak niesubordynacji zawieszano i m na szyi k a ­ wałek wygiętego p a t y k a (analogiczne piętnowanie dzieci za używanie ojczystego języka znane było i w B r e t a n i i . Zwało się t a m zawieszeniem „symbolu"). Wszystko to miało doprowadzić do u n i f i k a c j i dwóch, złą­ czonych już unią narodów. Natomiast język, którego uczono w szkołach „narodowych", był gwarą języka angielskiego, nie miał wiele wspólnego z językiem l i t e r a c k i m , pełen był naleciałości c e l t y c k i c h , t a k w w y m o w i e , j a k w słownictwie, co wzbudzało pośmiewisko wśród Anglików. A d m i n i s t r a c j i angielskiej zależało na demoralizacji postaw ludzi, w t e j s y t u a c j i łatwiejsze staje się zarządzanie w myśl własnych i n t e r e ­ sów k r a j e m , gdzie można liczyć na zdradę, donosicielstwo i pogardę własnej k u l t u r y , gdzie wpojone zostaje przekonanie o wyższości k u l t u r y silniejszych. Tego rodzaju w y c h o w a n i e musiało doprowadzić do za­ chwiania się systemów wartości i ocen, niszczenia własnej k u l t u r y i t r a ­ d y c j i , nie przynosząc w zamian nic pozytywnego. Dlatego demoralizacja, którą podkreśla Engels w p r z y t o c z o n y m liście, była t a k przerażająca, uczyniła z n a r o d u posiadającego wspaniały dorobek w dziedzinie l i t e ­ r a t u r y i k u l t u r y , znanego niegdyś z i n t e l i g e n c j i , naród pijaków, igno­ rantów, na całym świecie w y k o r z y s t y w a n y do najgorzej płatnej pracy i stanowiący światowy l u m p e n p r o l e t a r i a t . Więcej, t z w . Paddy z I r l a n d i i stał się symboliczną postacią błazeńską dla całego Zjednoczonego Króle­ stwa W i e l k i e j B r y t a n i i , a co gorsze wydaje się, że nawet sami I r l a n d ­ czycy cieszyli się z t e j r o l i . A n g l i c y p r z y w y k l i nazywać i c h „brudnymi I r l a n d c z y k a m i " . Niszczenie języka irlandzkiego i postępującą a n g l i c y - �110 ANNA ZADROŻYŃSKA-BARĄCZ zację przyśpieszało jeszcze i to, że przywódcy n a r o d u , tacy j a k n p . O'Connell, posługiwali się w przemówieniach i dyskusjach wyłącznie językiem angielskim, nawet jeśli sami b y l i pochodzenia celtyckiego. Podobnie r u c h Młodych Irlandczyków, chociaż podkreślał wartość języka narodowego, wyrażał to w języku angielskim. N i e sądzono b o w i e m , b y mógł o n ponownie stać się językiem a d m i n i s t r a c j i państwowej i naucza­ nia w szkołach. A n g i e l s k i , poza użytecznością (parlament był przecież p a r l a m e n t e m b r y t y j s k i m ) , był językiem m o d n y m , co wiązało się z w y ­ r o b i o n y m już w I r l a n d i i k o m p l e k s e m niższości własnej k u l t u r y i języka. Ponadto był językiem używanym przez wszystkich reprezentantów w a r s t w wyższych i i n t e l i g e n c j i : biskupów, księży, pastorów, urzędników m i e j s k i c h , inspektorów p o l i c j i , lekarzy czy mieszczan, więc t y c h , którzy cieszyli się popularnością i u z n a n i e m wśród farmerów, biedoty i r o b o t ­ ników. Dzięki t e m u i r l a n d z k i zniknął w przeważającej części k r a j u z niebywałą szybkością. W r o k u 1861 mówiło n i m jeszcze 1 105 500 osób, a według spisu z 1892 r. liczba ta zmniejszyła się do 680 240 o s ó b . 20 Poza wysiłkami jednostek nie starano się ocalić od zagłady ginących skarbów l i t e r a t u r y narodowej. W odosobnieniu pracują nad w y d a n i e m i ocaleniem ostatnich utworów c e l t y c k i c h K a r o l O'Connor, r e d a k t o r „Annales de T i g h a r n a c h " , Standish O'Grady, autor Silva Gadelica i w i e l u i n n y c h prac n a u k o w y c h poświęconych k u l t u r z e c e l t y c k i e j , Joseph O'Longan, zwany o s t a t n i m z pisarzy i r l a n d z k i c h , Eugeniusz O ' C u r r y czy J o h n O'Donovan, r e d a k t o r „Roczników Królestwa I r l a n d i i " („Annála Rioghachta E i r e a n n " ) , monumentalnego dzieła t z w . Czterech Mistrzów, zakonników k l a s z t o r u franciszkańskiego z Donegal z 1632 r. O'Donovan w y d a j e swoje dzieło w 1851 r. Oprócz wysiłków jednostek istniały k l u b y czy t o w a r z y s t w a (np. Ossianic Society), które zwracały uwagę na w a r ­ tości i piękno l i t e r a t u r y c e l t y c k i e j . Żadne j e d n a k z n i c h nie dążyło do odrodzenia irlandzkiego języka mówionego. J e d n y m ze w s p o m n i a n y c h t o w a r z y s t w było założone w 1876 r. T o w a r z y s t w o O c h r o n y Języka I r ­ landzkiego. T o w a r z y s t w o rozpoczęło swoją działalność w odsuniętych o d stolicy przybrzeżnych rejonach k r a j u . Rozpoczęło tę działalność od p u ­ b l i k o w a n i a tekstów w języku i r l a n d z k i m i podstawowej g r a m a t y k i tego języka. Postulowało też wprowadzenie n a u k i irlandzkiego jako języka f a k u l t a t y w n e g o do p r o g r a m u szkół p o d s t a w o w y c h i średnich. Władze wydały zezwolenie na taką zmianę p r o g r a m u . Uznane to zostało za zwycięstwo. Jednak rząd b r y t y j s k i , chcąc uniknąć j a k i e j k o l w i e k p r o p a ­ gandy narodowej, co mogło i rzeczywiście doprowadziło do w z n o w i e n i a w a l k i narodowowyzwoleńczej, zakazał używania słowa „irlandzki". Za­ stąpiono je więc pojęciem szerszym: „celtycki". Stąd bardzo w i e l e m y l 21 2 6 Joynt, 2 7 Joynt, op. cit., op. cit., od s. 134. s. 137. �P O D Ł O Ż E S E P A R A T Y Z M U K U L T U R O W E G O W I R L A N D I I 111 n y c h koncepcji, których źródłem stał się wyłącznie t e r m i n . W dążeniach narodowowyzwoleńczych I r l a n d i i n i e ma śladu po tendencji, którą można b y nazwać w którymkolwiek momencie panceltycką. Są to po p r o s t u p r o g r a m y odrodzenia narodowego p r z y powołaniu się na odrębność j ę ­ zyka i k u l t u r y j e d y n i e w stosunku do Anglików, odrębności w stosunku do i n n e j silniejszej g r u p y czy państwa, a nie jedności i solidarności z i n n y m i g r u p a m i o t y m s a m y m c e l t y c k i m pochodzeniu. Jednakże T o ­ w a r z y s t w o O c h r o n y Języka I r l a n d z k i e g o nie dokonało niczego więcej, nie posiadało jasno sprecyzowanego celu i przywódców, którzy wpłynęli­ b y na wyobraźnię szerszych rzesz narodu. N i e m n i e j narodziła się po­ trzeba dalszej p r a c y w e w s k a z a n y m k i e r u n k u . Jako odpowiedź na to zapotrzebowanie społeczno-narodowe w l i p c u 1893 r. powstaje nowa o r ­ ganizacja tego t y p u nosząca nazwę L i g i C e l t y c k i e j (Connradh na Gaedhilge). Organizacja, której p i e r w s z y m przewodniczącym był Douglas Hyde, zakłada sobie n i e z w y k l e a m b i t n y p r o g r a m uporządkowania s p r a w języka w I r l a n d i i , doprowadzenia w sposób p r a k t y c z n y do odrodzenia języka literackiego, pobudzenia powszechnego zainteresowania sprawą r e h a b i l i t a c j i i przywrócenia szacunku językowi n a r o d o w e m u . Początkowo L i g a skupia w swoich szeregach grupę młodych entuzjastów, i n t e l e k ­ tualistów propagujących ideę „języka i duszy n a r o d u " . Krąg t e n jednak bardzo szybko się rozszerza. Powstają sekcje L i g i w D u b l i n i e , Belfaście i C o r k u . W 1897 r. jest to już silna organizacja mogąca wystąpić w m a j u tego r o k u z zainicjowaniem w i e l k i e g o święta w D u b l i n i e . Był to f e s t y n l i t e r a t u r y i m u z y k i podobny do analogicznych świąt ga lijs k ic h, z w a n y c h Eiseddfod. W I r l a n d i i zwało się ono Oireachtas i przeszło do corocznej t r a d y c j i , w której zaczęli uczestniczyć przedstawiciele c e l t y c k i e j Szkocji i Walii. W p i e r w s z y c h l a t a c h X X w . dzięki Lidze C e l t y c k i e j r u c h odrodzenia k u l t u r o w e g o nosił c h a r a k t e r powszechny i zorganizowany. Powstawały coraz liczniejsze sekcje L i g i i coraz bardziej rozszerzały i doskonaliły się j e j p l a n y . L i c z n i emisariusze i entuzjaści t e j a k c j i wędrowali po k r a j u głosząc hasła „intelektualnej niepodległości I r l a n d i i " , pochodzące od jednego z najczynniej pracujących członków L i g i — Pádraig Mac Piaraisa, znanego w h i s t o r i i j a k o Patrice Pearce. Zainteresowanie języ­ k i e m i kulturą przejawiało się w powszechnej chęci nauczenia się ojczy­ stego języka. Zimą, w pomieszczeniach szkół czy świetlic, uczono się i mówiono po i r l a n d z k u , l a t e m uczestniczono w l u d o w y m święcie, zwa­ n y m Feiseanna, podczas którego przeprowadzano k o n k u r s y języka, pieśni, m u z y k i i tańców c e l t y c k i c h . Był to r u c h o charakterze naprawdę m a s o w y m . Działalność L i g i wpłynęła również na zorganizowanie naucza­ nia publicznego. L i g a uzyskuje zezwolenie odpowiedniego M i n i s t e r s t w a na zajęcie się tą sprawą. Zostaje u s t a n o w i o n y dwujęzyczny system n a - �112 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ uczania. N a t i o n a l B o a r d — acz bardzo niechętnie — zgadza się na zastosowanie n o w y c h metod nauczania, zatrzymujących proces w y n a r a ­ dawiania i anglicyzacji młodzieży i r l a n d z k i e j . Z r e w i d o w a n o ponadto nauczanie języka irlandzkiego również w szkołach średnich i uzyskano zgodę władz na założenie w 1909 r. U n i w e r s y t e t u N a r o d o w e g o , na który p r z y egzaminach wstępnych p r z e d m i o t e m obowiązkowym stał się język i r l a n d z k i . W ten sposób L i g a Celtycka zwróciła uwagę na własne wartości narodowe, których p i e r w s z y m elementem stał się język. N i e znaczy to jednak, że j e j działalność uratowała całkowicie język i r l a n d z k i . Doprowadziła jedynie do opóźnienia jego u p a d k u , do odrodzenia treści i wartości m o r a l n y c h w mentalności narodu, pozwoliła na odrodzenie l i t e r a t u r y , która później w p r a w d z i e stała się anglo-irlandzką, n i e m n i e j opierała się na wątkach i f o r m a c h n a r o d o w y c h . 28 Pozostaje jeszcze prześledzić, j a k i w p ł y w na dalsze losy I r l a n d i i posiadała działalność L i g i . L i g a była w s w y m założeniu organizacją mającą na celu wyłącznie renesans językowy i wskrzeszenie t r a d y c j i . Hyde powiedział: „To właśnie nasza celtycka przeszłość, której n a m przyznać n i e chciano, c h r o n i nas przed staniem się o b y w a t e l a m i K r ó ­ lestwa i stanowi najgłębszą prawdę i r l a n d z k i c h serc". N i e miała więc na celu o t w a r t e j działalności politycznej czy r e l i g i j n e j , n i e m n i e j stano­ wiła n i e z w y k l e s i l n y c z y n n i k pobudzający uczucia separatystyczne w sto­ s u n k u do A n g l i i i poczucie wspólnoty n a r o d o w e j . Bezpośrednio z j e j sze­ regów wywodzą się późniejsi działacze S i n n F e i n , i r l a n d z k i e j o r g a n i ­ zacji nacjonalistycznej. Nie na próżno Pearce zapytywał: „Może kiedyś historia uzna Ligę Celtycką za organizację o najbardziej r e w o l u c y j n y m wpływie na dzieje I r l a n d i i " . T e n r u c h ożywienia k u l t u r o w e g o nie niepokoił A n g l i i . Wręcz przeciwnie, uważała j e za p o z y t y w n e odwróce­ nie u w a g i Irlandczyków od spraw wyzwoleńczych i gospodarczych. E f e k t y j e d n a k można było przewidzieć, p o m i m o pozornego spokoju aż do 1906 r. Było to j e d n a k t y l k o w e r y f i k o w a n i e dotychczasowych postaw i metod w a l k i . Stopniowo u t r w a l o n o w narodzie przekonanie, że losy k r a j u nie zależą nieodwołalnie od p a r l a m e n t u b r y t y j s k i e g o , że losy I r ­ l a n d i i zależą od Irlandczyków. W pierwszych latach X X w . wokół t y 2 9 3 0 3 1 28 I r l a n d i a posiadała wyznaniowe. lege, w cieszył wprawdzie dwa Jeden z nich, Uniwersytet się wielką światową uniwersytety, lecz były to uniwersytety Dubliński, z n a n y pod nazwą T r i n i t y C o l ­ królową Elżbietę 1593 r. kształcił elitę europejską: profesorów, p r a w o d a w c ó w , w y s o k i c h sławą. Ufundowany przez urzędni­ k ó w państwowych, sędziów i urzędników wyższej a d m i n i s t r a c j i państwowej krajów E u r o p y . Dominował tam jednak popularnością wśród katolików. P a t r z J o y n t, op cit., od s. 144 23 Mansergh, 30 S i n n F e i n — M y S a m i , n a z w a wyrażająca op. c i t . , s. 2116. 31 Mansergh, op. c i i . , s. 218. wielu p r o t e s t a n t y z m , dlatego n i e cieszył się on zaufanie w e własne siły. �PODŁOŻE S E P A R A T Y Z M U KULTUROWEGO W IRLANDII 113 godnika „The U n i t e d I r i s h m e n " skupia się grono l u d z i , którym przewodzi jego r e d a k t o r naczelny A r t h u r G r i f f i t h . Tworzą organizację S i n n F e i n . P r o g r a m proponuje przejęcie za pomocą r a d m i e j s k i c h , r e g i o n a l n y c h i w i e j s k i c h k i e r o w n i c t w a nad nauczaniem, czyniąc obowiązkowym n a ­ uczanie języka i h i s t o r i i narodowej, u c h y l e n i e się od uznania władzy p a r l a m e n t u b r y t y j s k i e g o , b o j k o t Anglików, i c h wyrobów, h a n d l u , z w y ­ czajów, p o l i c j i , a r m i i , a zwłaszcza p o l i t y k i . ' P r o g r a m nacjonalistyczny S i n n F e i n stopniowo zyskuje sobie popularność, t a k że w momencie najstosowniejszym t y l k o ta organizacja jest w stanie przejąć władzę administracyjną w swoje ręce. Doszliśmy t u do m o m e n t u , k i e d y staje się jasne, że z odrodzenia k u l t u r y i języka wypływa spoistość więzów wspólnoty narodowej, ta z k o l e i p r o w a d z i do włączenia całego n a r o d u do w a l k i o w y z w o l e n i e polityczne, jednocześnie przesądzając o m o d e l u przyszłego państwa, w którym władza będzie spoczywać w rękach g r u p y prowadzącej walkę i posiadającej w niej przywództwo.' W w y p a d k u I r l a n d i i była to klasa średnia nacjonalistycznej i n t e l i g e n c j i z Pearcem i G r i f f i t h e m na czele. N i e będziemy dalej śledzili losów S i n n Fein, gdyż to n i e należy już do postawionego na początku p y t a n i a . Spróbujmy teraz odpowiedzieć na nie. Chodziło o określenie warunków występowania w r u c h u narodowowyzwoleńczym haseł dotyczących k u l t u r y narodowej i ożywienia narodowego. Prześledzenie procesu irlandzkiego nie upoważnia do generalizacji, p o m i m o w i e l k i c h podobieństw do analogicznych okresów Polski czy Węgier. Natomiast na pewno upoważnia do wyciągnięcia wniosków w y ­ pływających z syntezy opisanych wydarzeń. Otóż: 1) politycznie k r a j (Irlandia) zależny jest od większego i potężniej­ szego o r g a n i z m u państwowego ( W i e l k i e j B r y t a n i i ) ; 2) gospodarcza p o l i t y k a m e t r o p o l i i w stosunku do k r a j u podległego jest polityką rujnującą jego możliwości gospodarcze. P r o d u k t y rolnicze są eksportowane do m e t r o p o l i i po cenach najniższych, co p r o w a d z i do przechodzenia na gospodarkę ekstensywną z jednej strony, a z d r u g i e j — do h o d o w l i . Rozwój przemysłu uniemożliwia obawa m e t r o p o l i i przed utratą zaplecza konsumpcyjnego i obawa k o n k u r e n c j i oraz n i e w i e l k i e zasoby surowcowe posiadane przez k r a j zależny. P r o w a d z i to do coraz szybszego u p a d k u gospodarczego k r a j u i zubożenia ludności, j e j w z r a ­ stającej śmiertelności i e m i g r a c j i ; 3) społecznie taka sytuacja n i e w y t w a r z a trwałej więzi t y p u wspól­ n o t y interesów (jak r u c h robotniczy). Żądania i wystąpienia farmerów są a k c j a m i o charakterze sporadycznych protestów przeciw zarządzeniom władz; 4) n a w e t najlepiej zorganizowany r u c h w y z w o l e n i a narodowego nie w y t w a r z a świadomości trwałej więzi pomiędzy jego u c z e s t n i k a m i ; 8 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. ХШ/2 �114 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ 5) dla w y t w o r z e n i a t a k i e j właśnie więzi rzucane są hasła wspólnego, odrębnego języka, k u l t u r y , d u m y narodowej. D l a k u l t u r y spełniają one n i e z w y k l e pożyteczną rolę, jednocześnie wprowadzając złudzenia waż­ ności więzi ponadekonomicznej. I to stanowi i c h cel i s t o t n y . Z odrodzenia narodowego rodzi się r u c h nacjonalistyczny, pełniący na o s t a t n i m etapie w a l k i o samostanowienie polityczne i p i e r w s z y m etapie niepodległości rolę kierowniczą. Najczęściej podporę tego r u c h u stanowią g r u p y l u d z i nie mających wpływu na całość p o l i t y k i ekonomicznej, a t y m s a m y m n i e uczestniczących w zyskach w p o p r z e d n i m układzie ekonomiczno-polityczn y m . Społecznie są to w a r s t w y średnie. W t e n sposób w y t w o r z o n a została sytuacja umożliwiająca realizację i d e i w y z w o l e n i a narodowego, co należy rozumieć j a k o dążność do za­ spokojenia interesów ekonomicznych a k t u a l n i e najsilniejszej, a n i e m a ­ jącej swobody działania klasy, a działalność w imię haseł odrodzenia k u l t u r y narodowej stanowi t y l k o f r a g m e n t ogromnego procesu kształto­ w a n i a świadomości narodowej. Anna Zadrożyńska-Barącz THE BACKGROUND OF C U L T U R A L SEPARATISM IN IRELAND S u m m a r y The author reflects on the links between political, economic processes, a n d t h e r e b i r t h of a n a t i o n a l c u l t u r e a n d language, of a national c o n s c i o u s n e s s . T h e a i m of cultureslogans play field at a g i v e n stage a g a i n s t w h i c h this p r o b l e m the paper of a m o v e m e n t is to and i n the social emergence determine what role for n a t i o n a l l i b e r a t i o n . T h e is e x a m i n e d i s I r e l a n d , w h e r e t h e struggle for n a t i o n a l i n d e p e n d e n c e w a s one of t h e m o s t c h a r a c t e r i s t i c e x a m p l e s of t h i s p r o c e s s in E u r o p e . T h e e v e n t s of t h e 19th c e n t u r y a n d t h e b e g i n n i n g of t h e 20th p r o v i d e t h e b a c k g r o u n d for the a u t h o r ' s r e f l e c t i o n s . S h e comes to t h e f o l l o w i n g 1. I n I r e l a n d , p o l i t i c a l dependence economic suffered Great r u i n . I n d u s t r y could from severe Britain with l e d to e c o n o m i c not -develop, competition, e v e n food, dependence and exports on t h e B r i t i s h and at the same conclusions: a n d . to utter of a g r i c u l t u r a l products market. Ireland supplied time provided cheap manpower for British industry; 2. I n t h i s s i t u a t i o n , i t w a s t h e m i d d l e c l a s s t h a t l e d t h e s t r u g g l e for p o l i t i c a l l i b e r a t i o n (the p r o l e t a r i a t w a s not s t r o n g enough to l e a d t h i s m o v e m e n t ) , a n d i n d o i n g so i t k e p t a n e y e on its o w n i n t e r e s t s ; 3. support B u t a n y fully organized a n d p a r t i c i p a t i o n of struggle the whole for national liberation nation. T h e people must have taking part the i n this struggle m u s t h a v e a feeling of s o l i d a r i t y a n d of being l i n k e d together p e r m a n e n t l y . I n t h e l a s t period ence, slogans the of the s t r u g g l e for n a t i o n a l l i b e r a t i o n a n d e c o n o m i c c a l l i n g for p r o p a g a t i o n national language These are, however, fulfilled only this role a fragment independ­ of t h e n a t i o n a l c u l t u r e a n d for r e v i v a l of of mobilizing and welding of t h e p r o c e s s w h e r e b y the nation. national conscious­ n e s s e m e r g e s , a n d t h e y c a n o n l y be r e g a r d e d as s u c h . Translated by Krystyna Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4dc88673be4c401b8b189c57c1e477b2.pdf 9cd086be026a020e51d6ec469aa536a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:678 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:624 Title A name given to the resource Wybrane aspekty islamu sudańskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.133-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mrozek, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I I I : ANNA 1969 z. 2 MROZEK WYBRANE ASPEKTY ISLAMU SUDAŃSKIEGO I s l a m afrykański jest religią mało u nas znaną, będącą rzadko przed­ m i o t e m opracowań n a u k o w y c h , m i m o iż właśnie ta r e l i g i a zyskuje w ostatnich latach w A f r y c e coraz większą liczbę n o w y c h z w o l e n n i ­ ków . I s l a m afrykański, nazywany również c z a r n y m islamem, różni się od klasycznego i s l a m u arabskiego b r a k i e m znamion o r t o d o k s y j n y c h z j e d ­ nej s t r o n y oraz s i l n y m wpływem t r a d y c y j n y c h kultów afrykańskich z d r u g i e j . Z r a c j i występowania w c z a r n y m islamie d a w n y c h obrzędów, a nawet niektórych elementów wierzeń afrykańskich o p a r t y c h często na t r a d y c j i l o k a l n e j , islam afrykański jest n i e j e d n o l i t y , zróżnicowany. W y m a g a on więc badań w i e l o k i e r u n k o w y c h , często drobiazgowych. 1 Artykuł niniejszy s t a n o w i próbę przedstawienia w y b r a n y c h aspek­ tów i s l a m u sudańskiego. Zawężenie t e m a t u zostało podyktowane zarówno niedostatkiem dostępnego m i materiału p r z y o p r a c o w y w a n i u tego za­ gadnienia, j a k i złożonością samej p r o b l e m a t y k i , której nie sposób w y ­ czerpać w j e d n y m a r t y k u l e . Głównym p r z e d m i o t e m rozważań jest spe­ c y f i k a i s l a m u sudańskiego oraz f o r m y jego przejawiania się. M i m o czę­ s t y c h d y g r e s j i na temat różnych f o r m i s l a m u w poszczególnych częściach Sudanu, występujących w rozważaniach szczegółowych, artykuł j a k o całość jest próbą syntetycznego przedstawienia głównych cech i s l a m u sudańskiego w aspekcie r o z w o j o w y m . WARUNKI PRZENIKANIA ISLAMU DO SUDANU W l i t e r a t u r z e zgromadzonej dó niniejszego artykułu b r a k jest j e d n o ­ myślności co do warunków i sposobu przenikania i s l a m u na obszar S u 1 Por. J . K r i t z e с к: „Jeden Afrykańczyk na trzech jest muzułmaninem. I s t n i e j e dzisiaj 9—10 Afrykańczyków nawróconych n a i s l a m , w o b e c 1 nawróconego na chrześcijaństwo. 1 5 % muzułmanów we francuskiej n y c h n a tę w i a r ę w o s t a t n i c h 20 l a t a c h " (Vislám Saharze en Afrique, F r a n c a i s e , A r t i c l e s et D o c u m e n t s " , n r 1027:1960, 29 Nov.). zostało „La nawróco­ Documentation �134 ANNA MROZEK d a n u . W zakresie omawianego zagadnienia a u t o r z y poszczególnych opracowań zajmują odmienne stanowisko zarówno w odniesieniu do m e ­ tod islamizacji Sudanu, j a k źródeł i okresu przenikania nowej w i a r y na ten obszar. I tak, J . C. F r o e l i c h stwierdza, iż: „Islam arabski dotarł na obszar Sudanu na drodze podbojów" . W. M . W a t t natomiast, n a j ­ ważniejszy c z y n n i k rozprzestrzeniania się i s l a m u u p a t r u j e w p e n e t r a c j i kupców . Stanowisko to podziela I . M . Lewis, dołączając doń jednak ważną rolę m i s j o n a r z y i s l a m u w rozprzestrzenianiu t e j r e l i g i i w Suda­ nie: „Niełatwo jest rozdzielić rolę kupców muzułmańskich w rozprze­ strzenianiu i s l a m u [...] od działalności nauczycieli i świętych mężów islamu, ponieważ często spełniali o n i obie te f u n k c j e w jednej osobie" . Najpełniejsze określenie sposobów i dróg przenikania i s l a m u do Sudanu daje jeden z najlepszych znawców i s l a m u sudańskiego J . S. T r i m i n g h a m : „rozpowszechnianie się islamu w Sudanie było r e z u l t a t e m : prze­ n i k a n i a , małżeństw mieszanych, p o l i t y k i przywódców, h a n d l u i n a b o r u niewolników" . To zwięzłe sformułowanie w y m a g a p e w n y c h objaśnień. Otóż „przenikanie" oznacza napływ jednostek l u b g r u p ludności w y z n a ­ jącej islam, które napływały na obszar Sudanu głównie z E g i p t u . Ta ludność napływowa nawiązywała k o n t a k t y z m i e j s c o w y m i przywódca­ m i , którzy najwcześniej p r z e j m o w a l i zasady nowej w i a r y , wchodziła w związki małżeńskie z p r z e d s t a w i c i e l k a m i w y b i t n i e j s z y c h rodzin, za pośrednictwem których i s l a m zyskiwał n o w y c h zwolenników. Ludźmi chętnie przyjmującymi zasady i s l a m u b y l i również n i e w o l n i c y p r z y b y ­ szów arabskich rekrutujący się spośród ludności miejscowej, których f a k t przejęcia nowej w i a r y — zgodnie z zasadami i s l a m u — czynił teo.retycznie ludźmi w o l n y m i . Przytoczone wyżej, sumaryczne określenie dróg przenikania i s l a m u na obszar Sudanu jest pełniejsze od stanowisk autorów c y t o w a n y c h w y ­ żej i zasługuje na t y m większą uwagę, że i s l a m docierał n a obszar S u ­ danu w sposób n i e t y p o w y : nie drogą bezpośredniego podboju, lecz różno­ rodnej i n f i l t r a c j i elementów islamistycznych na przestrzeni w i e l u w i e ­ ków. Nic dziwnego więc, że d r o g i i sposoby przenikania i s l a m u na t e n 2 3 4 5 6 7 2 Terminu Sudan używam w całym artykule d l a określenia terytorium po­ wstałej w 1956 r. R e p u b l i k i Sudańskiej., 3 J . C. * W. 5 I. Froelich, M. W a t t , M. Lewis, L e s Musulmans d'Afrique I s l a m and the Integration Introduction, [w:] Noir, of Society, Islam in Paris 1962, s. 17, L o n d o n 1961, s. 127—129. Tropical Africa, L o n d o n 1964, S. 20. 6 J . S. Trimingham, The Islam in the Sudan, London—New York—To­ ronto 1949, s. 99. 7 W e d ł u g świadectwa T r i m i n g h a m a, w e w c z e s n y m o k r e s i e napływu zasad i s l a m u do S u d a n u : „nowo nawrócony n a i s l a m n i e w o l n i k , włączany był do t r y b a l nego s y s t e m u n a p r a w a c h m a w i a [ k l i e n t a ] " (op. cit., s, 99), �ISLAM 135 SUDAÑSKI obszar są złożone. N i e sądzimy nawet, aby sformułowanie J . S. T r i m i n g hama w pełni oddawało złożoność tego p r o b l e m u , ponieważ nie w y m i e n i a on — p r z y n a j m n i e j w t y m miejscu — r o l i misjonarzy-/a/<:i w Sudanie, którzy odegrali ogromną rolę w kształtowaniu się f o r m pobożności l u b s e n t y m e n t u religijnego w r a m a c h i s l a m u na terenie Sudanu. N i e moż­ na również zupełnie odrzucić tezy przytoczonego wyżej J . C. Froelicha 0 docieraniu i s l a m u na obszar dzisiejszego Sudanu na drodze podbojów. M i m o że obszar Sudanu nie został podporządkowany na drodze zbrojnej żadnemu z władców muzułmańskich w okresie ekspansji islamu, t o j e d ­ nak d w u k r o t n e i n t e r w e n c j e zbrojne muzułmańskiego już E g i p t u : pierwsza w 641 г., druga w 651 r. zapoczątkowały układ zależności N u b i i , zobo­ wiązując ją do płacenia określonego p o d a t k u na rzecz E g i p t u przez z gó­ rą 6 wieków. Zapoczątkowało to również swobodny napływ kupców, a z czasem również osadników arabskich, wprowadzających na obszar chrzęścijańskiej N u b i i zasady i s l a m u . Liczne próby u w o l n i e n i a się od obowiązku płacenia p o d a t k u przez poszczególne plemiona Królestwa N u b i i , tłumione były nierzadko przez ingerencję zbrojną, j a k n p . w w y p a d k u oporu Bedża stłumionego m . i n . w 869 r. przez arabskie plemiona Dżuhajna i Rabia' z Górnego E g i p t u . Przedstawiciele d w u ostatnich szczepów osiedlali się masowo wśród B e ­ dża, z a w i e r a l i małżeństwa z k o b i e t a m i m i e j s c o w y m i i — m i m o ulegania z biegiem czasu wpływom k u l t u r y miejscowej — b y l i również i s t o t n y m c z y n n i k i e m rozprzestrzeniania islamu. 8 Wszystkie i n t e r w e n c j e zbrojne E g i p t u , aż do a t a k u Mameluków w 1275 г., nie miały jednak na celu nawracania n i e w i e r n y c h , lecz t y l k o w y e g z e k w o w a n i e p o d a t k u na mocy u m o w y zawartej w V I I w . Uznanie niezależnego b y t u królestwa chrześcijańskiego graniczącego z państwem islamu, a co ważniejsze zawarcie z n i m p a k t u pokojowej koegzystencji, którego znaczenie utrzymało się przez 6 wieków, było w okresie potęgi 1 ekspansji i s l a m u f a k t e m bez precedensu. Tej wyjątkowej pozycji zaw­ dzięcza też N u b i a specyficzną i w przeważającej mierze pokojową f o r ­ mę p r z e n i k a n i a i s l a m u . A u t o r z y opracowań specjalistycznych, którzy przyjmują, że nosicie­ l a m i ideologii i s l a m u na t y m obszarze b y l i muzułmańscy k u p c y , osadni­ cy l u b misjonarze pochodzenia arabskiego, egipskiego, a nawet berber y j s k i e g o , ustalają początek okresu i c h działalności w granicach o d 9 10 8 Por. Cambridge 9 szych H. A. Ma сMichael, The History of the Arabs in the Sudan, t. 1, 1922, s. 155. Królestwo N u b i a powstało w królestw chrześcijańskich: V I I w . j a k o r e z u l t a t połączenia t r z e c h 'Aiwa, Muqarra i Maris lub Nobadia. mniej­ Stolicą Królestwa N u b i i została D o n g o l a . 10 Lewis wskazuje n a napływ elementów muzułmańskich z Egiptu (op. cit., �136 ANNA MROZEK V I I do X I V w . . Wszystkie te stanowiska, cenne d l a zrozumienia p o ­ szczególnych etapów przenikania i s l a m u , zaciemniają j e d n a k obraz ca­ łości. W y c h o d z i m y z założenia, że napływ i s l a m u do Sudanu zaznacza się od m o m e n t u dotarcia t e j r e l i g i i na obszar E g i p t u (641 г.). W t y m w y ­ p a d k u opieramy się nie t y l k o na świadectwie ogólnie cenionego h i s t o ­ r y k a H . A . M a c M i c h a e l , ale również na świadectwie zachowanego do­ k u m e n t u t r a k t a t u pokojowego między E g i p t e m a Sudanem z 651/652 r . J e d n y m z punktów tego t r a k t a t u był w a r u n e k zapewnienia swobody p r a k t y k r e l i g i j n y c h muzułmanom, przebywającym na obszarze chrześci­ jańskiej N u b i i oraz o c h r o n y i c h świątyń, wysunięty przez E g i p t . T e n p u n k t u m o w y między oboma państwami wskazuje na f a k t istnienia w y ­ znawców i s l a m u na terenie N u b i i już w I w . e r y muzułmańskiej, co m o ­ gło być t y l k o r e z u l t a t e m napływu jednostek l u b g r u p l u d z i wyznają­ c y c h tę religię. W t y m wczesnym okresie b y l i to prawdopodobnie A r a b o ­ wie, pozostający wcześniej w b l i s k i m k o n t a k c i e z gminą muzułmańską założoną przez Mahometa, którzy na teren Sudanu d o t a r l i z E g i p t u l u b Abisynii . 1 1 12 1 3 1 4 Początkiem drugiego etapu islamizacji S u d a n u w w y n i k u dalszego, liczniejszego już napływu osadnictwa arabskiego, jest I X w . W t y m czasie przybywają t u zarówno uchodźcy p o l i t y c z n i z obszaru E g i p t u , w w y n i k u p r z e m i a n p o l i t y c z n y c h zachodzących w t y m k r a j u , j a k również uczestnicy k a r n y c h ekspedycji w o j s k egipskich przeciwko poszczegól­ n y m g r u p o m ludności Sudanu, odmawiającym płacenia p o d a t k u prze­ widzianego w u m o w i e z V I I w . W X — X I I I w . kolejno upadające dynas­ tie muzułmańskiego E g i p t u (Fatymidów 1171 i Ajjubidów 1250) p r z y ­ czyniły się bezpośrednio do napływu dalszych emigrantów p o l i t y c z n y c h na obszar N u b i i . Ta ostatnia nie utraciła jednak swej niezależności p o l i ­ tycznej. s. 4); M a c M i c h a e l napływ plemion A r a b ó w (op. cit., s. 163) A . n a osadnictwo Rabi'a i Dżuhajna (History of the Sudan, J. A r k e l l London na 1966, s. 189); T r i m i n g h a m n a w p ł y w B e r b e r ó w z Z a c h o d u (op. cit., s. 99). 11 Lewis Sudanu of the ustala początek przenikania elementów muzułmańskich islam penetration s. 208); A r k e l l to the Nuba Mountains, na n a X I V w. (Some n a V I I w . (op. cit., s. 4); R . C . S t e v e n s o n [w:] Islam in Tropical n a I X w . (op. c i t , s. 189), M a c M i c h a e l obszar aspects Africa, n a I X w . (op. cit., s. 163). 12 MacMichael: „Ten napływowy, docierał s a m element, wpierw ciągle i n i e p r z e r w a n i e egipski, n a obszar a potem egipsko-arabski, północnego S u d a n u . . . " (op. cit., s. 14). Lewis, op. cit., s . 147; M a c M i c h a e l , op. cit., s. 157—158. 13 Por. 1 4 A b i s y n i a była m i e j s c e m uchodźstwa A r a b ó w - m u z u ł m a n ó w w o k r e s i e dzającym s u k c e s y p o l i t y c z n e twórcy i s l a m u , M a h o m e t a (571—632). poprze­ �ISLAM 137 SUDAŃSKI Od c h w i l i objęcia władzy przez Mameluków w Egipcie zmienia się również pozycja chrześcijańskiej N u b i i . Po raz pierwszy od c h w i l i za­ warcia układu pokojowego z przedstawicielami świata i s l a m u N u b i a staje się obiektem świętej w o j n y . Jest to początek nowego etapu islamizacji N u b i i , t y m skuteczniejszego, że chrześcijańska N u b i a znajdowała się w s t a d i u m u p a d k u . W latach 1287—1289 oraz 1315—1317 M a m e l u c y po­ d e j m o w a l i szereg w y p r a w w o j s k o w y c h przeciwko N u b i i , zakończonych j e j ostatecznym u p a d k i e m p o l i t y c z n y m . F o r m a l n e u t r z y m y w a n i e się władców n u b i j s k i c h do X V I w . nie miało większego znaczenia d l a n i e ­ podległego b y t u N u b i i t y m bardziej, że począwszy od X I V w . władcy nubijscy b y l i muzułmanami. M a m e l u c y po opanowaniu N u b i i zachęcali muzułmanów do osiedla­ n i a się na terenie Sudanu, co dało początek masowemu napływowi k o ­ czowników arabskich na ten obszar. K o c z o w n i c y c i , wkraczając na t e ­ r e n Sudanu od północy, podążali wzdłuż N i l u do Dongoli, a stamtąd do Białego N i l u oraz w k i e r u n k u południowo-zachodnim do K o r d o f a n u . I n n e g r u p y osadników arabskich, również napływające od s t r o n y E g i p ­ t u , przenikały do D a r f u r u w zachodniej części Sudanu, gdzie spotkały się z muzułmańską ludnością napływową pochodzenia berberyjskiego. Ten nowy, masowy napływ ludności arabskiej wywarł duży wpływ na ludność miejscową w k i e r u n k u j e j arabizacji i islamizacji. W X I I I w . zapoczątkowany został na terenie Sudanu n o w y k i e r u n e k i n f i l t r a c j i ideologii i s l a m u z północno-zachodniej A f r y k i . W 1240 r. władca zislamizowanego Królestwa K a n e m , znajdującego się wówczas u szczytu swej potęgi, obejmuje kontrolę n a d szlakiem h a n d l o w y m , biegnącym przez D a r f u r aż do w y s p y Sai w N u b i i . Dało to początek napływowi kupców b e r b e r y j s k i c h na obszar Sudanu, a także p i e l g r z y ­ mów z zachodniej i północnej A f r y k i udających się tą drogą do M e k k i , wreszcie, począwszy od X I V w . osadnictwu g r u p b e r b e r y j s k i c h . Odtąd specyficzne f o r m y i s l a m u północnoafrykańskiego zajmują stałą i pewną pozycję w islamie sudańskim. 1 5 W i e k X V — X V I to etap szybko postępującej islamizacji Sudanu. Co­ raz częstsze i liczniejsze przejmowanie zasad i s l a m u przez podstawową ludność Sudanu było t y m łatwiejsze, że chrześcijaństwo w N u b i i , jako r e l i g i a k l a s y panującej n i g d y nie stało się religią ludową. Przyjęcie i s l a ­ m u , dające realne możliwości uzyskania wyższej p o z y c j i społecznej, nie stwarzało poważniejszych s y t u a c j i k o n f l i k t o w y c h , ponieważ p o w i e r z ­ chownie przyswajane przez Sudańczyków zasady nowej w i a r y stwarzały możliwość nasycenia i c h treścią t r a d y c y j n y c h wierzeń i obyczajów a n i ­ m i s t y c z n y c h . M i m o to proces islamizacji nie przebiegał t u bez oporów. 1 5 Por. A r k e 11, op. c i i . , s. 198, 201, �138 ANNA MROZEK P l e m i o n a m i n a j w o l n i e j podlegającymi wpływom islamizacji, wśród któ­ r y c h do dzisiaj istnieją pokaźne g r u p y pogan, są Bedża i Nuba. Teren dzisiejszego Sudanu południowego, pozostający poza zasięgiem e m i g r a c j i arabskiej, jest nadal animistyczny, z nieznacznymi wpływami chrześci­ jaństwa począwszy od w i e k u X I X . W 1517 r . n o w y m władcą E g i p t u zostaje t u r e c k i sułtan S e l i m I . F a k t ten zapoczątkował nowe ożywienie hasła w a l k i z n i e w i e r n y m i , co nie mogło pozostać bez wpływu na dalszy proces islamizacji S u d a n u . O d b i ­ ciem wzrastających wpływów i s l a m u w Sudanie w t y m czasie było powstanie pierwszej d y n a s t i i islamistycznej na początku X V I w., d y n a s t i i F u n g . Powstała ona na gruzach dawnego, chrześcijańskiego Królestwa N u b i i , dokładnie jednej z jego p r o w i n c j i , zwanej Królestwem ' A i w a . Stolicą F u n g stało się miasto Sennar. N i e jest jasne pochodzenie etnicz­ ne t e j d y n a s t i i . H . A . M a c M i c h a e l zalicza F u n g do g r u p y Nuba, którą z k o l e i w y p r o w a d z a od predynastycznyćh Egipcjan . W większości o p r a ­ cowań określa się przedstawicieli d y n a s t i i F u n g jako czarnych władców muzułmańskich, którzy w początkowym okresie swej władzy p o k o n a l i nie t y l k o Królestwo ' A i w a (1504), ale także plemiona arabskie, wystę­ pujące na t y m terenie . Okres władzy d y n a s t i i F u n g ma dość ważne znaczenie dla i s l a m i ­ zacji Sudanu, ponieważ pierwszy muzułmański władca t e j d y n a s t i i , 'Orna­ ra Dunqas, zapoczątkował proces nauczania i s l a m u , różny od nieskoordy­ nowanego poprzednio procesu przenoszenia poszczególnych pojęć i s l a m u przez przedstawicieli muzułmańskiej ludności napływowej. Na zaprosze­ nie tego władcy p r z y b y w a l i n a obszar państwa F u n g m i s t r z o w i e l u b nauczyciele różnych ugrupowań i s l a m u z Hidżazu, E g i p t u oraz północ­ no-zachodniej A f r y k i . W n o s i l i o n i t u t a j różne poglądy i k i e r u n k i u m y ­ słowe rozwijające się w różnych częściach świata islamistycznego, o d o r t o d o k s y j n y c h zasad tej r e l i g i i (Hidżaz, częściowo Egipt), do mistycznopanteistycznych. Napływ nauczycieli i s l a m u z t a k różnych ośrodków, reprezentujących nierzadko przeciwstawne k i e r u n k i nauczania, u w a r u n ­ kował również w i e l o w a r s t w o w y , złożony charakter i s l a m u sudańskiego, 0 czym m o w a będzie w dalszej części artykułu. W okresie władzy d y n a ­ s t i i F u n g rozszerzają się także k o n t a k t y Sudańczyków z i n n y m i ośrodka­ m i i s l a m u . Zwłaszcza E g i p t był k r a j e m , do którego w y r u s z a l i Sudańczycy w celu podjęcia studiów islamistycznych, ale w i e l u z n i c h podejmo­ wało pielgrzymkę do M e k k i , c z y m z d o b y w a l i sobie powszechne uznanie. W t y m s a m y m czasie, k i e d y i s l a m rozprzestrzeniał się w e wschodniej 1 środkowej części Sudanu w zasięgu d y n a s t i i F u n g , podobny proces dol e 17 16 1 7 P o r . M a c M i c h a e l , op. cit., s. 31, 197. F r o e l i c h , op. cit., s. 54. �I S L A M S U D A N S K I 139 konywał się w zachodniej części Sudanu w Darfurze, gdzie zasady nowej r e l i g i i napływały z muzułmańskiego Królestwa B o r n u począwszy od X V I w . W t y m właśnie czasie B o r n u znajdowało się w okresie szczyto­ wego r o z w o j u , a władca tego k r a j u M u h a m m a d ' I d r i s (1526—1545), p r o ­ wadził w o j n y rozszerzające znacznie obszar państwa. Jest prawdopodo­ bne, że wojska jego dotarły do D a r f u r u . W każdym razie nie ulega wątpliwości, że tą drogą przenikały do Sudanu w p ł y w y i s l a m u z za­ chodniej i północnej A f r y k i . Około 1603 r. nastąpił upadek Królestwa B o r n u . Począwszy od tego okresu na obszarze D a r f u r zaczęły rozwijać się dynastie lokalne, a począwszy od X V I I w . do władzy doszła m u ­ zułmańska dynastia F u r . 18 19 B r a k jest dokładniejszych d a n y c h o sposobie i zasięgu rozprzestrze­ niania i s l a m u przez władców d y n a s t i i F u r . Zapewne w z o r e m wcześniej­ szych władców d y n a s t i i F u n g , przyciągali o n i na swój dwór nauczycieli islamu. B y l i to j e d n a k reprezentanci nurtów o s i l n y m z a b a r w i e n i u m i s ­ t y c z n y m , wywodzący się głównie z zachodniej i północnej A f r y k i , znacz­ nie luźniej powiązani z o r t o d o k s y j n y m i zasadami t e j w i a r y . Wskazuje na to charakter wierzeń F u r , poddanych m n i e j s z y m wpływom arabizacji i silniej niż na wschodzie i północy Sudanu, powiązanych z t r a d y c j a m i miejscowymi, animistycznymi. Objęcie władzy w Egipcie przez Turków Ottomańskich daje początek nowej ekspansji E g i p t u na Sudan. W okresie panowania K h e d i w y I s m a ' i l y (1863—1879) cały obszar dzisiejszego S u d a n u pozostawał już w za­ sięgu władzy a d m i n i s t r a c j i turecko-egipskiej, która wprowadziła do isla­ m u sudańskiego d w a nowe aspekty. Przede w s z y s t k i m przybliżone zostały Sudańczykom zasady ortodoksyjnego i s l a m u i jego i n s t y t u c j e . W o k r e ­ sie władzy a d m i n i s t r a c j i turecko-egipskiej na terenie Sudanu założone zostały szkoły r e l i g i j n e i prawnicze, a sądownictwo oparte zostało na przepisach p r a w a koranicznego. D r u g i m aspektem p o l i t y k i władz w t y m okresie, było w y k o r z y s t a n i e przywódców r e l i g i j n y c h działających n a t e ­ renie S u d a n u do celów a d m i n i s t r a c y j n y c h , poprzez akceptację, a nawet W e d ł u g świadectwa А г к e 11 istnieją w D a r f u r z e ślady i n s t y t u c j i B o r n u występujących n a t y m t e r e n i e ; n p . n a z w a pałacu e l - f a s z e r , pochodząca z B o r n u , jest do dziś nazwą m i a s t a w D a r f u r z e , byłej stolicy d y n a s t i i F u r ; podobne j e s t pochodzenie tytułu księżniczki: m e i r a m . Z d a n i e m a u t o r a f a k t y te „wskazują n a d a w n e powiązanie D a r f u r z B o r n u w o k r e s i e drugiej połowy w. X V I " (op. cit., s. 212—213). 18 O d p l e m i e n i a o tej n a z w i e b i e r z e nazwę p r o w i n c j a D a r f u r ( K r a i n a F u r ) . A l e F u r zawdzięczają s w ą s ł a w ę i pozycję j e d n e m u odgałęzieniu: s z c z e p o w i K u n g a r a , stanowiącego r e z u l t a t w y m i e s z a n i a się F u r z A r a b a m i . Właśnie K u n g a r a zapoczątkowali władzę d y n a s t i i F u r n a z n a c z n y c h o b s z a r a c h S u d a n u . P o r . także M a c M i c h a e l , op. cit., s. 91. 19 �140 ANNA MROZEK rozszerzenie zasięgu i c h władzy. Proces ujednolicania zasad a d m i n i s t r a ­ c j i i p r a w o d a w s t w a na obszarze S u d a n u przygotował w dużej mierze g r u n t d l a późniejszego powstania mahdystów. Ekspansja K h e d i w y Isma'ila na wschodzie doprowadziła do z b r o j ­ nego k o n f l i k t u z Abisynią, a w rezultacie do klęski K h e d i w y w 1879 r . W d w a l a t a później w Sudanie w y b u c h a powstanie mahdystów. Był to r u c h o podłożu r e l i g i j n y m , któremu towarzyszyły j e d n a k poważne p r z e ­ m i a n y polityczne, społeczne i ekonomiczne. J e d n y m z najważniejszych osiągnięć przywódcy tego r u c h u — Mahdi'ego, było skupienie przewa­ żającej części ludności dzisiejszego Sudanu północnego we wspólnej w a l ­ ce przeciwko obcej a d m i n i s t r a c j i , pod hasłem świętej w o j n y . M i m o f o r ­ malnego zaprzepaszczenia osiągnięć r u c h u mahdystów w Sudanie po klęsce w 1899 г., wobec ponownego ożywienia się w a l k i r y w a l i z a c j i międzyplemiennej, a nierzadko n a w r o t u do s t a r y c h obyczajów i wierzeń, sam f a k t wystąpienia i działalności Mahdi'ego wywarł ważny, choć nie bezpośredni wpływ na psychikę Sudańczyków; przede w s z y s t k i m i s l a m — niezależnie od tego, j a k i e treści pod niego podkładano — urósł w świado­ mości Sudańczyków do siły zdolnej przeciwstawić się zjednoczonym s i ­ łom wroga, kojarzył się odtąd z okresem potęgi i chwały. N i c też d z i w ­ nego, że późniejszy r u c h narodowowyzwoleńczy łączony był na gruncie Sudanu z ideologią i s l a m u , a p o t o m k o w i e Mahdi'ego otaczani są do d z i ­ siaj powszechną czcią i uchodzą za świętych. Od 1899 r. Sudan przechodzi pod władzę k o n d o m i n i u m egipsko-angielskiego, co w p r a k t y c e oznaczało jednak pełną autonomię p r a w i rzą­ dów Brytyjczyków. W okresie rządów b r y t y j s k i c h w Sudanie nastąpiło dalsze umocnienie się wpływów i s l a m u na t y m obszarze. Było to r e z u l ­ t a t e m zarówno r o z w o j u i bezpieczeństwa dróg w t y m czasie, co sprzy­ jało szerszej i głębszej p e n e t r a c j i propagatorów tej r e l i g i i , nierzadko k u p ­ ców, ale także napływu ludności w i e j s k i e j do miast, stanowiących r o ­ dzaj ośrodków propagandy islamistycznej. Zasady i s l a m u w i c h szerokim, zarówno r e l i g i j n y m , j a k i k u l t u r a l ­ n y m sensie, stanowią również teoretyczną podstawę ugrupowań i p a r t i i p o l i t y c z n y c h w niepodległym już Sudanie (od stycznia 1956 r . ) . M i m o akcentowanej przez niektóre g r u p y Sudańczyków wspólnoty, a nawet tożsamości z islamem arabskim, i s l a m sudański nosi silne znamiona k u l ­ t u r y i obyczajów afrykańskich, co postaramy się wykazać w dalszej części niniejszego artykułu. 2 0 20 Dotyczy nikaniu to r z e c z j a s n a o b s z a r u północnego S u d a n u , podczas i w p ł y w a c h tej r e l i g i i n a obszarze południowym w i e m y w o b e c b r a k u wiadomości p r a s o w y c h z tego t e r e n u . kiedy bardzo o prze­ niewiele, �ISLAM CECHY Rola i charakter SZCZEGÓLNE przywódców 141 SUDAÑSKI ISLAMU religijnych SUDAŃSKIEGO działających w Sudanie W okresie władzy d y n a s t i i F u n g napływali na obszar S u d a n u p i e r w s i nauczyciele islamu, wnosząc t u zasady systematycznej teologii. Przede w s z y s t k i m zasady p r a w a muzułmańskiego: f i q h , k a l a m l u b ' i l m a l - t a w h i d , t j . zasady teologii n o r m a t y w n e j i s l a m u , tadżwid (metody r e c y t a c j i K o ­ ranu), a także podstawy g r a m a t y k i języka arabskiego, niezbędnej p r z y s t u d i o w a n i u t e k s t u K o r a n u . Wszyscy c i nauczyciele, przybywający do Sudanu na zaproszenie władców F u n g z obszaru Półwyspu Arabskiego, Bagdadu) ale również z E g i p t u , k o r z y s t a l i z wszechstronnej pomocy t y c h ostatnich i cieszyli się powszechnym szacunkiem ludności miejscowej. W i e l u z n i c h zakładało t u szkoły, w których uczniowie zaznajamiali się z p o d s t a w a m i p r a w a i teologii muzułmańskiej. Szkoły te często działały p r z y nowo o t w a r t y c h meczetach. M i m o t a k sprzyjających warunków do rozprzestrzeniania podstawo­ w y c h zasad teologii muzułmańskiej te ostatnie nie zapuściły z b y t głębo­ ko k o r z e n i na gruncie sudańskim. Jest to najbardziej widoczne na p r z y ­ kładzie f i q h , p r a w o d a w s t w a muzułmańskiego, które jest podstawą akcep­ t a c j i teologii n o r m a t y w n e j i s l a m u . Stosunek do kodeksu p r a w a muzuł­ mańskiego szari'a, związanego ściśle z dogmatyką i s l a m u , jest odbiciem stopnia zaangażowania w dogmatykę tej r e l i g i i . Otóż stosunek Sudań­ czyków do szari'a każe n a m zaliczyć i c h do nieortodoksyjnego, afrykań­ skiego odłamu i s l a m u . Wśród ludności podstawowej Sudanu do dzisiaj przeważa p r a w o zwyczajowe, plemienne. Niektóre szczepy sudańskie, m i m o f o r m a l n e j akceptacji islamu, nie przyjęły wysłanego do n i c h sę­ dziego, który miał wykonywać swój urząd na podstawie szari'a. P r z e ­ waża j e d n a k częściowa akceptacja zasad szari'a głównie w zakresie p r a ­ wa rodzinnego, p r z y równoczesnym u t r z y m a n i u p r a w szczepowych . 21 W każdym razie nie zasadom teologii n o r m a t y w n e j zawdzięcza islam swą niewątpliwą popularność n a gruncie Sudanu. Emocjonalny związek Sudańczyków z tą religią zapoczątkowali n i e znawcy teologii i p r a w a , lecz m i s t r z o w i e suficcy (mistyczni), rozpowszechniający zasady tego k i e ­ r u n k u w f o r m i e p o p u l a r n e j . Właśnie c i misjonarze, z w a n i t u t a j jaki, wywodzący się z różnych szkół sufizmu, przenosili swoje wierzenia i p r a k ­ t y k i na g r u n t Sudanu. Z y s k i w a l i o n i posłuch n i e t y l k o wśród istniejąP o r . T r i m i n g h a m : , , Życie s o c j a l n e i r o d z i n n e , oparte n a p r a w a c h i s l a ­ m u p o w i e r z c h o w n i e , przeniknięte j e s t l u b powiązane z z a s a d a m i a n i m i z m u , a p r a ­ w i e w s z y s t k i e p r a k t y k i z n i m związane są p o c h o d z e n i a pogańskiego. P r a k t y k i te są różne w ś r ó d poszczególnych szczepów, r a s i regionów, ponieważ i s l a m zyskał t u popularność p o p r z e z k o m p r o m i s z r e l i g i a m i t r a d y c y j n y m i " (op. cit., s. 111). 21 �142 ANNA MROZEK cych już na t y m terenie wyznawców i s l a m u , ale również wśród ludności pogańskiej w w i e l u p r o w i n c j a c h Sudanu. Faki, cieszący się szczególną popularnością i uznaniem, u z y s k i w a l i tytuł wali, t j . świętych. T e r m i n t e n (dosłownie błogosławieństwo — domyślnie Boga) oznaczał pewną moc charyzmatyczną w y b r a n y c h jednostek, cnotę l u b rodzaj f l u i d u m a ­ gnetycznego przekazywanego w i e r n y m . Wierzono, że moc świętości ba­ raka może być przekazywana na zasadzie k o n t a k t u bezpośredniego i że jest dziedziczna. Stąd g r o b y wali stawały się miejscem p i e l g r z y m e k , a p r z e d m i o t y przez n i c h użytkowane nabierały wartości r e l i k w i i . K i e ­ r o w n i c t w o u g r u p o w a n i a założonego przez faki obdarzonego mocą baraka było dziedziczne. W p ł y w t y c h świętych r o d z i n na w i e r n y c h był ogromny, a zakres i c h władzy wykraczał często poza zakres spraw r e l i g i j n y c h . Czemu zawdzięczają faki swoją ogromną popularność i prestiż na tere­ nie Sudanu? P r z y c z y n t y c h jest wiele. Jedną z głównych w y d a j e się potrzeba nawiązania bliskiego, codziennego k o n t a k t u z m o c a m i n a d n a ­ t u r a l n y m i , które w p r z e k o n a n i u Afrykańczyka wywierały decydujący wpływ na jego życie. A b s t r a k c y j n a koncepcja odległego Boga-stwórcy zawarta w islamie o r t o d o k s y j n y m nie zaspokajała potrzeby bliskiego k o n ­ t a k t u z siłą nadnaturalną, nie angażowała serca a n i wyobraźni Afrykań­ czyka. Tę lukę tkwiącą w islamie wypełnili dopiero faki, wprowadzając na g r u n c i e sudańskim koncepcję wali, pośrednika między człowiekiem, a odległym Bogiem . Właśnie k u l t świętych czyni dla Sudańczyka i s l a m religią żywą. K u l t ten,' podobnie j a k w i a r a w możliwość uczestniczenia w n a d n a t u r a l n e j mocy baraka związanej z faki, wypełnia życie Sudań­ czyka. Przyczyna popularności faki na gruncie S u d a n u t k w i także w treści zasad przez n i c h głoszonych, wychodzących na przeciw mentalności i przyzwyczajeniom Afrykańczyków. Wspominaliśmy już uprzednio o p r z e n i k a n i u ná g r u n t S u d a n u zasad i s l a m u w obudowie m i s t y c z n e j . Z r a c j i t y c h ostatnich powiązań zasady i s l a m u rozpowszechniane przez faki w Sudanie odbiegały znacznie o d dogmatów i s l a m u ortodoksyjnego. A l e zasady s u f i z m u nanoszone na g r u n t Sudanu odbiegały również od założeń twórców tego k i e r u n k u , bazujących na ascetyzmie i gnostycyz22 22 Faki arabskiego l u b feki może być formą d i a l e k t u sudańskiego od k l a s y c z n e g o faąih, oznaczającego osobę wykształconą w skiego. W o b e c tego j e d n a k , że tytuł faki prawa muzułmańskiego, niektórzy wyrazu muzułmań­ o d n o s i się w S u d a n i e do osób przypisują­ c y c h sobie m o c świętości, co w y n i k a z p o d s t a w norm zakresie prawa s u f i z m u , r a c z e j odbiegających badacze łączą termin faki ze od słowem faąir, a r a b s k i m e k w i w a l e n t e m p e r s k i e g o d e r w i s z a . J e s t to j e d n a k s k o j a r z e n i e c z y s t o etymologiczne, ponieważ w działalności faki sudańskich n i e o d n a j d u j e m y średnich w p ł y w ó w s u f i z m u p e r s k i e g o . P o r . artykuł a u t o r k i : Obrona czenia jednostki t. 11:1967. w poglądach sufików (mistyków) islamu, wartości „Etnografia bezpo­ i zna­ Polska, �ISLAM 143 SUDAÑSKI mié i stanowiły w istocie przetworzenie s u f i z m u z t e o r i i ezoterycznej, u p r a w i a n e j przez nieliczne j e d n o s t k i , w formę popularną, ludową. Było to równoznaczne ze spłyceniem, a nawet wypaczeniem pojęć s u f i z m u , p r z y czym proces t e n pogłębiał się w miarę rozszerzania się p o p u l a r ­ ności i a u t o r y t e t u faki t a k dalece, że k u l t dla świętych i jego f o r m y przesłoniły z czasem teoretyczne podstawy tego k u l t u . 23 Początkowo m i s t y c y , opierając się bardziej na i n t u i c j i i odczuciach niż na wiedzy, wędrowali pojedynczo. Z czasem do bardziej sławnych zaczęły dołączać się g r u p k i l u d z i młodych, szukających pośrednictwa starszych pustelników. B y l i to kandydaci, pragnący wstąpić na mistycz­ ną ścieżkę tariqa. W t e n sposób powstawały u g r u p o w a n i a mistyczne, kierowane przez powszechnie szanowanego p u s t e l n i k a . Początkowo była to więź luźna, urywająca się po śmierci mistrza. Dopiero począwszy od X I I I w . powstają pierwsze u g r u p o w a n i a mistyczne r o z w i j a n e już po śmierci mistrza (np. Q a d a r i j j a ) . Niektórzy w y b i t n i e j s i uczniowie nazy­ w a l i siebie z w o l e n n i k a m i n a u k i mistrza, przekazując ją i n n y m nawet po śmierci patrona. O d t e j pory zmienia się również charakter tariqa: m i s t r z szkoli uczniów w określonym k i e r u n k u , co daje początek k u l t o w i dla jego osoby; uczniowie, wypełniając przykazania swojego mistrza, obierają określoną tariqa, ale poza t y m żyją n o r m a l n y m życiem wśród społeczeństwa, a nie w miejscach odosobnienia. Daje to początek nowej organizacji r e l i g i j n e j . Tariqa oznaczą, teraz specjalny system d o k t r y n i ćwiczeń zapoczątkowanych przez założyciela. Powszechna jest tendencja w y p r o w a d z a n i a pochodzenia mistrza od potomków p r o r o k a i s l a m u , co czyni tego pierwszego spadkobiercą n a u k i p r o r o k a . K i e r o w n i c t w o tariqa, przechodzi po śmierci przywódcy na jego potomków, co jest równoznacz­ ne z p r z e n i k a n i e m siły baraka na aktualnego przywódcę. Okres narasta­ nia organizacyjnych f o r m tariqa znamionuje również przejście o d d u ­ chowego, i n d y w i d u a l n e g o k o n t a k t u ucznia z m i s t r z e m , do płaszczyzny kontaktów ogólnych, r e g u l o w a n y c h przez o d p o w i e d n i rytuał i o r g a n i ­ zację. W Sudanie t r u d n o jest przeprowadzić ścisłą granicę między faki — m i s t r z a m i s u f i c k i m i , a przywódcami tariqa. I p i e r w s i , i d r u d z y d a w a l i początek u g r u p o w a n i o m bądź rdzennie sudańskim, j a k n p . M i r g h a n i j a l u b M a h d i j a , bądź też nawiązywali do znanych już wcześniej na i n n y c h terenach A f r y k i tariqa, j a k n p . Tridżanija, A h m a d i j a i t p . I s l a m sudański " T r i m i n g h a m , wspominając o n i s k i m poziomie s u f i z m u w o k r e s i e jego p r z e n i k a n i a do S u d a n u , s t w i e r d z a co następuje: „Sufizm sudański stał się u z e ­ wnętrznieniem k u l t u u k r y t y c h sił z i s l a m i z o w a n y c h teraz pod postacią baraka, stąd s o j u s z i cześć d l a faki stała się rzeczą najważniejszą [...] Z y s k i w a l i oni łatwo posłuch wśród ludności osiadłej [ S u d a n u ] w s k u t e k gotowości t y c h o s t a t n i c h do o k a z y w a n i a c z c i l u d z i o m w y j ą t k o w y m , działającym c u d a " (op. cit., s. 195). �144 ANNA MROZEK zachował elementy naniesione t u przez wczesnych mistrzów (związek emocjonalny z zasadami nowej r e l i g i i ) i połączył j e ze z n a m i o n a m i póź­ niejszych tariqa (zrytualizowana l i t u r g i a ) . Organizacja poszczególnych tariqa sudańskich jest bardzo podobna. Różnią się one najczęściej d r u ­ gorzędnymi szczegółami w zakresie l i t u r g i i . Zresztą b r a k jest najczęściej systematycznej d o k t r y n y , ponieważ nie zawsze jest ona formułowana . Odróżnienie poszczególnych tariqa sudańskich w y n i k a z formułowanych odmiennie zasad l i t u r g i i i organizacji. 2 i Przywódca u g r u p o w a n i a z w a n y jest także szaikh as-sijada, ponie­ waż dziedziczy matę modlitewną od założyciela j a k o s y m b o l władzy. Z a ­ stępca szejka z w a n y jest khalifa, dosłownie następca; może i c h być więcej w większym u g r u p o w a n i u . K a l i f o w i e są bezpośrednimi r e p r e z e n t a n t a m i szejka w różnych okręgach, znajdujących się w zasięgu u g r u p o w a n i a . Członkowie tariqa dzielą się na d w i e kategorie: towarzyszy szejka p o ­ zostających w bliskim z n i m kontakcie oraz pozostałą grupę członków, akceptujących a u t o r y t e t i władzę szejków w f o r m i e zbliżonej do czci. Jest to cześć oddawana i m ze względu na siłę baraka, j a k a przysługuje i m na mocy pokrewieństwa z p r o r o k i e m . Pojęcie baraka m a t u znacznie większe znaczenie niż błogosławieństwo. O b e j m u j e ono wszelkie c u d o w ­ ne działanie i w s t a w i e n n i c t w o , co łączone jest z pojęciem świętości — wali. Członkowie ugrupowań mają.udział w baraku swego przywódcy przez inicjację akhad al-wird dokonywaną przez szejka l u b k a l i f a . U r o ­ czystość i n i c j a c j i sprowadza się do faktycznego podporządkowania adepta szejkowi-^aki. Wszelkiego rodzaju i n s t r u k c j e dla w i e r n y c h łączone z u r o ­ czystością i n i c j a c j i głoszą, iż na p i e r w s z y m etapie swej n a u k i uczeń p o ­ w i n i e n kochać szejka i upatrywać w n i m sens swego życia. W i n i e n on dążyć do pełnego duchowego utożsamienia się z m i s t r z e m , co jest równo­ znaczne z duchową prezentacją adepta p r o r o k o w i . Stąd też s u f i z m sudań­ s k i ogniskuje się wokół idealizowanej postaci przywódcy u g r u p o w a n i a . Dopiero dalsze d w a etapy wtajemniczenia adeptów w zasady tariqa stawiają przed n i m nakaz zrozumienia założeń mistrza, stopniowe osią­ ganie stanów w i z j i , k o n t e m p l a c j i — aż do pełnego usamodzielnienia się. Podstawowy, l u d o w y t r z o n tariqa rzadko k i e d y w y c h o d z i poza etap pierwszy. 2 4 Wśród świętych mężów i s l a m u działających co p r a w d a byli mistrzowie przedstawicielom z y s k i w a l i większej reprezentanci s u f i c c y , którzy sufizmu głosząc wiedzy k l a s y c z n e g o . A l e należeli popularności n a g r u n c i e Malamija n a terenie S u d a n u zasady (kierunku bliscy oni do w y j ą t k ó w i nie Sudanu, a nawet godnego n a g a n y ) . W występowali ezoterycznej potępiani b y l i przeciwieństwie do jako nich przywódcy ugrupowań i b r a c t w muzułmańskich w S u d a n i e , akcentując ścisły z w i ą ­ zek z s y s t e m e m e z o t e r y c z n y m p r z e z pokrewieństwo z p r o r o k i e m , w y k a z y w a l i znajomości p o d s t a w o w y c h terminów i pojęć s u f i c k i c h . brak �ISLAM SUDAŃSKI 146 Najważniejszym elementem k u l t u religijnego sudańskich tariqa, w y ­ kazującym zewnętrzne cechy podobieństwa z sufizmem k l a s y c z n y m , jest dhikr (przypominanie). Dhikr w k l a s y c z n y m sufizmie a r a b s k i m było formą oddawania czci Bogu, polegającą na w i e l o k r o t n y m p o w t a r z a n i u słów K o r a n u l u b poszczególnych atrybutów boskich, aż do osiągnięcia stanu duchowej ekstazy. Dhikr oznaczało t u zarówno milczące p o w t a r z a ­ nie określonych słów: d h i k r khafi, j a k i głośne w y m a w i a n i e : dhikr dżali, z t y m jednak, że to ostatnie uważane było za metodę bardziej p r y m i t y w ­ ną. Milczące dhikr cenione było przez w y b i t n i e j s z y c h reprezentantów s u ­ f i z m u j a k o środek prowadzący do duchowej k o n t e m p l a c j i , a w p e r s p e k t y ­ w i e — duchowej jedności z Bogiem. A l e dhikr p r a k t y k o w a n e przez członków sudańskich tariqa występowało w f o r m i e p o p u l a r n e j , spłyco­ nej, dość dalekiej od m e t o d k o n t e m p l a c j i d u c h o w e j . Powszechna jest t u metoda głośnego d h i k r , zarówno i n d y w i d u a l n a , j a k i zbiorowa. Zwłaszcza ta ostatnia m a t u duże znaczenie: zaspokaja ona potrzebę emocjonal­ nego związku z religią, jest praktyką wiążącą grupę przez wspólne prze­ życia. Z b i o r o w a f o r m a dhikr, mająca różny przebieg w różnych tariqa sudańskich, posiada w większości wypadków wiele cech zbieżnych z o b ­ rzędami rdzennie afrykańskimi. Właściwy m o m e n t ekstazy poprzedzony jest najczęściej m o n o t o n n y m p o w t a r z a n i e m t y c h samych słów l u b z w r o ­ tów oraz śpiewami i tańcami p r z y akompaniamencie r y t m i c z n y c h uderzeń w bębny. W t e n sposób członkowie tariqa w p r o w a d z a n i są w rodzaj t r a n s u , w którym, j a k sądzą, osiągają rzeczywisty k o n t a k t ze s w y m przywódcą l u b p r o r o k i e m i s l a m u . W zastosowaniu sudańskich b r a c t w r e l i g i j n y c h dhikr m a niewiele wspólnego z m i s t y c y z m e m . Duchowe elementy m i s t y c y z m u tkwiące w dhikr, w p o p u l a r n y m m i s t y c y z m i e sudańskim, zastąpione zostały ele­ m e n t a m i psychofizycznego entuzjazmu. Główna różnica między sufizmem k l a s y c z n y m a a r a b s k i m polega t u na t y m , że w p i e r w s z y m dhikr było środkiem — i to nie najważniejszym — do osiągnięcia duchowego k o n ­ t a k t u z Bogiem, w d r u g i m natomiast środek ten stał się celem s a m y m w sobie. Z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y t r u d n o oczekiwać o d sudańskich tariqa, aby przygotowywały one liczną rzeszę mistyków o d e r w a n y c h od życia. Popularność i c h , a nawet powszechność, jest charakterystyczną cechą s u ­ f i z m u sudańskiego. W przeciwieństwie b o w i e m do i n n y c h krajów A f r y k i , gdzie członkowie b r a c t w r e l i g i j n y c h stanowią t y l k o znikomą część l u d ­ ności, w Sudanie p r a k t y c z n i e cała ludność należy do jakiegoś tariqa. Właśnie powszechność tariqa na gruncie sudańskim wyłania p r o b l e m znaczenia i c h przywódców i r o l i , j a k i e spełniają w życiu s w y c h z w o l e n ­ ników. Wiele i c h cech omówionych zostało już wcześniej. Obecnie p r a ­ g n i e m y j e d y n i e zatrzymać się n a d oceną i c h działalności, przedstawianą bardzo różnie w l i t e r a t u r z e specjalistycznej. N i e b r a k t u ocen zdecydowa­ ło — E t n o g r a f i a P o l s k a t. X I I I / 2 �146 A N N A M R O Z E K nie n e g a t y w n y c h , określających faki j a k o l u d z i często p r y m i t y w n y c h i bezwzględnych, wykorzystujących naiwność i łatwowierność l u d z i . Stanowisko to jest w dużej mierze uzasadnione c h a r a k t e r e m działalności feki. W i e l u z n i c h wykorzystywało p r z y p i s y w a n e i m znamiona świętości dla własnych interesów. I c h a u t o r y t e t i władza p o d t r z y m y w a n e były na przestrzeni wieków m e t o d a m i nierzadko sprzecznymi z zasadami etycz­ n y m i , j a k i e p r z y p i s y w a l i s w y m przywódcom i c h zwolennicy. Możliwości nadużywania a u t o r y t e t u i władzy przez przywódców r e l i g i j n y c h na g r u n c i e afrykańskim sprzyja również f a k t , że wszyscy o n i są absolutnie samodzielni, nie posiadają zwierzchnika, są a u t o r y t e t e m ostatecznym dla członków u g r u p o w a n i a , którym kierują. Z d r u g i e j s t r o n y c i ostatni, akceptując świętość swego przywódcy j a k o p e w n i k nie wymagający sprawdzenia, akceptowali t y m s a m y m nawet najbardziej niekonsekwentne posunięcia faki, t y m bardziej że przywódcy tariqa nie p r e c y z o w a l i zbyt jasno założeń teoretycznych zakładanych przez siebie ugrupowań . 2 3 26 A l e wszystkie te ujemne cechy przywódców r e l i g i j n y c h A f r y k i , do których w y p a d a jeszcze dołączyć i c h współczesny k o n s e r w a t y z m , nie p o w i n n y przesłaniać f a k t u , iż ogromna i c h większość odegrała rolę po­ zytywną. Polegała ona między i n n y m i na s t w o r z e n i u szerszych, ponadp l e m i e n y c h wspólnot r e l i g i j n y c h , co w każdym razie stanowiło k r o k n a ­ przód w porównaniu z wąskimi, nierzadko zwaśnionymi związkami p l e ­ m i e n n y m i . Nie jest p r z y p a d k i e m , że jedną z ważnych f u n k c j i faki od początku i c h pojawienia się w Sudanie była f u n k c j a mediatora w sporach międzyplemiennych. W t y m czasie i na t y m etapie r o z w o j u społeczno-ekonomicznego funkcję tę mógł z powodzeniem pełnić t y l k o przywódca r e ­ ligijny. Ideologia b r a c t w mistycyzujących, przeniesiona na g r u n t afrykański, jest dostatecznie a t r a k c y j n a d l a mieszkańców tego k o n t y n e n t u : ezoterycz­ na wiedza przywódcy łącznie z przysługującą m u siłą baraka daje g w a ­ rancję skutecznego przeciwdziałania złym mocom i d u c h o m ; specjalne zabiegi r y t u a l n o - m a g i c z n e zmniejszają stan napięcia psychicznego A f r y - 2 5 torzy Por. F r o e l i c h : islamu, łatwowierności na gruncie ludzkiej, m i e n n i . N i e wahają pozycji" Sudanu (op. w cit., okresie „Marabuci, czarnej rzadziej a więc Afryki, ludzie pośrednicy, to często bardziej nauczyciele zwykli świadomi swych się używać arsenału m a g i c z n o r e l i g i j n e g o s. 157). Również dynastii F u n g : T r i m i n g h a m „Feki mieli w świetne i propaga­ oszuści, żerujący zadań, dla umocnienia odniesieniu warunki do do na półpiśswej obszaru całkowitego p a n o w a n i a n a d przesądnymi ludźmi d a w n e j N u b i i " (op. cit., s. 108). 2 6 P o r . L . С. В r i g g s , T r i b e s of the Sahara, Cambridge 1960, s. 98: „Marabut n i e czuje się związany z jakąś określoną religią i dlatego podważa z a s a d y ortodoksji; n i e uważa się za związanego podlegania rygorom moralnym i w z żadnym t e n sposób staje prawem...; neguje się a b s o l u t n y m własnej możliwość anarchistą". �ISLAM 147 SUDAÑSKI kańczyka w w y p a d k a c h niepowodzeń życiowych; możliwość uczestnicze­ nia w świętości czczonego przywódcy przez k o n t a k t l u b inicjację daje również poszczególnym członkom u g r u p o w a n i a poczucie bezpieczeństwa, a także świadomość własnej wartości. P o z y t y w n e cechy działalności przywódców r e l i g i j n y c h ujawniły się w pełni w r u c h u mahdystów w Sudanie. Powstanie mahdystów nosiło cechy świadomego r u c h u narodowego w obudowie r e l i g i j n e j . O g r o m n y szacunek, j a k i p r z e j a w i a l i Sudańczycy od początku p o j a w i e n i a się faki dla nauczycieli, a potem przywódców r e l i g i j n y c h , stanowił w p e w n y m sensie przygotowanie dla a u t o r y t e t u M a h d i ' e g o . M u h a m m a d A h m a d działał w okresie silnego k r y z y s u wewnętrznego w Sudanie. W okresie ogólnego zniechęcenia będącego r e z u l t a t e m sprawowania władzy przez administrację turecko-egipską idea M a h d i ' e g o - w y b a w i c i e l a była w S u ­ danie szczególnie silna. A l e okres r e p r e s y j n y c h rządów n i e połączył S u ­ dańczyków w e wspólnym działaniu. Dokonał tego dopiero M a h d i na bazie r e l i g i j n e j . W czasie działalności Mahdi'ego Sudan przeszedł poważne przeobrażenia wewnętrzne t a k pod względem r e l i g i j n y m , j a k i p o l i t y c z ­ n y m , których nie zatarła n a w e t klęska powstania mahdystów i nawrót do rozdrobnienia politycznego Sudańczyków istniejącego przed wystą­ p i e n i e m Mahdi'ego. Doraźne z m i a n y wprowadzone przez Mahdi'ego do codziennego życia Sudańczyków były istotnie poważne. Uczestnictwo różnych g r u p ludności Sudanu w p o w s t a n i u mahdystów osłabiło p o ­ ważnie więzy plemienne, ale także a u t o r y t e t l o k a l n y c h przywódców r e l i g i j n y c h : lojalność w stosunku do n i c h kolidowała z lojalnością w sto­ s u n k u do Mahdi'ego. Zresztą istnienie odrębnych ugrupowań w okresie uznawanego powszechnie a u t o r y t e t u Mahdi'ego nie miało sensu, ponie­ waż t e n o s t a t n i wprowadził j e d n o l i t y rytuał r e l i g i j n y , obejmujący w okresie jego działania przytłaczającą większość ludności Sudanu pół­ nocnego. 21 W sferze życia codziennego i obyczajowego M a h d i wprowadził m a ­ ksymalną puryfikację i ostre r y g o r y . Wymagał on o d w i e r n y c h w y r z e - T e r m i n M a h d i (dosłownie t e n , który j e s t k i e r o w a n y ) nie p o s i a d a s w o j e g o p i e r w o w z o r u a n i w K o r a n i e , a n i w t r a d y c j i p r o r o k a . P o j a w i a się on dopiero w t r a d y c j i X - w i e c z n e j , gdzie p r z e d s t a w i a n y jest j a k o potomek p r o r o k a , który p o j a w i się p r z e d końcem świata. I d e a m a h d y z m u j e s t p r a w d o p o d o b n i e bezpośred­ n i m zapożyczeniem od m e s j a n i s t y c z n y c h k o n c e p c j i j u d a i z m u i chrześcijaństwa. N a g r u n c i e i s l a m u idea m a h d y z m u była dość szeroko r o z p o w s z e c h n i o n a , zwłaszcza w w i e r z e n i a c h l u d o w y c h . T e r e n e m , n a którym popularność tej idei była s z c z e ­ gólnie duża, była właśnie A f r y k a . W A f r y c e p r z y n a j m n i e j dwóch założycieli d y ­ n a s t i i muzułmańskich: F a t y m i c k i e j (w. X ) i A l m o r a w i c k i e j (w. X I I ) oparło swój a u t o r y t e t n a p o p u l a r n e j t u i d e i m a h d y z m u . W S u d a n i e , p r z e d wystąpieniem M u ­ h a m m a d A h m a d a , M a h d i m ogłosił się W a d - a l - T u r a b i , a l e n i e zyskał popularności. 2 7 �148 ANNA MROZEK czenia się myśli o doczesnym życiu i w s z e l k i c h przyjemności, w t y m także m u z y k i , stosowania m a g i i , używania amuletów, odwiedzania g r o ­ bów świętych — a więc tego wszystkiego, co s t a n o w i istotę i sens życia Sudańczyka. Umiejętność skupienia wokół siebie t a k dużej liczby o d ­ d a n y c h zwolenników m i m o t y c h t a k o s t r y c h wymogów daje świadectwo 0 randze Mahdi'ego jako przywódcy i p o l i t y k a . Sądzimy p r z y t y m , że j e d n y m z czynników sprzyjających procesowi jednoczenia się ludności Sudanu był f a k t , że n o w y porządek — p r z y n a j m n i e j w początkowym s t a d i u m r u c h u mahdystów -— niwelował różnice społeczne między jego uczestnikami. Wszystkie te z m i a n y wprowadzone przez Mahdi'ego w Sudanie były zbyt nagłe i zbyt r a d y k a l n e , aby mogły się długo utrzymać. Nic więc dziwnego, że klęska r u c h u mahdystów spowodowała nawrót do t r a d y ­ c y j n y c h f o r m k u l t u religijnego nadal i n i c j o w a n y c h przez faki, którzy po u p a d k u powstania mahdystów podjęli ponownie swoje dawne f u n k c j e przywódców r e l i g i j n y c h . Nawrót do d a w n y c h f o r m k u l t u religijnego, w t y m również do p r a k ­ t y k magicznych i a n i m i s t y c z n y c h , zakazanych przez Mahdi'ego, świad­ czyłby o odejściu od w p r o w a d z o n y c h przez niego i n n o w a c j i . A l e obok tego zachowały się m n i e j l u b bardziej bezpośrednie ślady działalności Mahdiego. W p ł y w r u c h u mahdystów p r z e j a w i a się przede w s z y s t k i m w u j e d n o l i c e n i u założeń i p r a k t y k poszczególnych ugrupowań r e l i g i j ­ n y c h w porównaniu z okresem p r z e d r n a h d y j s k i m . Również szereg cech i właściwości, j a k i e przypisywał sobie M a h d i , przeniesione zostały na a k t u a l n y c h przywódców r e l i g i j n y c h , w t y m również potomków M a h ­ di'ego . Wreszcie odwoływanie się do l u d o w y c h f o r m wierzeń i senty­ mentów, nieobce również M a h d i ' e m u , o d g r y w a poważną rolę w dzia­ łalności współczesnych faki, pragnących ugruntować swój a u t o r y t e t 1 popularność. Właśnie ten ostatni element: ciążenie k u t r a d y c y j n y m f o r m o m wierzeń l u d o w y c h i l o k a l n y c h , nadaje specyficzny c h a r a k t e r i s l a m o w i sudańskiemu, różny o d klasycznego i s l a m u arabskiego. 2S 2 9 28 M a h d i podkreślał w i e l o k r o t n i e wysoką rangę swego posłannictwa, podobień­ s t w a między sobą a p r o r o k i e m i s l a m u , M a h o m e t e m , i w y m a g a ł od s w y c h z w o l e n ­ ników bezwzględnego w postawie posłuszeństwa d z i s i e j s z y c h faki, i czci. j a k również Wszystkie te elementy odnajdujemy w s t o s u n k u członków t a r i q a do s w y c h przywódców. 2 3 jących Mahdi wychodził pojawienie się z imieniem proroka słannictwa; wreszcie naprzeciw ludowym Mahdi'ego. Mahometa; ustala I wyobrażeniom t a k np. a k c e n t u j e o znakach poprzedza­ zbieżność swego w y k o r z y s t u j e znamię n a p o l i c z k u j a k o hadżdż (pielgrzymkę) do Dżabal Massa imienia znak po­ (w paśmie Gór N u b a , p r z e d t e m noszących nazwę Dżabel Q a d i r ) pozostając w zgodności z w i a r ą popularną, że M a h d i p r z y j d z i e o d strony góry o tej n a z w i e , gdzie l u d z i e z a p r z y ­ sięgną m u s w e p o p a r c i e (por. T r i m i n g h a m , op. cit., s. 151). �ISLAM Islam 149 SUDAŃSKI sudański a klasyczny islam arabski D a w n i założyciele sudańskich tariqa, a w jeszcze większym stopniu dzisiejsi i c h przywódcy, b y n a j m n i e j nie odcinają się od podstawowych zasad o r t o d o k s j i i s l a m u , czego można b y oczekiwać, n a podstawie tego, co powiedziano o n i c h dotychczas. Działające na terenie Sudanu u g r u ­ powania 'ulama (uczonych, znawców teologii muzułmańskich) i ściśle z n i m i związanych f u n k c j o n a r i u s z y szari'a (prawa muzułmańskiego) w y ­ w i e r a l i nacisk na przywódców ugrupowań r e l i g i j n y c h , którzy w obawie przed z a r z u t a m i heterodoksyjności a k c e n t o w a l i zgodność swoich założeń z zasadami o r t o d o k s j i muzułmańskiej. Każde z t y c h ugrupowań próbuje udowodnić, że jest ortodoksyjne l u b p r z y n a j m n i e j niesprzeczne z ortodoksją. Uzasadnienie o r t o d o k s y j ności sprowadza się najczęściej do potępienia i zakazu wszelkiej i n n o ­ w a c j i : bid'a, w stosunku do przyjętych przez przywódcę danego tariqa zasad, zapoczątkowanych przez s u f i k a uznawanego również przez o r t o ­ doksję. A l e zgodnie z p r z e k o n a n i a m i faki, pełne poglądy zmarłego już, powszechnie cenionego m i s t r z a sufickiego, zostały przekazane twórcy danego u g r u p o w a n i a przez samego p r o r o k a Mahometa. W t y m kontekś­ cie a u t o r y t e t p r o r o k a wspiera również idee i założenia przywódców ugrupowań, mające niewiele wspólnego z p o s t u l o w a n y m wzorcem. I n n y m znamieniem zbieżności tariqa z zasadami o r t o d o k s j i jest w y ­ suwana przez przywódców t y c h ostatnich akceptacja szari'a j a k o p o d ­ stawa ścieżki sufi. Akceptacja ta jest zresztą w a r u n k i e m zasadniczym o b r o n y przed zarzutem heterodoksyjności. Właśnie podważanie wartości przepisów szari'a przez najbardziej r a d y k a l n y c h przedstawicieli sufizmu klasycznego było główną przyczyną i c h potępienia, a nawet wyroków skazujących ze s t r o n y o r t o d o k s y j n y c h ugrupowań i s l a m u . O d czasu f r o n ­ talnego a t a k u na k i e r u n e k sufi, podjętego przez al-Ghazali'ego, prze­ strzeganie nakazów szari'a przez wszystkie k i e r u n k i mistycyzujące było p o d s t a w o w y m w a r u n k i e m i c h działalności . M i m o t o akceptacja t y c h zasad przez niektóre u g r u p o w a n i a r e l i g i j n e w Sudanie nie jest akcep­ tacją pełną. Posłużymy się t u przykładem u g r u p o w a n i a M i r g h a n i j a , którego przywódca w następujący sposób poucza swoich zwolenników: so „Trzymajcie się ściśle b r a c i a m o i s z a r i ' a , ponieważ n i e możecie zbliżyć się do tariqa inaczej, j a k przez s z a r i ' a , j a k też n i e możecie poznać h a q i q a [prawdy; tu J a k k o l w i e k t e o r e t y c z n i e t y l k o i n n o w a c j e w z a k r e s i e p r a w a religijnego u w a ­ żane były za herezję, to j e d n a k k i l k u przywódców ugrupowań r e l i g i j n y c h w S u d a ­ n i e zostało potępionych w y r o k i e m z g r o m a d z e n i a 'ulema, m i m o iż i n n o w a c j i t a k i c h n i e w p r o w a d z a l i . I t a k J a ' q u b ben a l - M u r s z i d i z u g r u p o w a n i a S z a d h i l i j a został - s t r a c o n y w 1886 r. S z a i k h A h m a d ben I d r i s został z m u s z o n y do u c i e c z k i ; I b r a h i m a r - R a s z i d bronił się d w u k r o t n i e p r z e d z a r z u t a m i h e r e z j i (por. także T r i m i n g ­ h a m , op. cit., s. 208). 30 �150 ANNA bezpośrednia w i z j a jest tego c o b o s k i e — korzeniem, tariqa szari'a. a n i e podąża — MROZEK A.M.] gałęzią, a h a q i q a inaczej, j a k przez tariqa — owocem. [...] [...] za t a r i q a , j e s t zepsuty, skażony. T e n k t o podąża a n i e s t a j e p r z y s z a r i ' a jest h e r e t y k i e m [ z i n d i q ] " 31 Szari'a T e n , kto t r w a przy z a ścieżką, . W cytowanej wyżej w y p o w i e d z i przywódcy u g r u p o w a n i a M i r g h a n i j j a p r a w o muzułmańskie zajmuje pozycję co najwyżej równoważną z teo­ r e t y c z n y m i założeniami tariqa. Pozycję szari'a osłabia j e d n a k f a k t , że ogromna większość członków sudańskich t a r i q a t r w a wciąż jeszcze p r z y s w y c h p r a w a c h zwyczajo­ w y c h , przejmując t y l k o niektóre przepisy szari'a, i to często w obudowie własnych, t r a d y c y j n y c h f o r m obyczajowych . Wreszcie zasady, a szcze­ gólnie p r a k t y k i sudańskie tariqa, odbiegają dość znacznie od n o r m prze­ w i d z i a n y c h w szari'a. W zakresie p r a k t y k r e l i g i j n y c h podstawowe obo­ wiązki egzekwowane przez p r a w o d a w s t w o szari'a, w istocie swej r e l i ­ gijne, n i e są t u w y k o n y w a n e w całej rozciągłości l u b też uzyskują i n n y odcień znaczeniowy. T a k na przykład jeden z pięciu obowiązków muzuł­ m a n : al hadżdż — p i e l g r z y m k a do M e k k i , często poprzedzana jest l u b zastępowana m a s o w y m i p i e l g r z y m k a m i do grobów l i c z n y c h świętych s u ­ dańskich, którym to grobom p r z y p i s u j e się właściwości p r z y n a j m n i e j równie cudowne, j a k Mekce. Sądzę więc, że istnieje podstawa do p r z y ­ puszczeń, iż głoszona przez przywódców sudańskich tariqa teza o zgod­ ności z o r t o d o k s y j n y m i zasadami i s l a m u jest — niezależnie od osobis­ t y c h przekonań t y c h przywódców — tezą czysto powierzchowną. D l a uzasadnienia wysuniętego przypuszczenia p o d e j m i e m y próbę analizy podstawowych dogmatów i s l a m u , głównie w aspekcie wzajemnego sto­ s u n k u Boga i człowieka, w porównaniu z t e o r e t y c z n y m i założeniami s u ­ dańskich b r a c t w r e l i g i j n y c h . 32 Największe różnice występują chyba w u j m o w a n i u i s t o t y Boga. W niezbyt s k o m p l i k o w a n e j dogmatyce i s l a m u podkreślenie absolutnej jedności i wyłączności A l l a h a zajmuje pozycję centralną. W y p o w i e d z e n i e formułki szahada: „nie ma Boga n a d A l l a h a , a M a h o m e t jest jego p r o r o ­ k i e m " , było w początkowym okresie istnienia tej r e l i g i i w a r u n k i e m w y ­ starczającym d l a przyjęcia kogoś w poczet wyznawców i s l a m u . M a h o ­ met, twórca t e j r e l i g i i , ze szczególną konsekwencją podkreślał, że Bóg 31 Cytuję za T r i m i n g h a m e m , 'op. cit., s. 207. 32 N a przykład plemię Tedżali, zamieszkujące północno-wschodnim ludności S u d a n u wprawdzie krańcu Kordofanu należące (od połowy X I V w. p a n o w a n i e obyczaje wzgórze o t,ej s a m e j do najwcześniej rodziny a r a b s k o - i s l a m i s t y c z n e <w z a k r e s i e nazwie na zislamizowanej muzułmańskiej) obrzędów przejęło zaślubin i po­ grzebów, a l e połączyło j e z własnymi obrzędami. T a k n p . w c z a s i e pogrzebu ciało zmarłego składane j e s t w g r a b a c h t y p u a r a b s k i e g o , a l e u m i e s z c z o n e jest n i e w k i e ­ runku Mekki, j a k wymagają tego przepisy Koranu, lecz »• t r a d y c y j n y m i obrzędami p l e m i e n n y m i . P o r . S t e v e n s o n , w kierunku zgodnym op. cit., s. 225. �ISLAM 151 SUDAŃSKI jest jeden, wszechmocny, jest stwórcą wszechświata i nie ma żadnych pośredników. Takie ujęcie istoty Boga wykluczało k u l t świętych, p o ­ dobnie j a k i k u l t w s z e l k i c h i n n y c h bytów wyposażonych w siły n a d ­ naturalne. T e n s u r o w y dogmat islamu, stanowiący do dziś podstawę o r t o d o k s y j ­ n y c h zasad tej r e l i g i i , n i e był przestrzegany w islamie l u d o w y m a n i wśród ugrupowań sufickich, a t y m bardziej nie przyjął się na gruncie afrykańskim. Być może właśnie w istocie i treści tego podstawowego d o g m a t u r e l i g i i muzułmańskiej należy doszukiwać się p r z y c z y n p o w o l ­ nego p r z e n i k a n i a zasad i s l a m u do Sudanu, aż do czasu napływu na t e n obszar przedstawicieli ugrupowań m i s t y c z n y c h , którzy w f o r m i e p o p u ­ l a r n e j , choć dalekiej od ujęć o r t o d o k s y j n y c h , rozprzestrzeniali pojęcia i zasady i s l a m u bliskie Sudańczykom. P o d s t a w o w y dogmat i s l a m u ulega na gruncie afrykańskim zasadni­ czemu p r z e t w o r z e n i u . W p r a w d z i e a b s o l u t n y b y t i a u t o r y t e t A l l a h a nie jest k w e s t i o n o w a n y przez Afrykańczyka, ale podobnie j a k nadrzędne bóstwa animistyczne, z którymi zresztą A l l a h jest łączony l u b utożsa­ m i a n y , nie w y w i e r a o n w istocie żadnego wpływu na codzienne życie l u d z i . Obok niego występują liczne d u c h y lokalne, odgrywające nadal dominującą rolę w życiu ludności afrykańskiej, w szczególności zaś wśród ludności r o l n i c z e j . 33 Podobnie kształtuje się sytuacja w Sudanie, gdzie dogmat o absolut­ nej jedności Boga nie jest podważany f o r m a l n i e , lecz gdzie k u l t dla A l l a h a został w istocie zastąpiony k u l t e m pośredników boskich, ze świę­ t y m i sudańskimi na czele. D l a Sudańczyka, przywykłego do codziennego k o n t a k t u z w i e l o m a o b i e k t a m i k u l t u animistycznego, rygorystyczne po­ jęcie jedności Boga jest nie do przyjęcia. Szuka on bezpośredniego, z i e m ­ skiego k o n t a k t u z b y t e m n a d n a t u r a l n y m i odnajduje go w mocy świętości ujawniającej się najpełniej w osobie p r o r o k a i s l a m u , ale rów­ nież w jego p o t o m k a c h na mocy dziedziczenia. Jest to rodzaj p a n t e i z m u , który u sudańskich muzułmanów wyraża się w p r z e k o n a n i u , iż M a h o m e t uczestniczy w bycie Boga, ponieważ s t w o r z o n y został ze światła b o ­ skiego . Sam M a h o m e t u j a w n i a się z k o l e i w każdej epoce w postaci S4 33 z T r a d y c y j n e , nadrzędne bóstwa l u b d u c h y afrykańskie są często utożsamiane Alláhem, szczególnie w tych wypadkach, kiedy nadrzędne bóstwa tradycyjne miały c h a r a k t e r b a r d z i e j a b s t r a k c y j n y . I m i o n a s t a r y c h bóstw są wówczas używane •wymiennie z i m i e n i e m A l l a h a , l u b też właściwości t y c h bóstw u j m o w a n e a k c y d e n s y A l l a h a . I t a k np. imię s t a r o k u s z y c k i e g o B o g a złożeniach określających s t o s u n e k muzułman d o A l l a h a , j a k np. w a q da'in wanie 34 rangi są W a q występuje w jako wielu (ofiaro­ Bogu). E l e m e n t światła bożego, z którego powstał M a h o m e t , nabierając t y m s a m y m bytu nieledwie mańskich, w równej Bogu, występuje u wielu s t a r y c h mistyków szczególności j e d n a k u I b n ' A r a b i ' e g o (w. X I V ) . Utożsamienie muzuł­ Maho- �152 ANNA MROZEK świętego, najchętniej swego dalekiego potomka, wyposażonego w n a d ­ naturalną siłę baraka. W sile tej uczestniczą wszyscy czciciele owego świętego przez próbę utożsamienia się z n i m , ale także zwierzęta, a n a ­ w e t m a r t w e p r z e d m i o t y na drodze k o n t a k t u mechanicznego. W t e n sposób przerzucony został pomost między odległym Alláhem a czło­ w i e k i e m na zasadzie niepomiernego rozbudowania r o l i i znaczenia świętych. Już t o pobieżne omówienie wskazuje na zasadnicze różnice między i s l a m e m sudańskim a o r t o d o k s y j n y m . Można b y t u mówić nawet o odej­ ściu Sudańczyków od islamu, g d y b y n i e f a k t , że zasady t e j r e l i g i i przez n i c h p r z y j m o w a n e były j e d y n y m i , j a k i e poznali i zaakceptowali. Jest to r e z u l t a t e m zarówno giętkości zasad i s l a m u , j a k i niekonsekwencji poglądów samego Mahometa, o c z y m m o w a będzie jeszcze dalej. Wresz­ cie emocjonalny związek Sudańczyków z tą religią, nawet p r z y j e d y n i e zewnętrznej akceptacji j e j zasad, jest wystarczającym powodem do za­ liczenia i c h w poczet wyznawców islamu. Założenia tego nie podważa naszym zdaniem również f a k t drugostronnego powiązania Sudańczyków z t r a d y c y j n y m i w i e r z e n i a m i i k u l t a m i afrykańskimi. Miejsce animizmu w islamie sudańskim Podstawowe e l e m e n t y p r a k t y k i s l a m u sudańskiego tkwią s w y m i k o r z e n i a m i w s t a r y c h wierzeniach i obyczajach a n i m i s t y c z n y c h , a n a w e t przedanimistycznych. Uznając w p e w n y m uproszczeniu za główne cechy i s l a m u sudańskiego k u l t świętych i i c h grobów, możemy z dużym prawdopodobieństwem wskazać na wcześniejsze obyczaje ludności S u ­ danu, z których one wynikają. I t a k w i a r a w siłę, która w a r u n k u j e zdolność czynienia rzeczy niezwykłych u l u d z i obdarzonych mana, przekształca się po przyjęciu i s l a m u w baraka, którego Bóg l u b p r o r o k udziela w y b r a n y m l u d z i o m . Baraka, podobnie j a k mana, może być prze­ kazane przez r e l i k t y , k a m i e n i e , drzewa l u b k o n t a k t bezpośredni. Poza t y m zewnętrznym podobieństwem o b u t y c h sił istnieją ślady i c h bardziej bezpośredniego związku n a gruncie Sudanu. Właściwości i f u n k c j e feki przypominają w dużej mierze cechy, j a k i e wcześniej p r z y p i s y w a n o cza­ r o w n i k o m wyposażonym w mana. Zakres działalności faki uzależniony od zakresu siły baraka, w jaką jest wyposażony, przebiega według n a ­ stępujących s t o p n i : leczenie chorych, przepowiadanie przyszłości, z d o l ­ ność do metamorfozy, władza nad p o d s t a w o w y m i e l e m e n t a m i w p r z y ­ rodzie i wreszcie ożywianie zmarłych. Takie same cechy p r z y p i s y w a n o m e t a ze światłem B o g a pozwala n a maksymalną f o r m a l n e g o n a r u s z a n i a d o k t r y n y o jedności B o g a . idealizację p o s t a c i p r o r o k a , bez �ISLAM SUDAŃSKI 153 wcześniej c z a r o w n i k o m . I n n y m elementem zbieżnym jest łączona z ba­ raka moc działania nie t y l k o pozytywnego, ale również negatywnego, zwłaszcza w s t o s u n k u do wrogów. F a k i wzbudza nie t y l k o szacunek i cześć, ale także lęk. Współcześni przywódcy większych ugrupowań r e l i g i j n y c h są ludźmi wykształconymi, a i c h powiązanie z k u l t a m i a n i m i s t y c z n y m i jest m n i e j j a w n e , t y m bardziej że bezpośrednie k i e r o w n i c t w o n a d podstawową rzeszą zwolenników danego u g r u p o w a n i a sprawują nie o n i sami, lecz ich reprezentanci. A l e l o k a l n i reprezentanci władzy tariqa ciążą bardzo silnie do t r a d y c y j n y c h kultów miejscowych, a proces t e n jest t y m głębszy, i m silniejsze są w p ł y w y animistyczne na d a n y m terenie, i m bardziej p o w i e r z c h o w n y był proces islamizacji. Feki na wsiach biorą c z y n n y udział w e w s z y s t k i c h uroczystościach i świętach l o k a l n y c h . P r z e ­ wodniczą w obrzędach ślubnych i pogrzebach o d p r a w i a n y c h w g wzorów islamistycznych, ale obok tego odprawiają egzorcyzmy, leczą choroby zaklęciami i sporządzają a m u l e t y , w których skuteczność często wierzą sami. Sporządzanie amuletów jest jedną z ważniejszych i dość i n t r a t ­ n y c h f u n k c j i feki. T e n zakres i c h działalności jest w y n i k i e m powszech­ nej w i a r y Sudańczyków w skuteczność amuletów j a k o ochrony przed czarami, co zresztą w y n i k a również z d a w n y c h kultów a n i m i s t y c z n y c h . Niezliczoną ilość amuletów używanych przez Sudańczyków można b y podzielić na d w a rodzaje: t r a d y c y j n e oparte na wzorach a n i m i s t y c z n y c h oraz te, które naniesione zostały przez islam. D o p i e r w s z y c h należą kości zwierząt l u b r y b , w y c i n k i z u b r a n i a zmarłego wali l u b g r u d k i z i e m i z jego g r o b u ; do d r u g i c h należą zapisy wersetów K o r a n u , n i e ­ rzadko z d o d a t k i e m znaków kabalistycznych. Bezpośredni związek z w i e r z e n i a m i a n i m i s t y c z n y m i posiada wspo­ m n i a n y już wyżej f a k t używania j a k o amuletów przedmiotów, a nawet ziemi, pozostających w bezpośredniej styczności ze świętymi. U podstaw tego zwyczaju leży przekonanie, iż przedmiot pozostający w bezpośred­ n i m kontakcie z wali zawiera część substancji jego duszy. T a sama w i a r a jest również podstawą postępowania odwrotnego: Sudańczyk składa p r z y o d w i e d z a n y m przez siebie grobie świętego w o t a i o f i a r y z żywności, ale także w y c i n k i własnych włosów l u b paznokci, w celu zapewnienia sobie ochrony świętego przed działaniem złych mocy. Przytoczone wyżej przykłady wskazują na istniejące powiązania sił starych ( k u l t duchów) z nową formą świętości opartej na islamie. Wśród p l e m i o n Bedża i F u r n p . nadal czczone są takie święte o b i e k t y , j a k drzewa, wzgórza, k r z e w y i t p . niegdyś miejsca kultów pogańskich, a obec­ nie łączone l u b i d e n t y f i k o w a n e ze świętymi i s l a m u . Nierzadkie są rów­ nież w y p a d k i umieszczania grobów świętych islamistycznych na bazie starego g r o b u czczonego niegdyś przodka. �154 ANNA MROZEK Określenie ,,grupy powierzchownie zislamizowane" l u b „o s i l n y c h przeżytkach a n i m i s t y c z n y c h " sugeruje zróżnicowanie ludności S u d a n u w zakresie stopnia adaptacji wierzeń islamistycznych. T a k też jest w istocie. Ludność pochodzenia arabskiego jest d u m n a ze swego pocho­ dzenia i znacznie silniej powiązana z obyczajami a r a b s k i m i , a więc również z samą wiarą i s l a m u . Odróżnia się ona od pozostałej części ludności Sudanu, m n i e j związanej z kulturą arabską, bardziej l i b e r a l n e j w zakresie spraw w i a r y i w każdym w y p a d k u ciążącej k u t r a d y c y j n y m k u l t o m afrykańskim. J . S. T r i m i n g h a m w następujący sposób określa różnice między t y m i d w i e m a g r u p a m i : „ O a n i m i z m i e powierzchownie z i s l a m i z o w a n y m można mówić t y l k o w w y p a d k u g r u p n e g r o i d a l n y c h : D a r f u r i D a r f u n g . Z a r a b i z o w a n i chamici l u b negroidzi północnego S u ­ d a n u są b e z k o m p r o m i s o w y m i muzułmanami, namiętnie l o j a l n y m i w sto­ s u n k u do i s l a m u . I c h niekonsekwencja w w i e r z e jest czysto p o ­ wierzchowna" . 35 Pogląd t e n wydaje się z b y t kategoryczny i w s k u t e k tego b u d z i pewne zastrzeżenia. N i e negując występowania dość znacznych różnic między d w i e m a g r u p a m i ludności Sudanu, nie sądzimy jednak, aby były one tak zasadniczej n a t u r y , j a k określa to c y t o w a n y wyżej fragment J . S. T r i m i n g h a m a . Przecież napływowa ludność arabska na obszarze Sudanu pozostaje od wieków w b l i s k i m kontakcie z ludnością miejscową, tak chamicką, j a k i negroidalną. Współcześni przywódcy ugrupowań r e l i g i j n y c h , a także p o l i t y c z n y c h w północnym Sudanie, wykazują n i e ­ rzadko wszelkie znamiona rasy negroidalnej, m i m o iż mienią się A r a ­ b a m i . N i e jest więc możliwe, aby w procesie a s y m i l a c j i z ludnością miejscową nie przejęli o n i elementów obyczajów i wierzeń miejscowych, co musiało z k o l e i zaważyć na charakterze i c h wierzeń i s l a m i s t y c z n y c h . Zresztą określana dotąd f o r m a i s l a m u sudańskiego, oparta na k u l c i e świętych i i c h grobów, odnosi się do wszystkich wyznawców t e j r e l i g i i w t y m k r a j u , różnice występują j e d y n i e w zakresie powiązań tego k u l t u z t r a d y c y j n y m i obrzędami a n i m i s t y c z n y m i . Jest to j e d n a k raczej różnica ilościowa niż jakościowa, różnica stop­ nia zaangażowania w s p r a w y nowej w i a r y . Opierając się na trójczłon o w y m podziale stopnia a s y m i l a c j i i s l a m u przez plemiona afrykańskie, p r z y t o c z o n y m przez R. G r a y a , skłonna jestem twierdzić, że żadna 36 3 7 T r i m i n g h a m, op. cit., s. 109. T r i m i n g h a m w i n n y m m i e j s c u s w e j książki, mówiąc o s t a n o w i s k u effendi (ludzie wykształceni n a w z o r a c h z a c h o d n i c h wywodzący się najczęściej spośród A r a b ó w ) do s p r a w w i a r y , s t w i e r d z a co następuje: „Lojalni muzułmanie skłaniający się do m o d e r n i z m u , ale w potrzebie szukają p o m o c y u f e k i ; w y ś m i e ­ wając przesądy m a s , s a m i używają a m u l e t ó w " (op. cit., s. 112). 35 36 37 1., P r z e j m o w a n i e pewnych elementów kultury materialnej arabsko-islami- �ISLAM 155 SUDAÑSKI z d w u g r u p ludności Sudanu nie osiągnęła jeszcze stopnia trzeciego, chociażby z tego względu, że żadna nie zarzuciła dotąd p r a k t y k zaka­ zanych przez islam, stanowiących do dziś część składową i s l a m u sudań­ skiego j a k o całości. N i e ulega jednak wątpliwości, że do ostatniego stop­ n i a zbliżyły się w większej mierze szczepy l u b plemiona zarabizowane niż pozostałe plemiona Sudanu północnego, w s k u t e k szerszych i głęb­ szych powiązań emocjonalnych t y c h pierwszych z arabską kulturą i religią. W niektórych opracowaniach do głosu dochodzi również tendencja do wyrównywania różnic między islamem k l a s y c z n y m , a c z a r n y m isla­ m e m afrykańskim powiązanym z a n i m i z m e m , przez utożsamianie a n i m i z m u z monoteizmem. Opierając się na fakcie, że dawne bóstwa naczelne Afrykańczyków utożsamiane są często z Alláhem, p r z y n a j m n i e j dwaj a u t o r z y : E. Benz i J . C. Froelich, wyciągają stąd wniosek, iż jest to przejście od jednej f o r m y m o n o t e i z m u do d r u g i e j . Przeciwstawiając się t a k i e m u ujęciu zagadnienia podkreślamy raz jeszcze, że wywodzące się z d a w n y c h kosmologii afrykańskich bóstwa naczelne nie odgrywały żadnej r o l i w życiu i sprawach l u d z i , n i e wzbudzały czci a n i l ę k u . Właściwe wierzenia i obrzędy Afrykańczyków związane były z wielością duchów rozsianych w przyrodzie, którym mieszkańcy A f r y k i składali ofiary, zawierzali swe kłopoty i radości i przed których nadmierną ingerencją l u b złym działaniem b r o n i l i się p r z y pomocy p r a k t y k m a ­ gicznych. A n i m i z m s t a n o w i więc t y p o w y przykład p o l i t e i z m u , w sto­ s u n k u do którego i s l a m — szczególnie silnie akcentujący jedność i a b ­ s o l u t y z m boski — jest zasadniczo nową r e l i g i ą . Sądzę również, że 3 8 39 40 stycznej; 2. stopniowe nych z modelami do wierzeń przenikanie tradycyjnymi; islamu, charakteryzujące zakazanych przez islam. Por. R. —1889, 38 religijnych się m . i n . s t o p n i o w y m A History Gray, op. cit., s. 130; E . B e n z , Por. F r o e l i c h , [w:] Religion Culture and Society. przyswajal­ i stopniowe przejście zarzucaniem of the Southern praktyk Sudan Takim bóstwem południowego naczelnym Sudanu, gdzie jest On Understanding A Reader ed. L . S c h n e i d e r , N e w Y o r k — L o n d o n — S y d n e y 39 i s l a m u , łatwo tradycyjnej 1839— O x f o r d 19611, s. 143. Religions, z praktyk 3. u t r a t a w i a r y of Religion, 1964, s. 4. m . i n . Dżuok przeważają Nonchristian in the Sociology wśród wierzenia plemienia animistyczne. Szylluków Dżuok jest nadrzędnym b y t e m , największym d u c h e m , u c h o d z i z a stwórcę świata. A l e z D ż u o k -Bogiem Njakang nie są łączone żadne z a n o s i się modły i któremu również stwórcą znanych Szyllukom, w of the Social 40 kategorie moralne, które wyprowadzane są od — l e g e n d a r n e g o p r z o d k a , któremu p r z y p i s u j e się c e c h y boskie, do którego Upper Values Por. świata. Nile, [w:] of African składa Termin t y m również African Poeples, MacMichael: się ofiary. dżuok jest Niekiedy również chorób. P o r . Worlds Studies G. in Njakang określany określeniem Leinhard, the Cosmological zjawisk The jest nie Shilluk Ideas and e d . D . F o r d e , O x f o r d U n i v . P r e s s 1963, s. 142—163. „Wiara w jedynego Boga, będąca centralnym ele- �156 ANNA MROZEK dzisiejsza, s y n k r e t y c z n a f o r m a czarnego i s l a m u , u w a r u n k o w a n a s i l n y m i wpływami t r a d y c y j n y c h wierzeń a n i m i s t y c z n y c h , stoi wciąż jeszcze na pograniczu między p o l i t e i z m e m a monoteizmem, z przewagą tego p i e r w ­ szego. N i e zmienia to zresztą f a k t u , że i s l a m sudański, j a k cały i s l a m czarny, jest — w porównaniu ze skostniałymi zasadami i s l a m u o r t o ­ doksyjnego — religią żywą i skomplikowaną, stanowiącą wdzięczny temat dla w i e l o k i e r u n k o w y c h badań n a u k o w y c h . PRZYCZYNY Wspólne POPULARNOŚCI elementy wierzeń ISLAMU afrykańskich W SUDANIE i islamu ludowego Mahomet, twórca r e l i g i i i s l a m u , powstałej w V I I w., wystąpił ze s w o i m posłannictwem dopiero w czterdziestym r o k u swego życia i n i g d y nie uwolnił się w pełni od s t a r y c h elementów wierzeń swoich rodaków. Ślady d a w n y c h wierzeń, a w niektórych w y p a d k a c h włączanie s t a r y c h obrzędów do zasad nowej w i a r y monoteistycznej — to p r z e j a w y zrozu­ miałych wahań i niekonsekwencji Mahometa, które znalazły swoje o d ­ bicie w świętej księdze i s l a m u : K o r a n i e . Rezygnując z bardziej w y c z e r ­ pującego omówienia tego zagadnienia, które jest p r o b l e m e m o d d z i e l n y m , o g r a n i c z y m y się t y l k o do omówienia niektórych elementów d a w n y c h wierzeń arabskich występujących w K o r a n i e , które później, w f o r m i e , jaką nadał i m islam l u d o w y , przeniknęły również na obszar afrykański. Najważniejszym elementem politeistycznych, a n a w e t pogańskich wierzeń Arabów, włączonym do zasad nowej w i a r y , jest k u l t k a m i e n i a K a a b y w Mekce, sięgający s w y m i k o r z e n i a m i do p r a k t y k fetyszystyczn y c h na t y m o b s z a r z e . Również nowe uzasadnienie tego k u l t u , j a k i e daje M a h o m e t w K o r a n i e — powiązanie K a a b y z miejscem spoczynku legendarnego przodka Arabów, I z m a e l e m , jest sprzeczne z s u r o w y m 41 12 meritem i dogmatem islamu, nie została w istocie n i g d y zaakceptowana Afrykańczyków wyznających tę religię. I c h k o n c e p c j a B o g a była koncepcją bezosobowego, beznamiętnego; i c h codzienne życie było u w a r u n k o w a n e bowe, określone d u c h y przodków, o których pośrednictwie przez bóstwa przez Oso­ i s l a m n i e wspominał. A k c e p t a c j a A l l a h a j e s t t u nową religią" (op. cit., s. 213). 4 1 Najdawniejszą formą k u l t u religijnego n a o b s z a r z e Hidżazu był k u l t świętych kamieni — f e t y s z y . K a m i e n i e t a k i e otaczano świętym kręgiem (hima), w znajdowało się źródło, oaza obrzędy religijne: święte kamienie, składano w ofierze itp. T u t a j zwierzęta domowe odbywały się właściwe i i c h krwią smarowano którym które całowano i głaskano, a b y w ten sposób spowodować przejście n a siebie siły, która — j a k sądzono •— t k w i w k a m i e n i u . 4 2 P o r . Koran: n i e n i e m i ucieczką „Postawiłem dom święty [w Mekce — A . M.], a b y był s c h r o ­ d l a l u d z i ; rzekłem: n i e c h m i e j s c e A b r a h a m a będzie m i e j s c e m m o d l i t w y . Z a w a r ł e m p r z y m i e r z e z A b r a h a m e m i I z m a e l e m " ( I I , 1,19). �ISLAM 157 SUDAÑSKI zakazem oddawania czci k o m u k o l w i e k poza Alláhem, formułowanym w i e l o k r o t n i e , w K o r a n i e . W istocie k u l t k a m i e n i a K a a b y włączony w za­ kres p r a k t y k islamistycznych był f o r m a l n i e ustępstwem M a h o m e t a n a rzecz przyzwyczajeń Arabów, dla których coroczne p i e l g r z y m k i do M e k k i i związane z t y m obrzędy miały ogromne znaczenie; w p r a k t y c e jednak ustępstwo to miało znaczenie szersze, ponieważ dawało podstawę d l a dalszej k o n t y n u a c j i k u l t u przodków wśród Arabów, a w dalszym roz­ w o j u l u d o w y c h wierzeń i s l a m i s t y c z n y c h — do k u l t u grobów świętych islamu. Obie konsekwencje znalazły pełne odbicie w islamie afrykań­ s k i m , w t y m także sudańskim. I n n y m elementem s t a r y c h wierzeń arabskich występującym w K o ­ r a n i e jest uznanie poza Alláhem wielości sił d u c h o w y c h , j a k aniołowie, diabły i dżiny (duchy rozsiane w przyrodzie) . Co p r a w d a K o r a n p o d ­ kreśla jedność i wyłączność Boga oraz służebność i znikomość wszelkich bytów d u c h o w y c h w obliczu A l l a h a na równi z człowiekiem . A l e samo stwierdzenie i c h istnienia ożywiało w w i e k a c h późniejszych fantazję ludową dostrzegającą dżiny w całym otaczającym l u d z i świecie, co prowadziło do p r z y p i s y w a n i a i m różnorodnych cech i czynności. A n i o ­ łowie, dżiny i diabły, o których w i e l o k r o t n i e jest m o w a na stronach K o r a n u , a p o t e m w zbiorach t r a d y c j i muzułmańskiej, stanowią świetną pożywkę d l a t r a d y c y j n y c h duchów d o b r y c h i złych na gruncie afrykań­ s k i m . T a m też, od c h w i l i przyjęcia i s l a m u , d u c h y t r a d y c y j n e łączone są l u b utożsamiane z d u c h a m i i s l a m i s t y c z n y m i . i S 44 Wreszcie trzeci element t r a d y c y j n y c h wierzeń Arabów występujący w K o r a n i e , a p o t e m występujący w islamie l u d o w y m , wyszedł na p r z e ­ c i w obyczajom i w i e r z e n i o m Afrykańczyków przejmujących i s l a m . T y m ważnym elementem są występujące w K o r a n i e ślady m a g i i i czarów. W p r a w d z i e i s l a m klasyczny nigdzie nie formułuje swego poparcia d l a p r a k t y k magicznych i czarów: f o r m a l n i e rzecz biorąc podważałoby to wszechmoc i wszechdziałanie j e d y n e j siły a k t y w n e j A l l a h a ; ale sam K o r a n zawiera sformułowania przypominające te p r a k t y k i , nigdzie 4 S 4 3 P o r . Koran: „Powiedz Mahomecie, że przyszła do ciebie wiadomość przez d u c h a [Anioła G a b r i e l a , zajmującego pozycję nadrzędną wśród aniołów — A . M.], że wiele cudownego w Allaha dżinów, słysząc czytanie i n i e będziemy n i k o g o Koranu z n i m porównywać" zawołało: uwierzyliśmy ( L X X I I , II); „Ile je,st dusz, t y l e jest aniołów stróżów" ( L X X X V , 4); „Szatani p o d d a n i są jego [chodzi o S a l o ­ m o n a — A . M.] w o l i " ( X X X V I I I , 35). 4 4 są Por. K o r a n jego [Allaha] o najdoskonalszych gońcami..." stworzeniach (XXXV, 4); Allaha-aniołach: „...aniołowie drżą w „... jego aniołowie obecności" ( X I I I , 14). 4 5 przez P o r . l i c z n e zaklęcia M a h o m e t a Arabów: w K o r a n i e n a siły p r z y r o d y , niegdyś czczone „Przysięgam n a słońce i jego świecące za n i m postępujący" się p r o m i e n i e , n a księżyc ( X C I , 1—2); oraz ślady czarów: „ M ó w M a h o m e c i e ! Uciekam �158 ANNA MROZEK natomiast nie k w e s t i o n u j e się i c h skuteczności, nigdzie też nie potępia się i c h wyraźnie. Świadectwem dalszego stosowania t y c h p r a k t y k w okresie r o z k w i t u i s l a m u są zbiory t r a d y c j i , a pełny rozwój specy­ f i c z n y c h f o r m m a g i i islamistycznej d a t u j e się od c h w i l i r o z w o j u k i e ­ r u n k u sufistycznego. Jak już wspominaliśmy poprzednio, j e d n y m z p o d s t a w o w y c h ele­ mentów p r a k t y k suficznych było dhikr, to jest w i e l o k r o t n e , monotonne powtarzanie pięknych i m i o n A l l a h a , aż do wpadnięcia w t r a n s i osiąg­ nięcia mistycznej u n i i z Bogiem. W islamie l u d o w y m p r a k t y k a d h i k r nabrała znaczenia szerszego, b l i s k o spokrewnionego z przedmuzułmańs k i m i p r a k t y k a m i m a g i c z n y m i . A t r y b u t y boskie, w i e l o k r o t n i e p o w t a ­ rzane w dhikr, nabierają zwolna cech wartości samoistnych; określa się j e 'ism al-azam, to jest słowami o b d a r z o n y m i mocą, i sądzi się, że mają one moc zniewalania duchów. Dochodzą t u do głosu dawne e l e m e n t y m a g i i słowa i i m i e n i a , które do dzisiaj odgrywają ważną rolę na gruncie afrykańskim . W arabskiej m a g i i islamistycznej głównego znaczenia nabierało imię A l l a h a , które zwolna stawało się e k w i w a l e n t e m wszech­ mocy Boga. Wobec w i e l u pięknych i m i o n A l l a h a najwyższą moc p r z y ­ p i s y w a n o nienazwanemu, najwyższemu i m i e n i u Boga, które utoż­ samiane było z jego istotą. I tak, jeden z uznanych autorytetów muzuł­ mańskich nie t y l k o w zakresie p r a k t y k magicznych, ale również w kwestiach w i a r y — a l - B u n i — stwierdza, co następuje: „Byłem sam i zobaczyłem wówczas obraz, którym było koło zawarte w d r u g i m k o l e ; był to obraz m a j e s t a t u A l l a h a ; było t o najwyższe jego i m i ę " . Krąg Buni'ego miał być s k u t e c z n y m a m u l e t e m p r z e c i w k o w s z e l k i m chorobom i nieszczęściom. 46 47 4 8 A m u l e t y , dość powszechnie używane przez Arabów, składają się najczęściej z różnych pięknych i m i o n A l l a h a , na przykład: al jard (sa­ m o t n y ) , dżabbar (silny). Występują one pojedynczo l u b łącznie, w p e w - się pod obronę P a n a J u t r z e n k i , wystrzegając się złośliwości n i e d o b r y c h stworzeń, n o c n y c h p r z y p a d k ó w i nieszczęść, które spotykają r o d z a j l u d z k i oraz czarów b a b s ­ k i c h i zawiązanych w ę z ł ó w " ( С Х Ш , 1—4); „ M ó w M a h o m e c i e : ufność pokładam w P a n u Ludów... strzegąc się, napaści złych d u c h ó w " ( C X I V , 1—6)./ L e g e n d a z a w a r t a w t r a d y c j i głosi, że d w a anioły: H a r u t i M a r u t , nauczyły się m a g i i i przekazały swoją wiedzę l u d z i o m . T a w i e d z a m a być podstawą m a g i i a r a b s k i e j . Podobną rolę spełniać miały dżiny. P o r . Sayed Idris Shah, Oriental Magic, N e w Y o r k 1957, s. 77. 4 6 4 7 N a przykład wśród p l e m i e n i a D i n k a z południowej części S u d a n u sporządza się p o d o b i z n y bóstw l u b duchów, p r z y c z y m t e ostatnie n i e mają m o c y działania D a s Doppelte Gesicht t a k długo, j a k długo n i e zostaną n a z w a n e . P o r . G . des Sudan, 4 S berei, H. Bonn, W i e s b a d e n 1961, s. 182, A. Winkler, Siegel B e r l i n — L e i p z i g 1930, s. 45. und Charaktere in der Muhammedanischer Zau- �ISLAM 159 SUDAŃSKI n y m określonym zestawie i o d p o w i e d n i m układzie. Często też a m u l e t y zawierają zapis jakiegoś f r a g m e n t u K o r a n u . A m u l e t y są o s t a t n i m o g n i w e m zamykającym omawiane przez nas podobieństwo między p o p u l a r n y m islamem a r a b s k i m a islamem czar­ n y m . Zapewne zbieżności t y c h p r z y bardziej szczegółowym o m a w i a n i u tego p r o b l e m u byłoby znacznie więcej. A l e już na podstawie tego, co powiedziano, można mieć wątpliwości, czy istnieje podstawa do akcen­ towania s p e c y f i k i i s l a m u czarnej A f r y k i w porównaniu z p o p u l a r n y m i s l a m e m a r a b s k i m . Otóż naszym zdaniem specyfika taka istnieje. Przede w s z y s t k i m p r a k t y k i magiczne i s l a m u arabskiego, rozbudowane w opar­ c i u o niekonsekwencje samego K o r a n u , nie stanowią — w przeciwień­ stwie do czarnego i s l a m u — głównej domeny w i a r y , lecz są j e j m a r g i ­ nesem, n u r t e m ubocznym, podobnie j a k sufizm. Podstawowe rzesze arabskich wyznawców i s l a m u związane są ściśle z o r t o d o k s y j n y m n u r ­ t e m tej r e l i g i i , co znajduje swoje odbicie w podporządkowaniu się cen­ t r a l n e m u k i e r o w n i c t w u r e l i g i j n e m u (do 1924 r. k a l i f o w i , a po u p a d k u tej i n s t y t u c j i W i e l k i e m u S z e r y f o w i M e k k i l u b orzeczeniom miejscowego zgromadzenia 'ulemów), t a k w zakresie d o g m a t y k i , j a k i u j e d n o l i c o n y c h t u p r a k t y k r e l i g i j n y c h . Dochodzące do głosu odchylenia od prawideł powszechnie akceptowanych, na przykład wśród reprezentantów sufiz­ m u , nie miały t u n i g d y c h a r a k t e r u masowego, j a k w Sudanie; zresztą i t e n k i e r u n e k , poważnie spłycony od czasu a t a k u al-Ghazali'ego, w y ­ stępuje w większości wypadków na zasadzie pełnego podporządkowania kierunkom ortodoksyjnym. 4 9 W porównaniu z islamem sudańskim k u l t świętych w obrębie p o p u l a r ­ nego i s l a m u arabskiego nie nabrał również n i g d y cech powszechności, a n i też nie podważył w zasadniczy sposób jedyności czy wyłączności A l l a h a . 0 ile w odniesieniu do i s l a m u sudańskiego można z p e w n y m w a h a n i e m sformułować wniosek, iż k u l t dla przywódców ugrupowań przesłonił l u b zastąpił k u l t jedynego Boga, o t y l e w p o p u l a r n y m islamie a r a b s k i m za­ równo k u l t świętych — przejawiający się zresztą głównie w k u l c i e g r o ­ bów świętych — j a k i r o z b u d o w a n y t u k u l t p r o r o k a Mahometa, łączony jest z wszechmocą i absolutyzmem Boga. Baraka, łączone ze świętymi, jest t u bliższe bezpośredniemu znaczeniu tego słowa: błogosławieństwo, 1 udzielane jest przez A l l a h a t y m l u d z i o m , których sam w y b i e r a . Baraka na gruncie a r a b s k i m nie nabrało więc c h a r a k t e r u siły niezależnej, a u t o­ matycznie dziedziczonej przez pokrewieństwo l u b k o n t a k t mechaniczny, lecz było siłą ściśle związaną z Alláhem i przez niego warunkowaną. 49 Por. F . R. Earp: „Tam, gdzie n i e może być d o k t r y n y o r t o d o k s y j n e j " Society, s. 87). nie m a centralnego (Greek Religion, [w:] autorytetu Religion religijnego, Culture and �ANNA 160 MROZEK Z n a m i e n n y jest również fakt, iż w przeciwieństwie do i s l a m u sudańskiego M a h o m e t , który na gruncie a r a b s k i m także nabiera cech pośrednika mię­ dzy B o g i e m a człowiekiem ( w b r e w poglądom samego Mahometa w y r a ­ żonym w Koranie), czczony jest n i e ze względu na własne cechy świę­ tości, lecz ze względu na znamiona świętości udzielone m u przez A l l a h a . N a w e t najbardziej r a d y k a l n i prezdstawiciele s u f i z m u m n i e m a l i , iż osią­ gnęli stan duchowej jedności nie z M a h o m e t e m , lecz Alláhem. Z n a m i e n i e m s p e c y f i k i czarnego i s l a m u afrykańskiego są również o d ­ mienne cechy r e f o r m a t o r s k i c h ruchów w okresie nowożytnym na terenie afrykańskim i a r a b s k i m . W t e j mierze w y s t a r c z y porównać r u c h w a h h a b i c k i , powstały w X V I I I w . w A r a b i i Saudyjskiej oraz rozwijający się w p e w n y m sensie pod jego wpływem r u c h mahdystów w Sudanie. I pierwszy, i d r u g i k i e r u n e k postulował nawrót do źródeł i s l a m u , o d r z u ­ cenie wszelkich późniejszych nawarstwień t a k ideologicznych, j a k i w dziedzinie postępu materialnego: w w y n i k u tego przywódcy o b u t y c h ruchów o d n o w y p o s t u l o w a l i s k r a j n y p u r y t a n i z m , a w sensie ideologicz­ n y m przywrócenie b l a s k u d a w n y m zasadom i s l a m u , p o s t u l o w a n y m przez Mahometa. A l e w a h h a b i t y z m poprzestał na w y m i e n i o n y c h wyżej p o s t u ­ latach, przenosząc główny akcent na k u l t s t a r y c h autorytetów, podczas k i e d y M a h d i podniósł znaczenie swego posłannictwa do r a n g i oczekiwa­ nego w y b a w i c i e l a — Mahdi'ego, a porównując się z p r o r o k i e m M a h o m e ­ t e m stworzył podstawę d l a k u l t u własnej osoby, zmieniając w t y m celu n a w e t szahadą, t j . wyznanie w i a r y , dodając do t r a d y c y j n e j formułki: „ N i e m a Boga n a d A l l a h a , a M a h o m e t jest jego p r o r o k i e m " następujący dodatek: „a M u h a m m a d A h m a d i b n ' A b d A l l a c h jest M a h d i m A l l a h a " . O m a w i a n e wyżej podobieństwa i różnice między p o p u l a r n y m isla­ m e m a r a b s k i m a i s l a m e m c z a r n y m nie wyczerpują oczywiście tego za­ gadnienia. Pobieżne i c h omówienie stwarza również niebezpieczeństwo zbytniego uproszczenia n i e z w y k l e s k o m p l i k o w a n e j s t r u k t u r y i s l a m u t a k arabskiego, j a k i afrykańskiego. N i e m n i e j przytoczone wyżej przykłady stwarzają w p e w n y m sensie podstawę do wysunięcia tezy, iż właśnie islam — dzięki swej z pozoru prostej, a jednocześnie złożonej i giętkiej s t r u k t u r z e — jest religią bliższą Afrykańczykom niż chrześcijaństwo. T e n p r o b l e m stanowić będzie p r z e d m i o t dalszych rozważań. Islam a chrześcijaństwo w Afryce Znaczny wzrost l i c z b y wyznawców i s l a m u na gruncie afrykańskim zaczyna się o d e r y k o l o n i a l n e j i p r z y b i e r a wciąż na sile w okresie p o k o l o n i a l n y m . P r z y c z y n y tego zjawiska są dość złożone. Do najczęściej w y ­ m i e n i a n y c h w l i t e r a t u r z e specjalistycznej należą p r z e m i a n y socjalno-ekonomiczne, j a k i e zachodzą na k o n t y n e n c i e afrykańskim począwszy od prze- �ISLAM 161 SUĎANSKI łomu w X I X / X X , t j . początków panowania kolonialnego. Oto j a k f o r m u ­ łuje t e n pogląd I . M . L e w i s : " W okresie p r z e m i a n socjalnych, przemiesz­ czania się szczepów, postępu ekonomicznego i w a l k p o l i t y c z n y c h , a nade wszystko liczniejszych i bezpieczniejszych szlaków h a n d l o w y c h — i s l a m rozprzestrzeniał się szybciej niż k i e d y k o l w i e k " . T e n pogląd formułowa­ n y w i e l o k r o t n i e w różnym układzie w i n n y c h p u b l i k a c j a c h specjalistycz­ n y c h jest niewątpliwie t r a f n y , chociaż nie precyzuje naszym zdaniem nowej s y t u a c j i Afrykańczyków w obliczu poważnego zachwiania się sta­ r y c h wartości p l e m i e n n y c h w zetknięciu z nową, nie znaną dotąd c y w i l i ­ zacją zachodnioeuropejską. W wierzeniach a n i m i s t y c z n y c h religia nie jest oddzielona od życia, od codziennych przyzwyczajeń i prac, p r z e c i w ­ nie: jest przez nie uzasadniana. W życiu społecznym animistów b r a k jest oddzielenia tego, co święte, od tego, co laickie. Dopiero okres k o l o n i a l n y wprowadził na t e n obszar pierwsze f u n k c j e i t e c h n i k i zdesakralizowane. Wywołało to n a t u r a l n y wstrząs w świadomości Arfykańczyków, rodziło wątpliwości w skuteczność i c h dotychczasowych p r a k t y k i zabiegów m a ­ gicznych. Wątpliwości te były t y m większe, iż dotychczasowi przywódcy szczepów i czarownicy, będący dotąd najwyższymi a u t o r y t e t a m i d l a A f r y ­ kańczyka członka szczepu, t r a c i l i swą nadrzędną pozycję pod wpływem ingerencji władz c e n t r a l n y c h . T e n stan niepewności, b r a k przekonania o skuteczności ochrony dotychczasowych bóstw, prowadził Afrykańczy­ ków do poszukiwania nowego bóstwa o zasięgu szerszym, p o n a d p l e m i e n n y m . W t y m w y p a d k u wychodziły i m naprzeciw i s l a m i chrześcijaństwo z koncepcją jedynego, uniwersalnego Boga. Większa popularność i s l a m u w porównaniu z chrześcijaństwem w y ­ n i k a z tego, że i s l a m jest bliższy Arfykańczykom, nie b u r z y i c h d o t y c h ­ czasowych przyzwyczajeń, lecz nadaje i m n o w y sens. D l a Afrykańczyka chrześcijaństwo jest religią sformalizowaną i zinstytucjonalizowaną, do­ gmatyczną i pozbawioną giętkości; opiera się ono na małżeństwie m o n o g a m i c z n y m , występuje p r z e c i w k o fetyszom p l e m i e n n y m , laicyzuje w i e l e dziedzin r e g u l o w a n y c h dotychczas przez religię i rozróżnia a u t o r y t e t y świeckie i r e l i g i j n e . W przeciwieństwie do chrześcijaństwa islam, podob­ nie j a k t r a d y c y j n e religie afrykańskie, nie odróżnia elementów l a i c k i c h od r e l i g i j n y c h : obejmuje o n wszystkie dziedziny życia w i e r n y c h . I s l a m nie w y m a g a uczenia się długich tekstów k a t e c h i z m u a n i i n s t y t u c j i k a t e ­ chetów: jest o n p r o s t y i n i e s k o m p l i k o w a n y . D l a przyjęcia nowej w i a r y wystarcza krótkie wyznanie w i a r y i k i l k a u m o w n y c h gestów. Wreszcie wielowarstwowość i giętkość i s l a m u pozwala na łączenie zasad tej r e l i g i i z m i e j s c o w y m i k u l t a m i , w c z y m niebagatelną rolę o d g r y w a akceptacja małżeństw poligamicznych. I n n y m znamieniem giętkości i s l a m u jest łat50 L e w i s , I n t r o d u c t i o n , s. 81. 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a t . ХШ/2 �162 A N N A M R O Z E K wość, z jaką akceptuje on, a p r z y n a j m n i e j toleruje, światopogląd i oby­ czaje Afrykańczyków, i c h poczucie b l i s k i e j więzi z w i e l o m a p r z o d k a m i i k r e w n y m i , zarówno żywymi, j a k i zmarłymi. Ponieważ w i e l u m i s j o n a ­ r z y chrześcijańskich odmawia akceptacji ceremonii miejscowych, islam zyskuje p r i o r y t e t . Wreszcie jeszcze jeden element sprzyjający rozszerzaniu się i s l a m u na gruncie afrykańskim zasługuje na uwagę: ranga i pozycja i s l a m u . Jest ona równie wysoka w oczach Afrykańczyka, j a k chrześcijaństwo. Jest religią monoteistyczną i uniwersalną o zasięgu nie m n i e j s z y m niż chrześcjaństwo; jest religią piśmienną, to jest opartą na świętej księdze, co również podnosi a u t o r y t e t tej r e l i g i i . Ponadto i s l a m w okresie narasta­ nia ruchów narodowowyzwoleńczych stanowił i c h ważną podporę ideolo­ giczną. Oparcie się na islamie wynikało nie t y l k o z f a k t u różnic i r y w a ­ l i z a c j i istniejącej od wieków między cywilizacją zachodu a cywilizacją opartą na islamie — co t e m u ostatniemu nadawało specyficzny sens w walce p r z e c i w k o k o l o n i a l i z m o w i — ale również z tego, że i s l a m czarny zawiera także elementy k u l t u r y rdzennie afrykańskiej, które teraz, w obudowie islamistycznej, przeciwstawiane były E u r o p e j c z y k o m na p l a t f o r m i e t a k religijno-ideologicznej, j a k i p o l i t y c z n e j . Właśnie okres narastania w a l k a n t y k o l o n i a l n y c h w A f r y c e sprzyjał rozszerzaniu się i pogłębianiu wpływów i s l a m u n a t y m obszarze: hasłom panafrykańs k i m towarzyszyły często hasła p a n i s l a m i z m u . Popularność i s l a m u nie zmniejszyła się również o d m o m e n t u uzyskania niepodległości przez młode państwa afrykańskie, j a k k o l w i e k zasięg i f o r m y i s l a m u podlegają dość poważnemu zróżnicowaniu. 5 1 52 W Sudanie powiązanie ruchów narodowowyzwoleńczych z i s l a m e m było t y m silniejsze, że pamięć o zwycięskich w a l k a c h Mahdi'ego była t u ciągle żywa. Świadectwem tego powiązania są między i n n y m i działające na t y m terenie p a r t i e polityczne, powstałe na bazie istniejących t u , waż­ niejszych ugrupowań r e l i g i j n y c h . Odnosi się t o j e d n a k wyłącznie do północnej części Sudanu, akcentującej silnie swój związek z islamem, 5 S 5 1 W e d ł u g świadectwa I . M. L e w i s a n a w i e l u obszarach A f r y k i Koran się dużym s z a c u n k i e m i j e s t tą księgą, n a którą Afrykańczycy składają przysięgę w sądzie: „Kiedy Afrykańczykom — n i e będącym cieszy najchętniej muzułmanami — d a w a n o do w y b o r u : K o r a n , Biblię lub w ł a s n y f e t y s z j a k o podstawę złożenia p r z y ­ sięgi n a prawdomówność, w y b i e r a l i najchętniej K o r a n " , tamże. 5 2 su — T r a d y c y j n e hasło i s l a m u : dżihad (święta w o j n a ) nabrało t e r a z nowego s e n ­ walki przeciwko kolonializmowi i neokolonializmowi. Dar al-islam i s l a m u ) to o b s z a r s u w e r e n n y c h państw i s l a m u , a D a r a l - h a r b się o b s z a r e m w a l k z k o l o n i a l i z m e m . P o r . L e w i s , 5 3 Powstałe w 1943 p a r t i e : Asziqqa' (Bracia (obszar (obszar walki) Rodacy) oraz 'Umma (Gmina, Z g r o m a d z e n i e w i e r n y c h ) , wyrosły w S u d a n i e n a b a z i e dwóch najważniejszych powań r e l i g i j n y c h : p i e r w s z e staje op. cit., s. 89. K h a t m i j j a lub Mirghanijja, drugie Mahdystów. ugru­ �I S L A M S U D A Ń S K I 163 a w r a z z n i m przynależność do świata arabskiego. Południowa część S u ­ d a n u w przeważającej mierze animistyczna, przeciwstawia się d o m i n a c j i Północy, a w ślad za t y m również wpływom i s l a m u . Pomijając zagadnie­ nie różnic i k o n f l i k t u między północną a południową częścią Sudanu, nie wchodzące w zakres niniejszego artykułu, p r a g n i e m y na zakończenie za­ jąć się po krotce p e r s p e k t y w a m i i s l a m u sudańskiego. PERSPEKTYWY ISLAMU SUDAŃSKIEGO Mówiąc o p e r s p e k t y w a c h i s l a m u sudańskiego p r a g n i e m y się zastrzec, iż możliwości sformułowania u d o k u m e n t o w a n y c h wniosków w tej mierze są nader ograniczone. W y n i k a to nie t y l k o z f a k t u , że wszystkie młode państwa afrykańskie są wciąż jeszcze n a etapie b u d o w y podstaw n i e p o d ­ ległego b y t u , t a k w sferze e k o n o m i k i , j a k i ideologii, ale również z tego, że Sudan posiada dodatkowe p r o b l e m y w zakresie p o l i t y k i wewnętrznej, co sprawia, że informacje nasze o współczesnych przemianach i przeobra­ żeniach w t y m k r a j u są znikome. Poniższe rozważania na temat perspek­ t y w i s l a m u sudańskiego będą więc z konieczności ogólne i niekompletne, oparte wyłącznie na teoretycznej znajomości p r z e d m i o t u . I s l a m sudański zajmuje dość szczególną pozycję w A f r y c e , ponieważ stoi na pograniczu między islamem a r a b s k i m a afrykańskim. W p r z e c i ­ wieństwie do większości przywódców r e l i g i j n y c h czarnego i s l a m u akcen­ tujących swą przynależność do świata afrykańskiego, przywódcy r e l i g i j ­ n i S u d a n u podkreślają z dumą swoje arabskie pochodzenie. Czy w świetle tego można upatrywać p e r s p e k t y w y i s l a m u sudańskiego w s t o p n i o w y m oczyszczaniu tego ostatniego od nawarstwień afrykańskich? Raczej nie. Przede w s z y s t k i m t e r m i n „ A r a b " w Sudanie nie koniecznie określa j e d ­ nostkę mogącą udokumentować swoje arabskie pochodzenie. J a k s t w i e r ­ dza J . S. T r i m i n g h a m : „Termin A r a b , będący określeniem przynależnoś­ ci etnicznej, jest w Sudanie złudny. W i e l u Nubijczyków i Bedża, którzy określają siebie A r a b a m i , t a k samo zresztą j a k szczepy czysto negroidalne (np. Fung), nie mają do tego większych podstaw. A r a b e m dzisiaj może być określany często Afrykańczyk, n i e mający śladów pochodzenia a r a b ­ skiego" . Jeśli więc nie m a podstaw do przyjęcia etnicznej przynależności północnego Sudanu j a k o całości do świata arabskiego, to wydaje się, iż poczucie wspólnoty t e j części ludności Sudanu ze światem a r a b s k i m może stanowić podstawę do dalszych przeobrażeń i s l a m u sudańskiego w sensie jego przybliżenia do klasycznych wzorów arabskich. Pogląd ten formułuje niebezpośriednio J . S. T r i m i n g h a m , który, określając liczbę arabskiej ludności napływowej na obszar S u d a n u na około 5 — 1 0 % ogółu 54 5 4 T r i m i n g h a m , op. cit., s. 16. �164 A N N A M R O Z E K ludności północnego Sudanu stwierdza, iż: „ich oddziaływanie k u l t u r a l n e wywarło t a k s i l n y wpływ przekształcający na ludność miejscową, że moż­ na mówić o udziale 2 5 — 5 0 % czynnika semickiego wśród ludności sudańs k i e j " . Przede w s z y s t k i m arabska ludność napływowa nie wywierała z b y t w i e l k i e g o wpływu k u l t u r a l n e g o , a nawet religijnego na ludność S u ­ d a n u z tej prostej przyczyny, że j e j poziom k u l t u r a l n y nie różnił się zbytnio o d poziomu k u l t u r y miejscowej, czego najlepszym dowodem było częste przejmowanie obyczajów miejscowych przez przybyszów arabskich. Wspomina o t y m zresztą również c y t o w a n y wyżej autor w i n n y m miejscu swej książki . W p r a w d z i e rozprzestrzeniający się t u i s l a m wywarł nie­ wątpliwie duży wpływ na ludność Sudanu, ale proces t e n dokonywał się za pośrednictwem propagatorów i m i s j o n a r z y r e l i g i j n y c h , a n i e całej arabskiej ludności napływowej. A l e nawet szczytowy m o m e n t w z r o s t u r a n g i i s l a m u w Sudanie, przejawiający się w s t w o r z e n i u państwa muzuł­ mańskiego kierowanego przez Mahdi'ego, nie wytworzył poczucia wspól­ n o t y narodowej nawet wśród g r u p arabskich . 55 56 37 Usilne podkreślanie arabskiego pochodzenia przez niektóre g r u p y l u d ­ ności północnego S u d a n u m a j e d n a k swój głęboki sens, chociaż leży on poza sferą poczucia wspólnoty narodowej czy etnicznej. A r a b s k i e pocho­ dzenie torowało drogę do władzy p o l i t y c z n e j , arabska k r e w znamionowała arystokrację zwłaszcza w Sudanie, gdzie w i e l o w i e k o w y wpływ i nacisk muzułmańskiego E g i p t u sprawiał, że pojęcia arabskości i i s l a m u były s y n o n i m a m i władzy. A u t o r y t e t pierwszych przywódców r e l i g i j n y c h , twórców sudańskich tariqa, b u d o w a n y był właśnie na t y c h podstawach. Dziedziczna władza przywódców tariqa umacniała panowanie rodzin, w y ­ prowadzających swe pochodzenie od potomków l u b k r e w n y c h Mahometa. Rzeczywiste l u b domniemane arabskie pochodzenie poszczególnych r o d z i n l u b g r u p p l e m i e n n y c h Sudanu odegrało raz jeszcze pozytywną r o ­ lę w okresie narastania w a l k narodowowyzwoleńczych na t y m obszarze. Wówczas w z o r y i idee napływające do Sudanu z E g i p t u — podobnie j a k w czasach Mahdi'ego — jednoczyły Arabów pod sztandarem wspólnej w a l k i , mającej c h a r a k t e r świętej w o j n y . Tendencje te były t y m s i l n i e j ­ sze, że p r z y n a j m n i e j jedno z ważniejszych ugrupowań p o l i t y c z n y c h tego okresu, p a r t i a Asziqq'a, głosiło hasło u n i i z E g i p t e m . W miarę zbliżania się m o m e n t u uzyskania niepodległości przez Sudan hasło u n i i z E g i p t e m 55 Tamże, s. 17. 56 Tamże, s. 7. " T r i m i n g h a m : narodowej. „Arabowie N i e współdziałali w Sudanie oni n i g d y poza n i e posiadają powstaniem poczucia Mahdystów. wspólnoty Jakkolwiek wydają się jednością n a z a s a d z i e używania wspólnego języka, n i e łączy i c h wspólna troska o dobro k r a j u , c z y choćby (op. cit., s. 18). tylko wspólne dobro p o k r e w n y c h sobie grup" �ISLAM 165 SUDAÑSKI stawało się coraz m n i e j popularne, a dawne rozróżnienie A r a b — A f r y ­ kańczyk, akcentowane przez t y c h pierwszych m i m o częstego b r a k u róż­ nic antropologicznych „obu" t y c h ras, nabrało nowego sensu po połącze­ n i u oddzielonych dotąd części Sudanu: północy i południa. Dążność do supremacji politycznej, k u l t u r a l n e j , a także r e l i g i j n e j „arabskiej" Pół­ nocy w stosunku do Południa Sudanu, p r z y zadawnionej niechęci tego ostatniego do Arabów, starannie pielęgnowanej przez Anglików, dopro­ wadziło do s y t u a c j i k o n f l i k t o w e j . O m a w i a n y t u dość szeroko p r o b l e m arabskości północnej części S u ­ danu jest dość i s t o t n y w k w e s t i i p e r s p e k t y w i s l a m u sudańskiego, w y ­ w i e r a b o w i e m i s t o t n y wpływ na kształt i s l a m u w t y m k r a j u w c h w i l i o b e c n e j , a może mieć także wpływ na strukturę i s l a m u sudańskiego w przyszłości. Według zgodnych o p i n i i w i e l u różnych opracowań n a u k o w y c h , współ­ czesny i s l a m afrykański poddany jest oddziaływaniu trzech różnych t e n ­ dencji: m o d e r n i z m u zachodniego, t r a d y c j o n a l i z m u afrykańskiego i r e f o r m i z m u arabskiego. Na obszarze Sudanu układ t y c h trzech tendencji jest dość szczególny. T a k silnie eksponowane arabskie pochodzenie niektórych g r u p ludności północnego Sudanu, sugerowałoby szerokie nawiązywanie do ostatniej tendencji na t y m obszarze. J a k już jednak wspominaliśmy wcześniej, A r a b o w i e są t u t a k silnie z i n t e g r o w a n i z ludnością autochto­ niczną, że często z a t r a c i l i już cechy odrębności rasowej. 58 A r a b o w i e , a raczej Sudańczycy wyprowadzający swe pochodzenie od Arabów, dzięki swej od wieków u p r z y w i l e j o w a n e j pozycji zajmują cen­ t r a l n e miejsce w rządach R e p u b l i k i Sudańskiej, ale także stanowią t r z o n k i e r o w n i c t w a ugrupowań r e l i g i j n y c h . Ponieważ zasięg i c h władzy i auto­ r y t e t u zależy od popularności wśród członków tariqa, którym kierują, w i c h własnym interesie leży zachowanie t r a d y c y j n y c h , a więc w isto­ cie afrykańskich f o r m wierzeń islamistycznych. Reprezentantami r e f o r m i z m u arabskiego są na gruncie Sudanu absol­ w e n c i współczesnych szkół islamistycznych, często arabskich. Reprezen­ tują o n i j e d n a k raczej stanowisko ortodoksyjne nie modernistyczne w za­ kresie i s l a m u , a głównym obiektem i c h a t a k u są właśnie faki. A r a b s k i n u r t i s l a m u , a w szczególności ortodoksyjne zasady tej r e l i g i i , mogą w y ­ wrzeć pewien wpływ na centralne władze ugrupowań r e l i g i j n y c h współ- 58 Z a o s t r z e n i e k o n f l i k t u między północą a południem S u d a n u , ale także w y ł o ­ n i e n i e się różnic arabskimi n a obszarze a arabskimi północnej części tego k r a j u między religij­ n y c h — niegdyś postępowe — uwsteczniły się. W 1956 r. k o a l i c j a ' U m m a i Khat- mijja obecnym pierwszy laicki rząd Sudanu. oparte szczepami n i e - na ugrupowaniach utrąciła spowodowało, iż p a r t i e W rządzie Mah'dzubi'ego p a r t i e te zajmują dość ważną pozycję, a r e z u l t a t e m i c h n a c i s k u była m i n . d e l e g a ­ lizacja Komunistycznej Partii Sudanu. �166 ANNA MROZEK działających w rządzie Sudanu; nie sądzimy jednak, aby zyskały one akceptację podstawowej ludności S u d a n u , związanej ściśle z r o d z i m y m i t r a d y c j a m i afrykańskimi, d l a których zasady islamu są często t y l k o zew­ nętrzną obudową. Z t y c h względów sądzimy, że w islamie sudańskim najważniejszą rolę odgrywać będzie jeszcze w najbliższym czasie t r a d y ­ c j o n a l i z m afrykański, n a w e t p r z y postępującej arabizacji i islamizacji dotąd animistycznej ludności zachodniej i wschodniej części Sudanu pół­ nocnego, ponieważ oznacza to podkładanie pod szyld i s l a m u w i e l u obrzę­ dów i p r a k t y k t r a d y c y j n y c h ludności przejmującej islam, a co za t y m idzie obniżenie ogólnego poziomu i s l a m u sudańskiego w porównaniu z k l a ­ s y c z n y m i zasadami tej r e l i g i i . Proces dalszej a f r y k a n i z a c j i i s l a m u sudań­ skiego może także ulec pogłębieniu w w y p a d k u p r z e j m o w a n i a zasad tej r e l i g i i przez przybyszów z Południa, napływających do północnej części Sudanu w p o s z u k i w a n i u pracy. Pomijając j e d n a k te p e r s p e k t y w y i bazując t y l k o na obecnej f o r m i e islamu sudańskiego, nie podzielamy poglądu I . M . Lewisa, że „współ­ czesny s y n k r e t y z m i s l a m u afrykańskiego jest etapem przejściowym [...] po którym m u s i dojść do oczyszczenia t e j r e l i g i i " . Możliwość w y k r y s t a ­ lizowania się czystych f o r m i s l a m u na terenie Sudanu, po k i l k u w i e k o w e j działalności b r a c t w mistycyzujących j a k o j e d y n y c h propagatorów myśli islamistycznej, p r z y stałym nacisku t r a d y c y j n y c h wierzeń afrykańskich, jest raczej n i e w i e l k a . To p r a w d a , że wartość r e l i g i i i k u l t u r y , jaką niesie islam d l a współczesnego życia, jest na gruncie Sudanu raczej znikoma. Wśród w i e l u argumentów przytaczanych przez autorów opracowań do­ tyczących tego zagadnienia na p l a n p i e r w s z y w y b i j a się b r a k e f e k t y w ­ ności ugrupowań i s l a m i s t y c z n y c h S u d a n u w t w o r z e n i u p r o g r a m u życia politycznego, a w szczególności ekonomicznego, niepodległego już pań­ stwa . W t y m w y p a d k u znacznie więcej do powiedzenia miały państwa arabskie o wyższym poziomie nauczania islamistycznego, gdzie rodzące się prądy modernistyczne, a n a w e t reformistyczne wychodziły na prze­ c i w w y m o g o m współczesności. Sudańskie tariqa bazowały i bazują na e m o c j o n a l n y m kontakcie w i e r n y c h z religią, a dominujący k u l t świętych wyłącza aktywność czy inicjatywę i c h czcicieli. N e g a t y w n a ocena w a r ­ tości ideologicznych i s l a m u na gruncie A f r y k i w aspekcie j e j przystoso­ w a n i a do wymogów współczesności p r o w a d z i n i e k i e d y autorów opraco­ wań specjalistycznych do formułowania w n i o s k u , iż je d ynie dotarcie do k u l t u r y zachodnioeuropejskiej i j e j przyswojenie może dać gwarancję postępu w t y c h k r a j a c h . Jest to stanowisko tyleż r a d y k a l n e , co t e n 5e 60 6 1 59 Lewis, op. cit., s. 67. 60 Tamże, s . 87. 51 F r o e l i c h , op. cit, s. 351, �ISLAM 167 SUDAŃSKI dencyjne. Rozwój wydarzeń w k r a j a c h Trzeciego Świata, pozostających w zasięgu w p ł y w ó w i s l a m u wskazuje, iż k r a j e te obierają własne różno­ rodne d r o g i r o z w o j u politycznego i ideologicznego. I c h wspólną cechą jest j e d n a k uczulenie na krytykę i w p ł y w y k u l t u r y zachodnioeuropej­ skiej, co znajduje swoje odbicie w eksponowaniu własnych, r o d z i m y c h t r a d y c j i , często łączonych z islamem . Z tego — określając łagodnie — ostrożnego i podejrzliwego stanowiska Afrykańczyków wobec k u l t u r y europejskiej w y n i k a , że m o d e r n i z m zachodni n i e zapuścił w Sudanie z b y t głębokich korzeni, m i m o iż w a r s t w a f u n k c j o n a r i u s z y a d m i n i s t r a c y j n y c h , szkolona na w z o r a c h zachodnich, była t u dość znaczna. Zgadzając się z J . S. T r i m i n g h a m e m , że nowa elita sudańska, j a k a wykształciła się w okresie panowania kolonialnego, przejmowała t y l k o formę k u l t u r y europejskiej, a n i e j e j treść , nie zgadzamy się z p r z y t o c z o n y m przez tegoż autora uzasadnieniem tego f a k t u , wskazującym na b r a k d y s c y p l i n y wewnętrznej (również w sferze i n t e l e k t u ) oraz b r a k wykształcenia etycz­ nego Sudańczyków . To, co w oczach J . S. T r i m i n g h a m a uchodzi za b r a k dojrzałości Sudańczyka, byłabym skłonna uważać za p r z e j a w i n t e ­ gralnego związku nawet najbardziej wykształconych i pozornie zeurope­ i z o w a n y c h o b y w a t e l i tego k r a j u z tradycyjną kulturą, a nade wszystko religią, t a k różną i trudną do pogodzenia z cywilizacją zachodu. 62 63 61 Te same p r z y c z y n y leżą u podstaw słabości l u b może t y l k o złożoności l e w i c o w y c h ugrupowań p o l i t y c z n y c h A f r y k i adoptujących podstawy ideo­ logii m a r k s i s t o w s k i e j . W ideologii afrykańskich p a r t i i k o m u n i s t y c z n y c h , w t y m również sudańskiej, b r a k jest p r e c y z y j n y c h programów laicyzacji, stanowiących d l a nas jedno z głównych założeń p r o g r a m o w y c h . Wspo­ minaliśmy już poprzednio, że obrzędy r e l i g i j n e stanowią ważny c z y n n i k życia społecznego Sudańczyków, t y m ważniejszy, że r e l i g i a j a k o c z y n ­ n i k integrujący g r u p y społeczne nie miała t u n i g d y k o n k u r e n c j i . B r a k a k t y w n y c h f o r m w a l k i z religią w p r o g r a m i e K o m u n i s t y c z n e j P a r t i i Sudanu jest więc p r z e j a w e m doceniania r o l i , jaką r e l i g i a wciąż jeszcze spełnia w życiu społecznym i p o l i t y c z n y m tego k r a j u . Nasze w n i o s k i końcowe dotyczące p e r s p e k t y w i s l a m u sudańskiego nie obejmują więc p e r s p e k t y w stopniowego osłabiania zasięgu jego oddziały­ w a n i a pod wpływem rozwijających się ośrodków l a i c k i e j myśli p o l i t y c z ­ n e j : są to p e r s p e k t y w y zbyt odległe. Możliwość złagodzenia anachronicz­ n y c h , sprzecznych z w y m o g a m i współczesności f o r m wierzeń i obycza- 6 3 F r o e l i c h : chodnioeuropejskimi „Niektórzy głosząc przyjmują hasła islam jako tarczą p r z e d wpływami z a ­ nacjonalizmu lub emancypacji Afryki. Wyraża się to w a k c e n t o w a n i u odrębności obyczajów i strojów w porównaniu z E u r o p e j ­ c z y k a m i (op. cit., s. 269). 6 3 T r i m i n g h a m , 64 Tamże; op. cit., s. 253. por. również s t r o n y 259—261. �168 ANNA MROZEK j ó w r e l i g i j n y c h Sudańczyków akceptujących islam w i d z i m y raczej w po­ wiązaniu tego ostatniego z p r o g r a m e m r e f o r m społecznych i socjalnych, co p r z y ogromnej giętkości i wielowarstwowości tej r e l i g i i jest szansą realną. Dowodzą tego dzisiejsze p r o g r a m y polityczne niektórych państw arabskich, które z i s l a m e m łączą hasło postępowe, określane wspólnym m i a n e m socjalizmu arabskiego. Anna Mrozek CERTAIN ASPECTS O F ISLAM IN T H E SUDAN S u m m a r y T h e a u t h o r ' s a i m is to d e s c r i b e t h e s p e c i f i c f e a t u r e s of S u d a n e s e I s l a m , as w e l l as t h e f o r m s i n w h i c h it o c c u r s . With article, the reference tries Sudan literature to to I s l a m i n the S u d a n , t h e a u t h o r , discover area. whence There is on the subject. connections — and by disagreement Arab penetrated which the principles important recruited into factor, from mostly from in the S u d a n of the various groups of whose whose the was the Suffi doctrine w a s r i t u a l w a s based to Islam, based in Islam Egypt by Among to the the author Islam. the takes the v i e w T h e reasons all the w a y s author points Islam and the other hand, she out the essence draws of and the traditional (African) Islam differences to between Islam. the In in most pilgrims, came here as w e l l . brotherhoods plebeian from or of religious Suff, groups, the dogma other connection of of B l a c k I n the first, classical paragraph, between which theology, is i n essence a p a r t the and ceremonies. a c c e p t e d p r i n c i p l e s of M u s s u l m a n Sudanese beliefs or Africa a r e set out i n t w o p a r a g r a p h s . attention the initiated a new phase i n the on t r a d i t i o n a l A f r i c a n that Sudanese for t h i s v i e w the first the Sudan, and north up on t h e p o p u l a r , the generally has two-fold from missionaries west setting overwhelmingly from into the specialist A n a l y s i n g the d o c t r i n e a n d t h e c u l t of t h e S u d a n e s e r e l i g i o u s a r e v e r y different of h e r penetrated (Islamic mystics), who the il 6th c e n t u r y o n w a r d s , Sudan from Africa. t h e A r a b c o u n t r i e s , but also f r o m It w a s they who, from conversion problem penetrated opinion, of came west religion author's groups this Islam and the other w i t h B l a c k A f r i c a n I s l a m , from the new at t h e b e g i n n i n g means opinion, S u d a n e s e Islam, which c e n t u r y of t h e M u s s u l m a n e r a o n w a r d s , which about I n the author's one w i t h what Sudanese a n d r i t u a l s of t h e a u t o c h t h o n o u s Arab on the Islam population of t h e S u d a n . C o m i n g to t h e r e a s o n s for t h e p o p u l a r i t y notes characteristic concordance even of B l a c k I s l a m as a w h o l e , peasants, w h i c h African the of prime other importance colonial Sudanese undoubtedly soil. A m o n g to influence, adopt between of I s l a m i n t h e S u d a n , t h e a u t h o r some a n d forms forms of of p o p u l a r facilitated t h e acceptance factors which of e c o n o m i c pressure and the p r i n c i p l e s encouraged of trend or the A r a b I s l a m i c p r i n c i p l e s on- which, authority, Induced Islam. This Islam, i s l a m , the author and social factors of Sudanese I s l a m among more was during and stresses the times more furthered of the by the fact t h a t i n t h e n e w p o l i t i c a l c i r c u m s t a n c e s l e s s r e s p e c t w a s p a i d to t h e t r a d i t i o n a l �ISLAM t r i b a l gods, by already rituals in the established and other s e a r c h for tradition cults. T h e p l a c e s of result Africa a god of that w o u l d combining of the all this w a s as w e l l — 169 SUDAŃSKI was be more principles that universal, and of Islam adopted m o r e Islam with in the Sudan easily and by the African — and readily than Christianity. The final part of the article deals with the outlook for Sudanese Islam. T h e author, w h i l e m a k i n g the r e s e r v a t i o n that she h a s no m a t e r i a l on the c h a n g e s that h a v e time to been come taking place elements of i n the S u d a n the i n r e c e n t y e a r s , argues traditional African beliefs and t h a t for cults will some have the dominant role in Sudanese I s l a m . Translated by Krystyna Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7d72fe8e05fb505d6ea1eb8abe03027.pdf de6c37fc20c624016d8a8871a7d7ad63 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:683 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:629 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.267-285 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J „Etnografia I Á N P O D O L Á K , Pastierstvo v oblasti Vysokých E P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 2 Tatier, Klenotnica Slovenskej L u d o v e j K u l t u r y , zv. I . B r a t i s l a v a 1967, ss. 207, fot. 128, Instytut Etnografii wydawania Ludowej nowej Kultury. czytelników dycyjnej też Słowackiej Akademii Celem słowackich tej i serii jest wybranych regionów. w Bratysławie zatytułowanej „najbardziej i folkloru „W każdym przystąpił Klenotnica rozpropagowanie zagranicznych kultury materialnej, duchowej pewnych Nauk serii popularnonaukowej wśród do Slovenskej szerokich rzesz typowych • przejawów tra­ słowackiego" całej Słowacji l u b takim studium poda się genezę z j a w i s k a i jego rozwój aż do czasów współczesnych. O p i s i a n a l i z a danego z j a w i s k a pozwoli listyczną tej na wskazanie jego przydatności i możliwości kulturę współczesną". T a k oto b r z m i serii. M a ona. być bogato i l u s t r o w a n a , z języków k o n g r e s o w y c h . W druku jego program włączenia inicjatorów z obszernym w socja­ i redaktorów streszczeniem w jednym j e s t już k i l k a tomów, w p r z y g o t o w a n i u kilka następnych. P i e r w s z y tom s e r i i , j a k i ukazał się w początku 11968 r. (z datą 1967 г.), to p r a c a J a n a P o d o l a k a , Pastierstvo Docent tury dr J a n P o d o l a k pasterskiej opartych książka Karpat. przede jest Ma wszystkim obszerną, a v oblasti Vysokých jest n a j l e p s z y m on za sobą na T a t r (zostało ono z l i k w i d o w a n e cały własnych zarazem Tatier. dziś n a t e r e n i e Słowacji szereg badaniach szczegółową znawcą z tego terenowych. monografią Omawiana pasterstwa kul­ zakresu, tu Wysokich około 20 l a t t e m u , z chwilą założenia Tatrzańskiego P a r k u N a r o d o w e g o ) i porównawczo p o t r a k t o w a n y c h gury publikacji S p i s k i e j i T a t r L i p t o w s k i c h , gdzie obszarów T a t r B i e l s k i c h , M a ­ (zwłaszcza w t y c h ostatnich) pasterstwo k w i t n i e po dziś dzień i gdzie żyją j e s z c z e pełnym życiem stare t r a d y c j e pasterstwa t y p u wysokotatrzańskiego. P r a c a podzielona sterstwa j e s t n a c z t e r y części. P i e r w s z a na tych terenach, o w a r u n k a c h o letnich pastwiskach, przygotowywaniu bydła i owiec. W części d r u g i e j bydła i owiec; w części t r z e c i e j m o w a część czwarta, najobszerniejsza, szałasie od c h w i l i o p u s z c z e n i a hodowli n a okres z i m o w y autor o m a w i a jest formy stado tego owiec, s i a n a i i n n y c h p a s z dla organizacji jest o budownictwie opisem przez mówi pokrótce o h i s t o r i i p a ­ dużego b y d ł a rogatego i letniego pasterskim, wszystkiego, w s i do jesiennego co dzieje wypasu wreszcie się zakończenia na sezonu w y p a s o w e g o . Uwzględniono tu zresztą także życie p a s t e r z y w z i m i e . W tej właśnie ostatniej części mieści się w s z y s t k o , co poza życia p a s t e r s k i e g o . Prócz c y k l u zajęć d n i a j e s t tu obszerny w organizacją rozdział poświęcony p r o d u k c j i nościom w e t e r y n a r y j n y m i magicznym przedmiotu. wości, gdzie m i e s z k a l i urodzenia i daty Jest też w y k a z c z y też paśli przeprowadzenia mlecznej baców, pożywieniu zajęciom nie związanym bezpośrednio z w y p a s e m . bliografia i budownictwem obrębie sezonu w y p a s o w e g o i w stada, wywiadu; obrębie n a szałasie, umiejęt­ i odzieży p a s t e r z y , i c h Pracę uzupełniają p r z y p i s y i b i ­ informatorów swoje dotyczy w układzie z podaniem wreszcie jest wedle miejsco­ ich zawodu, słownik daty pasterskich �268 RECENZJE wyrażeń g w a r o w y c h . na rozdziały, t a k i m Całość z a m y k a o b s z e r n e jak w f r a n c u s k i e s t r e s z c z e n i e z podziałem tekście słowackim. T u t r z e b a wspomnieć, że podpisy pod i l u s t r a c j a m i są również dwujęzyczne. J a k w i d z i m y z podanego wyżej układu p r a c y P o d o l a k a sowy i obejmuje skich regionów i d l a przeciętnego wierności opisu i potoczyście czytelnika obraz dobrej z j a w i s k , i c h l o k a l i z a c j a ) , które decydują mentu naukowego. nym, jest brak Wysokich i łatwym życia dokumentacji wania Pewnym m a ona c h a r a k t e r związanych z p a s t e r s t w e m przyległych. N a p i s a n a interesujący czesnej całość z j a w i s k podany mieszkającego dalej takich mapy. od K a r p a t jak Spisz Czytelnik narodu. c z y Liptów, dla c u d z o z i e m c a są z a w i e s z o n e nawet słowacki może k i l k u m a p ) jest dużą Autor operuje wreszcie pracy, tomach dawali mapy tej serii nie regionów, popełniali utrudnia o których tego mówią występo­ dość pasm j e j czytelność górskich, ich publikacje, które umieszczenie i chyba wolno K u l t u r y , aby w błędu i i by jej innego, w s i i miasteczek, (byłoby c e l o w e samego doku­ poważ­ nie odczuwa nazwami nazwami w próżni. B r a k m a p y wadą jasny równo­ przedstawiciel n a m apelować do w y d a w c ó w K l e n o t n i c y S l o v e n s k e j L u d o v e j szych czas niedociągnięciem, i to niedociągnięciem jakiejkolwiek daje przy o wartości tej książki j a k o b r a k u w t a k i m stopniu, j a k c z y t e l n i k p o l s k i , a t y m b a r d z i e j krain, językiem pasterskiego, (wszędzie opi­ T a t r i gór­ w dal­ przyszłości usytuowania tychże regionów n a t e r e n i e C S R S . Niewątpliwie walor książki, zarówno dla c z y t e l n i k a a m a t o r a , jak i etnografa, s t a n o w i doskonały dobór i l u s t r a c j i i właściwe i c h r o z m i e s z c z e n i e w tekście. Oddają one nie tylko charakter krainy, o której mówi u c h w y c o n e n a żywo czynności gospodarcze t a k częstego w p r a c a c h e t n o g r a f i c z n y c h zowanego" obrazu opisywanej praca J . Podolaka, ale również i sceny z życia p a s t e r s k i e g o . N i e m a t u , dawniejszego rzeczywistości, typu, u k a z y w a n i a wyreżyserowanych „wyideali­ scen, sztucznie a r c h a i z o w a n y c h strojów, wnętrz i t d . I l u s t r a c j e są tu uzupełnieniem, a r a c z e j giem d a l s z y m t e k s t u i dlatego trzeba j e omawiać łącznie z t e k s t e m . Dużą cią­ zaletą książki — u w a g a t a odnosi się zarówno do t e k s t u , j a k i materiału i l u s t r a c y j n e g o jest łączenie s p o j r z e n i a listycznej kultury h i s t o r y k a ze s p o j r z e n i e m w s i słowackiej. Autor daje obserwatora współczesnej n a m przegląd życia w jego t r a d y c y j n y c h j e s z c z e f o r m a c h , w j a k i c h istniało ono p r z e d a równocześnie u k a z u j e , co z t y c h d a w n y c h form stało przejęte p r z e z spółdzielnie p r o d u k c y j n e przetworzone i dostosowane do n o w y c h dy istniejącej podlegającą pasterskiego kolektywizacją, przeszło do współczesności, z o ­ i spółki p a s t e r s k i e , j a k dalece zostało form ustrojowych e k o n o m i c z n y c h . T o właśnie ujęcie s p r a w i a , że p a s t e r s t w o sąsiednich) poznaje i nowych warunków tatrzańskie (czy też gór c z y t e l n i k nie j a k o coś należącego już do h i s t o r i i , rodzaj tylko w pamięci s t a r y c h informatorów, ciągłym z m i a n o m — socja­ ale jako legen­ instytucję żywą, i przeobrażeniom, która n a d a l o d g r y w a istotną rolę w życiu górskich w s i , np. L i p t o w a . Równocześnie autor u k a z u j e , j a k n i e k o r z y s t n i e wpłynął n a ludność, która wypasała zakaz wypasu i t y m samym oderwanie swe stada w Wysokich Tatrach, całkowity od s t a r y c h t r a d y c j i , które stanowiły o s p o ­ sobie i c h życia i c h a r a k t e r z e k u l t u r y . Książka J . Podolaka szczególnie jest interesująca J e s t ona doskonałym uzupełnieniem m o n u m e n t a l n e g o wychodzi pod redakcją prof. Włodzimierza skich i Podhala. stwo wysokogórskie, u k a z u j e , Daje Antoniewicza n a m możność szerszego j a k bardzo dla czytelnika wydawnictwa — polskiego. polskiego, Pasterstwo s p o j r z e n i a n a nasze, p o l s k i e b l i s k i e sobie były k u l t u r y jakie Tatr Pol­ paster­ pasterzy po­ łudniowych i północnych stoków T a t r . I j e s z c z e parę uwag n a zakończenie. Chciałabym tu podkreślić kilka, moim �269 RECENZJE zdaniem przez b a r d z o k o r z y s t n y c h d l a całości w y d a w n i c t w a , redakcje, oszczędności szczegółów. miejsca, Pierwsza skreśla się u to sprawa, a nie zawsze bibliografii. n a s bibliografię c z y artykuł, pod p o z o r e m , że noty b i b l i o g r a f i c z n e uzupełniającą m a wartość sama dla tych, którzy twieniem choć już z innego torów. Historyk dokładnie Sprawa w sobie, zajmują doskonałym się p o d o b n y m punktu widzenia, wydaje nie odważyłby n i e określa ta m a jest — jeszcze są n a s z y m i ścisłymi się naszym inny zagadnieniem. n a źródło, zaś źródłem natury jest rzec którego przecież można współpracownikami, poświęcają i c h nazwislk wydaje mi się pracy więc gestem n a m nierzadko uła­ celowe, informa­ proweniencji właśnie moralnej. lojalności, i Równie oddając z pełnym z a u f a n i e m w n a s z e ręce cały zasób p o s i a d a n e j czenie dla pracę jednego z a g a d n i e n i a c z y uzupełnieniem m i się u m i e s z c z e n i e w y k a z u powoływać aspekt, często, jakąś znajdują się w p r z y p i s a c h . T y m ­ c z a s e m t a k a wyodrębniona, dobrze z e s t a w i o n a b i b l i o g r a f i a regionu docenianych Jakże informator. Informatorzy wiele godzin, wiedzy. Umiesz­ przyznania niejako współautorstwa t y m , bez współpracy których nie mogłaby istnieć n a s z a p r a c a . Powróćmy jeszcze do resume francuskiego i dwujęzycznych podpisów i l u s t r a c j a m i . N i e s t e t y n a s z e języki zrozumiałe są t y l k o wśród Słowian i prace w nich publikowane wym. Nie rozwiązują lizują poruszane w mijają sprawy pracy b e z żadnego e c h a n a światowym r y n k u parustronicowe zagadnienia. osiągnięcia znalazły s w o j e m i e j s c e w na t y m , żeby poznano naszą nauce kulturę nauko­ s t r e s z c z e n i a , które z a l e d w i e Jeżeli więc c h c e m y , żeby pod najlepsze sygna­ nasze naukowe światowej, jeżeli istotnie zależy n a m ludową i n a s z dorobek naukowy, musimy zdobyć się n a obszerne s t r e s z c z e n i a obcojęzyczne. Słowacy z r o z u m i e l i tę sytuację czego dowodem praca Podolaka — (na 151 s. t e k s t u słowackiego, 23 s. s t r e s z c z e n i a francuskiego!). I w r e s z c i e ostatnia u w a g a — książka, o której mówimy, j e s t ładnie, e s t e t y c z ­ nie w y d a n a , z barwną okładką, w przyjemnym, istotne dla dzieła, które chcielibyśmy widzieć w tujących się n i e t y l k o z g r o n a z a w o d o w y c h poręcznym formacie, rękach w i e l u etnografów, Anna LENG, Slovenské Vúdové Slovenskej Akademie Vied, LADISLAV davatelstvo Zusammenfassung, Pod hudobné Kowalska-Lewicka nástroje, B r a t i s l a v a 1967, V y ­ ss. 301 n l b . 3, fot. 117, m a p y 3, r y s . 26, Rezjume. k o n i e c 1967 r. A k a d e m i a kację, pt. Ludowe co b a r d z o czytelników r e k r u ­ instrumenty L e n g , który p r z e d kilkoma N a u k w Bratysławie wydała interesującą muzyczne laty wydał na Słowacji. pierwszy Autorem podręcznik publi­ jej jest dr L a d i s l a v d l a szkół wyższych, traktujący o słowackim folklorze w o k a l n y m i i n s t r u m e n t a l n y m . 1 W recenzowanej pracy L . Leng organologii oraz o m a w i a rem instrumentalnym Słowacji, ze względu przedstawia jej zastosowanie Słowacji . 2 n a wagę Mimo i ocenia w badaniach że publikacja poruszanych dotychczasowy dorobek n a d współczesnym problemów, dotyczy głównie wykorzystanie folklo­ obszaru bogatych L. L e n g , Slovenský hudobný folklor (dočasná vysokoškolská učebnica), B r a t i s l a v a 1961. P i e r w s z e w E u r o p i e k o m p l e t n e o p r a c o w a n i e l u d o w y c h instrumentów m u z y c z ­ n y c h wydała dotychczas tylko R u m u n i a , a mianowicie: T . A l e x a n d r u , Instru­ méntele muzicale ole p o p o r u l u i K o m i n , E d i t u r a de stat p e n t r u l i t e r a t u r a s i a r t a , B u c u r e s t i , s s . 386. 1 2 �270 RECENZJE materiałów porównawczych i duże w a l o r y poznawcze, przypisać j e j można ogól­ niejsze z n a c z e n i e . 3 Pracę podzielono n a t r z y obszerne rozdziały poprzedzone c y m przegląd osiągnięć c z e s k i e j i słowackiej wstępem, zawierają­ etnomuzykologa P i e r w s z y rozdział, zatytułowany „Organografia a s y s t e m a t y k a " , poświęcony jest jednej z najmłodszych wiera dziedzin etnomuzykologu, on systematykę l u d o w y c h instrumentów a mianowicie około 90 obiektów. Zaznaczyć należy, że autor r o z p a t r u j e instrumentów m u z y c z n y c h , których p i e r w o t n a c z y obrzędowa. Należą do n i c h np. ostrohy bunkoś laski organografii. Za­ szczegółowy opis m u z y c z n y c h oraz funkcja (ostrogi), również szereg była głównie fcíepóče (klekotka wania naciągniętego szczegółowe opisy dla etnologa drutu), zvony instrumentów młotkowa), kulaga (kostur n a b i j a n y mosiężnymi kołeczkami), rapfcóč (terkotka), z nanizanymi na zakrzywionej części kołeczkami, służącymi do (dzwony), autor krahulce uwzględnia (janczary) także wiele ludowych sygnalizacyjna (rodzaj podtrzymy­ itd. Podając i n n y c h istotnych d a n y c h , j a k np. sposób p r o d u k c j i , k o n s e r w a c j i , zasięg występowania, m i e j s c e n a b y c i a , charakterystykę w y t w ó r c y itp. L. Leng np. rifová zwraca forma wej. Do žliabkova zlobcoky fujara t z w . trojdierková fujary (detwiańska (piszczałka jednoręczna rzadko szczególnie muzyczno-dialektowego), pistolka (z t r z e m a otworami) fujara). t e r e n i e Górnej N i t r y występuje handrárska m e n t , bardzo i n s t r u m e n t y słowackie, j a k jednoručka pochodząca z trenczańskiego o b s z a r u rozwojowa oraz detvianska Na uwagę, n a s p e c y f i c z n e 4 z trzema otworami, młodsza szczególną pístala (róg s y g n a ł o w y ) , trojdierková występujący w interesujących pístala. J e s t to c i e k a w y i n s t r u ­ Europie, wykonany ze względu na ze świńskiej osobliwą kości konstrukcję basa (małe b a s y żłobione w j e d n y m kawałku d r e w n a ) , optávky (rodzaj udo­ należą: (oktawka), s k r z y p i e c górali tatrzańskich t z w . złóbcoki). Podkreślić p r z y t y m należy, że autor podaje h i s t o r y c z n e n a z w y nologię, uzupełniając instrumentów i związaną z n i m i t e r m i ­ j e nomenklaturą czeską, polską, rosyjską, węgierską, r u m u ń ­ ską, niemiecką i chorwacką. Rozdział pištal", drugi, zawiera i bezstroikowych zatytułowany analizę z i a prawidłowości lub rozważań t e o r e t y c z n y c h , p o d e j m u j e stroikowatym wierceniem grupy, się więc s p e c j a l n i e „hranowych" piszczałek z o t w a r t y m cylindrycznym jazyčkových stroikowych i n s t r u m e n t y d z i e l i autor n a d w i e zasadniczą rolę odegrał budič. L e n g z a j m u j e a k u s t y c z n y m i prawidłowościami końcem, v l a s t n o s t i hranových właściwości piszczałek. A e r o f o n i c z n e w których r o z w o j u tym „Akustické akustycznych l u b zamknię­ piszczałki. też autor próby s p r e c y z o w a n i a i Obok ujednolicenia t e r m i n o l o g i i poszczególnych g r u p instrumentów. T r z e c i rozdział, pt. „Slovenské ludové hudobné nástroje a i c h vztah к tonalitám hudobných d i a l e k t o v " , m a również c h a r a k t e r t e o r e t y c z n y . A u t o r s t w i e r d z a , że moż­ liwości harmoniczne muzycznych mierze n a tonalność melodii w dziedzinie teorii m u z y k i , j a k również Następnie L e n g w s k a z u j e i tonalnymi instrumentów możliwościami ludowych i pieśni. Powiązania wpływały, w te stanowią estetyki i poważny znacznej problem fizjologiczno-psychologicznej. n a powiązania między a k u s t y c z n y m i właściwościami ludowych instrumentów m u z y c z n y c h a f o l k l o r e m wo­ k a l n y m oraz p r z e d s t a w i a prawidłowości mające decydujący w p ł y w n a w y t w a r z a n i e P o r . r e c . D . H o l ý , „Národopisné a k t u a l i t y " , R.5:1968 z. 1, s . 47—49. Obecną recenzję p r z y g o t o w a n o do d r u k u w Zakładzie E t n o g r a f i i I H K M P A N w K r a k o w i e (przyp. R e d a k c j i ) . N a z w a tego rogu pochodzi od m i a r y rifu, używanej p r z y p r o d u k c j i tego instrumentu. 3 4 �271 RECENZJE się i o r g a n i z o w a n i e proces poznania t o n a l n y c h stosunków i i c h systemów. A u t o r oraz powstawania muzycznego myślenia omawia człowieka również i ogólnej nezy m u z y c z n e j wyobraźni. W związku z t y m z a j m u j e się też z j a w i s k a m i jącymi na utrwalenie czynnika wają lub zachowawczego przede niwelację w wyobraźni słowackim muzycznej. L e n g folklorze Słowacji hranové, występowały uważa, m u z y c z n y m odgrywały w s z y s t k i m tradycyjne instrumenty ludowe. nocno-zachodniej się t a m t e j s z y c h stylów m u z y k i l u d o w e j . szczałka tonalności. pasterska) Spotykane wywarły t u t a j : fujara zdaniem pół­ których wpływ na I n n y m przykładem może słu­ wpływ materiału pod i pastierska pištalka (pi­ n a smyczkową muzykę de- (fujara) autora rolę odgry­ T a k np. n a o b s z a r z e żyć górski obszar środkowej Słowacji dostarczający n a j r o z m a i t s z e g o względem że i piszczałki b e z d z i u r k o w e , j e d n o s t r o n n e w y k o r z y s t a n i e a k u s t y c z n y c h możliwości miało decydujący formowanie ge­ wpływa­ twiańską, przejawiający się zwłaszcza w m e l o d i i głosu prowadzącego, t z w . „prednika". Za cel omawianego opracowania postawił sobie autor wykazanie związków p r z y c z y n o w y c h między źródłami t o n a l n y m i i i n s t r u m e n t a m i m u z y c z n y m i a ludzką świadomością, które to związki stały się w z o r e m nianiu tonalno-melodycznej ,W nych końcowej części rozdziału instrumentów ludowych, w a c k i c h , wskazując pracy i stanowi autor przeglądu europejskich uwzględnieniem muzycz­ rumuńskich i sło­ n a s i l n e powiązania między t y m i o s t a t n i m i . Organiczną płyta gramofonowa uzupełniona poszczególnych dokonuje ze szczególnym zawierająca d w u c h a r a k t e r y s t y c z n y c h zespołów Książka i normą w w y t w a r z a n i u i u m a c ­ bazy. jest instrumentów typowych instrumentalnych z Terchova i obfitymi oraz nagrania przypisami, indeksem, systematyką ludowych część instrumentów Hrochot. mapkami zasięgów instrumentów według F . A . G e v a e r t a , С. S a c h s a , A . B u c h n e r a i L . L e n g a . Przy studiowaniu nawet najlepszych się p e w n e zastrzeżenia. N a s z y m opracowań c z y t e l n i k o w i mogą z d a n i e m autor z b y t mało u w a g i nasunąć poświęca i n s t r u ­ m e n t o m n i e w y r a b i a n y m p r z e z twórców l u d o w y c h , a także różnym sposobom prze- s t r a j a n i a s k r z y p i e c (przez podwiązywanie s t r u n ) itd. B r a k również w y k a z u w a ż n i e j ­ szych publikacji i artykułów omawiających ludowymi na pobliskich Morawach, wcześniejszych p r a c . Sądzimy problemy związane z instrumentami a także nie podaje a u t o r w b i b l i o g r a f i i bowiem, że o p r a c o w a n i e tego t y p u , j a k swych omawiane, p o w i n n o udostępnić c z y t e l n i k o w i pełną literaturę p r z e d m i o t u . Praca Ladislava Lenga m a duże z n a c z e n i e w etnomuzykologu, i choć wielu problemów n i e r o z s t r z y g a d e f i n i t y w n i e , w y z n a c z a j e d n a k k i e r u n k i d a l s z y c h badań w tej ważnej d z i e d z i n i e k u l t u r y l u d o w e j . Andrej NAUTOLOGIA I „ETHNOLOGIA Sulitka (Brno) MARÍTIMA" R o l a i z n a c z e n i e w s z e c h s t r o n n y c h badań k o m p l e k s o w y c h j e s t dziś ogólnie z n a n a i d o c e n i a n a . N a s t a r e , n i e w y e k s p l o a t o w a n e jeszcze, j a k i n a nowo o d k r y t e „obszary b a d a w c z e " n i e należy spoglądać pod kątem w i d z e n i a j e d n e j , wąskiej z w y k l e d y s c y p l i n y , l e c z p o p r z e z wspólny p r y z m a t s z e r e g u n a u k o w y c h specjalności, realizując t y m s a m y m p o s t u l a t integralności n a u k i . T ą drogą zwiększyć dziś m o ­ żemy głównie stopień prawdopodobieństwa w miarę o b i e k t y w n e g o p o z n a n i a o t a ­ czającej n a s rzeczywistości, co z j e d n e j s t r o n y s t w a r z a okazję formułowania i r o z ­ wiązywania n o w y c h problemów b a d a w c z y c h , a z d r u g i e j — umożliwia d o k o n a n i e j e s z c z e j e d n e j w e r y f i k a c j i poglądów, t a k n i e r a z u t a r t y c h i u g r u n t o w a n y c h , iż t r a d y c y j n e metody n i c by t u wnieść nowego n i e mogły.. �272 RECENZJE Polska etnografia z pozostałymi i nie jest jak dotychczas w należytym d z i e d z i n a m i h u m a n i s t y k i , n i e wspominając technicznych. Tymczasem powojenny okres rozwoju stopniu już sprzęgnięta o naukach europejskiej ścisłych etnografii to p r z e d e w s z y s t k i m e p o k a kształtowania się s z e r e g u n o w y c h , szczegółowych c y p l i n zajmujących — dys­ pograniczne miejsca n a s t y k a c h wielu najrozmaitszych dziedzin n a u k o w y c h . To powstanie wąskich nieraz specjalizacji w r a m a c h procesów inte­ g r a c y j n y c h pociągnęło za sobą rewolucję w d o t y c h c z a s o w y c h m e t o d a c h b a d a w c z y c h . Nowe, szczegółowe, ściśle w y s p e c j a l i z o w a n e twórczym w k ł a d e m i korzystające d y s c y p l i n y etnograficzne, wzbogacone z doświadczeń i n n y c h , zbliżonych c z y p o k r e w ­ n y c h d z i e d z i n , z własnymi c h a r a k t e r y s t y c z n y m i t y l k o d l a n i c h zespołami aparatury pojęciowej, n a j l e p i e j i n a j e f e k t y w n i e j badawcze. Przykładem tego r o d z a j u rozpracowują określone d y r e k t y w y d y s c y p l i n c z y kierunków etnolingwistyka, etnosocjologia, etnomuzykologia czy wiele etnomorfologia, innych jeszcze, a w etnografii etnobotanika, z braku służyć mogą etnopsychologia, miejsca tu nie wymie­ nionych. Wśród tych wyspecjalizowanych, lecz daleko wykraczających przecież poza r a m y t r a d y c y j n e j etnografii d y s c y p l i n z n a j d u j e się j e d n a , n a którą również zwrócić należy nieco większą uwagę. Specjalność czy —• w s z e r s z y m sensie — a n t r o p o l o g i i i ścisłych gałęzi problematyka już pojęcie logia wiedzy, określające dzaju w szybko taką właśnie wynikiem zbliżenia etnografii z szeregiem humanistycznych badań swej pisano większości p u b l i k a c j e rozrzucone historycznych czy z pola specjalność też n a t e n t e m a t problematykę, gicznych, przedmiotem to j a k d o t y c h c z a s n i e w i e l e niewiele czynkarskie jest jest j a k najszerzej pojęta m o r s k a , a w ogólniejszym z a k r e s i e i nautologiczna. M i m o że u k u t o marítima", zrobiono, których ta kulturowej widzenia były ściśle w w — „ethno­ t y m zakresie na naszym r a m a c h etnografii gruncie i dyskutowano. i opracowania, po różnorodnych regionalnych i n i e stwarzając Dotychczasowe zahaczające etnograficznych, periodykach, tym samym przy- o tego r o ­ archeolo­ niknąc zazwyczaj rzetelnych podstaw jakiej­ k o l w i e k k o o r d y n a c j i d a l s z y c h badań. S y t u a c j a t a k a uniemożliwia również w nej m i e r z e orientację w które w y m a g a ł y b y również fachowa całokształcie p r z e b a d a n y c h dopiero dokładniejszego wymiana Wkład w s f o r m o w a n i e opinii i naświetlenia. Z n a c z n i e u t r u d n i o n a poglądów, metodologicznych pew­ dotąd problemów, j a k i t y c h , która stanowić mogłaby jest realny i t e o r e t y c z n y c h p o d s t a w tej szczegółowej d z i e d z i n y etnografii. Sytuacja taka ulec powinna z a s a d n i c z e j z m i a n i e , gdyż powrót P o l s k i n a s w e p r a s t a r e z i e m i e nadbałtyckie zobowiązuje problematyką przecież do w s z e c h s t r o n n e g o zajęcia się morską, a w a r u n k i do badań tego r o d z a j u są dziś ze zrozumiałych w z g l ę d ó w k o r z y s t n i e j s z e niż k i e d y k o l w i e k w przeszłości. Jeśli c h o d z i o b a d a n i a sunięte p o w i n n y nictwa w ich ludowym, zakrojone prace rozpatrywanej w z a k r e s i e etnografii, to w y d a j e się, że n a czoło w y ­ być s t u d i a n a d d z i e j a m i naszego żeglarstwa, rybołówstwa i s z k u t oczywiście poświęcone s p e c y f i c e n a ogólnym aspekcie. Nie kulturowej tle etnograficznej mniej ważne byłyby naszych nadmorskich c h a r a k t e r y s t y k i terenów szerzej obszarów znajdują­ c y c h się w zasięgu oddziaływania a k w e n u bałtyckiego. Dawny ze w s z e c h i współczesny miar folklor zasługujące żeglarski i rybacki — n a uwagę. Szczególnie to również interesujące zagadnienie byłyby zapewne b a d a n i a n a d t y m f o l k l o r e m uwzględniające także w większym z a k r e s i e niż d o t y c h ­ czas rolę morza i Bałtyku nie jako umożliwiającego treści k u l t u r o w y c h . bariery, stosunkowo lecz pomostu swobodną kulturowego interetniczną łączącego wymianę ludzi szeregu �273 RECENZJE Nieodzowna byłaby także syntezy dotychczasowego śródlądowej p r o b l e m a t y k i zapewne próba c z y próby etnograficznej. podstawą do p r z e p r o w a d z e n i a dokonane, a także Niepoślednią a pozwoliłoby ustalić Takie inicjatywy badawcze dalsze rolę spełnić p o w i n n a przede przeglądu lub nawet wszystkim mogłyby być o c e n y tego, co w t y m z a k r e s i e już zostało tości zagadnień wymagających pogłębionego powszechna, dokonania d o r o b k u n a u k o w e g o w z a k r e s i e m o r s k i e j i zbliżonej do niej w dyrektywy badawcze i skalę war­ opracowania. omawianym wyodrębniona z a k r e s i e także i na zasadach etnografia etniczno-terytorial- n y c h j e j s u b d y s c y p l i n a , jaką bez wątpienia jest o c e a n i s t y k a . T o włączenie się e t n o ­ grafii powszechnej w badania n a d rolą m o r z a i środowiska w o d n e g o w k u l t u r y , p r z y w y k o r z y s t a n i u w y n i k ó w a n a l i z y społeczeństw często w walnie większym zachodzi w stopniu krajach zdeterminowanych europejskich, dałoby przez geograficzne być może również rozwoju nieporówny­ warunki efektywne niż to rezultaty odnośnie do p e w n y c h uściśleń c z y w e r y f i k a c j i n a t u r y t e o r e t y c z n e j . Z intensyfikacją badań w z a k r e s i e p r o b l e m a t y k i m o r s k i e j p o w i n i e n iść w dalszy rozwój w dziedzinie poznania kompleksu zagadnień s t w e m i r y b o ł ó w s t w e m śródlądowym. D o r o b e k etnografii nie jest bynajmniej znajomości zadowalający najbardziej może w rodzaju budownictwa Włączenie tych dotychczas wego zagadnień zakresu problematyki rezygnacja jako w sferę stron zainteresowania się z w i e l u w z g l ę d ó w badawczej określającej ze starego parze żeglar­ p o l s k i e j w tej d z i e d z i n i e by go było porównywać eksploatowanych t a k a pociągnąć musiałaby nieadekwatność z ze s t o p n i e m kultury ludowej, czy rolnictwa. „ethnologia marítima" w y d a j e nakże o p e r a c j a i trudno związanych ją pojęcia w który proponowałbym — w Z tego etnografii", też względu zakresie koniecznym. za sobą n i e t y l k o zmianę „morskiej nazwy. specjalisty zabiegiem lecz wpłynęłaby nieodzowna formie na byłaby c e l u a k c e p t a c j i nowego, odpowiedniego „etnonautologię", oczywiście w Jed­ dotychczaso­ terminu, jak najbar­ dziej d y s k u s y j n e j . Uzasadnieniem sformułowania w s z y s t k i m ogólny e t y m o l o g i c z n y takiego właśnie neologizmu wydaje się przede c h a r a k t e r pojęcia „nautologia" najbliższego raczej „żeglarstwu", a p r z y t y m niezwiązanego w sposób j e d n o z n a c z n y z m o r z e m . N a u t o ­ logia — d y s c y p l i n a n a u k i , której p o d s t a w y sce, jest również t y m s e k t o r e m w sieniu do w y m i e n i o n y c h wyżej problemów Związek t e n polegałby n a w z a j e m n e j niu metod badawczych i żeglugi, h i s t o r i i r o z w o j u zaplecza w morskiej wiedzy, czy zadzierzgnąć p o w i n n i dorobku w w bliższy Pol­ odnie­ kontakt. doświadczeń oraz n a w y k o r z y s t a ­ nautologii, a więc m . i n . dziejów środków w o d n e g o t r a n s p o r t u o r a z i c h lądowego p o s t a c i p r z y s t a n i i portów, a także t a k i c h j a k np. n a w i g a c j a , i szeregu astronomia technicznych dziedzin i meteorologia nautyczna oceanografia. Naukowe zbliżenie „etnonautologii", rejonu Bałtyku etnografów c z y to w terenów dziedzin wydaje skiego T o w a r z y s t w a Nautologicznego. tego typu zadanie dzaju stowarzyszenie, z jednej badań szeroką strony zamierzających odniesieniu czy wreszcie „nautologicznych" na znacznej mierze opracowano wymianie znajomości ludowych w n a s z e j n a u c e , z którym etnografowie powstałe popieranie, wnieść do śródlądowych pozaeuropejskich, wkład w rozwój naszego ze s p e c j a l i s t a m i się możliwe do z r e a l i z o w a n i a w kraju, innych ramach Pol­ T o „młode" w s t o s u n k u do i n n y c h o r g a n i z a c j i w okresie powojennym, koordynowanie o charakterze nautologicznym, w s k i c h n a s z e m u z a s a d n i c z o „ l ą d o w e m u " społeczeństwu. postawiło i inicjowanie z drugiej skalę działalności p o p u l a r y z a t o r s k i e j 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. ХШ/2 swój obszarów sobie wszelkiego zaś s t r o n y — c e l u przybliżenia za ro­ prowadzenie spraw mor­ �274 RECENZJE Polskie Towarzystwo w statucie) także swe wybitnie Nautologiczne, z siedzibą w G d y n i , p o s i a d a (i to n i e t y l k o interdyscyplinarny odzwierciedlenie w charakter. profesjonalnej Fakt specyfice t e n znalazł struktury O b o k p r z e d s t a w i c i e l i n a u k h u m a n i s t y c z n y c h — filologów, historyków, czy etnografów w szeregach Towarzystwa silnie reprezentowani w i e l u d y s c y p l i n ścisłych, a obok n i c h również p r a k t y c y — l u d z i e związani swą codzienną pracą z m o r z e m i jego j a k n a j s z e r z e j oczywiście jego członków. archeologów są specjaliści instytucjonalnie rozumianą proble­ matyką. Z wynikami naukowych poznać może Warto i organ poświęcić nader tego m u nieco odpowiednim płaszczyzną poczynań P o l s k i e g o stowarzyszenia, więcej forum prawdziwej uwagi, wymiany współpracy Towarzystwa naukowy gdyż periodyk doświadczeń, wielu Nautologicznego kwartalnik •— 1 ten jest a jego łamy d y s c y p l i n , wśród za­ „Nautologia" . potencjalnym winny których stać się swój wkład wnieść by mogła i etnografia. Niejako letyn prekursorem Nautologiczny" jednak funkcji problematyki — pisma wydawany przez specjalistycznego; morskiej i wodnych aspekcie. R e a l i z a c j a tych Polskie „Nautologii" był ukazujący się w l a t a c h 1958—1965 „ B i u ­ Towarzystwo dróg tę samą zatem śródlądowych zadań stała się b a r d z i e j Nautologiczne naukowego periodyku. D r u k o w a n y organizację. n i e mógł zainicjowało Nie w on naukowej ich interdyscyplinarnym prawdopodobna w spełniał prezentować 1966 r. z chwilą, wydawanie początkowo w dość s k r o m n e j gdy nowego ilości 600 e g z e m ­ p l a r z y , dziś d o c i e r a on już do z n a c z n i e szerszego kręgu odbiorców (1500 egz.) w y ­ kazując p r z y t y m n a d a l stałą tendencję w z r o s t u nakładu. Podstawowym c e l e m „Nautologii" w g p r o g r a m o w y c h założeń Zarządu Głównego P T N , prof. dr. L u d w i k a Z a b r o c k i e g o , dorobku „polskiej nautologii" przy zachowaniu Przewodniczącego w i n n a stać się p u b l i k a c j a jednak odpowiednich proporcji i usunięciu j a k i e j k o l w i e k d y s k r y m i n a c j i t e m a t y k i s z e r s z e j — „nautologicznej i ogólnobałtyckiej", c z y w r e s z c i e n a w e t i „ogólnoświatowej", w z a k r e s i e której opracowania nautologicznej wyeksponowane 2 problematyki Morza Śródziemnego doceniane przez większość specjalistycznego zostało również należycie u w y p u k l o n e talnika, w stęp którym badań w kraju niezbędne d l a ogólnej j e s t dziś czasopiśmiennictwa. p r z e z zespół r e d a k c y j n y c z y t e l n i k znaleźć p o w i n i e n nautologicznych bibliograficzne naukowe szczególnie . Z n a c z e n i e r z e t e l n e j i w miarę pełnej i n f o r m a c j i n a u k o w e j nie będą wiadomości i z a granicą, a o r i e n t a c j i i dalszego omawianego określające także powszech­ Zadanie rzetelne to kwar­ stan i po­ informacje postępu badań w t y m zakresie. Czasopismo z tak sprecyzowanymi założeniami m a w s z e l k i e dane, by stać się wkrótce w w y n i k u r e a l i z a c j i s w y c h p e r s p e k t y w i c z n y c h planów wiodącym w dziedzinie badań nautologicznych, jednocześnie ożywiającym s z e r e g d z i e d z i n p o k r e w n y c h , oraz stwarzającym p o d s t a w y procesów i n t e g r a c j i n a u k i . Zastanawiając pożytecznych kiego, inicjatyw warto który sądził, „[...] że w nieliczną kadrą pracowników badania nautologiczne [...] a [...] i k u dalszej intensyfikacji się n a d f u t u r o l o g i c z n y m aspektem r a z j e s z c z e powołać się n a wypowiedź c h w i l i obecnej naukowych, dysponujemy mogących Towarzystwo [...] już w podejmować L. Polsce i 2 tych Zabroc­ pewną, kontynuować m a również nadzieję, że » N a u t o - „Nautologia". K w a r t a l n i k , S z c z e c i n — G d y n i a — W a r s z a w a , W y d a w c a : T o w a r z y s t w o Nautologiczne, R e d . N a c z . W. A . D r a p e l l a . L . Z a b r o c k i , Nautologia, „Nautologia", t. 1: 1966 n r 1, s. 3. 1 organem inspirującym Polskie �275 RECENZJE logia« będzie f o r u m wymiany myśli i źródłem i n s p i r a c j i w i e l u badań dotąd u n a s nie p r o w a d z o n y c h " . 3 Włączenie się etnografów ale współdziałania to dotychczasowe w możliwości ramach się n i e t y l k o pożyteczne, z tego r o d z a j u naukowego miałyby p r a w d o p o d o b n i e z n a c z n i e większe z n a c z e n i e niż etnograficznego i do tej współpracy w y d a j e i szczególnie k o n i e c z n e . Korzyści płynące b o w i e m założenia. dorobku byłoby innym naukowym samookreślenia kompleksu Efektem przecież środowiskom się etnonautologii etnograficznych bezsprzeczne jako oraz powstanie autonomicznej czy antropologicznych precyzują przybliżenie podstaw subdyscypliny nauk. W t e n sposób p e w n e rzucające się w oczy białe p l a m y w i n d e k s i e m o r s k i c h l u b s z e r z e j ujętych n a u t o l o g i c z n y c h problemów mogłyby doczekać się o d d z i e l n y c h opracowań, a r ó w n o ­ cześnie można by s k u t e c z n i e przeciwdziałać „etnograficzne obszary" niekompetentnych nego r o d z a j u amatorów c z y w r e s z c i e n a w e t Godna uwagi wydaje wkraczaniu n a n i e obsadzone przedstawicieli innych potrzeby róż­ dyletantów. się i n i c j a t y w a zespołu r e d a k c y j n e g o nięcia n a p l a n p i e r w s z y dotąd dyscyplin, „Nautologii" rozpoczęcia badań i s z e r o k i e j wysu­ dyskusji nad do­ tychczasową polską leksykografią nautologiczną. C h a o s , j a k i w t y m z a k r e s i e p a n u j e , i b r a k j a k i e j k o l w i e k jednomyślności m u s i przecież być przezwyciężony, b y tą drogą wprowadzić do szeregu a więc i do etnografii, nych kryteriach — wniosków jednym dyscyplin zajmujących się nautologiczną problematyką, jednolitą, opartą n a e t y m o l o g i c z n y c h i l o g i c z n o - s e m a n t y c z - terminologię. J e j niezbędność b o w i e m i twierdzeń, stawiania z podstawowych hipotez warunków i w t r a k c i e formułowania dokonywania i c h adekwatności, opisu naukowego komunikatywności i jest jas­ ności. Dotychczas jednakże odzwierciedlenia w t a pożyteczna inicjatywa poszczególnych n u m e r a c h k w a r t a l n i k u artykuły, s t u d i a , materiały i i n f o r m a c j e rystyce historii polskiej myśli n a u t o l o g i c z n e j n i e znalazła swego większego „Nautologii", a p u b l i k o w a n e w tym koncentrują się n a c h a r a k t e ­ i narodowej tradycji marynistycznej twórczości. Stąd też obfitość cytatów i przedruków o b s z e r n y c h n i e r a z fragmentów z dzieł d a w n y c h p o l s k i c h u c z o n y c h i p i s a r z y , ilustrujących d o s k o n a l e n a s z s k r o m n y , l e c z n i e m n i e j wartościowy dorobek w t y m z a k r e s i e . Znaczenie, jakie redakcja zgodnie ze s w y m i wstępnymi zuje do d o k u m e n t a c j i i i n f o r m a c j i b i b l i o g r a f i c z n e j , ukazuje założeniami dobitnie p a r t i i „Nautologii", które poświęcone są p r e z e n t a c j i p o d s t a w o w y c h g r a n i c z n y c h p u b l i k a c j i n a u t o l o g i c z n y c h . T a część, zajmująca n u m e r u i podzielona logia, pleiologia, marynistyka, muzealnictwo omówienia i niemal całkowity b r a k prac zawiera z nautologicznej. z ubolewaniem sensu, stricto e t n o g r a f i c z n y c h , pominięciu dorobku przez S z e r s z e włączenie się w jedyne w badaniach w Polsce nad ludowymi wśród t y m z a k r e s i e etnografów naukowe formami czasopismo odno­ których zbliżonej zapobiegłoby nautologiczne rybołówstwa reguły zwięźle spora przecież ilość poświęcona jest całkowicie l u b w części p r o b l e m a t y c e do całego naupegio- informujących o zawartości poszczególnych opracowań. I t u należy j e d n a k tować b l i s k o połowę leksykografia), nowości w y d a w n i c z y c h , tych polskich i z a ­ n a k i l k a działów (bibliografie, czasopiśmiennictwo, krótkie, s p r a w o z d a w c z e przywią­ objętość polskiego c z y środków w o d n e g o transportu. Każdy kolejny skiego tralnego 3 numer Towarzystwa zamyka serwis informacyjny Nautologicznego oraz prowadzone z życia i działalności n a bieżąco w y p i s y Pol­ z cen­ r e j e s t r u członków. Są one świadectwem stałego ilościowego w z r o s t u s t o - Tamże, s. 4. �276 RECENZJE warzyszenia, w którym obok krajowych i z a g r a n i c z n y c h członków r z e c z y w i s t y c h zwiększa się również l i c z b a t z w . członków wspierających, w p o s t a c i s z e r e g u orga­ nizacji zwią­ społecznych oraz i n s t y t u c j i państwowych i spółdzielczych, branżowo z a n y c h z m o r z e m , żeglugą c z y rybołówstwem. problematyce poruszanej n a łamach k w a r t a l n i k a „Nautologia", a także, by móc „odkryć" n o w e W celu gruntowniejszej możliwości włączenia wego się etnografii przeglądu tych orientacji w do tego r o d z a j u artykułów, których dotychczasowej badań, w a r t o treść dokonać p e w n e g o , mniej lub bardziej skróto­ związana jest 'z z a g a d n i e n i a m i określonymi wyżej j a k o „etnonautologiczne". ,Szczególnie wyraziście wyodrębnia zentujących współczesnemu nomorskiego rejonu się p e w i e n c z y t e l n i k o w i świat kręgu c y w i l i z a c y j n e g o . Z b y t południowej blok l u b s e r i a artykułów starożytnego silne jednak E u r o p y zostało oczywiście żeglarstwa pre­ śródziem­ zawężenie p r o b l e m a t y k i dokonane k o s z t e m słabej do reprezen­ t a c j i l u b n a w e t nieobecności opracowań „kultury n a u t o l o g i c z n e j " i n n y c h regionów, przede w s z y s t k i m słowiańskiego w i s k o to nie zdaje szej w i e d z y w i germańskiego się wyłącznie tłumaczyć obszaru pobrzeża ani ogromnym d z i e j a c h m a t e r i a l n e j k u l t u r y śródziemnomorskiej też p e w n y m i c e c h a m i n a s z e j europejskiej Bałtyku. Zja­ zaawansowaniem na­ „oikoumene", a n i h u m a n i s t y k i , ukształtowanej w oparciu o t r a d y c j e twórczej myśli k u l t u r k l a s y c z n y c h . Wytłumaczenia szukać b o w i e m należy p r z e d e w s z y s t k i m w b r a k u a k t y w n e j współpracy archeologów, etnografów i słowianoznawców, mujących wśród się których nie brak niejednokrotnie przecież sporym odpowiednich dorobkiem specjalistów naukowym o legity­ „nautologicznym" często c h a r a k t e r z e . T y p o l o g i i e g i p s k i c h łodzi i i c h f u n k c j o n a l n e j artykuł pióra między środowiskiem a rozwojem Z. D r a p e l l i . W 4 geograficznym i zdobnictwo okrętów formie specyfiką środków rzecznego i m o r s k i e g o znalazło się j e d n a k c h a r a k t e r y s t y c e poświęcony został dosyć skrótowej ukazała warunków transportu. W autorka związek komunikacyjnych, centrum zainteresowań i jego związek z a r t y s t y c z n y m i k o n w e n ­ c j a m i e g i p s k i e j s z t u k i o r a z trwałość i żywotność p e w n y c h t r a d y c y j n y c h f o r m niczych, których występowanie lokalizowano nawet w najodleglejszych zdob­ rejonach śródziemnomorskiego a k w e n u . Charakterystykę statków c y w i l i z a c j i cykladzko-kreteńskiej niku lektury opracowania rozkwitu w kulturowego sprzyjających J . Śliwy . Stwierdza 5 Krety warunkach w II tys. p.n.e. gospodarczych dopatrywać i dobrym również w r o l i , jaką spełniała r o z b u d o w a n a uzyskujemy w on m.in., iż p o d s t a w się wy­ wspaniałego należy nie tylko systemie administracji, lecz flota h a n d l o w a utrzymująca kontakty ze w s z y s t k i m i n i e m a l r e g i o n a m i M o r z a Śródziemnego. Na znaczenie k o r s a r s t w a w podkreślając przede rozwój na t e c h n i c z n y c h umiejętności związek, jaki istniał śródziemnomorskim, żegludze a n t y c z n e j zwrócił u w a g ę w s z y s t k i m w k ł a d tej z a w o d o w e j między które w i fachowej morskiej m o r s k i m rozbojem obawie przed grupy wiedzy. 5 Wskazał a nadbrzeżnym częstymi J . Korpanty , ludzi morza w napadami dalszy on także osadnictwem lokalizowało się z a z w y c z a j w m i e j s c a c h mało dogodnych do lądowania. P r z y t o c z o n e powyżej artykuły j a k i s z e r e g i m p o d o b n y c h , z r a c j i s w e j Z . D r a p e l l a , Egipskie t. 1: 1966 n r 2 — 3 , s. 29—40. J . Ś l i w a , O statkach 1966 n r ,1, s. 32—36. J . K o r p a n t y , Rozbój s. 5—14. 4 zdobnictwo okrętów w dobie 5 i micie thalassokracji 6 morski w starożytności, faraonów, minojskiej, proble- „Nautologia", „Nautologia", t. 1: „Nautologia", t. 1, 1966 n r 4, �277 RECENZJE matyki należą dostarczając już raczej charakterze. dotąd w sami materiału pożyteczne h i s t o r y k a , archeologa porównawczego byłyby, w y d a j e lub filologa, do studiów się, b a d a n i a o innym nad współ­ żeglarstwem i rybołówstwem Šródziemnomorza, n i e posiadające literaturze próby d o k o n a n i a zainteresowań jedynie Szczególnie czesnym ludowym jak do kręgu etnografowi polskiej większych i obszerniejszych opracowań, a także c h a r a k t e r y s t y k i k u l t u r o w y c h związków o k r e s u starożytnego z c z a ­ współczesnymi, wyrażających się niejednokrotnie w wyraźnej kontynuacji szeregu f o r m i żeglarskiej t r a d y c j i . Ludowa kultura reprezentowana grupy słowiańska również n a d e r tematycznej oraz tyckiego. P r o b l e m a t y k a logii" — roli w jej „nautologicznym" aspekcie skąpo i niewystarczająco i miejsca tego r o d z a j u artykułem nieżyjącego Słowian w jest w stosunku dziejach j a k dotąd do w a g i tej basenu Morza w p r o w a d z o n a do p i e r w s z e g o n u m e r u Bał­ „Nauto­ już dziś prof. dr. W ł a d y s ł a w a K o w a l e n k i nie do­ czekała się niestety w następnych z e s z y t a c h .należytej k o n t y n u a c j i . A u t o r zamierzał bowiem wczesnego swym artykułem omawiającym słowiańskie łodzie w okresie średniowiecza zapoczątkować szczegółowe „badania działalności l u d ó w na w morzach" oraz wyjaśnić trwałość c e l u pełnego u k a z a n i a r o z w o j u korzystując obok materiałów storyczne, ikonograficzne szczególnych jednostek form oraz związków Słowian słowiańskich z morskim elementów r o d z i m e j środowiskiem „kultury morskiej" . źródła etnograficzne, hi­ dane językoznawcze, przedstawił o b r a z r o z w o j u po­ archeologicznych słowiańskiej łodzi również od p r y m i t y w n e j Wy­ 7 dłubanki aż do morskich klepkowych. Terenom szczególnie p o l s k i m poświęcony był d o t y c h c z a s j e d e n t y l k o artykuł, co w jaskrawy stawia problem szerszego udziału etnografów n a u k p o k r e w n y c h w a k c j i mającej n a /celu zarówno popularyzację dorobku polskiej etnografii, j a k i intensyfikację i sposób specjalistów dotychczasowego d a l s z y c h badań t e r e n o w y c h i stu­ diów porównawczych w interesującej nas t u dziedzinie. H. Wilczewski kultury Pomorza wynikających mierze snuje dosyć d y s k u s y j n e Gdańskiego z bliskiego omawia Zalewu 8 celu sąsiedztwa problem Wiślanego, w rozważania n a d specyfiką uchwycenia środowiska t e n n a przykładzie wykorzystując przy zasadniczych morskiego. pomorskiego t y m również W cech głównej szkutnictwa materiały materialnej tej w uzyskane kultury jednak rejonie drogą własnych badań t e r e n o w y c h . S k r o m n y ten i w 'Znacznym stopniu p r z y c z y n k a r s k i j e s z c z e dorobek „Nautologii" w zakresie szeroko nie tylko ujętej wynikiem odpowiednich problematyki słabego kulturowej zaawansowania nautologicznym" szukać w t y m , iż „Nautologia" j a k o p e r i o d y k innych ośrodków do i n t e r d y s c y p l i n a r n e j w stadium organizacyjnych też jednak, j a k się t y m zakresie, podniesienie naukowych. dyskusji braku o niewątpliwie „etno- P r z y c z y n tego niedowładu o aspiracjach stworzenia naukowej znajduje się trudności i kłopotów,, n i e t y l k o n a t u r y rangi tego wydawnictwa w polskim grup specjalistów, wśród których specja­ należy dogodnych nadal jeszcze metodologicznej. czasopiśmiennictwie n a u k o w y m nastąpić może t y l k o p r z e z a k t y w n e włączenie się do współpracy kompetentnych wydaje, czy c h a r a k t e r z e , ukazujące się przecież od c z a s u do c z a s u w prasie Stąd w specjalistów; przeczą t e m u b o w i e m p u b l i k a c j e listycznej warunków jest badań nie powinno zabraknąć szeregu także W. K o w a l e n k o , Slavia marítima. Łodzie Słowian wczesnośredniowiecznych, „Nautologia", t. 1: 1966 nr 1, s. 5—21. H . W i l c z e w s k i , O niektórych cechach specyficznych kultury materialnej Pomorza Gdańskiego, „Nautologia", t. 2: 1967 n r 1—2, s. 59—65. 7 8 t �278 RECENZJE reprezentantów oparty naszej na p e w n y c h punktem wyjścia dyscypliny. Tylko istniejących dla rozwoju już tego rodzaju organizacyjnych polskiej sojusz interdyscyplinarny, podstawach, Aleksander AFRICAN ARTS Niepokojące i / ARTS jest jej problemach że wśród n i e m a l zupełnie b o w i e m t r z y obcojęzyczne w e r s j e zabytków sztuki publikacji j e s t t y m większa, wartościowych afrykańskiej i interesujących, cza sztuki rzadko pewnych nego n i e m a l XIX-wiecznych zbioru zainteresowanych masek Afryce afry­ (opublikowano tego a l b u m u ) s z e r e g r e p r o d u k c j i najcenniejszych zbiory się nasze jak wynika w w zbiorach z tego bowiem muzeach dzieł z Afryki reprodukcji o odbiorcom polskich. zakresu Wschodniej. Dotyczy Udostępnienie n i e t y l k o zwiększa tej bardzo zagranicznych zachodnioafrykańskiej t y c h zabytków Waga do k o l e k c j e polskie i n n y c h krajów. sztuki należą z wypowiedzi (m.in. z F r a n c j i i Z S R R ) spotykane publikacji s z t u k i tego k o n t y n e n t u . W a c ł a w a K o r a b i e w i c z a , pt. Sztuka znajdujących że znawców s z t u k i afrykańskiej dzieła dotyczących p o l s k i m i nie t y l k o p o l s k i m 1 się Posern-Zieliński licznych polskich prac C h l u b n y m wyjątkiem jest j e d y n i e a l b u m kańska , który udostępnia stać maritimae". D ' A R F I Q U E , k w a r t a l n i k , t. I : 1967 n r 1. zjawisko, brak może „etnonautologii" i „ethnologiae posiadają to zwłasz­ oraz unikal­ szerszemu gronu zaciekawienie tą dziedziną k u l t u r y ludów afrykańskich, lecz równocześnie w s k a z u j e n a stojące p r z e d przyszłymi specjalistami polskimi w U k a z a n i e się a l b u m u z n a n i a p o l s k i c h czytelników oraz z p r o b l e m e m wstępny tekst stulatu możliwości badawcze. z wieloma zagadnieniami historii sztuki afrykańskiej szczególnie silnego powiązania j e j z życiem c o d z i e n n y m , n i e s t e t y pióra aspekt technologiczny cjonowania, tej d z i e d z i n i e s z e r o k i e K o r a b i e w i c z a mogłoby stać się jednocześnie okazją do z a p o ­ W. Korabiewicza, zwracając przede tej s z t u k i oraz n a opis w a r u n k ó w n i e spełnia w wszystkim uwagę jej zachowania i sposób dostatecznie s z e r o k i w s p o m n i a n e g o powyżej popularyzacji. Zadanie to pozostaje więc n a d a l na kolek­ po­ do spełnienia, a staje się to t y m b a r d z i e j palące, że z a i n t e r e s o w a n i e sztuką afrykańską stale w z r a s t a . Ś w i a d ­ czy o t y m chociażby s z y b k i e r o z c h o d z e n i e wydawnictw się w n a s z y c h księgarniach r a d z i e c k i c h n a t e n t e m a t , do których omówienia wrócę w i n n e j r e c e n z j i . 2 Wyciągając odpowiednie wnioski należałoby stwierdzić, że jeśli w przyszłości znajomość s z t u k i afrykańskiej m a być b a r d z i e j p o w s z e c h n a i bardziej już w do kształcenia tej c h w i l i w i n n o specjalistów w się przywiązywać więcej tej d z i e d z i n i e i do p u b l i k a c j i uwagi przekładów kompetentna, polskich najcenniejszych pozycji z tego z a k r e s u z l i t e r a t u r y z a g r a n i c z n e j , zwłaszcza amerykańskiej, a n g i e l s k i e j i f r a n ­ c u s k i e j . L i t e r a t u r a t a , już w się z r o k u cowych na rok. Obok monografii drobniejszych tej c h w i l i b a r d z o bogata i w s z e c h s t r o n n a , obszernych szczegółowych publikacji, które o sztuce afrykańskiej. N a j l e p i e j Badań Afrykańskich albumów ukazuje mają się wielkie o treści ogólnej corocznie znaczenie o t y m przekonuje Uniwersytetu Kalifornijskiego w dla tych zwiększa i wielusetstronijęzykach pogłębiania wiele wiedzy nas chociażby fakt, że Ośrodek w L o s Angeles zdecydował się n a założenie k w a r t a l n i k a poświęconego wyłącznie z a g a d n i e n i o m s z t u k i afrykańskiej. W. K o r a b i e w i c z , Sztuka Afryki w zbiorach polskich, W a r s z a w a 1966. N p . N. G r i g o r o w i c z , A . S t i e r l i g o w , Iskusstwo Afriki, M o s k w a 1962; p r a c a z b i o r o w a , Iskusstwo Afriki, M o s k w a 1967; W, B . M i r i m a n o w , Afrika iskusstwo, M o s k w a 1967, i i n . 1 2 �279 RECENZJE Jego pierwszy numer z j e s i e n i 1967 r. c z y n i b a r d z o dodatnie wrażenie zarówno swoją treścią, j a k i efektowną szatą graficzną. „Afričan Ants / A r t s dwujęzycznym d'Afrique", z tekstami j a k s a m tytuł w s k a z u j e , angielskimi z omawianego czasopisma periodyk, fachowców z całego kańskich. W jest i francuskimi. Niechybnie który mógłby świata, lecz również p r z e z być o d b i e r a n y s z e r o k i e kręgi t y m też c e l u s t a r a n o się o s k a l k u l o w a n i e kwartalnikiem ma to uczynić nie tylko przez czytelników afry­ najniższej ceny prenume­ r a t y , która w tej c h w i l i w y n o s i w w y m i a r z e r o c z n y m 10 dolarów. T a k zarysowujące się p l a n y w y d a w c ó w czynią z „Afričan A r t s " publikację godną szczególnego z a i n ­ teresowania i to n i e t y l k o ze względu n a możność pogłębiania studiów n a d sztuką afrykańską, l e c z również ze względu n a przykład wysiłków niektórych w k i e r u n k u p e n e t r a c j i k o n t y n e n t u afrykańskiego n i e t y l k o od s t r o n y krajów ekonomicznej i politycznej. % informacji wstępnej wynika, że m a g a z y n t e n m a być poświęcony grafice, p l a s t y c e , t e a t r o w i , tańcowi oraz l i t e r a t u r z e afrykańskiej w j e j t r a d y c y j n y m i w s p ó ł ­ c z e s n y m w y d a n i u . Jego c e l e m m a być i n f o r m o w a n i e upowszechnianie lowanie sztuki o dawnej s z t u c e afrykańskiej, osiągnięć współczesnych artystów afrykańskich i w r e s z c i e s t y m u ­ twórczej w samej Afryce. D l a pełniejszego efektu publikowanych materiałów r e d a k c j a pod k i e r o w n i c t w e m P a u l a O. P r o e h l a postanowiła każdy n u m e r jesienny poświęcać ogólnym grafice i plastyce (redakcja Altmana), każdy Wasehmann, numer Collin problemom sztuki, wiosenny Young), muzyce, będzie przyznawała plastyki, teatru, f i l m u dań i m i s j i wydawców się z p i e r w s z y m tańcowi W w zimowy i kinu Afryce. wyłącznie jego n u m e r e m Klaus (Collin Young, Daniel sztuki z tych afrykańskiej prace również w s p i e r a n i e J a k więc w y n i k a z dziedziny przyszłych b a ­ zapowiedzi, zainteresowaniem ( j e s i e n n y m ) , który o t w i e r a Ralpha Hood, za oryginalne duże, z t y m większym więc wybitniejszych przedstawicieli nowoczesnej (Mantle celu rozwijania rocznie 4 nagrody i literatury. Przewiduje naukowych p i s m a są numer l e t n i zaś l i t e r a t u r z e i t e a t r o w i P. K u n e n e , H a s s a n el Nouty, John Povey). redakcja każdy t y c h numerów będzie leżała w k o m p e t e n c j a c h ambicje zapoznajemy artykuł jednego z n a j ­ k u l t u r y afrykańskiej, L e o p o l d a Sedara Senghora. Już s a m fakt, że S e n g h o r , tyczno-kulturalnego Murzynów łamach nowo l a n s o w a n e g o kańskiej, w s k a z u j e kańskich wiedzy 1'art to przedsięwzięcie a także r o z w o j u t z n . „Wzorce africain"), krytyczne jest zresztą nowego p a n a f r y k a n i z m u czas czy raczej sztuką ska siły samej „négritude", zabiera głos kulturowego w na afry­ określone kręgi intelektualistów poprzeć, widząc afry­ nim czynnik rozwoju s z t u k i afrykańskiej. Temat,, j a k i porusza sztuki najlepszym nieadekwatnie znaczącą. przynosi francuskojęzycznych k w a r t a l n i k a amerykańskiego poświęconego sztuce n a to, że p r z y n a j m n i e j zamierzają o Afryce, Senghor, prezydent Senegalu, a zarazem pionier r u c h u poli- afrykańskiej" („Standards tego d o w o d e m , wprowadza rozumiany gdyż czytelnika w świat sztuki critiques t e n poeta i nie znany afrykańskiej, de ideolog dotych­ która jest Motto artykułu s t a n o w i jego kwintesencję: „Muzyka murzyń­ żywotne niezbędne muzyce zachodniej [europejskiej — K.M.], gdyż zasługą s z t u k i murzyńskiej jest to, że n i e będąc a n i grą, a n i czystą radością estetyczną jest sztuką z n a c z e n i a " . J e s z c z e dobitniej wypowiada hor pisząc, że „Sztuka każdego zespołu l u d z k i e g o Otoczonego tę myśl Seng­ granicami naturalnymi j e s t historią i n t y m n e g o związku między myślą i rękoma. Właśnie dlatego t y l k o ona w y r a ż a głębię świadomości l u d z k i e j , rozświetla k o s z m a r y j e j wewnętrznych ności, daje m a r z e n i u w y m i a r y z i e m s k i e i p o z a z i e m s k i e i p o n o w n i e życia, zasilając je z niewyczerpanego źródła trzech królestw: ciem­ wzbogaca barwy zwierząt, roślin �280 i RECENZJE minerałów". I d a l e j : nych wśród formuł tością, „Tak j a k s u r r e a l i z m zrodził się z c h a o s u czasów zespołów życia ludzi i wyrazu sztuka wyrwanych [...], którzy murzyńska »proponowali —izrodzone wyszła ze swoją prostotą l i n i i spo,d rąk kować swój chaos wewnętrzny w razem z niebem i ziemią". zarazem totalną w spokoju rewizję nowych wszelkich odbicie d a w n e j war­ kultury — człowieka, który także próbował porząd­ o b l i c z u n i e b a , żywiołów, p u s z c z y a jednocześnie Poetyckość i powojen­ z rzeczywistości, poszukujących języka ułatwieniem Senghora ,w p o z n a n i u jest Utrudnieniem, bo niełatwo jest śledzić przenośnie i skróty myślowe tego p i s a r z a ; zumieć najważniejszą znawców prymitywną. Jest o tyle prymitywna, to p r a w d a , mówi Senghor, będzie miało tu łaciński wydźwięk będzie oznaczać „to, co narodziło wówczas pozwala zro­ i bezpośredniość. się również n a t e m a t n a z y w a n i a s z t u k i afrykańskiej sztuką w a r u n k i e m , że słowo p r y m i t y w n y czyli afrykańskiej. w niej z a w a r t a cechę tej s z t u k i : j e j ekspresyjność Senghor wypowiada pewnych i emocja sztuki rodzaju a ułatwieniem, bo już s a m s t y l w y p o w i e d z i istoty pewnego utrudnieniem, (primitivus), się wcześniej". S z t u k a afrykańska o i l e bliższa jest ona k o r z e n i a m i przez ale pod życiu byłaby i bliższa „witalnym źródłom e m o c j i " . W dalszej p a r t i i artykułu S e n g h o r kańskiej poprzez dłom podlegał sposób rozwój rzecz, przepojona porównanie jego s t a r a się przybliżyć znajomość s z t u k i j e j do s z t u k i e u r o p e j s k i e j , sztuki na jednym zdaniem, i drugim najważniejszą, prawi­ kontynencie. U w y p u k l a w ten to, że s z t u k a afrykańska jest szczególnym r y t m e m , r y t m e m życia afrykańskiego. R y t m t e n daje się odczuć t a k dobrze w m u z y c e , j a k w j e s t już obcy z a c h o d n i m odbiorcom, n y m s t o p n i u n a rozwój skich afry­ jakim mianowicie ukazując, tańcu c z y rzeźbie. Zresztą ó w r y t m n i e gdyż m u z y k a afrykańska m u z y k i zachodniej (jazz). T a u w a g a pozwala m e n t y k u l t u r y afrykańskiej autorowi poprzez n a podkreślenie w koncepcji zakończeniu, że e l e ­ kultury bardziej o całe pokłady „emocji" afrykańskich. N i e potrzeba minać, j a k b a r d z o senghorowskie „négritude", poważ­ amerykań­ w p r o w a d z o n e do obiegu z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e g o wić mogą początek b a r d z o ważnej e r y t w o r z e n i a n o w e j bo bogatszej wpłynęła w muzykę Murzynów o której stano­ „ludzkiej", tu chyba są te spostrzeżenia i j a k dobrze pasują pisałem w poprzednim wspo­ one do z e s z y c i e „Etnografii Pol­ skiej". K o n s e k w e n t n y m uzupełnieniem tez S e n g h o r a afrykańskiej, a w H a r p e r a , pt. Taniec wyróżnia dwie o wartościach społecznych s z t u k i j e j r a m a c h m u z y k i i tańca, jest następny artykuł pióra P e g g y w ramach społeczeństwa zasadnicze kategorie będącego formą kolektywną, s w o i s t y m przeżywaniem p e w n y c h uczestniczącą prezentację w tańcu), oraz „taniec teatralny" o charakterze rozrywkowym). publiczność, która wykonawcy, nawet nie musi gdyby przeżywać oglądany w trakcie tańca, t z w . „taniec W tańca przez spraw nich w Autor tańca był mający na teatralnego identyczny taniec był p r z e z całą społeczność (spektakularny, wypadku przemian. e t n i c z n y " (ten, który sposób, tańcem celu istnieje jak jego etnicznym. S z y b k i e p r o c e s y u r b a n i z a c j i , w y m i e s z a n i e się ludności m i a s t , doprowadziło do tego, że zespoły widzów reprezentują odmienne k u l t u r y , a więc nie byłyby przeżywać „obcych wartości". N a szczęście, j a k t w i e r d z i H a r p e r , siebie, że e w o l u u j e sposób, co d a w n e m u . stąd wypływa by Niemniej konieczność w stanie r a z e m z kulturą, a więc z d o l n y j e s t podlegać z m i a n o m w k i e ­ r u n k u wchłaniania n o w y c h wartości, by służyć n o w e m u tanecznego, w t a n i e c m a to do ten badań n a d r o z w o j e m jak sposób społeczeństwu w t e n s a m z a t r a c a on c h a r a k t e r e t n i c z n y n a r z e c z t e a t r a l n e g o , najszybszego uzyskać zanotowania imateriał zanikającego historyczny i folkloru etnograficzny tańca afrykańskiego. Można b y więc r z e c , że A f r y k a do zaczyna �281 RECENZJE przeżywać te s a m e o b a w y , co folkloryści europejscy, o b a w y o spuściznę po daw­ n y c h , „etnicznych" c z a s a c h . Odmienny już w y s t a w y malarzy c h a r a k t e r m a artykuł o m a l a r z u sudańskim E l S a l a h i m , który miał w A f r y c e , w E u r o p i e , w A m e r y c e i jest j e d n y m z n a j w y b i t n i e j s z y c h współczesnej jego m a l a r s t w o . Afryki. Można Trudno jednak jest w wyrobić krótkich sobie wielu reprodukcji kolorowych i dwubarwnych, Frapująca j e s t „europejskość" wpływach elementów m a l a r s t w a swoich płócien stylizowane charakterystyczne jest afrykańską, swoistej scharakteryzować o nim na z n a k i alfabetu arabskiego arabskiego. W s i l n i e zaznaczających oraz efekcie akulturacji, zachodnią. P r o c e s podstawie j a k i m i i l u s t r o w a n y jest t e n artykuł. kręgu i s l a m u . E l S a l a h i w p r o w a d z i ł twórczej j a k i sztukę słowach zdanie tego m a l a r z a p r z y b a r d z o d l a rzemiosła przykładem pewne która elementy się do dekoracyjne malarstwo wzbogaca „przenikania bowiem tego artysty zarówno się" s z t u k sztukę kontynental­ n y c h (jeśli t a k j e można nazwać) jest p r o c e s e m przybierającym s t a l e n a s i l e i n a j ­ bliższe l a t a mogą przynieść r e w e l a c y j n e czy a z Londynu o tym List będący omówieniem wartości w t y m z a k r e s i e . N a j l e p i e j stanowiący londyńskiej kontynuację wystawy niejako świad­ tego samego współczesnej sztuki wątku, afrykańskiej. A u t o r l i s t u , D e n n i s D u e r d e n , wyraźnie s t w i e r d z a , że i d e a tego, co można b y nazwać etnocentryzmem kulturowym, k a n i e porzucają już sposoby bowości afrykańskiej". zaczyna gasnąć pod n a p o r e m autoafirmacji poprzez Świat zachodni coraz bardziej dzynarodową , b e z względu n a to, czy p o c h o d z i postawy sposób n a artystów w stosunku do s z t u k i afrykańskiej afrykańskich, którzy łatwiej „etnocentrycznego r a j u " (Określenie D u e r d e n a ) , N a k ł a d a to j e d n a k zbyć się Duerden interesuje się sztuką mię­ wpłynie będą zapewne mogli wyjść Taka w dodatni ze swojego by wejść w świat międzynarodowy. ważny obowiązek n a krytyków z a c h o d n i c h , którzy muszą mentorskiego w Afry­ ona z J a p o n i i , c z y A f r y k i . 3 zmiana rzeczywistości. głoszenie „négritude" l u b „oso­ tonu zakończeniu w ocenie sztuk listu, pozwoli innych to n a lepsze kontynentów. zrozumienie wy­ J a k twierdzi charakteru oraz wartości s z t u k i afrykańskiej. W tym samym pewnych numerze mód trwających „Afričan Arts" i B e n i n u . S a m artykuł nosi tytuł I f e ty sztuce do pokazania potwierdzenie istnienia nigeryjskiej. nadmienię, angielskich wspominać, bo w s z y s t k i e n i e m a l kręgi (Fagg), stanowi niemieckich w historyków s z t u k i . O (Frobenius) to „klasykę" t e m a t u , postaci pretekst i t e r a k o t pochodzących z t y c h d w u m i a s t n i g e r y j s k i c h . N a m a r g i n e s i e niach zabytków J e s t to c h y b a brązowych ta obejmuje wspaniałych sztuki Ife odlewów że m o d a reprodukcji znajdujemy n i e k i e d y dziesiątki l a t . T a k jest w w y p a d k u i zainteresowa­ amerykańskich a l e ostatnio wydano nie s z t u k i w i e l e a l b u m ó w i p r a c k r y t y c z n y c h również w N E D , Czechosłowacji ku Radzieckim. W jące byłoby w rozwoju t y m o s t a t n i m jest to t e m a t szczególnie m o d n y . zastanowić się kiedyś, skąd bierze się t a m o d a 4 tej i Związ­ Może i n t e r e s u ­ i jaką spełnia rolę a f r y k a n i s t y k i w r a m a c h obozu s o c j a l i s t y c z n e g o . Już w tej c h w i l i można by j e d n a k zaryzykować t w i e r d z e n i e , że wiąże się to z „historyzującymi" ciami warto na temat etnografów r a d z i e c k i c h , którzy każde s t u d i u m współczesnego skłonnoś­ życia kultu­ r o w e g o jakiegoś l u d u rozpoczynają od dokładnego z a p o z n a n i a się z historią i e w o ­ lucją, jaką b a d a n a k u l t u r a przebyła. Spośród innych artykułów zawartych w numerze 1 „Afričan Arts" należy Określenie a u t o r a artykułu. N p . W. F o r m a n , В. В r e n t j e s , Alte afrikanische Plastik, L e i p z i g 1967; L . H o l ý , A f r i k a n i s c h e P l a s t i k , P r a h a 1967. W y d a w n i c t w a r a d z i e c k i e n a t e m a t s z t u k i afrykańskiej cytowałem w p r z y p i s i e 2. 3 4 �282 RECENZJE wspomnieć o a r t y k u l e J . D e c o c k a , Czy należy refleksji d w u o s t a t n i c h s z t u k a c h tego n a temat elementu szego d r a m a t u r g a z j e j głównych omawiający tragedii w grać Cesaire'a, który s t a n o w i sumę najwybitniej­ n i e pochodzącego wszakże z A f r y k i , ale u z n a w a n e g o z a jednego intelektualistów, o r a z Afrykański artykuł L . A n d e r s o n a , dokładnie zasięg geograficzny ksylofonu i opisujący ksylofon, podstawowe jego typy. Oprócz artykułów k r y t y c z n y c h „Afričan A r t s " p r e z e n t u j e wiadania i poezje afrykańskie. wiele autorów afrykańskich Reportaż twarzy t e n słusznie oraz s e r w i s Afrykańska nosi tytuł również krótkie opo­ zdjęć przedstawiający i składa się nań 14 zdjęć rzeźb i m a s e k rzeźba rzeźby murzyńska ze zbiorów M u z e u m ma Sztuki Etnicznej Uniwersytetu Kalifornijskiego w L o s Angeles. Kończąc prezentację się n a d korzyściami, afrykańską (i c h y b a i którym będzie w p i e r w s z e g o z e s z y t u tego p e r i o d y k u jakie może on przynieść n a s e r c u leży rozwój przyszłości) c z a s o p i s m o dziej jest to, co mają autentyczne, mniej wydawnictwo, sztuki, Poza jest gwarantują to r z e c z t y m szerokość godna idealny przekaz niejako. No i r z e c z bodaj dząca k w a r t a l n i e , może stać się f o r u m jakich wartości duży afrykańską dopiero rodzącą twierdzają te możliwości. P o z o s t a j e Arts". że szereg w sposób i n t e g r a l n y , równie ważna — „Afričan aktualnych obserwacji się. P e w n e „Afričan sprawia, artykuły Arts", „pa­ wycho­ dotyczących n i e t y l k o d a w n e j s z t u k i afrykańskiej, ale, co z n a c z n i e c i e k a w s z e , f o r u m sztuką bar­ publikowane kolorystycznych walor tego p e r i o d y k u zagadnień z d z i e d z i n y s z t u k i może być p o t r a k t o w a n y c h noramiczny" twórczością. o t e j sztuce, j e s t z n a c z n i e stanowi zainteresowań redaktorów sztuką jest to l u d z i związanych ze techniczne, w wprost i wszystkim l e c z również i własną Warunki podkreślenia się redagowane przez do p o w i e d z e n i a akademickie. zastanowić interesują tej s z t u k i . P r z e d e sztuką afrykańską n i e t y l k o z a i n t e r e s o w a n i a m i , Dzięki t e m u f a k t o w i należałoby t y m którzy d y s k u s j i n a d nową pierwszego t y l k o życzyć, by r o z w i j a n e numeru po­ o n e były w następ­ nych numerach. Krzysztof HANNA SZUMAÑSKA-GROSSOWA, W a r s z a w a 1967. Historia polskiej ważniejszych osiągnięć Podróże Stefana Szolc-Rogozińskiego, a f r y k a n i s t y k i n i e została j e s z c z e n a p i s a n a . B r a k publikowanych afrykanistyeznych przyczynków nie brak, do tej h i s t o r i i , m i m o a n i materiałów, s t u d i a można b y oprzeć też n i e j e s t mało. A na że których historia polskiej w afrykanistyki rozwoju polscy uczeni i tej d y s c y p l i n y , wskazując badacze już również p o ­ ani polskich tego tego, co w u c z y n i l i . Pomogłoby n a te d z i e d z i n y rodzaju afrykanistyki mo­ głaby s z y b k o ostać się c i e k a w y m i wartościowym p o d s u m o w a n i e m dzinie Makulski to dzie­ chyba badań, które posiadają już t r a d y c j e oraz uwypukliłyby b r a k i , j a k i e należałoby nadrobić. Jedną z dziedzin, w której sporo już zrobiono, i dyscypliny jej pokrewne. nie byłoby kowy. może z b y t obszerne, niemniej miałoby j e d n a k Zapisaliśmy się b o w i e m n a trwałe w XIX wieku, kiedy wiedza jać. Wystarczy Stefan wspomnieć i to dość d a w n o , jest etnografia S t u d i u m h i s t o r i i p o l s k i c h badań e t n o g r a f i c z n y c h poważny tej d z i e d z i n i e już w ciężar drugiej tylko nazwisk: Ignacy Żagiel, Antoni gatun­ połowie a f r y k a n i s t y c z n a w E u r o p i e dopiero zaczynała się kilka Afryki rozwi­ Rehman, Szolc-Rogoziński. Jeśli któryś z n a s z y c h etnografów miałby napisać historię t y c h badań, mógłby — i nawet powinien — rozpocząć swą pracę od z a p o z n a n i a się z książką Hanny �283 RECENZJE Szumańskiej-Grossowej, i to z w i e l u względów. P o d s t a w o w y m p o w o d e m j e s t skrzęt­ n i e p r z e z autorkę z e b r a n y materiał dotyczący p o s t a c i S t e f a n a a zwłaszcza ubiegłego jego afrykańskich wieku, dostarczyły materiału go n i e t y l k o peregrynacji rozsypanego odnośne po artykuły towarzyskie, a nawet publikowane w Szolc-Rogozińskiego, początkach dziesiątkach lat osiemdziesiątych czasopism, i sprawozdania, przy l e c z również czym kroniki l i s t y do r e d a k c j i . W y k o r z y s t a n i e tego t y p u m a ­ teriałów, i to w t a k interesujący sposób z e s t a w i o n y c h , pozwoliło a u t o r c e n a u c h w y ­ c e n i e w i e l u ważnych w ą t k ó w wiążących się z w y p r a w ą chybnie na umknęłyby t y m fakt, iż uwagi z a w o d o w e g o etnografa. autorka szczególnie dobrze Rogozińskiego, które n i e ­ Sądzę, że orientuje się zbawiennie w naszej pięknej X I X w i e k u , której w y k w i t y znalazły swą postać n i e t y l k o w renomowanych dziełach l i t e r a c k i c h , l e c z również w s p e c y f i c z n e j l i t e r a c k o - p a t r i o t y c z n e j ówczesnych i gusty czasopism p o l s k i c h , które kształtowały intelektualne decydowały o powodzeniu w y c h mających warszawskiej Świetna t a k i c h c z y i n n y c h przedsięwzięć badawczych i nauko­ dostarczyłaby Szolc-Rogozińskiego n a m każda poznajemy dokładniejsza polskiej nauki- n i e t y l k o gołe encyklopedia fakty, c z y słownik g r a f i c z n y , l e c z możemy wejść w gąszcz ówczesnej rzeczywistości, w której wienie zna­ i l i c z n y c h powiązań t o w a r z y s k i c h , które w przyszłości odegrać niebagatelną rolę w h i s t o r i i p o l s k i e j sprawiło, że czytając Podróże których zawartości zainteresowania i n t e l i g e n c k i c h odbiorców w a r s z a w s k i c h i p o z a w a r s z a w s k i c h . jomość ówczesnej a t m o s f e r y zaważył literaturze e k s p e d y c j i do A f r y k i było dziełem wymagającym bio­ wypra­ „ideologicznego" współuczestnictwa t e j m i a r y l u d z i , co S u l i m i e r s k i , P r u s , S i e n k i e w i c z c z y Ś w i ę t o ­ c h o w s k i . W s k o m p l i k o w a n y m w t y c h c z a s a c h kontekście p o l i t y c z n y m i społecznym Kongresówki w y p r a w a rym Rogozińskiego urastała do p r o b l e m u polskiego. I c h z d a n i e m , tego r o d z a j u m i s j e b a d a w c z e Polski w to podstawowego, w z a c y t o w a n i powyżej publicyści i p i s a r z e w i d z i e l i prężność kulturową dzieło c y w i l i z a c y j n e g o czasy pozytywizmu rozwoju postulującego miały zadokumentować w k ł a d świata. N i e z a p o m n i j m y wysiłki n a miarę noszące doraźne korzyści k r a j o w i . N i c więc dziwnego, wanie drogi zorycznej Świętochowski g r z m i , że lepiej j e d n a k , że były możliwości, wysiłki że w t y c z n y m z a l e c e n i o m P r u s a i S i e n k i e w i c z a nawołujących szłej w y p r a w y , odpowiedzi wyprawy do k r a j ó w , Opozycja organizatorom wyprawy do zbiórki n a r z e c z p r z y ­ obrócić t e pieniądze n a gdzie Polaków n i e posiano tego uznanego autorytetu w jej właściwe przygotowanie i gdzie te Obok postacie — przewija i wyposażenie się zresztą cała p l e j a d a Conrada-Korzeniowskiego, Stanley, sprawy wybudo­ Brazza stanowią podróży i wielu elementy młodego wtedy wielkiego układu chciałoby się powiedzieć, że książka G r o s s o w e j w utrudniła niezbędne funduszy. Na w y b i t n y c h n a z w i s k nie t y l k o już i n n y c h pionierów Rogozińskiego. i c h zupełnie poważnym s t o p n i u i n s t r u m e n t y , które zakupić m u s i e l i z własnych, niewystarczających s t r o n i c a c h Podróży stępuje przy­ entuzjas­ z Małej W ó l k i do Dużej, too będzie z tego większa korzyść niż z i l u ­ n i e potrzeba. polskich. któ­ narodu bardzo „angielskiego", eksploracji Afryki. ześrodkowanego Dzięki takiemu wokół ujęciu stanowi bezwiednie wy­ Wszystkie jednej przedmiotu może, l e c z n i e ­ mniej udane studium synchroniczne pierwocin polskiej afrykanistyki. Wracając jednak do -podstawowego założenia książki, c z y l i z a p o z n a n i a n i k a z historią przygotowań tej w y p r a w y i jej przebiegiem, p e s y m i z m Świętochowskiego n i e był j e d n a k p o z b a w i o n y która dotarła do wybrzeży K a m e r u n u w y c h o b s e r w a c j i n a t u r y geograficznej powodzeń. N i e z a p o m i n a j m y , regionem ze strony Anglii, i poczyniła podstaw. H i s t o r i a szereg czytel­ należy stwierdzić, że ciekawych i wyprawy, wartościo­ i e t n o g r a f i c z n e j , była. historią trudności i n i e ­ że był to o k r e s wzmożonego z a i n t e r e s o w a n i a się t y m a przede wszystkim Niemiec. W wyścigu tych dwu �284 RECENZJE potęg działalność Rogozińskiego nosząca z n a m i o n a ności była lądu w z góry Rogoziński skazana świetnie sposób dodatni n a klęskę. Już w zdał sobie z tego humanitaryzmu czasie p i e r w s z y c h sprawę, oczywiście n a dalsze losy przedsięwzięcia. D o d a t k o w y m i bezinteresow­ wypraw w głąb nie wpłynęło czynnikiem niającym pracę Rogozińskiego były n i e s n a s k i w s a m e j e k i p i e b a d a w c z e j to utrud­ składającej się z l u d z i o różnych c h a r a k t e r a c h i, co ważniejsze, o różnym n a s t a w i e n i u do c e l u swego p o b y t u n a k o n t y n e n c i e afrykańskim. Jedyną pociechą d l a i n i c j a t o r a w y p r a w y był fakt, że p e w n e obserwacje i pewne zbiory niezawodnie staną się udziałem ojczyzny. Sama „warstwa" jej w a l o r e m , afrykanistyczna gdyż z f a k t a m i omawianej książki nie jest odnoszącymi się do etnograficznej najważniejszym obserwacji K a m e r u n u można zapoznać się bezpośrednio dzięki o p u b l i k o w a n e m u skiego sprawozdaniu kawszych jego z wyprawy, które wyszło w spostrzeżeń zaliczyć należy c h y b a pobytu w Afryce na wyspie wydaniu książkowym. D o z a p i s k i Rogozińskiego Fernando-Poo, gdzie ludów p r z e z Rogoziń­ cie­ z drugiej próbował fazy przedzierzgnąć się w p l a n t a t o r a z n i e n a j l e p s z y m i zresztą w y n i k a m i . J e s t to też o k r e s jego r o m a n s u , a potem i małżeństwa z poetką i pisarką Heleną Boguską (Hajotą), która w tego ambitnego i niewątpliwie zdolnego e k s p l o r a t o r a n i e odegrała p o z y t y w n e j stając Smutne się przeszkodą w książki, które obrazują realizacji jego zamierzeń. l a t a po p o w r o c i e Rogozińskiego wymarzonego w pierwszym afrykanisty Nie dzieła. N i e m n i e j to, co uczynił w stosunkowo wyko­ krótkim czasie polskiego. stosunek. Najważniejszy ujęcie t e m a t u wypływa literaturze dorobek opiera na jest d l a niej człowiek i jego pasje, b a d a c z z osobistym, z bezpośrednich pamiętnikarskiej polskiego Grossowa jego d z i e n n i k u i l i s t a c h . M a do n i c h b a r d z o afrykanisty, Polak na innym zainteresowań (m.in. otrzymaliśmy pozycję r a c z e j wyjątkową, dawczy jest to o b r a z m i e j s c e tutaj n a s t r e s z c z a n i e w s z y s t k i c h p e r y p e t i i Rogozińskiego i w s z y s t ­ wiązanie jego życia n a u k o w e g o w roli, strony o k r e s i e życia, starczyło, b y zapewnić m u sławę i pozycję p i e r w s z e g o autentycznych zapiskach eksploratora, się te uniemożliwiły m u k i c h szczegółów k o l e j n y c h w y p r a w . I c h dokładny opis H a n n a osobisty wręcz do E u r o p y , losów człowieka, który mógł uczynić w i e l e , l e c z w a r u n k i nanie są życiu jako kontynencie. a u t o r k i , która tłumaczka). która p o z w a l a Dzięki spojrzeć a l e i n a drogę i po­ Takie specjalizuje temu właśnie nie t y l k o n a b a ­ jego życia wewnętrznego, która doprowadziła go do podjęcia w y p r a w y , a potem do w i e l u niepowodzeń, które zwichnęły osobowość Grossowej budzi badacza. wiele Można refleksji, by więc może niezbyt w konkluzji ściśle zauważyć, że książka etnograficznych, ale b a r d z o o w o c n y c h d l a t y c h , którzy pragną spojrzeć n a historię etnografii n i e t y l k o od s t r o n y materiałów, hipotez i teorii, ale również od s t r o n y substrátu l u d z k i e g o etnografii, bez p o z n a n i a którego h i s t o r i a d y s c y p l i n y byłaby m a r t w ą literą, a n i e historią p a s j i p o z n a n i a k u l t u r y własnego n a r o d u l u b k u l t u r y i n n y c h ludów. Idąc w Grossowej, ślad z a r e f l e k s j a m i , chciałbym zwrócić j a k i e nasunęły m i się w t r a k c i e l e k t u r y uwagę n a dwa, k i e r u n k i książki studiów, które w a r t o by kiedyś podjąć z myślą o h i s t o r i i już n i e t y l k o p o l s k i e j a f r y k a n i s t y k i , ale i p o l s k i e j etnografii. T a k więc sądzę, polskie z końca X I X w i e k u , historii zainteresowań że bardzo pożyteczne byłoby przejrzeć które stanowią, j a k się w y d a j e , polskich problematyką afrykańską. Był czasopisma bezcenne źródło do to przecież okres najważniejszych w y p r a w e k s p l o r a c y j n y c h o r a z podbojów k o n t y n e n t u , które n i e mogły przejść bez e c h a w P o l s c e , czułej z a w s z e głość. N i e należy przecież sugerować czy, której wydźwięk pod n a wieści o słusznej w a l c e się Sienkiewiczowską t y m względem wydaje się W mało pustyni za niepodle­ i w pusz­ reprezentatywnym. �285 RECENZJE Właśnie wyprawa znajdowali żywa Szolc-Rogozińskiego świadczy najlepiej o t y m , że w Polsce się l u d z i e , którzy świetnie z d a w a l i sobie s p r a w ę z d r a m a t u , j a k i Afryka. uchwycenie Prześledzenie warunków odpowiednich polaryzacji materiałów s t o s u n k u do s p r a w pozwoliłoby być afrykańskich prze­ może na i w p ł y w u tej p o l a r y z a c j i n a rozwój p o l s k i e j w i e d z y o A f r y c e . O t y m , że polskich wiedza ta rozwijała Afrykanistów Ciekawy, a zarazem które w sposób wspomniałem widoczny n a wstępie s m u t n y j e s t fakt, że książka G r o s s o w e j m i wiadomo, obszerniejszą biografią kowo ale brak sporo, się, świadczą X I X wieku, jest nazwiska tej r e c e n z j i . jest pierwszą, o i l e jednego z n i c h . O pozostałych w i e m y dokładniejszych opracowań, które mogłyby stosun­ stanowić bazę do n a p i s a n i a h i s t o r i p o l s k i e j a f r y k a n i s t y k i t a m t y c h czasów. A przecież możli­ wości istnieją. W i a d o m o j e s t b o w i e m , że w r a m a c h seminariów a f r y k a n i s t y c z n y c h oraz seminariów poświęconych h i s t o r i i p o l s k i e j szereg p r a c dyplomowych, n a r i u m prof. К. letnim już etnografii egzotycznej opracowano Afryki (semi­ Moszyńskiego i s e m i n a r i u m prof. J . G a j k a , n i e mówiąc o kilku­ dorobku w które dotyczą s y l w e t e k p o l s k i c h b a d a c z y t y m zakresie Studium Afrykanistycznego). C z y nie warto by materiałów t y c h przygotować do d r u k u ? Drugi ciąg r e f l e k s j i dotyczy s p r a w r o z l e g l e j s z y c h , a l e też i o większym zna­ c z e n i u d l a badań n a d historią e t n o g r a f i i i n a u k j e j p o k r e w n y c h . Myślę tu o możli­ wości w y k o r z y s t a n i a t y c h s a m y c h źródeł, t z n . czasopiśmiennictwa polskiego z końca XIX w., dla' opracowania socjologicznego studium dotyczącego środowiska spo­ łecznego, w j a k i m kształtowały się p i e r w o c i n y p o l s k i e j etnografii. J a k to w y k a z u j e dobitnie książka Stefana Podróże Szolc-Rogozińskiego, i h i s t o r y c z n y c h , a przecież n a i c h p o g r a n i c z u w rozwój dużym stopniu układy społeczne i p o l i t y c z n e ówczesnej Owe salonowe dyskusje nauk społecznych rodziła się p o l s k a etnografia, i „towarzyskie" p o l e m i k i rzeczywistości n a łamach odbijał polskiej. czasopism, których w p ł y w n a inteligencję t a m t y c h czasów był o t y l e większy, że było to p r a w i e d y n e źródło p r z e k a z u , spełniały rolę i n i c j a t o r a , a z a r a z e m p r o t e k t o r a przyszłych losów n a u k i p o l s k i e j powiązania badań naukowców przedsięwzięć. W t y c h w a r u n k a c h z pewnymi i i c h „ideologicznym" kręgami decydowały o s t r z u . J a k bardzo cennym o osobiste kierunku źródłem je­ ważkich d l a nawet przyszłych są chociażby artykuły p u b l i c y s t y c z n e L u d w i k a K r z y w i c k i e g o , który będąc w e w n ą t r z tego układu potrafił świetnie uchwycić licznych publikacjach jego złożoność najróżniejszego i wielopostaciowość, gatunku kreśląc w swych n i e t y l k o z a r y s y tego układu, l e c z również analizę m e c h a n i z m u jego działania. Jeśli po p r z e c z y t a n i u książki H a n n y fleksje, to t r z e b a ją j a k najgoręcej Grossowej nasunąć się mogą podobne r e ­ polecić s z e r s z y m kręgom czytelników. Krzysztof Makulski �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de7f29b18395bad3e0a3f9becd65892c.pdf 3038208a076f4edde42ae8b8cb09691b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:682 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:628 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.247-266 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text к N О R I K A „Etnografia P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 2 UCZCZENIE ZASŁUG NAUKOWYCH PROFESORA KAZIMIERZA (Posiedzenie Komisji Etnograficznej DOBROWOLSKIEGO Komitetu Nauk Historycznych PAN) D n i a 25 m a j a 1968 r. odbyła się w K r a k o w i e uroczystość poświęcona u c z c z e n i u zasług n a u k o w y c h stości było prof. K a z i m i e r z a D o b r o w o l s k i e g o . wręczenie zawierającego prace profesorowi poświęcone w a n o prof. D o b r o w o l s k i e m u w zakresie badania kulturze jako wyraz przeszłości ósmy t o m tego w y d a w n i c t w a święconych p r o b l e m a t y c e zbiorowego ludności Pasterstwo góralskiej . 1 uznania za wybitne Podhala m a objąć Punktem centralnym dzieła i kultury reedycje uroczy­ i Podhala, T o m ten dedyko­ zasługi, j a k i e położył ludności prac Tatr góralskiej. Kolejny, prof. D o b r o w o l s k i e g o , po­ j a k o k a m e r a l n a , zgromadziła w a u l i Oddziału Pol­ góralskiej . 2 Uroczystość, p r z e w i d y w a n a s k i e j A k a d e m i i N a u k w K r a k o w i e l i c z n e grono przyjaciół, uczniów i w s p ó ł p r a c o w ­ ników P r o f e s o r a . P r e z e s Oddziału P A N w K r a k o w i e , prof, dr Z e n o n K l e m e n s i e w i c z , dokonując aktu wręczenia pierwszego egzemplarza s a n e p r z e z j u b i l a t a rozważania, poświęcone p o s t a w i e pracy uczonego podkreślając, że przytoczony też c h a r a k t e r y z u j e osobowość naukową prof. „U wielu tego t o m u , przypomniał uczonego fragment napi­ w o b e c życia i dobrej tych rozważań najlepiej Dobrowolskiego: u c z o n y c h , którzy wnieśli do n a u k i istotne wartości, p r a c a badawcza stała się siłą wiodącą, j a k a wysunęła się n a czoło w s z y s t k i c h i c h dążeń. W e w n ę t r z ­ nej pasji ludzi poznawczej odgrywają podporządkowane dominującą rolę. zostały Uczeni, czynności, które o których mówię, w życiu i n n y c h rezygnują z wielu dążeń i przyjemności, t a k częstych w i n n y c h środowiskach społecznych, j a k z b o ­ gactw, władzy, intensywnego życia towarzyskiego, zabaw. Starają się organizm swój utrzymać w sprawności f i z y c z n e j po to przede w s z y s t k i m , a b y móc pracować, działać. Płonie Przyświeca w i m dewiza n i c h niepokój Flauberta: poznawczy, pogoń L'homme n'est rien, l'oevre za doskonaleniem daleka, od k r e s u , który c h c i e l i b y osiągnąć. Wyróżniając się ogromną w się dochodzeniu do podjętego K r a s z e w s k i e g o : nulla dies abeat, celu naukowego ąuin linea ducia starają supersit" 3 est tout. poznawania zawsze wytrwałością urzeczywistnić zasadę . P a s t e r s t w o T a t r P o l s k i c h , i P o d h a l a , t. 7: Zycie i folklor pasterzy Tatr Pol­ i Podhala, W. A n t o n i e w i c z [red.], W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1967. M.in. Przeszłość Podhala, Dzieje wsi Niedźwiedzia, Najstarsze osadnictwo. Podhala, Migracje wołoskie. K. D o b r o w o l s k i , Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław—• — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, s. 38. 1 skich 2 3 �248 KRONIKA Tej właśnie pasji poznawczej i gorącemu umiłowaniu prawdy naukowej prof. D o b r o w o l s k i e g o złożyli u z n a n i e z e b r a n i p r z e d s t a w i c i e l e władz A k a d e m i i , p r z y ­ jaciele i uczniowie. Odpowiadając do początków na swej słowa pracy prezesa Oddziału naukowej PAN prof. i zainteresowań Dobrowolski Podhalem i nawiązał Góralszczyzną. Wiążą się one j e s z c z e z jego c z a s a m i s t u d e n c k i m i , gdy n a s e m i n a r i u m prof. F r a n ­ ciszka Bujaka podjął badania nad dziejami w s i Niedźwiedź, które kontynuował j e s z c z e w l a t a c h późniejszych, a monografię tej w s i ogłosił w 1931 r. Później przy­ szedł o k r e s bezpośredniego związania z r e j o n e m T a t r p o p r z e z działalność polityczną w okresie plebiscytu i obejmowania wy. p r z e z państwo p o l s k i e obszarów Spiszą i O r a ­ O k r e s t e n wykorzystał P r o f e s o r d l a l i c z n y c h badań t e r e n o w y c h , które k o n t y ­ nuował również później, a w y n i k i i c h przedstawiał w l i c z n y c h , z n a n y c h cjach. Zainteresowanie zainteresowaniami go wcześnie do ludnością góralską łączyło się u P r o f e s o r a położeniem ruchu ludności chłopskiej socjalistycznego, jeszcze oraz robotniczej, w okresie publika­ także z s z e r s z y m i które zbliżyły gimnazjalnym. w y p ł y w a ł o dążenie do p o z n a n i a w a r u n k ó w życia ludności chłopskiej, j e j Stąd gospodarki i k u l t u r y , j e j przeszłości oraz d n i a dzisiejszego. T o łączenie badań n a d Współczes­ nością z równoczesnym wistości, doprowadziło gralnego ujmowania głębokim wcześnie badanej sięganiem w s t e c z , do podłoży a k t u a l n e j do zarysowania się koncepcji rzeczywistości, p r z e d s t a w i o n e j w rzeczy­ genetycznie-intepierwszym zarysie już w 1919 r. Wstępem naukowe, niejako do zorganizowane tego uroczystego p r z e z Komisję i licznego spotkania było posiedzenie Etnograficzną Komitetu Nauk Historycz­ n y c h P A N , poświęcone niektórym, p o d s t a w o w y m a k t u a l n y m p r o b l e m o m t e o r e t y c z ­ n y m i metodologicznym etnografii. Z a g a j e n i e doc. dr. A n d r z e j a Waligórskiego poświęcone t e o r e t y c z n y m i m p l i k a c j o m e t n o g r a f i c z n y c h rozwój zapoczątkował i uwarunkował j a k o n a u k i . Z k o l e i doc. d r Z o f i a lizmu-strukturalizmu konkretnych dysław i do badań ugruntowanie zmiany założenia metody przedstawił się fundamentów kulturowej, w następnie w genetyczno-integralnej Dobrowolskiego, a n a koniec s a m Profesor charakteryzując etnografii jasnym funkcjona- m.in. w y n i k i światowej. Doc. dr wykładzie opracowanej przez było których etnografii S o k o l e w i c z mówiła o z a s t o s o w a n i a c h badań n a d t y m z a g a d n i e n i e m Kwaśniewicz badań t e r e n o w y c h , Wła­ zasadniczą prof. ideę Kazimierza zarysował ogólne założenia teorii pro­ cesów żywiołowych, będącej p r z e d m i o t e m jego szczególnego z a i n t e r e s o w a n i a w o s t a t ­ nich latach . 4 osadnictwem Do jej opracowania terenów beskidzkich, posłużyły nad m.in. w y n i k i organizacją badań gospodarki Profesora i nad współżyciem w różnego t y p u j e d n o s t k a c h o s a d n i c z y c h , n a d kształtowaniem się s y s t e m u wartości w określonych warunkach bytu. T e o r i a ta, dając podstawę do właściwego m i e n i a podłoży i przebiegów procesów żywiołowych, s t a n o w i ważny p u n k t dla teorii p l a n o w e g o kształtowania życia, t a k ważnego w Konferencja wowych założeń dała j e s z c z e r a z możność metodologicznych stwierdzenia wiążących rozu­ wyjścia ustroju socjalistycznym. istotnej wartości podsta­ się z g e n e t y c z n o - i n t e g r a l n y m spoj­ r z e n i e m n a rzeczywistość społeczną, które daje możność z r o z u m i e n i a teraźniejszości i w y b o r u właściwych środków działania n a przyszłość drogą dokładnego poznania podłoży, które tę rzeczywistość ukształtowały w przeszłości. Edward Pietraszek W y m i e n i o n e powyżej r e f e r a t y zostały o p u b l i k o w a n e w n i e c o z m i e n i o n e j m i e w o b e c n y m i p o p r z e d n i m z e s z y c i e „Etnografii P o l s k i e j " . 4 for­ �249 KRONIKA Przemówienie К. Dobrowolskiego Muszę przyznać się, że miałem p e w n e o p o r y p r z e c i w z o r g a n i z o w a n i u uroczystości. Krakowa Wynikały poświęcają pełnego obciążeń one ze świadomości, dla mnie czas zawodowych, K l e m e n s i e w i c z , który w i koszty naukowych, że Koledzy w warunkach społecznych sposób h a r m o n i j n y moi dzisiejszej przyjeżdżając życia do współczesnego i innych. Ale P a n Prezes łączy w i e l k i t a l e n t n a u k o w y i orga­ n i z a c y j n y n i e t y l k o z praktyczną mądrością życiową, ale też z szeroką działalnością społeczną, przekonał m n i e , że o r g a n i z o w a n i e głębszy s e n s społeczny, n i e p o z b a w i o n y podobnych zebrań, j a k d z i s i e j s z e , m a a s p e k t u w y c h o w a w c z e g o . Sądzę, że z j a w i s k o społecznego u z n a n i a i ściśle z n i m powiązana życzliwość otoczenia w o b e c drugiego człowieka stanowią zasadnicze wartości, które sprzyjają konstruktywnym, t e c z n y m osiągnięciom j e d n o s t e k i zbiorowości w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h działania. Wartości te z n a t u r y r z e c z y wchodzą w skład poży­ ludzkiego obowiązujących zasad wychowawczych. Pragnę przede Antoniewiczowi, wszystkim memu podziękować drogiemu k o w a ł m i V I I t o m Pasterstwa z całego przyjacielowi Tatr serca prof. Włodzimierzowi od l a t a k a d e m i c k i c h , który Polskich, i Podhala, monumentalnego n i c t w a j e d y n e g o tego t y p u w świecie, i był i n i c j a t o r e m dzisiejszego wielu i l a t wiążą jego mnie kultury, z n i m : głębokie wspólne ukochanie zainteresowania etnograficzne, w y r a z w jego świetnych p r a c a c h e t n o g r a f i c z n y c h stwa Tatr i Tatr zebrania. O d ludu które góralskiego ostatnio znalazły Paster­ ogłoszonych w V I tomie Podhala. Jestem Annie wspaniałego dedy­ wydaw­ winien również najgłębszą Kutrzeba-Pojnarowej, Polskich i Podhala, wdzięczność za tak gruntowny mej artykuł drogiej w u c z e n n i c y , doc. Pasterstwa V I I tomie poświęcony m y m s t u d i o m n a d kulturą ludową w t a c h o r a z za j e j z a w s z e chętną, szlachetną pomoc w sprawach Karpa­ naukowo-organiza- cyjnych. Z całego s e r c a dziękuję też P a n u P r e z e s o w i , prof. Z . K l e m e n s i e w i c z o w i , i s e ­ kretarzowi się do naukowemu, dzisiejszej prof. J . L i t w i n i s z y n o w i , za i c h życzliwe uroczystości, j a k również innym członkom ustosunkowanie Prezydium, którzy b y l i t a k u p r z e j m i przybyć n a z e b r a n i e . Najserdeczniejsze i uczniów przyjechali J. podziękowanie kieruję też do w s z y s t k i c h Kolegów, za p r z y b y c i e z innych B u r s z c i e , prof. W. ośrodków zebranie. naukowych Dziękuję nie zwłaszcza szczędząc doc. M . F r a n k o w s k i e j , doc. Z . S o k o l e w i c z o w e j , prof. К. trudów, prof. przyjaciół t y m , którzy m . i n . prof. J . Klimaszew­ Zawistowicz-Adamskiej, Znamierowskiej-Prüfferowej. Przejdę zjalne dzisiejsze Dynowskiemu, s k i e j , prof. J . P a z d u r o w i , prof. M. na z k o l e i do k i l k u r e f l e k s j i . Życie było m i życzliwe, m o j e i u n i w e r s y t e c k i e przebiegały bowiem w epoce, w a l k i o niepodległość P o l s k i , stopiona z w a l k ą o przebudowę u s t r o j u o radykalną reformę rolną. Dołączała się do n i e j w a l k a moralnych głoszących przekreślenie lata którą przenikała antagonizmów gimna­ atmosfera społecznego, o urzeczywistnienie zasad wynikłych z różnic rasowych, narodowościowych i r e l i g i j n y c h . Pewna część młodzieży g i m n a z j a l n e j kółkach s o c j a l i s t y c z n y c h . Atmosferę kajdan ciowy niewoli, wiara przeciw gimnazjalna i w poniżeniu akademicka możność w t y c h c z a s a c h g r u p o w a ł a się w t a j n y c h tych kółek podniesienia społecznemu klas inteligenckiego i charakteryzowała i doskonalenia warstw pochodzenia robotników i chłopów. Działo się to różnymi d r o g a m i : b y t u robotników, p r z e z pracę fizyczną, p r z e z w y p r a w y wola. z r z u c e n i a życia, b u n t upośledzonych. starała się poznać przez poznawanie krajoznawcze. uczu­ Młodzież życie Warunków Jedną z p o - �250 KRONIKA staci tej a k c j i było z w i e d z a n i e mieszkań s u t e r e n o w y c h n a przedmieściach Przynosiło ono (przy d a w n e j piecykiem często u l . Kołłątaja kuchennym. dzieci, robotnik wstrząs obrazy. Nie na Ludwinowie) Zamieszkiwały wyrobnica bunt przeciw nigdy z izby Krakowa. piwnicznej b e z podłogi z małym trojgiem rachitycznych s t o l a r z a z siostrą. T e t r z y p a r t i e sznurami. Tego rodzaju moralny, zapomnę nietynkowanej, ją: z żoną i młody p o m o c n i k lały s w e części i z b y boki wstrząsające sceny wywoływały nędzy, p r z e c i w oddzie­ u młodzieży istniejącym głę­ potwornym kon­ t r a s t o m społecznym. Charakterystyczną cechą p e w n e j części młodzieży g i m n a z j a l n e j i uniwersytec­ k i e j był k u l t p r a c y f i z y c z n e j . Gimnazjaliści i a k a d e m i c y p r a c o w a l i w o k r e s i e w a ­ k a c j i j a k o siły n i e k w a l i f i k o w a n e poznać ciężki t r u d n a różnych s t a n o w i s k a c h p r a c y . Pozwalało i m to robotników, wiodło nimi a robotnikami, do t w o r z e n i a się więzi u c z u c i o w e j między niosło p o z a t y m dumę z g r o s z a z a r o b i o n e g o t w a r d y m k i e m . D l a m n i e osobiście p r a c a w w a p i e n n i k u , n a b u d o w i e w c h a r a k t e r z e nika murarskiego i przy regulacji Dunajca stały się źródłem wysił­ pomoc­ apoteozy pracy f i z y c z n e j j a k o siły w y c h o w a w c z e j , zacierającej różnicę k l a s o w e . Zapoznawanie się było s t o s u n k o w o syteckich. z życiem słabsze wśród Dwutygodniowa chłopskim wycieczka n y c h z kolegą góralem n a P o d h a l e w ramach cudnej charakterami przyrody, świat ludzi. Wycieczka przez piesze m y c h równieśników krajoznawcza wycieczki krajoznawcze lat gimnazjalnych i odbyta gimnazjal­ w latach i S p i s z ukazała m i świat t w a r d e j przenikły wspaniałym folklorem ta zetknęła m n i e po r a z p i e r w s z y w a l k i o byt i swoistymi ze starą c z y s t o polską mową l u d u s p i s k i e g o . Stała się też ożywczym źródłem, z którego nie tylko ukochanie góralszczyzny, ale też z b i e g i e m uniwer­ wytrysło c z a s u wola. i c h n a u k o w e g o poznania. Życie było m i życzliwe, gdyż miałem sposobność poznać w i e l u wewnętrznie, celom w których pozaosobistym. samą świadomość palił się płomień Poznanie takich dążeń ludzi l u d z i pięknych szlachetnych skierowanych niesie wiarę i c h i s t n i e n i a . B e z n i c h najwznioślejsze w człowieka zasady ku poprzez stałyby się pus­ t y m i dźwiękami. I j e s z c z e j e d n a r e f l e k s j a ogólniejszej n a t u r y . P o doświadczeniach długiego życia myślę,, że w każdej l u d z k i e j tości: dobra, rzetelna praca człowieka. P r z e s t r z e g a n i e który zbiorowości obowiązują w każdym zawodzie t y c h wartości w i e d z i e pozwala wydobyć się z n a j t r u d n i e j s z y c h stopę życiową i zdobyć bezcenny MIĘDZYNARODOWA KULTURY LUDOWEJ skarb, jakim życzliwość do zwartego, wobec war­ drugiego zbiorowego wysiłku, sytuacji ekonomicznych, podnieść jest KONFERENCJA W W KARPATACH d w i e szczególnie ważne i zbiorowe poczucie SPRAWIE BADAŃ wartości. ( S M O L E N I C E 11—18 I X 1967 R.) W l a t a c h 1959—1962 odbyło się k i l k a k o n f e r e n c j i związanych z u t w o r z e n i e m Międzynarodowej K o m i s j i do B a d a n i a K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h . Miały one c h a r a k t e r p r z e d e w s z y s t k i m o r g a n i z a c y j n y i p l a n u j ą c y . P i e r w s z a Międzynarodo1 Zob. M. G ł a d у s z, Konferencja w sprawie utworzenia Międzynarodowej Ko­ misji Badań Kultury Ludowej w Karpatach, „Etnografia P o l s k a " , t. 4: 1961, s. 3 3 9 — — 3 4 3 ; t e n ż e , Zarys planu działalności i organizacji Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, „Etnografia P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 15—40; A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , V konferencja Międzynarodowej Komisji do Ba­ dań Kultury Ludowej w Karpatach, „Etnografia P o l s k a " , t. 7: 1963, s. 492—495. 1 �261 KRONIKA w a K o n f e r e n c j a , podsumowująca n a większą skalę w y n i k i b a d a w c z e , nizowana w K r a k o w i e w 11—13 września 1964 r . 1967 r. w 2 Druga tego r o d z a j u Czechosłowacji, zastała zorga­ n a r a d a odbyła się w d n i a c h gromadząc również przedstawicieli w s z y s t k i c h k r a j ó w z a i n t e r e s o w a n y c h problematyką karpacką . 3 akademie vied w Bratysławie, który pozyskał do współpracy następujące i n s t y t u c j e : K a t e d r a Organizatorem etno­ grafie Konferencji a folkloristiky był University Komenského pisná spoločnost grafii a f o l k l o r i s t i k u Československé] a folkloristiky tinie. w Na pri Slovenskej Národopisný akademie U n i v e r s i t y Purkyně w obradach, które odbywały w vied akademie ústav Slovenskej Bratysławie, w Slovenska Bratysławie, Üstav věd w P r a d z e , K a t e d r a w „Domove S m o l e n i c a c h odległych około 60 k m od B r a t y s ł a w y vědeckých etno­ etnografie B r n i e , Slovenské národně m u z e u m się národo­ pro w Mar­ pracovnikov" było o b e c n y c h 82 u c z e s t n i ­ ków. Z P o l s k i przybyło 10 etnografów i folklorystów , a 14 z Bułgarii, Jugosławii, 4 R u m u n i i , Węgier i Z S S R . 5 Otwarcia Konferencji dr nauk J . M j a r t a n, wszystkich narodów jako przewodniczący K o m i t e t u O r g a n i z a c y j n e g o powołując biorących prezydium, udział w do którego w e s z l i obradach . 6 Na dokonał przedstawiciele posiedzeniu plenarnym p i e r w s z e g o d n i a o b r a d zostały wygłoszone r e f e r a t y dotyczące p r o b l e m a t y k i i z a g a d - Zob. M. G ł a d у s z, Międzynarodowa Konferencja poświęcona badaniom kul­ ludowej w Karpatach, „Etnografia P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 440—457. O K o n f e r e n c j i tej ukazało się już k i l k a i n f o r m a c j i : S . S v e h l á k , Medzinárodná konferencia o studiu l'udovej kultury v Karpatech, „Slovenský národopis", t. 16: 1968 z. 1, s. 123—¡125; J . P o d o 1 á k, Medzinárodná konferencia o studiu l'udovej kultury v Karpatoch (Smolenice 1967), „Slovenský národopis", t. 16: 1968 z. 2, s. 279—286; V . F r o 1 e c, Sendung und Aufgabe der Subkomission fůr das Studium der Siedlungen und der volkstümlichen Baukunst bei der Internationalen Kommission für das Studium der Volkskultur in den Karpaten, „Zpravodaj", M e z i ­ národní k o m i s e p r o s t u d i u m lidové k u l t u r y v K a r p a t e c h , s u b k o m i s e p r o s t u d i u m sídel a lidového stavitelství, B r n o 1968, z. 1, s. 1—5; R e c . J . T o m e š , „Národopisné a k t u a l i t y " , t. 5: 1968 z. 2, s. 145—'146; N . N . G r a c j a n c k a j a , Konfieriencija po izuczeniju kultury i byta nasielenija Karpat, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1968, z. 3, s. 128—130. Der T . Brzozowska ( I B L P A N , Warszawa), mgr E . Dorywalska (Muzeum A r ­ cheologiczne i E t n o g r a f i c z n e w Łodzi), prof, dr M . Gładysz ( K a t e d r a E t n o g r a f i i Słowian U J w K r a k o w i e ) , dr M . Gładyszowa (Zakład E t n o g r a f i i I H K M P A N w K r a ­ k o w i e ) , dr H . Kapełuś ( I B Ł P A N w W a r s z a w i e ) , doc. dr B . Kopczyńska-Jaworska ( K a t e d r a E t n o g r a f i i U Ł w Łodzi), d r A . K o w a l s k a - L e w i c k a (Zakład E t n o g r a f i i P o l s k i I H K M P A N w Łodzi), prof, d r J . Krzyżanowski ( I B L P A N w Warszawie), doc. dr A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a (Zakład E t n o g r a f i i I H K M P A N w Warszawie), prof, d r R . R e i n f u s s ( I n s t y t u t S z t u k i P A N w K r a k o w i e ) . Z Bułgarii p r z y b y l i : d r V . D e n c z e w , d r V . M a r i n o w i dr S . S t o i k o w a ( E t n o g r a f s k i i n s t i t u t i m u z e j B A N w Sofii) o r a z d y r . C h r . W a k a r e l s k i i d r D . W a k a r e l s k a - N e m o w a ( I n s t i t u t z a b a l g a r s k i jeżik B A N w S o f i i ) . Z Jugosławii: prof, dr M . G a v a z z i ( J u g o s l o v e n s k a a k a d e m i a z n a n o s t i , Z a g r e b ) i dr P. Tomic ( E t n o g r a f s k i m u z e j , B e o g r a d ) . Z R u m u n i i : d r P. Stáhl ( I n s t i t u t u l de S t u d i i S u d - E s t E u r o p e n e A R S R ) , dr I . V l a d u t i u ( I n s t i t u t u l de E t n o g r a f i e s i F o l c l a r A R S R , B u k a r e s z t ) . Z W ę g i e r : prof, d r B . G u n d a ( E g y e t e m i Néprajzi Intézet, D e b r e c z y n ) . Z Z S S R : akade­ m i k J . V . B r o m l e j ( d y r e k t o r Instituía E t n o g r a f i i A N S S S R , M o s k w a ) d r N. N . G r a cjanskaja (Institut Etnografii A N S S S R , M o s k w a ) , dr J . G . H o s z k o (Etnog r a f i c z e s k i j M u z e j , L w ó w ) i d r J . P. P r i l i p k o ( I n s t i t u t M i s t e c t w o z n a w s t w a , F o l k ­ l o r u ta E t n o g r a f i i A N U R S R , Kijów). D o p r e z y d i u m w e s z l i : j a k o przewodniczący prof, d r Jiří H o r á k (Czecho­ słowacja) a następnie a k a d e m i k J . V . B r o m l e j ( Z S R R ) , prof, dr M . G a v a z z i (Jugosławia), prof, dr M . G ł a d y s z ( P o l s k a ) , prof, d r B . G u n d a ( W ę g r y ) doc. dr J . P o d o l á k (Czechosłowacja), d r P. S t a h 1 ( R u m u n i a ) , d y r . C h r . W a k a r e l s к i (Bułgaria). 2 tury 3 4 5 6 �252 KRONIKA nień m e t o d y c z n y c h w p r z e p r o w a d z a n y c h aktualnie badaniach nawczych kulturowych z zakresu morfologii zjawisk oraz studiów ogólnokarpackich porów­ i bałkań­ s k i c h . R e f e r a t y te, mające umożliwić z e b r a n y m z o r i e n t o w a n i e się w s u m a r y c z n y c h wynikach ostatnio dokonanych badań, posiadały różnorodny charakter. z n i c h dotyczyły rezultatów i n d y w i d u a l n y c h studiów n a d w y b r a n y m i o s z e r s z y m l u b węższym n y c h o ujednoliconej z a k r e s i e , i n n e stanowiły problematyce. Do tych podsumowania Niektóre zagadnieniami prac kolektyw­ o s t a t n i c h należały p r z e d e wszystkim w y p o w i e d z i referentów p o l s k i c h . Założeniem dwóch p i e r w s z y c h referatów było w y k a z a n i e c e c h ogólnokarpackich w z j a w i s k a c h k u l t u r o w y c h , j a k również r e g i o n a l n y c h zróżnicowań. Prof. d r B . G u n da w Zur referacie Kulturmorphologie in den Karpaten przedstawił próbę s c h a ­ r a k t e r y z o w a n i a właściwości k u l t u r o w y c h n a obszarze K a r p a t p o p r z e z analizę uwa­ runkowań kształtowania się l u b występowania niektórych zespołów z j a w i s k i form. Autor n a wstępie przypomniał, że b a d a n i a kalnego i narodowego charakteru wiążące różne n a r o d y oraz szczególnych narodów. W działających na etnologiczne kultur, do dążą wskazania do w y k r y w a n i a na elementy do w y k a z a n i a h i s t o r y c z n e j ciągłości k u l t u r o w e j związku z t y m r e f e r e n t zróżnicowania kulturowe w rozważał z a g a d n i e n i e Karpatach przed lo­ kulturowe u po­ czynników obecnym okresem n a s i l e n i a procesów integrujących. Na licznych przykładach pasterskiej referent naturalnego, od historycznie uwarunkowanej dyspozycji przedstawił przede w s z y s t k i m z zespołu s t r u k t u r y gospodarczej p s y c h i c z n y c h , a także p o s t a w jednostek rozpowszechnianiu utrzymywania się w y t w o r ó w się f o r m kultury środowiska i społecznej oraz Następnie z powyższych kulturowych, tradycyjnych w od i społeczeństw. z n a c z e n i e kontaktów zewnętrznych, wynikających runkowań, w przykłady zaczerpniętych starał się wykazać zależności różnych z j a w i s k dając uwa­ równocześnie społecznościach l o k a l n y c h p o ­ z b a w i o n y c h t y c h kontaktów. Szczególny n a c i s k położył niektórych w y t w o r ó w tach prof. Gunda n a zagadnienie k u l t u r o w y c h , wskazując historycznej przetrwałe w Karpa­ z czasów p r a h i s t o r y c z n y c h albo o c h a r a k t e r z e p r a h i s t o r y c z n y m oraz nawią­ zujące do t e c h n o l o g i i średniowiecznej. W w y w o d a c h g r u p y elementów różnicujących o b s z a r y do ciągłości na elementy kultury s w o i c h zwrócił u w a g ę n a t r z y k a r p a c k i e : 1) zespół w y t w o r ó w należących bałkańsko-śródziemnomorskiej, 2) wykazujących związki z Alpami, 3) właściwych t y l k o K a r p a t o m . Opierał się p r z y t y m n a b o g a t y m m a t e r i a l e przy­ k ł a d o w y m p o z y s k a n y m w c z a s i e l i c z n y c h badań t e r e n o w y c h . Drugi z kolei referat vacieho w dotychczasowych kultur badaniach środowiskiem, p o d e j m o w a n y c h wiała sobie odrębne c e l e — było w y k a z a n i e karpatskej nad przez c e c h posiadających zróżnicowania wiązywanie inne życiem różne i Na kulturą regionalne. ludności dyscypliny — jednolity Karpat choć każda jaki porovná- przypomniał, starano oraz z nich badań we Głównym wspólnej Karpat, pierwszym a zadaniem etnografów i wykrycie, j e s t właśnie stadium przypisuje skoordynowanych się Przy wyborze z teoretycznego które r o z p o w s z e c h n i o n e jednorodne przez roz­ przez tego względu k o n i e c z n a jest akcji. pod u w a g ę kultury ludowej, którym sta­ się rozwiązać, l u b podobny c h a r a k t e r międzynarodowej dla studiów porównawczych należy brać nego względu t e z j a w i s k a że jej zaś s t r o n y chodziło o wyjaśnienie, c o s p o w o d o ­ d y s c y p l i n y , j a k h i s t o r i a c z y językoznawstwo. Z obszarze wstępie t y c h problemów, choć częściowo są one także r o z p r a c o w y w a n e koordynacja w oblasti. zasadniczym problemem, j a k i e są tego p r z y c z y n y , z drugiej wało ÍViefctoré problemy wygłosił doc. d r J . P o d o l a k , Tudových Studia MKKK pochodzenie. badań i tematów metodycz­ są n a całym Dlatego zajęto .się to paster- �253 KRONIKA stwem, które społecznej swojego daje wiele grupy. rozwoju całym obszarze Po tych możliwości Ponadto mniej śledzenia t e n właśnie więcej sposobów dział życia gospodarki jednakowe warunki referent przystąpił i kultury chłopskiej środowiska jednej posiada dla naturalnego na Karpat. wstępnych uwagach do charakterystyki kultury p a s t e r s k i e j n a Słowacji, ujmując ją w t r z e c h rozdziałach: 1) r o z p r z e s t r z e n i e n i e pasterzy od X V / X V I skiej wołoskich określonej Słowacji. W n a Słowacji mianem ostatnim „wałasi"; w.; 2) pochodzenie 3) e t n i c z n y z t y c h rozdziałów charakter zwrócił p a c k i e oraz n a drogi i c h p r z e n i k a n i a . Z drugiej tów odbiegających od ogólnokarpackiego ludności kultury uwagę pasterskiej na elementy specyficznych na ogólnokar- s t r o n y wskazał n a rozwój charakteru, się paster­ elemen­ dla Słowacji, uzależnionych od środowiska, a szczególnie w a r u n k ó w e k o n o m i c z n y c h . Zagadnienie związków bałkańsko-karpackich stępnych c z t e r e c h r e f e r a t a c h . v oblasti Karpat W pierwszym prof, d r M. G a v a z z i omówił bałkańsko-karpackich. N a zostało wyeksponowane z n i c h , P o stopách zagadnienie wpływów i drogi r o z p r z e s t r z e n i a n i a na­ proudu kulturowych przykładzie t e c h n i k t k a c k i c h i n a z e w n i c t w a k r e s u wskazał n a m e c h a n i z m y w kulturních z tego z a ­ się w y t w o r ó w ze środo­ w i s k a bałkańskiego n a zachodnią Słowację. Następnie ręcznik gólną dyr. dr C h . Wakarelski na wisokoplaninskata uwagę poświęcił narodna sprawie w badań Izrabotwane referacie kultura w Karpatite porównawczych na talkowem i na Balkanite dotyczących szcze­ nazewnictwa ludowego, dając l i c z n e przykłady ilustrujące s t o s u n e k w y t w o r ó w i z j a w i s k do i c h n a z w . W k o n k l u z j i przedstawił propozycję podjęcia w s k a l i międzynarodowej cowania słownika w zakresie nazewnictwa występującego w kulturach opra­ ludowych k a r p a c k i c h i bałkańskich. W trzecim v lidovém z kolei stavitelství wadził n a p o d s t a w i e nych elementów pt. Kulturní referacie, společenství karpatsko-balkánského wyników budownictwa prostoru, własnych badań ludowego a interetnické terenowych regionów vstahy doc. dr V . F r o l e c przepro­ analizę k i l k u Karpat i Bałkanów, wspól­ tj. Buł­ g a r i i i Jugosławii. W auf einige wakischen wów z tej grupy, pt. Die ostatnim referacie nisation wichtigere volkstümlichen kulturowych Kultur, działających podział tego o b s z a r u ników t e n podział warunkujących planowania dziedzin wnętrza poruszył zagadnienie O n e to wpływy referent specjalnie wschodnie. Wśród wyeksponował znaczenie osadnictwa kultury ludowej mieszkalnego wskazał i wołoskiego dla kształtowania n p . n a rozwój tradycyjnych w urządzeń pewnych form wystę­ Równo­ Dalsze które z Bałkanów przykłady zostały się roz­ ogniowych d o w o d y poglądom o w p ł y w i e w z o r ó w d o m u n a Słowiańszczyznę. Cze­ Polsce i na Ukrainie. skiego Czechosłowacji czytel­ znaczenie cześnie przeciwstawił s w o j e ludowej, wpły­ spowodowały p i e r w s z y — związany z prądami wykazujący pujących w Czechosłowacji, które mają analogie kultury Kolo- tschechoslo- na, kształtowanie się k u l t u r y w e w s c h o d n i c h o b s z a r a c h chosłowacji. Udowadniając niektórych — in der Czechosłowacji. n a d w a zasadnicze regiony: i drugi der walachischen Erscheinungen doc. dr V . Pražák na terenie zachodnioeuropejskimi, k o l o n i z a c j i wołoskiej Einwirkung ethnographische dotyczyły przyniesione szeregu na obszary za pośrednictwem Wołochów, n p . o r n a m e n t y k a germań­ innych zjawisk wschodniej zdobnictwa drzew­ nego i h a f t u oraz f o r m y naczyń p a s t e r s k i c h . Odmienny charakter posiadały dr A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j ' , diów porównawczych dwa referaty p t . Z zagadnień nad kształtowaniem polskie. teoretycznych się współczesnej Pierwszy z nich, i metodologicznych kultury wsi doc stu­ karpackiej, �254 KRONIKA dotyczył niektórych oceniającym wania prac badawczych stan obecnych wyników zakończonych t a c h , właściwie j e d y n e j narodowej prac, przeprowadzanych prelegentka już badań w Polsce . terenowych należycie s k o o r d y n o w a n e j We 7 zwróciła u w a g ę wstępie, na brak opubliko­ nad pasterstwem w [Karpa­ akcji w dotychczasowej działalności. Nadto stwierdziła, że w o b e c zwiększania między­ się ilości publi­ k a c j i j a k o r e z u l t a t u wzrastającej l i c z b y p o d e j m o w a n y c h zbiorowo lub i n d y w i d u a l n i e różnych i tematów, odczuwa się przy opracowywaniu innych dziedzin kultury większą potrzebę ściślejszego p o r o z u m i e n i a b a d a c z y w s k a l i międzynarodowej. K o n ­ t a k t y te n i e zostały d o t y c h c z a s o d p o w i e d n i o z o r g a n i z o w a n e od 1959 r. d y s k u s j i r o b o c z y c h dotyczących p r o g r a m u mimo kontynuowanych i ocen w y n i k ó w prowadzonych badań. N a r a d y te wpłynęły j e d y n i e — obok uporządkowania i p o d s u m o w a n i a prac wcześniejszych — n a p e w n e u k i e r u n k o w a n i a niektórych poszukiwań. Doc. K u t r z e b a - P o j n a r o w a w P o l s c e badań kultury i wyodrębniła trzy k i e r u n k i obecnie terenowych. materialnej transporcie, przy w Pierwszy szeroko dotyczy pojętej przeprowadzanych inwentaryzacji gospodarce c z y m dąży się do określania archaicznych chłopskiej oraz podobieństw i różnic t e r y t o r i a l ­ n y c h . W y k o r z y s t a n i e materiałów stąd u z y s k a n y c h d l a o d t w o r z e n i a rycznych winno odpowiednich i jeszcze poprzedzić elementów. współczesnych form Drugi kierunek organizacji o r a z powiązań z i n n y m i f o r m a m i prace nad wykazać skiej jak [...] powiązań h i s t o ­ atlasową występowania się do opisów z tendencją tradycyjnych ustalenia typologii wiejskiej. Ostatni kierunek obejmuje regionów tradycyjnej do lub wsi karpackich kultury góralskiej. W mające konkluzji wysunęła postulat w y k o r z y s t a n i a w y n i k ó w badań d w u p i e r w s z y c h do „skonstruowania teoretycznego j a k o p u n k t u wyjścia i d l a oceny zarówno modelu kultury tradycyjnej d l a h i s t o r y c z n y c h badań wsi monograficznych, ków przemian współczesnych. cych podstawy do określenia X¡IX i X X wieku", Po przeglądzie „modelu referentka wszy­ d l a w y z n a c z a n i a etapów i k i e r u n ­ dotychczasowych kultury tradycyjnej stwierdziła kie­ gór­ porównawczych, k i e r u n k u z m i a n współczesnych". M o d e l t a k i byłby p r z e d e s t k i m użyteczny w b a d a n i a c h modelu gospodarki etnograficznymi metodą sprowadza pasterstwa współczesne przekształcenia referentka runków monografiami sprawdzenie form budownictwie konieczność opracowań, dają­ w s i polskiej przełomu wypracowania wariantu u r b a n i z a c j i w s i k a r p a c k i c h , opartego n a zróżnicowaniu form kultury tra­ d y c y j n e j w s t o s u n k u do w s i n i z i n n y c h . W ostatniej prowadzonych części r e f e r a t u p r z e z Zakład omówiona została p r o b l e m a t y k a Etnografii Polski I H K M PAN w prac badawczych Warszawie. Dotyczy ona kształtowania się w e w s i a c h b i e s z c z a d z k i c h k u l t u r y współczesnej j a k o powstawania nowych wartości w zmienionych warunkach procesu geograficznych, d a r c z y c h , społecznych i k u l t u r a l n y c h u ludności składającej się obecnie w gospo­ znacznej p r z e w a d z e z przesiedleńców z obszarów n i z i n n y c h , P r o f . d r M . Gładysz w r e f e r a c i e Z problematyki skich badawczej w Karpatach omówił główne k i e r u n k i i problematykę badań p r z e p r o w a d z a n y c h r z e K a r p a t P o l s k i c h p r z e z niektóre ośrodki k r a j o w e . cele i w y n i k i opracowań monografii etnograficznych S z e r o k o zostały potraktowane w s i i regionów. t y c h kładzie się szczególny n a c i s k n a u c h w y c e n i e s p e c y f i k i p r o c e s u Pol­ na obsza­ W pracach dokonujących się o b e c n i e p r z e m i a n w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h k u l t u r y w s i . B a d a n i a tego r o d z a j u koncentrują Etnografii się przede IHKM PAN w Krakowie) i w wszystkim w w Krakowie), Beskidzie Śląskim na. S p i s z u ( K a t e d r a (podjęte Etnografii przez Zakład Słowian U J B i e s z c z a d a c h (Zakład E t n o g r a f i i P o l s k i I H K M P A N w Warsza- R e f e r a t t e n ze względu n a opóźniony p r z y j a z d p r e l e g e n t k i został wygłoszony n a p o s i e d z e n i u p l e n a r n y m trzeciego d n i a obrad. 7 �255 KRONIKA wie). Wybór ków historycznych tych rodzaju badania nograficzne regionów i został podyktowany specyfiką społeczno-gospodarczych. W miejscowych ograniczonym warun­ zakresie tego p r o w a d z o n e są i w i n n y c h r e g i o n a c h K a r p a t P o l s k i c h . P r a c e m o ­ mają stanowić niezbędną podstawę do s z e r s z y c h uogólnień na temat rozwoju kultury ludowej w K a r p a t a c h . Referent które omówił zmierzają następnie drugą grupę rozpoczętych poszukiwań do opracowań tematycznych. W różnych działów k u l t u r y m a t e r i a l n e j cyjną w s i i obecne pierwszym terenowych, rzędzie dotyczą z położeniem n a c i s k u n a działalność jej ukierunkowania. Mniej liczne natomiast one produk­ są p r a c e podjęte z z a k r e s u niektórych p r z e j a w ó w p l a s t y k i l u d o w e j i f o l k l o r u , w i e d z y i wierzeń oraz zagadnień społecznych. P r a c e tej g r u p y odznaczają się p r z y t y m dużą dowolnością w poszukiwań doborze z a k r e s u t e m a t y c z n e g o terenowych. Niekorzystne to i problematyki, zjawisko jest j a k również o b s z a r u wywołane brakiem między różnymi placówkami prowadzącymi te b a d a n i a , koordynacji posiadającymi po­ niejednolity p r o f i l i różnorodne potrzeby. W dalszej części referatu zostały omówione kolektywne prace gabinetowe zmierzające do określenia s t a n u d o t y c h c z a s o w y c h w y n i k ó w badań k u l t u r y ludowej w K a r p a t a c h . D o n i c h p r z e d e wszystkim-należą p o s z u k i w a n i a b i b l i o g r a f i c z n e , mujące o z b i o r a c h m u z e a l n y c h oraz działalności b a d a w c z e j Dyskusja nym przeprowadzona dotyczyła do potrzeb zarówno po r e f e r a t a c h zagadnień których czynników, t j . środowiska wających na formowanie wygłoszonych teoretycznych, i sposobów b a d a w c z y c h . Przede jak infor­ instytucji. na posiedzeniu i spraw plenar­ odnoszących geograficznego w i warunków społecznych iKarpa,ta*ch. P r z y zachowywaniu tym wpły­ zwracano n a t y m obszarze a r c h a i c z ­ nych form k u l t u r o w y c h . Z zagadnień ogólnych o m a w i a n o z n a c z e n i e różnych kolonizacji d l a przeobrażeń nych kulturowych oraz problem słowackich i p o l s k i c h . Podkreślano bałkańskich, również współzależ­ ności między różnymi d z i e d z i n a m i k u l t u r y , szczególnie między p a s t e r s t w e m nictwem. Dyskutowano form r o z p r z e s t r z e n i a n i a się róż­ elementów k u l t u r y n a obszarze K a r p a t j a k o r e z u l t a t w p ł y w ó w rumuńskich, ukraińskich, się w s z y s t k i m podkreślano z n a c z e n i e n i e ­ się k u l t u r y l u d o w e j u w a g ę n a w a r u n k i s p e c j a l n e sprzyjające różnych a rol­ w karpackich badaniach t e r e n o w y c h , podnosząc obok i n n y c h z n a c z e n i e m e t o d y p s y c h o l o g i c z n e j . W końcowej fazie dyskusji wowych, nictwa także n a d m e t o d a m i s t o s o w a n y m i stwierdzono potrzebę j a k np. opracowań wybranych dziedzin szybszej kartograficznych kultury, a także realizacji niektórych wytypowanych szerszego prac zjawisk uwzględnienia podsta­ oraz słow­ zagadnień • toponomastycznych. W drugim przewodniczyli dniu konferencji etnografowie obrady odbywały i folkloryści się w pięciu s e k c j a c h , którym c z e s c y i słowaccy. Poszczególne zgromadziły po k i l k u n a s t u uczestników, którzy p r z e d s t a w i l i i zajęli się nakreśleniem planów dalszej pracy badawczej dotychczasowe w zakresie sekcje wyniki swoich specjalności. Najbardziej skoncentrowaną pasterstwa i rolnictwa pasterstwa jako oraz problematykę sekcji najwcześniej przedstawiono, na obradach budownictwa utworzona i form dysponowała odpowiednim czasem rozwinięcie w pełni p o s z u k i w a w c z y c h p r a c t e r e n o w y c h , miała też możność łowania założeń i w y p r a c o w a n i a metod badawczych sekcji osadniczych.' Podkomisja niejednokrotnie na sformu­ uzgadnianych w k r a j o w y c h i międzynarodowych o b r a d a c h . 8 N a p o s i e d z e n i u s e k c j i p a s t e r s t w a i r o l n i c t w a (przewodniczył doc. dr J . Podolák) * B a d a n i a t e r e n o w e rozpoczęto w 1960 r. w P o l s c e i n a p o d s t a w i e tego s a m e g o k w e s t i o n a r i u s z a n a Słowacji. Zob. K u t r z e b a - P o j ' n a r ó w a, op. cit., s . 493. �256 KRONIKA na p i e r w s z y m m i e j s c u poruszono tematyką, ponadto dawczych nad zagadnienia przedstawiono niektórymi w metodyczne formie szczegółowymi związane z realizowaną usystematyzowanej zagadnieniami wyniki pasterstwa prac ba­ określonych regionów. Powyższe ujęcia zastały z a w a r t e w s i e d m i u r e f e r a t a c h : doc. dr B . K o p Przydatność czyńska-Jaworska, karpackiej; cyjnej kultury wáw wrazka pastirskata slavije karpackiej w Polsce; s rabotite terminolog bit i materialnata kultura a její koliba Karpatech; referatów, związanych z pasterstwem. mie pracami sekcji dyskusji stwierdzano w atlas problematyce z elementów (sos s p e c j a l e n ogled na u karpatskoj uspoř edici oblasti w Sekcji v rajon; okoli skoncentrowały Nie zajmowano d r J . Štika, v města rolnej konieczność powiązania na západních Sumen. się wokół się n a t o m i a s t figurującymi produkcji Jugo- proizwodstwenja a místo pro ukládání sýre) ovčiarstva trady­ metod Probierni i w karpato-balkanskija formy obrady dotyczącymi jeden bačija Etnografski (ohniště Nižinne dr V . Denczew, tematy dialektolożski na owcewastroto wybavení badawczych kóz jako dr P . T o m i c , Ustanova dr V . M a r i n o w , Salašnická w metod d r D. W a k a r e l s k a - N e m o w a , nad bałgarskija ja); (južno od Dunava); wskazują określonych dr A . K o w a l s k a - L e w i c k a , Hodowla obszarze Jak zagadnień w progra­ Karpat, chociaż prac badawczych nad tymi dzia­ łami p r o d u k c y j n y m i w s i . 9 W szej podsumowaniu o b r a d wysunięto s z e r e g wniosków postulujących f o r m y współpracy. Dotyczyły one głównie zaleceń r o z s z e r z e n i a t e m a t y k i n a d p a s t e r s t w e m p r z e z włączenie k u l t u r y d u c h o w e j , o r a z powiązanie z p o k r e w n y m i dzono potrzebę w y k o n a n i a k r e s u p a s t e r s t w a oraz p r z y g o t o w a n i a południowo-wschodniej struowania kartograficznych E u r o p y . T e uzupełniające nego p r z e z uczestników o b r a d n a g r o m a d z e n i a założeniami karpackiego, Wysunięto również wnioski materiałów zostało już u c h w a l o n e prace byłyby pomocne już rozpocząć w o b e c dużej ilości materiałów z b i e r a n y c h zgodnie w dotyczące formie do MKKK działalności zalecenie Drugą nizacyjną wprawdzie kowie spraw n a Międzynarodowej na podstawie badawczej wydawniczych. terenowych sekcję Konferencji materiałów różnych w Zaprojektowano Komisji, co ściślejszej współpracy już obecnie p r a c kultury ludowej z k o l e i cechującą okazała na wniosek się dużą operatywnością, a nadto się p o d k o m i s j a utworzona dopiero poszczególnymi w budownictwa i form w zespołowe p r a c e w na terenie K a r p a t daczy, a także r o z b u d o w y w a n a ośmio­ uchwa­ podkomisjami. dojrzałością o s a d n i c z y c h . Została jej ramach słowackich odnoszących się do t r a d y c y j n e g o t r a d y c j a t y c h badań p o d t r z y m y w a n a . Karpatach. 1964 r. n a Międzynarodowej K o n f e r e n c j i w polskijednak 10 monograficznych u z y s k a n y c h z dotychczasowej dziedzin między zresztą 1964 r. w K r a k o w i e najlepiej winęły się w Czechosłowacji. Przyczyniło się do tego i s t n i e n i e bogatych wieloletnia kon­ stwierdzo­ W związku z t y m , c e l e m uniknięcia rozbieżności w dalszej a k c j i b a d a w c z e j , lono z za­ z wytyczonymi przez osobnego w y d a w n i c t w a Zwłaszcza, że istnieją możliwości p r z y g o t o w a n i a w ramach stwier­ zjawisk problemowymi. publikowanie letniej niektórych słownika t e r m i n o l o g i i p a s t e r s k i e j n a obszarze ujęć s y n t e t y c z n y c h , które p o s t u l o w a n o z zakresu pasterstwa zagadnień społecznych i s z t u k i działami, j a k n p . u p r a w ą roślin. P o n a d t o opracowań dal­ badawczej orga­ ona Kra­ roz­ materiałów budownictwa p r z e z s t a r s z y c h i młodszych oraz ba­ obecnie a k c j a s k a n s e n o w s k a . N a konieczność t y c h powiązań w s k a z a n o n a Międzynarodowej K o n f e r e n c j i w K r a k o w i e w 1964 r„ uchwalając w n i o s e k o r o z s z e r z e n i u p r a c p o d k o m i s j i p a s ­ terskiej na zagadnienia rolnicze i o utworzeniu samodzielnej podkomisji rolnictwa. P o r . G ł a d у s z, Międzynarodowa Konferencja..., s. 451. Zob. G ł a d у s z, Międzynarodowa Konferencja..., s. 451—452. Zob. G l a d y s z, Międzynarodowa Konferencja..., s. 451. 9 10 1 1 �257 KRONIKA Na zebraniu sekcji budownictwa i form o s a d n i c z y c h , której przewodniczył doc. d r V . F r o l e c w zastępstwie dr. n a u k J . M j a r t a n a , czechosłowaccy przedstawili się wokół najobfitsze zagadnień rezultaty prac terenowych. historyczno-typologicznych Tematyka oraz etnografowie referatów współczesnych skupiła przeobrażeń w b u d o w n i c t w i e l u d o w y m , a także dotyczyła m e t o d y c z n y c h p r a c związanych z p r z y ­ gotowaniem materiałów d l a s k a n s e n u . R e f e r a t y , zresztą n a j l i c z n i e j s z e w tej s e k c j i dr J . Hoško, Národně wygłosili: materjaloch Sambirskej downictwie ludowym Beskidu a w Śląskiego; triedenia Karpat Ludové formy půdorysného latach na stavitel'stve; ohnišť na Oravě; w Návrh S . Mruškovič, o Vudovom st. w Karpatach 1945—1967 jednotný dr na juhozápadnom formy v (Na w bu­ przykładzie dokumentácie Význam Slovensku; otázke Karpatech; na systém S . Švecová, dr n a u k J . M j a r t a n , К Sídelné dr S . Kovačevičová, XVI—XVII. dr M . Gładyszowa, Przeobrażenia Polskich a názvoslovie stavitel'stvo domu; Karpatach dr poznatkov pre budywnictwo koroliwszczini); Malých J . Kantár, východokarpatského Otázky doc. V . Pražák, vývoja. Zarówno referaty, jak i wypowiedzi dyskusyjne stanowiące nieraz obszerne p r z y c z y n k i do p o r u s z o n y c h tematów i wnoszące i n f o r m a c j e o p r o w a d z o n y c h p r a c a c h (np. wypowiedź dr. P. S t a h l a ) wykazały duże z a a w a n s o w a n i e nad budownictwem w ludowym t y m z a k r e s i e , dające podstawy do opracowań dowego dalszą pracę p r z e z p r z y g o t o w a n i e i osadnictwa cych wiadomości prac pomocniczych gicznego i w K a r p a t a c h , a także o postępach badawczych postanowiono z zakresu budownictwa językoznawców. Wobec coraz bibliografii rotaprintowych zespół rozwijającego sprawozdań i rozesłania odpowiednim instytucjom architektów zainteresowania projektu sposobów postanowiono włączyć w program p o d k o m i s j i p r a c e n a d k o n c e p c j a m i skansenów k a r p a c k i c h . W związku zaplanowanym temat i urządzeń t e r m i n e m posiedzenia o b r a d wziąć pod uwagę Ponadto dokumentacji dotyczących główny ludowego. wokół przygoto­ materiałów z budownictwa zakresie terminolo­ b u d o w y skansenów, Slovenské narodné m u z e u m w M a r t i n i e podjęło się wania lu­ podają­ W słownika etnografów, się infor­ budownictwa ośrodków. opracowywanie l u d o w e g o przez żywiej z posie­ o zorganizowanie poszczególnych rozpocząć badań problematyki syntetycznych. Wnioski d z e n i a tej s e k c j i dotyczyły a p e l u do k i e r o w n i c t w a M K K K m a c j i ułatwiającej prowadzonych w K a r p a t a c h oraz p e w n e u j e d n o l i c e n i e podkomisji n a r o k 1969 u c h w a l o n o zagadnienie rozwoju rozplanowania jako domu ogniowych. P r o g r a m s e k c j i s z t u k i l u d o w e j z podsekcją rzemiosła l u d o w e g o wypełniony został pięcioma r e f e r a t a m i i ożywioną dyskusją (przewodniczył prof, d r R . Jeřábek). C z t e r y p i e r w s z e r e f e r a t y dotyczyły zagadnień s z t u k i l u d o w e j : prof, d r R . R e i n f u s s , Podstawowe zagadnienia w badaniach sztuki ludowej na terenie Karpat; dr H . J o h nová, Slovenské l'udové šperk; dr S . Kovačevičová, L'udové náhrobníky na Slo­ vensku; prof, d r R. Jeřábek, Pastierské motivy po valaských mal'ovanych betlehemoch. O s t a t n i r e f e r a t I. Krištka odnosił się do p r o g r a m u p o d s e k c j i rzemiosła i wytwórczości l u d o w e j . Dyskusja w tej s e k c j i toczyła się głównie wokół zagadnień organizacyjnych. N a w n i o s e k prof. dr. M . Gładysza określono f o r m y współpracy i kontaktów wych na podkomisji. Stwierdzono d w a l a t a , a następnie konieczność spotkań j e j członków wysunięto potrzebę opracowania nauko­ co n a j m n i e j r a z bibliografii działowej oraz i n f o r m a c j i o bieżących r e z u l t a t a c h poszukiwań t e r e n o w y c h w f o r m i e powie­ l o n y c h komunikatów. O r g a n i z a c j i tej służby podjęło się Slovenské národně m u z e u m w Martinie postulowano, 17 — i Národní aby przez muzeum członków E t n o g r a f i a P o l s k a t. X I I I / 2 w Pradze. podkomisji Celem rozszerzenia zainteresować akcji odpowiednie terenowej ośrodki �258 KRONIKA badawcze i pozyskać je do współpracy, której koordynatorem D a l s z e w n i o s k i miały c h a r a k t e r ogólny. P o d n i e s i o n o edycji pisma „Carpatica" nad zagadnieniami patach . Innego 12 w zakresie o postępach prac Kar­ rodzaju rękopiśmienne organu braki utrudniające o stanie katalogi MKKK informującego MKKK. kontynuowania związanymi z problematyką badawczą k u l t u r y l u d o w e j w informacji jako byłaby konieczność rozwój systematycznych zbiorów, p r o p o n o w a n o usunąć p r z e z zasobów muzealnych z obszaru Karpat, badań, t j . co najmniej przygotowywane w k i l k u e g z e m p l a r z a c h , z możliwością wysyłania n a w e t za granicę . 13 Sekcja folkloru wackich , a 14 słownego obradom skupiła jedynie przewodniczyła dr wątków historycznych i demonologicznych folklorystów V. polskich Gašparíková. i czechosło­ Referaty na, temat w l u d o w e j l i t e r a t u r z e o b s z a r u K a r p a t oraz niektórych zagadnień t e o r e t y c z n y c h , wygłosili folkloryści czechosłowaccy: d r V . G a š ­ paríková, Adaptada látok z historickou dr R . Žatko, Prvky ských dr hrách; D. zbojníckej oblasti Z zbojnické povídek dyskusji prowadzonej oblasti o Taterech z Bílých pověsti problemy Theoreíicfcé v materiálech analýza pověrečnych v slovenských Karpat; t r a d i c i e v slovenských, Vudových doc. d r O. Sirovátka, К Klímová-Rychnová, karpatské tematikou folklórně] na Moravě studia a Turcích; lidové betlehem- a v Slezsku; pověsti zapadni Morfologická d r B . Beneš, Karpat. p r z e z prof. dr. J . Krzyżanowskiego wyłoniło się k i l k a postulatów, mających n a c e l u zacieśnienie współpracy pomiędzy I n s t y t u t e m Badań Literackich PAN terenowych, zaprojektowano reedycję a folklorystami jak i w czechosłowackimi, przygotowanie klasycznych między skej akademie odpowiednimi prac pracowniami a szczególnie poszukiwania „szopki" oraz materiałów humoru dotyczących Polskiej v i e d oraz usprawnić w z a j e m n e poszerzyć badań wydawniczej twórczości ludowej zorganizować wymianę l i t e r a t u r y się do f o l k l o r y s t y k i k a r p a c k i e j . N a t o m i a s t wano n a polu działalności antologii opowieści o zbójnikach w T a t r a c h , a także folklorystycznych obszarze K a r p a t . P o n a d t o postanowiono stycznej i to zarówno z a k r e s i e opracowań e d y t o r s k i c h . W Akademii recenzowanie Nauk publikacji i ludowego na się do obszarze teatru Karpat Sloven­ odnoszących w d z i e d z i n i e badań t e r e n o w y c h odnoszących na folklory­ postulo­ ludowego, zapraszając również folklorystów ukraińskich. Tak pod względem programu, stawiały się o b r a d y s e k c j i f o l k l o r u j a k i ilości uczestników muzycznego, którym przewodniczył najskromniej przed­ dr K . O n - d r e j k a . P o j e d y n y m r e f e r a c i e , wygłoszonym p r z e z doc. dr. D. Hollý, К otázce lidových ansámblových nara nagrania hudeb, vývoje z e b r a n i wysłuchali o p r a c o w a n e g o p r z e z dr. J . G e l - magnetofonowego wesela z Suchej Hory na Orawie przeznaczonego do w y d a n i a w f o r m i e płyty. D y s k u s j a toczyła się wokół u s t a l e n i a k i e r u n k u i t e m a ­ tyki badawczej wania temat d l a studiów porównawczych. Między i n n y m i wysunięto do dotyczący m u z y c z n e j i choreograficznej formy tańca W t r z e c i m d n i u k o n f e r e n c j i odbyło się s p e c j a l n e posiedzenie p r e z y d i u m w którym poza zainteresowanych jej członkami badaniami 15 uczestniczyli przedstawiciele kultury ludowej w Karpatach, opraco­ odzemok. MKKK, wszystkich co umożliwiło krajów prze- D o t y c h c z a s ukazały się t r z y n u m e r y b i u l e t y n u „Carpatica" w y d a n e przez. S A V w Bratysławie w l a t a c h 1960, 1961, 1963. N a potrzebę opracowań d o k u m e n t a c y j n y c h zbiorów m u z e a l n y c h zwracano już ze s t r o n y p o l s k i e j u w a g ę organizując akcję badawczą w K a r p a t a c h w 1959 r. Zob. G ł a d y s z , Konferencja..., s. 341; t e n ż e , Zarys planu..., s. 33. O początkach działania p o d k o m i s j i f o l k l o r y s t y c z n y c h w Czechosłowacji zob. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , op. cit, s. 495. Z P o l s k i wzięli udział: prof, dr M . Gładysz, doc. dr B . Kopczyńska-Jaworska, doc. dr A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , prof, dr R . R e i n f u s s . 12 13 14 15 �259 KRONIKA dyskutowanie koordynacji wielu spraw dalszych związanych z p o s z e r z e n i e m prac. Posiedzeniu składu K o m i s j i i przewodniczył przewodniczący czechosłowackiej K o m i s j i K r a j o w e j Podstawą d y s k u s j i było s p r a w o z d a n i e dr nauk rozwojem J . Mjartan jako MKKK. z działalności M K K K za l a t a 1965—1967, które przedstawił s e k r e t a r z g e n e r a l n y , doc. dr J . P o d o l a k . R e f e r e n t m . i n . stwierdził, że prace naukowo-badawcze rozwinięte zostały specjalistyczne. W w skoncentrowane Czechosłowacji najżywszych zaawansowanie w K a r p a t a c h , które p o z w a l a s y n t e t y c z n e j , po u p r z e d n i m najlepsze rozwinięcie akcji w komisjach Polsce, gdzie naukowych krajowych najlepiej utworzono podkomisje pozostawały podkomisje Bułgarii, Jugosławii i R u m u n i i , a o b e c n i e nawiązana współpraca z Z S R R . W największe w kontaktach ze s p e c j a l i s t a m i Węgier, a dalej pięciu istniejących p o d k o m i s j i i c h a r a k t e r y s t y c e osiągnięć w obrębie K o m i s j i N a r o d o w y c h , prac nad zagadnieniami referent związanymi n a przystąpienie do o p r a c o w a n i a z koordynacyjnej w podkomisji wysuniętą podkreślił pasterstwem wspólnej ustaleniu jednolitych wytycznych. Poza o s a d n i c z y c h . Z k o l e i przypomniał inicjatywę została naukowo-badawczych publikacji t y m podkreślił budownictwa, na poprzednich i form obradach, o u t w o r z e n i u s p e c j a l n y c h zespołów, które koordynowałyby p r a c e w z a k r e s i e m u z e ­ alnictwa i filmu etnograficznego Przystępując ralny do omówienia przedstawił plan „Studia e t h n o g r a p h i c a kowanie materiały materiałów oraz zaprojektowanego cyjną, w z obecnej wanych. Ponadto swoim Karpatach. gene­ ciągłego na tomy mogą obejmować albo stanowić zbiory jednotema- kierowane przedstawiciele poszczególne t o m y w sekretarz p r z e z poszczególne p o d k o m i s j e . powyższe wchodziliby MKKK przeznaczony Następne i sympozjów ludowym czasie w y d a w n i c t w a t o m byłby Konferencji. to w y d a w n i c t w o której w 1 6 z przyszłych k o n f e r e n c j i skład wydawniczej Carpatica" . Pierwszy t y c z n y c h opracowań p r z y g o t o w a n y c h organizacyjnego, n a d pożywieniem działalności byłoby C o do p r o f i l u p r z e z radę w s z y s t k i c h krajów miałyby s w o i c h redaktorów opubli­ redak­ zaintereso­ i wydawane by­ łyby w miarę możliwości e d y t o r s k i c h p r z e z poszczególne współpracujące z Komisją i n s t y t u c j e różnych krajów. Sekretarz poinformował również o w z n o w i e n i u wydawania t i c a " j a k o r o c z n i k a . Prócz c h a r a k t e r u i n f o r m a c y j n e g o funkcję o r g a n u biuletynu „Carpa­ mógłby on spełniać również bibliograficznego Kończąc swoje s p r a w o z d a n i e s e k r e t a r z g e n e r a l n y poddał pod dyskusję kwestię, czy M K K K m a stanowić samoistną organizację, c z y też p o w i n n a b y z istniejących m a pozostać w międzynarodowych instytucji oraz c z y główny Bratysławie, c z y też przenieść się do innego wejść do j e d n e j sekretariat ze Komisji współpracujących państw. J e d n y m z wniosków u c h w a l o n y c h n a Międzynarodowej K o n f e r e n c j i w K r a ­ k o w i e w 1964 r. było podjęcie starań o zapoczątkowanie międzynarodowego c y k l u w y d a w n i c z e g o pod wspólnym tytułem „Acta e t h n o g r a p h i c a C a r p a t i c a " , zob. G ł a d у s z, Międzynarodowa Konferencja..., s. 4511. N a konieczność opracowań b i b l i o g r a f i c z n y c h z w r a c a n o u w a g ę n a w s z y s t k i c h n i e m a l d o t y c h c z a s o w y c h k o n f e r e n c j a c h (zob. p r z y p i s 5). P r a c e n a d polską b i b l i o ­ grafią h i s t o r i i k u l t u r y l u d o w e j K a r p a t p r o w a d z i s y s t e m a t y c z n i e Z a k l a d E t n o g r a f i i I H K M P A N w K r a k o w i e . O p u b l i k o w a n o d o t y c h c z a s bibliografię do 1959 г., a także w 1968 r. złożono do d r u k u w N U S A V w Bratysławie bibliografię z a l a t a I 9 6 0 — —1967 (w w y b o r z e ) . P o n a d t o s t a r a n i e m tegoż Zakładu została w y d a n a bibliografia węgierska i jugosłowiańska (por. Bibliografia historii kultury l u d o w e j K a r p a t , cz. I : Materiały do bibliografii polskiej, W a r s z a w a 1960; cz. I I : Materiały do bibliografii węgierskiej, cz. I I I : Materiały do bibliografii jugosłowiańskiej, W r o c ł a w 1967). I n ­ f o r m a c j e o p r a c a c h b i b l i o g r a f i c z n y c h ' w Czechosłowacji zob. M. G ł a d y s z o w a , Czechosłowackie bibliografie etnograficzne dla regionów karpackich, „Etnografia P o l s k a " , t. 12: 1968, s. 759—766. 16 17 �260 KRONIKA W w d y s k u s j i , j a k a rozwinęła Moskwie, grafów akademik sowieckich się następnie, d y r e k t o r J . V . B r o m l e j , zadeklarował do współpracy z MJKKK. Instytutu oficjalnie Prof. M. Gładysz r o z s z e r z e n i a działalności K o m i s j i , zwłaszcza n a u k o w o - b a d a w c z e j skie obszary riatu Europy, generalnego biuletynu MKKK opowiadając w Bratysławie oraz „Carpatica", który zaspokajałby brak charakteryzujące postawiła równocześnie dotychczasowe wniosek o osiągnięcia. W ustalenie terminów się worska podniosła poddał informacji związku składania etno­ projekt n a w s z y s t k i e gór­ za p o z o s t a w i e n i e m za j a k najszybszym n a m a r z e c każdego r o k u , a następnie o o d b y w a n i e o r a z międzynarodowych Etnograficznego przystąpienie Sekreta­ wznowieniem publikując bibliografie z t y m d y r . dr B . F i l o v a materiałów do „Carpatica" posiedzeń K o m i s j i r a z w roku k o n f e r e n c j i r a z n a t r z y l a t a . D o c . dr B . Kopczyńska-Ja- konieczność sprawniejszej informacji współpracowników w ra­ m a c h M K K K z a pośrednictwem „Carpatica". Dotyczyć ona p o w i n n a planów i w y n i ­ ków indywidualnych i zbiorowych prac badawczych, a także adresów pracowni i osób związanych z działalnością naukową interesującą Komisję. D o c . dr R . Jeřá­ bek, popierając wniosek o wydawaniu „Studia ethnographica Carpatica", zapro­ ponował jego wielojęzyczną wersję. Prof. d r M . G a v a z z i zwrócił uwagę n a zasadę dobrowolności w przy tego r o d z a j u czasowych organizowaniu współpracy prac koordynacyjnych K o m i s j i oraz z a u f a n i a , j a k i e towarzyszą o p r a c o w y w a n i u zostały sformułowane Na z Komisją jako i n s t y t u c j a c h . D y s k u t a n c i podkreślali ponadto realność i atmosferę przyjętą dotych­ wzajemnego wspólnych planów r o b o c z y c h . Następnie w n i o s k i K o m i s j i , które przedłożono p o s i e d z e n i u p l e n a r n y m trzeciego d n i a k o n f e r e n c j i wygłosił r e f e r a t Za stratigrafiata ogólnie pozytywność w balgarskata narodna na plenum Konferencji. d y r . dr C h r . W a k a r e l s k i kultura, w którym p r z e d ­ stawił z a g a d n i e n i e nawarstwień h i s t o r y c z n y c h w k u l t u r z e l u d o w e j Bułgarii. Wska­ zał n a e l e m e n t y c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a e p o k i przedchrześcijańskiej, f e u d a l n e j i ka­ p i t a l i s t y c z n e j znajdujące się w e współczesnym zespole k u l t u r o w y m . Dalszą część p r o g r a m u p o s i e d z e n i a wypełniły krótkie s p r a w o z d a n i a podsumo­ wujące o b r a d y w pięciu s e k c j a c h oraz o d c z y t a n i e wniosków z p o s i e d z e n i a MKKK. Ponadto wniosek przyjęto i przekazano do r e a l i z a c j i p o d k o m i s j i dr. M . M a r k u s a o z o r g a n i z o w a n i e specjalnego czechosłowackiej zespołu b a d a w c z e g o d l a studiów p o ­ równawczych ,nad pożywieniem l u d o w y m . P o s i e d z e n i e p l e n a r n e zostało zamknięte w z a j e m n y m i podziękowaniami złożonymi p r z e z organizatorów K o n f e r e n c j i i j e j uczestników. P r z e d s t a w i c i e l e poszczególnych g r u p uczestników z a g r a n i c z n y c h w gorących słowach dziękowali za gościnne p r z y ­ jęcie oraz owocną czymi podkreślali wysiłek i wzorową wymianę p o g l ą d ó w i z a p o z n a n i e n a d kulturą organizację K o n f e r e n c j i , co umożliwiło się z d o k o n a n y m i ludową w K a r p a t a c h , a ponadto z o w a n i a d a l s z y c h planów współpracy n a u k o w e j osiągnięciami badaw­ przyczyniło się do s k r y s t a l i ­ na t y m odcinku. Konferencja poza t y m stanowiła okazję do bliższego z a p o z n a n i a się z a g r a n i c z n y c h uczestników z b o ­ g a t y m i r e z u l t a t a m i badań t e r e n o w y c h , z a m b i t n y m i p l a n a m i i sprawną organizacją etnografii czechosłowackiej. N a zakończenie p i e r w s z e g o d n i a K o n f e r e n c j i z o r g a n i z o w a n y e t n o g r a f i c z n y c h . Wyświetlono f i l m o s z t u c e l u d o w e j został p o k a z filmów reżyserowany p r z e z M . Śliwkę oraz d o k u m e n t a l n y f i l m J . P o d o l a k a z badań n a d p a s t e r s t w e m w Bułgarii. P o n a d t o urządzona została w y s t a w a obrazująca prace przygotowawcze do s k a n s e n u budo­ w a n e g o przez S N M w M a r t i n i e . Po zakończeniu k o n f e r e n c j i w wycieczka autobusowa S m o l e n i c a c h (od 44 do <18 września) odbyła się do północno-zachodniej i środkowej Słowacji, podczas u c z e s t n i c y z a p o z n a l i się z t e r e n e m , zwłaszcza z b u d o w n i c t w e m i strojem której ludowym, �261 KRONIKA a także z k i l k o m a e k s p o z y c j a m i m u z e a l n y m i . Szczególnie interesujące dzenie m u z e u m w M a r t i n i e , gdzie bylo zwie­ d y r . d r Š. Mruškovič przedstawił m . i n . p l a n y s k a n s e n u oraz zapoznał z p r a c a m i wstępnymi n a d jego budową. U C H W A Ł Y 1. K o m i s j a p r z y j m u j e sprawozdanie dalszej p r a c y s e k r e t a r i a t u i p o d k o m i s j i generalnego sekretarza M K K K oraz plan narodowych. 2. K o m i s j a zgadza się n a p o z o s t a w i e n i e s i e d z i b y S e k r e t a r i a t u p r z y S A V w B r a ­ tysławie i p o w i e r z a n a d a l funkcję 3. K o m i s j a p r z y j m u j e graficznego do AN w s e k r e t a r z a generalnego z zadowoleniem Moskwie, a k a d e m i k a J . V.. B r o m l e j a , o o f i c j a l n y m współpracy s o w i e c k i c h etnografów tariatowi Generalnemu doc. dr. J . P o d o l a k o w i . oświadczenie d y r e k t o r a I n s t y t u t u E t n o ­ szukanie przystąpieniu i folklorystów. Równocześnie z a l e c a możliwości rozszerzenia współpracy Sekre­ przez pozy­ s k a n i e d a l s z y c h i n s t y t u c j i i specjalistów. 4. S e k r e t a r i a t g e n e r a l n y MK¡KK zobowiązuje się do o r g a n i z o w a n i a n a r a d r o b o c z y c h K o m i s j i oraz międzynarodowych k o n f e r e n c j i t r z y l a t a . P r z y t y m z e b r a n i a te odbywać się będą kolejno corocznych i sympozjów raz na we wszystkich krajach członkowskich. 5. K o m i s j a zobowiązuje się do podjęcia graphica Carpatica", przy czym pierwszy wydawnictwa ciągłego „Studia t o m ¡zawierajacy materiały z ethnoobecnej k o n f e r e n c j i zostanie w y d a n y p r z e z S A V . 6. K o m i s j a wydawania z wdzięcznością własnymi przyjmuje środkami organu obietnicę Narodopisnego informacyjnego Ústavu „Carpatica" SAV (jednego z e ­ s z y t u rocznie). 7. sekcji Komisja przychyla koordynowania się prac do szczególnym zwróceniem u w a g i 8. K o m i s j a p o p i e r a możliwości 9. Komisja l s o rozszerzenie n a obszary poza Komisji jako terytorialnego karpackie Unii (ze i Jugosławii). dyr. , J . V. Bromleja członka o szukaniu nauk antropologicznych obecnej Międzynarodowej . wyraża podziękowanie organizatorom K o n f e r e n c j i w Smolenicach za materialne zabezpieczenie o b r a d podkreślając, że większość referatów z i o m świadczący p o z y t y w n i e ilO. O r g a n i z a t o r z y obecnej zasięgu obszary Węgier, Bułgarii z całą gotowością w n i o s e k wprowadzenia i etnograficznych wniosku naukowo-badawczych i obrady i naukowe o rezultatach dotychczasowych Konferencji przygotowanie miały w y s o k i n a u k o w y prac opracują zwięzłe i n f o r m a c j e po­ badawczych. o r e z u l t a t a c h obrad K o n f e r e n c j i i roześlą j e do w g l ą d u w s z y s t k i m u c z e s t n i k o m . Maria MIĘDZYNARODOWA RZYSTWA KONFERENCJA NAUKOWA JUGOSŁOWIAŃSKIEGO ORAZ ETNOLOGICZNEGO JUGOSŁOWIAŃSKA MIĘDZYNARODOWA R E D A K C J I CZASOPISMA W e wrześniu i w g r u d n i u odbywających zorganizowanej Gładyszowa „DEMOS" 1967 uczestniczyłam w d w u k o l e j n y c h się n a t e r e n i e Jugosławii: I — w TOWA­ KONFERENCJA konferencjach, d n i a c h ¡16—20 I X w konferencji p r z e z T o w a r z y s t w o E t n o l o g i c z n e Jugosławii w 10 rocznicę p o w s t a n i a W n i o s e k o podobnej treści został już u c h w a l o n y n a Międzynarodowej K o n ­ f e r e n c j i w K r a k o w i e w 1964 r. Zob. G ł a d y s z , Międzynarodowa Konferencja..., s. 450. 18 �262 KRONIKA Towarzystwa; И czasopisma — w d n i a c h 19—22 X I I w p o s i e d z e n i u międzynarodowej „Demos", wydawanego przez Instytut Ludoznawstwa redakcji Niemieckiego A k a d e m i i N a u k N R D p r z y współpracy i n s t y t u c j i e t n o g r a f i c z n y c h i n n y c h krajów d e ­ m o k r a c j i l u d o w y c h , od 1964 r. również w spoczywała zakładów w rękach etnografii akademika, i etnologii Jugosławii . Organizacja tej konferencji 1 prof. D u s z a n a Serbskiej Nedeljkoviéa, Akademii Nauk oraz pracowników i Uniwersytetu w Bel­ gradzie. O b i e k o n f e r e n c j e o d b y w a ł y się w miejscowościach o d d a l o n y c h o ok. 80 k m od B e l g r a d u : p i e r w s z a n a północny wschód w Vršac w V o j v o d i n i e n i e o p o d a l jugosłowiańsko-rumuńskiej, Arandželovač w nych krajów druga Szumadii. W środkowej, na południe, w obu k o n f e r e n c j a c h południowej miejscowości granicy uzdrowiskowej uczestniczyli przedstawiciele i n ­ i wschodniej Europy: Bułgarii (w I f e r e n c j i ) , Czechosłowacji, N R D , P o l s k i , R u m u n i i , Węgier (w I I k o n f e r e n c j i ) , Ze strony jugosłowiańskiej w konferencjach brali udział przedstawiciele kon­ ZSRR. różnych i n s t y t u c j i ; k a t e d r u n i w e r s y t e c k i c h , A k a d e m i i i muzeów z całego t e r e n u Jugosławii, j a k również w I k o n f e r e n c j i w Belgradzie. składu personalnego aktualnego rencja Mimo dla przybysza stanu prac naukowa centralnego Instytutu Opieki nad Zabytkami różnego c h a r a k t e r u etnografów obu t y c h k o n f e r e n c j i z innego k r a j u , zainteresowanego jugosłowiańskich, (połączona z W a l n y m Zebraniem zarówno i wielostronnie rozwijającej przeglądem wielodniowa Towarzystwa), g e n e r a c j i etnografów jugosłowiańskich, j a k i k i l k u n a s t o o s o b o w a f e r e n c j a r e d a k c y j n a były okazją Kultury i odmiennego i c h konfe­ grupująca organizacyjna kilka kon­ do z a p o z n a n i a się z niektórymi k i e r u n k a m i żywo się etnografii jugosłowiańskiej i niektórych nauk jej p o k r e w n y c h . Z e s t a w i e n i e u z y s k a n y c h n a tej drodze i n f o r m a c j i oczywiście n i e może j e d n a k zastąpić wyczerpującego nowego przeglądu osiągnięć e t n o g r a f i i s k i e j , j a k i chętnie widzielibyśmy z n o w u i k i l k u n a s t u l a t a c h od przeglądów n a łamach „Etnografii drukowanych po I I w o j n i e jugosłowiań­ P o l s k i e j " po k i l k u w „Etnografii Pol­ s k i e j " i „Ludzie" . 2 Konferencja 1) z a g a d n i e n i o m graficznych w Vršac etnogenezy poświęcona została i zróżnicowania n a t e r e n a c h zagrożonych w zasadzie etnicznego, i wynikom tylko dwu 2) m e t o d y c e problemom: badań etno­ t y c h badań. T r z e c i t e m a t łączył z a g a d n i e n i a d w u p o p r z e d n i c h . O b e j m o w a ł problematykę badań mniejszości narodo­ w y c h : jugosłowiańskiej w R u m u n i i i rumuńskiej w Jugosławii, w t y m p r z e d e w s z y s t ­ k i m n a t e r e n a c h zagrożonych p r z e s i e d l e n i a m i w związku z b u d o w ą z a p o r y i elektrowni w rejonie z tymi badaniami Żelaznych pozostawał Wrót nad Dunajem. l i c z n y udział w Niewątpliwie konfrontacji Większość referatów została w s t r e s z c z e n i u o p u b l i k o w a n a d o w y c h . I c h dokładniejsze 3 omówienie przekracza ramy delegacji w wodnej związku rumuńskiej. w materiałach obecnego zjaz­ sprawozdania. P o s t a r a m y się zwrócić j e d y n i e uwagę n a niektóre k i e r u n k i badań oraz udział w n i c h różnych specjalności. I t a k w grupie p i e r w s z e j dyskusję w y w o ł a ł inaugurujący sesję r e f e r a t duże z a i n t e r e s o w a n i e i aprobującą j e d n e g o z nestorów, a z a r a z e m p i o - Por. A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , T r z e c i o konferencja Komitetu Redak­ cyjnego międzynarodowego czasopisma etnograficznego krajów demokracji ludo­ wych „Demos", „Etnografia P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 342—344; t e j ż e , Informacja etnograficzna krajów demokracji •— nowy profil czasopisma „Demos", tamże, t. 11: 1967, s. 504—505. P o r . M . G a v a z z i , Ludoznawstwo w Jugosławii 1939—1947, „Lud", t. 3 7 : 1947, s. 426—438; D. P a l o s i j a , Etnologia w Jugosławii w latach 1958 i 1959, „Etnografia P o l s k a " , t. 4 : il96Í s. 372—376. N a j o b s z e r n i e j s z y przegląd etnografii jugosłowiańskiej p r z e d I I wojną pióra M . G a v a z z i e g o zamieścił „Lud Słowiański", t. I B : 1930, s. 266—296; t. 2 B : 1931, s. 72—106. R e z i m e i r e f e r a t a , I X S a v e t o v a n j e E t n o l o g a J u g o s l a v i j e Vršac 16—20 I X 1967, ss. 45. 1 2 3 �263 KRONIKA nierów etnografii pokrewieństwa storycznych krajów bałkańskich, C h r i s t o W a k a r e l s k i e g o i różnic w zapożyczeń terminologii kulturalnych. Do źródeł p i s a n y c h , a n t r o p o l o g i i zywał J . V . B r o m l e j kultur narodowych materiałów i współczesnych z Moskwy w z Bułgarii jako na temat sprawdzianu h i ­ językowych, h i s t o r y c z n y c h materiałów etnograficznych r e f e r a c i e rozpatrującym nawią­ n a przykładach h i s t o ­ r y c z n y c h t e o r e t y c z n e z a g a d n i e n i a procesów przekształcania się wspólnot e t n i c z n y c h w narodowości mowania matyki i narody. Dalsze referaty tej grupy dotyczyły: dynamiki przej­ f o l k l o r u ustnego n a t e r e n a c h dwujęzycznych (D. P o p z R u m u n i i ) , i metody współczesnych polskich badań tradycyjnym i współczesnym zróżnicowaniom -Pojnarowa, Warszawa) zagadnień oraz etnograficznych poświęconych k u l t u r y w s i polskiej zmian proble­ (A. p o c z u c i a etnicznego i Kutrzebanarodowego u b a d a n y c h współcześnie różnych g r u p ludności jugosłowiańskiej n a t e r e n a c h m i e ­ s z a n y c h w nawiązaniu do p o c h o d z e n i a t y c h g r u p i i c h h i s t o r i i , i c h przynależności p o l i t y c z n e j , r e l i g i i itp. (M. Barjaktarovič, B e l g r a d ; J . H u r s k i , P r a g a ; J . Vukmanovič, Cetinje; G . Palikruševa, Skopje). Żywą polemikę wywołał z B e l g r a d u , wiążący z a g a d n i e n i a e n d o g a m i i , występującej nych grup ludności Jugosławii, z problematyką referat P. Vlahoviéa w różnym c z a s i e u róż­ kształtowania się narodu chor­ wackiego. Część drugą s e s j i rozpoczął p r z e d s t a w i c i e l Rumuńskiej A k a d e m i i N a u k , R . V u l canescu z Bukaresztu, przedstawieniem przez u c z o n y c h rumuńskich w rejonie długofalowego budowy programu naddunajskiej badań podjętych elektrowni wodnej. Sąsiednich również zagrożonych w y s i e d l e n i e m terenów w obrębie Jugosławii czyły referaty D. Drjaćy i S. porównawcze p r a c e etnograficzne Zecevica z Belgradu, prowadzone omawiające: w starej i nowej tych zmian; drugi — rekonstrukcje występującego z w y c z a j u składania d a r ó w zmarłym (sarandar) tradycyjnego cowane w Instytucie Opieki nad Zabytkami Kultury ludności w na tych sto­ terenach i jego genezę. W n i e s i e n i u do i n n y c h terenów N. P e s i c - M a k s i m o v i c z B e l g r a d u — siedzibie przesied­ l a n y c h w s i , poświęcone z m i a n o m k u l t u r y m a t e r i a l n e j i p o s t a w o m s u n k u . do doty­ pierwszy przedstawiła metody od­ wypra­ przeprowadzania e w i d e n c j i i i n w e n t a r y z a c j i zabytków a r c h i t e k t o n i c z n y c h oraz o d t w a r z a n i a pierwot­ n y c h f u n k c j i osad średniowiecznych i nowożytnych p r z e z e k i p y złożone w pierwszej fazie badań p r z e z etnografa i a r c h i t e k t a , w d r u g i e j ponadto geografa, h i s t o r y k a , e k o ­ nomistę, socjologa, d e m o g r a f a przeprowadzonej i i n n y c h . V . H u s j e k z V . G o r i c y zreferowała przebieg d o k u m e n t a c j i zagrożonych z n i s z c z e n i e m zabytków a r c h i t e k t o n i c z ­ n y c h t y p o w e j w s i p o d m i e j s k i e j Z a g r z e b i a , a J . V a ř e k a z P r a g i m e t o d y badań e t n o ­ g r a f i c z n y c h osad zagrożonych, w y p r a c o w a n e Temat ności t r z e c i objął serbo-chorwackiej nicowane gwary w Rumunii Rumunów (R. F l o r a , Z r e n j a n i n ) . p r z e z etnografów czechosłowackich. zarówno w y n i k i studiów e t n o l i n g w i s t y c z n y c h e n k l a w (E. Petrovicz zamieszkałych M. Boškovic-Matic na z Bukaresztu), terenie z Belgradu Banatu j a k też w przeprowadziła lud­ zróż­ Jugosławii badania d o m e m u R u m u n ó w w B a n a c i e , w o k o l i c a c h Vršacu. E t n o g r a f pracujący w nad Vršacu, Т. Milován, badał o s a d n i c t w o rumuńskie w d o l i n i e K a r a š a , a B . V l a h o v i c z B e l g r a d u R u m u n ó w w Vršacu. E t n o g r a f i socjolog rumuński M . L i v i u zajął się z a g a d n i e n i e m s t r u k t u r y r o d z i n y i z w y c z a j a m i r o d z i n n y m i . N a zakończenie k o n f e r e n c j i zorganizo­ wano mieszanej, wyjazd j e j uczestników do n i e d a l e k i e j wsi Alibunar o ludności w t y m dużym p r o c e n c i e ludności rumuńskiiejj J a k w y n i k a z przedstawionego omawianej konferencji (mimo w w i e l k i m skrócie s p r a w o z d a n i a , n a przykładzie j e j zacieśnienia do d w u t y l k o tematów) zaznaczyły się wyraźnie powiązania t e m a t y c z n e i zbieżności założeń m e t o d o l o g i c z n y c h dzy etnografią jugosłowiańską a etnografiami innych, reprezentowanych pomię­ na kon- �264 KRONIKA f e r e n c j i krajów, j a k również wielokierunkowości zainteresowań współczesnej grafii jugosłowiańskiej, tradycyjne obejmujących zagadnienia Podejmowanie tych zarówno etnogenetyczne), o s t a t n i c h badań stości k u l t u r a l n e j n a w s i , m . i n . w jak zagadnienia i procesy historyczne przemian wiąże się z p o w s t a w a n i e m nowej tradycyjnych, ginących f o r m inwentaryzacji badań budownictwa wykracza poza przedmiot wypracowanie do nowo podjętych inwentaryzacji ludowego i podmiejskiego, i r e k o n s t r u k c j i s t a r y c h osad miejskich. Ten zakres tradycyjnej etnografii, rzeczywi­ o charakterze międzynarodowym. Duży n a c i s k położony j e s t n a b a d a n i a t e r e n o w e i odniesieniu tym współczesnych. w y n i k u inwestycji gospodarczych m e t o d y k i t y c h badań, zwłaszcza w etno­ (w j a k również współczesnych zajmującej się przede w s z y s t k i m tradycyjną kulturą w s i regionów opóźnionych w r o z w o j u gospodarczym i regionów kulturalnym i rekonstrukcją procesów minionych. Badania tych nie zanikają j e d n a k . K o n t y n u o w a n e są n a d a l w ośrodkach u n i w e r s y t e c k i c h i A k a d e m i i , j a k również p r z e z niektóre m u z e a . Z m i e n i a się j e d n a k genetycznych i znacznie problematyka prowadzących do nich t y c h badań. O b o k zagadnień inwentaryzacji o charakterze występuje ż y w e z a i n t e r e s o w a n i e problematyką d y n a m i k i p r z e m i a n etno- atlasowym obserwowanych, m.in. n a r e f e r o w a n y c h n a k o n f e r e n c j i z a g a d n i e n i a c h z m i a n świadomości społecznej, poczucia narodowego. przez etnicznego etnografię pasjonujące i jugosłowiańską, ze względu J a k wiele i n n y c h zagadnień podejmowanych są to n a t y c h t e r e n a c h t e m a t y s p e c j a l n i e n a specyfikę etniczną Bałkanów, dostarczające żywe, bogatego materiału n i e t y l k o d l a z a w s z e c i e k a w y c h i n o w y c h wniosków h i s t o r y c z n y c h l e c z również dla s z e r s z y c h uogólnień teoretycznych.! Jubileuszowa konferencja Towarzystwa Etnologicznego Jugosławii zakończona w y b o r e m jego przewodniczącego, prof. Milovaná G a v a z z i e g o z Z a g r z e b i a , d o t y c h c z a ­ sowego p r e z e s a T o w a r z y s t w a , n i e była jedyną dużą konferencją wianym okresie. zorganizowana sławii, Poprzedziła naukową w j e s z c z e l i c z n i e j s z a międzynarodowa przez po k o n f e r e n c j i z organizowanych prof. Duszana Nedeljkovica z Belgradu. Bezpośrednio w Vršac część j e j uczestników wzięło udział w w Jugosławii f e s t i w a l i s z t u k i l u d o w e j , sesją etnograficzną. N i e s t e t y n i e o w s z y s t k i c h tego t y p u k o n f e r e n c j a c h zespołowych i nych dowiedzieć terenowych prac etnograficznych do n a s w y d a w n i c t w możemy etnograficznych się jednym połączonym z popularną w i o n y c h n a n i c h w y n i k a c h l i c z n y c h w c h w i l i obecnej dochodzących oma­ konferencja, n a k i l k a tygodni wcześniej p r z e z T o w a r z y s t w o F o l k l o r y s t y c z n e J u g o ­ kierowane natomiast ją z i przedsta­ indywidual­ nieregularnie jugosłowiańskich. Toteż należy z u z n a n i e m podkreślić duży wysiłek etnografów jugosłowiańskich włożony w p r z e d ­ stawianie pierwszym przeglądu najważniejszych rzędzie p r a c prac folklorystycznych) formacyjno-bibliograficznym czasopiśmie etnograficznych okresu krajów tego po I I w o j n i e demokracji kraju (w światowej ludowych tym w in- „Demos". Z w o ł a n a n a grudzień 1967 r. i korzystająca z gościny kolegów jugosłowiańskich konferencja r e d a k c j i międzynarodowej tego c z a s o p i s m a podkreśliła m . i n . bogactwo nadsyłanych sprawozdań i l i t e r a t u r y etnograficznej Jugosławii, a z a r a z e m zobowią­ zała zarówno etnografów Jugosławii, j a k i p r z e d s t a w i c i e l i i n n y c h k r a j ó w rządzenia kolejnego z e s t a w i e n i a działających w każdym z t y c h k r a j ó w do s p o ­ ważniejszych instytucji etnograficznych dla zamieszczenia tych wykazów w zeszycie specjalnym, przeznaczonym dla uczestników V T I I Międzynarodowego K o n g r e s u N a u k l o g i c z n y c h i E t n o l o g i c z n y c h w T o k i o w 1968 r. Antropo­ 4 „Demos. I n t e r n a t i o n a l e e t h n o g r a p h i s c h e u n d f o l k l o r i s t s c h e informationen". S o n d e r d r u c k z u m V I I I . I n t e r n a t i o n a l e n K o n g r e s s der a n t h r o p o l o g i s c h e n u n d e t h n o l o g i s c h e n W i s s e n s c h a f t e n T o k i o , 3,—10. S e p t e m b e r 1968, R . 9 :1968 z. 1. 4 �265 KRONIKA Przygotowanie wywania z e s z y t u specjalnego, j a k również omówienie indeksów p i e r w s z y c h 10 roczników w y d a w n i c t w a , syłanych tekstów o r a z zwiększania l i c z b y prenumeratorów jach były podpisanej głównymi tematami konferencji, uczestniczyła z r a m i e n i a I H K M w której ze zasady sprawy nad­ w poszczególnych strony P A N również dr W a n d a Anna przygoto­ tłumaczeń polskiej kra­ obok Paprocka. Kutrzeba-Pojnarowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/69a72941c06724d86114acf3ec21a2c1.pdf 373202c4b4a8ac049ed7873389509103 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:652 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:599 Title A name given to the resource Uwagi o modelu / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.11-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małkowska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część I A R Y T К U Ł Y „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 KRYSTYNA MAŁKOWSKA U W A G I O MODELU * Podjęcie tego tematu jest zadaniem niewdzięcznym: tyleż trudnym, co nieefektownym; jednak coraz częstsze stosowanie terminu „model" — można by rzec moda na model — w jakimś sensie niepokoi i pro­ wokuje do rozważań. Niepokoi, bo odrobina choćby intuicji oraz do­ świadczeń z zakresu stosowania tego terminu w mowie potocznej wystarczy, aby zdawać sobie sprawę z jego niejednoznaczności, a więc i potrzeby dokładniejszego sprecyzowania. Bliższe zapoznanie się z modelem stosowanym jako narzędzie pozna­ nia naukowego uświadamia nam, że i tu nie może być mowy o ja­ kimś jednym modelu, że mamy do czynienia z całym szeregiem typów, zróżnicowanych zarówno pod względem formy, jak i funkcji. Inaczej pojmuje się model w naukach sformalizowanych, dedukcyjnych, ta­ kich jak matematyka, logika matematyczna czy fizyka teoretyczna, inaczej znów — i bardziej różnorodnie — w naukach empirycznych. Przy t y m i m bardziej dana gałęź nauki empirycznej odbiega swym cha­ rakterem od nauk ścisłych, t y m dowolniej posługuje się pojęciem modelu. Wśród wypowiedzi, różnych autorów znaleźć można bardzo różne de­ finicje modelu; zależy to najczęściej od tego, jaką dany autor reprezen­ tuje dyscyplinę naukową oraz na jakie właściwości modelu kładzie główny nacisk. Dla przykładu przytoczę kilka ważniejszych definicji: „Modelem jest to, czym się posługujemy w miejsce nie dającej się objąć rzeczywistości" * A r t y k u ł niniejszy jest oparty na referacie w y g ł o s z o n y m przez a u t o r k ę na konwersatorium naukowym Katedry Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego i Z a ­ kładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N . Został p o m y ś l a n y jako punkt wyjścia d l a b a r d z i e j s z c z e g ó ł o w y c h r o z w a ż a ń n a ten t e m a t , u j ę t y c h w f o r m ę c y k l u d a l s z y c h r e f e r a t ó w , k t ó r y c h tematy o b j ę ł y b y konkretne dziedziny b a d a ń w ś w i e t l e analizy modelowej. 1 Role G . F r e y , Syrnbolische und of the Model in Mathematics ikonische Modelle, and Natural and [w:] Social The Concept Sciences, and the Proceedings �12 KRYSTYNA MAŁKOWSKA „Model jest odbiciem jednej dziedziny zjawisk przez inną lepiej znaną i bardziej zrozumiałą" . „Model jest łącznikiem między teorią i doświadczeniem; strukturą formalną, która może być poddana badaniu" . Model to „możliwa realizacja, w której wszystkie uzasadnione zdania teorii T są s p e ł n i o n e " . Ostatnie sformułowanie jest definicją przyjętą w logice matematycz­ nej. P. Suppes widzi w niej treść pojęcia modelu wspólną dla nauk dedukcyjnych i empirycznych. Różnią się one jedynie w sposobie jego stosowania. („Stałość znaczenia przy różnicy stosowania"). W. A. Sztoff proponuje następującą definicję: „Przez model rozumie się taki system pojęciowy lub materialno-realny, który odtwarzając lub odzwierciedlając badany obiekt może go zastąpić tak, że jego badanie daje nam nową informację o t y m obiekcie" . To, że model raz może mieć postać całkowicie materialnego układu, że może n i m być model konstrukcji statku czy samolotu albo organizm' zwierzęcia traktowany np. jako analogia organizmu człowieka, czy też zwykła mechaniczna pompa ssąco-tłocząca reprezentująca w uprosz­ czony sposób działanie serca itp., innym razem znowu może być w y ­ rażony równaniem matematycznym, wykresem itd. — nie musi stano­ wić o aż tak istotnych różnicach między poszczególnymi typami modeli, żeby nie można było szukać jakiegoś wspólnego mianownika, wspólnej cechy, która łączy je jednak ze sobą. Z punktu widzenia teorii pozna­ nia naukowego wszystkie modele w n i m stosowane określamy jako i n ­ strumenty poznania. Nie jest to jednak cecha pozwalająca na wyodręb­ nienie ich jako oddzielnej klasy. Teorie np. to też jedno z narzędzi po­ znania. A jednak, jakkolwiek oba te pojęcia niekiedy bywają niesłusznie utożsamiane, modele różnią się od teorii stopniem abstrakcji (ogólności), wyrażającym się w tym, że teorie mają charakter ponadczasowy i ponadprzestrzenny (oczywiście chodzi tu o teorie wysoce abstrakcyjne), podczas gdy modelom przysługują współrzędne czasu i przestrzeni . 2 3 4 5 6 of the Colloqium [...] organized D o r d r e c h t 1961, s. 90. F r e y, op. cit. at Utrecht, January 1960 by Hans Freudenthal, 2 3 L . A p о s t e 1, Towards Sciences, [w:] The Concept..., the Formal s. 9. Study of Models in the Non-formal 4 A . T a r s к i , A General Method in Proofs of Undecidability, [w:] A . T a r s к i, A . M o s t o w s k i , R . M . R o b i n s o n [ E d s . ] Undecidable Theories, Amsterdam 1953, s. 11; P . S u p p e s , A Comparison of the Meaning and Uses of Models in Mathematics and the Empirical Sciences, [w:] The Concept..., s. 163. 5 W . A . S z t o f f , Modelirowanije 1966, s. 19. F г e у , op. cit, s. 91. 6 i filosofía, AN SSSR, Moskwa—Leningrad �UWAGI O MODELU 13 Przy teroriach niższego rzędu, mających charakter empirycznych uogól­ nień, zróżnicowanie to jednak w znacznym stopniu się zaciera. Drugą istotną cechą modeli jest ich gnoseologiczna funkcja odbi­ jania, odzwierciedlania obiektywnej rzeczywistości; funkcja podkreśla­ na bardzo mocno przez filozofię materialistyczną. Wydaje się wszakże, że ów wspólny mianownik można znaleźć w sformułowaniu: model jest realizacją (wcieleniem) jakiejś określonej z a s a d y u p o r z ą d k o w a n i a elementów danego układu — bądź wynikającej bezpośrednio z teorii {dedukcja), bądź stanowiącej podstawę tworzenia uogólnień empirycznych. Pierwsza, ogólna część tego sformu­ łowania, daje się zastosować również i do innych, pozanaukowych mo­ deli, używanych np. za wzorce standartowe w technice, produkcji i życiu codziennym. Przyjmując sformułowanie, że model jest odwzorowaniem zasady, różnicę między modelem w naukach dedukcyjnych i empirycznych widzimy w innym stosowaniu tego pojęcia. W pierwszych na podstawie dedukcji szukamy kolejnych realizacji zasady, „schodząc" niejako na coraz niższe stopnie abstrakcji w kierunku rzeczywistości, w której powinna spełniać się owa zasada — w drugich zaś istotne jest, by wychodząc od konkretu znaleźć zasadę coraz bardziej ogólną w miarę wznoszenia się ku wyższym poziomom abstrakcji. Tę niezmiernie ważną funkcję modelu w poznaniu naukowym nazywamy interpretacją. Tak więc, jak wynika z tego, co zostało wyżej powiedziane, ostateczną interpretacją faktów i zjawisk świata empi­ rycznego byłaby teoria o możliwie najwyższym stopniu ogólności, podczas gdy ostateczną interpretacją każdej teorii jest ta dziedzina rzeczywistości, której ona dotyczy. „Świat jest modelem naszych nauk w tej mierze, w jakiej nauki te są prawdziwe. Lub odwrotnie, zadaniem nauki jest znalezienie formuły matematycznej (calculus), dla której rzeczywistość jest jedynym modelem" . Wprawdzie interpretacja w naukach empirycznych jest odwrotnie skierowana niż w naukach sformalizowanych, to jednak model — w i ­ doczny wyraźnie jako ogniwo wiążące oba te sposoby rozumowania — jest w istocie swej ten sam. Podkreśla to również Sztoff w rozdziale swej pracy poświęconym zagadnieniu interpretacji, kładąc jednocześnie nacisk na najściślejszy związek modelu z interpretacją, na nierozdzielność tych dwu pojęć. Jest to jego zdaniem proces poznawczy w którym pojęcia modelu nie da się niczym zastąpić, w wielu bowiem innych przypadkach, jak sądzi, należy czynić próby unikania tego terminu 7 8 7 8 Przez d z i e d z i n ę rozumie A p o s t e 1, op. cit. się o k r e ś l o n y zbiór e l e m e n t ó w , ich relacji 1 funkcji. �14 KRYSTYNA MAŁKOWSKA wszędzie tam, gdzie można go zastąpić innym bliskoznacznym, takim jak wzór, struktura, schemat itp. Pozwoliłoby to choć w części zmniej­ szyć jego wieloznaczność. Niejednokrotnie model jest niesłusznie utożsamiany z teorią, zwłaszcza teorią niesprawdzoną — hipotezą; nieraz zamiennie używany z terminami: „typ", „ s t r u k t u r a " lub wręcz rozumiany jako „konkretny, funkcjonujący system" (zwł. w ekonomii). W naukach empirycznych posługujemy się. obok indukcji, również szczególną formą d e d u k c j i . Dedukcja empiryczna nie ma charakteru sformalizowanego systemu opartego na podstawowych pewnikach — aksjomatach; podstawę jej stanowią teorie, które na danym etapie badań mogą być przyjęte jako podstawowe przesłanki (quasi-aksjomaty) wnio­ skowania dedukcyjnego lub są „roboczo", hipotetycznie przyjmowane dla weryfikacji niesprawdzonych jeszcze teorii. Interpretując w ten sposób te teorie tworzymy ich modele, ich realizacje, a konfrontując je z daną dziedziną faktów, zjawisk, ich relacji i funkcji — weryfikujemy je. Dobrze zweryfikowane teorie mogą stanowić podstawę do wniosko­ wania o pewnej dziedzinie rzeczywistości, oczywiście dopóki dalszy sto­ pień przybliżenia, uzyskany w miarę doskonalenia metod, lub inny kąt widzenia nie pozwoli na wykrycie zjawisk sprzecznych z teorią. W t y m przypadku, jeśli teoria opierała się na realnych elementach i rzeczywi­ stych relacjach, najczęściej nie dezaktualizuje się ona, lecz kurczy się zasięg jej stosowalności. Najczęstszą bodaj wadą teorii opartych na empirycznych uogólnieniach jest nadmiernie szeroki zakres ich stoso­ wania. 9 Już z tych ogólnych uwag widać, że oba procesy rozumowania: indukcyjny i dedukcyjny, nie stanowią jakichś odrębnych, niezależnych od siebie procesów myślowych i poznawczych, lecz splatają się ze sobą stale i nierozerwalnie, choć często sobie tego nie uświadamiamy. Można by przyjąć, że w czystej postaci procesy te zachodzą jedynie na naj­ wyższych szczeblach abstrakcji (matematyka, logika formalna) z jednej strony, z drugiej zaś na poziomie elementarnych, bezpośrednich zdań empirycznych typu postrzeżeniowego. Ale i t u sprawa nie przedstawia się tak zupełnie jasno. Karol Popper na przykład twierdzi, że nie istnieją zdania całkowicie empiryczne, że wszystkie one zawierają implicite elementy dedukcyjne. Jest on rzecznikiem poglądu, że wszystko to, co można nazwać procesem poznawczym, polegającym na zdobywaniu coraz większej ilości informacji o postrzeganej rzeczywistości, jest w istocie swej oparte na dedukcji, choć ma ona często charakter bardzo • Por. M . K o k o s z y ń s k a , z 18 lutego 1968. W drodze do jedności wiedzy, „Kultura", nr 7 �15 UWAGI O MODELU 10 „utajony" . Wynikałoby z tego, że doznając wrażeń zmysłowych jeszcze nie poznajemy świata, dopóki, nie włączy się myśl, zawierająca zawsze elementy dedukcji. Zagadnienia te są stale przedmiotem gorących dyskusji teoretyków poznania naukowego. Tak czy inaczej sprawy stoją na biegunach ekstre­ malnych, wydaje się rzeczą oczywistą, iż w procesie poznania jedynie wówczas możemy uzyskać maksimum informacji o rzeczywistości w za­ dowalającym stopniu przybliżonych do prawdy, jeśli potrafimy umysł nasz skłonić do ustawicznego przerzucania się od konkretu do abstrakcji i od abstrakcji do konkretu. Nigdy nie możemy być w dostatecznym stopniu pewni uogólnień empirycznych opartych na metodzie indukcyj­ nej! wychodzących od elementów szczegółowych, a to przede wszystkim z dwóch powodów: 1. Pewność, że nie istnieje w obrębie danej klasy żaden element sprzeczny z naszym uogólnieniem — pomijając już, że jest praktycznie nieosiągalna — wymaga przede wszystkim wyróżnienia danej klasy spośród innych, wyznaczenia granic jej zasięgu. To jednak jest już zabiegiem dokonywanym na wyższym poziomie uogólnienia. 2. Dlatego, że rzeczywistość jest czynnym procesem, tworzącym coraz to nowe elementy, nowe zależności. W takich naukach, jak biolo­ gia, a bardziej jeszcze nauki o kulturze i społeczeństwie, czynnik ten występuje szczególnie silnie. Wróćmy jednak do tego ogniwa wiążącego — do modelu; omówiliśmy ogólnie jego funkcję interpretacyjną. Nie jest to jednak funkcja jedyna, choć — jak było już powiedziane — bodaj najważniejsza. W nauce występuje jeszcze szereg innych postaci modelu; do najczęściej stosowa­ nych należą modele eksperymentalne i dydaktyczne (poglądowe). Typologia modeli jest równie niejednolita, jak ich definicje — zazwy­ czaj przyjętymi kryteriami podziału na podstawowe typy są forma, a raczej tworzywo i funkcja. Najczęściej spotykany podział rozróżnia: 1 M o d e l e r e a l n e (przedmiotowe) zwane też przez niektórych autorów materialnymi. Sztoff np. przyjmuje ten drugi termin, preferując go ze względu na bardziej ogólny charakter, obejmujący również pola fizyczne. Do tego typu należą wszystkie modele rzeczywiste istniejące obiektywnie w przyrodzie lub wykonane przez człowieka. Mogą to być wszelkie modele substancjalne, wykonane z dowolnego materiału, mogą być żywe modele (np. zwierzęta doświadczalne), wszelkie urządzenia eksperymentalne itp. 2. M o d e l e n o m i n a l n e , nazywane też pojęciowymi, konceptu­ alnymi, lub — jak u Sztoffa — również idealnymi (niezbyt szczęśliwie 1 0 K . R. P o p p e r , The Logic of Scientific Discovery, New York 1959. �16 KRYSTYNA MAŁKOWSKA ze względu na zbyt silne skojarzenia z typami idealnymi). Mają one charakter pewnych założeń myślowych i mogą występować w postaci ikonograficznej, werbalnej lub wyrażonej w symbolach (matematycznych i in.). Modele nominalne bądź odnoszą się do rzeczywistości, stanowiąc jedynie jej uproszczenie, polegające na wyższym poziomie uogólnienia (np. wyabstrahowanie cech istotnych) — mają więc swe odpowiedniki w świecie realnym i w tym sensie są również rzeczywiste, choć pojęcio­ we, bądź nie mają takich odpowiedników, są tylko idealizacjami, konstruktami syntetycznymi. Do nich należą wszelkie wyidealizowane pojęcia graniczne, jak np. w fizyce ciało doskonale czarne, gaz doskonały, próżnia idealna itp., a w naukach społecznych modele odpo­ wiadające typom idealnym, jak społeczeństwo zamknięte — społeczeń­ stwo otwarte, Gemeinschaft — Gesellschaft i wiele innych. Są to urzeczowione formy pewnych cech, które w rzeczywistości występują jedynie w różnym stopniu nasilenia jako przymioty rzeczy, a w typie idealnym ulegają ekstrapolacji ad extrémům. Takie wartości graniczne, praktycznie nie istniejące, dadzą się jednak pomyśleć jako realizacje teoretycznie możliwe. Byłyby one jednak real­ nie możliwe jedynie wówczas, gdyby mogły istnieć sytuacje idealne, t j . doskonałe, w których działałyby jedynie czynniki jednoznacznie i jedno­ kierunkowo tworzące taki właśnie obiekt. W rzeczywistości zdarzyć się niekiedy może sytuacja zaledwie zbliżona do idealnej, kiedy czynniki zakłócające i wynikające stąd deformacje obrazu przy pewnych założe­ niach możemy „praktycznie zaniedbać". Wyidealizowane pojęcie graniczne może być niejednokrotnie pomocne w poznaniu naukowym, jest jednak tylko jednym z narzędzi poznania, pełni rolę instrumentalną, a jako obiekt abstrakcyjny, idealny, nie może być przedmiotem badań empirycznych, prowadzić to bowiem może do szeregu mistyfikacji naukowych. W związku z t y m i rozważaniami nasuwa się pewien przykład z zakresu nauk społecznych, który budzi niepokój. Chodzi o ,.społeczność lokalną" — termin tak często stosowany w odniesieniu do konkretnych społecz­ ności, który przecież nie jest niczym innym, jak takim wyidealizowanym pojęciem granicznym, mającym na drugim biegunie swoją opozycję pomyślaną jako społeczność o zerowym stopniu więzi lokalnej. Oba te typy stanowią punkty graniczne skali jakiegoś continuum nasilenia więzi lokalnej tak, jak występuje ono realnie; w rzeczywistości nie istnie­ ją jednak wartości graniczne tego nasilenia: nie ma społeczeństw opar­ tych całkowicie i wyłącznie na więzi lokalnej, jak trudno też sobie wyobrazić społeczeństwa pozbawione jej zupełnie. A zatem „społeczność lokalna" jest jedynie konstruktem, którym wolno nam się posługiwać instrumentalnie jako układem odniesienia ułatwiającym ewentualną �17 UWAGI O MODELU typologię określonych zjawisk społecznych, nie możemy natomiast hipostazować jej, traktując jako byt rzeczywisty i czyniąc z niej przed­ miot badań empirycznych. Jedyne, co możemy badać, to nasilenie więzi lokalnej w konkretnych takich czy innych społecznościach: wioskowych, osiedlowych itp. Typy idealne, zdaniem M a r t i n d a l e ' a , zostały głównie stworzone przez ,XIX-wieczny komparatyzm w naukach społecznych w ramach ogólnej tendencji do wyróżniania typów. Tendencja ta stanowiła próbę stworzenia wspólnych mianowników i układów odniesienia dla metody porównawczej, aby uczynić z niej bardziej precyzyjną procedurę nau­ kową. „Miejsce, jakie zajmują typy idealne w socjologii współczesnej, świadczy o t y m , w jakim stopniu metoda socjologiczna wciąż jeszcze pozostaje na poziomie komparatyzmu" . Martindale dodaje, że konstruo­ wanie typów idealnych przez wczesnych socjologów nacechowane było znacznie większą odpowiedzialnością intelektualną, niż by się mogło z pozoru w y d a w a ć . B y l i oni świadomi (jak się należy domyślać, w prze­ ciwieństwie do współczesnych), że ich typy idealne są raczej konceptu alizacjami niż obiektami realnymi. Dychotomie, opozycje, alternatywy są pojęciami logicznymi, którymi posługujemy się w procesie poznawczym. Ontologicznie rzecz biorąc nie istnieją. Popełniamy, jak się zdaje, dość częsty błąd, polegający na tym, że owym koncepcjom pomocniczym przypisujemy cechę istnienia w sensie on to logicznym. Co więcej, w ślad za t y m przenosimy, a w każ­ dym razie do niedawna zbyt często przenosiliśmy, w naukach społecz­ nych logiczną zasadę niesprzeczności w sferę ontologii. Zontologizowanie dychotomii i zasady niesprzeczności stwarzało niezmiernie dużo nieporo­ zumień. Jest jeszcze jeden powód, dla którego — jak należy przypuszczać — typy idealne cieszyły się (i cieszą) powodzeniem na gruncie nauk społecznych. Typ idealny może być formą eksperymentu myślowego, k t ó r y w braku możliwości przeprowadzania eksperymentów realnych stanowi ich namiastkę. Eksperyment myślowy bywa zresztą szeroko stosowany również w ekonomii, a nawet w naukach przyrodniczych. Karol Hempel wyraża pogląd, iż idealne typy ekstremalne należą do wczesnych stadiów rozwoju dyscypliny naukowej; zanikają w miarę rozwoju badań statystycznych i ustalania k r y t e r i ó w operacjonalnych, pozwalających na dokładne ocenianie stopnia „mniej lub więcej" na n 12 1 1 D . M a r t i n d a l e , Sociological Symposium on Siciological Theory, M a r t i n d a l e , op. cit. l t 2 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 Theory and the E v a n s t o n 1959. Ideal Type, [w:] L . Gross, �18 KRYSTYNA MAŁKOWSKA continuum. Np. skala temperatur ostatecznie wypiera oceny: zimno-gorąco . Wydaje się, że ostatnio wyobraźnia nasza w zakresie nauk o kulturze uczyniła już duży postęp, przyjmując coraz powszechniej zasadę komplementarności i ciągłości zjawisk, a nie ich dyzjunktywnego wyłączania się. Nie tylko poszczególne dziedziny życia i kultury, poszczególne fakty i zjawiska mogą być względem siebie komplementarne (komplementarność ontologiczna); komplementarne mogą być również poszcze­ gólne ich aspekty zależne od sposobu względnie kąta widzenia, od mikrodo makropoznawczych pozycji (komplementarność epistemologiczna). Być może tworzenie komplementarnych modeli aspektowych zwią­ zanych z odpowiadającymi i m teoriami jest słusznym rozwiązaniem etapowym w dążeniu do teorii ogólnej. Powstać może w ten sposób rodzina modeli izomorficznych względem badanej dziedziny rzeczy­ wistości. Izomorfizm polega na odpowiedniości, przystawaniu, ogólniej — podobieństwie modelu do teorii, dwu teorii do siebie lub modelu do obiektu. Teorie izomorficzne, t j . takie, których prawa mają tę samą formę, są nawzajem swymi modelami; jest to szczególny przypadek, kiedy teoria może być modelem (nominalnym). I m wyższy stopień izo­ morfizmu, t y m bardziej adekwatny jest model. Ściślej izomorfizm polega na t y m , że oba układy: modelowy, uproszczony A i bardziej złożony B, występujący w roli explicandum, dadzą się wyrazić za pomocą tej samej formuły matematycznej (równania, funkcji). Modele mogą być również homologiczne, t j . identyczne z układem badanym pod względem zacho­ dzących w nich procesów. Innym rodzajem modeli wyidealizowanych mogą być konstrukty oparte na łączeniu cech idealnych lub w ogóle pewnych cech w takim połączeniu nie występujących. Za przykład może nam posłużyć np. „człowiek idealny". Modele tego rodzaju mogą funkcjonować jako norma­ t y w y albo jako układy postulowane, wynikłe z założeń teoretycznych lub doktrynalnych. Niebezpieczną ich stroną jest możliwość ewentualnego znoszenia się, wzajemnego wykluczania się pewnych — sztucznie zesta­ wionych — cech, które w realizacji nie mogą łącznie występować bądź funkcjonować. W etnografii polskiej, jak się zdaje, preferuje się obecnie typ modelu przyjęty z ekonomii i historii gospodarczej, a rozumiany jako a) model pewnego typu ekonomiki ujętego w jego cechach istotnych, z pominięciem cech drugorzędnych i akcydentalnych, b) model konkretnego, funkcjo­ nującego systemu społeczno-ekonomicznego (lub społeczno-kulturowego), 13 1 3 C . G . H e m p e 1, Symposium: Problems in the Social Sciences, Language and Human p o d a j ę z a D . M a r t i n d a l e , op. cit., s. 87. of Concept and Theory Formation Rights, P h i l a d e l p h i a 1952, s. 65—86; �UWAGI O MODELU 19 zbudowany również na jego cechach istotnych i wreszcie rzadziej c) mo­ del typu wyidealizowanego drugiego rodzaju, t j . syntezy „zlepionej" ż cech wyabstrahowanych z kontekstu realnych układów w sztuczną całość. Czytelnik zaczyna się już zapewne niepokoić, że wciąż jeszcze nic się nie mówi o t y m , w jaki sposób konstruuje się model lub skąd możemy wiedzieć, że pewien układ A można uznać za model obiektu В mniej znanego bądź trudniejszego do ogarnięcia wyobraźnią ze względu na duży stopień skomplikowania czy też przestrzenne rozmiary. Tu leży największa trudność i potencjalne źródło rozczarowania: niestety, nie da się podać szczegółowej recepty na model. Po prostu zależy to od konkret­ nego przedmiotu badań i od celów, jakie sobie w tych badaniach sta­ wiamy, a w znacznym stopniu również od intuicji, od twórczej w y ­ obraźni badacza. Inne warunki musi spełniać model eksperymentalny, inne wzorzec produkcyjny jako swego rodzaju normatyw, jeszcze inne model dydaktyczny, w którym chodzi tylko o możliwie najbardziej po­ glądowe przedstawienie pewnej teorii czy zjawiska już stosunkowo do­ brze znanego i t d . Dlatego też modelowanie w naukach typu empirycznego pozwala osiągnąć jedynie pewne stopnie przybliżenia — oczywiście i m są one wyższe, t y m bliższe prawdy jest wnioskowanie oparte na tej metodzie. Niezmiernie istotną cechą modelu jest apelowanie do wyobraźni, pobudzanie jej i wznoszenie ku wyższym stopniom abstrakcji. Jedno­ cześnie doniosła rola modelu — mimo jego niedoskonałości — w badaniu naukowym i w każdym chyba procesie poznawczym dowodzi z kolei, jak ważny składnik tego procesu stanowi właśnie wyobraźnia. Przecież nawet w życiu codziennym, w kontaktach z ludźmi posługujemy się modelami, nie bardzo tego świadomi. Na przykład to, że pewnych ludzi rozumiemy lepiej, innych gorzej, polega w dużym stopniu na t y m , że poznajemy (lub odczuwamy) bliźnich również na zasadzie modelu — t y m razem sami n i m jesteśmy, stanowiąc układ znacznie lepiej sobie znany. W stosunku do pewnych typów osobowości •— bardziej względem nas homologicznych — model, którym jest nasza własna osobowość, daje większy stopień przybliżenia, dostarczając t y m samym większej ilości informacji o osobowości drugiego człowieka, a więc i wyższy stopień zrozumienia. Dla ułatwienia zrozumienia procesu powstawania modelu przytoczę tu za Leo Apostelem sformułowanie ogólnych warunków towarzyszących temu procesowi: „ M y ś l w y m a g a o g a r n i ę c i a w j e d n y m akcie p o z n a w c z y m istotnych cech danej d z i e d z i n y ; w t y m c e l u d z i e d z i n a ta m u s i b y ć w y r a ż o n a albo u k ł a d e m r ó w n a ń , albo w formie obrazu lub diagramu. �20 KRYSTYNA Myśli potrzebne dlatego t e ż d o k o n u j e jest MAŁKOWSKA ujrzenie systemu w w y d z i e l e n i a tego s y s t e m u opozycji spośród i odróżnieniu innych w od sposób innych; bardziej z u p e ł n y n i ż m a to m i e j s c e w r z e c z y w i s t o ś c i . S y s t e m r o z p a t r u j e m y w p e w n e j elementy z b y t m i k r o s k o p i j n e l u b zbyt g e n e r a l n e wypadają z zasięgu interesowania. System poznajemy i kontrolujemy w pewnych n i a ; dlatego t e ż e f e k t y , skali; naszego z a ­ granicach przybliże­ k t ó r e n i e o s i ą g a j ą tego p o z i o m u p r z y b l i ż e n i a są zaniedby­ wane. Badaniu jakiegoś systemu towarzyszy określony cel; wszystko co nie ma jednej całości: dla­ w p ł y w u n a ten c e l u l e g a e l i m i n a c j i . Różne cechy systemu tego p r z e a k c e n t o w u j e m y powiązanie, istotność powinny b y ć poznane jako aspekty ich jedność. Kiedy o s i ą g n i e m y oraz j e d n o l i t o ś ć perspektywy izolację, i punktu jasność, widzenia, jedność, tworzymy adekwatny model w y r a ż o n y b ą d ź w formie r ó w n a ń , b ą d ź r y s u n k u (piktogramu)" 1 4 . Warto się jeszcze chwilę zastanowić nad relacją model-kultura. Czy kultura ma model względnie czy kultura może być modelem? Konieczne będzie tu odróżnianie: a) kultury w znaczeniu ogólnym jako sfery form aktywności człowieka jako istoty społecznej i efektów tej aktywności i b) kultury jako konkretnie funkcjonującego systemu w konkretnych współrzędnych przestrzenno-czasowych. W t y m ostatnim znaczeniu kultury możemy, jak w odniesieniu do konkretnych systemów ekono­ micznych, mówić o modelach bez większych zastrzeżeń. Czy jednak równie prosto przedstawia się zagadnienie: w jakim sto­ pniu możemy konkretną k u l t u r ę typu b uważać za model kultury w zna­ czeniu a? Temat ten doskonale nadaje się do dyskusyjnych rozważań, nie chcę więc sugerować własnego poglądu. W związku z t y m dalsze pytanie: czy i jakie modele kultury (a) są możliwe? Możemy też odwrócić zagadnienie i na k u l t u r ę w sensie global­ nym spojrzeć jako na model, czyli dziedzinę pewnej teorii ogólnej; raczej moglibyśmy, gdyby teoria taka istniała. Rzecz w t y m , że na obecnym etapie rozwoju naszej dyscypliny szukamy właśnie takiej teorii ogólnej, dla której kultura byłaby modelem. Znalezienie teorii, która w zadowa­ lająco adekwatny i jednocześnie generalny sposób tłumaczyłaby procesy i relacje zachodzące w kulturze, ujmując je w kategoriach dostatecznie relatywizujących parametry czasu i przestrzeni, napotyka na razie zasadnicze i chyba zrozumiałe trudności. Jest to bowiem dziedzina, z któ­ rą przy jej całym wewnętrznym, „własnym" skomplikowaniu interferują jeszcze dodatkowo dziedziny substratów, a więc fizyczny, biologiczny, psychiczny i wreszcie historyczny. Tymczasowych rozwiązań szuka się w teoriach i modelach aspektowych. O ileż łatwiej było tworzyć teorie dla świata zjawisk fizycznych, które tłumaczą się tylko własnymi pra­ wami, bez oddziaływania substratów. W poszukiwaniu wyjścia z impasu czyniono w nauce próby tłuma1 4 Apostel, op. cit., s. 15—16. �UWAGI O MODELU 21 czenia zjawisk należących do sfery większego skomplikowania przez sprowadzanie ich do zjawisk i procesów niższego poziomu. Powstawały w ten sposób modele obciążone wadą redukcjonizmu. Nawiasem mówiąc redukcjonizm jest bardzo poważnym niebezpieczeństwem wszelkiego modelowania (poza dedukcyjnym). Przy modelach występuje bowiem ten sam efekt niezamierzony i niepożądany, na jaki zwracaliśmy już uwagę, mówiąc o dychotomiach i o typach idealnych — zawsze grozi nam hipostazowanie, w t y m przypadku przyjęcie odbicia za rzeczywistość, czyli sprowadzenie, zredukowanie układu skomplikowanego do niekiedy bardzo uproszczonego. Jest to dość ewidentny przykład w p ł y w u naszej aparatury pojęciowej (a więc języka) na obraz rzeczywistości, jaki sobie tworzymy, na światopogląd filozoficzny. Globalny model przyjęty w danym okresie przez pewną dziedzinę nauki coraz częściej bywa w literaturze określany jako paradygmat. Termin ten, zapożyczony z językoznawstwa, stosowany bywa na okre­ ślenie modeli dominujących, kształtujących i podporządkowujących sobie wyobraźnię naukową w zakresie całej dyscypliny i wywierających w p ł y w na tworzenie teorii i modeli szczegółowych. Paradygmaty tego rzędu, jak systemy astronomiczne Ptolemeusza i Kopernika, jak geome­ tria Euklidesa czy teoria względności albo teoria ewolucji w biologii, s t a ł y się źródłem niezwykle doniosłych zmian w poglądzie na świat, wywierając jednocześnie w p ł y w na inne dyscypliny naukowe. Znaczenie takich paradygmatów w rozwoju nauki, w rozwoju myśli było i jest ogromne. Thomas S. Kuhn oparł na koncepcji paradygmatu całą teorię rozwoju nauki, zwaną stąd paradygmatyczną . Rzecz polega na normalnym sche­ macie poznania modelowego: ogólna teoria, utworzenie jej modelu-paradygmatu to okres intensywnego rozwoju nauki, zwłaszcza w zakresie teoretycznym. W miarę dalszego gromadzenia dorobku naukowego, nowych odkryć, dochodzi do podważenia adekwatności paradygmatu. Rozdźwięk między przyjętym modelem ogólnym a nagromadzeniem nowych, sprzecznych z nim faktów prowokuje do intensyfikacji badań w t y m zakresie, w jakim najjaskrawiej występowały rozbieżności, a to z kolei prowadzi do powstania nowego paradygmatu. W pierwszym okresie funkcjonuje on często na zasadzie rewelacji, wywołując lawinowe zmiany w innych naukach. Zdarza się też, że nowy paradygmat dojrzewa jednocześnie w różnych dziedzinach poznania. 15 1 5 T . S. K u h n , The Structure of Scientific Revolutions, [ p r z e d r u k z:] Inter­ national Encyclopedia of Unified Science, t. 2, n r 2, C h i c a g o 1962; E . O l s z e w s k i , T. S. Kuhn: The Structure of Scientific Revolutions [rea], „Kwartalnik Historii N a u k i i T e c h n i k i " , n r 4: 1963. �22 KRYSTYNA MAŁKOWSKA Na gruncie nauk społecznych przykładem takiego generalnego paradygmatu jest koncepcja ewolucji w X I X w. przejęta z biologii. Niestety, model ewolucjonistyczny zastosowany do kultury, bez oparcia się na dobrej analizie elementów i na właściwej ich odpowiedniości (izomorfizmie), obciążony redukcjonizmem, gruntownie i na długo znie­ chęcił etnografów do szukania nowego, tak ogólnego modelu. Niemniej nie uchronili się oni zupełnie od przyjmowania paradygmatów. Wyrażało się to choćby w formułowaniu ogólnych definicji kultury, których powstało wiele, a za którymi zawsze, choćby implicite, stoi jakiś model ogólny. Są to jednak paradygmaty trochę na prywatny użytek poszcze­ gólnych badaczy czy szkół, nie są natomiast tak szeroko i świadomie stosowane i nie pociągają za sobą t y l u implikacji, co ewolucjonizm. Nie ulega jednak wątpliwości, że relatywizm, wyrażony w swej naj­ bardziej sformalizowanej postaci w teorii Einsteina, odegrał rolę ogromną w kształtowaniu się poglądów na terenie nauk o kulturze, choć nie zawsze zdajemy sobie z tego dostatecznie sprawę. Na zakończenie warto podkreślić, jak niezmiernie ważne dla zwięk­ szenia naukowej samoświadomości jest spojrzenie na własną dziedzinę badań z większej perspektywy, na tle całej dyscypliny naukowej, a na tę z kolei z jeszcze większej perspektywy — na tle ogólnej teorii poznania. Konieczne jest, by każdy badacz angażował się w pełni w badaną przez siebie problematykę szczegółową, starajmy się jednak przy t y m nie ulegać nadmiernej fascynacji i nie zapominać, iż „jest to tylko jedna z rzeczy wielu" **. Krystyna Małkowska SOME REMARKS ON MODELS S u m m a r y I t is not only i n c o l l o q u i a l s p e e c h t h a t the w o r d "model" h a s m a n y m e a n i n g s . W h e n u s e d b y s c h o l a r s , too, it is u s e d i n v a r i o u s senses. T h e a u t h o r c o m e s to conclusion, however, that all these shades of meaning, differing from the each other i n f u n c t i o n or i n f o r m , c a n be b r o u g h t d o w n to a s i n g l e c o m m o n d e n o m i n a t o r : i n a l l its f o r m s t h e m o d e l i s v a l i d as t h e e m b o d i m e n t of a g i v e n p r i n c i p l e a c c o r d ­ i n g to w h i c h t h e e l e m e n t s of some s y s t e m a r e a r r a n g e d i n o r d e r . I n s c i e n c e , the difference lies in the between different implementations the use model made of i n the the deductive model. In of a g i v e n p r i n c i p l e , "coming of a b s t r a c t i o n t o w a r d s c o n c r e t e c a s e s a n d the e m p i r i c a l sciences deduction, w e look d o w n " to l o w e r for successive and lower w h i c h s h o u l d fit i n w i t h t h e levels principle in ** P a r ę m i e s i ę c y po o d d a n i u n i n i e j s z e g o a r t y k u ł u do d r u k u u k a z a ł s i ę w d i a c h S o c j o l o g i c z n y c h " (nr 1: 1968: s. 27—58) a r t y k u ł P . S z t o m p k i , O modelu w socjologii. „Stu­ pojęciu �23 UWAGI O MODELU question. I n the e m p i r i c a l m e t h o d , on the o t h e r h a n d , w e begin w i t h the c o n c r e t e a n d t r y to f i n d p r i n c i p l e s t h a t c o v e r a l a r g e r a n d l a r g e r a r e a of facts, p r o c e e d i n g t o w a r d s h i g h e r a n d h i g h e r l e v e l s of a b s t r a c t i o n . T h e m o d e l is both a n e l e m e n t a n d a tool of s c i e n t i f i c i n t e r p r e t a t i o n . I n the e m p i r i c a l s c i e n c e s , it is t r u e , i n t e r ­ p r e t a t i o n a i m s i n the opposite d i r e c t i o n f r o m that i n the d e d u c t i v e s c i e n c e s , yet the m o d e l , w h i c h constitutes a d i s t i n c t l i n k c o n n e c t i n g these t w o f o r m s of r e ­ a s o n i n g , is i n r e a l i t y one a n d the s a m e . T h e a u t h o r m a k e s a b a s i c d i v i s i o n of m o d e l s into r e a l m o d e l s a n d n o m i n a l m o d e l s . S h e devotes r a t h e r m o r e s p a c e to n o m i n a l m o d e l s of one k i n d — i d e a l i s a ­ tions, or a r t i f i c i a l c o n s t r u c t i o n s t h a t h a v e no c o u n t e r p a r t s i n r e a l i t y . F o r e x a m p l e , i d e a l t y p e s a r e often u s e d b y the s o c i a l s c i e n c e s , a n d e s p e c i a l l y b y s o c i o ­ logy. I n the c a s e of i d e a l t y p e s t h a t a r e as it w e r e e m b o d i m e n t s of c e r t a i n c h a r a c t e r i s t i c s w h i c h i n r e a l i t y o c c u r o n l y i n d i f f e r e n t i n t e n s i t i e s as t h e a t t r i b u t e s of t h i n g s , t h e r e is f r e q u e n t l y a t e n d e n c y to h y p o s t a t i z e t h e m , a n d to t r e a t t h e m as r e a l entities. T h i s m a y l e d to c o n f u s i o n . We probably commit the fairly f r e q u e n t e r r o r of a c t i n g a s i f c e r t a i n a u x i l i a r y c o n c e p t i o n s h a d a r e a l e x i s t e n c e i n the ontological sense. S i m i l a r l y , m a n y m i s u n d e r s t a n d i n g s h a v e a r i s e n i n the s t u d y of c u l t u r e b e c a u s e c e r t a i n l o g i c a l concepts s u c h as d i c h o t o m y , or t h e p r i n c i p l e of n o n - c o n t r a d i c t i o n , a r e ontologised. I n t h e s e d i s c i p l i n e s , cognitive i m a g i n a t i o n has r e c e n t l y m a d e g r e a t s t r i d e s , for the p r i n c i p l e that p h e n o m e n a a r e c o m p l e m e n t a r y a n d c o n t i n u o u s is g a i n i n g i n c r e a s i n g a c c e p t a n c e , r e p l a c i n g t h e v i e w that they a r e d i s j u n c t i v e l y separate. t A n e x c e e d i n g l y i m p o r t a n t c h a r a c t e r i s t i c of the m o d e l is that it a p p e a l s to t h e i m a g i n a t i o n . I t t a k e s the i m a g i n a t i o n onto h i g h e r l e v e l s of a b s t r a c t i o n , a n d m a k e s it m o r e e l a s t i c , s h i f t i n g r a p i d l y f r o m i n d u c t i v e to d e d u c t i v e r e a s o n i n g a n d b a c k . F o r both these w a y s of t h i n k i n g a r e i n s e p a r a b l e e l e m e n t s of the c o g n i t i v e p r o c e s s . W h e n u s i n g a m o d e l , h o w e v e r , it m u s t be r e m e m b e r e d t h a t t h e r e is a c o n s t a n t d a n g e r of the e r r o r k n o w n a s r e d u c t i o n i s m . Translated by Krystyna Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e8cb3c3c0117b5644b861c88c2cd0a6.pdf a4b9774eeb9a20fee6aeadef31eeaebd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:651 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:598 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT HISTORII P O L S K I E J K U L T U R Y AKADEMII M A T E R I A L N E J NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XIII Zeszyt 1 WROCŁAW ZAKŁAD WARSZAWA - NARODOWY WYDAWNICTWO IMIENIA POLSKIEJ 1969 KRAKÓW OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA Adres Redakcji: Warszawa, Hoża 74 Okładką projektował ZBIGNIEW K L I M C Z Y K Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Marian Printed in Łukaniec Poland Zakład Narodowy Im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1969. Nakład 500 + 130 egz. Objętość ark. wyd. 24,70, ark. druk. 19,63. Ark. A l 26. Papier ilustr. K I . V , 70 g, 70 X 100. Oddano do skła­ dania 1 X 1968, podpisano do druku 14 I I I 1969. Druk u k o ń c z o n o w marcu 1969 roku. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Nr zam. 779/68. R-9. Cena zł 60.— �SPIS TREŚCI Część I ARTYKUŁY K r y s t y n a M a ł k o w s k a — U w a g i o modelu Streszczenie w j . angielskim Zofia S z y f e l b e j n - S o k o l e w i c z — O n i e k t ó r y c h cjonalizmu-strukturalizmu w tłumaczeniu STUDIA I 11 22 ograniczeniach zmiany kulturowej . funk. . 25 MATERIAŁY Grażyna U n g e h e u e r — Czynniki kształtujące współczesną jęć r z e m i e ś l n i c z y c h we w s i Zawoja w powiecie Sucha Maria W i e r u s z e w s k a — Sankcja i zwyczajach ludowych . strukturę za­ 43 opinii publicznej w polskich obrzędach 63 H e n r y k S w i e n к o — H i s t o r i a zaginionego r ę k o p i s u W a c ł a w a S i e r o s z e w s k i e g o Antoni K u c z y ń s k i — W k ł a d polskich p o d r ó ż n i k ó w do h i s t o r i i Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii Tadeusz W r ó b l e w s k i — Katedra Etnografii U A M w 13 etnografii. 87 Poznaniu w latach 1945—1967 129 Jadwiga K u c h a r s k a — Etnografia w Szwecji 145 Mirosława P o s e r n - Z i e l i ń s k a — Obraz tradycyjnej kultury materialnej Danii w muzeach na wolnym powietrzu 151 Marek Arpad w Danii 171 K o w a l s k i — Z problematyki muzealnictwa etnograficznego Część II ARTYKUŁY Krzysztof M а к u 1 s к i — „ N é g r i t u d e " w kategoriach antropologu Streszczenie Zygmunt nych w K o m o r o w s k i w Senegalu Streszczenie w — w i etniczne tło przemian społecz­ 199 j . francuskim 219 rybołówstwo w łuku Nigru . w . . j . francuskim M i r o s ł a w a P o s e r n - Z i e l i ń s k a — W k ł a d i n d i a ń s k i e j historiografii w znanie d z i e j ó w podboju A m e r y k i Streszczenie j . angielskim 183 197 Historyczne Michał T y m o w s k i — Średniowieczne Streszczenie kulturowej j . francuskim 221 240 po­ 243 262 �6 SPIS THESCI KRONIKA I I O g ó l n o p o l s k a K o n f e r e n c j a E t n o g r a f i c z n a — Anna Marian Sobieski — Jan Wolfgang Steinitz Wystawa „Arts primitifs Kowalska-Lewicka . 265 Staszewski 267 i jego d z i e ł o — Anna dans les Kutrzeba-Pojnarowa ateliers ďartistes" w 274 Paryżu — Barbara Kohutnicka 277 RECENZJE Alfred Métraux, Andrzej Inkowie, PWN, Warszawa 1968, Seria „Omega", nr 99 — Woźniak 279 J u a n C o m a s , L a antropologia social aplicada en M é x i c o . T r a y e c t o r i a y anto­ l o g í a , Instituto Indigenista Interamericano, Serie: A n t r o p o l o g í a social I , M é x i c o 1964 — Maciej Krukowski 281 Jacek Machowski, Wyspa tajemnic. Historia odkryć i badań Wyspy W i e l k a ­ n o c n e j , ' W a r s z a w a Ш56; A l e k s a n d e r M i c h a j ł o w i c z K o n d r a t e w , W i e l i k a n y O s t r o w a P a s c h i , M o s k w a 1966 — Aleksander Posern-Zieliński . . . . 285 J . Geraint Jenkinson, Traditional Country Craftsmen, London da Paprocka 291 Revista de Etnografie si F o l c l o r , B u c u r e s t i , t. 11: 1966, nr 1965 — 1—6 — Wan­ Maria Misińska 294 B é l a Gunda, Ethnographica Carpathica, Budapest Eugenia Nagy, Bronisława 1966, Akadémiai Kiádo — Jaworska 296 Cz. M . T a k s a m i , N i w c h i . S o w r i e m i e n n o j e c h o z j a j s t w o , k u l t u r a i byt, t i e l s t w o N a u k a " , L e n i n g r a d s k o j e otdielenie, L e n i n g r a d 1967 — Kuczyński „IzdaAntoni A. F . Jefimow, M. I . B i e ł o w , O. M . Mieduszewskaja, Atios gieograjiczeskich otkritij w S i b i ř i i w siewiero-zapadnoj A m i e r i k i e X V I I — X V I I I w. Pod riedakcijej i s wwiedieniem człina-korriespondienta Akadiemii Nauk S S S R A . W . J e f i m o w a , M o s k w a 1964 — Antoni Kuczyński 305 Derk Kinnane, The K u r d s and Kurdistan, Oxford University Press, London— N e w Y o r k 1964; A b d u l R a h m a n G h a s s e m l o u , K u r d i s t a n a n d the K u r d s , C z e c h o s l o v a k A c a d e m y of S c i e n c e s , P r a g u e 1965 — Maria Paradowska 310 Paolo Toschi, I I F o l k l o r e (Tradizioni, Vita e A r t i Populari), Conosci L ' l t a l i a n a , t. 11, M i l a n o 1967, T o u r i n g C l u b I t a l i a n o — Anna Koziell 312 300 �СОДЕРЖАНИЕ Часть I СТАТЬИ Крыстына М а л к о в с к а — Замечания о м о д е л и 11 Р е з ю м е н а английском языке 22 С о ф и я Ш и ф е л ь б е й н - С о к о л е в и ч — О некоторых ограничениях функционализмаструктурализма в толковании культурной смены ИССЛЕДОВАНИЯ И Гражина У н г е х о е р 25 МАТЕРИАЛЫ — Факторы, ф о р м и р у ю щ и е культуру ремесленных занятий в д е ­ ревне Завоя в районе Суха 43 М а р и я В е р у ш е в с к а — Санкция о б щ е с т в е н н о г о мнения в польских н а р о д н ы х о б р я д а х и обычаях 63 Хенрык С в е н к о — И с т о р и я потерянной рукописи Вацлава С е р о ш е в с к о г о 73 А н т о н и К у ч и н ь с к и — В к л а д польских путешественников в и с т о р и ю этнографии. Отчёты Ю з е ф а К о п е ц я о н а р о д а х С и б и р и Тадеуш В р у б л е в с к и 87 — К а ф е д р а Э т н о г р а ф и и Университета и м . А д а м а Мицкевича в П о з н а н и в 1945—1967 гг 129 Ядвига К у х а р с к а — Э т н о г р а ф и я в Швеции Мирослава П о с е р н - З е л и н ь с к а — Образ 145 традиционной материальной культуры Д а н и и в музеях п о д открытым н е б о м 151 Марек А р п а д К о в а л ь с к и — Н е к о т о р ы е п р о б л е м ы этнографического м у з е й н о г о д е л а в Дании 171 Часть II СТАТЬИ К ш и ш т о ф М а к у л ь с к и — „ N é g r i t u d e " в категориях культурной а н т р о п о л о г и и . . . Р е з ю м е на французском языке 183 197 Зыгмунт К о м о р о в с к и — Исторический и этнический ф о н социальных п р е о б р а з о в а н и й в Сенегале 199 Р е з ю м е н а французском языке 219 М и х а л Т ы м о в с к и — Средневековое р ы б о л о в с т в о в излучине Н и г р а Р е з ю м е на ф р а н ц у з с к о м языке 221 240 М и р о с л а в а П о с е р н - З е л и н ь с к а — В к л а д индейской и с т о р и о г р а ф и и в изучение истории завоевания А м е р и к и 243 Р е з ю м е на английском языке 262 �8 S P I S TREŚCI ХРОНИКА I I Всепольская этнографическая конференция — Анна Ковалъска-Левицка 265 М а р и а к С о б е с к и — Ян Стеншевски Вольфганг Штейнитц и е г о т р у д ы — Анна Кутжеба-Пойнарова Выставка „Arts primitifs dans les ateliers d'artistes" в П а р и ж е — Барбара 267 274 Ко гутницка . 277 РЕЦЕНЗИИ А л ь ф р е д М е т р о , Инки, Г о с у д а р с т в е н н о е Н а у ч н о е И з д а т е л ь с т в о , Варшава „ О м е г а " , № 99 — Анджей Возьняк 1968, Серия Х у а н К о м а с , L a antropologia social aplicada en Mexico. Trayectoria y antologia Instituto Indigenista Interamericano, Serie: Antropologia social I , Mexico 1964 — Мацей Круковски М а х о в с к и Яцек, О с т р о в тайн. И с т о р и я открытий и исследований Острова Пасхи, В а р ш а в а 1966; КондратьЭв А л е к с а н д р Михайлович, Великаны Острова П а с х и , М о ­ сква 1966 — Александр Посерн-Зелинъски Д ж . Д ж е р е й н т Д ж е н к и н с о н , Traditional Country Craftsmen, Л о н д о н 1965 — Ванда Папроцка [Revista de Etnografie si Folclor, Bucuresti, t. 11 1966, nr 1—6] — Мария Мисинъска Беля Г у н д а , [Ethnographica Carpathica, Budapest 1966, Akademiai Kiado] — Евгения Наги, Бронислава Яворска Т а к с а м и Ч. М . , Н и в х и ( С о в р е м е н н о е х о з я й с т в о , культура и быт), „ И з д а т е л ь с т в о Наука", Ленинградское отделение, Л е н и н г р а д 1967 — Антони Кучиньски 279 281 285 291 294 296 300 А . Ф. Е ф и м о в , М . И . Белов, О . М . Медушевская, А т л а с географических открытий в С и б и р и и в северо-западной А м е р и к е X V I I — X V I I I в. П о д редакцией и с вве­ д е н и е м члена-корреспондента А к а д е м и и Н а у к С С С Р А . В . Е ф и м о в а , Москва 1964 — Антони Кучиньски Д е р к Киннане, The Kurds and Kurdistan, Oxford University Press, London—New Y o r k 1964, Abdul R a h m a n Ghassemlou, Kurdistan and the K u r d s , Czechoslovak Academy of Sciences, Prague 1965 — Мария Парадовска 310 П а о л о Т о с х и , [II Folklore (Tradizioni, Vita e Arti Populan), Conosci L'ltaliana, Т. X I , Milano 1967, Touring Club Italiono] — Анна Козелл 312 305 �CONTENTS Part I ARTICLES Krystyna M a ł k o w s k a — S o m e r e m a r k s on m o d e l s Summary in English Zofia S z y f e l b e j n - S o k o l e w i c z 11 22 — Some' limitations of functiona- lism-structuralism in explaining cultural change STUDIES AND Grażyna Ungeheuer — Factors 23 MATERIALS affecting the present-day structure of h a n d i c r a f t s i n the v i l l a g e of Z a w o j a i n the c o u n t y of S u c h a . . . . M a r i a W i e r u s z e w s k a — T h e s a n c t i o n of p u b l i c o p i n i o n i n P o l i s h folk 43 rituals and customs H e n r y k S w i e n к о — T h e history szewski 63 Antoni K u c z y ń s k i ethnography. — Polish of a lost m a n u s c r i p t by Wacław to the Siero­ 73 travellers' contribution history J ó z e f K o p e c ' s a c c o u n t s of t h e peoples of S i b e r i a . Tadeusz W r ó b l e w s k i — The Ethnography Department k i e w i c z U n i v e r s i t y i n P o z n a ń , 1945—1967 . . of . 129 Jadwiga K u c h a r s k a — Ethnography in Sweden Mirosława P o s e r n - Z i e l i ń s k a — A picture of the 87 at the A d a m M i c ­ 145 traditional material c u l t u r e of D e n m a r k i n o p e n - a i r m u s e u m s Marek Arpad K o w a l s k i — Ethnographic museums in Denmark . 151 . . . 171 Part ÍÍ ARTICLES K r z y s z t o f M a k u l s k i — „ N é g r í t u d e " as a p r o b l e m i n c u l t u r a l a n t h r o p o l o g y Summary in French Zygmunt K o m o r o w s k i changes i n Senegal — T h e historical and ethnic background of social . S u m m a r y in F r e n c h M i c h a ł T y m o w s k i — M e d i a e v a l f i s h i n g i n the b e n d of t h e N i g e r Summary in French M i r o s ł a w a P o s e r n - Z i e l i ń s k a — A m e r i c a n I n d i a n historians' t i o n to our k n o w l e d g e of t h e c o n q u e s t of A m e r i c a Summary in English 183 197 199 219 . . . 221 240 contribu­ 243 262 �10 SPIS TREŚCI CHRONICLE S e c o n d P o l i s h E t h n o g r a p h i c a l C o n f e r e n c e — Anna M a r i a n S o b i e s k i — Jan . 265 267 W o l f g a n g S t e i n i t z a n d bis w o r k s — Anna Exhibition „Arts Kohutnicka Kowalska-Lewicka Staszewski primitifs dans les Kutrzeba-Pojnarowa ateliers d'artistes" 274 in Paris — Barbara 277 REVIEWS A l f r e d M é t r a u x , I n k o w i e ( T h e I n c a s ) , P W N , W a r s z a w a 1968, „ O m e g a " S e r i e s , No. 99 — Andrzej Woźniak 279 J u a n C o m a s , L a antropologia s o c i a l a p l i c a d a en M é x i c o . T r a y e c t o r i a y a n t o ­ logía, Instituto Indigenista Interamericano, Series: A n t r o p o l o g í a social I , M é x i c o 1964 — Maciej Krukowski 281 Machowski Jacek, Wyspa tajemnic, Historia o d k r y ć i b a d a ń Wyspy W i e l k a ­ n o c n e j ( T h e I s l a n d of M y s t e r y . H i s t o r y of the D i s c o v e r y a n d E x p l o r a t i o n of E a s t e r I s l a n d ) , W a r s z a w a 1966; K o n d r a t e v A l e k s a n d r M i c h a j l o w i č , V e l i k á n y O s t r o v a P a s c h i , M o s c o w 1966 — Aleksander Posern-Zieliński 285 J . G e r a i n t J e n k i n s o n , T r a d i t i o n a l C o u n t r y C r a f t s m e n , L o n d o n 1965 — da Paprocka Wan­ 291 R e v i s t a de E t n o g r a f i e Misińska Maria Béla si F o l c o l r , B u c u r e s t i , V o l . 11: 1966, Nagy, Bronisława 1966, Akadémiai Kiádo — Jaworska T a k s a m i C . M., N i v c h i (Sovremennoe chozjajstvo, A. — 294 Gunda, Ethnographica Carpathica, Budapest Eugenia n r 1—6 296 k u l t u r a i byt), „Izdatelstvo N a u k a " , L e n i n g r a d s k o e otdelene, L e n i n g r a d 1967 — Antoni Kuczyński F . Y e f i m o v , M . I . B e l o v , O . M . M e d u š e v s k a j a , A t l a s g e o g r a f i č e s k i c h otk r i t i j v S i b i ř i i v s e v e r o - z a p a d n o j A m e r i k e X V I I — X V I I I v. P o d r e d a k c e j i s vvedenem člona-korrespondenta Akademii Nauk S S S R A. A. Yefimow, M o s c o v 1964 — Antoni Kuczyński 300 305 Derk Kinnane, The K u r d s and Kurdistan, Oxford University Press, London— N e w Y o r k 1964; A b d u l R a h m a n G h a s s e m l o u , K u r d i s t a n a n d the K u r d s , C z e c h o s l o v a k A c a d e m y of S c i e n c e s , P r a g u e 1965 — Maria Paradowska 310 Paolo Toschi, I I F o l k l o r e (Tradizioni, V i t a e A r t i Popular!), Conosci L ' l t a l i a n a , V o l . X I , M i l a n o 1967, T o u r i n g C l u b I t a l i a n o — Anna Koziett . . . . 312 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe796e63c2bf9bcb146ad571f5221f9b.pdf bd3370df74cce2cb92a7d4b9c55a9f5d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:648 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:596 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.537-524 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E Z A R Y S DZIEJÓW R E L I G I I , Praca zbiorowa pod redakcją Zygmunta Poniatow­ skiego, Warszawa 1964, ss. 706 Problematyka religioznawcza zajmowała dotychczas sporo miejsca w pracach i badaniach etnograficznych względnie antropologicznych, w anglosaskim rozu­ mieniu tego terminu. Etnograficzne ekspedycje prowadzone w ostatnich 150 latach dostarczyły ogromnej ilości materiału, bez którego współczesne religioznawstwo nie mogłoby w y p r a c o w a ć swych naukowych teorii. Materiały te wykorzystane w mniejszym lub w i ę k s z y m stopniu służyły oczywiście do dalszych historyczno-porównawczych badań, których wynikiem była stosunkowo duża ilość religioznawczo-etnograficznych hipotez dotyczących genezy religii i jej poszczególnych faz rozwojowych. Z tego też względu trudno byłoby dziś w wielu przypadkach osądzić, czy dzieła uczonych tej miary, co E . B. Tylora, L . H . Morgana lub B. M a ­ linowskiego, zaliczyć należy do dorobku nauk antropologicznych, czy też religio­ znawczych. Badania nad światem religijnych wyobrażeń autochtonicznej ludności Nowego Świata, Oceanii, Australii, Afryki, a także częściowo i Azji są płaszczyzną umożli­ wiającą integrację religioznawstwa, a w jego ramach przede wszystkim historii religii z naukami antropologicznymi. I we współczesnej nam dobie, mimo p o s t ę p u ­ jącej specjalizacji, wielu autorów prac mogących uchodzić za religioznawcze, rekru­ tuje się z etnografii względnie archeologii. Wystarczy tu choćby w y m i e n i ć takie znane nazwiska, jak S. A. Tokariew — radziecki etnograf — religioznawca, L . L é v y - B r u h l i C. Lévi-Strauss, twórcy współczesnej etnografii francuskiej, czy amerykańscy antropologowie — R. H . Lowie i О. C. Stewart. Drugą taką płaszczyzną integrującą religioznawstwo i etnografię stanowią badania nad ludowymi wierzeniami tzw. „warstw nieelitarnych, głównie wiejskiej ludności poszczególnych narodów europejskich. Wierzenia tych warstw reprezen­ tują jakby drugi nurt aktualnie obowiązującej na danym terenie religijnej ideologii, są jakby jej ludową mutacją, przystosowaną do potrzeb określonego społeczeństwa i odbiegającą z tej racji w sposób dość zasadniczy od oficjalnego, doktrynalnego zrębu kościoła. Odpowiednia naukowa analiza tych wierzeń, zawierających ogromną ilość ele­ m e n t ó w kwalifikujących się, by dać im miano przeżytków, dostarcza materiału umożliwiającego odtworzenie religijnych wyobrażeń określonych grup ludzkich sprzed kilku lub nawet kilkunastu stuleci. Etnograficzne materiały uzyskane w wyniku tych badań są niezmiernie w a ż n e również dla historyka religii i dlatego też są one przez religioznawców obficie wykorzystywane. Ten religioznawczy materiał etnograficzny, o ile oczywiście można użyć takiego sformułowania, jest bowiem niezbędny do badań nad genezą religii i jej najwcześniejszymi fazami rozwojowymi. Rezultaty etnograficznych poszukiwań zestawione z dostępnymi dotąd �537 RECENZJE materiałami archeologicznymi przy zastosowaniu odpowiednich założeń metodolo­ gicznych służyły i służyć będą także w przyszłości dalszemu poznaniu historycznych procesów tej specyficznej strony ludzkiej kultury, jaką jest religia. Aby integracja była pełniejsza i dawała pozytywne dla obu stron rezultaty, konieczna jest stała wzajemna obserwacja i znajomość aktualnego stanu badań, i to zarówno w dzie­ dzinie materiałowej, jak i teoretyczno-metodologicznej. Wykorzystywanie bowiem materiałów etnograficznych bez uwzględnienia powyższych postulatów nie zawsze prowadzić musi do zamierzonego celu, a wyrwane często z kontekstu materiały mające służyć za przykłady ilustrujące tezy autora tracą często s w ą uprzednią w y m o w ę i znaczenie. Pod tym też kątem warto spojrzeć na w y d a n ą w roku 1964 zbiorową pracę pod redakcją Zygmunta Poniatowskiego, pt. Zarys dziejów religii, pierwszą i, jak dotychczas, jedyną polską powojenną publikację spoza kręgu kato­ lickich religioznawców informującą o dziejach religii — jak zapewnia redakcja — „w sposób możliwie wszechstronny, zwięzły, interesujący, a zarazem naukowy, zgodny z najnowszym stanem badań i kryteriami obiektywizmu naukowego" . Książka ta, ciesząca się ogromnym zainteresowaniem społeczeństwa (mimo niezbyt przystępnej ceny błyskawicznie zniknęła z księgarskich półek), musi niestety w do­ ciekliwym czytelniku w y w o ł a ć pewne zastrzeżenia, które wzrastają w zestawieniu z lekturą w s t ę p n y c h założeń pióra Z. Poniatowskiego oraz tekstu informacyjnego umieszczonego na obwolucie. Analiza tytułu pracy, jak i treści dwóch w s t ę p n y c h rozdziałów sugeruje, iż celem publikacji jest przedstawienie dziejów wyobrażeń religijnych od form najbardziej pierwotnych aż do współczesnych światowych s y s t e m ó w religijnych. Założenie takie nie zostało jednak w pełni wykorzystane, gdyż geograficzna zasada podziału zastosowana przez redakcję w odniesieniu do prezentacji poszczególnych religii jest niestety sprzeczna z jakimkolwiek ogólnym historycznym spojrzeniem. Nie można przecież zestawiać ze sobą i omawiać w jed­ nym rozdziale religii tak zróżnicowanych pod w z g l ę d e m społeczno-ekonomicznego rozwoju społeczeństw, jak religie Chin, Indii, obu Ameryk i wierzenia Australii. W ten sposób czytelnik zapoznaje się najpierw ze skomplikowanymi systemami religijno-filozoficznymi bramanizmu i buddyzmu oraz ich drogami rozwojowymi, aby następnie przejść do bądź co bądź innej problematyki, do jakiej należą trady­ cyjne wierzenia mieszkańców Oceanii, Australii i Ameryki. Układ taki niestety nie sprzyja metodologicznej jedności pracy, gdyż z jednej strony uniemożliwia śledzenie poszczególnych faz rozwojowych religii na proponowanych przez redakcję przykładach, z drugiej zaś ignoruje oczywiste związki zachodzące między ustrojami społeczno-gospodarczymi określonego społeczeństwa a jego religią. Postulat taki został spełniony w pracy S. A. Tokariewa, Religia w istorii narodów mira , która jest radzieckim, marksistowskim i całościowym ujęciem dziejów religii. Tokariew przyjął w niej układ zgodny z periodyzacją historii wprowadzoną przez marksistow­ ską historiografię, stosując jako kryterium analizy zjawisk religijnych i ich uszere­ gowania aktualny rozwój sił w y t w ó r c z y c h i stosunków społecznych mających zasadniczy w p ł y w na kształtowanie się religijnych wyobrażeń. Po częściach w s t ę p ­ nych zawierających rozważania metodologiczno-historyczne omawia autor najpierw religie „przedklasowego społeczeństwa", zaliczając do nich religie Australijczyków, Tasmańczyków, ludności Oceanii, niektórych ludów południowej i p o ł u d n i o w o -wschodniej Azji, a także religie części ludności Ameryki. Następnie przechodzi on do religii społeczeństw tzw. „okresu przejściowego", które określa mianem „kultów l 2 1 Z. P o n i a t o w s k i , Porównawcza historia religii — jej przedmiot, dzieje i znaczenie, [w:] Dzieje religii świata, Warszawa 1964, s. 7. S. A. T o k a r i e w , Religija w istorii narodów mira, Moskwa 1965, ss. 622. 2 �538 RECENZJE plemiennych, by wreszcie omówić w dwóch grupach religie społeczeństw klaso­ wych — w grupie pierwszej te religie, które zalicza do tzw. „narodowo-państwowych", w drugiej zaś takie, które dzięki swej ideologii i ekspansji stały się reli­ giami ponadnarodowymi — światowymi. W ten sposób powstał schemat oczywiście dyskusyjny, ale przejrzysty i konsekwentnie realizujący wstępne zamierzenia autora. Układ geograficzny zastosowany w Dziejach religii świata z metodologicznego punktu widzenia niewiele odbiega od układu zastosowanego w encyklopedycznej pracy H . v. Glasenappa, Religie niechrześcijańskie, w których autor zestawia naj­ różniejsze religie, kierując się w y ł ą c z n i e porządkiem alfabetycznym . Zasada geograficznego podziału w p o w a ż n y m stopniu odbiła się także na tych rozdziałach, których pod żadnym pozorem nie można uznać za „naukowy obraz dziejów religii w oparciu o najnowszy stan badań w tym zakresie" . W jaskrawy sposób uwidocz­ niło się to w opracowaniu religii Ameryki pióra S. Ś l i w y . Autor dosłownie .na dwóch stronicach stara się, zresztą bez większego rezultatu, dać przegląd wierzeń ludności całej Ameryki Północnej, nie uwzględniając absolutnie jej wielkiego zróż­ nicowania kulturalnego, wtłaczając do jednego przysłowiowego worka kopieniaczą ludność tego kontynentu wraz z tymi grupami Indian, których podstawą gospodarki było zbieractwo, m y ś l i s t w o i rybołówstwo. Nie wspomina przy tym nawet słowem •o ludności eskimoskiej i zapomina w dalszych rozważaniach uwzględnić religię mieszkańców niemal całej Ameryki Południowej, poświęcając tylko nieco miejsca na pobieżną prezentację przedkolumbijskich wierzeń Indian peruwiańskich. Z a ­ strzeżenia wzbudza także brak opracowania religii ludności kontynentu afrykań­ skiego. Jest to strata niepowetowana i trudno wprost tłumaczyć ten fakt n i e r ó w n o ­ miernym rozwojem naszego religioznawstwa. Jeśli bowiem znaleźli się autorzy, którzy podjęli się opracowania religii Australii czy Ameryki, to tym bardziej wydaje się rzeczą prawdopodobną, iż udałoby się także skompletować specjalistów od zagadnień Czarnego Lądu. Posiadamy przecież w kraju całkiem niebagatelną ilość specjalistów, skupionych przy warszawskim studium afrykanistycznym, z którego to kręgu pochodzą także autorzy kilku ostatnich religioznawczo-afrykanistycznych publikacji. P o w a ż n y m mankamentem pracy jest brak integracji poszcze­ gólnych artykułów w jedną całość, co w dużej mierze przypisać należy oczywiście zbiorowemu charakterowi dzieła. Żałować należy jednak, że zespół redakcyjny nie czuwał nad tym, aby w granicach możliwości ujednolicić układ pracy i sposób prezentacji materiału, co w dużej mierze wpłynęłoby na zwiększenie jej komuni­ katywności: Ten brak zasadniczej jednolitości spowodował, iż poziom poszczególnych opracowań różni się często diametralnie, i to nie tylko postawą metodologiczną. Redaktor naczelny przyznaje we wstępie, iż „autorzy poszczególnych prac zajmują różne stanowiska: od marksistowskiego poprzez li tylko socjologizujące ku obiektywistycznym i wreszcie określonej kanonami heroistycznej historiografii" . Trudno jednakże byłoby określić metodologiczne pozycje w rozdziałach poświęconych reli­ giom Ameryki, Australii i Oceanii. Ich autorzy ograniczyli się w zasadzie do prostego zrelacjonowania faktów często całkowicie niereprezentatywnych dla danego terenu i wybranych przez siebie w sposób dowolny z dostępnej im, nie zawsze najnowszej już literatury. Omówienia tradycyjnych religii Indian Ameryki Północnej nie można nawet nazwać encyklopedycznym opracowaniem, i to nie tylko ze 3 4 5 6 3 H . v. G l a s e n a p p , Die nichtchristlichen Religionen, (Religie skie), Warszawa 1967. P o n i a t o w s k i , op. cit, s. 25. S. Ś l i w a , Religie Ameryki, [w:] Dzieje..., s. 167—186. P o n i a t o w s k i , op. cit. 4 5 6 niechrześcijań­ �539 RECENZJE względu na jego rozmiary. Autor bowiem ograniczył się wyłącznie do podania kilku, zresztą bardzo chaotycznych wiadomości dotyczących tzw. koncepcji „Manitu". Podobnie postąpił on też w podrozdziale poświęconym religiom Meksyku, w którym skupił się wyłącznie wokół jednego, powszechnie znanego wątku mitologicznego dotyczącego Quetzalcoatla, białego boga-herosa niosącego wybranemu przez siebie narodowi kulturę i cywilizację. Zamiast niezbędnych a brakujących wiadomości, czytelnik, który powinien mieć przygotowanie co najmniej na poziomie szkoły średniej — jak głosi reklamowa obwoluta — musi zapoznać się z „rewelacyjnymi" wprost wiadomościami geograficznymi, do których zaliczyć także należy odkrywcze stwierdzenia w rodzaju: „Ameryka, wielka część świata na zachodniej półkuli, składa się z dwóch kontynentów: z Ameryki Północnej i Ameryki P o ł u d n i o w e j ; granica dzieląca dwa kontynenty przebiega po Przesmyku Panamskim" . 7 Zbyt mała objętość niektórych rozdziałów, absolutnie nieproporcjonalna do re­ ligijnej mozaiki takich terenów, jak Australia czy Oceania oraz do wagi poru­ szanych w tych opracowaniach problemów totemizmu, manizmu czy fetyszyzmu, jest przyczyną ogromnych uproszczeń i często zbyt pochopnych generalizacji. Po­ mijając jednak te wszystkie mankamenty uniemożliwiające niemal prawidłowe korzystanie z kilku o m ó w i o n y c h wyżej rozdziałów diametralnie odbijających swym poziomem od reszty opracowań (do oceny których nie czuję się absolutnie kompe­ tentny) brak w nich przede wszystkim historycznego spojrzenia na religię, którą przedstawiono statycznie i bez jakiegokolwiek tła społeczno-gospodarczego i kultu­ rowego charakteryzującego określoną społeczność. Szczególnie rzuca się w oczy brak szerszego omówienia współczesnego stanu tradycyjnych wierzeń na obszarach tzw. trzeciego świata, co w dużej mierze przy­ bliżyłoby czytelnikowi aktualną religijną rzeczywistość tych krajów. Na przemiany tradycyjnych religii, będące skutkiem kilkusetletniego okresu kolonialnego, zwraca jedynie uwagę w o m ó w i o n y c h przez nas partiach S. Śliwa, poświęcając nieco miejsca ubiegłowiecznym ruchom religijnym Indian Ameryki Północnej. Całkowicie błędne są jednakże sformułowania R. Stillera, autora opracowania religii Australii i Oceanii , stwierdzającego, iż jedynie polinezyjskie religie w warunkach kolonial­ nego ucisku przybrały n o w ą formę, a świat religijnych wyobrażeń mieszkańców Melanezji należy już dziś do bezpowrotnej przeszłości. Sytuacja w rzeczywistości ma się całkowicie odmiennie. Polinezyjskie ruchy religijne o charakterze synkretycznym w y s t ę p o w a ł y około 100 lat temu, a dziś wraz z postępującą depopulacją ludności tego jednego z najpiękniejszych zakątków świata, giną na zawsze i ich wierzenia. Podobnie sytuacja wygląda w Australii, gdzie ilość ludności autochto­ nicznej umieszczonej w rezerwatach zmniejsza się w sposób katastrofalny. Jednakże Melanezją obok Nowej Gwinei jest dziś nie tylko jedyną „oazą" tradycyjnych wie­ rzeń w tej części Pacyfiku, lecz także widownią niespodziewanego renesansu tych wierzeń, które łącząc się z adoptowanymi do nowych w a r u n k ó w elementami chrze­ ścijańskiej ideologii legły u podstaw szeregu formujących się w ostatnich latach nowych synkretycznych r u c h ó w religijnych. 8 Omówienie aktualnego stanu religii ludów Azji Centralnej i Syberii nie jest także wystarczające w opracowaniu St. K a ł u ż y ń s k i e g o . Autor ogranicza się w za­ sadzie do stereotypowego stwierdzenia, iż od czasów Rewolucji Październikowej 9 Ś l i w a , op. cit, s. 167. R. S t i l l e r , Religie Australii i Oceanii, [w:] Dzieje.,., s. 187—195. S. K a ł u ż y ń s k i , Religie Azji Centralnej i Syberii, [w:] Dzieje..., s. 115—130; t e n ż e , Szamanizm, „Euhemer. Przegląd Religioznawczy", t. 7: 1963, nr 2 (33), s. 63—82. 7 8 9 �540 RECENZJE stare wierzenia powoli zanikają, nie poświęca jednak wcale miejsca na choćby jak najbardziej skrótowe przedstawienie mechanizmów tych zmian. Warto byłoby prze­ cież w s p o m n i e ć tylko i scharakteryzować krótko najważniejsze etapy tych zmian, a mianowicie okres ekspansji na teren wschodniej Azji wielkich religii ś w i a t o ­ wych — chrześcijaństwa (prawosławia), islamu, buddyzmu (lamaizmu), w wyniku czego od X V I do końca X I X w. dochodziło do daleko idącej synkretyzacji (np. l a maizm u Burjatów). Okres drugi, najnowszych dziejów religii na tym terenie (schyłek X I X i początek X X w.) — to okres powstawania szeregu ruchów typu mesjanistyczno-millenarystycznego w rodzaju „burchanizmu", kultu „Cheri-Mapa" i innych. Wreszcie okres porewolucyjny, okres zanikania wierzeń i postępującej laicyzacji społeczeństwa, będący dziś przedmiotem intensywnych badań radzieckich religioznawców, starających się uchwycić zasadnicze rysy zanikania jednych, a utrwalania innych elementów. Pomimo silnego zaakcentowania znaczenia archeologii w badaniach nad rozwo­ jem najwcześniejszych faz rozwojowych religii w rozdziale w s t ę p n o - t e o r e t y c z n y m S w i e n k i , autorzy omawianych przez nas już w y ż e j opracowań nie oparli się na tego typu materiałach, co w dużej mierze uniemożliwiło w pełni ukazanie dziejów religii, a często skierowało autorów ku przedwczesnym wnioskom. Co prawda arche­ ologia trzeciego świata nie jest jeszcze dyscypliną dostatecznie rozwiniętą, lecz mimo to dostarcza ona coraz w i ę c e j interesujących religioznawcę materiałów, które zesta­ wione z rezultatami badań etnograficznych mogą rzucić pewne nowe światło na drogi rozwojowe religijnych wyobrażeń naszych przodków. Archeologia Nowego Świata rozwija się dziś żywiołowo i ma na swoim koncie wcale niebagatelny doro­ bek. Źródła pisane dotyczące wierzeń l u d ó w syberyjskich uzupełniają dziś doskonale m. in. dane tzw. tuwińskiej ekspedycji archeologicznej, a najnowsze badania wyko­ paliskowe na wyspach Pacyfiku pozwalają śledzić migracje i rozwój kultury lud­ ności Oceanii od jej punktu wyjściowego w Azji Południowo-Wschodniej aż do Wyspy Wielkanocnej na wschodzie Oceanu Spokojnego. Oczywiście ścisłe określenie, jakie formy wierzeń na poszczególnych terenach były pierwotne, jest w dalszym ciągu przy dzisiejszym stanie wiedzy niemożliwe. Dlatego wydają się bezzasadne niektóre próby szeregowania tych form wierzeń w układy rozwojowe, tym bardziej że dyskusja, co należy rozumieć np. pod poję­ ciem — totemizm, animizm czy szamanizm, nie jest wcale definitywnie zakończona. Tymczasem w recenzowanej pracy autor ogólnego omówienia religii pierwotnych zastrzega się najpierw, że dążność do budowy uniwersalistycznych schematów roz­ wojowych i mechanistyczny ewolucjonizm należą do słabych stron dotychczasowych teorii pochodzenia wierzeń religijnych, potem zaś przedstawia w zasadzie swój własny projekt takiej w z g l ę d n e j periodyzacji religii pierwotnych, umieszczając u jego szczytu animizm jako formę zawierającą już elementy magii, fetyszyzmu i tote­ mizmu ». Autorzy poszczególnych rozdziałów także próbują na własną rękę dokonać pewnej chronologicznej systematyki opisywanych form wierzeń .1 tak np. Kałużyński określa wręcz szamanizm jako najstarszą znaną religię rodzimą l u d ó w Azji, co jest wszakże twierdzeniem dość ryzykownym. Dowiadujemy się bowiem słusznie z dal­ szego tekstu, że szamanizm spleciony jest silnie z innymi zespołami wierzeń okre­ ślonych jako kult przodków, kult zwierząt, totemizm i in., których wzajemny sto10 12 1 0 H. S w i e n k o , Wierzenia pierwotne a problem Dzieje..., s. 27—45; t e n ż e , Religia, Warszawa 1964. Tamże, s. 41—42. Tamże, s. 35. 11 12 pochodzenia religii, [w:] �541 RECENZJE sunek do szamanizmu ani też w z g l ę d e m siebie nie jest dotychczas ściśle określony. U ż y w a n i e w i ę c terminu — szamanizm dla oznaczenia całego kompleksu wierzeń religijnych ludów Syberii jest niezbyt w ł a ś c i w e . Jest on bowiem tylko jednym, choć zapewne najważniejszym elementem s k ł a d o w y m tych wierzeń. Wiele można by jeszcze przytaczać podobnych przykładów i argumentów prze­ ciwko często zbyt pochopnie postawionym tezom i uogólnieniom. Wszystkie te kontrowersyjne i dyskusyjne sformułowania wydają się świadczyć, że redakcja tomu nie przywiązywała w rzeczywistości dość dużej wagi do opracowań religijnych tych ludów, na których podstawie w przeważającej mierze wnioskuje się o drogach rozwojowych wierzeń religijnych naszych przodków. W ten sposób powstała ogromna dysproporcja między częścią dzieła poświęconą religiom narodowym i światowym, przeważnie znanym i posiadającym już w języku polskim lepsze lub gorsze opracowania, a częścią dotyczącą pierwocin religii i dzie­ jów wierzeń ludów określonych jako prymitywne, która zarówno pod w z g l ę d e m objętości, jak i naukowego czy popularnonaukowego poziomu odbiega daleko od w s t ę p n y c h założeń autorów. Należy żałować, że w ten sposób polski czytelnik został pozbawiony całościowego opracowania tej w a ż n e j i społecznie potrzebnej problematyki i że dzieło mogące stać się rzeczywiście publikacją pionierską i opartą o najnowszy stan badań religioznaw­ czych wzbudza w niektórych swych partiach poważne zastrzeżenia. Aleksander Posern-Zieliński WACŁAW K O R A B I E W I C Z , Sztuka Afryki w zbiorach polskich, Zdzisław Małek fotografie, Wydawnictwo „Polonia", Warszawa 1966, redaktor Aleksander B ł a c h o w ski, opracowanie graficzne Maciej Raducki, ss. 186, w tym 135 rycin całostronicowych. Nie trzeba podkreślać, jak zaniedbana jest w naszej nauce znajomość sztuki ludów współcześnie zamieszkujących Afrykę. Jeśli literatura obcojęzyczna może wy­ kazać się obfitym dorobkiem prac wyczerpujących rozmaite formy poznania i po­ pularyzacji sztuki olbrzymiego kontynentu, to u nas istnieje konieczność rozpoczy­ nania od w s t ę p n y c h rozpoznań. Z wielkim w i ę c uznaniem należy przyjąć najnow­ szą pracę Wacława Korabiewicza, która znacznie rozszerza u nas orientację w nie­ znanym przedmiocie . Jest ona konieczna nie tylko afrykanistom, lecz również tym wszystkim, których interesują problemy sztuki m. in. europejskich środowisk ludowych. Okazuje się dowodnie, że nie wystarcza już dzisiaj postawa badawcza wyczerpująca doświadczenia artystyczne ukształtowane w Europie. Wydaje się, że istnieje niekiedy więcej p o w o d ó w do określania np. istotnych właściwości formal­ nych ludowej rzeźby europejskiej na tle sztuki dalszego jej sąsiedztwa, aniżeli w po­ wiązaniu z dorobkiem sztuki wielkich stylów historycznych z tego samego obszaru. Dla tych też p o w o d ó w chciałbym przedstawić uwagi badacza spoza kręgu nauki o Afryce. Mając jednocześnie świadomość, że Sztuka Afryki spotka się z szerokim zainteresowaniem, nie traktuję swych uwag jako wyczerpujących wiedzę o tej książce. Sztuka Afryki w ogólnych założeniach jest rodzajem katalogu poświęconego zbiorom muzealnym z jednego kraju. Pracy tej towarzyszy zarazem obszerniejsze 1 1 Por. B. M o 1 i ń s к i, Sztuka, rytuał, mit w afrykanistyce amerykańskiej, „Przegląd Socjologiczny", t. 19:1965 z. 1, s. 141—172; J . К a m о с к i, Zbiory afrykanistyczne w muzeach polskich, „Etnografia Polska", t. 10:1966, s. 644—656. �542 RECENZJE omówienie samego przedmiotu tej sztuki. Albumowa postać opracowania, przede wszystkim materiału ilustracyjnego, w y w o ł u j e niezwykle korzystne wrażenie. W ze­ stawieniu z podobnymi opracowaniami bodaj najsławniejszych ośrodków nauko­ wych angielskich, francuskich i niemieckich — polskie wydaje się być zdecydowanie równorzędne, a nawet w pewnych partiach ciekawsze i pełniejsze . Podobne wra­ żenie w y w o ł u j e prezentowany materiał, którego tradycje zbierackie były, jak wia­ domo, o wiele bardziej ograniczone, aniżeli w krajach włączonych w systemy kolonizatorskie. Zbiory polskie, znajdujące się przede wszystkim w P a ń s t w o w y m Muzeum Etno­ graficznym w Warszawie, swoje znaczenie zawdzięczają w ogromnej mierze W. K o rabiewiczowi, niestrudzonemu od przeszło 20 lat szperaczowi kontynentu afrykań­ skiego. Sztuka Afryki jest plonem tych wieloletnich kontaktów. Jest zarazem pracą poświęconą naszym polskim zbiorom tej sztuki, jak też jej analizie. Czy spełnia ona obydwa te zadania? Spróbujmy zastanowić się nad pierwszym. Autor omawia w części wstępnej m. in. dzieje kolekcjonerstwa w Polsce obiektów sztuki Afryki. Wymienia miejsca najważniejszych kolekcji. Zgodnie z tym można by oczekiwać wskazania, w sposób przyjęty w podobnych opracowaniach, na ilość i charakter eksponatów w poszcze­ gólnych ośrodkach muzealnych. Tych danych nie ma. Podobnie zabrakło pewnej skrupulatności w dostarczeniu danych o zbiorach warszawskich. Materiał ilustra­ cyjny — ogółem 135 tablic — obejmuje tylko 5 obiektów spoza Warszawy (4 z K r a ­ kowa i 1 z Pabianic). Jest to zatem opracowanie materiału nie tyle pochodzącego ze zbiorów polskich, ile warszawskich. Oczywiście nie byłoby to ujemną stroną pracy, gdyby autor dokładniej wyznaczył jej zakres, zakres węższy, lecz kompletniejszy, obudowany określonymi wymogami dokumentacyjnymi. Warto przy tym stwierdzić, że autor w obszernych opisach obiektów prezentowanych na zdjęciach umie zadowolić żądania najbardziej wymagającego odbiorcy. 2 Jaki rodzaj i znaczenie przedstawia informacja poprzedzająca zestaw pięknego materiału ilustracyjnego w tej książce? Na okładce widnieje mapa środkowej części obszaru afrykańskiego — w ł a ś c i w e g o miejsca w y s t ę p o w a n i a sztuki, o jakiej m ó w i autor. Na mapie oznaczone zostały poszczególne kraje i zamieszkujące w nich grupy ludnościowe. Jest to pożyteczne wprowadzenie czytelnika w wielką złożoność sytuacji etnicznej, geograficzno-gospodarczej, politycznej panującej na tym konty­ nencie. Czy ten narzucający się fakt zróżnicowania znajdzie rozwinięcie w uwagach autora na temat samej sztuki? Wacław Korabiewicz w y k ł a d a swobodnie językiem barwnym i wyrazistym. Jeśli jednak przejrzyście buduje mniejsze fragmenty, to nie dotrzymuje w pełni tej zasady w stosunku do całości wywodu. Nie służy jego przejrzystości, poniechanie informacji o źródłach formułowanych wniosków, informacji o stanie badań nad poszczególnymi zagadnieniami tej sztuki. Podobnie nie służy najlepiej całości przy­ jęty układ tematyczny rozdziałów. Autor rozpoczyna w y w ó d od Odkrycia sztuki afrykańskiej. Niektóre wiadomości zawarte w tym rozdziale znajdują przedłużenie w dalszym z a t y t u ł o w a n y m Trochę historii. Poza tym jeśli autorowi zależało na wyprzedzeniu omówienia rodzajów sztuki Afryki i kluczowego zagadnienia warun- 2 Por. „Le Musée Vivant", R. 12:1948, nr 36—37 (specjalne wydanie poświęcone problemom kultury Afryki); M. R a g o n, L'art negre, „Jardin des Arts", nr 126, 1965, s. 16—23; W. F a g g, The Webster Plass Collection of African Art, Britisch Museum, London 1953; t e n ż e , Art from the Guinea Coast, University of Oxford 1965 i in. �543- RECENZJE k ó w życia na tym kontynencie ogólną charakterystykę dzieł, to należało przynaj­ mniej ściślej powiązać uwagi o ich formie i treści. Stwierdzenia o „kanonach piękna" w rozdziale o takim samym tytule mają swoje przedłużenie w wiadomościach o spo­ sobach budowania i rozumienia rozmaitych konwencji formalnych, kształtowania określonych funkcji detali i całości analizowanych obiektów. Oto przedstawiona przez autora analiza dzieł sztuk plastycznych, głównie rzeźby: „Każde z nich [dzieł sztuki — J . O.] odznacza się świadomym wyborem, obmyślaną strukturą, znakomitą znajomością tworzywa i mistrzowskim opanowaniem tech­ niki" . W innym miejscu wskazuje Korabiewicz na pewne odmiany stylistyczne dzieł w określonych prowincjach afrykańskiego kontynentu. Mimo to przyjmuje, że „[...] jest w twórczości afrykańskiej jakiś wspólny, trudny do opisania ton, który wyczuwa się tym silniej, im bliżej obcuje się z tą s z t u k ą " . Z a ó w wspólny ton można uznać wcześniej wypowiedziany sąd o świadomości zamierzeń strukturalnych i mistrzostwie technicznym. Zresztą nie tylko te uwagi, ale również inne, jakie formułuje Korabiewicz, wydają się w s k a z y w a ć na poszukiwanie cech w s p ó l n y c h nie zaś różnicujących. „Przebogata fantazja twórcza, estetyczny umiar, genialny skrót kompozycyjny obok wyczucia harmonii barw i kształtów cechuje wszystkie gałęzie plastycznej twórczości a f r y k a ń s k i e j " . Wydaje się, iż tych samych określeń można by użyć dla ogólnego scharakteryzowania przykładów twórczości ludowej, czy tzw. l u d ó w pierwotnych z innych zupełnie stron świata. Jeśli wskazania na znakomitą znajomość tworzywa i mistrzowskie opanowanie techniki nie budzi zastrzeżeń, to określenia świadomy wybór, obmyślana struktura wymaga odpowiedniego potwierdzenia dowodowego. Korabiewicz wychodzi na prze­ ciw tym oczekiwaniom. W rozdziale Utylitarność i tradycja stwierdza: „Co nam wydaje się splotem przypadkowych ornamentów, to dla Murzyna jest pełne treści przemawiającej symbolami. Każda kreska, każde najmniejsze draśnięcie na stołku, kiju czy tarczy ma swoje imię i uzasadnienie, a nawet magiczną s i ł ę . Autor nie poprzestaje na tych ustaleniach. Uzupełnia je w dalszym szczegółowym wywodzie zastanowieniami nad powstawaniem określonych rozwiązań formalnych, np. defor­ macji w kierunku wyolbrzymienia detali. Poznajemy przykład wyolbrzymienia rąk u postaci podpierającej blat stołka. O deformacjach tych zdecydowała zamierzona użytkowność obiektu — stwierdza Korabiewicz. Można jeszcze dodać, że w innym wypadku podobny proces zachodzi w wyolbrzymieniu głowy, jeśli tylko na niej opiera się blat stołka . W tym miejscu autor stosuje racjonalne dowodzenie, dające się w pełni uzasadnić i sprawdzić. Ale nie można już tego samego powiedzieć przy jednym z dalszych określeń istoty tradycyjnej rzeźby afrykańskiej. Ma ją cechować najważniejszy szczegół ciała „organ seksualny jako czynnik twórczy życia oraz pępek jako wytłumaczenie łączności rodzinnej. Nie istnieje prawdziwa, oryginalna, stara rzeźba murzyńska, stwierdza z naciskiem Wacław Korabiewicz, w której cechy te nie pozostały podkreślone" . Wydaje się, że w wyolbrzymianiu pewnych detali rzeźb wykonanych przez artystów tej kategorii, o jakich mówi Korabiewicz, obok określonych przesłanek ideowych odgrywają ważną rolę inne jeszcze momenty. Organizacja pracy tych artystów, mimo mistrzostwa opanowania techniki, nie zaw3 4 5 e 7 a 3 4 5 6 7 3 Por. K o r a b i e w i c z , Sztuka Afryki..., Tamże, s. 12. Tamże, s. 12. Tamże, s. 12. Tamże, s. 109, 112. Tamże, s. 13. s. 10. �544 RECENZJE Ryc. 1. Fragment rzeźby z terenu Afryki (reprodukcja zdjęcia na książki Korabiewicza, Sztuka Afryki) Fot. obwolucie Zdzisław Małek sze kontrolowana jest wizją całości dzieła. Przy wielkim zaangażowaniu emocjo­ nalnym, jakie towarzyszy najczęściej pracy tych twórców, dochodzi do mimowolnego zróżnicowania ogólnego w y s i ł k u na akty mniej lub bardziej silnych uniesień. W chłopskiej rzeźbie z Europy odbija się to zróżnicowanie w y s i ł k u twórczego na skomplikowanych detalach takich nawet, jak wyobrażenia guzików, nie mówiąc o oczach, uszach, dłoniach i również organach seksualnych. Zwraca np. uwagę iden­ tyczność pewnych zupełnie drobnych rozwiązań plastycznych w tych dwu różnych światach sztuki. W ten sam sposób rzeźbi „oczy przymkniętych powiek" Jan Sęk — rzeźbiarz z Kurpiów, jak i rzeźbiarze, których dzieło otwiera zdjęcie na obwolucie książki (ryc. 1 i 2). Uświadamianie sobie przez twórcę pewnych w y w o ł a n y c h w czasie pracy efek­ tów plastycznych, ich akceptacja, nie oznacza, iż w procesie twórczym od początku istniało takie właśnie nastawienie. Twórczość jest procesem poszukiwań, kształtowaniem jakiejś odrębnej rzeczywistości aniżeli realna. Na ostateczny kształt rzeczywistości dzieła oddziaływuje wiele czynników nie mieszczących się w pojęciu uświadomionego zamierzenia (świadomego wyboru, obmyślanej struktury). Znajomość struktury tworzywa, sposobów najłatwiej prowadzo­ nych cięć i modelowania ukierunkowuje charakter uzyskiwanych efektów platycznych. Dlatego też można włączyć jedynie uświadomione dążenie do uproszczeń dyktowanych przez samo tworzywo. Podobnie przedstawia się problem stałych jakości ideowo formalnych, np. rzeźby i jej nowszych przeobrażeń. Z jednej strony autor wskazuje na wielką i za­ razem uświadomioną dążność do powtarzania określonych „kanonów", z drugiej zaś �545 RECENZJE Ryc. 2. Fragment rzeźby wykonanej w 1945 r. przez Jana Sęka z Płoszyć, pow. Ostrołęka Fot. Jacek Olędzki strony podaje dowody „płynności" podejmowania nowych koncepcji, formułowania rozwiązań pod w p ł y w e m wzorów narzuconych z z e w n ą t r z . Wydaje się, iż w przypadku głównej gałęzi sztuki (jaką rozpatruje W. Korabie­ wicz): rzeźby w drewnie, rzeźby figuratywnej, w której najczęstszym tematem jest człowiek, wypadałoby powiedzieć o jego antropologii lub nawet o jego swoistym wyglądzie ukształtowanym przez rozmaite lokalne obrzędy i sposoby noszenia się Afrykanów. Albowiem w tych odmiennościach zawiera się w y j ś c i o w y , najbardziej widoczny element różnicujący sztukę tej części świata od sztuk ludowych lub sztuk społeczeństw plemiennych i innych kontynentów i krajów. W tym też powiązaniu sztuki Afryki z jej w ł a ś c i w y m otoczeniem kulturowym, życiem określonych grup ludnościowych wyraża się ów poszukiwany wspólny ton, który pozwolił Korabiewiczowi spojrzeć na rozmaite i bogate przejawy twórczości artystycznej w sposób syntetyzujący. Niemniej między p o r ó w n y w a n y m i tu doświadczeniami artystycznymi istnieje wie­ le zasadniczych cech w s p ó l n y c h lub nader zbliżonych. Na przykład rzeźby w drewnie nie wykraczają zazwyczaj poza przedstawienia pojedynczych figur. Zwielokrotnianie postaci, jakie znamy w scenach zbiorowych ze sztuk wielkich nurtów historycznych Europy i Azji, dokonywane jest najczęściej w granicach monolitycznej bryły. Jej spoistość — zachowywanie w figurze kształtów klocka — częsty wypadek nie zmie­ niania jego naturalnej słupkowej budowy, oto znana cecha rzeźb tych, w y d a w a ł o b y 9 9 Tamże, s. 15, 18. 35 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �546 RECENZJE się, n i e p o r ó w n y w a l n y c h kręgów sztuki. W jednym i drugim • kręgu poznajemy owe wyraziste, lapidarne cięcia jako wynik trwania przy zasadach najporęczniejszego krojenia drewna, te same tendencje geometryzacji kubistycznej i wreszcie owe deformacje ukształtowane pod w p ł y w e m silnego oddziaływania niekontrolo­ wanych czynników procesu twórczego. Mimo dyskusyjnych niektórych ujęć i uwag autora praca jego spełnia ważną rolę w upewnieniu się, że sztuka, o jakiej m ó w i m y , swoimi różnicami oddziaływuje może z mniejszą siłą aniżeli cechami powtarzającymi s i ę — wspólnymi. Jest to re­ zultatem ujmującej pasji badawczej autora w odszukiwaniu wspólnego tonu sty­ listyki dzieł. Należy zatem żywić wdzięczność wobec autora za jego pełny oddania w y s i ł e k przybliżenia czytelnikowi polskiemu tajemnic sztuki kontynentu, którego rola dziejowa w chwili obecnej nabiera coraz większego znaczenia. Sztuka Afryki rozbudza szerszą refleksję poznawczą, ułatwiającą pogłębienie doświadczeń zdo­ bytych w izolowanych centrach kulturowych. Jacek Olędzki Z E S Z Y T Y ETNOGRAFICZNE MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO zeum Śląskiego we Wrocławiu) t. I , Wrocław 1963, s. 180, ilustr. (Oddział M u ­ Problematyka procesów przeobrażeń społeczno-kulturowych w y w o ł a n y c h powo­ jenną migracją na ziemie zachodnie i północne uzyskuje w coraz poważniejszym stopniu należną jej pozycję w pracach badawczych i piśmiennictwie etnograficz­ nym. Recenzowana praca stanowi godną odnotowania publikację z tej niedostatecznie do niedawna rozwijanej dziedziny badań, dostarczając nie tylko nowych, cennych materiałów, ale i interesujących propozycji metodycznych. Tom przygotowany został przez grupę etnografów wrocławskich, przy czym jego inicjatorem jest K . K w a ś n i e w s k i , autor m. in. zamieszczonego w pracy artykułu podsumowującego, propagator przyjętej we wszystkich artykułach metody staty­ stycznej. Na treść omawianej książki składają się opracowania: Zofii Staszczak, Kształto­ wanie się współczesnej kultury ludowej na Ziemiach Zachodnich na przykładzie dwu wsi powiatu kłodzkiego (s. 9—79), Krzysztofa K w a ś n i e w s k i e g o , Z badan nad kulturą ludową reemigrantów polskich z Bośni (s. 81—104), Magdaleny Meysner-Rostworowskiej, Z badań nad kulturą ludową reemigrantów polskich z Rumunii na Dolnym Śląsku (s. 105—127), Kazimierza Pudło i Tomasza Skarżyńskiego, Z badań nad kulturą ludową reemigrantów polskich z Francji (s. 129—145), Krystyny Hofman -Liandzis i Kazimierza Pudło, Z badań nad kulturą ludową emigrantów greckich na Dolnym Śląsku (s. 147—162), oraz Krzysztofa K w a ś n i e w s k i e g o , Adaptacja kultu­ rowa ludności na Dolnym Śląsku po 1945 roku a etnograficzne badania społeczności niejednolitych kulturowo (s. 163—180). Przedmiotem szczególnego zainteresowania autorów książki są grupy o ostro zarysowanej specyfice kulturowej, będące nosicielami regionalnych kultur polskich poważnie przekształconych w wyniku oddziaływania obcych grup etnicznych, czy też jak, np. w wypadku emigrantów greckich, grupa o kulturze niepolskiej. Wybór to niesłychanie atrakcyjny i jednocześnie uzasadniony, gdy w e ź m i e się pod uwagę cel badań, jakim jest poznanie mechanizmu procesów adaptacyjnych i integracyjnych w nowym środowisku oraz określenie zdolności przystosowawczych poszczególnych grup. Wyraziście zarysowana specyfika kulturowa badanych grup, kontrastowych w stosunku do otoczenia, stwarza dogodne warunki badań nad teorią przeobrażeń �RECENZJE 547 kulturowych. Walor źródłowy publikacji, oczywisty już dzisiaj, tym w y ż e j oceniony zostanie w przyszłości przez monografistów poszczególnych grup osadniczych. Oczywiście w ó w c z a s , gdy przedmiotem obserwacji są rozproszone na nowym terenie grupy związane w s p ó l n y m pochodzeniem, badacz w wielu wypadkach świadomie abstrahuje od nowo ukształtowanych społeczności lokalnych, w których podstawą tworzenia się nowych więzi jest fakt współżycia na określonym, w s p ó l n y m terytorium, tym bardziej że przyjęto założenie koncentracji uwagi, w przypadku grup reemigranckich, na okresie emigracji. Dlatego doskonałym uzupełnieniem tomu jest cenne studium Z. Staszczak, dla której przedmiotem badań jest nie grupa wspólnego pochodzenia, a społeczność wiejska. Reprezentowany w artykule Z. Stasz­ czak sposób widzenia daje możliwości, których pozbawione są w dużej mierze ba­ dania uprzednio przedstawione, a mianowicie pokazania procesów integracyjnych, procesów tworzenia się coraz bardziej jednolitych kulturowo społeczności lokalnych. Z. Staszczak wybrała do badań dwie wsie w pow. kłodzkim. Obie wsie posia­ dają mniej więcej jednorodną strukturę pochodzeniową ludności. Obok autochtonów zamieszkują je grupy repatriantów, osadników z Żywiecczyzny oraz osadników z innych terenów Polski. Procesy integracji były w badanych wsiach (materiały pochodzą z lat 1960—1961) dalekie od zakończenia i, jak się wydaje, opóźnione w porównaniu z większością wsi na ziemiach zachodnich i północnych. Za przejaw braku integracji społecznej badanych środowisk można uznać, nie generalizując zresztą jego znaczenia, opisany przez autorkę fakt niewý1;worzenia się zwyczaju uczestniczenia całej wsi w pogrzebach. Książka byłaby bardziej reprezentatywna dla procesów adaptacyjnych i integracyjnych na wsi dolnośląskiej, gdyby zna­ lazła się w niej również analiza wsi zamieszkałej wyłącznie przez osadników. Na uporządkowany metodycznie i szczegółowy obraz wsi badanych przez Z. Staszczak złożył się, zawarty w kolejnych rozdziałach artykułu, opis środowiska geograficzno-gospodarczego, zasobów tradycyjnego inwentarza kulturowego posz­ czególnych grup oraz procesu adaptacji kulturowej, przy czym ostatni ten rozdział autorka rozbiła na podrozdziały omawiające mechanizm wzajemnych k o n t a k t ó w kulturowych, selekcję inwentarza kulturowego oraz zmiany w wyniku konfrontacji inwentarza kulturowego różnych grup. Uwagi końcowe, oparte w dużej mierze na tabelach statystycznych, zawierających dane o zachowanych, utraconych i zapo­ życzonych przez poszczególne grupy mieszkańców wsi faktach kulturowych, pozwa­ lają przedstawić charakterystykę poszczególnych tych grup. Jako najbardziej dynamiczną w zakresie przemian kulturowych autorka wymienia grupę repatrian­ tów, przy czym pewnym brakiem wydaje się niewyodrębnienie chociażby głównych grup wśród osadników przybyłych z różnych przecież terenów b. wschodnich kresów Polski. Materiały o kapitalnej wartości zebrane jako dokumentacja proce­ s ó w przeobrażeń kulturowych w badanych wsiach zyskałyby, gdyby zaopatrzono je w dokładniejsze metryki chronologiczne. Można by dyskutować, czy szczęśliwe jest określanie poszczególnych grup m i e s z k a ń c ó w badanych wiosek, takich jak autochtoni, repatrianci i osadnicy z terenów Polski, jako grup etnicznych (por. tabl. na s. 16—17) i pisanie o dość złożonej strukturze etnicznej w badanych wsiach (s. 52). W innych wypadkach autorka używa zresztą terminu grupy ludnościowe. K . K w a ś n i e w s k i za przedmiot badań obrał grupę reemigrantów polskich z Bośni. Obiekt badania stwarza duże możliwości w zakresie podjętej przez autora analizy kulturowych n a s t ę p s t w migracji. Interesująca go grupa przemieszczała się przecież dwukrotnie, przy czym zmiana środowiska kulturowego była dość kon­ sekwentna. Do czynników komplikujących badania w przypadku grupy bośniackiej należy zaliczyć dość odległy okres migracji z Polski (lata 1890—1906), utrudniający �548 RECENZJE odtworzenie pierwotnego wyposażenia kulturowego przesiedleńców oraz mieszany charakter grupy migrantów, pochodzących nie tylko z różnych powiatów Galicji Wschodniej, ale również z zaboru rosyjskiego. Istniejące możliwości zostały w pełni wykorzystane. Otrzymaliśmy cenne' studium przeobrażeń w kulturze emigrantów polskich na terenie Bośni oraz przyczynek do perypetii kulturowych po repatriacji. T e n ostatni powojenny okres historii badanej grupy został wyraźnie podporządko­ wany zadaniom możliwie wszechstronnnego poznania okresu pobytu emigrantów w Bośni. K . K w a ś n i e w s k i e g o nie interesuje całokształt przeobrażeń kulturowych, jakim podlega grupa bośniacka na Dolnym Śląsku, do czego zresztą upoważnia go tytuł opracowania i ustalony dla artykułów o grupach reemigranckich zakres, a zachowanie się f a k t ó w kulturowych wyniesionych z terenów polskich i prze­ t r w a ł y c h przez okres osadnictwa w Bośni oraz tam nabytych po przeniesieniu się reemigrantów na Dolny Śląsk. Wnioski końcowe oparto na wynikach tabeli, w k t ó ­ rej ujęto 152 fakty kulturowe: polskie, utrzymane w Bośni, serbskie, przejęte w Bośni oraz zaobserwowane u Serbów, a odczuwane jako obce. Grupa reemigrantów polskich z Rumunii opuściła tereny pochodzenia w okresie jeszcze bardziej odległym w porównaniu z grupą bośniacką. Pierwsi osadnicy, górale z okolic Czacy, pojawili się na Bukowinie około 1803 г., a ruch emigracyjny innych grup osadników polskich, przede wszystkim z Rzeszowskiego, nie był jeszcze zakończony na początku X X w. Przedmiotem zainteresowania badaczki grupy rumuńskiej Magdaleny Meysner-Rostworowskiej, podobnie jak w uprzednim artykule, jest zachowanie się e l e m e n t ó w kultury w warunkach dwukrotnej m i ­ gracji. Autorka szuka odpowiedzi na pytanie, które elementy kulturowe stanowiące wyposażenie grupy sprzed przesiedlenia się na teren Bukowiny były tam użytko­ wane i czy zostały zachowane na Dolnym Śląsku. Druga grupa zagadnień dotyczy e l e m e n t ó w nabytych w wyniku zmiany środowiska geograficzno-kulturowego. W pracy najobszerniej naświetlone zostały przeobrażenia kulturowe migrantów na •terenie Rumunii, w związku z czym i ten artykuł nazwać można cennym opraco­ waniem historii kultury jednej z grup osiedlonych na Dolnym Śląsku. Grupa reemigrantów polskich z Francji, omówiona w kolejnym artykule K . Pudło i T . Skarżyńskiego, różni się zdecydowanie od grup poprzednio analizo­ wanych. Różnica ta polega przede wszystkim na odmienności środowiska, do którego kierowali się migranci, środowiska rozwiniętego społecznie i gospodarczo w porównaniu z terenami opuszczonymi. Emigranci przy tym nie objęli gospodarstw samodzielnych, ale stali się pracownikami najemnymi. Autorzy artykułu objęli zresztą wywiadami również ludzi, którzy we Francji pozostawali w środowiskach miejskich i w ten sposób przedmiotem badań stało się oddziaływanie kultury miejskiej, noszącej często walor ogólnonarodowy. Lektura tego właśnie artykułu, bardziej niż pozostałych, rodzi odczucie braku ustalenia, jak autorzy rozumieją, powszechnie, ale różnoznacznie stosowane pojęcie „kultura ludowa". Grupa emigrantów greckich, będąca przedmiotem badań w artykule K . L i a n dzis i K . Pudło, to jedyny wśród opracowanych w tomie zespół różny etnicznie, nie mający przed przybyciem w roku 1950 na Dolny Śląsk kontaktów z kulturą polską. Charakter owej grupy, a co za tym idzie procesów adaptacyjnych i integra­ cyjnych w polskim środowisku, określa nie tylko ich odmienność etniczna, ale i fakt, że jest to grupa b. partyzantów, a więc ludzi połączonych więzami ideologiczno-politycznymi o dość swoistej strukturze wieku, płci i pochodzenia społecz­ nego i regionalnego. Nie bez znaczenia dla procesów przemian kulturowych, którym podlegali, jest sytuacja, że na Dolnym Śląsku nie stworzyli w i ę k s z y c h skupisk i osiedli przede wszystkim w miastach. Autorzy stwierdzają w podsumowaniu, że �RECENZJE 549 emigranci greccy zachowują w dużej mierze swą odrębność kulturową, a przeobra­ żenia są raczej rezultatem samodzielnego rozwoju grupy greckiej, przystosowania się do nowych w a r u n k ó w niż styczności ze środowiskiem polskim (s. 160). Ostatni w tomie artykuł K . K w a ś n i e w s k i e g o , Adaptacja kulturowa ludności na Dolnym Śląsku a etnograficzne badania społeczności niejednolitych kulturowo, zasługuje na szczególną uwagę, zawiera on bowiem uzasadnienie przyjętej przez wszystkich autorów książki metody, a ponadto podsumowanie artykułów s z c z e g ó ­ łowych. Stwierdzając nieprzydatność metody kartograficznej dla badań społeczności osadniczych niejednolitych kulturowo, autor podkreśla wartości zastosowanej w tomie metody, nazwanej przezeń pośrednią metodą statystyczną. Drogi jej udoskonalenia wiodą, zdaniem autora, poprzez poprawę metodyki badań tereno­ wych (prowadzenie w y w i a d ó w z uwzględnieniem struktury płci, wieku, rozwar­ stwienia społecznego itd. w ramach obserwowanej społeczności) i gromadzenie bardziej obfitych materiałów, a z drugiej strony poprzez nowe opracowanie systematyki kultury ludowej. Przyjęty w pracy tradycyjny podział na kulturę materialną, społeczną i duchową nie stwarza, jak stwierdza K . K w a ś n i e w s k i , precyzyjnych możliwości analizy przeobrażeń we współczesnej kulturze ludowej społeczności cywilizowanych. Jeden z w a l o r ó w prezentowanej metody statystycznej, a mianowicie m o ż l i w o ś ć p o r ó w n a w c z e j analizy w y n i k ó w z badań poszczególnych grup, wykorzystuje autor dla zbiorczego przedstawienia ustaleń z poszczególnych artykułów szczegółowych. Przy pomocy czterech tablic statystycznych i komentarza K . K w a ś n i e w s k i stara s i ę określić stopień dynamiki kulturowej poszczególnych grup. Pierwsza tablica z a ­ wiera zestawienie cech środowiska geograficznego, gospodarczego i społecznego, w których pozostawały badane grupy. Można się z niej zorientować, jak kształtuje się u poszczególnych grup stosunek środowiska zastanego na Dolnym Śląsku do pozostawionego. Tabela I I , o podstawowym znaczeniu dla całego tomu, zestawia dane dotyczące inwentarza kulturowego poszczególnych grup. W jej kolejnych rubrykach przedstawiono elementy kulturowe badanych grup utrzymane do dzisiaj, utracone po roku 1945, odczuwane jako obce u innych oraz zapożyczone. Należy przypomnieć, ż e w związku z ustalonym dla grup reemigrantów zakresem pracy na ogół nie b y ł y rejestrowane zapożyczenia kulturowe z okresu powojennego. W świetle tabeli najbardziej dynamiczną okazała się grupa grecka. Ostatnie tabele zmierzają do ustalenia wskaźnika adaptacji zbadanych grup ludności na Dolnym Śląsku i i c h ' wskaźnika integracji kulturowej w różnych miejscach zamieszkania. Trzeba wyjaśnić, że pojęcia adaptacji i integracji kulturowej rozumiane są tutaj w ę ż e j w porównaniu z innymi pracami o przeobrażeniach społeczno-kulturowych na ziemiach zachodnich i północnych. Adaptacja kulturowa jest w artykule pojęta jako zjawisko biernego przystosowania się do nowego środowiska i wyrażona у wzorem n = -> przy czym x = ilości e l e m e n t ó w utrzymanych z tradycyjnego inwen­ tarza danej grupy, а у = ilości e l e m e n t ó w zarzuconych. Z tabeli wynika, że n a j ­ w y ż s z y , stopień tak rozumianej adaptacji kulturowej w ł a ś c i w y jest reemigrantom z Rumunii. Przyjęty wskaźnik integracji kulturowej obliczono w e d ł u g tego samego, co i wskaźnik adaptacji wzoru, przyjmując, że x = sumie inwentarza kulturowego innych grup, zaobserwowanych i ocenionych jako obce, а у = sumie zapożyczeń kulturowych. Zgodnie z przyjętym założeniem wskaźnik ó w obliczono dla terenu Dolnego Śląska jedynie u grup, które bezpośrednio tu przybyły ze stron rodzimych i autochtonów, natomiast u reemigrantów m ó w i on o przeobrażeniach na emigracji. W świetle danych tabeli n a j w y ż s z y wskaźnik integracji wykazuje grupa emigrantów greckich. �550 RECENZJE Przedstawiona w recenzowanej pracy metoda analizy statystycznej społecz­ ności niejednolitych kulturowo na ziemiach zachodnich i północnych godna jest stać się przedmiotem szerokiego zainteresowania i dyskusji. Zastosowanie statystyki w badaniach etnograficznych do obserwacji dynamiki przeobrażeń kulturowych winno przynieść szereg korzyści, takich jak m. in. możliwość analiz p o r ó w n a w ­ czych, dalsze uściślenie metodyki badań terenowych niezbędne przy stosowaniu statystyki czy dyskusje metodologiczne w rodzaju podjętej przez K . Kwaśniewskiego rewizji przydatności przyjętej systematyki kultury. Własne uwagi do zastosowanej w recenzowanej książce metody statystycznej ograniczę do d w ó c h zagadnień: I. Dobór jednostek statystycznych. W zabiegach statystycznych operuje się elementami kulturowymi nierównej wartości. Obok faktu noszenia chustek wiąza­ nych pod brodą mamy fakt użytkowania pługów żelaznych kowalskiej roboty, obok faktu hodowli owiec zużytkowano do celów statystycznych fakt budowania szałasów z trzciny lub cienkich berwion; niektóre z e l e m e n t ó w kulturowych stanowiących jednostki statystyczne są reliktami, inne elementami kultury ż y w y m i i o dużym znaczeniu, jedne częścią składową obrzędów, inne zespołem obrzędowym. Nie trzeba chyba szczegółowych rozważań, aby w y k a z a ć , jak bardzo podane fakty różnią się swoim miejscem w owej funkcjonalnej całości, którą nazywamy kulturą. Zdaniem moim w a ż n y m warunkiem przed przystąpieniem do wykorzystania e l e m e n t ó w k u l ­ tury jako jednostek statystycznych jest sporządzenie choćby w s t ę p n e j ich syste­ matyki z podziałem na kategorie o zbliżonej ilości powiązań i możliwościach od­ działywania na kulturę. Argumentacja autorów, że różna wartość e l e m e n t ó w kulturowych zastosowanych w celach statystycznych może się w y r ó w n a ć przy ze­ stawieniu w i ę k s z e j ich ilości, zwiększa zaufanie do w y n i k ó w osiągniętych w ta­ belach. I I . Ujemne skutki, jakie pociągnęłoby postulowanie wyłącznego czy uprzywi­ lejowanego stosowania metody statystycznej w badaniach nad kulturą. Nie jest to krytyka autorów książki, realizujących przecież jasno określony cel: pokazania przydatności metod statystycznych w badaniach na ziemiach zachodnich, tam gdzie zawodzi metoda kartograficzna, z zamiarem zobiektywizowania ujęć porównawczych, a raczej refleksja na marginesie książki. Podporządkowanie badań terenowych i konstrukcji artykułów w recenzowanej książce celom statystycznym sprawiło, że obraz kultury badanych grup pokazany został w postaci zatomizowanej, prze­ kształcił się w niektórych opracowaniach nieomalże w rejestr inwentarza kultu­ rowego, który jest jednocześnie wykazem jednostek statystycznych. Położenie n a ­ cisku na badaniach prowadzących do takich konsekwencji oddaliłoby nas od uzyskania obrazu kultury będącej funkcjonalną całością, w której poszczególne elementy kulturowe istnieją nie same dla siebie, a poprzez ich powiązania z i n ­ nymi. Publikacja nie jest wolna od niedopatrzeń natury wydawniczej. Książka nie ukazała się w roku 1963, jak informuje okładka i strona tytułowa, a na początku 1965. Czytelnik nie będzie mógł ustalić tego faktu, gdyż w metryce drukarskiej brak daty zakończenia druku. Uzasadnione byłoby przy publikacji tego typu, stanowiącej zwartą treściowo i metodycznie całość, uzupełnienie tytułu wydaw­ nictwa podtytułem. Brak informacji, czy zdanie z opaski: Procesy adaptacji i in­ tegracji społeczno-kulturowej wsi dolnośląskiej, można traktować jako ó w pod­ tytuł. Wyjątkowo skomplikowana jest struktura wydawnictwa: „Zeszyty Etno­ graficzne" (t. I) stanowią jednocześnie t. I I z. 2 „Roczników Etnografii Śląskiej". Książka wartościowa zarówno, co już podkreślono, jako publikacja cennych, niepowtarzalnych materiałów z procesów przeobrażeń kulturowych na ziemiach �RECENZJE 551 zachodnich i północnych, a z drugiej strony jako interesująca propozycja meto­ dyczna, uzyska zapewne w piśmiennictwie etnograficznym pozycję należną jej, przede wszystkim dzięki metodycznemu nowatorstwu. Zaangażowanie autorów, pasja, z jaką w trudnych warunkach realizowali swe ambitne zamierzenia, nadaje pracy walor dodatkowy. Zbigniew Jasiewicz BIULETYN INFORMACYJNY MUZEUM BUDOWNICTWA LUDOWEGO W S A N O K U , 1964—1966 (od 1966 r. „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku"), Sanok. Pojawienie się nowego wydawnictwa muzealnego —. „Biuletynu Informacyjnego Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" — organu przekazującego doświad­ czenia i wyniki pracy skansenu sanockiego zasługuje na życzliwą uwagę. Muzeum to jest placówką eksperymentalną wypracowującą metody w zakresie dokumentacji naukowej, rozbiórki obiektów, metod składowania, konserwacji, ma­ gazynowania, wykonawstwa. Jak głosi karta tytułowa pierwszego numeru, g ł ó w n y m celem „Biuletynu" jest informacja o pracy i doświadczeniach skansenu sanockiego, mająca służyć tego typu placówkom w Polsce. Nadto redakcja zamierza publikować artykuły i opracowania głównie w oparciu o obszarne materiały terenowe, znajdujące się w archiwum Muzeum, a dotyczące budownictwa ludowego i w ogóle kultury ludowej połud­ niowej części woj. rzeszowskiego. Poza tym „Biuletyn" będzie zamieszczał komu­ nikaty -o przedsięwzięciach i imprezach kulturalnych mających związek z proble­ matyką Muzeum. Tak ustalone ramy zainteresowań czasopisma były realizowane w wydanych trzech kolejnych numerach. Pierwszy numer ukazał się w lutym 1964 г., następny w lutym 1965 г., kolejny w czerwcu 1966 r. pod zmienionym tytułem „Materiały Muzeum Budownictwa L u ­ dowego w Sanoku", ponieważ wydawnictwo nie ukazuje się jako regularnie wy­ chodzące czasopismo. Ostatni zeszyt zawiera materiały z ogólnopolskiego seminarium poświęconego problemom konserwacji drewna zabytkowego oraz wykonywaniu inwentaryzacji b u d y n k ó w przeznaczonych do przeniesienia, odbytego w Sanoku w dniach 6—9 V I 1965 r. Celem seminarium o charakterze roboczym i szkoleniowym było zaznajomienie uczestników z metodami konserwacji drewna i sposobami wy­ konywania inwentaryzacji budownictwa ludowego stosowanymi w M B L w Sanoku. Tematyka artykułów zamieszczonych w „Biuletynie" koncentruje się wokół trzech zagadnień: 1) organizacja i zagospodarowanie parku etnograficznego w S a ­ noku, 2) konserwacja zabytków, 3) inwentaryzacja zabytkowych obiektów. N a j w i ę ­ cej uwagi poświęcono dwu pierwszym zagadnieniom. Spośród artykułów należących do pierwszej grupy zagadnień należy przede wszystkim wymienić artykuł Ksawerego Piwockiego, pt. Parki etnograficzne i mu­ zea pod otwartym niebem i , otwierający „Biuletyn". Autor kreśli w ogólnym zary­ sie historię powstania skansenów na tle przemian ekonomicznych i społecznych w Europie. Piwocki jest zdania, że M B L w Sanoku stało się wzorową placówką przede wszystkim dzięki oparciu się jej Rady Naukowej o instrukcję I C O M - u (In­ ternational Comitee of Museums przy U N E S C O ) w sprawie skansenów, uchwalonej w 1957 r. Oczywiście wskazania tej instrukcji są realizowane w miarę możliwości organizacyjnych i finansowych z uwzględnieniem specyfiki terenu. 1 „Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 1, 1964, s. 2—4. �552 RECENZJE Historię sanockiego skansenu i jego organizację szeroko omawia dyrektor Mu­ zeum, Aleksander R y b i c k i . Tak więc autor przypomina, że południowa Rzeszowszczyzna znalazła się w szczególnie ciężkich warunkach w czasie I I wojny i bez­ pośrednio po jej zakończeniu. Zniszczenia wojenne, migracje ludności, walki z bandami UPA, n a p ł y w nowych e l e m e n t ó w etnicznych niosących nowe wartości kulturowe powodowały, że niszczały często bardzo wartościowe zabytki ludowej architektury i w ogóle kultury ludowej. W 1958 r. z inicjatywy konserwatora wojewódzkiego, jakże cennej w tej sytuacji, powstało Muzeum Budownictwa Ludo­ wego w Sanoku obejmujące swą działalnością cztery grupy etnograficzne: Pogórzan, Dolinian, Ł e m k ó w i Bojków. Należy żałować, że pierwszy numer „Biuletynu" nie przynosi mapy zasięgu działalności Muzeum przedstawiającej geograficzne roz­ mieszczenie wymienionych grup etnograficznych. Byłoby to bardzo pożyteczne w związku z dużym nasileniem badań regionalnych południowej części woj. rzeszowskiego prowadzonych nie tylko przez skansen sanocki. 2 Skansen usytuowano na obszarze liczącym około 40 ha. Stanie tutaj 85 obiektów reprezentujących architekturę świecką i sakralną wsi dziewięciu południowych po­ w i a t ó w woj. rzeszowskiego. Obecnie wystawiono dziesięć obiektów. Zabudowa skan­ senu przewiduje także budynki administracyjno-gospodarcze, salę odczytową, punkt żywienia, parkingi itp. Otwarcie całkowicie gotowej ekspozycji przewiduje się na rok 1980. Omawiając obiekty znajdujące się w muzeum autor popełnił pewne nieścisłości. I tak należy sprostować, że chałupa dworskiego wyrobnika z Niebocka nie jest kurna, lecz półkurna (dym wyprowadza z pieca specjalny przewód do sieni). Nadto z wielką ostrożnością należy odnieść się do datowania na rok 1691 części mieszkalnej chałupy z Dąbrówki Ruskiej. Wprawdzie taka data widnieje na tragarzu, wiadomo jednak, że zdarzało się przenoszenie tragarza do nowo wznoszonych chat z domów star­ szych; w tym wypadku wskazuje na to fakt, że drewno użyte do budowy ścian było już w tym celu wykorzystywane. Stosunkowo mało miejsca poświęcił Rybicki zagadnieniu kryteriów doboru obiektów do skansenu, a zupełnie pominął nie mniej istotne zagadnienie wyposażania w n ę t r z w eksponowanych obiektach budownictwa. Stanisław Szczęk w referacie Problemy kompozycji krajobrazu parku etno­ graficznego w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku scharakteryzował pod w z g l ę d e m fizjograficznym teren przyszłego skansenu. Teren ten stwarza w szero­ kim zakresie szansę dla rekonstrukcji zabytkowego krajobrazu wsi polskiej p o ł u d ­ niowej Rzeszowszczyzny. Zakomponowanie obiektów w poszczególnych częściach parku z uwzględnieniem pierwotnej sytuacji budynku in situ nie nastręcza większych trudności z uwagi na duże zróżnicowanie rzeźby terenu. Przebieg prac przy rozbiórce i przewożeniu obiektów do skansenu począwszy od wyboru budynku, wizji lokalnej, a skończywszy na montażu obiektu w parku i odtwarzaniu pierwotnego mikropejzażu relacjonuje w swym referacie Leszek 3 A. R y b i c k i , Początki istnienia Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, ibid., s. 4—7. Autor rozwinął ten temat w obszernym referacie, pt. O problemach organizacji muzeów pod otwartym niebem na przykładzie Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", czerwiec 1966, s. 11—16, w y g ł o s z o n y m na ogólnopolskim seminarium w Sanoku. Rybicki skoncentrował się tu przede wszystkim na dokładnym omówieniu działal­ ności trzech działów Muzeum: architektury ludowej, konserwatorskiego i konserwatorsko-budowlanego. „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", czerwiec 1966, s. 17—18. 2 3 �553 RECENZJE 4 Smoczkiewicz . Autor przedstawia m.in. szereg trudności w zakresie przepisów administracyjnych i finansowych, na jakie natrafiają muzea skansenowskie, których specyfika nie znalazła jeszcze odbicia w przepisach prawa budowlanego. Jednym z celów omawianego wydawnictwa jest udostępnienie doświadczeń i materiałów Muzeum w dziedzinie konserwacji zabytkowych obiektów. Drugi zeszyt całkowicie poświęcony tym problemom otwiera artykuł A. Rybickiego przedstawiający działalność placówki konserwatorskiej od chwili założenia skansenu. Pracę nad zabezpieczaniem zabytkowych obiektów znacznie utrudniał skromny zestaw metod konserwacji drewna zabytkowego, które by pozwalały uniknąć zmian cech eksponatu zgodnie z najnowszymi założeniami muzealnictwa. Do osiągnięć tej, placówki należy właśnie wypracowanie najwłaściwszej metody konserwacji drewna zabytkowego. Obecnie Dział Konserwatorski Muzeum kierowany przez mgr. Woj­ ciecha Kurpika posiada dwie pracownie. Jedna zajmuje się konserwacją z a b y t k ó w ruchomych i pracą badawczą, druga bieżącą konserwacją drewna budowlanego i eksperymentami w zakresie ochrony drewna oraz zabezpieczenia przeciwpożaro­ wego. Dział konserwatorski wykonuje poza tym prace zabezpieczające w zakresie malarstwa ściennego, sztalugowego, metalu, szkła, porcelany, tkaniny, ceramiki i kamienia. Wart odnotowania jest też fakt, że pracownia służy pomocą i radą innym muzeom woj. rzeszowskiego oraz instytucjom posiadającym zabytki wy­ magające konserwacji. Na • taką skalę zakrojona działalność pracowni konserwa­ torskiej pozwala mieć nadzieję, że wiele cennych zabytków zostanie uratowanych od niechybnego zniszczenia. Techniczną stroną konserwacji i zabezpieczania zabytkowego drewna, interesu­ jącą dla fachowców, zajmuje się Michał Czajnik i Wojciech Kurpik. Michał Czajnik, w referacie pt. Czynniki biologiczne powodujące rozklad i nisz­ czenie obiektów zabytkowych oraz środki i metody zabezpieczania, odgrzybiania i zwalczania owadów , przedstawia na podstawie własnych, wieloletnich doświadczeń częściej występujące gatunki grzybów i owadów, szkodników drewna oraz charak­ teryzuje metody zabezpieczania przed nimi obiektów. Referat ilustrują tablicediagnostyczne najważniejszych grzybów domowych i o w a d ó w niszczących drewno. W. Kurpik w artykule Niektóre problemy konserwacji zabytkowego drewna budowlanego w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku koncentruje się na opisie w ł a ś c i w y c h zabiegów konserwatorskich, którym poddaje się obiekt, począwszy od rozbiórki i przewiezienia go do skansenu, a skończywszy na pracach w y k o ń c z e ­ niowych przy zmontowanym budynku. Zabiegi te mają na celu zniszczenie g r z y b ó w i o w a d ó w toczących drewno, utwardzenie materiału i zachowanie autentycznej, starej faktury. Szczegółowy opis impregnacji, jej przebieg z wyszczególnieniem rodzajów i cech impregnatów drewna stosowanych w M B L , plombowania i flekowania w wypadku, w i ę k s z y c h ubytków drewna, znajdujemy w referacie W. Kurpika, Utwardzanie E 6 7 4 L . S m o c z k i e w i c z , Metody i organizacja prac przy przenoszeniu obiektów zabytkowych budownictwa ludowego — na podstawie doświadczeń Muzeum Bu­ downictwa Ludowego w Sanoku, ibid., s. 46—57. A. R y b i c k i , Organizacja pracowni konserwatorskiej Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, „Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", 1965, s. 1—4. „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", czerwiec 1966 s. 19—26. „Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", 1965 s. 5—11. 5 6 r 7 r �554 RECENZJE zniszczonego drewna przy pomocy żywic syntetycznych. Wykonywanie plomb trocinowo-żywicznych . Artykuł M. Czajnika i W. Kurpika, pt. Konserwacja cerkwi w Uluczu*, zawiera sprawozdanie z przebiegu prac konserwatorskich w cerkwi w Uluczu, pow. Brzozów. Cztery lata trwająca konserwacja przywróciła jednej z najstarszych cerkwi w Pol­ sce (budowana w latach 1510—1517) jej dawny wygląd. W artykule odczuwa się brak historii obiektu, która by m.in. uwzględniała dokonywane zmiany i przeróbki obiektu oraz omówienie źródeł ikonograficznych, stanowiących podstawę do re­ konstrukcji zniszczonych części cerkwi. W czasie prac konserwatorskich w cerkwi przeprowadzono też konserwację malowideł, jej przebieg relacjonuje Hanna Markowska w artykule Przeniesienie malowideł ściennych w cerkwi drewnianej w Uluczu z zastosowaniem tzw. „suchego montażu" (1962—1964) . Montaż ten pozwala na uniezależnienie malowideł od ruchów nowej ściany i umożliwia oddzielne ich eksponowanie. T a ciekawa, nie mająca u nas precedensu metoda znakomicie zdała egzamin i stanowi duży sukces w dziedzinie konserwacji malowideł ściennych. P e w n ą monotonię konserwatorskich opracowań przerywa interesujący artykuł E . Dwornik-Gutowskiej pt. Polichromia cerkwi w Uluczu . Autorka, opierając się na w ł a s n y c h badaniach i literaturze przedmiotu, analizuje polichromię od strony artystyczno-formalnej i warsztatowej. W konkluzji dochodzi do wniosku, że malo­ w i d ł a w cerkwi powstały w drugiej ćwierci X V I I w., wykonane przez anonimowego twórcę na zamówienie miejscowej rodziny wiejskiej. Słusznie też zauważa, że sztuka cerkiewna tych czasów była przede wszystkim sztuką ludową, tworzyli ją bowiem ludowi artyści środkami trafiającymi do wiejskich odbiorców. Artykuł ten wnosi niewątpliwie wartościowy wkład do poznania ściennego malarstwa cerkiew­ nego. Zagadnieniem inwentaryzacji budownictwa ludowego, tak w a ż n y m w działal­ ności naukowej Muzeum, zajmują się Leszek Smoczkiewicz i Wojciech Jankowski. Smoczkiewicz w oparciu o doświadczenia M B L omawia trudności związane ze spo­ rządzeniem tzw. inwentaryzacji skróconych budownictwa ludowego. Autor zamiesz­ cza instrukcję do sporządzania tych inwentaryzacji wraz z wyczerpującym komenta­ rzem. Referat opatrzono trzema tablicami przedstawiającymi poprawną inwen­ taryzację skróconą, przykłady dobrych i złych r y s u n k ó w architektonicznych oraz rodzaje budulca drewnianego. Zagadnieniem o doniosłym znaczeniu są zasady sporządzania tzw. inwentary­ zacji skansenowskich będących podstawą przy przenoszeniu obiektów do parku etnograficznego. Obowiązują tu specjalne metody pomiaru. Wojciech Jankowski w referacie Metody wykonywania szczegółowych inwentaryzacji pomiarowych obiek­ tów przeznaczonych do przeniesienia proponuje specjalne metody pomiaru budyn­ k ó w jako najbardziej przydatne w inwentaryzacjach skansenowskich. Trzeci zeszyt wydawnictwa zawierający materiały seminaryjne przynosi obok referatów i wypowiedzi poszczególnych dyskutantów także wnioski w y s u n i ę t e na 8 w n 1 2 1 3 8 „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", s. 27—30. „Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", 1965, s. 11—14. Ibid., s. 20—25. и Ibid., s. 14—20. L . S m o c z k i e w i c z , Inwentaryzacje skrócone budownictwa ludowego, za­ sady wykonywania, kontroli oraz ich znaczenie dla celów naukowych, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", czerwiec 1966, s. 30—42. Ibid., s. 43—45. 9 10 12 13 �555 RECENZJE zakończenie obrad. Brzmią one: „1) opracowanie projektu ramowego regulującego sprawy finansowo-prawne w muzeach typu parków etnograficznych; 2) uregulowa­ nie wszystkich problemów łączących się ze zleceniem przez muzea wykonawstwa inwentaryzacji szczegółowych; 3) zorganizowanie centralnego zaopatrzenia pracowni konserwatorskich w niezbędne materiały do konserwacji zabytkowego drewna; 4) stworzenie na razie choć jednej ruchomej pracowni konserwatorskiej, która obsłu­ giwałaby muzea nie posiadające dotychczas w ł a s n y c h środków w tym zakresie; 5) organizowanie praktycznych seminariów szkoleniowych muzeologów z dziedziny konserwacji przedmiotów zabytkowych . Na osobną w z m i a n k ę zasługuje zamieszczony w pierwszym numerze „Biuletynu" statut Muzeum Budownictwa Ludowego w S a n o k u , pierwszy w historii skanse­ nowskiego muzealnictwa polskiego. Statut określa m. in. cele i zadania Muzeum, zakres jego terytorialnej działalności, organizację w e w n ę t r z n ą placówki, zakres dzia­ łania jego poszczególnych komórek, wskazuje wreszcie nadrzędne instancje Muzeum. Pierwszy i drugi numer „Biuletynu" zamykają krótkie komunikaty, których te­ matyka jest ściśle związana z działalnością Muzeum. W drugim zeszycie zamiesz­ czono Sprawozdanie z pracy MBL w roku 1964 opracowane przez A n n ę Kisielewską. Sprawozdanie dobrze orientuje w kierunkach działalności Muzeum, wynikach prac badawczych i konserwatorskich oraz zbiorach muzealnych. Wszystkie numery wydawnictwa posiadają staranną szatę graficzną, na którą składają się ciekawe fotografie i rysunki dobrze ilustrujące poszczególne artykuły. Pożądane byłoby zamieszczanie obcojęzycznych streszczeń artykułów (tylko „Ma­ teriały" zaopatrzone są w streszczenia w języku rosyjskim i niemieckim) oraz uwzględnianie w kronice informacji o pracy innych skansenów polskich. Trafiając do rąk muzeologów „Biuletyn" winien przyczynić się do usprawnienia metod i organizacji pracy s k a n s e n ó w polskich, muzeów, które odegrają zasadniczą rolę w ratowaniu zabytków kultury ludowej. Należałoby zatem wyrazić życzenie, aby rychło ukazały się dalsze numery „Biuletynu". Anna Pytlińska 14 15 CZECHOSŁOWACKIE KARPACKICH BIBLIOGRAFIE ETNOGRAFICZNE D L A REGIONÓW Wśród etnograficznych opracowań bibliograficznych, jakie w ostatnich latach zostały ogłoszone drukiem, liczną grupę stanowią publikacje dotyczące Karpat i sąsiednich obszarów górskich. T y m samym wiążą się one niewątpliwie z zaini­ cjowaną międzynarodową akcją badania kultury ludowej w Karpatach, wokół której powoli narastają osiągnięcia badawcze. Cennym rozszerzeniem zaplanowanych prac bibliograficznych, prowadzonych od 1960 r. w związku z powyższą a k c j ą , są publikowane w tym czasie, chociaż niezależnie od niej, bibliografie dotyczące etno­ grafii i folkloru morawskiej części Karpat. Dotychczas ukazało się ich kilka wyda­ wanych w serii Bibliografická příloha Věstníku Národopisné společnosti českoslo1 1 Ibid., s. 64. „Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 1, 1964, s. 7—11. Bibliografia historii kultury ludowej Karpat, pod red. M. Gładysza, cz. I : Materiały do bibliografii polskiej, Warszawa 1960, ss. 115; cz. I I : Materiały do bi­ bliografii węgierskiej, cz. I I I : Materiały do bibliografii jugosłowiańskiej, Wrocław 1967, ss. 80; R. Z a t к o, Výběrová bibliografia ludovej kultury karpatskej na Slo­ vensku, Bibliografická přiloha Věstníku Národopisné společnosti československé, z. 5, Praha 1962. ss. 59. 4 15 1 �556 RECENZJE venské. Są to pożyteczne opracowania o charakterze przyczynkarskim dające wykaz artykułów etnograficznych i folklorystycznych w pojedynczych lub kilku razem ekscerpowanych periodykach regionalnych Wałaszczyzny i Słowaczyzny Moraw­ skiej . Najpełniejsza z dotychczas opublikowanych dla tej części Karpat, obejmująca częściowo również materiał uwzględniony w powyżej wspomnianych opracowaniach, jest bibliografia Ludwika Kunza, pt. Soupis časopiseckých prací z Valašska a Zá­ hoří, 1884—1964, wydana przez Moravské museum v Brně , rozwijające intensywnie działalność n a u k o w o - b a d a w c z ą i popularyzatorską na obszarze Moraw. Praca Kunza obejmuje najważniejsze czasopisma tyczące tego niewielkiego regionu związanego kulturowo z K a r p a t a m i , odznaczającego się od dziesiątków lat ożywioną działal­ nością poznawczą. Bibliografia ta w przeciwieństwie do w y ż e j wspomnianych opra­ cowań ograniczających się do wyboru materiałów etnograficznych, wyczerpuje całą zawartość rzeczową, i to kilkunastu czasopism regionalnych. 2 3 4 Opracowanie pełnej bibliografii szczególnie dla tego typu periodyków jest przed­ sięwzięciem mozolnym, ale niezmiernie pożytecznym, gdyż uprzystępnia badaczowi nie tylko wielką ilość materiału etnograficznego, ale także nauk pokrewnych pu­ blikowanego w dużym rozproszeniu i m a ł o znanego. Dotarcie bowiem do odpowied­ nich pozycji w czasopismach o charakterze regionalnym, o dużym zróżnicowaniu rzeczowym, zarówno tematyki, jak i formy, nastręcza zazwyczaj wiele trudności. a. Z a k r e s b i b l i o g r a f i i . Pozycje będące przedmiotem bibliografii w liczbie 2600 tytułów pochodzą z 8 czasopism i 6 publikacji o charakterze periodycznych wydawnictw zbiorowych i komunikatów, których tematem są szeroko pojęte sprawy omawianego regionu jako całości bądź jego części, albo nawet pojedynczych miej­ scowości. Bibliografia nie obejmuje natomiast publikacji samoistnych, prasy co­ dziennej i druków okolicznościowych dotyczących tego obszaru. Nie podaje również studiów i przyczynków zawartych w czasopismach naukowych i krajoznawczych odnoszących się do tego regionu, a wydawanych poza nim. b. C e l b i b l i o g r a f i i . Autor dając pełną informację o zawartości czasopism miał na celu, jak zresztą zaznaczył w przedmowie, zwrócenie uwagi nie tylko na do­ robek miejscowego ruchu naukowego, ale również na kształtowanie się oblicza k u l ­ turalnego regionu w okresie ostatnich 80 lat. Czasopisma rozpracowane w bibliografii w y k a z y w a ł y dużą a k t y w n o ś ć na polu badań naukowych, a zwłaszcza w dostar­ czaniu materiału źródłowego dla dalszych opracowań monograficznych. Ich zawartość rzeczowa jest bogatsza pod w z g l ę d e m naukowym niż zazwyczaj w tego rodzaju czasopismach. Specjalnie zaś w y s t ę p u j e wielka ilość opracowań i przyczynków etno­ graficznych i folklorystycznych. Współpracownikami tych czasopism byli poważni 2 V . K a r b u s i c k ý , Soupis etnografických a folkloristických příspěvku v Ča­ sopise Českého muzea 1827—1940, Praha 1961; A. i R. J e ř á b k o v i , Soupis etno­ grafických a folkloristických příspěvků v Museum Francisceum Annates 1895—1898 a v Časopise Moravského musea zemského 1901—1938, Praha 1962; t e n ż e , Soupis etnografických a folkloristických příspěvků v Časopise Matice moravské 1869—1943, Praha 1964, R. J e ř á b e k , Soupis etnografických a folkloristických příspěvků ve Sborníku Musejní společnosti ve Valašskem Meziříčí 1884—1911, Praha 1964; t e n ż e . Bibliografie národopisných příspěvků v regionálních časopisech Moravského Slo­ vácka, Praha 1964; t e n ż e , Soupis národopisných příspěvků v regionálních časo­ pisech Moravského Valašska, Praha 1966. L . K u n z , Soupis časopiseckých prací z Valašska a Záhoří 1884—1964, Brno 1965, ss. 561, wyd. Moravské museum v Brně, etnografický ústav. Por. F . P o p i o ł e k , Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Katowice 1939, s. 43; J . M a c ů r e k , Valaši v Západních Karpatech, v 15.-18. století, Ostrava 1959, s. 47 n. 3 4 �RECENZJE 557 przedstawiciele nauk społecznych i przyrodniczych. Znajdujemy wśród nich znanych historyków, historyków literatury i twórczości plastycznej, muzykologów oraz etno­ grafów . Należy przy tym podkreślić, że redakcje tych czasopism potrafiły skupić poza pracownikami nauki sporą grupę korespondentów spośród ludu. c. C h a r a k t e r y s t y k a c z a s o p i s m . Autor uwzględnił w swojej biblio­ grafii pełny zestaw następujących periodyków: „Dědina pod Beskydem", „Dolina Urgatina", „Hlasy Okresního muzea ve Frenštátě pod Radhoštěm", „Lidová kultura Východní Moravy", „Naše Valašsko", „Podřevnicko", „Sborník muzejní společnosti ve Valašském Meziříčí", „Valašsko", „Vsetín — Velké Karlovice", „Výroční zprávy Krajinského musea ve Vizovicích", „Záhorská kronika", „Zálhotský sborník P a ­ mátkového spolku v Podhradní Lhotě", „Zprávy Krajského muzea v Gottwaldově", „Zprávy Okresního muzea ve Valašských Kloboukách". W przedmowie w sposób zwięzły informuje czytelnika o ich wartości, nie tylko jako odzwierciedlenia życia kulturalnego i naukowego, ale również intensywności zainteresowania społeczeństwa w ł a s n y m regionem. Najstarszym z podanych czasopism jest „Sborník muzejní společnosti ve V a ­ lašském Meziříčí" (1884—1911), który przez kilka pierwszych dziesięcioleci był jedy­ nym tego rodzaju prowincjonalnym pismem popularnonaukowym wydawanym na te­ renie Czech i Słowacji. Specjalnie dla nas interesująca jest „Zahorska kronika" (1892—1950), do 1925 r. poświęcona sprawom etnograficzno-archeologicznym z prze­ w a g ą materiału folklorystycznego, a w późniejszych latach przede wszystkim zagad­ nieniom historyczno-krajoznawczym. Po drugiej wojnie ś w i a t o w e j wyróżnia się wznowione „Naše Valašsko" (1929—1951) dzięki historycznym i etnograficznym opracowaniom znanych badaczy i wysokiemu poziomowi naukowemu oraz „Dolina Urgatina" (1946—1952) będąca przykładem czasopisma, które choć poświęcone nie­ wielkiej miejscowości, dzięki szczególnie starannej oprawie graficznej i plastycznemu wyposażeniu d o r ó w n y w a ł o nawet najlepszym czeskim czasopismom artystycznym. Tradycję tego wysokiego poziomu poligraficznego przejęło „Valašsko", będące re­ prezentacją regionalnej czeskiej prasy krajoznawczej, powstałe w 1952 r. ze złączenia pism „Naše Valašsko" i „Dolina Urgatina". d. U k ł a d b i b l i o g r a f i i . Publikacja Kunza ma charakter bibliografii re­ trospektywnej uporządkowanej w e d ł u g grup materiałowych z w e w n ę t r z n y m układem alfabetycznym. Jedną z podstawowych jej zalet jest zaopatrzenie tytułów biblio­ graficznych, zwłaszcza dotyczących historycznych i etnograficznych studiów, w adno­ tacje hasłowe w wypadkach, gdy tytuły te nie w s k a z y w a ł y dość wyraźnie na zawartość treściową i lokalizację. Bibliografia wyczerpuje całkowicie treść rzeczową ekscerpowanych czasopism z pominięciem jedynie niektórych drobnych wiadomości o charakterze czysto lokalnym, a nie mających znaczenia naukowego. Całość materiału rzeczowego podzielona jest na 11 rozdziałów, które wykazują różnorodność tematyki opracowywanych czasopism. Najobszerniejszy z nich, bo za­ wierający 812 tytułów, rozdział V I Etnografia mieści pozycje o treści czysto etno­ graficznej i folklorystycznej. Jednakże ten szczególnie interesujący nas rozdział nie obejmuje wszystkich pozycji z zakresu kultury ludowej, gdyż artykuły i przyczynki z tematyką dotyczącą historii kultury wsi, jej stosunków społecznych i gospodar­ czych, a nawet historii etnografii rozproszone są w pozostałych rozdziałach. T a k np. w rozdziale I I Nauki przyrodnicze mieszczą się opracowania demograficzne, 5 5 Do nich należą, jak również z tych obszarów pochodzą, badacze tej miary, co Emanuel Baláš, Franciszek Bartoš, Dušan Jurkowie, Antonín Václavík, J a n Vyhlídal. �558 RECENZJE z geografii ekonomicznej wraz z osadnictwem i nazewnictwem, choć właściwie po­ winny być włączone do rozdziału zawierającego opracowania historyczne. W roz­ dziale I I I Nauki stosowane m. in. obok działu opracowań dotyczących współczesnego rolnictwa i hodowli wydzielono niewielki zespół artykułów omawiających badania stosunków społecznych wsi. Materiały do historii rzemiosła znajdują się w rozdziale I V Produkcja i technika, transport, komunikacja, handel. Natomiast opracowania odnoszące sią do dziejów rolnictwa wiejskiego, chłopskich ruchów społecznych za­ mieszczono w rozdziale V Nauki społeczne, historia. Pomocniczy dla etnografii mate­ riał językoznawczy znajduje się w rozdziale V I I I Język i literatura (dział „Dialekto­ logia" i „Nazewnictwo"). Zagadnienia oświaty na wsi zawierają opracowania za­ mieszczone w rozdziale X Szkolnictwo, praca oświatowa, wychowanie fizyczne, sport. Tytuły zawierające wiadomości z historii etnografii, wystaw i muzealnictwa etno­ graficznego znajdują się w rozdziałach: I — Bibliografie regionalne, regionalizm, program czasopisma; V I I — Zabytki i muzea; I X — Sztuka; X — Szkolnictwo, praca oświatowa... (dział „Wystawy"); X I — Biografie. Sprawną orientację ogólną w obrębie materiału rzeczowego utrudnia brak dru­ gorzędnego podziału w największych, bo obejmujących ponad dwie trzecie pozycji, trzech rozdziałach bibliografii, tj. V — Nauki społeczne, historia, V I — Etnografia, X I — Biografie, w których zastosowano tylko układ alfabetyczny. Braki systema­ tycznego podziału dla dwu pierwszych rozdziałów, który uwzględniałby poddziały pierwszego, a nawet drugiego stopnia, w y p e ł n i a w pewnej mierze indeks przed­ miotowy. Natomiast orientację w zawartości rozdziału ostatniego ułatwiają do pewnego stopnia podawane przy końcach poprzednich rozdziałów alfabetyczne w y ­ kazy osób specjalnie zasłużonych w danej dziedzinie działalności z odniesieniem do pozycji w rozdziale X I . Wszystkie hasła indeksu przedmiotowego zostały zgrupowane w e d ł u g 11 roz­ działów, na jakie podzielony jest materiał rzeczowy bibliografii. Najbardziej przy tym zostały rozbudowane hasła w rozdziałach w y ż e j omawianych, tj. dotyczących historii i nauk społecznych oraz etnografii. W rozdziale Etnografia zastosowano podział przyjęty w niektórych już publiko­ wanych czeskich bibliografiach etnograficznych . U k ł a d u haseł dokonano w dwu­ dziestu trzech poddziałach ujętych w cztery grupy. Pierwsza obejmuje hasła doty­ czące źródeł, historii i metod etnografii, a także opieki nad ludową tradycją arty­ styczną. Następne to kultura materialna, kultura społeczna, do której m. in. zo­ stały zaliczone: wiedza, wierzenia, wiara i plastyka, włączane zwykle do przyjętego ogólnie działu kultury duchowej. Czwarta grupa dotycząca folkloru obejmuje r ó w ­ nież hasła odnoszące się do gwary, ą, także dotyczące kronikarstwa zawierającego materiał historyczny i etnograficzny. To ostatnie hasło powinno znaleźć się raczej w grupie pierwszej obejmującej źródła. G Pomimo wymienionych niekonsekwencji w układzie materiału rzeczowego bi­ bliografia dobrze jest opatrzona w różnego rodzaju indeksy i wykazy. Otwiera ją Skorowidz ekscerpowanych periodyków, który prócz alfabetycznego wykazu wszyst­ kich roczników wykorzystanych czasopism informuje o zmianach redaktorów, insty­ tucji wydawniczych i miejsca wydania, a także zawartym w podtytułach charak­ terze pisma. Skorowidz ten spełnia zatem rolę krótkiej historii każdego czasopisma. Pozostałe indeksy usprawniające posługiwanie się zestawieniem bibliograficznym, 6 Por. L . K u n z , Česká 1954, ss. 382; R. J e ř á b e k , pisech Moravského Valašska, ethnografie a folkloristika v letech 1945—1952, Praha Soupis národopisných příspěvků v regionálních časo­ Praha 1966, ss. 86. �RECENZJE 559 jak skorowidz autorów i skorowidz miejscowości, opracowane zostały z dużą sta­ rannością. Posiadają bowiem odniesienia nie tylko do n u m e r ó w pozycji, lecz także uwzględniono w nich odpowiednie hasła indeksu przedmiotowego. Omawiane wydawnictwo daje dowód dużego w k ł a d u pracy autora. Świadczy o tym również bardzo staranna oprawa graficzno-edytorska, cechująca zresztą wszystkie wydawnictwa etnograficzne Morawskiego Muzeum w Brnie. Walory este­ tyczne podnosi ożywiający treść (mało z natury rzeczy atrakcyjną) dobór materiału ilustracyjnego, na który składają się rozmieszczone w tekście fotografie kart ty­ t u ł o w y c h ekscerpowanych czasopism oraz zasłużonych współpracowników tych wy­ dawnictw. Maria Gładyszowa R U D O L F BEDNAŘÍK, Slováci v Juhoslávii. Materiály к ich hmotnej a du­ chovné] kultuře. Druhé doplněné vydání. Vydatelstvo Slovenskej Akademie Vied, Bratislava 1966, ss. 386, ilustrace, résumé v jazyce srbském, n ě m e c k é m a anglickém. (Słowacy w Jugosławii. Materiały do kultury materialnej i duchowej. Wydanie dru­ gie uzupełnione. Wydawnictwo Słowackiej Akademii Nauk, Bratysława 1966, ss. 386, ilustracje, res. w jęz. serbo-chorwackim, niemieckim i angielskim) Dwa wydania książki w ciągu trzech lat są oznaką, że idzie tu o pracę, która zainteresowała społeczeństwo i okazała się potrzebna. Praca Bednaříka dotyczy obszaru dolnego dorzecza Cisy i Dunaju, nad Drawą, S a w ą i Marusza, a w i ę c trzech regionów Vojvodiny: Baczki, Banatu i Śremu, gdzie pomiędzy serbską więk­ szością żyją — dostawszy się tutaj na skutek zmian gospodarczych i narodowo-politycznych, jakie zaistniały w ciągu ostatnich d w ó c h pokoleń — mniejszości S ł o ­ waków, Węgrów, R u m u n ó w , B u ł g a r ó w i Czechów. Książka powstała na podstawie dobrze ugruntowanych badań terenowych. Pod­ walinę jej stanowiły etnograficzne materiały do trzech działów kultury ludowej, zebrane w latach 1930—1939, tj. w czasie, gdy autor prowadził dla Muzeum w Marti­ nie badania nad słowacką mniejszością narodową w Jugosławii. Dalsze badania penetracyjne przeprowadził autor w 1947 r. W ten sposób powstało dzieło oparte w r ó w n y m stopniu na realiach kultury materialnej, jak i na systematycznych bada­ niach terenowych, a w i ę c praca, na której można polegać pod w z g l ę d e m rzeczowym. Omawiany obszar leży przy ujściu Cisy do Dunaju. Tutaj przebiegała przeciwturecka wojenna linia obronna na ziemiach nowo zasiedlonych w 1740 r. przez w y ż e j wymienione narodowości. W odróżnieniu od „wiecznych poddanych" stali się oni tutaj poddanymi okresowymi, co było p e w n ą ulgą. Osadnicy przybyli bowiem do ziemi niemal wyludnionej, w której w 1720 r. przypadały 2—3 osoby na 1 km . Ale, jak to widać na przykładzie Banatu, w czasach józefińskich kolonizacja była już bardzo intensywna, wykazująca się liczbą 38 000 kolonistów niemieckich. Z etno­ graficznego punktu widzenia obszar ten jest interesujący ze względu na strukturę rolną. Można tu śledzić rozwój poczynając od X V I I I - w i e c z n e j dwupolówki (resp. od dwupolowej gospodarki biedniackiej) aż po rozwinięte rolnictwo słynnej „boga­ tej Baczki", a w i ę c relikty tradycyjnych technik, a obok nich najbardziej postępowe metody pracy. Obszar zasiedlony przez S ł o w a k ó w jest w większej części terenem zalewowym, rozciągającym się nad kanałami, zalewanym czasem na parę lat w o d ą zaskórną, niweczącą dopiero co założone gospodarstwa i uprawioną ziemię. Duże nawilgocenie w y s t ę p o w a ł o tu na zmianę z miesiącami letniej posuchy. Warunki dla rolnictwa nie były w i ę c łatwe. Celem książki Bednaříka jest wykazanie sposo­ bów, jakimi rolnik zwalczał naturalne przeszkody, oraz dróg wiodących do wy2 �560 RECENZJE pracowania postępowych technik rolniczych. Pod tym względem jest to praca no­ watorska. W części agrotechnicznej autor zajmuje się w pierwszym rzędzie pasterstwem. Różnorodnością w a r u n k ó w glebowych i klimatycznych tłumaczy autor zbieżność pomiędzy czasowym wykorzystywaniem pastwisk naturalnych oraz ugorów porośnię­ tych burzanami, a spasanych okresowo, jak również pomiędzy rozwiniętą hodowlą bydła obok ekstensywnego owczarstwa nizinnego. Bednárik wykorzystał źródła hi­ storyczne, np. dokument urbarialnej komisji rady namiestniczej miasta Zwolenia z 1770 г., który głosi, że tamtejsi obywatele biorą na wyhodowanie i wykarmienie owce z Banatu od osiedlonych tam w ł a ś n i e S ł o w a k ó w . Powyższe stwierdzenie jest interesujące zarówno z punktu widzenia hodowli, terminologii, jak również dla poznania dróg jednoczących geograficznie rozdzielone kultury ludowe. Z wielu przykładów wybieram nazwę akov w znaczeniu lekkiej zagrody dla owiec. Na Wielkiej Nizinie Węgierskiej w y s t ę p u j e to urządzenie pod nazwą estrenga lub akol, co wskazuje na pierwotnie słowiański twór ofcol. Samo urządzenie uważa autor za Telikt nomadzkiego systemu gospodarczego. Autor śledzi formy wypasu związane z systemem rolnym. Obok stałych trawia­ stych terenów wypasowych istniały pastwiska na ścierniskach, okresowe, jakie znamy ze zbożowych równin Środkowej Europy z okresu trójpolówki. Dostrzega jednak rozdział pomiędzy produkcją nizinnego owczarstwa a racjonalną gospodarką zbożową. Współczesne trwanie obu kierunków produkcji tłumaczy sytuacją rolną i klimatyczną, a także nieunormowaną gospodarką wodną do chwili, w której za­ sadnicze prace melioracyjne nie w y t w o r z y ł y bardziej sprzyjających warunków. Współistnienie starych, a obok nich postępowych technik autor stwierdził także w zakresie hodowli bydła. Chów bydła wzniósł się na w y ż y n y już w 1880 roku, a hodowane bydło, zwłaszcza nierogacizną, staje się przedmiotem eksportu do prze­ m y s ł o w y c h części ówczesnego państwa oraz źródłem krajowego postępu ekono­ micznego. Autor zanotował typ pasterstwa bez gospodarki sianokośnej, jednakże z zimo­ wym dokarmianiem w razie potrzeby, stwierdził współcześnie występujące formy wypasu, jak np. wspólny wypas letni (od wiosny do zimy), tzw. čupov (tj. wypas okresowy) na ścierniskach oraz wyganianie bydła do stadeł (okresowo grodzone miejsca przy osadach, do których zapędza się bydło z rana i gdzie przebywa do 14—17 godz. po południu). Przy czym stádia uważa za formę przejściową z okresu, gdy odporne bydło rasy stepowej przebywało pod otwartym niebem przez cały rok. Od tych urządzeń (stadeł) był już tylko mały krok do stawiania wspólnych stajni. Już w 1880 r. zaczęli je budować chłopi we wsiach leżących blisko kanału. Stajnie te były lepione z gliny, przykryte lekkim dachem, a w e w n ą t r z posiadały otwarte ognisko. Zwykle kilku hodowców trzymało tam wspólnie swoje bydło (50—80 sztuk) pod nadzorem jednego służącego. Podobne praktyki hodowlane stwierdza autor u Hucułów, Łotyszów, Finów, szukając zaś interpretacji samego zjawiska dochodzi do form jurt turkotatarskich. Ten sposób hodowli uważa za zjawisko bardzo stare, w ł a ś c i w e gospodarce grupowej na trawiastych równinach. Z końcem minionego stulecia poczęto na omawianym obszarze w y m i e n i a ć daw­ niejsze bydło, długorogie, stepowe, bardzo wytrzymałe, na bydło rasy czerwonej, krótkorogie, pod wieloma względami użyteczniejsze, choć mniej w y t r z y m a ł e w trud­ niejszych warunkach naturalnych. W tym też czasie rozpowszechnia się intensywna gospodarka sianokośna oraz opasowa hodowla bydła. To zasadnicze posunięcie eko­ nomiczne spowodowało zaniknięcie ostatnich śladów starych technik hodowlanych. Obie wymienione tu formy gospodarki umożliwiły przeprowadzenie studiów po- �RECENZJE 561 r ó w n a w c z y c h także w zakresie podstawowych konstrukcji budowlanych oraz zwią­ zanego z nimi nazewnictwa zdradzającego zapożyczenia na tym tak wymieszanym etnicznie obszarze. Na obszarze rozciągającym się między Dunajem a Cisą zboża uprawiano na terenach gliniastych, na czarnoziemach i terenach podmokłych, a także na lek­ kich glebach piaszczystych. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m zbiór z 1 ha nie przekraczał 11 q zboża. B y ł a to gospodarka deficytowa, ale mimo to z końcem X I X w. obsie­ wało się zbożami chlebowymi 5Wo całej ziemi. Rentowność gospodarstwa zachowy­ wana była jedynie dzięki hodowli, stanowiącej dopełnienie produkcji rolnej. W okre­ sie przeprowadzania badań rolnictwo zachowało niewiele śladów starszych technik. Autorowi udało się jednakże zebrać materiały terenowe dotyczące przechowywania ziarna w podziemnych schowkach, młocki za pomocą obtłukiwania kłosów lub wydeptywania ziarna przez bydło, ponadto też zrębowych lub plecionych przenoś­ nych spichrzy o pojemności 20—30 q ziarna tzw. ambarow. Szerokość spojrzenia autora wyraża się również w poświęceniu znacznej uwagi zajęciom związanym z rolnictwem, ale mającym charakter przemysłowej produkcji roślin, a zwłaszcza chmielu, kultury rynkowo ryzykownej, w y m a g a j ą c e j dobrej gleby, dla typowego rolnika niekorzystnej ze względu na uboczne jej wykorzystanie i wartość. Na uwagę zasługuje fakt, że Bednárik przelicza koszty produkcji rolnej na aktualne ceny rynkowe i biorąc pod uwagę wydajność gospodarstw, zastanawia się, dla jakiej przyczyny rolnik jako samowystarczalny konsument i producent hodował niektóre deficytowe rośliny. W ramach struktury produkcji autor rozpatruje roz­ szerzony system sąsiedzkiej pomocy wzajemnej (tzw. móby) i trwałość tego zwyczaju, chociaż wartość ekonomiczna tej formy pomocy staje się coraz mniejsza. W systemie gospodarczym, w którym stale w y w a ż a ł y się proporcje pomiędzy produkcją roślinną i zwierzęcą, ale nigdy nie osiągały równowagi, powstał (jak zresztą na całej nizinie nad Cisą) system tzw. szałasów (salaśu), który autor określa mianem „dwudomowy". Polega to na tym, że na ziemiach należących do jednego gospodarstwa stawia się filialną zagrodę, oddaloną od macierzystej siedziby w obrę­ bie wsi 10 i 20 km. Szałas stawiano tam, gdzie gospodarz miał ziemię w jednym k a w a ł k u . S t a w a ł się ekonomicznym rdzeniem zagrody. W związku z jego powsta­ niem nasunęło się szereg problemów z zakresu gospodarki, geografii osadnictwa, so­ cjologii i etnografii. Na szałasie w y t w o r z y ł się system monokultury zarówno w pro­ dukcji roślinnej, jak i zwierzęcej. Z biegiem czasu szałasy stawały się obiektami zamieszkiwanymi na stałe, a na skutek dziedzicznego dzielenia ziemi dały początek miniaturowym osadom, biorącym nazwy według rodów. W zasadzie młodzi m a ł ­ żonkowie przebywali tutaj przez cały rok. Do wsi dochodzili tylko w niedziele lub z okazji wiejskich uroczystości. W szałasach, gdzie warunki bytowe były sto­ sunkowo prymitywne, mogły się uchować dłużej niż gdzie indziej liczne prze­ żytki zarówno gospodarczo-techniczne, jak i społeczne, a zarazem w y t w o r z y ć różne formy będące wynikiem pauperyzacji. Jak w poprzednich rozdziałach, autor śledzi genezę zjawiska i jego etymologię. Omówione rozdziały są znakomicie podbudowane materiałem. Widać, że są dziełem rutynowanego terenowca znającego zarówno realia, jak i ich nazwy i umie­ jącego w y t y c z y ć problem. Prace badawcze z lat 1930—1939, będące podstawą oma­ wianej książki, w y c i s n ę ł y na niej swoiste piętno charkterystyczne dla owego okresu, którego nie zdołały w pełni zniwelować nowsze badania z ostatniego dwudziestolecia, które zresztą napotykały trudności. Pozostały tu w i ę c pewne niedostatki. Można by na przykład podać bardziej szczegółowo stan pogłowia hodowanego inwentarza na 36 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �RECENZJE 562 1 ha pastwiska, ująć w cyfry zmiany w ilości stad, sposób użytkowania bydła, bliższe wiadomości o rasach i sposobach ich uszlachetniania. Pewnej korekty wymaga również stwierdzenie, iż technikę przechowywania ziarna pod ziemią przynieśli ze sobą słowaccy koloniści. Współczesne badania wykazują, że jest to zjawisko właści­ we całemu rolniczemu obszarowi Starego Świata, w y s t ę p u j ą c e z największym na­ sileniem w strefie Morza Śródziemnego, a zanikające w rejonach europejskiej Syberii. Największe braki występują w ergologicznym przedstawieniu narzędzi pracy i urządzeń. Byłoby również dobrze, gdyby na ilustracjach podano skalę. Książka Bednárika ma charakter monograficzny. Dlatego zawiera również roz­ działy poświęcone zwyczajom rodzinnym i dorocznym, pożywieniu (gdzie znajduje się interesująca część związana z epidemiami głodu i specyficznymi warunkami rzutującymi na sposób zdobywania i przechowywania wody do picia), odzieży oraz obszerniejszą część dotyczącą domu. T u autor miał możność porównać, jakie elementy przeniesione z dawnego kraju oparły się zmianom, a jakie się zasymi­ lowały i rozwinęły w nowym środowisku, w bardziej sprzyjających warunkach k l i ­ matycznych. Pierwsi koloniści przejęli niezmiennie na tym terenie w y s t ę p u j ą c y typ ziemianki i trwało dłuższy czas, zanim ich sytuacja gospodarcza pozwoliła na wznoszenie budowli nadziemnych. Docenić należy strukturalną całość, w której autor na podstawie p l a n ó w śledzi rozwój poszczególnych obiektów zagrody, ustala periodyzację w budownictwie, postęp urbanizacji, a na koniec zbieżność • niektórych dróg rozwojowych prowadzących do współczesnego, jednolitego budownictwa. Tego rodzaju publikacja, zarówno od strony materiałowej, jak i metodologicznej, jest zasługującym na uwagę wydarzeniem i cennym w k ł a d e m do poznania m i ę d z y etnicznych stosunków w kraju Naddunajskim. Tłum. z czeskiego Irena Nizińska Ludwik Kunz Ł A R K I N W. G., Oroczi istoriko-etnograficzeskij oczerk s sriediny XIX w. do naszich dniej, Izdatielstwo „Nauka", Moskwa 1964, s. 174, ilustr. 52, mapa 1. Coraz częściej autorzy radzieccy dostarczają interesujących publikacji z za­ kresu etnografii S y b e r i i . T y m razem etnograficzna literatura wzbogaciła się o pracę poświęconą Oroczonom — m a ł e j grupie etnicznej z okolic górnego Amuru, której stan liczbowy wg spisu z 1959 r. wynosił 782 osoby. Całość opracowania pomyślana jako studium historyczno-etnograficzne dotyczy okresu wyznaczonego przez autora na czasy od p o ł o w y X I X w. do chwili obecnej. Stąd w ł a ś n i e w pierwszej części przedstawiona została kultura materialna, spo­ łeczna i duchowa w okresie od połowy X I X stulecia do 1917 roku, tj. momentu l 1 Na szczególne wyróżnienie zasługują następujące prace z tego zakresu, które ukazały się w ostatnim dziesięcioleciu (1956—1966): Narody Sibiři, praca zbiorowa pod redakcją M. G . Lewina i L . P. Potapowa, Moskwa—Leningrad 1956; Istoriko-etnograficzeskij atlas Sibiři, praca zbiorowa pod redakcją M. G . Lewina i L . P. Potapowa, Moskwa 1961; S. W. I w a n o w , Ornamient narodów Sibiři как istoriczeskij istocznik, Moskwa—Leningrad 1963; B . O. D o ł g i с h, Rodowoj i plemiennoj sostaw narodów Sibiři w XVII wiekie, Moskwa 1960; I . S. W d o w i n, Oczerki istorii i etnografii Czukczej, Moskwa—Leningrad 1965. Sprawom tym poświęcone jest również specjalne czasopismo etnograficzne w y c h o d z ą c e w Z w i ą z k u Radzieckim — „Sibirskij Etnograficzeskij Sbornik", założone w 1952 r. jako 'nowa seria T r u d ó w Instituía Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja. Sporo materiału z zakresu etnografii Syberii znajduje się również w starszych numerach „ S o w i e t skoj Etnografii" i innych czasopismach etnograficznych, które w y c h o d z ą w Związku Radzieckim. �563 RECENZJE ustanowienia na terytorium Dalekiego Wschodu władzy radzieckiej. Druga część pracy poświęcona głównie zagadnieniu powstawania kolektywnej gospodarki po Wielkiej Rewolucji Październikowej w mniejszym stopniu uwzględnia tradycyjną kulturę ze wszystkimi jej przejawami w obrębie wierzeń, obrzędów i ustroju spo­ łecznego. Pierwsza część recenzowanej książki nosi tytuł Oroczoni od poi. XIX wieku do ustanowienia władzy radzieckiej i podzielona jest na trzy zasadnicze rozdziały, z których pierwszy, pt. Szkic historyczny (s. 9—23), dotyczy dziejów etnograficz­ nych badań na tym obszarze oraz zawiera ogólne wiadomości z dziedziny demografii. Początek eksploracji etnograficznych na tym terytorium łączy się z nazwiskami szeregu podróżników, którzy poczynili wiele w a r t o ś c i o w y c h spostrzeżeń nad k u l ­ turą mieszkających tam Ulczów, Nanajców, Giliaków i Oroczonów. Wśród plejady mniej znanych badaczy i podróżników wymienia autor głośne autorytety na polu etnografii Syberii — L . Szrenka i L . Szternberga . Długa lista XIX-wiecznych ba­ daczy wprowadza czytelnika w zagadnienie etnograficznych eksploracji na tym obszarze. Warto jednak zaznaczyć, że w tym dokładnym szkicu historycznym brak jest wzmianki o Polaku Stanisławie Poniatowskim, który w roku 1914 dzięki po­ parciu czeskiego antropologa A. Hrdlíčki — pracującego w ó w c z a s w U.S. National Museum — Smithsonian Institution w Waszyngtonie odbył n a u k o w ą w y p r a w ę do kraju Goldów i Oroczonów . Autor monografii przebywał wśród ludów nadamurskich na przestrzeni lat 1956—1960 i zebrał tam oryginalny materiał etnograficzny, który już wcześniej częś­ ciowo publikował, a ostatnio włączył do recenzowanej pracy . Dane demograficzne zamykające pierwszy rozdział dotyczą głównie okresu X I X oraz X X w., kiedy to rozsiedlenie Oroczonów koncentrowało się wyraźnie w pięciu rejonach sąsiadujących z wybrzeżami Morza Japońskiego, tworząc grupy: amurską, chungarską, nadmorską, koppińską, tumnińską. Różnice językowe zachodzące po­ między niektórymi z tych grup zanikły częściowo już w końcu X I X stulecia, kiedy to wraz z powolnym zacieraniem się świadomości plemiennej nastąpiło prze­ mieszanie się poszczególnych rodów. Warto podkreślić, że drobne grupy ludności oroczońskiej (o czym nie wspomina autor) zamieszkiwały w tym czasie w północnej części K r a j u Zabajkalskiego w basenie górnego biegu Angary, Sziłki i W i t i m y . Rozdział drugi, noszący tytuł — Gospodarstwo i kultura materialna Oroczonów (s. 24—65), poświęcony jest o m ó w i e n i u myślistwa, rybołówstwa, gospodarstwa domo­ wego, transportu i komunikacji, budownictwa, pożywienia i odzieży. Rozpatrując osobno każde z tych zagadnień wymienia autor tylko rzeczy najważniejsze, nie wda2 3 4 5 2 Autorzy ci są powszechnie cenionymi badaczami l u d ó w nadamurskich, a ich prace nie straciły do dnia dzisiejszego swego znaczenia: L . S z r e n k , Ob innorodcach Amurskogo krają, t. 1, St. Pietiersburg 1883; t. 2, St. Pietiersburg 1899; t. 3, St. Pietiersburg 1903; L . S z t e r n b e r g , Giljaki, oroczi, gołdy, niegidalcy, ajny, Chabarowsk 1933. Dokładne dane o tej wyprawie oraz jej wyniki przedstawione są w tomie 50 czasopisma etnograficznego „Lud", 1965: S. P o n i a t o w s k i , Dziennik wy­ prawy do kraju Goldów i Oroczonów w 1914 roku, s. 7—120; F . W o k r o j , Lud­ ność nadamurska w świetle antropologicznych materiałów Stanisława Poniatow­ skiego, s. 121—189; J . G l i n k a , Somatoskopia i somatotypologia (konstytucjo­ nalna) grup nadamurskiej ludności Goldów i Oroczonów, s. 190—229. W. G . Ł аг к i n, Sowriemiennoje ekonomiczeskoje położenie ediegiejskich artielej i pierspiektiwy ich dalniejszego rozwitja, [w:] Sborník stattej po istorii Dalniego Wostoka, Moskwa 1958; t e n ż e , Ugiediejcy, Władywostok 1950; t e n ż e , K'woprosu o Tazach, „Trudy Inst. Etnogr. A. N. SSSR", t. 31: 1959. W о к r o j , op. cit., s. 133. 3 4 5 �564 RECENZJE jąc się w zawiłe opisy poszczególnych w y t w o r ó w kulturowych. Już w krótkim wstępie poprzedzającym ten rozdział podkreśla autor wielkie znaczenie m y ś l i s t w a i rybołówstwa w systemie gospodarki Oroczonów. Polowano tu przez cały rok, jednak zasadniczy sezon łowiecki rozpoczynał się od października i trwał do marca włącznie. Broń łowiecka prymitywna jak u innych tubylców Syberii — prosty łuk, kopie, noże, strzały o grotach kościanych, kamiennych i metalowych. Znane też były Oroczonom samołówki w rodzaju sideł i samostrzałów ł u k o w y c h . Broń palna pojawiła się tam dopiero w końcu X I X w. jako rezultat kolonizacji rosyjskiej. Prymitywne r y b o ł ó w s t w o rzeczne i morskie uprawiano za pomocą sieci zastaw­ nych, niewodów, ości i w ę d o kościanym haczyku. P o ł o w y na większą skalę umoż­ liwiało posiadanie łodzi, których opis podaje autor w części pracy poświęconej środkom transportu i komunikacji. Łodzie te sprowadzają się do dwu zasadniczych typów, z których pierwszy tworzą mniejsze lub większe dłubanki, natomiast drugi łodzie o burtach wykonanych z desek dartych przy użyciu klinów, które poruszano stosując wiosła. Łodzie mniejsze służyły do p o ł o w ó w rzecznych, natomiast na wielkich — w i e l o w i o s ł o w y c h w y p ł y w a n o w morze przy polowaniu na ssaki mor­ skie. Omawiając transport i komunikację, p e w n ą ilość miejsca poświęca autor lekkim saniom zaprzężonym w psy. Sachalińsko-amurski typ zaprzęgu w ł a ś c i w y dla Oroczonów w y s t ę p o w a ł również u sąsiednich grup etnicznych — Giliaków, Nanajców, N e g i d a l c ó w i A j n ó w . Również i forma nart niewiele odbiegała od tych, które w y s t ę p o w a ł y u sąsiedniego otoczenia etnicznego. Narty podbite skórą oraz tzw. „golice", czyli narty bez skórzanego podszycia, stanowiły powszechną formę pomocniczego środka komunikacji pieszej w okresie zimy. Cały w i ę c inwentarz kulturowy nie w y k a z y w a ł istotnych różnic, a widać to również i na przykładzie budownictwa, którego formy konstrukcyjne w y k a z u j ą wiele wspólnego z pomiesz­ czeniami mieszkalnymi sąsiednich ludów. W przeprowadzonym przez autora prze­ glądzie form oroczońskich pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych w y s u n i ę t e zostały na czoło letnie żerdziowe szałasy o dachu dwuspadowym wspartym na ziemi lub na pionowych ścianach bocznych. Używali też Oroczoni przenośnych stożkowych szałasów, które pokrywano kawałkami brzozowej kory. Zimowe p ó ł ziemianki posiadały konstrukcję zrębową, na której wspierano dach dwuspadowy, kryty kawałkami jodłowej kory. Budowle gospodarcze to przede wszystkim palowe spichrze o konstrukcji zrębowej, w których przechowywano zapasy mięsa, jukołę, odzież, a także drobny sprzęt gospodarczy i narzędzia łowieckie. Przegląd form pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych zamyka autor w z m i a n k ą o tymczaso­ wych szałasach budowanych nad brzegami rzek. Służyły one za schronienia podczas przygotowywania jukoły na zimę. W ogóle potrawy rybne stanowiły podstawowe pożywienie Oroczonów. Zbieranie dziko rosnących jagód praktykowano tutaj powszechnie, a nie tylko w wypadku zbliżającego się głodu, jak miało to miejsce u innych l u d ó w Syberii, zwłaszcza na jej północno-wschodnich obszarach. Metalowe naczynia, w których przygotowywano strawę, przyjęte zostały zdaniem autora od kolonistów rosyjskich pod koniec X I X stulecia. Wydaje się jednak, że nie należy tu pomijać w p ł y w ó w chińskich, które na obszarach przyamurskich były w po­ c z ą t k o w y m okresie stosunkowo intensywne. Drewniane naczynia przetrwały u Oroczonów do początków X X stulecia. Również tradycyjna odzież szyta począt­ kowo z zamszu i rybiej skóry przetrwała w ś r ó d Oroczonów do X X w., a jej powolny zanik następował pod w p ł y w e m pojawienia się tkanin bawełnianych, dostarczanych początkowo przez kupców rosyjskich. Podać jednak należy, że wraz ze zmianą materiału nie zaniknęły pierwotne wzorce krawieckie, a stary krój w y s t ę p o w a ł często przy odzieży wykonanej z tkanin bawełnianych. �RECENZJE 666 Rozdział trzeci, zatytułowany Kultura duchowa i ustrój społeczny Oroczonów (s. 66—117), poświęcony jest omówieniu szeregu zagadnień z tego zakresu. Przede wszystkim już w samym wstępie omawia autor zwyczaje prawne i ekonomiczno-kulturalne położenie Oroczonów do czasów Rewolucji Październikowej. W dalszej kolejności krótkie podrozdziały są o wiele konkretniejsze co do zawartych w nich faktów natury etnograficznej, a dotyczą one: omówienia rodowej organizacji, struktury rodziny, religijnych wierzeń i obrzędów, kultu niedźwiedzia, szamanizmu, obrzędów pogrzebowych i literatury ludowej. Poza ogólnymi uwagami w s t ę p n y m i poprzedzającymi każdy z tych podrozdzia­ ł ó w podaje autor w skondensowanej formie najistotniejsze szczegóły łączące się z ich tematyką. Informując o organizacji rodowej podkreśla, że jeszcze w drugiej połowie X I X stulecia Oroczoni dzielili się na szereg rodów. Zainteresowania autora idą na ogół w kierunku podawania samych f a k t ó w bez wchodzenia w ich syntezę. Tak jest z wymienionymi w pracy przeżytkami ustroju rodowego — w s p ó l n e dla rodu tereny łowieckie, kolektywne m y ś l i s t w o i rybołówstwo, równy podział upolo­ wanej zwierzyny i wiele innych. Podobnie omówiona jest w książce struktura rodziny, w której mężczyzna zobowiązany b y ł do troszczenia się o dostarczenie pożywienia, tzn. mięsa i ryb, natomiast kobieta zajmowała się pracą w domu, gotowaniem strawy i wychowaniem dzieci. Mężczyzna był panem i głową rodziny. Na nim spoczywała troska o utrzymanie rodziny, zajmował się w i ę c handlem — sprzedażą skór, za które o t r z y m y w a ł produkty ż y w n o ś c i o w e . Rola kobiety — żony i matki — była w rodzinie oroczońskiej mniej w a ż n a jeszcze pod koniec X I X stulecia aniżeli obecnie. Wewnątrz pomieszczenia mieszkalnego posiadała ona od­ dzielne miejsce do spania, nie mogła spożywać posiłków przed nakarmieniem męża, a podczas wizyty gościa zobowiązana była do siedzenia w kącie szałasu, obok drzwi. Z zagadnieniem tym w i ą ż e się sprawa zawierania związku małżeńskiego, której autor poświęca nieco uwagi w swej książce. Przede wszystkim zaznacza, że jeszcze do początków X X w. Oroczoni surowo przestrzegali zasad egzogamii, pow­ szechną formą zawarcia m a ł ż e ń s t w a b y ł tzw. wykup żony od ojca, czyli zapłata kałymu. Ojciec sprzedawał swe córki do innych rodów, natomiast dla swych s y n ó w k u p o w a ł kobiety, które z tym momentem stawały się członkami jego rodu. Kończąc ten podrozdział zestawia autor ciekawy słowniczek (33 nazwy) dotyczący nomenklatury systemu rodowego Oroczonów. Na podstawie dokonanej analizy wierzeń i obrzędów religijnych wymienia autor g ł ó w n e b ó s t w a Oroczonów, których postacie wyrzeźbione w drzewie (zazwy­ czaj antropomorficzne) znajdowały się w każdym mieszkaniu. Jako rozwinięcie tego zagadnienia podaje autor szczegóły łączące się z kultem niedźwiedzia. Cechą cha­ rakterystyczną tego kultu u Oroczonów b y ł jego rodowy charakter. Niedźwiedź uważany b y ł za totemicznego przodka rodu, a poświęcone mu obrzędy posiadały charakter kultu totemicznego. Oczywiście sprawy te przedstawione zostały przez autora w nieco rozwlekłej formie, ale trudno było jej uniknąć skoro zebrany w pracy zespół faktów nie jest najlepiej uporządkowany systematycznie. Widzimy to również w części pracy poświęconej szamanizmowi, w której przedstawiony został dokładniej ubiór szamana (płaszcz, czapka, buty, pasek) aniżeli sam obrzęd. W pewnym stopniu czyni to autor omawiając funkcję szamana, którą stanowiło zazwyczaj odpędzanie złych duchów, p r z y w o ł y w a n i e dobrych, leczenie chorych, przepowiadanie w y n i k ó w ł o w ó w . Przy grzebaniu zmarłych powszechne były prak­ tyki szamańskie, mające na celu nawiązanie kontaktu z duszą nieboszczyka. Spra­ wom tym poświęca autor nieco uwagi w części pracy omawiającej obrzędy pogrze­ bowe. Przy tej okazji podaje pewne dane o w y s t ę p u j ą c y m wśród Oroczonów �566 RECENZJE wyobrażeniu na temat duszy człowieka. Według ich mniemania człowiek posiada trzy dusze — chanija omoro, chanija makky i chanija sakka. Dusze te po śmierci człowieka rozstawały się z ciałem i żyły nadal każda oddzielnie. Zmarłego chowano w dziuplach drzew lub w specjalnym maleńkim domku zrobionym z desek. W ostatnim podrozdziale omawia autor szereg zagadnień, wśród których na czoło wysuwa się wiedza ludowa, plastyka i tradycyjna literatura. W części tej zgromadził autor wiele istotnych problemów, których wnikliwsze rozpatrzenie, a nie tylko anonsowanie, dałoby o wiele ciekawszą monografię przedstawionych zjawisk. Dużo miejsca w swej pracy poświęca W. G. Łarkin omówieniu przemian społeczno-gospodarczych, które zaszły u Oroczonów po roku 1917. Sprawom tym przeznaczona została druga część książki zatytułowana — Oroczoni w latach władzy radzieckiej, składająca się z dwu rozdziałów — Budowa ustroju socjalistycznego u Oroczonów (s. 121—146) oraz Współczesne gospodarstwo i kultura materialna Oroczonów (s. 147—165). Pierwszy z tych rozdziałów ukazuje mechanizm przemian gospodarczo-społecznych, które nastąpiły w wyniku Rewolucji Październikowej. Jego treść zawiera szereg ogólnych f a k t ó w natury polityczno-społecznej, które w większości w y p a d k ó w zainteresują raczej historyka aniżeli etnografa. Odwrotnie sprawa wygląda w rozdziale drugim, w którym zespół nagromadzonych faktów układa się wyraźnie wg zasad przyjętych w większości etnograficznych monografii poszczególnych grup etnicznych. Wiadomości te zgrupowane zostały w następu­ jących podrozdziałach: ekonomiczne podstawy bytu Oroczonów w dobie w s p ó ł ­ czesnej, budownictwo, środki transportu i komunikacji oraz drogi ich rozwoju, odzież, pożywienie i sprzęt kuchenny, struktura rodziny i rozwój oświaty i k u l ­ tury. Omawiając poszczególne z tych zagadnień autor podaje szereg szczegółów, z których wnioskujemy, że gros tradycyjnych w y t w o r ó w kultury materialnej zanikło zupełnie, a ustrój społeczny uległ także znacznym modyfikacjom, które w y r u g o w a ł y całkowicie tradycyjny zespół nakazów i zakazów łączących się ze strukturą systemu społecznego. Omówienie pracy byłoby niepełne bez podkreślenia jej szaty ilustracyjnej. Umiejętnie dobrane rysunki w y e l i m i n o w a ł y w pewnym stopniu konieczność opisu f a k t ó w z dziedziny kultury materialnej, ale przez to samo należało rozbudować przynajmniej niektóre zagadnienia łączące się z kulturą duchową i społeczną. W większości w y p a d k ó w autor hołdował zasadzie podawania samych f a k t ó w bez wchodzenia w problem ich genezy i powiązań z sąsiednimi grupami etnicznymi. Mając więc tak zebrany materiał można przystąpić do porównania go z zespołem faktów kulturowych sąsiednich populacji, w wyniku czego otrzymamy jaśniejszy obraz kształtowania się wspólnoty kulturowej ludów nadamurskich. Antoni Kuczyński S I E G M U N D M U S I A T , Zur Lebensweise des landwirtschaftlichen Gesiendes in der Oberlcwsitz, Bautzen 1964, ss. 184. nlb. 4 (Schriftenreihe des Instituís für sorbische Volksforschung in Bautzen bei der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin) W polskiej literaturze etnograficznej, która jest w dużym stopniu odbiciem prowadzonych prac badawczych i podejmowanych tematów, mało miejsca dotych­ czas poświęcono kategorii proletariatu rolnego. Nie doczekała się ona ze strony �567 RECENZJE 1 etnografów oddzielnych i możliwie pełnych o p r a c o w a ń , takich jakie stworzyli ekonomiści czy historycy . We współczesnej rzeczywistości coraz słabiej jest uchwytne zagadnienie proletariatu rolnego, który w e d ł u g obliczeń Instytutu Ekono­ miki Rolnej w 1950 r. stanowił w Polsce tylko 2°/o rodzin wiejskich w skali całego k r a j u , nie stwarzając tym samym impulsu do badań, mimo iż kryje w sobie wiele ciekawych i złożonych problemów. Dlatego musi budzić zainteresowanie każda na ten temat praca, tym bardziej gdy jest oparta na bardzo rozległych i starannie zebranych źródłach. Książka S. Musiata interesuje nas również i dlatego, że wska­ zuje na jeden ze sposobów — nie jedyny — przedstawienia problematyki, a wreszcie i dlatego, iż dotyczy sąsiednich Łużyc, które ostatnio budzą wśród etnografów polskich duże zainteresowanie. Omawiana praca zawężona jest jednak i teryto­ rialnie, i czasowo, a także pod w z g l ę d e m przedmiotu badań. Tak w i ę c odnosi się tylko do części Górnych Łużyc, tzw. ziemi budziszyńskiej, a traktuje o jednej kategorii robotników rolnych, a mianowicie czeladzi, zatrudnionej w dobrach szlacheckich i gospodarstwach chłopskich. Czasowo zamknięta została dwoma datami, istotnymi dla historii omawianej kategorii robotników, a mianowicie rokiem 1835, tj. ukazaniem się pierwszej dostosowanej do stosunków kapitalistycznych ustawy o czeladzi, oraz rokiem 1918, tj. zniesieniem w wyniku niemieckiej rewo­ lucji listopadowej wszystkich obowiązujących czeladź ustaw. Tak wybrany okres, mający logiczne wytłumaczenie, siłą rzeczy w p ł y n ą ł na dobór źródeł, wśród których przeważają materiały archiwalne, zbiory ustaw i przepisów, policyjne akta ś w i a d ­ czące o wykroczeniach przeciwko tym ostatnim, ówczesne czasopisma i kalendarze oraz literatura przedmiotu. Tylko dla okresu 1890—1918 źródła te poszerzone są 0 wypowiedzi 21 informatorów, byłych parobków i dziewek. Opierając się na tak wszechstronnych źródłach autor zmierza do przedstawienia sposobu życia czeladzi, rozumiejąc pod tym pojęciem mieszkanie, pożywienie, ubiór, życie towarzyskie, sytuację zdrowotną, położenie społeczne oraz twórczość i kulturę. Dyskusyjny może być tak ujęty zakres pojęcia „sposób życia", choć nie wydaje się konieczne posze­ rzanie go lub zawężanie. Istotne bowiem jest to, czy autor potrafi na tak dobra­ nych zagadnieniach przedstawić specyfikę sposobu życia czeladzi wiejskiej, w y k a ­ zać różnice kulturowe między nią a kapitalistami rolnymi oraz kurczenie się tradycyjnej kultury i stosunków patriarchalnych. Trzeba stwierdzić, że autorowi udało się to bardzo dobrze i dał nam obraz czytelny i przekonujący, choć nie zawsze pełny. Sposób ujęcia jednak materiału w kolejnych rozdziałach: Rolnictwo 1 praca czeladzi, Położenie społeczne, Sprawy zdrowotne i higiena, Mieszkanie, Pożywienie, Ubiór, Zycie towarzyskie, Twórczość i kultura — uzależniony był nie tylko od' samego tematu, ale i zakresu źródeł. T y m też należy w i ę c tłumaczyć różną objętość rozdziałów, co zresztą nie jest istotne, a również bardziej lub mniej pełny obraz danego zagadnienia, który jednak wystarcza autorowi do wysnucia k o ń c o w y c h wniosków. Na u w a g ę zasługuje słuszna zasada rozpoczynania rozdzia2 3 1 Na tym miejscu można w y m i e n i ć : W. P o p i e l a , Położenie proletariatu wiejskiego we wsi małopolskiej Brzeźna od lat osiemdziesiątych XIX wieku do 1939 roku, „Etnografia Polska", t. 8: 1964, s. 172—206. Por. np. A. A j n e n к i e 1, Położenie prawne robotników rolnych w Polsce. 1918—1939, Poznań 1962, ss. 464; H . C h a m e r s k a , Warunki bytowe czeladzi folwarcznej w Królestwie Polskim w okresie pouwłaszczeniowym (1830—1863), „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 9: 1961 nr 2, s. 187—211; W. G r a b ­ s k i , Stosunki służbowo-robotnicze rolne w Królestwie Polskim, Warszawa 1906, ss. 99; A. R o s e , Kwestia robotników rolnych ze szczególnym uwzględnieniem stosunków wielkopolskich, Poznań 1919, ss. 152, i inni. B. G a ł ę s k i , Chłopi i zawód rolnika. Studia z socjologii wsi, Warszawa 1963, s. 31. 2 3 �568 RECENZJE ł ó w o m ó w i e n i e m literatury uwzględniającej w mniejszym lub w i ę k s z y m stopniu interesującą autora tematykę, co prowadzi nie tylko do podsumowania dotychcza­ sowych w y n i k ó w badań, ale również zapoznaje z różnymi metodami pracy i spo­ sobami ujęcia tematyki. Praca S. Musiata ujęta jest w osiem rozdziałów, wymienionych już w y ż e j , w których problematyka badawcza omówiona została na tle ogólnej sytuacji spo­ łeczno-ekonomicznej, w a r u n k ó w historycznych, geograficznych i etnicznych, co pozwoliło na wyjaśnienie ówczesnych zjawisk kulturowych. Rozdział I (Rolnictwo i praca czeladzi) przedstawia przedkapitalistyczne i kapitalistyczne stosunki pro­ dukcyjne, zróżnicowanie społeczno-ekonomiczne gospodarstw, technikę upraw i mechanizację w rolnictwie oraz formy pracy czeladzi wiejskiej. Następny rozdział, pt. Położenie społeczne, porusza zagadnienie kontraktu pracy, wynagrodzenia i walki klasowej. Po tym rozdziale znalazło się omówienie spraw zdrowotnych, a następnie stosunków mieszkaniowych. N a j w i ę c e j materiału uzyskujemy w kolej­ nym rozdziale, pt. Pożywienie. Omówione ono zostało w przedziałach czasowych: 1835—1870, 1870—1914, 1914—1918, z uwzględnieniem zróżnicowania w y ż y w i e n i a czeladzi zatrudnionej w dobrach szlacheckich i w gospodarstwach chłopskich. Autor przytoczył tutaj liczne materiały oparte na wypowiedziach informatorów, zatrudnio­ nych w kilku różnych majątkach ziemskich. W rozdziale tym przedstawiono również temat: czeladź a alkohol. Ubiór czeladzi i brak w nim w z g l ę d n i e w y s t ę p o w a n i e odrębności w porównaniu ze strojem innych mieszkańców wsi omówiono w roz­ dziale szóstym, a w n a s t ę p n y m (Zycie towarzyskie) — zwyczaje rodzinne czy doroczne oraz sposób spędzania wolnego czasu. Wreszcie w ostatnim, ó s m y m roz­ dziale przedstawiono sytuację językową tego dwujęzycznego (łużycko-niemieckiego) obszaru, folklor, udział czeladzi w życiu kulturalnym, a przede wszystkim kultu­ ralną rolę zwyczajowych „prządek". Każdy z rozdziałów posiada krótkie podsu­ mowanie i najważniejsze wyniki badań, a cała praca zamknięta jest wykazem źródeł, w tym informatorów i literatury. Książka Musiata jest tym cenniejsza, że posiada wartość nie tylko dla etno­ grafa, ale dostarcza konkretnego materiału do stosunków społeczno-ekonomicznych Górnych Łużyc w latach 1835 do 1918, który wykorzystany być może przez innych specjalistów, służąc do szerszych uogólnień. Dlatego też z zainteresowaniem należy odnotować wiadomość o kompleksowych badaniach Instytutu ludoznawstwa serbskiego w Budziszynie , zmierzających do opracowania omawianej na tym miejscu problematyki, kształtującej się po 1918 r. 4 Zofia Szromba^Rysowa N O W E S P O J R Z E N I E NA P R A C E L U C I E N LÉVY-BRUHLA (Uwagi na margi­ nesie książki Jean Cazeneuve'a: Lucien Lévy-Bruhl, sa vie, son oeuvre avec un exposé de sa phüosophie, Paris 1963, ss. 134). 1 Wznowienie we Francji dziel Lucien L é v y - B r u h l a oraz ukazanie s i ę książki będącej biografią, a zarazem omówieniem p o g l ą d ó w tego filozofa, nasuwa szereg różnych refleksji związanych z niektórymi problemami z dziedziny antropologii 4 W. J a c o b e i t , Siegmund Musiat: Zur Lebensweise des landwirtschaftlichen Gesindes in der Oberlausitz, „Deutsches Jahrbuch für Volkskunde", t. 12: 1966 cz. 1, s. 126. 1 L . L é v y - B r u h l , VAme primitive, Paris 1963; t e n ż e , La Mentalitě tive, Paris 1960; t e n ż e , La Mythologie primitive, Paris 1963. primi­ �569- RECENZJE kulturalnej i społecznej, którymi przez wiele lat się zajmował. Książka ta skłania do zastanowienia się bliżej nad ewolucją poglądów w ostatnim trzydziestoleciu i nad ciągle prowadzoną dyskusją mającą na celu uporządkowanie dotychczas zebranej wiedzy o życiu duchowym i poziomie u m y s ł o w y m tzw. społeczeństw prymitywnych. Jean Cazeneuve wielokrotnie w swej książce podkreśla, że zbyt rzadko wspomina się zasługi L . L é v y - B r u h l a położone niegdyś w pracy nad tym zagad­ nieniem, pamiętając raczej tylko jego potknięcia. Zaciążyła tutaj głównie nie­ szczęśliwa teoria tzw. myślenia prelogicznego, a raczej to, co się z grubsza rozumie pod tym pojęciem. Poglądy te były ostro zwalczane za życia filozofa, co w ó w c z a s było zrozumiałe. Mało natomiast wiadomo o tym, że L . L é v y - B r u h l pod koniec życia poddał krytyce swoją teorię i w dużej mierze się z niej w y c o f a ł . Świadczy to o uzyskaniu w końcu przez autora odpowiedniego dystansu do swojej myśli, do której był szczególnie przywiązany i której słuszności bronił przez wiele lat pracowitego życia. Lucien L é v y - B r u h l urodził się w roku 1857, działalność pisarską rozpoczął w roku 1885 zajmując się początkowo głównie filozofią . Dziełem, które stało się pomostem do przejścia od „czystej filozofii" w kierunku zagadnień socjologicznych i etnologicznych, była książka La Morale et la science des moeurs . Od tego czasu L . L é v y - B r u h l poświęcił się problemowi umysłowości l u d ó w prymitywnych. W 1925 r. powołuje do życia Instytut Etnologii podejmując współpracę z Paulem Rivetem i Marcelem Maussem. Poczynając od roku 1919 życie L . L é v y - B r u h l a stało się bardzo ruchliwe. W latach 1919—1920 odbył podróż do S t a n ó w Zjednoczo­ nych i w y z y s k a ł drogę powrotną dla zwiedzenia Chin, Japonii, Jawy i Indochin. W 1922 r. uczestniczył w Kongresie A m e r y k a n i s t ó w w Brazylii i poznał Paragwaj, Argentynę, Peru i Chile. W 1925 r. wziął udział w konferencji w Londynie,, a w 1926 r. w Hadze, poświęconych interesującym go zagadnieniom. W 1925 r. zwie­ dza kilka krajów w Ameryce, jak Costa Rica, Nikaragua, San Salwador, Guatemala. Później także nie zaprzestaje podróży. W 1935 r. odbywa podróż po Europie centralnej, stykając się w Austrii z Zygmuntem Freudem, z którym łączyły go niektóre poglądy. Zmarł w roku 1939. Zycie jego świadczy o ogromnej ciekawości świata, pracowitości i rozległości horyzontów. Natomiast nie znajdujemy u L é v y - B r u h l a pasji badacza terenowego,, weryfikującego swoje poglądy w konkretnie istniejącej rzeczywistości. Etnologiem w tym znaczeniu L . L é v y - B r u h l nie był. Niejednokrotnie czyniono mu z tego powodu zarzuty, dla nas szczególnie zrozumiałe ze względu na wdrożenie naszego sposobu myślenia do pewnego porządku w postępowaniu badawczym, w którym jednym z koniecznych w a r u n k ó w jest empiryczność poznania. L . L é v y - B r u h l był jednak przede wszystkim filozofem, a nie etnologiem-badaczem. Dla niego zagad­ nienie poziomu u m y s ł o w e g o l u d ó w prymitywnych było w dużej mierze zagadnie­ niem teoretycznym — po uprzednim zresztą ogólnym poznaniu zebranego przez innych materiału faktograficznego. 2 3 4 5 2 Les Carnets de Lévy-Bruhl, Ouvrage posthume avec une preface de Múrice Leenhardt, Presses Universitaires de France, 1949; J . C a z e n e u v e , Lucien Lévy-Bruhl, sa vie, son oeuvre avec un exposé de sa philosophic Paris 1963, s. 13. C a z e n e u v e , op. cit., s. 1—14. L . L é v y - B r u h l , L'Ideé de responsabilité, Hachette 1885; t e n ż e , L'Allemagne depuis Leibniz, essai sur de développement de la conscience nationale en Allemagne, Hachette 1889; t e n ż e , La philosophic de Jacobi, Alean 1894. L . L é v y - B r u h l , La Morale et la science des moeurs, Alean 1903. 8 4 5 �.570 RECENZJE Istnieje w tego rodzaju podejściu do zagadnienia pewne nie dość może jasno sformułowane intuicyjne raczej stanowisko, które wydaje się być bliskie niektórym wypowiedziom C l a u d e L é v y - S t r a u s s a . C . L é v y - S t r a u s s uważa, że zadaniem etno­ logii jest najpierw obserwacja i opis, dalej analiza i klasyfikacja faktów, następnie wyodrębnienie e l e m e n t ó w stałych od przypadkowych i wreszcie sformułowanie praw rozwojowych. Lecz wydobycie z badanych zwyczajów, wierzeń i instytucji tego nieskończenie czasem drobnego czynnika stanowiącego istotę rzeczy nie jest m o ż l i w e do przeprowadzenia w y ł ą c z n i e na bazie r z e c z o w e j obser­ w a c j i , chociaż jest ona koniecznym punktem wyjścia. G 7 Tzw. teoria L . L é v y - B r u h l a stanowi jednak o tyle swoisty etap w dociekaniach nad u m y s ł o w o ś c i ą ludów prymitywnych, że niewątpliwie warto zastanowić się, chociażby w największym skrócie, jak przedstawiał się ciąg logiczny tego rozumo­ wania i co w nim było cennego, nowatorskiego czy odkrywczego — a co nie w y t r z y m a ł o krytyki i nie znalazło potwierdzenia w rzeczywistości. Zarys jego teorii czy m o ż e — jak sam wolał ją nazywać — hipotezy, w formie najbardziej arbitralnej, a więc i najbardziej atakowanej znajduje się w dwóch pracach: Les Fonctions mentales dans les sociétěs inferientes i L'Ame primitive . Punktem w y j ś c i a rozważań L . L é v y - B r u h l a było założenie, że w celu usta­ lenia ogólnego obrazu umysłowości prymitywnej należy badać psychikę nie posz­ czególnych osobników danej społeczności, lecz całości społeczeństwa, jaką stanowi suma wspólnych jego członków. Grupa społeczna stanowi bowiem jedność i posiada specyficzne oblicze duchowe. Problem więc jest zbiorowy — socjologiczny. Można uchwycić i ująć w prawa zbiorową psychologię każdego społeczeństwa. Pierwszym etapem pracy winny stać się studia nad społeczeństwami najdalszymi od naszego sposobu myślenia, charakteryzującymi się brakiem m y ś l e n i a abstrakcyjnego i p o j ę ­ ciowego. To są, en gros, w e d ł u g L é v y - B r u h l a , społeczeństwa pozbawione pisma. Wczuć się w ich sposób m y ś l e n i a m o ż e m y wyłącznie przez poznanie ich psychiki. Poznać ją możemy w drodze przeanalizowania materiałów zebranych nawet przez „osoby postronne", jak np. misjonarzy czy podróżników. Zwodniczość tego rodzaju materiału nie stanowi, zdaniem L . Lévy-Bruhla, specjalnej przeszkody dla wysnu­ wania wniosków, ponieważ celem jego pracy nie jest przedstawienie kompletnego obrazu życia archaicznego, ale uchwycenie różnic między umysłowością l u d ó w prymitywnych a naszą. 8 Charakterystyczne dla społeczeństw prymitywnych są wyobrażenia składające się na całokształt ich mistyki, dalekiej w rozumieniu L . L é v y - B r u h l a od tego, co dziś podkłada się pod to pojęcie. W mistyce l u d ó w prymitywnych na ogół nie ma prostych związków skojarzeniowych łatwo czytelnych dla badacza. Tym bardziej że nie znajdujemy u l u d ó w prymitywnych linii demarkacyjnej między tym co natu­ ralne, a tym co nadprzyrodzone. Niemniej, różnice między umysłowością ludów prymitywnych a naszą są dla nas uchwytne, ponieważ oba typy umysłowości nie są dla siebie nieprzenikalne. L . L é v y - B r u h l starał się sprecyzować w swoich pierw­ szych dziełach to, co rozumie przez tzw. m y ś l e n i e prelogiczne. Chciał, jak się zdaje, w tym pojęciu wyrazić przede wszystkim to, że w procesie ewolucji ukształtowała się m y ś l poprzedzająca etap pojawienia się myśli logicznej sensu stricto, tzn. myśli świadomie eliminującej sprzeczności. Nie sugeruje jednak, jak chcą niektórzy k r y ­ tycy, istnienia dwóch różnych logik, czy też jakiejś innej „antylogiki" czy „para- 6 C a z e n e u v e , Lucien Lévy-Bruhl..., C . L é v y - S t r a u s s , Panorama de " Alean 1910; Alean 1917. 7 s. 17—21. 1'Etnologie, „Diogene", nr 2: 1953. �RECENZJE 571 logiki". L . L é v y - B r u h l uważał ponadto, że byłoby błędem dopatrywanie się w umysłowości ludów prymitywnych indywidualnej logiki u jednostek, a trakto­ wanie myślenia pręlogicznego i mistycznego wyłącznie jako ogólniejszego zjawiska społecznego. W rzeczywistości życie u m y s ł o w e człowieka prymitywnego jest zjawi­ skiem całkowicie społecznym i na pewnym szczeblu rozwoju zarówno myślenie prelogiczne, jak i logiczne pozostaje ze sobą w ścisłej koegzystencji. Przyjmując jednak nawet istnienie operacji prelogicznych i logicznych ściśle ze sobą związa­ nych, L . L é v y - B r u h l mimo to sądzi, że ludy prymitywne są w znacznie mniejszym stopniu zdolne do tworzenia pojęć abstrakcyjnych i uogólnionych niż my. L . L é v y - B r u h l odrzuca istnienie prostej ewolucji wiodącej od myślenia pręlogicznego do w y ż s z y c h stopni. Rozumie on świat wyobrażeń w społeczeństwach prymitywnych jako sukcesję przeszłych w i e k ó w oraz podkreśla fakt nierównomierności przetrwa­ nia bardziej lub mniej archaicznych wyobrażeń, wierzeń itp. Uważa za znajdujące się na w y ż s z y m stopniu rozwoju to społeczeństwo, które posunęło się dalej w rozu­ mowaniu od rozumowania w e d ł u g prostych praw partycypacji. I tak np. członek społeczności w y ż e j zorganizowanej nie m ó w i już, że jest zwierzęciem — totemem, lecz, że jego przodkowie byli zwierzętami totemicznymi. Jednakże nie zawsze pojęcia zastępują wcześniejsze wyobrażenia, nie zawsze da się oddzielić to, co emocjonalne i wrażeniowe od tego, co przemyślane — koncepcyjne. Niekiedy wszystko przeplata się ze sobą w nierozerwalną całość. Jest to zresztą właściwością i wieczną potrzebą ludzkiej natury — gdyż czysto empiryczna i racjonalistyczna koncepcja świata nie daje człowiekowi, zdaniem L . Lévy-Bruhla, pełnej satysfakcji. W swoich dalszych dziełach: L e Surnaturel et la nature, La Mythologie Primi­ tive, L'Expérience mystique, L . L é v y - B r u h l sprecyzował swoją hipotezę i można powiedzieć, że ją w pewien sposób w y c y z e l o w a ł w szczegółach, nie zmieniając tez zasadniczych, które zmodyfikował dopiero w późniejszych notatkach, wydanych już po śmierci autora jako: Les Carnets de Lévy-Bruhl — Ouvrage posthume avec une preface de Maurice Leenhardt. Po prześledzeniu tego toku rozumowania łatwo jest stwierdzić w y s t ę p o w a n i e nie tylko niekonsekwencji, lecz niekiedy wręcz sprzeczności. Toteż poglądy, bardzo sumarycznie streszczone powyżej, doczekały się już w latach 1926—1927 krytyki ze strony autorów, takich jak: Larguier des Bancels, Edouard Leroy, Raoul Allier, którzy postawili L . L é v y - B r u h l o w i szereg zarzutów, głównie z powodu głoszonej tezy o różnicy w m y ś l e n i u l u d ó w prymitywnych a naszym. Również Mauss skryty­ kował stawianie granicy między ludami prymitywnymi a ludami bardziej zaawan­ sowanymi na drodze rozwoju kulturalnego, dzielenie kultury na odrębne, niepo­ wiązane ze sobą części, jak technika czy religia, i zalecał skoncentrowanie studiów nad całością zjawisk społecznych. W 1912 roku E . Durkheim w Les Formes élementaires de la vie religieuse poddaje w wątpliwość istnienie myślenia, które nie byłoby koncepcyjne, i zarzuca L . L é v y - B r u h l o w i popełnienie ciężkiego błędu w identyfikacji pojęcia z ideą, ponie­ waż pojmować to nie znaczy generalizować wyobrażenia. Zdaniem jednak J . Cazeneuve'a L . L é v y - B r u h l w swoich sześciu książkach, które poświęcił zagadnieniu umysłowości prymitywnej, podaje swoją główną teorię w formie niewymuszonych rozważań, mogących być bardzo różnie interpretowanymi. On sam sądzi, że L . L é v y -Bruhl, stwierdzając z jednej strony istnienie umysłowości prymitywnej, a z drugiej racjonalnej, wyróżnił w gruncie rzeczy tylko dwa różne stopnie składające się w sumie nie tylko na dwa etapy rozwoju, lecz także na całość ducha ludzkiego, 3 9 Cazeneuve, Lucien Lévy-Bruhl..., s. 25, 55 nn. �572 RECENZJE i dał w zasadzie interpretację strukturalistyczną podobną w tym do doktryny Emila Bréhier i Van der L e e u w ' a . Nie analizując na razie bliżej stanowiska J . Cazeneuve'a, warto zastanowić się nad poglądami dotyczącymi tych samych zagadnień innych przedstawicieli fran­ cuskiej szkoły socjologicznej, współczesnych L . L é v y - B r u h l o w i , głównie nad poglą­ dami Emila Durkheima. Sam E m i l Durkheim przyznawał, że jego podstawowe zasady były podobne do głoszonych przez L . Lévy-Bruhla, chociaż istnieją także niebłahe różnice. Dla porównania stanowisk obu myślicieli można posłużyć się pracą E . Davy'ego , który zestawił ich poglądy na niektóre interesujące nas kwestie. Wynikają z tego następujące wnioski: 1. Obaj uważali za jedynie poprawną metodę socjologiczną w badaniu społe­ czeństw prymitywnych, gdyż psychologiczna analiza jednostkowa (indywidualna) niczego nie wyjaśnia. Człowiek faktycznie żyje w środowisku społecznym, które kształtuje go jak najbardziej „ w e w n ę t r z n i e " . 2. L . L é v y - B r u h l nie uwzględniał ciągłości i łączności między doświadczeniem a rozumowaniem. Doszedł w tym względzie do odnowienia dyspozycji niezależ­ nych — co przeczy całkowicie danym psychologii współczesnej. 3. E . Durkheim w przeciwieństwie do L . L é v y - B r u h l a uznawał stały postęp racjo­ nalności przechodzący jedynie przez fazę mistyczną i uważał, że chociaż myślenie prymitywne, mistyczne, i myślenie racjonalne stanowią dwie formy umysłowości ludzkiej bardzo różne od siebie — to powstały jedna z drugiej i stanowią dwa okresy tej samej ewolucji. Dowodził również, że najbardziej podstawowe pojęcia u m y s ł u ludzkiego, jak pojęcie czasu, przestrzeni, rodzaju, gatunku, siły i przyczynowości, jak również pojęcie osobowości — czyli te 'pojęcia, którym filozofowie nadali miano kategorii i które panują w świecie logicznym, zostały wypracowane na gruncie religijnym . 4. L . L é v y - B r u h l też starał się wykazać, że pierwotna umysłowość jest w swej istocie religijna, lecz nie sądził, aby poza symboliką religijną mogła kryć się jakaś rzeczywistość obiektywna, która istniała dla Durkheima. 5. L . L é v y - B r u h l sądził podobnie jak Durkheim, że początki religii są społeczne, tzn. że są jak najściślej wytworem społecznym. Wytworem społecznym są także pojęcia i odpowiadająca im logika. W niektórych swoich pracach L . L é v y - B r u h l przeciwstawiał sobie jako formalne antytezy — z jednej strony myśl pierwotną i religijną (mistyczną), z drugiej myśl n a u k o w ą i współczesną. W myśli religijnej — pierwotnej panowałaby więc prawie zupełna obojętność na dowodzenie doświad­ czalne i zasadę sprzeczności. W myśli naukowej — współczesnej niezaprzeczalna byłaby zasada tożsamości i oparcie się na doświadczeniu. 6. Zarówno Durkheim, jak i L é v y - B r u h l uważali, że fakty moralne należą do konkretnej rzeczywistości społecznej. Nie mogą b y ć skonstruowane, gdyż istnieją obiektywnie i powinny b y ć badane jako fakty fizyczne. Narzucają się badaczowi jako zewnętrzne obiektywne realności w zwyczajach, instytucjach i wierzeniach każdego społeczeństwa. Cechy faktu społecznego, zdaniem E . Durkheima, najdobit­ niej występują w religii. 10 11 n 13 1 0 Por. É. B r é h i e r , Originalitě de Lévy-Bruhl, „Revue Philosophique", octobre-decembre 1949, s. 385—388; Van der L e e u w, La Structure de la mentalitě primitive, „Extrait de la Revue ďhistoire et de philosophie religieuse", Strasbourg 1928. E . D a v y , Sociologues d'hier et aujourd'hui, Paris 1931, s. 278—287. 12 D a v y , op. cit., s. 105—106. E . D u r k h e i m , Les Functions mentales dans les sociétěs inferieures, Paris 1910; t e n ż e , „L'Anneé Sociologiques", t. 12: 1909—1913. 11 1 8 �573 RECENZJE Trzeba tutaj podkreślić z całym naciskiem ogromne zasługi Durkheima w pod­ jęciu idei obiektywności f a k t ó w społecznych i zdefiniowaniu zakresu tego pojęcia, co pozwoliło na wyodrębnienie go od wydarzeń historycznych czy zjawisk czysto psychologicznych. Ogólnie rzecz biorąc postawa L . L é v y - B r u h l a jest w pewien sposób wtórna w stosunku do Durkheima. Postawa ta ponadto jest wieloznaczna, dyskusyjna i kontrowersyjna. Trudno w i ę c jest przeprowadzić szczegółową krytykę jego poglą­ dów ze względu na płynność niektórych stwierdzeń i w y s t ę p u j ą c e niekonsekwencje. Wydaje się, że najsłuszniej będzie, podobnie jak to czyni Jean Cazeneuve, odczy­ tywać L . L é v y - B r u h l a w m y ś l poglądów nam współczesnych i zapisywać na jego korzyść to wszystko, co w jego koncepcji jest dwuznaczne — w czym widać wahanie autora. Wydaje się to tym bardziej słuszne, że w Carnets... stanowisko jego uległo w tak znacznym stopniu zmianie. W związku z tym można pominąć jako nie najważniejszą tylekroć dyskutowaną kwestię myślenia pręlogicznego, w której nie tyle sama treść pojęcia, ile niefortunne nazwanie (przedrostek „pre", sugerujący coś poprzedzającego), było g ł ó w n ą przyczyną nieporozumień. Można jeszcze dodać tylko, że L . L é v y - B r u h l wyróżniając ten typ myślenia rozumiał przezeń także p e w n ą formę m y ś l e n i a irracjonalnego, stanowiącego margines czy niekiedy integralną część myślenia w ogóle — nie tylko ludzi pierwotnych. Wyodręb­ nienie tej formy myślenia okazało się celowe dla wytłumaczenia niektórych zjawisk społecznych (np. z dziedziny patopsychologii). Pominąć można również istotnie nie­ udaną tezę o psychicznej odrębności człowieka w społeczeństwach pozbawionych pisma czy w ogóle w społecznościach prymitywnych, ponieważ sprawa ta została dostatecznie udokumentowana przez badania etnologiczne . Nie najmniejszym natomiast zarzutem, jaki można by postawić L . L é v y - B r u h lowi, jest zawieszenie jego koncepcji w „próżni", czyli jej odchronologizowanie połączone z nadmierną generalizacją zjawisk przy zupełnym niemal pominięciu ich strony relatywistycznej w różnych aspektach kulturowych. Wynika z tego m.in. wyodrębnienie jako najprymitywniejszych społeczeństw pozbawionych pisma. L . L é v y - B r u h l nie zdawał sobie sprawy z bardzo poważnego zróżnicowania roz­ wojowego tych społeczeństw. W tym przypadku obserwujemy u L . L é v y - B r u h l a t ę samą pochopność, z jaką i dzisiaj niektórzy przedstawiciele zachodnioeuropejskiej etnologii (czy antropologii kulturalnej) podejmują się szeregu nazbyt śmiałych uogólnień w y w o d z ą c y c h się głównie z psychologii. Dodać jednak trzeba, że ścieranie się różnych postaw światopoglądowych, skądinąd bardzo pożytecznych dla rozwoju nauki, prowadzi w zachodniej Europie i w Ameryce niekiedy również do ogranicza­ nia się w pracach etnologicznych do suchych opisów bez najmniejszych prób syntezy . 14 15 Niejasność i dwuznaczność cechująca prace L . L é v y - B r u h l a powoduje, że często także i dzisiaj badacze zajmujący się podobnymi zagadnieniami poświęcają mu 1 4 W świetle dzisiejszej wiedzy etnologicznej typowymi cechami u m y s ł u ludzi nieoświeconych (również ludów prymitywnych) są wg K . Moszyńskiego, Człowiek, Wrocław—Kraków—Warszawa 1958, s. 555: 1) znaczna ujemna rola czynników psy­ chicznych irracjonalnych zwłaszcza afektów i pożądań; 2) niedokładność obserwacji w rzeczach leżących poza sferą najżywotniejszych — głównie praktycznych — zain­ teresowań; 3) uogólnienie dostrzeżonych faktów bez dostatecznych podstaw; 4) bezkrytyczność i ściśle z nią związana, acz psychologicznie od niej różna, skłonność do fantazjowania; 5) niekonsekwencja; 6) fragmentaryczność lub nieumiejętność konstruowania s y s t e m ó w i syntez; 7) nieudolność jasnego ujmowania wiadomości w pojęcia słowne. is Wynika to głównie z nadmiernego relatywizmu w obliczu wielkiej różno­ rodności form ludzkiej kultury. �RECENZJE 574 wiele uwag krytycznych — nie zawsze słusznych. Tak ma się rzecz np. z A. A. Po­ powem badającym przeżytki dawnych przedreligijnych wyobrażeń u Dołganów ' . A. A. P o p ó w pisze: przypisywanie pierwotnemu człowiekowi mistycyzmu przez L . L é v y - B r u h l a jest wynikiem teoretyzowania gabinetowego uczonego nigdy nic nie mającego wspólnego z badanym obiektem". Słusznie jednak B . Szarewskaja w swoim artykule omawiającym tę pracę zwraca uwagę, że rzecz nie leży w tym, iż L . L é v y - B r u h l przypisuje mistycyzm pierwotnemu człowiekowi (jako jeden ze składników myślenia), lecz, że jego uczniowie rozciągają mistycyzm na całe m y ś l e ­ nie pierwotnego człowieka (np. Van der Leeuw). Przy okazji warto może zwrócić u w a g ę na kilka nieporozumień w obu cyto­ wanych pracach. B. Szarewskaja np. zarzuca L . L é v y - B r u h l o w i niedostateczne stosowanie metody socjologicznej i nieuwzględnianie tła społecznego . Ależ, właśnie L . L é v y - B r u h l posuwa bardzo daleko swoje rozumienie człowieka jako członka społeczności, postulując wręcz badania psychologii zbiorowej i zbliżając się nieomal do E . Durkheima, który mówił, że „jednostka nie istnieje". Tutaj raczej A. A. Po­ pów jest bliski przeciwnemu stanowisku, badając przeżytki wyobrażeniowe u D o ł ­ ganów metodą psychoanalityczną Zygmunta Freuda, a więc metodą jednostkową. Odnosi się wrażenie, że nie jest mu znany fakt, iż Freud, który sądził, że ma klucz do zagadki „paleopsychologii", reprezentował stanowisko odrzucone już przez w s p ó ł ­ czesnych mu badaczy. Teoria F r e u d a mimo wielkiego twórczego fermentu, jaki niegdyś wniosła w wiele dziedzin humanistyki poprzez głębokie przekształcenie samej treści pojęcia człowieka, przyjęła nazbyt szybko postać ortodoksji. Sam Freud znaczną część zachowań człowieka, które są obecnie uważane za wynik determinacji kulturowych, traktował jako wynik niezmiennych tendencji biologicz­ nych, odrzucając odkrycia, które mogłyby temu przeczyć. Stosowanie metody psy­ choanalitycznej ściśle tak, jak ją pojmował Freud, w badaniach nad umysłowością ludów prymitywnych czy ich religią mogłoby sprowadzić badacza na trudne do przewidzenia manowce. Zmodyfikowana jej postać, tak jak rozumieją ją dzisiejsi psychoanalitycy, bardziej nadaje się do dyskusji. Można przytoczyć tutaj zdanie Ericha Fromma, który jako psycholog i psychoanalityk interesuje się zjawiskami kultury (a w i ę c i religią) w aspekcie ich funkcjonowania w konkretnych przeżyciach jednostek: „Psychoanalityczne podejście do religii [...] zmierza do zrozumienia ludz­ kiej rzeczywistości kryjącej się za systemami m y ś l o w y m i " . Lecz o tym A . A. Po­ p ó w nic nam nie mówi. Pisze tylko, że swoją metodę opiera na założeniu, że myślenie odbija rzeczywistość, inną na każdym stopniu rozwoju (co w końcu może znaczyć to samo, co na ten temat napisał E . Fromm), i że przy założeniu, iż czło­ wiek „pierwotny" myśli tak samo logicznie jak my, wystarczy przestawić się w badaniach po prostu na niższy stopień odczuwania wrażeń. Nie precyzuje jednak, jakimi metodami dokonuje tego przejścia w stosowanej przez siebie metodzie psychoanalitycznej. Otóż, sprecyzowanie tych sposobów jest rzeczą zasadniczą i bar­ dzo trudną przy braku jakichś wymiernych kryteriów. Domyślać się możemy z i n 6 1 7 18 19 20 lr ' A. A. P o p ó w , Pierieżitki driewnych dorieligioznych wozriennij Dołganow na prirodu, „Sowietskaja Etnografija", t. 6: 1958, s. 78. B. S z a r e w s k a j a , O mietodołogiczeskoj i tierminołogiczeskoj putanice w woprosach pierwobytnowo myślenija, „Sowietskaja Etnografija", t. 6: 1958, s. 61—75. S z a r e w s k a j a , op, cit., s. 68. Z. Freud dał w dziele Totem und Tabu swoją teorię wyłonienia się człowieka ze zwierzęcsj przeszłości. Por. krytyczne uwagi C . T h o m p s o n [w:] Psychoana­ liza, Warszawa 1966, s. 137 nn. E . F r o m m , Szkice z psychologii religii, Warszawa 1966, s. 136 nn. 17 1R 1 0 2 0 �575 RECENZJE nych jego wypowiedzi, że chce się ograniczyć do przedstawienia przede wszystkim wiernego materiału faktograficznego. Poprawne jego przedstawienie nie jest jednak możliwe bez uwzględnienia całokształtu danej kultury danego społeczeństwa i znów zbliżamy się do zagadnień poruszonych w y ż e j — a w i ę c do szerokiego kontekstu społecznego. Dotykamy również niezmiernie istotnego zagadnienia kultury jako ta­ kiej, będącej „wynikiem psychiki jednostek i tę psychikę kształtującej". Nie zajmując się dalej uwagami krytycznymi na temat koncepcji L . L é v y -Bruhla dotyczącymi na ogół tych samych z a g a d n i e ń , zastanówmy się, jakie są jego bezsporne zasługi. N i e w ą t p l i w y m osiągnięciem L . L é v y - B r u h l a jest podkreślenie ścisłego związku jednostki z „podłożem społecznym", uwydatnienie specyfiki społeczeństwa w sto­ sunku do poszczególnych jednostek i świadomości zbiorowej w stosunku do jedno­ stkowej. Bardzo słuszne jest również spostrzeżenie ścisłego związku między wyo­ brażeniami a określoną strukturą społeczną oraz dojrzenie potrzeby zastosowania do tych badań metod socjologicznych. Myśli te otworzyły szereg perspektyw, jakie dostrzegamy dzisiaj w możliwościach usystematyzowania wiedzy o poziomie u m y s ł o ­ wym, zasobie wyobrażeń, wierzeń itp. społeczeństw prymitywnych, jak również w możliwościach zastosowania tej wiedzy dla rekonstrukcji życia duchowego ludzi kultur minionych. Rozważania nad częścią dorobku L . L é v y - B r u h l a doprowadziły nas dość daleko, aby stwierdzić, że snuć je można by dłużej. Nie było jednak celem niniejszych uwag drobiazgowe o m ó w i e n i e wszystkich jego poglądów. Zapewne, wiele można by jeszcze wytknąć autorowi tak niepopularnemu, lecz wydaje się, że dyskusyjność jego po­ glądów była i jest tym bodźcem, który skłania badaczy do ich weryfikacji w oparciu o rzetelne i dobrze sprawdzone źródła, a w i ę c jest w gruncie rzeczy zjawiskiem pozytywnym. Eligía Gąssowska 21 Zoe A. M A R S H , G. W. K I N G S N O R T H , An Introduction to the History Africa, 3 wyd., Cambridge 1961, University Press, ss. 272, 17 map. of East Wśród badaczy historii afrykańskiej można dostrzec jakby dwa obozy, repre­ zentujące odmienne cele, stosujące odmienne metody badawcze, a nawet reprezentu­ jące zgoła różne postawy ideologiczne. Pierwszy nurt wyrasta z potrzeb budzącej się i z dnia na dzień potęgującej afrykańskiej świadomości narodowej. Reprezentuje ten nurt świadoma swych celów inteligencja afrykańska, ma on również licznych s y m p a t y k ó w i sprzymierzeńców, zwłaszcza w krajach socjalistycznych, lecz także i niekiedy w krajach kapitalistycznych. Szuka on i znajduje w przeszłości ludów i narodów afrykańskich wszystkich tych przejawów rodzimej kultury, jakie mogły stać się użyteczne w konsolidowaniu poczucia narodowego i afrykańskiej p a ń s t w o ­ wości. Rehabilituje smutne, a nawet tragiczne nieraz dzieje narodów tego konty­ nentu. W metodach swych nurt ten jest śmiały, może nawet mało krytyczny. Uwzględnia wszelkie przesłanki, jakie dać może metoda archeologiczna, fragmenta­ ryczne źródło starożytne czy arabskie. W wielu wypadkach dysponuje on obfitymi danymi o rozwiniętych formach afrykańskiej państwowości, oryginalnej i zaskaku­ jącej swym urokiem afrykańskiej plastyce, tańcu czy muzyce. 21 Por. uwagi krytyczne F . S z e m j a k i n a , Tieorija Lévy-Bruhla impierialisticzeskoj reakcji, „Fiłosofskije Zapiski", t. 3: 1950. na służbie �576 RECENZJE Drugi nurt wyrasta z innych przesłanek ideologicznych. Reprezentuje go cofa­ jący się, lecz ciągle jeszcze silny, kolonizator, który chce odejść z możliwie wybielo­ ną sylwetką, ale także w wielu wypadkach — bądźmy sprawiedliwi — z realnymi zasługami w zakresie rozwoju instytucji gospodarczych i życia kulturalnego ludności afrykańskiej. Warsztat i metody historyczne tego nurtu oparte są przede wszystkim na źródłach pisanych. Jest on wprawdzie ściślejszy, bardziej precyzyjny, ostrożniejszy w ocenach, obejmuje jednak o wiele krótszy okres. „Prawdziwa" historia bowiem zaczyna się w tym ujęciu z chwilą przejścia „Białego Człowieka" (naturalnie chodzi o nowoczesnego Europejczyka), który, jak wiadomo, do wnętrza Afryki wkroczył dopiero w drugiej połowie X I X w. Losy Afryki w tym drugim nurcie wiąże się ściślej z losami metropolii kolonialnych, a pośrednio i z resztą świata, zwłaszcza zaś z tymi regionami, które w X I X w. poddane zostały intensywnemu procesowi industrializacji kapitalistycznej. Oba te nurty są równie w a ż n e dla pełnego poznania przeszłości Afryki, a także zrozumienia współczesnych tendencji nurtujących Czarny L ą d . Książka, którą recenzujemy, należy wyraźnie do drugiego nurtu. Jest to ujęty popularnie, choć bardzo treściwy i doskonale napisany podręcznik, dający początku­ jącemu czytelnikowi wstępną, ogólną orientację w dziejach Afryki Wschodniej Autorzy omawiają szczegółowo dzieje Tanganiki, Ugandy, Zanzibaru i Kenii od czasów najdawniejszych aż po rok 1960, dając skrócony przegląd dawnych epok, a szeroko zajmując się okresem X I X i X X w. Przedstawili zaś owe zagadnienia na tle dziejów całego kontynentu, o tyle oczywiście, o ile w y m a g a ł tego omawiany temat. Zasadniczo 14 rozdziałów pracy ukończono wprawdzie w marcu 1959 г., lecz w listopadzie 1960 r. dodano do następnego wydania uzupełnienie pt. Powojenne zmiany w Kenii w latach 1945—1960. Książka zaopatrzona jest w indeks nazw i nazwisk oraz bardzo pożyteczne w s k a z ó w k i bibliograficzne, pozwalające czytelni­ kowi pogłębić problematykę poszczególnych rozdziałów dalszą lekturą. Troskliwość autorów poszła tak daleko, że w wykazie proponowanej literatury omawiają krótko przydatność i charakter każdej pozycji. Zasadniczy trzon danych do Introduction... zaczerpnięto z prac znanego historyka angielskiego R. Couplanda, traktujących o podboju Afryki Wschodniej i jej rozwoju kolonialnym . г W pierwszym rozdziale autorzy zapoznają czytelnika z najwcześniejszymi okre­ sami historii Afryki Wschodniej, jej pierwotnymi plemionami, p a ń s t w a m i i pierw­ szymi odkrywcami. T u także znalazły miejsce ogólne uwagi o środowisku geogra­ ficznym i demograficznym tych terenów; dalej w p ł y w y arabskie, rozprzestrzenianie się islamu i pierwsze europejskie podboje kolonialne dokonywane przez Portugal­ czyków. Podobnie jak w dalszych rozdziałach, autorzy porównują tu działalność kolonizatorską przedstawicieli poszczególnych narodów, ich cele, metody i rezultaty. Wykazują słabość i fiasko portugalskiej akcji kolonialnej, która w samym założeniu kryła zalążek późniejszych niepowodzeń. Dowiadujemy się o ważniejszych powsta­ niach Arabów i Murzynów przeciwko dawnym kolonizatorom z Portugalii. Rozdział Zanzibar pod władzą Seida Saida traktuje o początkach i X I X - w i e c z n y m rozwoju sułtanatu w Zanzibarze, którego energiczny władca w porę wolał zrezygno­ w a ć częściowo ze swej suwerenności na rzecz konsulów W. Brytanii, aby pod jej 1 Warto przy okazji zaznaczyć, że nakładem tegoż wydawnictwa ukazała sic również praca J . D. F a g e, An Introduction to the History of West Africa, Cambridge 1962. R . C o u p l a n d , East Africa and its Invaders, London 1938; t e n ż e , The Exploitation of East Africa — 1856—1890, London 1939. e �RECENZJE 577 opieką tym łatwiej prosperować. Poznajemy podstawy ekonomiczne egzystencji sułtanatu oraz licznej arabskiej społeczności kupieckiej, zamieszkującej wybrzeża Oceanu Indyjskiego — uprawą korzeni, handel kością słoniową i niewolnikami. Ten ostatni będzie źródłem późniejszego konfliktu z Anglikami. O tym jednak dowiadu­ jemy się obszerniej z trzeciego rozdziału, omawiającego dość szczegółowo handel niewolniczy w całej Afryce. Poznajemy motywy „ideowe" i gospodarcze europej­ skiego i arabskiego handlu ludźmi, g ł ó w n e obszary działania i szlaki karawan niewolniczych, ośrodki targów, metody „polowań", a nawet ceny schwytanych ofiar pochodzące z drugiej połowy X I X w. Autorzy porównują krótkotrwały, lecz intensywny w y w ó z Murzynów z Afryki Zachodniej, rozwijający się od chwili odkrycia Ameryki z trwającym co najmniej 200 lat systematycznym porywaniem przez Arabów z Afryki Wschodniej dziesiątków tysięcy ludzi. Czytamy dalej o warunkach, w jakich transportowano n i e w o l n i k ó w na wschód i na zachód, 0 stopniu śmiertelności, charakterze niewolniczej pracy, a przede wszystkim o kata­ strofalnym wyludnieniu i anarchii, jaka zapanowała na terenach Afryki objętych niewolniczym procederem. Autorzy potraktowali zagadnienie niewolnictwa afrykań­ skiego i walki o jego zniesienie w przekroju dziesiątków lat, aż do roku 1907—1911. Poznajemy tu dzieje idei antyniewolniczej zarówno w metropolii brytyjskiej, jak 1 w zamorskich posiadłościach, przedstawione na tle ewolucji pojęć ówczesnej Europy. Widzimy пр., jak trudno było pozyskać dla sprawy nieszczęsnych zamorskich „pogan" opinię publiczną Anglii X V I I I i X I X w., gdzie kilkunastogodzinna praca dzieci w fabrykach była na porządku dziennym, nędzarzy kradnących chleb karano szubienicą, a handel niewolniczy traktowano jako poważne źródło dochodu narodo­ wego i czynnik wzrostu obronności kraju. Osobny rozdział poświęcono burzliwemu okresowi eksploracji wnętrza afrykań­ skiego kontynentu, tak charakterystycznemu dla ubiegłego stulecia. Szczególnie dokładnie przedstawiono tu działalność Livingstone'a i Stanleya. O ile poprzednie rozdziały w celach porównawczych omawiały także i sąsiednie obszary Czarnej Afryki, takie jak dotzecze Konga czy rzeki Niger, to rozdział zatytułowany Stowarzyszenia misyjne i wczesny rozwój Afryki Wschodniej ogra­ nicza się do terenów zakreślonych ogólną tematyką książki. Mamy tu w i ę c krótki przegląd najważniejszych rodzajów pogańskich wierzeń pierwotnych na tym obsza­ rze, zarys dziejów szerzenia się islamu w głębi lądu i obszerny opis akcji podejmo­ wanych przez misjonarzy różnych kościołów chrześcijańskich. Autorzy przedsta­ wiają główne kierunki działania misyjnego: apostolat religijny, walkę z nie­ wolnictwem, działalność charytatywno-pedagogiczną i pewne formy europejskiej penetracji zarówno handlowej, jak i politycznej. Widzimy jak pozornie religijna rywalizacja poszczególnych misjonarzy protestanckich i katolickich w niektórych krajach (zwłaszcza w Ugandzie) później przerodzi się w polityczny spór Europej­ czyków o kolonie, Anglików, Francuzów czy Niemców. Charakterystyczne też, że nawet autorzy tej angielskiej książki nie mogli się powstrzymać od paru cierpkich uwag pod adresem katolickich misjonarzy, sprzyjających w p ł y w o m Francji w Afryce. Sporo miejsca poświęcono jeszcze owej rywalizacji w rozdziałach traktujących szczegółowo o XIX-wiecznych perypetiach Ugandy i jej „wojnach religijnych" oraz przedstawiających działalność słynnego lorda Lugarda, jednego z autorów doktryny o tzw. indirect rule i twórcy idei „podwójnego mandatu" wobec krajów kolonialnych. Osobnego natomiast omówienia w rozdziale siódmym doczekał się awanturniczy okres podziału Afryki, jakiego dokonały mocarstwa europejskie w drugiej połowie X I X w. Autorzy starali się możliwie obiektywnie przedstawić motywy polityki 37 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �578 RECENZJE kolonialnej poszczególnych p a ń s t w w tym czasie, a w i ę c głównie W. Brytanii, a następnie Francji, Niemiec Bismarcka i Belgii króla Leopolda. Dokładnej ana­ lizie poddano ówczesną rywalizację Anglików i N i e m c ó w w Afryce Wschodniej. Anglicy przybyli tu pierwsi po zbankrutowanych kolonizatorach portugalskich. Nie mając poważnych konkurentów na tym terenie prowadzili spokojną politykę infil­ tracji handlowej poprzez kompanie kupieckie. Można się też zgodzić z autorami introduction..., że istotnie rząd angielski nie kwapił się do kosztownych „oficjalnych podbojów" terytorium, uzależniwszy od siebie nominalnego władcę kraju — sułtana Zanzibaru. Ówczesna technika nie miała jeszcze dzisiejszego zasobu doświadczeń i umiejętności wydobywania bogactw z głębi dziewiczych obszarów tropikalnych. Zresztą często nie zdawano sobie sprawy z potencjalnych bogactw poszczególnych krajów afrykańskich. Stąd nieraz motorem kolonialnych ekspedycji i podbojów w X I X w. b y w a ł a nie tyle kupiecka chęć zysku, co wybujały X I X - w i e c z n y nacjo­ nalizm, imperialistyczny „dżingoizm". Ow właśnie nacjonalistyczny pęd do zwiększe­ nia prestiżu mocarstwowego pchnął cesarskie Niemcy ku polityce kolonialnej, która przynieść im miała sporo niepowodzeń i strat. W przeciwieństwie do Angli­ ków Niemcy w Afryce nie interesowali się tak bardzo handlem, jak konkretnymi, bezpośrednimi zdobyczami terytorialnymi. Przybywając późno chcieli sobie to powetować, dążąc szybko i bezwzględnie do okrążenia i wyeliminowania brytyjskich w p ł y w ó w we wschodniej części kontynentu. Od tej chwili obserwujemy, jak Anglicy na tym obszarze zmieniają swoją dotychczasową wygodną, lecz p o w o l n ą politykę infiltracji i zaczynają sobie również podporządkowywać bezpośrednio nie tylko wybrzeże, ale i wnętrze lądu. Obie strony w przewidywaniu przyszłego starcia nie chcą się dać okrążyć i ubiec przeciwnikowi. Stąd podboje brytyjskie, do których musiano początkowo dopłacać; stąd również gorzkie słowa wypowiadane przez autorów książki pod adresem zręcznych agentów niemieckich z dr. Karlem Peter­ sem na czele, stosujących w głębi lądu wobec Anglików metodę faktów dokona­ nych. Przedstawione dzieje Ugandy i wojen jej „religijnych" stronnictw murzyńskich, Fransa i Ingleza, są w istocie dalszym ciągiem historii walk Europejczyków 0 w p ł y w y w Afryce, w której po podróżniku-eksploratorze, jak piszą autorzy książki, przybywał misjonarz, a z nim kupiec, na końcu zaś administrator z wojskiem 1 policją. Z drugiej jednak strony naiwnością byłoby mniemać, że wnętrze przedkolonialnej Afryki stanowiło obszar pierwotnej sielanki. Świadczą o tym przyto­ czone relacje pierwszych podróżników. Sam Zanzibar i jego najbliższe posiadłości tworzyły nie lada problem w X I X w. dla „sprzymierzonych" z sułtanem Anglików. Mocarstwo oficjalnie zwalczające niewolnictwo prędzej czy później musiało ukrócić poczynania afrykańskiego „sprzy­ mierzeńca", którego g ł ó w n y m źródłem dochodów była sprzedaż Murzynów na rynki Bliskiego Wschodu i Indii. Rozdział dziesiąty poświęcony jest właśnie tym ograniczaniom niewolniczego procederu oraz historii podporządkowania Zanzibaru rządowi brytyjskiemu w obliczu zagrożenia ze strony niemieckich sąsiadów. Rozwój kolejnictwa i gospodarki w Kenii (rozdział dziesiąty) jest ciekawą ilustracją przebiegu sytuacji w X I X - w i e c z n e j posiadłości afrykańskiej, anektowanej przez Anglię w obliczu niemieckiego rywala. Obawy przed agresywnością N i e m c ó w pchnęły tu A n g l i k ó w na drogę kosztownych inwestycji. Te z kolei wprawdzie opłaciły się w rezultacie, lecz u w i k ł a ł y na koniec kolonizatorów w p o w a ż n e trud­ ności społeczno-narodowościowe. Pierwotnie bowiem budowa kolei z portu Mombassa do Kisumu nad jez. Wiktorii była przedsięwzięciem głównie strategicznym; �579 RECENZJE postanowiono ubiec w tym N i e m c ó w z Niemieckiej Afryki Wschodniej. Kolej była jednak nierentowna, tubylcy bowiem rzadko nią podróżowali lub przewozili towary. Aby więc móc ciągnąć zyski z tej drogiej inwestycji, sprowadzono początkowo białych farmerów z Południowej Afryki, a później z samej Anglii. Istotnie, kolej zaczęła się opłacać, lecz jednocześnie przybycie białych osadników pociągnęło za sobą wywłaszczenie na pewnych obszarach części tubylców, a więc uwikłało władze w rozliczne plemienne zatargi i spory. Plantacje w y m a g a ł y najemników, a tych trudno było pozyskać spośród samowystarczalnych od w i e k ó w murzyńskich rolni­ ków. Dalszych problemów dostarczyła rosnąca liczba sezonowych robotników in­ dyjskich, sprowadzanych tu początkowo do budowy kolei. Zaczęli się oni teraz masowo osiedlać w miastach, trudniąc się rzemiosłem, pośrednictwem handlowym, lichwą itp. Na tle osadnictwa białych farmerów autorzy rysują sylwetkę lorda Delamere, pioniera nowoczesnej gospodarki rolno-hodowlanej w Kenii i przy­ wódcy białych mieszkańców tego kraju. Widzimy, jak stopniowo z deficytowego przedsięwzięcia strategicznego Kenia zaczyna być kolonią przynoszącą coraz większe dochody, lecz równocześnie jak wzrastają w tej wielonarodowej społeczności sprzecz­ ności między czterema grupami etnicznymi: Europejczykami, Arabami, Hindusami oraz autochtoniczną ludnością murzyńską, będącą gospodarzem kraju. Rozdział dwunasty jest opisem ewolucji ustrojowej tej kolonii w kierunku samorządu. Nato­ miast w następnym rozdziale przedstawiono burzliwe dzieje Ugandy w nowszych czasach a więc począwszy od walk wewnętrznych, buntu sudańskich n a j e m n i k ó w Selima Beja i powstania z lat 1897—1898 po stopniową stabilizację administracji kolonialnej i znaczny rozwój gospodarczy w dobie dzisiejszej. Dodatkowy rozdział o powojennych zmianach w Kenii omawia g w a ł t o w n y rozkwit tej posiadłości, zwłaszcza po ulokowaniu w niej kapitałów wycofanych z Indii. Bardzo ostrożnie dotyka on przyczyn niezadowolenia plemienia K i k u j u , które pchnęły je ku ruchowi Mau-Mau. Drugi suplement zajmuje się najnowszym rozwojem lokalnych władz samorządowych w Kenii i usiłowaniami łagodzenia spo­ rów między białymi, czarnymi i Azjatami na krótko przed uzyskaniem przez ten kraj niepodległości. Nie sposób nawet w obszernym streszczeniu zasygnalizować bogactwa proble­ m ó w i faktów, jakie daje czytelnikowi ta skromna objętościowo książka. Naturalnie nie ze wszystkim łatwo się tu zgodzić. Mimo dążeń do obiektywizmu autorzy niewątpliwie w szeregu rozdziałów potraktowali np. o wiele oględniej brytyjskie przedsięwzięcia kolonialne, ich cienie i niedociągnięcia, niż analogiczne posunięcia Francuzów, N i e m c ó w lub Belgów. Wątpliwości budzi m.in. przedsta­ wianie roli brytyjskich kompanii handlowych jako instytucji w pewnych okresach niemal całkowicie filantropijnych! Ostatnia z 17 map przedstawia Afrykę z zaznaczonymi na niej niepodległymi w momencie ukończenia Introduction... państwami. Dziś mapa ta przestała być aktu­ alna. Zarówno Uganda, jak Tanganika, Zanzibar i Kenia uzyskały niepodległość. Słyszy się o projektach ściślejszej współpracy tych krajów, które od w i e k ó w pod wieloma względami, stanowiły dość jednolity układ. Jak się rozwinie sytuacja — nie wiadomo. Widzimy jednak choćby z omawianej publikacji, że kraje te nie zaczęły ,,z niczego" i że w stosunkowo krótkim czasie dokonały się w nich olbrzymie przemiany. Dziś obszary Afryki Wschodniej rokują duże możliwości gospodarcze, społeczne i polityczne, chociaż jeszcze przed stu laty kraje te należały do naj­ uboższych i najbardziej spustoszonych w Czarnej Afryce. Leszek Dzięgiel �580 RECENZJE P H A N G I A B E N , La recherche historique en République Vietnam, Hanoi 1965, Editions scientifiques, s. 98 Démocratique du Praca Phan G i a Ben stanowi omówienie dorobku badań historycznych w Demo­ kratycznej Republice Wietnamu w ciągu pierwszej dekady od rozpoczęcia zorganizo­ wanych studiów, początkowo (od 1953 r.) w ramach Komitetu Badań Literackich, Historycznych i Geograficznych, od roku 1959 zaś pod egidą Instytutu Historii oraz innych placówek naukowych, które stopniowo powstawały po wyzwoleniu. Wiet­ namska nauka historyczna osiągnęła w tym okresie znaczny postęp, zwłaszcza jeśli się zważy, że rozwijała się ona przy udziale nielicznej początkowo kadry pracowni­ ków badawczych, często zapoznających się dopiero z metodologią marksistowską, w trudnych warunkach budowania nowej państwowości po zakończeniu d ł u g o ­ trwałej wojny. W tej sytuacji na szczególną uwagę zasługuje eksperyment histo­ r y k ó w wietnamskich polegający na odwołaniu się do' całego narodu o pomoc w tworzeniu historiografii poprzez spisywanie kronik wsi, powiatów, prowincji i zakładów przemysłowych, pod metodologicznym kierownictwem n a u k o w c ó w . Ponieważ nasza wiedza o życiu naukowym w Wietnamie jest niepełna, przed­ stawiamy poniżej omówienie wspomnianej pracy, ograniczając się jednakże do tych zagadnień, które mogą bliżej zainteresować etnografów. Źródła do historii Wietnamu Historia niepodległego Wietnamu liczy tysiąc lat, toteż od dawna istnieją dokumenty pisane. W X I w. powstała scentralizowana, suwerenna monarchia. Po okresie długich walk z wrogiem zewnętrznym i z separatystycznymi tendencjami feudałów, na początku X I I I w. w pełni umocniła się władza królewska. Wyrazem tego były szeroko zakrojone reformy w płaszczyźnie ekonomicznej — wielkie prace irygacyjne na nie znaną dotąd skalę, w dziedzinie zaś społecznej i politycznej wprowadzenie systemu mandarynatu i konkursowego obsadzania stanowisk, upo­ rządkowanie systemu podatkowego i organizacji wojskowej. Okres tych zmian i towarzyszącą mu ideologię odzwierciedla ukończona w 1272 r. Historia Dat Viet napisana przez L e Van Huu. Rozpoczęte w ten sposób piśmiennictwo historyczne kontynuowane było w X V w. przez obszerne dzieła dwu pisarzy, Phan P h u Tien i Ngo S i Lien. Praca tego ostatniego, Pełna historia Dai Viet, obejmuje 15 ksiąg. W dalszym ciągu, zwłaszcza w X V I I w., historiografia tworzona jest na zamówienie dworu cesarskie­ go i powstaje kumulatywnie wysiłkiem uczonych mandarynów. Ponieważ X V I I w. jest okresem kryzysu i dekadencji władzy politycznej, powstałe w ten sposób prace nie mają już charakteru postępowego, właściwego wcześniejszym dziełom okresu reform i kształtowania systemu społeczno-politycznego. Wyjątkiem jest tu praca L e Tung, który dokonuje oceny poszczególnych w ł a d c ó w na podstawie ich polityki w stosunku do mas chłopskich. Interesujące, żs wyzwala się on częścio­ wo od teistycznej koncepcji pochodzenia dynastii panujących i historię polityczną widzi przez pryzmat procesów społecznych. W wieku X V I I I , obfitującym w powstania chłopskie, historiografia była już stosunkowo bogata i nowoczesna. "Ukazały s i ę w ó w c z a s dzieła L e Quy Don oraz dwa wielkie opracowania zbiorowe. Pojawiają się także zbeletryzowane opowieści historyczne informujące m.in. o nastrojach wśród ludu. Restauracja władzy cen­ tralnej z początkiem X I X w. przez dynastię Nguyen przyniosła kilka opracowań obli­ czonych głównie na wzmocnienie władzy tej dynastii. Pojawiają się jednak w ó w 1 Drukowane metodą ksylografu. �RECENZJE 581 czas również dwie bardzo w a ż n e dla historiografii pozycje. Jedną z nich jest 53-tomowe dzieło zbiorowe pod redakcją Phan Thanh Gian. Drugą zaś praca Phan Huy Chu, autora związanego z ideologią powstań chłopskich, występującego przeciw nadużyciom feudałów oraz broniącego instytucji wspólnoty wiejskiej. W okresie podboju Wietnamu przez kolonializm francuski historiografia prze­ kształciła się w instrument nacisku, mający służyć zwalczaniu w o l n o ś c i o w y c h dążeń narodu. W tym czasie pojawiły się dzieła autorów zarówno wietnamskich, jak i francuskich (np. Charles Maybon, Henri Maspero). Prace wietnamskie stanowiły mieszaninę koncepcji feudalnych i kolonialnych. Podręcznik szkolny Kurs historii annamickiej został zredagowany w duchu całkowitej służalczości. W podobnym stylu utrzymane były też niektóre poważniejsze prace historyczne. Jednakże od pierwszych lat X X w. istniał również w historiografii nurt patriotyczny. Co prawda wiele prac powstałych w tej orientacji opublikowano dopiero po wyzwoleniu, jak np. Studia z historii Wietnamu Phan Boi Chau. Po Rewolucji Październikowej zaczęły rozpowszechniać się wśród historyków wietnamskich kon­ cepcje naukowe oparte na materializmie dialektycznym i historycznym. Pierwszym dziełem ujmującym historię Wietnamu w naukowych kategoriach walki klas była praca Nguyen A i Quoc (Ho Chi Minh) Proces kolonizacji francuskiej. Znajomość źródeł do historii Wietnamu wzbogaciła się w ostatnim okresie szczególnie dzięki pracy Sekcji dokumentacji w Instytucie Historii. Zgromadzono liczne teksty oryginalne oraz odpisy wielu dokumentów znanych dotychczas tylko częściowo lub z cytat w innych dziełach, albo nawet zupełnie nie znanych. Jedna piąta dokumentów historycznych znajdujących się w archiwach nie była nigdy dotychczas wydana. Znaleziono teksty odbite niegdyś w bardzo małej liczbie egzemplarzy, jak np. praca Wskazówki do uśmierzania buntów w Tonkinic (80 ksiąg) i podobna, odnosząca się do południa kraju (47 ksiąg). Inne opracowa­ nia poświęcone likwidowaniu powstań dotyczą obszarów zagarniętych w walkach z Syjamem oraz plemion górskich prowincji Binh Thuan. Odnaleziono również zaginione dotychczas całkowicie kroniki pacyfikacji trzech prowincji, sporządzone w X V I I I w. Odkryto także stosunkowo niedawne, lecz całkowicie dotąd nie znane dzieła, np. Historia Minh-Do (47 ksiąg), kroniki genealogiczne kilku rodzin oraz wiele in­ nych tego rodzaju. Książki te są cennymi dokumentami dotyczącymi szczególnie epoki upadku ustroju feudalnego ( X V I I I — X I X w.). Część w y s i ł k ó w Instytutu została skierowana na przełożenie na język wietnamski dzieł historycznych napi­ sanych po chińsku. Wśród nich znajdują się m. in. trzy księgi poświęcone pacy­ fikacji plemion górskich ( X I X w.) oraz 9 zachowanych ksiąg (spośród całości obej­ mującej 100) zawierających opis środkowej części kraju, sporządzony w X V w. Jest również nadzieja na odzyskanie dzieł dotąd nie odnalezionych na terenie Wietnamu, dzięki współpracy z uczonymi chińskimi. Sekcja dokumentacji Instytutu Historii pracuje również nad monografiami regionalnymi, kronikami wspólnot wiejskich i poszczególnych rodzin oraz doku­ mentami związanymi z instytucją duchów opiekuńczych wsi. Posiadana obecnie, stosunkowo bogata, dokumentacja archeologiczna nie jest jeszcze wystarczająca, aby można było uzyskać jasny obraz odleglejszych okresów historycznych — wspólnoty pierwotnej czy niewolnictwa. Archeologowie w progra­ mowaniu badań opierają się m. in. na dokumentach pisanych w języku chińskim. , . Do. historii nowożytnej zebrano ostatnio znaczną liczbę dokumentów w postaci kronik rodzinnych, wspomnień, notatek i opowiadań. Wśród nich ważne źródło �582 RECENZJE stanowią również pamiętniki i poezje rewolucyjne. M. in. ukazała się materiałowa praca Tran Huy Lieu Ruch rewolucyjny Wietnamu w przekazach literackich obej­ mująca okres 1860—1945. Problemy badawcze. Historia starożytna i średniowieczna. Archeologia Aczkolwiek g ł ó w n y nacisk badawczy spoczywa na historii nowożytnej, nie lekce­ w a ż y się jednak problemów historii czasów dawniejszych, nawet jeżeli badań w tym kierunku nie można uznać za wystarczająco pogłębione. Historia starożytna Wietnamu rozpoczyna się w 208 r. p.n.e. w okresie aneksji obszarów A u L a c przez Nam Viet. Historię epok wcześniejszych trzeba rekonstru­ ować, w y d o b y w a j ą c ją z pokładów legend, którymi obrosła. W pracach rozpoczę­ tych po roku 1954 g ł ó w n y m zadaniem było ustalenie periodyzacji historii staro­ żytnej Wietnamu. Kiedy mianowicie przypada początek i koniec okresu komu­ nizmu pierwotnego, jak można datować okres niewolnictwa i początek okresu feudalnego. W roku 1960 przedyskutowano szczegółowo te problemy, przy czym za­ rysowała się różnica stanowisk ńa temat samego istnienia okresu niewolnictwa. W wielu innych kwestiach również nie osiągnięto zgody. W dziedzinie archeologii odziedziczono dość liczne i wartościowe prace badaczy cudzoziemskich. Badania własne, prowadzone systematycznie od roku 1954, do­ prowadziły do odkrycia stanowiska paleolitycznego wskazując, że 200 do 300 tysięcy lat temu znajdowała się w Wietnamie jedna z kolebek ludzkości. Odkryte zostały również stanowiska neolityczne. Jednakże w centrum zainteresowania archeologów w latach ostatnich pozostaje epoka brązu, do tego zresztą okresu należy większość interesujących odkryć. W oparciu o pogłębioną dzięki odkryciom archeologicznym znajomość starożytnej historii Wietnamu rozwija się również badania nad historią w i e k ó w średnich. Obecnie problemem zasadniczym jest powiązanie" organizacyjne badań archeologicznych i historycznych. Prowadzą je bowiem trzy odrębne i n ­ stytucje — Instytut Historii, Służba Muzealna oraz Uniwersytet w Hanoi. W ciągu ostatnich 10 lat przedyskutowano wiele zasadniczych problemów ustroju feudalnego. Poruszano w szczególności zagadnienia powstania narodu wietnamskiego, praw rozwoju ustroju feudalnego w warunkach Wietnamu, zagadnienia agrarne, gospodarki rynkowej, pracy najemnej, pieniądza, początków kapitalizmu, centra­ lizacji feudalnej i in. Szczególnie szerokiej dyskusji poddane zostały kwestie doty­ czące powstania narodu wietnamskiego. Zarysowały się tu trzy stanowiska. Jedno, reprezentowane przez Tran Huy Lieu i Minh Tranh głosi, że czynniki kształtujące jedność narodową — wg znanej definicji stalinowskiej — istniały już pod koniec X V I I I w. (powstanie Tay Son) i stopniowo doprowadziły do pojawienia się narodu. Z kolei Dao Duy A n h twierdzi, że naród wietnamski zaczął kształtować się już w wieku X , a całkowicie skonsolidował się w X I V w., wiążąc ten proces z pow­ staniem centralistycznego państwa i unifikującą rolą warstwy feudałów. Natomiast Hoang Xuan Nhi sądzi, że początek historycznego istnienia narodu odnieść należy do roku 1930, czyli daty powstania partii proletariackiej, która nadała kierownictwo politycznej walce ludu wietnamskiego. Po dziś dzień problem ten czeka na roz­ strzygnięcie. Łączy się z nim ściśle kwestia przejścia ustroju feudalnego w kapita­ listyczny. Sprawa ta była przedmiotem rozlicznych dyskusji. Badania prowadzone nad okresem feudalizmu z natury rzeczy obejmują walki i powstania chłopskie. Czyni się więc usiłowania nad rozróżnieniem ruchów chłop­ skich od ruchów narodowych. Istnieją zwłaszcza liczne prace o ruchu Tay Son w wieku X V I I I . Opinie o pewnych wydarzeniach historycznych są często podzielone. Przykładem takiej sytuacji może być ocena polityki cesarza Ho Quy L y (pocz. �583 RECENZJE X V w.), którego antyfeudalne reformy s p o w o d o w a ł y wystąpienie przeciwko niemu podwładnych mu feudałów, a z racji swej połowiczności nie zapewniły mu popar­ cia ludu. Jego przegrana w polityce w e w n ę t r z n e j była jedną z g ł ó w n y c h przyczyn klęski poniesionej w walce z chińską interwencją Mingów. Historia nowożytna i współczesna W w y s i ł k u badawczym historyków wietnamskich priorytet przyznany został okresowi nowożytnemu. Kolonizacja francuska i wojna w y z w o l e ń c z a dostarczyły najliczniejszej grupy tematów opracowywanych naukowo. Oprócz prac historycz­ nych ukazywały się także studia ekonomiczne, jak np. Francuska eksploatacja kolo­ nialna Wietnamu Nguyen K h a c Dam, Zarys historii rzemiosła w Wietnamie Phan Gia Ben, ponadto wiele artykułów w czasopiśmie Van S u Dia. Wielu badaczy zaj­ m o w a ł o się problemami społecznymi, w szczególności tworzeniem się klasy robot­ niczej i historią wietnamskiego ruchu robotniczego. Bada się również proces pow­ stawania i cechy charakterystyczne wietnamskiej burżuazji. Ponadto powstały też liczne studia na temat kwestii agrarnej i problemów społecznych wsi. Należy tu w y m i e n i ć prace poświęcone udziałowi różnych warstw chłopstwa w ruchach rewolucyjnych, sytuacji wsi w okresie feudalnym, zagadnieniom związanym z roz­ działem ziemi oraz instytucją gruntów komunalnych w różnych epokach . 2 Instytut Historii obarczył pewną grupę historyków zadaniem drobiazgowego badania dziejów walki toczonej o wyzwolenie Wietnamu Południowego. G ł ó w n y m celem jest zbieranie dokumentów, niemniej ukazało się już kilka opracowań. Mają one głównie charakter okolicznościowy, są jednak coraz bliższe wymogom rzeczo­ wych badań naukowych. Etnografia Wietnam jest p a ń s t w e m wielonarodowym, toteż zainteresowanie mniejszościami etnicznymi ma długą tradycję. Przejawem tego było utworzenie po 1946 r. De­ partamentu Narodowości, Biura Mniejszości Etnicznych oraz odpowiedniej sekcji przy ministerstwie oświaty, które prowadziły również prace badawcze. Jednakże w ł a ś c i w a placówka naukowa powstała dopiero w 1959 r. wraz z utworzeniem Instytutu Historii, jako sekcja tego instytutu. Jest ona stosunkowo mała i nie może zaspokoić wszystkich potrzeb w zakresie etnografii. Przedmiotem jej zainteresowań są g ł ó w n i e mniejszości i tak określony przedmiot wyznacza w zasadzie granice badań etnograficznych w Wietnamie. Kultura chłopska Wietnamczyków wchodzi przede wszystkim w zakres badań historycznych z racji całkowicie niemal chłopskiego charakteru społeczeństwa jeszcze do początków X X w. Sekcja przeprowadziła szereg prac terenowych i zebrała poważną dokumentację dotyczącą takich mniejszości etnicznych, jak Muong, Man, Meo, Tai, Nung, Rue i in. Wykonała ona również tłumaczenia pewnej liczby dokumentów, wśród których można w y m i e n i ć pierwsze tłumaczenie tekstu historycznego Tajów — zbioru le­ gend — jakie ukazało się w Wietnamie. Trzeba jednak przyznać, ż e badania etnograficzne dalekie są jeszcze od zaspo­ kojenia aktualnych potrzeb i uważa się, że brak jest dotąd p o w a ż n y c h prac w tej 2 Prace te ukazywały się, szczególnie licznie, od roku 1957 w czasopismach „Przegląd Badań Literackich, Historycznych i Geograficznych" oraz „Przegląd B a ­ dań Historycznych" publikowanych w języku wietnamskim. To ostatnie wydawnic­ two zastąpiło w 1959 r. wymienione poprzednio i obejmuje m. in. problematykę etnograficzną i archeologiczną. Tytuł oryginalny miesięcznika brzmi Tap chi Nghien cuu lich su. Nie drukuje on streszczeń obcojęzycznych. �584 RECENZJE dziedzinie. Na podstawie publikacji, które ukazały się w omawianym okresie, można wyodrębnić następujące zagadnienia będące przedmiotem zainteresowania: antykolonialny ruch oporu wśród mniejszości, organizacja społeczna (w tym takie tematy, jak komunizm pierwotny, niewolnictwo patriarchálně, rodzina i m a ł ż e ń ­ stwo, elementy feudalizmu), pochodzenie i historia niektórych ludów, gospodarka, stosunki agrarne i kultura materialna, folklor, wreszcie język i problem stworzenia pisma dla pewnych języków. Wymienione zagadnienia podjęte zostały w stosunku do niektórych tylko ludów i publikacje mają raczej charakter przyczynkarski. Wśród autorów opracowań etnograficznych należy wspomnieć następujących: Mac Duong, L a m Tam, L a Van, L o , Nguyen Van Khoa, Nong Trung, Nguyen Tuan Lieu, Nguyen Luong Bich, Dan Due L o i i Nguyen The Phuong. Nie udało się jeszcze zróżnicować poszczególnych mniejszości etnicznych według naukowych kryteriów. Dotychczas jedynym oparciem w tej mierze była s ł o w n a de­ klaracja przynależności do grupy. Nie prowadzono też należycie pogłębionych badań nad Wietnamczykami. Jak dotąd nieliczne publikowane materiały dotyczą fol­ kloru — legend, przypowieści i pieśni. Ukazało się również kilka artykułów doty­ czących tradycyjnej wspólnoty wiejskiej. Odczuwa się brak poważniejszego studium na temat życia poszczególnych klas czy warstw społecznych. Nie szukano jeszcze naukowej odpowiedzi na takie pytania, jak różnice w życiu klasy robotniczej przed i po roku 1954, konsekwencje budowy socjalizmu w Wietnamie Północnym w ewentualnych przemianach trybu życia jego mieszkańców, wreszcie zmiany na wsi wietnamskiej po Rewolucji Sierpniowej 1945 r. oraz w wyniku reformy rolnej. Przed etnografami stoją niezmiernie trudne zadania, a wielka liczba problemów pozostaje dotychczas nie tknięta i oczekuje na rozwiązanie. Pomijamy w tym omówieniu badania w dziedzinie historii powszechnej oraz sprawę międzynarodowej współpracy naukowej ze względu na ich odleglejszy związek z problematyką bezpośrednio interesującą środowisko etnograficzne. Na zakończenie należy wskazać, że stopniowo umacnia się w badaniach historycznych w D R W tendencja do rozwijania analizy naukowej przy systematycznym podnoszeniu jej poziomu, nie zaniedbując przy tym gromadzenia dokumentacji źródłowej. Anna Rudzińska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8b9089b6001e028de68f3df72eaf7f3.pdf 6ed6a48968853cef75fb5ab83a8eb4a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:647 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:595 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.537-524 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K SYTUACJA ETNOGRAFII W POLSCE A 1 Punktem wyjścia niniejszych rozważań jest stwierdzenie, że wszystkie dyscy­ pliny naukowe, ich przedmiot, zakres badawczy i metody stanowią — jak w i a ­ domo — k a t e g o r i ą historyczną, podlegają bowiem ustawicznym prze­ obrażeniom. To samo dotyczy klasyfikacji nauk, która jest odbiciem ogólnego poziomu wiedzy, stosunku do rzeczywistości i do s y s t e m ó w aksjologicznych, jakie w danej epoce panują. Rozwojowi nauki towarzyszą ustawiczne procesy różni­ cujące dyscypliny na mniejsze całości i scalające je z powrotem w w i ę k s z e zespoły, zmierzające do syntezy. Etnografia wyrosła z d w ó c h źródeł: a) z pewnej odrębności chłopskich kultur ludowych w Europie jako wytworu wielowiekowego rozwoju w określonych w a ­ runkach społecznych i b) z istnienia kultur egzotycznych o prymitywnym poziomie sił wytwórczych. Około tych dwóch zasadniczych zespołów kulturowych skupiły się w początkowej fazie zainteresowania etnograficzne i etnologiczne. Te zespoły kulturowe podlegały w X I X i X X w. coraz głębszym i szybszym przeobrażeniom. Już na długo przed I I wojną etnografia znalazła się wobec stale pogłębiających się przemian kulturowych wsi. Toteż jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w y s t ą ­ piły dążenia do rozszerzenia zakresu badawczego tej dyscypliny i dania jej szer­ szych podstaw teoretycznych. Szczególnie głęboki wstrząs przeżyła etnografia w nowej sytuacji po I I wojnie. Weszliśmy bowiem w okres niosący najgłębsze w historii naszego narodu zmiany. Ograniczają one wszystkie dziedziny życia, w y k a z u j ą rytm rozwojowy najbardziej bystry i g w a ł t o w n y , najszerszy też prze­ strzennie, zmiany te bowiem docierają do najbardziej ukrytych zakątków naszego kraju. Fakty te głęboko zaciążyły na sytuacji etnografii. Pociągnęły bowiem ko­ nieczność rewolucyjnego dostosowania etnografii do nowych warunków. W grę weszły tu przede wszystkim zmiany strukturalne społeczeństwa po wojnie jako konsekwencja przebudowy ustrojowej, zacieranie się kontrastów społecznych, wy­ równanie różnic kulturowych, wyrażające się w ż y w i o ł o w y m przyswajaniu sobie przez w i e ś kultury miasta. Zmiany te skierowały etnografię w dużej mierze do badań nad d y n a m i k ą przeobrażeń, do rozszerzenia zakresu tematycz­ nego na nowe postacie kultury wsi, nie tylko na dawne tradycyjne, oraz do bu­ dowania konstrukcji teoretycznych. Na rozwoju etnografii zaciążyło również korzystnie zaznajomienie się z materializmem historycznym jako kierunkiem, który niesie ogólne założenia w sposobie ujmowania rozwoju społecznego. Z kolei powstała nowa konieczność, polegająca na powiązaniu etnografii z potrzebami 1 Referat przedstawiony na konferencji Zespołu Rzeczoznawców Historii Rady G ł ó w n e j Szkolnictwa Wyższego pod przewodnictwem prof, dr Aleksandra Gieysz­ tora w dniu 19 grudnia 1964 r. w Krakowie w gmachu Oddziału P A N , przy ul. S ł a w k o w s k i e j 17. �526 KRONIKA życia, czyli na utworzenie teleologicznego jej działu, na wkroczeniu w dziedzinę działania opartego na naukowych, empirycznych podstawach. W ten sposób w roz­ woju naszej dyscypliny w y s t ą p i ł y wyraźnie procesy przystosowania się do nowych w a r u n k ó w . Przybrały one kilka charakterystycznych postaci. Szereg prac powo­ jennych, reprezentowanych przez różnorodne ośrodki w całym kraju, poszło po linii wychwytywania przeobrażeń kulturowych wsi, a nie zatrzymuje się w y ł ą c z ­ nie na starych elementach dawniejszej kultury. Na uwagę zasługuje w związku z tym włączenie się etnografów w badania kolektywne Komitetu Badań Rejonów Uprzemysławianych, jak .też uczestniczenie w różnych konferencjach socjologicz­ nych, poświęconych np. teorii zawodu. Poza tym badania nad k u l t u r ą robot­ n i c z ą , sięgające swymi początkami jeszcze X I X w., uległy znacznemu rozsze­ rzeniu i pogłębieniu. Manifestacją procesów przystosowawczych były też próby reorganizacji stu­ diów etnograficznych. Wyrazem tego był plan prof. К. Zawistowicz-Adamskiej oraz akcja U J , mająca na celu reorganizację studiów etnograficznych i socjologicznych w tej uczelni. Na podstawie zarządzenia Ministerstwa z dnia 19 stycznia 1962 r. powstała komisja międzyuczelniana, która opracowała projekt idący po linii utwo­ rzenia z trzech istniejących katedr, reprezentujących dyscypliny etnograficzne i so­ cjologiczne Instytutu Nauk Etnograficznych i Socjologicznych U J . Instytut ten miał być zalążkiem większej placówki przez kreowanie szeregu nowych katedr i umocnienie w ten sposób nauk społecznych na U J . W związku -z tym został też wypracowany szczegółowy plan studiów w powiązaniu z odpowiednią siatką godzin. Wyłania się z kolei pytanie, jak w nowych warunkach należy widzieć przysz­ łość naszej dyscypliny w sensie nauki zorganizowanej, o ustalonych jasno celach i metodach. Punktem wyjścia w tej sprawie winna być jasna, zasadnicza klasy­ fikacja w e w n ę t r z n a obowiązująca w każdej nauce społecznej, której przed­ miotem jest aktualne życie. Starałem się swego czasu opracować taką podstawo­ w ą klasyfikację. Jako kryterium podziału można w y s u n ą ć stosunek nauki do rze­ czywistości. W każdej dyscyplinie — w demografii, ekonomii, geografii społeczno-gospodarczej, pedagogice, psychologii, socjologii — mamy niewątpliwie trójzwornikowy układ. 1. P o d s t a w ę jego tworzą o p i s y konkretnej w czasie i przestrzeni rzeczywistości, krzyżujące indywidualizujący i generalizujący kąt widzenia w róż­ nym oczywiście stopniu. 2. W oparciu o wspomniane opisy powstają k o n s t r u k c j e teoretyczne o różnym zakresie czasowym i o różnym stopniu ogólności. 3. W wyniku nowych potrzeb skrystalizował się też dział t e l e o l o g i c z n y , szcze­ gólnie doniosły dla życia, zmierzając do przebudowy istniejącej rzeczywistości. Fundamentem tego działu są plany działania i teoria środków działania. Wery­ fikacja tych środków w toku kontroli praktyczno-empirycznej pozwala ustalić czynniki w y w o ł u j ą c e określone skutki, wnosząc przez to szczególnie w a ż n y wkład do ogólnej teorii danego zespołu zjawisk. Wychodząc z powyższych podstawowych założeń m o ż e m y je zastosować r ó w ­ nież do etnografii. Na czoło w y s u w a ł y b y się o p i s y przeobrażeń kulturowych w naszym kraju, które ogarniają nie tylko w i e ś i klasę robotniczą, ale też wszyst­ kie warstwy i klasy społeczne. Opisy te kładą nacisk głównie na okres po I I wojnie, uwzględniać mogą jednak także sytuację wyjściową, sięgającą nieraz dość daleko wstecz, jak to uczyniła w swym studium p o ś w i ę c o n y m rodzinie we wsi Modlnica pod Krakowem Danuta Markowska (Rodzina w środowisku wiejskim, 1964). W szerszych bowiem ramach chronologicznych jaśniej i głębiej w y s t ę p u j e dynamika przemian, siły, które ją kształtowały. W oparciu o tego rodzaju opisy �KRONIKA 527 powstać mogą k o n s t r u k c j e teoretyczne, które na razie odnosiłyby się tylko do naszego kraju, a potem drogą porównawczą mogłyby się stać w k ł a d e m do ogólnej teorii przemian określonych zjawisk. Nasuwa się wreszcie konieczność utworzenia trzeciego działu etnografii, działu t e l e o l o g i c z n e g o . Dział ten zaczął kiełkować jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n ­ nym w sensie poradnictwa dla teatrów ludowych i ludowego przemysłu arty­ stycznego. Obecnie celowe jest włączenie się etnografii do innych zespołów naukowo-organizacyjnych tworzących i budujących życie, jak np. do placówek plano­ wania przestrzennego i planowania różnorodnych dziedzin kultury oraz do w s p ó ł ­ pracy z dyscypliną, która jest odpowiednikiem urbanistyki, a którą można nazwać ruralistyką. Tego rodzaju postawa wiedzie do nowego sposobu patrzenia na sens istnienia naszej dyscypliny. Sposób ten łączyłby się w niemałej mierze z założeniami, w myśl których obiektywne poznanie aktualnej rzeczywistości i włączenie w pla­ nowanie stanowi podbudowę działania w ustroju socjalistycznym. W ten sposób etnografia w p o w y ż s z y m ujęciu przechodziłaby w dużej mierze na pozycje zbliżone do antropologii społecznej względnie kulturowej. Między tymi dwoma terminami nie ma istotnej różnicy. Jest rzeczą znamienną, że antropologia społeczna od badań nad kulturami pierwotnymi przeszła do badań zbiorowości miejskich w coraz szerszym zakresie i do coraz intensywniejszego nacisku na głębokie przeobrażenia kultur do niedawna prymitywnych, dokonujące się pod w p ł y w e m impaktu europejskiej cywilizacji p r z e m y s ł o w e j . Podobne tendencje roz­ wojowe występują m. in. we Francji, w Anglii, w Stanach Zjednoczonych. Można tu wspomnieć przykładowo o badaniach Chombarťa de Lauwe, wybitnego etno­ loga społecznego, którego przedmiotem badań są m. in. przestrzenno-społeczne zagadnienia Paryża i wielkomiejska rodzina. W Anglii następca Bronisława M a ­ linowskiego — Reymond Firth, ś w i e t n y badacz kultur egzotycznych — przeszedł do studiów nad społecznościami wielkomiejskimi Londynu, podobnie jak inny antropolog społeczny — R. Frankenberg, autor interesującej monografii, p o ś w i ę c o ­ nej małej osadzie w Walii (1957). Licznych tego rodzaju przykładów dostarczają Stany -Zjednoczone. Badania te opierają się przede wszystkim na gruntownych, systematycznych, długotrwałych obserwacjach terenowych. Byłoby jednak wielkim błędem, g d y b y ś m y oderwali się całkiem od minionej naszej spuścizny i nie nawiązywali do wspaniałych osiągnięć dawniejszych, prze­ kazanych nam przez m. in. L . Krzywickiego i K . Moszyńskiego. Kładąc nacisk na dynamikę przemian, włączając się do budowy teorii kultury i rozszerzając dział teleologiczny naszej dyscypliny należy oczywiście utrzymać te działy historyczne, które są potrzebne i których kontynuacja musi być jak najbardziej postulowana. W grę wchodziłyby tu trzy dziedziny badań historyczno-etnograficznych. Pierwsza z nich łączyłaby się z zagadnieniem kształtowania się naszego narodu z różno­ rodnych ugrupowań kulturowych w toku wielowiekowego rozwoju z równoczesnym naciskiem na wykrywanie cech swoistych, nie tylko wspólnych, na chronologię różnych ugrupowań etnograficznych. W odniesieniu do tych zagadnień etnografia byłaby tylko jedną z dyscyplin, która włączyłaby się w pracę zespołową innych różnorodnych nauk od antropologii, archeologii, językoznawstwa począwszy. Przy gruntownym opanowaniu metod historycznych mogłaby ona odegrać rolę synte­ tyzującą, scalającą dorobek innych dyscyplin. Druga dziedzina to badania historyczno-etnograficzne nad kulturą wsi, w opar­ ciu o dawne materiały źródłowe powstałe synchronicznie z badaną rzeczywisto­ ścią (tekstowe, materialne, ikonograficzne oraz reliktowe współczesne zachowane �528 KRONIKA w terenie). Postulat takich powiązań źródłowych opiera się na rzeczywistych przykładach, o czym świadczą między innymi studia prof. Т. Seweryna oraz prace katedry prof. J . Burszty, która położyła duże zasługi w tym kierunku, podejmując równocześnie badania nad przeobrażeniami współczesnymi. Mamy wreszcie trzecią kategorię, którą można by określić kategorią zmierza­ jącą do uchwycenia drogą badań terenowych resztek materiałów reliktowych, jakie znajdują się w procesie zanikania. T a kategoria studiów dotyczy aktualnej rzeczywistości, ale tylko pod kątem widzenia wychwytywania ginących e l e m e n t ó w tradycyjnych we wszystkich dziedzinach kultury. Tego rodzaju badania ogarniają nie tylko w i e ś , ale także miasta, o ile tu tradycyjne elementy się zachowały wobec w ł a s n e j przeszłości. Gdybyśmy tego nie podjęli, to przeszłość ta, nieraz bardzo bo­ gata, twórcza, zwłaszcza gdy chodzi o tradycje produkcyjne, o folklor muzyczny, literacki, o sztukę, uległaby zatracie, poszłaby w niepamięć. Do tej kategorii badań należy również ważna akcja, jaką jest Polski Atlas Etnograficzny, prowadzona przez ośrodek wrocławski. W ten sposób dokonalibyśmy powiązania nowych potrzeb tematycznych i metodologicznych naszej dyscypliny z najbardziej w a r ­ tościowymi osiągnięciami dawnymi. Powstałby złoty most między starym a no­ wym, wyraźnie się już kształtującym. Nacisk na w e w n ę t r z n o - k r a j o w ą problematykę nie oznacza, oczywiście, w y ł ą ­ czenia się z udziału w badaniach k u l t u r o b c y c h zarówno w Europie, jak też w innych częściach świata. Badania te mają piękne tradycje w naszej nauce. Nawiązanie do nich po I I wojnie niesie możność stosowania metody p o r ó w n a w ­ czej tak doniosłej dla teorii, umacnia ajitorytet nauki polskiej, może mieć też aspekty praktyczne. Przykładowo biorąc wypada w s p o m n i e ć o podjęciu badań terenowych w Mongolii przez ośrodek warszawski lub o prowadzeniu studiów nad kulturami Afryki w oparciu o materiały terenowe w ośrodku krakowskim. Należy wyrazić nadzieję, że ten typ badań ulegnie rozbudowie, na co wskazują też rosnące zainteresowania młodszych pracowników naukowych, zwłaszcza w ośrodku warszawskim. Pozwolę sobie jeszcze wrócić do zagadnienia etnografii jako dyscypliny teleologicznej, której celem byłoby budowanie życia w oparciu o empiryczne, naukowe podstawy. Czynię to zarówno z uwagi na doniosłość zagadnienia w epoce, w której człowiek po raz pierwszy w dziejach świata podjął budowanie w ł a s n y c h losów w oparciu o naukowe, empiryczne podwaliny, jak też z uwagi na sprawę za­ trudnienia absolwentów etnografii. Na czoło w y s u n ę ł o b y się zadanie realizowane wielokrotnie i często przypominane. Chodzi o wydobywanie z kultur ludowych chłopskich, robotniczych, rzemieślniczych najbardziej twórczych wartości, które winny w e j ś ć do kultury ogólnonarodowej. Wystarczy wspomnieć o roli folkloru muzycznego wiejskiego, plastycznego, robotniczego, górniczego, literackiego. F o l ­ klor ten zatraca swoje dawne funkcje obrzędowe, społeczne. Staje się natomiast własnością ogólnonarodową, propagowaną przez różnorodne zespoły pieśni i tańca, przede wszystkim przez zespoły „Mazowsze" i „Śląsk". Pogłębiają one kulturę artystyczną szerokich mas naszego społeczeństwa i zaznajamiają świat ze wspa­ niałymi wartościami naszej kultury ludowej przez swe w y s t ę p y zagraniczne. Włączenie wartościowych e l e m e n t ó w kultury ludowej do ogólnonarodowej dotyczy szeregu innych dziedzin. Można tu w s p o m n i e ć o twórczych pracach zespo­ ł o w y c h organizowanych przez doc. J . Klimaszewską. Celem ich było wydobywa­ nie z wiedzy ludowej cennych wartości dotyczących między innymi znajomości drewna. Praktyczne znaczenie mają też studia nad innymi dziedzinami wiedzy ludowej, dotyczące między innymi lecznictwa ziołowego, znajomości mikroklimatu �KRONIKA 529 i wartości użytkowej różnych roślin. Warto przypomnieć tutaj pracę Maurizia 0 odkrywczej roli ludów pierwotnych dla nauki. Na tym się, oczywiście, nie kończy rola powiązania badań etnograficznych z życiem. Z licznych przykładów w s p o m n ę na tym miejscu jeszcze o roli studiów afrykanistycznych jako podbudowy stosunków naszego kraju z Afryką. W chwili obecnej związki gospodarcze i kulturalne między Afryką a Polską stają się coraz intensywniejsze. Umacniają się też powiązania kulturalne przez n a p ł y w młodzieży afrykańskiej na nasze uczelnie. C i młodzi ludzie, jeżeli nie doznają urazów, lecz z Polski wyniosą dobre wspomnienia, staną się ambasadorami naszego kraju i na­ szej kultury. Studia afrykanistyczne pozwalają poznać potrzeby ludów Czarnego Lądu w dziedzinie towarowej, w n i k n ą ć w upodobania estetyczne, w wierzenia religijne, a przez to łatwiej dotrzeć do konsumenta. Ułatwiają też opiekę wycho­ wawczą nad studentami afrykańskimi uczącymi się w Polsce. Obok tych bezpośrednio praktycznych aspektów związanych z naszą dyscy­ pliną można też wspomnieć o pewnym ogólniejszym zagadnieniu, które wiąże się również z życiem .W grę wchodzi problem budowania ogólnej teorii kultury, włączając w to teorię zachowań ludzkich i dynamikę rozwoju. Tego rodzaju kon­ strukcje teoretyczne, które tłumaczą zachowanie się ludzkie, mogą mieć niemałą wartość dla przewidywania, które w ustroju socjalistycznym ma podstawowe znaczenie. Na tym miejscu można wspomnieć również o problemie humanizacji kultury technicznej. Wszyscy zdajemy sobie sprawę z olbrzymiej roli techniki, która za­ ciążyła głęboko na życiu ludów świata. Wystarcza wspomnieć, że zjawisko tak doniosłe, jak kultura masowa szerzona przez środki tego rodzaju, co radio i tele­ wizja, jest także przejawem wzrostu techniki w naszym życiu. Rewolucja nie­ siona przez wynalazki wiąże się z koniecznością humanizacji kultury technicznej przez dążenie do uchylenia ujemnych skutków, jakie może pociągnąć jednostronny rozwój techniki bez równoczesnej dbałości o zabezpieczenie potrzeb psychicznych człowieka, bez równoczesnej szeroko pojętej akcji wychowawczo-moralnej. Takie rozszerzenie zadań naszej dyscypliny stawia oczywiście w znacznie szerszym za­ kresie -możliwości zatrudnienia absolwentów etnografii. Bez rozszerzenia rynku pracy rozwój naszej dyscypliny byłby zahamowany. Do istniejących już kategorii zawodowych (m. in. pracownicy muzealni, pracownicy naukowi na uczelniach 1 PAN) dołączyć wypada w szerszym niż dotąd zakresie pracowników kulturalno-oświatowych, instruktorów domów kultury, z kolei pracowników naukowych, którzy pracowaliby w komórkach planowania. Ściśle z nowym określeniem zakresu naszej dyscypliny łączy się zagadnienie reorganizacji studiów. Jest to sprawa, która wymaga bardzo gruntownego prze­ myślenia i dłuższych prac przygotowawczych. Na zebraniu 18 grudnia 1964 r. koledzy rozwinęli twórczą m y ś l podyplomowych stażów i specjalizacji w poszcze­ gólnych ośrodkach. T a k np. ośrodek toruński ma piękne tradycje muzeologiczne i mógłby kształcić etnografów-muzeologów. Kazimierz Dobrowolski O P O S Z E R Z E N I E MIĘDZYNARODOWEJ WSPÓŁPRACY E U R O P E J S K I E J W ZAKRESIE ETNOGRAFII ROLNICTWA Problem międzynarodowej współpracy w zakresie różnych dyscyplin nauko­ wych zyskuje coraz większą aprobatę wśród tych uczonych, którzy opracowane przez siebie zagadnienia pragną ukazać w szerokim zasięgu przestrzennym, u ł a 34 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �530 KRONIKA twiającym przeprowadzenie wszechstronnej analizy, porównań oraz wyciągnięcie w ł a ś c i w y c h wniosków. Zagadnieniu międzynarodowej współpracy europejskiej w dziedzinie etnografii rolnictwa jest poświęcona w y p o w i e d ź Wolfganga Jacobeita z Berlina na K o n ­ gresie Etnograficznym w Budapeszcie (w czasie od 16 do 20 X 1963) i opubliko­ wana następnie w wydawnictwie „Europa et Hungaria", Congressus etnographicus in Hungaria, Budapest 1965, s. 137—146. W. Jacobeit, gorący rzecznik międzynarodowej współpracy n a u k o w c ó w we wstępie swej wypowiedzi omawia dotychczasowe próby takiego współdziałania, podejmowane przez folklorystów i etnografów, a następnie odwołuje się do istniejącej od dawna międzynarodowej współpracy w zakresie nauk przyrodni­ czych i niektórych społecznych. Rezultatem jej jest p o w o ł y w a n i e stowarzyszeń naukowych o charakterze oficjalnym z konkretnym programem badawczym, jak np. Międzynarodowy Rok Geofizyczny. Przykładem międzynarodowej współpracy folklorystów i etnografów są prace zmierzające do: 1) ustalenia w s p ó l n y c h zasad klasyfikacji i katalogowania ludowej twórczości ustnej oraz przygotowanie euro­ pejskiego podręcznika ludowych instrumentów muzycznych, 2) prowadzenie m i ę ­ dzynarodowych badań nad karpackimi kulturami ludowymi, 3) prowadzenie m i ę ­ dzynarodowej współpracy w zakresie wschodnioalpejskiej sztuki ludowej, 4) zgro­ madzenie i wydanie materiałów na temat hodowli bydła i pasterstwa we wschodniej i środkowej Europie. Przykłady powyższe — jak pisze autor —• wystarczająco dowodzą, że problem etnografii europejskiej dojrzał do tego, aby rozpatrywać go w ścisłej i międzynarodowej współpracy specjalistów. Analizując ten problem autor dochodzi do wniosku, że kompleks zagadnień związanych z etnografią rolnictwa i ergologią nadaje się szczególnie do m i ę d z y ­ narodowego, europejskiego opracowania i zinterpretowania; kompleks tych za­ gadnień bowiem stanowi istotną bazę kształtowania się struktury społecznej ludności oraz jej ludowej kultury. Od tego zaś czasu, kiedy etnografia zmierza do opracowania historii kultury „człowieka pracy" muszą być podjęte dokładne i na najwyższym poziomie prowadzone studia w zakresie gospodarki chłopskiej i pracy — określanych jako etnografia rolnictwa. Do tak szerokiego ujęcia pro­ blemu można dojść jedynie poprzez badania jednolitych, a niekiedy nawet ogólno­ europejskich obszarów historyczno-geograficznych. Postulując międzynarodowy typ badań autor nie przekreśla jednak koniecz­ ności prowadzenia studiów na mniejszych obszarach. Badania te posiadają r ó w ­ nież dużą wartość, ale jeśli badający pragną w y k r y ć przyczynę występujących zjawisk i zapytać się „dlaczego", w ó w c z a s materiał z małych obszarów nie wy­ starcza. Interpretacja tych tylko materiałów może doprowadzić do f a ł s z y w y c h wniosków. A zatem konieczność międzynarodowej współpracy wydaje się tu bez­ sporna. Próby międzynarodowej współpracy w zakresie gospodarki chłopskiej już istnieją. W 1954 r. na konferencji specjalistów z różnych krajów europejskich (przede wszystkim zaś z północnej i zachodniej Europy), która odbyła się w K o ­ penhadze omówiono szereg podstawowych problemów z tego zakresu oraz powo­ łano Międzynarodowy Sekretariat do badań historii narzędzi rolniczych pod kierownictwem A x e l Steensberga. Jako główne zadanie w y s u n i ę t o w ó w c z a s po­ trzebę nawiązania współpracy dla określenia terminologii rolniczej oraz opraco­ wania atlasu rolnictwa. Autor stwierdza, że mimo olbrzymiego w y s i ł k u Steens­ berga i jego w s p ó ł p r a c o w n i k ó w (Peter Michelsena i Georga Nellemana) ośrodek ten nie osiągnął pożądanych rezultatów. Zdaniem autora przyczyna tego stanu rzeczy leży z jednej strony w trudnościach finansowych i personalnych, z drugiej �KRONIKA 631 zaś w niedocenianiu zarówno międzynarodowej współpracy w tym zakresie, jak również etnografii rolnictwa jako oddzielnej dyscypliny. Niepowodzenie ośrodka w zakresie zgromadzenia materiałów dotyczących badań nad narzędziami rolni­ czymi tłumaczy autor tym, że nie opracowano w ł a ś c i w y c h ankiet, mogących zainteresować zagadnieniem rolnictwa wszystkich n a u k o w c ó w z poszczególnych krajów naszego kontynentu. Nie organizowano również dla tej sprawy oddziel­ nych, międzynarodowych posiedzeń naukowych, podczas których można by było przedyskutować trudności i skierować pracę na w ł a ś c i w e tory. Jedno takie po­ siedzenie odbyło się w Berlinie, ale mimo międzynarodowego charakteru i wy­ sokiego poziomu naukowego nie miało ono większego znaczenia dla tej sprawy. W 1960 r. na Międzynarodowym Kongresie Antropologii i Etnografii w Paryżu problem ten był postawiony bardzo konkretnie w sekcji agrarno-etnograficznej. Poparcie dla niej zgłosił Międzynarodowy Związek Muzeów (ICOM). Ogłoszona na zakończenie kongresu rezolucja została podpisana przez Branimira Bratanica i Axela Steensberga jako wyraz poparcia ze strony międzynarodowego ośrodka kopenhaskiego. Zwrócono się w ó w c z a s z apelem do naukowców, aby w repre­ zentowanych przez siebie muzeach, które prowadzą działy narzędzi rolniczych, ogłosili istnienie i zadania sekretariatu kopenhaskiego. Ze współpracy tej miała powstać możliwość naukowego opracowania i udostępnienia materiałów muzeal­ nych dla potrzeb międzynarodowych. W związku z tym przewidziano możliwość publikowania opracowań narzędzi rolniczych wraz z dokumentacją rysunkową i fotograficzną w czasopiśmie I C O M - u , pt. „Muzeum". Autor jest pewien, że udo­ stępnienie takiego materiału dla badań międzynarodowych stanowić będzie dużą pomoc dla specjalistów, ponieważ każdy zainteresowany naukowiec będzie mógł w ł a t w y sposób uzyskać przegląd stanu narzędzi rolniczych w poszczególnych krajach. W swych dalszych wywodach autor zastanawia się nad tym, czy tę ogromną pracą inwentaryzacyjną należałoby obciążyć Sekretariat kopenhaski (który nie­ zależnie od koordynacji musiałby się zająć także oceną materiału ilustracyjnego napływającego do Sekretariatu w tysiącach egzemplarzy) i czy w ogóle istnieje możliwość rozwijania i utrwalania tej wielkiej akcji. Możliwość taką autor widzi w poszerzeniu zakresu tych prac, a zwłaszcza w opracowaniu w skali europejskiej problemu pracy i gospodarki (Arbeit und Wirtschaft) jako podłoża rozwoju kulturalnego ludu pracującego. Autor postuluje więc przejście od badań w odizolowanych środowiskach krajowych do wielkich studiów środkowoeuropejskich lub ogólnoeuropejskich. Podjęcie tego wielkiego przedsięwzięcia wymaga jednak powołania nadrzędnej instancji koordynującej oraz ustalenia w s p ó l n e j drogi pracy dla wszystkich, uczestniczących w badaniach k r a ­ jowych. Instancja koordynująca, którą mógłby tworzyć kopenhaski Sekretariat, powinna zwołać roboczą konferencję z udziałem specjalistów z poszczególnych krajów. Na konferencji tej powołano by szereg komisji dla opracowania cało­ kształtu problematyki badań oraz ustalenia zestawu najistotniejszych pytań (dla potrzeb międzynarodowych). Ponadto komisje te ustaliłyby w s p ó l n y punkt widze­ nia dla potrzeb wszystkich krajów. Wytyczne komisji musiałyby zawierać bardzo szczegółowe instrukcje problemowe i techniczne (pokazując пр., z której strony i jak powinien być sfotografowany lub narysowany pług, w jakich wymiarach itp.). To może w y d a w a ć się proste, ale dla ergologii jest szczególnie ważne. Owe ustalone schematy mogą znaleźć praktyczne zastosowanie, a poza tym stanowi­ łyby punkt wyjścia dla ujednolicenia w skali europejskiej. Autor sądzi, że prace w komisjach w y m a g a ł y b y na początku dużego w y s i ł k u i czasu, ale w ciągu 1—lVs roku można by ustalić najważniejsze sprawy. N a - �532 KRONIKA stępnie należałoby zwołać drugą konferencję, na której poszczególne komisje złożyłyby sprawozdanie oraz ustaliły dalsze plany swej działalności. Konferencja ta powinna także opracować zalecenia dla wszystkich specjalistów Europy o ko­ nieczności ścisłej współpracy w zakresie etnografii rolnictwa oraz wykaz tematów do opracowania międzynarodowego (w skali europejskiej). Należałoby się przy tym domagać, aby linie kierunkowe i . zalecenia komisji były w poszczególnych krajach respektowane przez ogół pracujących tam etnografów rolnictwa. Właściwą drogą do zrealizowania w y ż e j wymienionych założeń i planów by­ łyby konferencje krajowe. Konferencjom tym należałoby poświęcić w y j ą t k o w o dużo czasu tak, aby każdemu przybyłemu na konferencję pracownikowi nauko­ wemu przekazać wytyczne i u c h w a ł y przyjęte na konferencji międzynarodowej oraz przekonać go do sprawy europejskiego ujmowania tych zagadnień. Na konferencjach tych (najlepiej 3-dniowych) należałoby w y j a ś n i ć wszelkie w ą t p l i ­ wości tak, aby nie było już później żadnych uchybień. Owe konferencje i konsultacje krajowe powinny być bardzo szczegółowo przygotowane przez nadrzędne komisje międzynarodowe. A w i ę c wszelkie usta­ lenia metodyczne, problemowe, techniczne, łącznie z terminem wykonania prac, powinny być udostępnione wszystkim pracownikom krajowym Nie trzeba do­ dawać, jak ważną sprawą byłby też w ł a ś c i w y dobór i stała współpraca tych sa­ mych ludzi. Przy dobrze zorganizowanej pracy już w ciągu 3 lat powinny być osiągnięte w ł a ś c i w e rezultaty. Autor na zakończenie swych rozważań zaznacza, że ustalenie wspólnego, europejskiego programu badań dla etnografów rolnictwa (z wyodrębnieniem n a j ­ ważniejszych tematów, jak: transport, pług, zbiór zbóż, omłoty, pasterstwo i ho­ dowla, leśnictwo) stanowią tylko jedną stronę międzynarodowej współpracy. Owe stałe konferencje robocze powinny ponadto w y p r a c o w a ć jakąś jednolitą między­ narodową dokumentację (której brak odczuwają wszyscy) oraz bibliografię. W za­ kresie dokumentacji powinno się osiągnąć (na wzór techniki), jakiś w s p ó l n y m i ę ­ dzynarodowy system, który w dużym stopniu ułatwiłby dalsze badania. Jeśli zaś chodzi o bibliografię, to autor odwołuje się do holenderskiego wydawnictwa „Hi­ storia Agrieculturae", w którym biorą udział fachowcy nieomal z całego świata, oraz do przykładów bibliografii węgierskiej zamieszczanej w zeszytach pisma węgierskiego „Agrártortěneti". Autor proponuje, aby do bibliografii węgierskiej wciągnąć jeszcze w i ę c e j n a u k o w c ó w (odciążając tym samym węgierskich kolegów) i uczynić z niej zalążek europejskiej bibliografii rolnictwa. Autor dodaje, że istnieje jeszcze wiele innych zagadnień nadających się do międzynarodowego pro­ gramu badań. Wynika to stąd, że etnografia rolnictwa nabiera szczególnej wagi w ogólnej problematyce całej etnografii. Dotychczasowa, „partyzancka" działalność w tym zakresie już nie wystarcza. Bez europejskiej współpracy niemożliwe jest np. wydanie planowanego w krajach socjalistycznych atlasu etnograficznego z za­ kresu ludowej kultury materialnej dla wschodniej i środkowej Europy. Wszelkie trudności, jakie niewątpliwie będą towarzyszyć tym wszystkim poczy­ naniom, można będzie przezwyciężyć, jeśli do tej współpracy włączą się Akademie Nauk poszczególnych krajów i zawrą w s p ó l n e porozumienie gwarantujące realiza­ cję p o w z i ę t y c h zamierzeń. * Warto na zakończenie dodać, że w ciągu trzech lat, które upłynęły od buda­ peszteńskiej konferencji z 1963 г., inicjatywa międzynarodowej współpracy w za­ kresie rolnictwa przybiera realne kształty. Sprawy te referuje W. Jacobeit w arty- �533 KRONIKA kule Ziele und Aufgaben der „Ethnologischen Kommission für Geschichte und Entwicklung der Europdischen Landwirtschaft" (przedruk w „Volkskunde", 1967, nr 1, s. 68). Tak w i ę c w 1964 r. na Międzynarodowym Kongresie Antropologów i Etnologów w Moskwie 22 etnografów i historyków podpisało i zgłosiło wniosek dotyczący intensyfikacji europejskiej współpracy na polu etnologicznych poszuki­ wań w zakresie historii i rozwoju gospodarki rolnej. Wniosek przyjęto, a dla jego realizacji powołano specjalną Etnologiczną Komisję dla Historii i Rozwoju Euro­ pejskiej Gospodarki. Równocześnie utworzono międzynarodowy Komitet Redakcyj­ ny „Biuletynu Informacyjnego" dla potrzeb tejże Komisji. Maria Biernacka SPOŁECZNE M U Z E U M R O L N I C T W A I M . K R Z Y S Z T O F A W CIECHANOWCU KLUKA Ciechanowiec to czterotysięczne miasteczko w pow. siemiatyckim, na pograni­ czu w o j e w ó d z t w białostockiego i warszawskiego. Miasteczko to posiada obecnie drugie co do wielkości w woj. białostockim (po Białymstoku) zbiory etnograficzne znajdujące się w Społecznym Muzeum Rolnictwa im. Krzysztofa K l u k a . Organizatorem tej placówki jest p o w s t a ł e w roku 1962 Towarzystwo Miłośni­ k ó w Miasta Ciechanowca. Grupa najbardziej aktywnych społecznie mieszkańców miasteczka, członków T M M C , postanowiła na przełomie roku 1962/1963 uczcić pa­ mięć wielkiego przyrodnika, autora pierwszych polskich prac naukowych z dziedziny botaniki i popularyzatora postępu, ciechanowieckiego proboszcza Krzysztofa K l u ­ ka \ utworzeniem muzeum obrazującego rozwój rolnictwa na Podlasiu. Muzeum tworzono w ł a ś c i w i e z niczego. Nie było lokalu ani środków ma­ terialnych, organizatorom brakowało doświadczenia w gromadzeniu eksponatów z dziedziny etnografii. Wiosną roku 1963 Towarzystwo otrzymało od Prezydium M R N w Ciechanowcu niewielki budynek, w którym znajdowało się kiedyś kino. Rozpoczęto wyjazdy w teren w poszukiwaniu eksponatów. Ponieważ Towarzystwo nie posiadało ż a d ­ nych funduszy, zbiory p o w s t a w a ł y prawie wyłącznie z darów mieszkańców oko­ licznych wsi. Gromadzenie eksponatów i związane z tym trudności to cały osobny rozdział w kilkuletniej historii Muzeum, któremu poświęca wiele miejsca w swoim artykule jeden z działaczy T M M C , mgr K . U s z y ń s k i . 2 Pod koniec roku 1963 władze w o j e w ó d z k i e przyznały fundusze na remont przeznaczonego dla Muzeum budynku, a wiosną roku 1964 przystąpiono przy pomocy etnografa z Muzeum Okręgowego w Białymstoku do organizacji pierwszej wystawy. Liczące w ó w c z a s około 500 eksponatów zbiory podzielone zostały na n a s t ę ­ pujące działy: narzędzia uprawy roli, sprzęt gospodarstwa domowego, obróbka w ł ó k n a i tkactwo, pamiątki po Krzysztofie K l u k u oraz historia Ciechanowca. Od czasu otwarcia Muzeum liczba eksponatów stale wzrasta wynosząc kolejno w latach: 1964 — ok. 500 eksponatów 1965 — „ 1000 „ 1 1966 — ok. 1100 eksponatów 1967 — „ 1200 Krzysztof K l u k urodził się w Ciechanowcu, w roku 1739, a od roku 1770 1796, czyli do śmierci, był proboszczem ciechanowieckiej parafii. K . U s z y ń s k i , Otwarcie Społecznego Muzeum Rolnictwa im. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu, „Rocznik Białostocki", t. 6: 1965, s. 559—563. do 2 �534 KRONIKA Od roku 1965 Muzeum ogranicza akcję zbierania nowych eksponatów prze­ prowadzając ich staranną selekcję. Zbiera się obecnie jedynie przedmioty szcze­ gólnie cenne, głównie takie, których nie ma jeszcze w zbiorach. Jedyna sala w y ­ stawowa i niewielkie pomieszczenie spełniające rolę magazynu nie są już w stanie pomieścić większej ilości zabytków. Sala wystawowa traci coraz bardziej cha­ rakter ekspozycji, przemieniając się w magazyn. Zgromadzone przez Muzeum eksponaty pochodzą z 72 wsi leżących w pro­ mieniu 25—30 km od Ciechanowca i należących do 5 powiatów (Siemiatycze, Bielsk Podlaski, Wysokie Mazowieckie, woj. białostockiego oraz Ostrów Mazo­ wiecka i S o k o ł ó w Podlaski, woj. warszawskiego). Ilość skatalogowanych eksponatów etnograficznych przedstawia się w poszcze­ gólnych działach następująco: 1) narzędzia rolnicze — ok. 220 eksponatów (w tym 20 to eksponaty związane z hodowlą i pasterstwem, a ok. 60 z transportem); 2) gospodarstwo domowe — ok. 360 (w tym 65 do ceramika, 90 różnego rodzaju na­ czynia zasobowe z korzeni, słomy, dłubanych pni, 15 — meble); 3) obróbka w ł ó k n a — ok. 170 eksponatów; 4) zajęcia pozarolnicze i rzemiosła — 45 ekspona­ tów (związanych z następującymi gałęziami rzemiosła: kowalstwo, stolarstwo i cie­ sielstwo, powroźnictwo, rymarstwo, kuśnierstwo). Stosunkowo nieliczne są eksponaty reprezentujące ł o w i e c t w o (5), rybołów­ stwo (8), pszczelarstwo (10), tkaniny (7), obrzędowość (7), elementy wystroju architektonicznego d o m ó w (3). W dziale rolnictwa szczególnie interesująco przedstawia się kolekcja narzędzi uprawy roli: dwupolicowe sochy, drewniane pługi z żelaznymi częściami pracują­ cymi, pługi żelazne kowalskiej roboty, starsze i nowsze pługi produkcji fabrycz­ nej, radełka ziemniaczane o różnorodnej i ciekawej konstrukcji (niektóre prze­ rabiane ze starych soch), różnego typu brony. Transport obrazują najstarsze typy w o z ó w „bosych" na drewnianych osiach. Bogate tradycje miejscowego tkactwa reprezentują różnorodne narzędzia obróbki lnu i w e ł n y (od cierlic do warsztatów tkackich), wśród których największe zainteresowanie zwiedzających budzą „nawijarki" z licznikiem, dzielące zwijane nici na pasma po 30 nici każde. Począwszy od roku 1964 odbywają w Muzeum praktyki studenci Sekcji Etno­ grafii UW, którzy pomagają w opracowywaniu zbiorów, poszukiwaniu eksponatów w terenie i ich konserwacji, oprowadzaniu zwiedzających. Od dnia otwarcia zwiedziło Muzeum ok. 20 000 osób, mimo że otwarte jest ono jedynie w sezonie letnim (maj—wrzesień). Poza mieszkańcami Ciechanowca, w większości w y p a d k ó w są to wycieczki szkolne z okolicznych wsi, niekiedy ze szkół specjalistycznych (np. z techników rolniczych), wycieczki związków za­ wodowych z terenu całego prawie województwa, gospodarze z okolicznych wsi (przeważnie ofiarodawcy eksponatów i ich znajomi), turyści przejeżdżający przez Ciechanowiec. W roku 1966 starania Towarzystwa zostały uwieńczone sukcesem i Muzeum otrzymało od W R N w Białymstoku fundusze na rekonstrukcję XIX-wiecznego pa­ ł a c y k u w dzielnicy Nowodwory. Odbudowa nowej siedziby Muzeum im. K l u k a jest obecnie w toku. Z przeniesieniem zbiorów muzealnych do nowego, obszernego budynku wiążą działacze T M M C wiele planów. W ramach współpracy między Muzeum a Katedrą Etnografii UW opracowywany jest obecnie przez adiunkta Katedry, dr. M. Pokropka, scenariusz nowej ekspozycji zbiorów etnograficznych. Oprócz rolnictwa tradycyjnego, które w zbiorach Muzeum im. K . K l u k a jest bogato reprezentowane, organizatorzy mają zamiar w osobnym, stojącym obok �KRONIKA 535 pałacu budynku pokazać początki i rozwój mechanizacji rolnictwa na terenie Podlasia. Prowadzone są już rozmowy z władzami w sprawie przekazania do zbiorów muzealnych najstarszych maszyn rolniczych znajdujących się w ośrodkach maszynowych i P G R - a c h . Oprócz etnografii z rozbudowanym działem rolnictwa i zaczątkiem skansenu w przypałacowym parku, w planach Muzeum są również stałe wystawy p o ś w i ę ­ cone K . Klukowi i historii miasta. Jedną z sal przeznacza się na wystawy cza­ sowe. Poza salami wystawowymi zaplanowano w nowym budynku muzealnym część oświatową, bibliotekę, magazyny, mieszkania dla przyszłych pracowników. Ambi­ cją T M M C jest stworzenie w nowym budynku nie tylko placówki muzealnej, lecz również ośrodka oświaty rolniczej, oddziaływującego na okolicę. Towarzystwo l i ­ czy tu na pomoc W S R w Olsztynie i Instytutu Zoologii P A N , z którymi utrzymuje od dłuższego czasu ożywione kontakty. Andrzej Woźniak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5bec5b576f562f008d9a6f8823f4c0e2.pdf 03b2a3a6539781ab690f18334219660b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:645 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:593 Title A name given to the resource Pasterstwo i gospodarka mleczna u zachodnich Tuwińców / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.491-517 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA KOWALSKA-LEWICKA PASTERSTWO I GOSPODARKA MLECZNA U ZACHODNICH TUWIÑCÓW Uwagi na marginesie ostatnich prac L . P. Potapowa W letnich miesiącach lat 1957—1960 odbyły się cztery kompleksowe radzieckie ekspedycje naukowo-badawcze, których zadaniem było zba­ danie pod względem archeologicznym i etnograficznym obszarów za­ chodniej Tuwy, okręgu autonomicznego wchodzącego w skład ZSRR, a graniczącego od południowego wschodu z Mongolską Republiką L u ­ dową. Ekspedycje te ograniczyły się na razie do zbadania zachodniej części Tuwy. I tak, w latach 1957 i 1958 zbadały one obszary MongunTajgi i Kara Chola, a także dorzecze górnego biegu rzeki Ałasz. W dwu następnych latach pracami ekspedycji zostały objęte sąsiednie tereny zachodniej Tuwy położone na lewym brzegu rzeki Chemczik i na po­ łudniowych łańcuchach gór Tannu-Oła, obejmujące dawne historyczne rejony Sut-Chol i Baj-Tajga. W ekspedycjach tych wziął udział m. in. wybitny etnograf leningradzki prof. L . P. Potapow, który zebrał i opu­ blikował w dwu obszernych artykułach interesujące dane dotyczące etnografii i folkloru Tuwy. Pierwszy z nich nosi tytuł Matieriały po etnografii Tuwinciew rajonoto Mongun-Tajgi i Kara Cholia - . Drugi jest zatytułowany Oczerki etnografii Tuwinciew bassiejna lewobierieżja Chiemczika . Ponieważ oba a r t y k u ł y odnoszą się do tego samego ludu, chociaż do różnych jego odłamów zamieszkujących odrębne, ale sąsiadu­ jące z sobą obszary geograficzne, omówię je tu łącznie, przy czym ze względu na zakres mych zainteresowań ograniczę się tylko do tych roz­ działów, które mówią o hodowli zwierząt mlecznych i o gospodarce l 2 1 Został on ogłoszony w publikacji Trudy Tuwinskoj Kompleksnoj Archieołogo-Etnograficzeskoj Ekspiedicii, t. 1: Matieriały po archieołogoii i etnografii za­ padną) Tuwy, Moskwa—Leningrad 1960, s. 171—237. Został on ogłoszony w t. 2 w y ż e j (przyp. 1) wymienionej publikacji, który nosi tytuły Matieriały po etnografii i archieołogii rajonow bassiejna r. Chiemczika i jużnych otrogow Tannu-Oła, Moskwa—Leningrad 1966, s. 13—55. 2 �PASTERSTWO I GOSPODARKA MLECZNA U TUWIŃCOW 519 mlecznej. Zanim jednak przejdę do interesującego mnie przedmiotu wypadnie powiedzieć kilka słów o samej Tuwie i o Tuwińcach. Tuwa jest krajem o powierzchni 171 300 k m , z czego 27% zajmują naturalne pastwiska. Klimat tam jest kontynentalny, średnia lipca w y ­ nosi od 18—25°C, średnia stycznia zaś od —25 do — 30°C. Kraj ten za­ mieszkały jest głównie przez Tuwińców, obok których mieszkają tu niewielkie grupy Mongołów i Rosjan. Niewiele wiemy o dziejach Tuwy. W V I I I w. n.e. była ona objęta przez państwo tureckich (tjurkskich) Ujgurów, których część weszła zresztą w skład późniejszych Tuwińców. W ostatnim tysiącleciu n.e. kraj ten pozostawał kolejno pod władzą Mongołów (m. in. mongolskiej dynastii Juan rządzącej w Chinach w X I I I — X I V w.), następnie pod panowaniem Ałtyn-chanów ( X V I — X V I I w.), chanów Dżungarii ( X V I I — X V I I I w.), a wreszcie chińskiej dy­ nastii mandżurskiej (1757—1912 г.). W 1914 r. Tuwa dostała się pod pro­ tektorat rosyjski. W wyniku rewolucji 1921 r. kraj ten stał się niezależną republiką rad, a wreszcie w 1944 r. został wcielony do ZSRR jako obszar autonomiczny. Mieszkańcy Tuwy występują w naukowej literaturze pod bardzo różnymi nazwami: Tuwa, Tuba, Sojoci, Sojańcy i Urianchajcy. Ogólna ich liczba wynosi około 70 000 ludzi (dane z 1931 г.). Należą oni do rasy mongolskiej, a mówią językiem należącym do Ujgurskiej grupy języków tureckich (tjurkskich). Bliskie stosunki językowe łączą Tuwińców z ałtajskimi tureckimi Telengitami. W kulturze ich są widoczne silne wpływy mongolskie, dzięki m. in. bliskiemu sąsiedztwu obu krajów. Tuwińcy są ludem koczowniczym. Podstawą ich egzystencji jest hodowla, przy czym dawniej chowano głównie bydło rogate, a obec­ nie (dane z 1955 r.) przede wszystkim owce i kozy (76,4% pogłowia hodowanych zwierząt). Bydło rogate, w t y m krowy i sarłyki, stoi na drugim miejscu (12%). Koni mają 7,1%, nierogacizny 3%, jaków 1 % i wreszcie wielbłądów 0 , 1 % . Obok hodowli trudnią się Tuwińcy rów­ nież u p r a w ą roli, głównie jęczmienia, a także łowiectwem i rybołów­ stwem. 2 3 Do 1921 г., a więc do momentu socjalizacji, Tuwa była podzielona na tzw. choszuny, czyli okręgi pozostające pod władzą książąt. Panował tam ustrój rodowy, a pamięć o tych rodach żyje do dnia dzisiejszego. Na terenie całego kraju istnieje zaledwie kilka stałych osad, przeważna część ludności wiedzie życie koczownicze i przenosi się z miejsca na miejsce w zależności od pory roku i jakości pastwisk. W okresie przed­ rewolucyjnym Tuwińcy skupiali się w tzw. aały (bardziej znaną turecką formą tej nazwy jest auł), które składały się z niewielu, zazwyczaj 3 P o w y ż s z e dane o Tuwie i Tuwińcach pochodzą z nieautoryzowanego arty­ kułu: Tuwinskaja awtonomnaja oblast, „Bolszaja Sowietskaja Enciklopiedija", wyd. 2, t. 43:1956, s. 352—358. �520 ANNA KOWALSKA-LEWICKA około 10, j u r t i tyluż zamieszkujących je rodzin złączonych z sobą wię­ zami pokrewieństwa. Aał pozostawał pod zwierzchnictwem starszego rodu i nosił jego imię. Po śmierci swego naczelnika zmieniał imię na imię jego następcy. W obrębie aalu wiele prac wykonywanych było ko­ lektywnie: wspólnie wypasano bydło wszystkich rodzin i wspólnie upra­ wiano rolę, przy czym pola stanowiły własność indywidualnych rodzin. W swej cyklicznej wędrówce rocznej zatrzymywano się wiosną w po­ bliżu pól należących do danego aalu, uprawiano je i zasiewano, po czym wędrowano dalej, by powrócić jesienią dla dokonania zbiorów. W ciągu lata wracali tam na krótki czas sami mężczyźni, by nawodnić pola. Specjalnie interesująca u Tuwińców jest hodowla zwierząt mlecz­ nych, w której, podobnie jak w hodowli innych ludów tureckich, odkry­ wamy ciekawe analogie z pasterstwem górskich kompleksów Europy. Przykładowo przytoczę tu kilka charakterystycznych szczegółów zwią­ zanych z hodowlą zwierząt u Tuwińców. I tak rodziny wchodzące w skład tuwińskiego aalu często budowały jedną wielką zagrodę dla owiec i kóz, w której trzymano wspólnie zwierzęta należące do po­ szczególnych rodzin. Zagrodę taką zwano każaa. Jest to wyraz turecki, który odnajdujemy w różnych postaciach w wielkim dialektycznym słowniku tureckim W. W. Radłowa . Jak wynika z podanych tam wia­ domości tuwińska każaa, szorski każan czy teleucki każahan były zbli­ żone funkcjonalnie do koszaru karpacko-bałkańskiego kręgu pasterskie­ go. Czy jednak podobieństwo nazw obu tych typów zagród, tureckiej każaa, każa, każan, każahan i karpackiej koszar (wyprowadzanej za­ zwyczaj od łacińskiego wyrazu casearium), jest tylko przypadkowe? Na pytanie to mogą odpowiedzieć jedynie językoznawcy. Dodajmy zresztą, że podobne zagrody budowali Tuwińcy również dla przechowy­ wania snopów zboża; i one również nosiły miano każaa. 4 Odrębne, wspólne dla zwierząt wielu właścicieli zagrody buduje się też dla jagniąt i koźląt. Dla dokarmiania zwierząt mlecznych, zwłaszcza matek i młodzieży, przygotowuje się siano, które zawiesza się na gałę­ ziach drzew (podobnie jak to czynili pasterze bałkańscy), lub też na drewnianych żerdziach ustawionych na kozłach. Interesujące, a zarazem typowe dla ludów pasterskich jest, iż Tuwińcy posiadają odrębne nazwy na określenie różnych zwierząt domowych 4 W. W. R a d ł o w, Opyt slowaria tiurkskich narieczy. Czytamy tam w t. 2 (S. Pietiersburg 1899), że w dialekcie T u r k ó w sagajskich wyraz kaza oznacza: 1) „das Vorratshaus bei der Jurtę" = skład koło jurty i 2) „der Hof" = podwórze (szpalta 363), w dialekcie zaś kyzylskim oznacza „der Stall" = stajnia (ibid., I. c). W dialekcie Turków szorskich wyraz każa oznacza „der Hof" (ibid., szp. 398\ a w y w o d z ą c e się od niego słowo każan oznacza „Stall für Schafe und Rinder, die Hürde" = płot, ogrodzenie (ibid., szp. 399). Wyraz ten w y s t ę p u j e również u T u r ­ k ó w teleuckich jako każahan (ibid., I. c). �PASTERSTWO I GOSPODARKA MLECZNA U TUWIÑCOW 521 w zależności od ich- wieku. Mają np. odrębne nazwy na określenie baranów rocznych, dwuletnich itd., aż do 5 lat życia, owiec od 1 do 4 lat, dla kóz od 1 do 4 lat, dla bydła rogatego i dla kobył od 1 do 10 roku życia. Podobne zróżnicowanie nazw, choć nie w tak silnym stopniu, odnajdujemy w tradycyjnej kulturze hodowlanej kręgu karpackobałkańskiego. Tu zresztą, przy odróżnianiu poszczególnych dorosłych zwierząt, wchodzą głównie w grę ich cechy fizyczne i mleczność, nie zaś ich wiek. Bardzo dużo uwagi poświęca L . P. Potapow gospodarce mlecznej u T u w i ń c ó w . Omówimy ją tu pokrótce. Mleko i różne produkty mleczne były i nadal pozostają główną pod­ stawą wyżywienia u Tuwińców. Najczęściej spożywane jest zsiadłe mleko, czyli tzw. chojtpak, które odgrywa w pożywieniu Tuwińców tę samą rolę, co ajran u tureckich ludów Azji środkowej, Syberii i Kauka­ zu. Sama nazwa chojtpak jest pochodzenia mongolskiego i jest jednym z dowodów istnienia u Tuwińców mongolskich wpływów kulturowych. W zachodniej Tuwie chojtpak przygotowuje się ze świeżego słodkiego mleka, do którego dodaje się podpuszczkę. Najlepszą podpuszczką jest sam chojtpak, jeżeli go jednak zabraknie używają zamiast niego skieł­ kowanej pszenicy utłuczonej w drewnianej stępie i zmieszanej w m a ł y m naczyniu ze świeżym mlekiem. Na niektórych obszarach Tuwy (nie zbadanych zresztą osobiście przez Potapowa) pierwszy wiosenny chojtpak zakwaszają w maleńkim naczyniu, dodając do surowego mleka kory pewnego drzewa. Niekiedy przygotowuje się podpuszczkę na rok przy­ szły już w jesieni poprzedniego roku nasycając chojtpakiem kawałek czystego wojłoku, który przechowuje się (wysuszony) przez całą zimę. Wiosną, kiedy zaczyna się doić krowy, sarłyki, kozy i owce, taki wojłok zalewa się mlekiem i uzyskuje się w ten sposób pierwszy wiosenny chojtpak. Obok tego sposobu robi się też chojtpak na sposób turecki, tzn. przez zagotowanie słodkiego mleka, do którego dopiero dodaje się chojtpaku. Do kadzi, w której stoi chojtpak, dolewa się stale świeżo udojone i zagotowane mleko (zmieszane mleko krów, sarłyków, owiec i kóz), które tam się ścina, a równocześnie z tej samej beczki czerpie się chojtpak do spożycia. Służy on przede wszystkim jako napój gaszący pragnienie, można go jednak jeść z chlebem lub z prażonym ziarnem, 5 5 Sprawa gospodarki mlecznej u koczowniczych ludów tureckich zasługuje na szczególną uwagę. Na temat ten pisano już sporo. Bardzo ciekawa w tym za­ kresie jest praca F . A. F i e 1 s t r u p a, Molocznyje produkty Turków-koczowni­ ków, [w:] Kazaki, t. 3, Leningrad 1930, s. 263—301, w której też znajduje się bibliografia starszych prac z tego zakresu. Ostatnio zagadnienie to podjął badacz radziecki S. J . Rudenko, który przygotował artykuł pt. Milchwirtschaft der nomadischen Viehzüchter. Artykuł ten ukaże się w Budapeszcie w 1968 r. w przygo­ towywanym dziele zbiorowym Víehzucht und Hirtenleben, t. 2. �522 ANNA KOWALSKA-LEWICKA ale o pokarmach mowa będzie oddzielnie. Dawniej przechowywano ten napój w workach ze skóry, podobnie jak u Turków ałtajskich; obecnie przechowuje się go w drewnianych kadziach. Z chojtpaka pędzi się też rodzaj wódki, zwanej araka, przy czym według zdania Potapowa na badanych przez niego obszarach Tuwy większa część kwaśnego mleka idzie obecnie na ten użytek. Zresztą głównym celem tej operacji jest jakoby otrzymywanie twarogu, który pozostaje po destylacji araki. Twarogu tego używa się do wyrobu róż­ nych rodzajów sera. Po przedestylowaniu araki (co dzieje się przy użyciu kotła z lanego żelaza i dopasowanej doń drewnianej kadzi o formie konicznej zaopa­ trzonej w specjalne urządzenie destylacyjne) zdejmuje się z kotła ów aparat. W samym kotle pozostaje rzadka twarogowata ojasa, zwana poża. Przelewa się ją do woreczków z perkalu lub płótna i pozwala się ścieknąć serwatce. Po odcieknięciu pozostaje w worku twaróg, zwany ói aarży. Prócz twarogu w kotle tworzy się serowaty osad również na ściankach kadzi destylacyjnej. Zeskrobuje się go łyżką, zbiera do kubka i podaje do jedzenia. Jest to tzw. po tuwińsku szuwurun utpieje. Nie­ którzy robią z tego produktu gomółki (po tuwińsku choť), które suszą na słońcu. Wracając do twarogu ói aarży, o którym wyżej była mowa, Tuwińcy sporządzają z niego różne rodzaje kwaśnego sera. Przede wszystkim robi się z niego tzw. kurut, suszony i wędzony ser znany szeroko u koczowników tureckich. Tuwińcy robią go w ten sposób, że twaróg sprasowany w woreczku krają na kawałki, kładą na sicie i suszą nad dymem ogniska w jurcie. Kiedy kurut wyschnie i uwędzi się, nanizuje się go na sznurki i rozwiesza w jurcie. W takim stanie można go przechowywać przez całe lata. K u r u t znany jest także i u innych ludów tureckich. Uzupełniając dane Potapowa należy wspomnieć, że znają go pod tą samą nazwą Turcy ałtajscy, Teleuci, Ujgurowie i Turcy osmań­ scy, przy czym u tych wszystkich ludów idzie tu również, podobnie jak w Tuwie, o suszony ser nanizany kawałkami na sznurze, zrobiony z twarogu pozostałego po alkoholowej destylacji kwaśnego mleka . Z po­ dobnym serem spotykamy się również u Ormian polskich, którzy za­ poznali się z tym produktem zapewne za pośrednictwem Połowców i Kipczaków w czasie swego pobytu na Krymie. Mam tu na myśli ormiański churut lub hurut . Z twarogu ól-aarży wyrabiają Tuwińcy inny jeszcze rodzaj sera. 6 1 6 Por. R a d ł ó w , op. cit., szp. 934. O ormiańskim churucie por. O. K o l b e r g , Lud (reedycja), t. 29, Kraków 1882, s. 52, przypis 1; J . L i c z n e r s k i , Praktyczne serowarstwo, wyd. I I , War­ szawa 1951, s. 413. 7 �PASTERSTWO I GOSPODARKA MLECZNA U TUWINCOW 523 Masę twarogową przeciera się przez sito lub też przepuszcza między palcami wyrabiając jak ciasto. Robi się to na specjalnie do tego przy­ gotowanej skórze krowiej lub końskiej, na której potem suszy się ten ser na słońcu. Po wysuszeniu wsypuje się go do worka i tak przechowuje miesiącami. Inny rodzaj sera wyrabia się z maślanki pozostającej po ubiciu masła z przegotowanej śmietanki, zwanej oromie. Maślankę taką gotuje się w kotle, uzyskując w rezultacie rodzaj twarogu, zwany eeżiegiej. Istnieje jeszcze inny rodzaj twarogu robiony z kwaśnego mleka gotowanego w kotle; i on również nosi nazwę eeżiegiej. Oba wyżej opisane rodzaje suszonego na słońcu twarogu (bo i ten ostatni suszy się na zapas) spo­ żywa się często z herbatą, rzucając suszony ser do kubka z gorącą herbatą. Obok kwaśnych serów twarogowych, których opis podaliśmy wyżej, Tuwińcy znają również i słodki podpuszczkowy ser, zwany pysztak. Robi się go w następujący sposób. Świeże surowe mleko gotuje się w kotle i kiedy zaczyna kipieć dolewa się doń po trosze serwatkę, która tu spełnia rolę podpuszczki. Mleko szybko się ścina, po czym wlewa się je do Woreczków i kładzie pod prasę. Uzyskuje się w ten sposób miękki, słodkawy ser. Tak robi się ser u Tuwińców rejonu Mongun-Tajgi. Na­ tomiast u Tuwińców z Kara Chol zamiast serwatki dolewa się chojtpak, czyli zsiadłe mleko, przy czym dalszy proces wyrobu pysztaka jest iden­ tyczny u obu tych grup tuwińskich. Oprócz pysztaka z gotowanego świeżego mleka Tuwińcy robią inny jeszcze gatunek tego sera z mleka surowego (niegotowanego), do którego wlewają serwatkę. Cechą tego rodzaju sera jest, iż przy krzepnięciu jego tworzą się, według obserwacji Potapowa, włókna (wstęgi, po ros. lenta), które zwija się i suszy na słońcu. Wydaje się, iż informacja Potapowa jest tu niepełna i opis w y ­ robu tego rodzaju podpuszczkowego sera nie jest przez to zupełnie jasny. Dalszym produktem mlecznym Tuwińców jest masło, po tuwińsku iis. Istnieją dwa sposoby jego wyrobu, które notuje Potapow. Pierwszy z nich polega na wyrobie masła ze śmietany zebranej z gotowanego i potem odstałego w kotle mleka. Śmietanę taką ubija się w drewnianej kadzi drewnianą mątewką, uzyskując w ten sposób grudki masła, które następnie przetapia się w kotle. Roztopionym masłem napełnia się oczy­ szczone bydlęce lub baranie pęcherze i grube kiszki końskie lub baranie żołądki. Po napełnieniu kiszki masłem tworzy się rodzaj kiełbasy ma­ ślanej, z której w zimie, kiedy zamarznie, odcina się po kawałku w mia­ rę potrzeby. Drugi sposób wyrobu masła znany Tuwińcom polega na ubijaniu go z chojtpaka, t j . zsiadłego mleka, również przy zastosowaniu mątewki. Po dłuższym ubijaniu tworzą się grudki masła. Istnieje jeden jeszcze produkt mleczny jadany przez Tuwińców, jest �524 ANNA KOWALSKA-LEWICKA to siara — pierwsze mleko świeżo ocielonej krowy, którą gotuje się i potem spożywa. Do niedawna robiono jeszcze w Tuwie kumys, jednak tylko w go­ spodarstwach miejscowych bajów, czyli szlachty, która posiadała duże stada kobył przeznaczonych tylko do udoju. Obecnie w kołchozach kobył się nie doi. Oprócz produktów czysto mlecznych Tuwińcy jedzą cały szereg potraw przyrządzanych z dodatkiem mleczywa. Należy do nich np. katyk, który robi się że śmietanki z dodaniem prażonego i mielonego ziarna jęczmienia lub dzikiej gryki względnie prosa, niekiedy też z suszonym twarogiem aarży. Mieszaninę tę gotuje się aż do zgęstnienia, potem zaś spożywa się ją lub też przechowuje na zimę. Nazwę katyk odnajdujemy również i u innych ludów tureckich, gdzie oznacza ona pewien rodzaj kwaśnego mleka bez żadnej domieszki. W Polsce międzywojennej znali tę potrawę (i to pod identyczną nazwą) Karaimi haliccy, którzy w y ­ rabiali ją z mleka krowiego . Inną potrawę robi się ze śmietany zagrza­ nej w kotle z dodaniem prażonego ziarna jęczmiennego, niekiedy z do­ daniem suchej, zielonej herbaty. P o t r a w ę tę często. jada się ze słodkim serem pysztak. J u ż wyżej była mowa o różnych naczyniach służących do przerabia­ nia lub przechowywania produktów mlecznych. Tutaj wypada jeszcze dodać, iż Tuwińcy używają również odrębnych skopców do dojenia kóz, owiec i krów. Skopce te, różnej wielkości dla poszczególnych gatunków zwierząt, służą również za miary objętości. Potapow podaje nazwy i opis różnych naczyń żelaznych, skórzanych i drewnianych służących do prze­ chowywania i picia produktów mlecznych. Tak przedstawia się w ogólnym zarysie gospodarka mleczna u za­ chodnich Tuwińców. Jak widzimy, przetwórstwo mleka jest bardzo zróżnicowane, a mleczywo odgrywa zasadniczą rolę w wyżywieniu lud­ ności, co jest typowe dla ludów pasterskich, których podstawą egzysten­ cji jest hodowla zwierząt mlecznych, a uprawa ziemi odgrywa tylko rolę pomocniczą. Obok zasadniczych zbieżności z gospodarką mleczną innych pasterskich ludów tureckich nie brak u Tuwińców pewnych analogii z gospodarką mleczną kręgu bałkańskiego i karpackiego, a także pol­ skich Ormian i Karaimów. Sprawa ta nie ogranicza się oczywiście tylko do odległych od nas Tuwińców. Chodzi t u raczej o stare kontakty z ludami tureckimi zasiedlającymi niegdyś stepy czarnomorskie, a równo­ cześnie o znacznie młodsze wpływy Turków osmańskich na narody bałkańskie. Zagadnienie to przekracza już jednak ramy niniejszego omówienia. 8 * Informację tę zawdzięczam na tym miejscu dziękuję. dr Zygmuntowi Abrahamowiczowi, któremu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c17cba3c73d77a8ded89277a031fe88d.pdf d8e598b16625c46fa4c63a9befc9ea12 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:644 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:592 Title A name given to the resource Czynniki sprawcze i kierunki przeobrażeń w rzemiośle Uzbekistanu w 2. połowie XIX i w XX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.491-517 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZBIGNIEW JASIEWICZ C Z Y N N I K I SPRAWCZE I K I E R U N K I PRZEOBRAŻEŃ W RZEMIOŚLE UZBEKISTANU W 2 POŁOWIE X I X I W X X W I E K U Praca zmierza do ustalenia czynników istotnych w procesie przemian rzemiosła Uzbekistanu na przestrzeni ostatniego wieku i do przedstawie­ nia wyznaczonego przez nie kierunku owych przemian. Do opracowania wybrano specjalności reprezentatywne dla tradycyjnego rzemiosła Uzbe­ kistanu. Są to w grupie rzemiosł metalowych: kowalstwo, odlewnictwo żeliwne, wyrób naczyń miedzianych oraz jubilerstwo; spośród rzemiosł związanych z przygotowaniem tkanin i odzieży: tkactwo bawełniane i jed­ wabne, kobiernictwo, hafciarstwo, krawiectwo oraz wytwórczość czape­ czek — tubetejek; spośród rzemiosł ceramicznych: garncarstwo i wyrób pieców chlebowych; na koniec dla rzemiosł drzewnych: stolarstwo, kołodziejstwo i siodlarstwo. Źródłową podstawę pracy stanowią cytowane w przypisach publikacje etnograficzne, historyczne i ekonomiczne oraz materiały rękopiśmienne. Uzupełnieniem ich są obserwacje terenowe autora, a także materiały z jego poszukiwań w muzeach Leningradu, Taszkientu, Moskwy, Samarkandy, Buchary, Fergany i Kokandu Aby uniknąć nieporozumień w y ­ jaśniam, że pod pojęciem rzemiosła będę w artykule rozumiał formę wytwarzania historycznie poprzedzającą przemysł fabryczny i w zasadzie mu przeciwstawną. Przeciwstawność ta wyraża się m. in. w różnicach w technice, liczbie zatrudnionych i organizacji pracy, rozmiarach pro­ dukcji oraz społecznym statusie wytwórcy. Przynależność do rzemiosła lub przemysłu fabrycznego określam nie na podstawie występowania jed­ nej tylko z wymienionych cech, a przy pomocy całego ich zespołu. Zmienność poszczególnych cech daje cały szereg form przejściowych między rzemiosłem a przemysłem fabrycznym, również interesujących dla naszych rozważań. 1 W tym miejscu pragną podziękować radzieckim etnografom za pomoc w gromadzeniu materiałów w czasie pobytu w roku 1963 w ZSRR. Szczególne podziękowania składam na ręce O. A. Suchariewej, kierownika Oddziału Etno­ grafii Instytutu Archeologii i Historii A N Uzbeckiej S R R w Taszkiencie. �492 ZBIGNIEW JASIEWICZ Teren i okres poddany badaniom posiadają poważne walory dla obser­ wacji przeobrażeń w rzemiośle. Szczególnie czytelne są tutaj wpływy, jakie na pozaeuropejskie tradycyjne rzemiosło wywiera przemysł fa­ bryczny. Równie wyrazista jest zależność rzemiosła od potrzeb i gustów odbiorców. Teren Uzbekistanu dostarcza wreszcie interesujących materia­ łów ilustrujących wielostronną rolę państwa socjalistycznego w wytycza­ niu kierunku przeobrażeń w rzemiośle. O d d z i a ł y w a n i e p r z e m y s ł u f a b r y c z n e g o wysuniemy na pierwsze miejsce w zespole czynników przemiany w rzemiośle. Prze­ mysł fabryczny przecież realizuje, i to w sposób bardziej efektywny, zadania pokrywające się w znacznej mierze z wykonywanymi przez rzemiosło. Ograniczenie i zmiana charakteru rzemiosła jest nieuchron­ nym następstwem rozwoju przemysłu fabrycznego. W połowie X I X w. rzemiosło na terenie Uzbekistanu było całkowicie izolowane od przemysłu fabrycznego. Stanowiło jedyną, nie licząc prze­ mysłu domowego, pozarolniczą i pozahodowlaną formę wytwarzania. Zaspokajało wówczas nie tylko potrzeby konsumpcyjne, ale również w zakresie środków produkcji i militariów. Poważnej roli rzemiosła w późnofeudalnym systemie gospodarczo-społecznym odpowiadała wysoka liczebność rzemieślników i ilość warsztatów . Dominuje rzemiosło miej­ skie, posiadające oparcie w licznych i rozbudowanych ośrodkach miej­ skich. Urbanizacji terenu sprzyjały warunki środowiska geograficznego i powiązane z nimi sąsiedztwo dwóch układów gospodarczych: rolnictwa, zajmującego urodzajne, nawadniane tereny, oraz pasterstwa na stepach i półpustyniach. Rzemieślnicy miejscy produkowali zarówno na potrzeby ludności rolniczej, jak i dla korzystnej wymiany z grupami ludności pasterskiej. W tak scharakteryzowanym modelu kulturowo-społecznym, dotąd w znacznej mierze endogennym, oddzielonym od terenów Rosji trudnymi do przebycia przestrzeniami oraz granicami politycznymi i kulturowymi, następuje gwałtowny wzrost znaczenia elementu wnoszonego z zewnątrz: towarów przemysłowych importowanych -z przemysłowych rejonów Imperium Rosyjskiego. Powiązania handlowe terenów współczesnego Uzbekistanu z Rosją intensyfikują się poczynając od lat sześćdziesiątych 2 2 Dla 2 połowy X I X w. brak danych archiwalnych o stanie rzemiosła na terenie współczesnego Uzbekistanu. W tej sytuacji doniosłą role. pełnią próby rekonstrukcji stanu rzemiosła na drodze badań etnograficznych. Oczywiście do­ starczają one cyfr szacunkowych i nie dotyczą całego terenu. O. A. S u c h a r i e w a oblicza dla przełomu X I X i X X w. liczbę; kowali w mieście Bucharze na 150, a ilość krosien tkackich w mieście i najbliższej okolicy na ok. 10—12 tys. Badaczka stwierdza jednocześnie niemożliwość ustalenia liczby wszystkich rze­ mieślników Buchary tego okresu. Por. Pozdniefieodalnyj gorod Buchara końca XIX — naczala XX wieka. Riemieslennaja promyszlennost, Taszkient 1962, s. 31. �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 493 UZBEKISTANU X I X w., w związku z podbojem części terytorium. Dalszy wzrost importu towarów fabrycznych następuje po wybudowaniu kolei zakaspijskiej (środkowoazjatyckiej), która poprzez Samarkandę dociera w roku 1899 do Taszkientu i Andiżanu. Przełom X I X i X X w. nie jest jednakże jeszcze okresem ograniczenia miejscowego rzemiosła. Przyczyn trwałości rzemiosła szukać należy nie tylko w niedostatecznej ilości wwożonych towarów i ich wysokiej cenie, ale raczej w ich nieprzystosowaniu do miejscowych potrzeb oraz utrwa­ lonych gustów i nawyków ludności . Na konkurencję wyrobów fabrycz­ nych rzemiosło reaguje wzmożoną aktywnością w przyswajaniu bardziej wydajnych narzędzi i technik wytwarzania, użytkowaniem nowych su­ rowców oraz wzbogaceniem asortymentu. Przemiany te pogłębiane są przez styczność z osiadłą w Turkiestanie ludnością rosyjską, a więc w ramach kontaktu „wewnętrznego", realizowanego od wewnątrz tery­ torium zamieszkałego przez przeobrażającą się grupę ludzką . Europejscy odbiorcy skłaniają miejscowych wytwórców do podjęcia produkcji wy­ robów dotąd i m nie znanych, a rzemieślnicy, również przybyli z Rosji, dostarczają wzorów nowych czynności i narzędzi rzemieślniczych. Po­ czątkowy okres zetknięcia się tradycyjnych rzemiosł z przemysłem fabrycznym, przy zachowaniu przez nie masowego odbiorcy nadal po­ szukującego tradycyjnych wyrobów, uznać należy za korzystny dla rze­ miosła. Okres ożywienia w rzemiośle kończy się z chwilą nasycenia rynku wytworami fabrycznymi, odpowiadającymi aktualnym potrzebom odbior­ ców. 3 4 Przemysł fabryczny, który długo występował jako zewnętrzny czynnik przemiany, oddziaływający na kulturę i strukturę społeczną Uzbekistanu głównie poprzez wwożone towary, staje się czynnikiem w e w n ę t r z n y m dopiero w wyniku socjalistycznej industrializacji kraju. Przed Rewolucją przemysł miejscowy rozwija się bardzo wolno. W roku 1913 na terenie współczesnego Uzbekistanu pracowało jedynie 18 tys. robotników fabrycz­ nych, natomiast liczba rzemieślników wynosiła w tymże roku ok. 100 tys. Znaczenie przemysłu obniża niekorzystna ówcześnie jego struktura: prze­ waża przemysł rolno-przetwórczy, przede wszystkim zakłady odziarniania bawełny i olejarnie. Produkcja tych zakładów stanowiła w roku 1913 5 3 G. E . J u d i n, Istoriczeskaja nieobchodimost socialisticzeskogo prieobrazowanija riemieslenno-kustarnogo proizwodstwa, . [w:] Ot sriedniewiekowja к wierszinam sowriemiennogo progriessa, praca zbiorowa pod red. M. S. D ż u n u sowa, Moskwa 1965, s. 106. Por. próbę systematyki typów kontaktów w pracy Z. B a u m a n a , Kul­ tura a społeczeństwo, Warszawa 1966, s. 145 n. B . D e s j a t c z i k o w , P. P o n o m a r i e w , Socialisticzeskaja riekonstrukcija riemieslenno-kustarnoj promyszlennosti Uzbiekskoj SSR, Taszkient 1940, s. 51. 4 5 �494 ZBIGNIEW JASIEWICZ 6 ok. 85% globalnej produkcji przemysłowej . Brakowało nie tylko prze­ mysłu ciężkiego, ale także lekkiego: tkactwa i garbarstwa, odzieżowego, spożywczego i i n . I wojna światowa i wojna domowa przerywają więzy ekonomiczne Turkiestanu z uprzemysłowionymi regionami carstwa. Oderwanie od regionów przemysłowych, a ponadto zniszczenia w miejscowym przemyśle oraz przerwanie więzi międzylokalnych na terenie Uzbekistanu wywołują jako nieuniknione następstwo wzrost roli rzemiosła, przejściowo umacnia­ jącego swoje pozycje. Plan rozwoju znacjonalizowanego przemysłu, stanowiący niezbędną część składową i warunek realizacji programu przeobrażeń, przyjętego w w y n i k u zwycięstwa Rewolucji, należało rozpocząć od odbudowy. W roku 1928 globalna produkcja przemysłowa dosięga poziomu z roku 1913 . Industrializacja przeprowadzona w ramach planu ogólnozwiązko­ wego pozwala przyznać priorytet gałęziom przemysłu posiadającym oparcie w miejscowych zasobach i tradycji dotychczasowej produkcji. Na terenie Uzbekistanu wysiłek pierwszych lat industrializacji skie­ rowano na rozwój przemysłu lekkiego . Struktura przemysłu poważnie zmienia się w czasie I I wojny świa­ towej. W Uzbekistanie umieszczono ponad 90 wielkich zakładów prze­ mysłowych ewakuowanych z rejonów przyfrontowych. Większość z tych przedsiębiorstw pozostała tutaj na stałe. Udział ciężkiego przemysłu w globalnej produkcji przemysłowej podniósł się w latach 1940—1945 z 13 do 47,3% . Również I I wojna światowa wywołuje przejściowe oży­ wienie w rzemiośle. W odróżnieniu od okresu I wojny światowej nie ma ono jednak charakteru żywiołowego, a kierowane jest przez państwowe organizacje gospodarcze. Okres powojenny to lata niezwykle dynamicznego rozwoju przemysłu w Uzbekistanie. Jego globalna produkcja wzrosła w roku 1963 pięcio­ krotnie w porównaniu z rokiem 1940 . Rozwojowi towarzyszył wzrost 7 8 9 10 l i 12 6 W. J . N i e p o m i n, Istoriczeskij opyt stroitielstwa socializma w Uzbiekistane, Taszkient 1960, s. 42. J . W. M a j e w s k i ] , S. N. U1 m a s b a j e w, Socialisticzeskaja industrializacija — nieobchodimyj etap niekapitalisticzeskogo rozwitija, [w:] Ot sriedniewiekowja..., s. 121. P. M u r a w i e w, Organizacija narodnogo chozjajstwa i kustarnaja promyszlennost, „Naródnoje Chozjajstwo Turkiestana", 1920, nr 4, s. 6. J . M. M u m i n o w, 40 let Uzbiekskoj SSR, Moskwa 1964, s. 6. M a j e w s к i j , op. cit., s. 123. Narody Sriedniej Azii i Kazachstana, t. 1, Moskwa 1962, s. 248 (Seria Na­ rody Mira Instytutu Etnografii A N Z S R R ) . Naródnoje chozjajstwo Sriedniej Azii w 1963 godu. Statisticzeskij sbornik, Taszkient 1964, s. 28. 7 8 9 1 0 11 12 �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 495 UZBEKISTANU liczebności zatrudnionych w przemyśle, których w roku 1962 było już 412 t y ś . Warto odnotować, że poważna część zatrudnionych (ok. 40%) to k o b i e t y , niegdyś wyłączone z produkcji poza domem. W okresie powojennym w sposób zasadniczy zmienił się charakter uczestnictwa w produkcji przemysłowej pracowników — Uzbeków, wśród których pro1 3 14 Ryc. 1. Tradycyjna kuźnia w zabudowie tzw. „starego miasta". Taszkient Fot. z. Jasiewicz cent robotników kwalifikowanych i kadr inżynieryjno-technicznych jest nie mniejszy od obserwowanego u Rosjan — mieszkańców Uzbekistanu . Konsekwencje wynikające z rozwoju miejscowego przemysłu ważne są nie tylko dla rzemiosła; sięgają we wszystkie niemalże dziedziny życia społecznego i kultury, stając się czynnikiem ich trwałych przekształceń. Przemysł fabryczny pojawił się na terenie Uzbekistanu jako forma nowa, zaszczepiona poprzez kontakt, a nie ukształtowana w drodze ewo­ lucji. Jednakże również w takiej sytuacji obserwujemy oddziaływanie, a nawet pewne genetyczne związki między rzemiosłem a miejscowym przemysłem. Dostrzec je można w: a) wykorzystaniu przez rozwijający 15 13 Tamże, s. 273. « Tamże, s. 277. Narody Sriedniej 15 Azii..., s. 252. �á96 ZBIGNIEW JASIEWICZ się przemysł kadr rzemieślniczych; b) wprowadzeniu do produkcji prze­ mysłowej wyrobów dostarczanych dotąd przez rzemiosło i zaspokajają­ cych specyficzne miejscowe potrzeby; c) przejęciu przez przemysł nie­ których technik produkcyjnych, wypracowanych w ramach rzemiosła. Import produktów fabrycznych obejmował już w X I X w. również materiały cenne jako surowce dla miejscowego rzemiosła. Z a s t o s o ­ w a n i e n o w y c h s u r o w c ó w to godny wyodrębnienia czynnik prze­ miany rzemiosła Uzbekistanu. Osadnictwo z kolei ludności europejskiej {głównie Rosjan, ale obok nich Ukraińców, Polaków, Białorusinów, Niem­ ców, Bułgarów i in.), wśród której znajdowali się również rzemieślnicy, pozwoliło na spopularyzowanie wśród miejscowych wytwórców, o czym już wspominaliśmy, nowych narzędzi i technik wytwarzania. W p ł y w rzemiosła europejskiego należy uznać za następny czynnik przemiany w rzemiośle Uzbekistanu. Działanie dwóch ostatnio wymienio­ nych czynników, podnosząc wydajność i rozszerzając asortyment pro­ dukcji miejscowego rzemiosła, pozwoliło mu dłużej opierać się konkuren­ cji przemysłu fabrycznego. Wśród czynników istotnych dla rzemiosła nie sposób pominąć zna­ czenia i n g e r e n c j i p a ń s t w a . W warunkach caratu ograniczała się ona do określonej polityki podatkowej, organizowanego na niewielką skalę szkolnictwa rzemieślniczego oraz okazyjnych wystaw przemysło­ wych. Znaczenie państwa niepomiernie wzrosło w okresie budownictwa socjalizmu. Państwo po raz pierwszy w historii bierze na siebie odpowie­ dzialność za rozwiązanie problemu wielotysięcznych mas rzemieślników pozbawionych możliwości egzystencji w wyniku konkurencji przemysłu fabrycznego. Problem ten rozwiązany został poprzez rozwój spółdziel­ czości oraz zaopatrzenie rzemieślników spółdzielców w nowe środki w y ­ twórcze i organizację zbytu. W ostatnich latach spółdzielczość rzemieślni­ cza włączana jest do systemu państwowych przedsiębiorstw przemysłu terenowego. Ingerencja państwa nie ogranicza się do preferowania nowej techniki i nowych struktur organizacyjno-społecznych w rzemiośle. W yznacza ona również, w ramach gospodarki planowej, zakres i charakter produkcyjnej działalności rzemiosła. Ponadto odnotować warto mecenat państwa nad rzemiosłem artystycznym. W Uzbeckiej SRR, utworzonej m. i n . dla inten­ syfikacji procesu kształtowania się narodu uzbeckiego, mecenat ów służył do realizacji dwóch, powiązanych zresztą ściśle, celów. Pierwszym z nich było stworzenie, narodowego stylu w zdobnictwie na miejscu dotąd istnie­ jących stylów lokalnych i zabezpieczenie w ten sposób wkładu rzemiosł artystycznych do sztuki narodowej; drugim natomiast wprowadzenie realistycznych motywów zdobniczych, popularyzujących i utrwalających przemiany w kulturze i życiu społecznym. T �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 497 UZBEKISTANU Czynnikiem oddziaływającym w sposób najbardziej bezpośredni i sku­ teczny na charakter i kierunek przemian w rzemiośle są oczywiście p ot r z e b y o d b i o r c ó w . Nie mogą one być, rzecz jasna, traktowane jako przeciwstawne czynnikom podanym wyżej: ingerencji państwa lub konkurencji przemysłu fabrycznego. Potrzeby odbiorców mają jako czyn- Ryc. 2. Warsztat kowalsko-mechaniczny. Margelan Fot. Z. Jasiewicz nik przemian w rzemiośle charakter syntetyczny. Wyznaczane są one bowiem przez aktualnie istniejący model kulturowo-społeczny, którego istotnymi częściami składowymi, a jednocześnie aktywnymi współtwór­ cami są zarówno państwo, jak i przemysł fabryczny. Rzemiosło jako forma wytwarzania związana z tradycyjną kulturą po­ siada oparcie przede wszystkim w potrzebach wyrosłych na gruncie tejże kultury. Utrwalone nawyki korzystania z wypracowanych w tradycyj­ nym modelu kulturowym wzorów wyrobów nadal wyznaczają rzemiosłu pewną rolę w systemie zaopatrzenia ludności. Stopniowe ograniczanie roli rzemiosła jest wynikiem zarówno przekształceń w potrzebach Uzbeków, jak i wprowadzenia tych wyrobów, dotąd wytwarzanych wyłącznie przez rzemiosło, do produkcji fabrycznej. Oparcie dla rzemiosła stanowi duże i wykazujące raczej tendencje zwyżkowe zapotrzebowanie na wy­ roby o walorach artystycznych: odzież, tkaniny dekoracji wnętrz, nie­ które wytwory jubilerskie i in. Zapotrzebowanie na wymienione wyroby, 32 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �498 ZBIGNIEW JASIEWICZ związane m. i n . z tendencją do uzewnętrzniania swej przynależności na­ rodowej w stroju i aprobatą dla tradycyjnej dekoracji mieszkań, stanowi interesujący etap w procesie przeobrażeń radzieckich ludów środkowoazjatyckich. I w tej dziedzinie wytwórczości czynione są wysiłki zastą­ pienia rzemieślniczej produkcji fabryczną, pozwalającą dotrzeć z maso­ w y m produktem do szerokich rzesz odbiorców. Na koniec wymienić warto jako czynnik ważny dla losów rzemiosła również p o s t a w ę r z e m i e ś l n i k ó w . Działanie tego czynnika było wielokierunkowe. W postawie rzemieślników odnajdujemy zarówno ele­ menty przywiązania do starej techniki i indywidualnej organizacji w y ­ twarzania, jak i zaangażowanie się po stronie nowej techniki i zrozumie­ nie perspektyw, związanych z uspółdzielczeniem rzemiosła. Feudalna or­ ganizacja cechowa, żywotna jeszcze w wielu specjalnościach rzemieślni­ czych, lecz już osłabiona działaniem stosunków kapitalistycznych w okre­ sie przed Rewolucją, nie była siłą zdolną do przeciwstawienia się pro­ cesom przemian. Wysokie artystyczne umiejętności wielu rzemieślników, wypracowane w lokalnych szkołach rzemiosła artystycznego i służące swego czasu głównie elitarnym warstwom późnofeudalnego społeczeństwa, były raczej pomocne w adaptacji do nowych warunków. Pozwoliły one przedstawicielom rzemiosła artystycznego stać się cenionymi współtwór­ cami sztuki narodowej. Przedstawione powyżej czynniki przemiany stanowią zarówno części składowe otaczającej rzemiosło rzeczywistości społeczno-kulturowej, jak i zawarte są w nim samym. Są one z sobą wzajemnie powiązane, a nawet ich zakresy pokrywają się. Różne jest ich znaczenie dla rzemiosła. Sens wyodrębnienia i obserwacji działania tych czynników polega na możli­ wości ukazania przy ich pomocy istotnych związków między rzemiosłem a jego społeczno-kulturowym kontekstem oraz określenia kierunku jego przemian jako wypadkowej różnorodnych tendencji w ramach przeobra­ żającej się społeczności. Działanie uznanych przez nas za ważne czynników przemiany roz­ patrzymy w trzech dziedzinach rzemiosła: w technice, w zakresie (asorty­ mencie) produkcji oraz w organizacji i strukturze społecznej. T e c h n i k a r z e m i e ś l n i c z a to całokształt środków i umiejętno­ ści, stosowanych w procesach produkcyjnych, a więc przede wszystkim narzędzia i urządzenia, a także czynności wytwórcze rzemieślnika. Jed­ nym z istotnych elementów techniki jest warsztat — pomieszczenie pro­ dukcyjne. Warsztaty rzemieślnicze ściśle związane są ze swoistymi cechami i roz­ miarami produkcji w nich prowadzonej i stąd ich różnorodność. Na te­ renie Uzbekistanu warsztat na ogół mieścił się i nadal mieści w oddziel­ nym pomieszczeniu. W miastach i większych wsiach wielu rzemieślników, �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA UZBEKISTANU 499 takich jak: kowale, w y t w ó r c y naczyń miedzianych, jubilerzy, stolarze i in., posiadali warsztaty na bazarach, a więc w miejscach dogodnych dla zbytu produkcji. Również dzisiaj część usługowych warsztatów rze­ mieślniczych usytuowana jest w pobliżu bazarów (np. w Samarkandzie), które zresztą w związku z przebudową i rozbudową miast Uzbekistanu usuwane są z wnętrza miasta i lokalizowane na peryferiach. Interesujących przykładów zmienności warsztatu rzemieślniczego do­ starcza kuźnia. Miejscowe kuźnie mieszczą się najczęściej w budynkach wzniesionych w rozpowszechnionej tradycyjnej technice szkieletowej. Powierzchnia warsztatu, szczególnie w miastach, jest niewielka, a światło z braku okien dociera przez otwarte drzwi lub odsłoniętą frontową ścianę pomieszczenia (ryc. 1). W w y n i k u w p ł y w u europejskiego rzemiosła, bo ono jest głównym czynnikiem zmian w warsztatach, podniesiono, po­ czynając od końca X I X w . , ogniska kowalskie uprzednio usytuowane tuż nad podłogą oraz obudowano je i zaopatrzono w kominy. Tradycyjne miechy ze ściągniętych w całości skór baranich zastąpiono europejskimi na planie równobocznego trójkąta. Podniesiono również kowadła, usta­ wiając je na pniakach, co pozwoliło zlikwidować jamy przed kowadłem. Przy niskim ustawieniu kowadła jama taka umożliwiała kowalowi kucie ciężkim młotem w pozycji stojącej; inne prace natomiast wykonywał on wówczas na siedząco. Nowo budowane warsztaty kowalskie stawiane są na wzór europejski (ryc. 2). Pomieszczenia produkcyjne większości rze­ mieślników zmieniły się radykalnie w związku z ich skoncentrowaniem w budynkach wzniesionych przez spółdzielnie lub państwowy przemysł terenowy. Kowalstwo, jedno z najżywotniejszych dotąd rzemiosł, umożliwia również śledzenie zmian w narzędziach. Zmiany te postępowały i postę­ pują w kierunku: a) wymiany narzędzi użytkowanych dotąd i wykony­ wanych przez miejscowych kowali na podobne narzędzia produkcji fa­ brycznej, b) przejmowania narzędzi nowych, dotychczas nie znanych, c) doskonalenia miejscowych narzędzi i sprzętów w oparciu o nowe wzory. Zastępowanie miejscowych narzędzi i sprzętów wyrobami fabrycz­ nymi objęło przede wszystkim przedmioty trudne i pracochłonne, a w związku z t y m kosztowne w wykonaniu rękodzielniczym, m. i n . t 1 6 1 6 Szczegółowe określenie chronologii nowych e l e m e n t ó w w rzemiośle jest w większości w y p a d k ó w niemożliwe. Upowszechnienie się nowości było z reguły procesem rozciągniętym w czasie. Pamiętać musimy o różnej podatności na w p ł y ­ wy europejskie i różnym tempie przemian w rzemiośle wielkich miast, zasiedlo­ nych przez duże grupy ludności europejskiej (np. Taszkient, Samarkanda, K o ­ kand) oraz w rzemiośle terenów oddalonych od szlaków komunikacyjnych i wielkich ośrodków miejskich. �500 ZBIGNIEW JASIEWICZ kowadła i imadła. W kuźniach pojawiły się jednorożne lub dwurożne przywiezione kowadła, które jednakże nie wyparły do końca bezrożnych kowadeł miejscowych o kwadratowej powierzchni pracującej. Imadła wytwarzane przez miejscowych rzemieślników, o gwincie z przyspawanego drutu miedzianego , przyjęte pod w p ł y w e m europejskim zapewne już w X I X w., ustępują miejsca imadłom przywożonym z Rosji. Również inne narzędzia fabryczne: młoty, kleszcze, przecinaki, jako tańsze i nie­ kiedy trwalsze, zajęły miejsce wytwarzanych dotąd przez rzemieślników. W w y n i k u zapożyczeń w warsztatach kowali na terenie Uzbekistanu pojawiło się wiele narzędzi i sprzętów nowych lub o zdecydowanie od­ miennych formach. Do tej grupy należą gwintownice i narzynki umożli­ wiające nacinanie gwintów, wiertła, wymienione już miechy i i n . Dla ostatniej natomiast wydzielonej grupy narzędzi i sprzętów, nadal utrzy­ mywanych, lecz doskonalonych pod w p ł y w e m kontaktu, reprezentatywne jest miejscowe toczydło — čarch (ryc. 3). W niektórych warsztatach ulepszono je przez zastosowanie łożysk kulkowych oraz wymianę drew­ nianych kręgów oblepionych materiałem ściernym na wykonane w całości z kamienia lub masy ściernej. Podobny w zasadzie proces zmian zaobserwować można w narzędziach stolarskich. Z materiałów zebranych pod koniec X I X w. w Samarkandzie, a więc mieście otwartym dla wpływów europejskich wynika, że użytko­ wane były wówczas narzędzia i sprzęty zarówno miejscowe, jak i po­ chodzenia europejskiego, przy czym jednakże rzadkie były pełne zestawy tych ostatnich. W dalszym ciągu stolarze samarkandzcy posługiwali się w swej masie grubą deską na podstawkach, zastępującą nader jeszcze nieliczne stoły stolarskie (warsztaty) typu europejskiego. Częściej spotkać można drobne narzędzia europejskie: heble, dłuta i strugi. Miejscowe świdry o kształcie wydłużonej piramidy wypierane były przez świdry wwiezione, okrągłe w przekroju. Tzw. „sartowskie" piły, o zębach roz­ chylonych od środka w dwie strony, jako mniej efektywne w porówna­ niu z europejskimi, były przez nie również zastępowane . Podstawowym tradycyjnym na terenie Azji Środkowej narzędziem obróbki drewna była ciosła (teša). Topór i siekiera pojawiają się tutaj w większych ilościach przyniesione przez ludność rosyjską. Jednakże do dzisiaj topór i siekiera nie wyparły ciosły z zespołu narzędzi użytkowa­ nych w pracach domowych, a nawet z pracowni rzemieślniczych. Od­ mienny sposób posługiwania się toporem i ciosłą oraz znakomite rezul17 18 1 7 S u c h a r i e w a , Pozdniefieodalnyj gorod..., s. 32. N. A. K i r p i c z n ł k o w , Kratkij oczerk niekotorych tuziemnych promyslow w Samarkandskoj oblasti, [w:] Sprawocznaja kniżka Samarkandskoj oblasti za 1897 god, t. 5, Samarkand 1897, s. 139. 1 8 �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 501 UZBEKISTANU taty osiągane tym ostatnim narzędziem w w y n i k u utrwalonych nawy­ ków pozwalają na jego ciągłe utrzymywanie się. Ciosie sprzyjają również miejscowe gatunki drewna, trudne do obróbki toporem, twarde i o skrę­ conych włóknach, np. arcza (Juniperus turkestanica i J. serawschanica) oraz saksuał (Nalochylon). Natomiast drewno wwożone: świerk i sosnę, zdecydowanie łatwiej obrobić siekierą lub toporem. Ryc. 3. Ostrzenie noży za pomocą toczydła (czarch) na bazarze w Margelanie Fot. Z. Jasiewicz Kierunek zmian —• ku nowym, wydajniejszym narzędziom i urządze­ niom produkcyjnym, wyrazisty jest również w innych specjalnościach rzemieślniczych. Odlewnictwo żeliwne, posługujące się zespołem trady­ cyjnych urządzeń i zabiegów technicznych (ryc. 4), interesujących, lecz mało wydajnych, przejęło na początku X X w. w Taszkiencie udosko­ nalone piece tzw. „kupolowe" lub „żeliwiaki" do przetopu złomu i po­ dmuch przy użyciu wentylatorów . Tkacze z Samarkandy i niektórych innych miast już pod koniec X I X w. zastosowali przy produkcji tkanin bawełnianych krosna o czółenkach metalowych, wprawiane w ruch działaniem udarowym, tzw. „gońca", przekazane z R o s j i . W począt­ kach X X w. pojawiają się krosna o szerokim wale osnowowym . 19 20 21 1 9 2 0 21 S u с h a r i e w a, op. cit, s. 139, 143. К i r p i с z n i к o w, op. cit., s. 149. Narody Sriedniej Azii..., s. 238. �502 ZBIGNIEW JASIEWICZ Krosna półautomatyczne zastosowane zostały, dzięki pomocy państwa, w przedsiębiorstwach spółdzielczych w okresie międzywojennym. Niebywały dynamizm cechował rozpowszechnienie się maszyn do szycia i haftowania, sprowadzanych z Europy Zachodniej i Ameryki. Przyjęciu tych maszyn sprzyjało na terenie Uzbekistanu przyzwyczaje­ nie do kupowania gotowej odzieży oraz ogromne zapotrzebowanie na haftowane tkaniny dekoracji wnętrz. Pierwsze maszyny pojawiły się tutaj już pod koniec X I X w. Ich zastosowanie spotkało się ze sprzeci­ wami muzułmańskiego duchowieństwa, broniącego przekazanego trady­ cją kształtu rzemiosła. Na początku X X w. maszyny do szycia i hafto­ wania były już w stosunkowo szerokim użyciu, a dalsze rozpowszech­ nienie maszyn do haftowania uzyskało poparcie również obyczajowe. W zamożnych kręgach miejscowej ludności wytworzył się bowiem zwy­ czaj włączania maszyny hafciarskiej do posagu . Maszyny do szycia i haftowania, szeroko zastosowane w domowym krawiectwie i hafciarstwie, wykorzystane zostały przede wszystkim w produkcji rzemieślniczej, znacznie obniżając czas produkcji i ceny wyrobów. Haft maszynowy wyparł prawie całkowicie haft ręczny z pra­ cowni rzemieślniczych już w latach dwudziestych. Dotąd haft ręczny utrzymuje się głównie przy produkcji tubetejek. Współcześnie produk­ cja maszynowo haftowanych tkanin dekoracyjnych ześrodkowana jest w spółdzielniach oraz zakładach państwowego przemysłu terenowego (ryc. 5), zatrudniających na terenie Republiki ponad 2 tys. hafciarzy . Jednym ze współczesnych problemów technicznych tej gałęzi w y t w ó r ­ czości jest skonstruowanie specjalnych maszyn do haftu płaskiego bosma, bardzo potrzebnego w uzbeckim zdobnictwie, a dotąd wykony­ wanego ręcznie . Czynności wytwórcze wyznaczone są umiejętnościami rzemieślnika, a te z kolei uwarunkowane możliwościami ich uzyskania, użytkowanymi narzędziami i surowcami oraz asortymentem produkcji. Uzyskiwaniu owych umiejętności, również w środkowoazjatyckim rzemiośle starannie skrywanych, służyło długoletnie terminowanie u mistrza — właściciela warsztatu. Rozbudowany w okresie po Rewolucji system szkolnictwa zawodowego, przygotowującego specjalistów również z zakresu rzemiosł artystycznych dla spółdzielczości i przemysłu terenowego, znacznie ułatwił rozpowszechnianie nowych czynności i zabiegów wytwórczych. 22 23 24 2 2 A. M o r o z ó w a, Maszinnaja diekoratiwnaja kient 1960, s. 11. Narody Sriedniej Azii..., s . 399. A. S i d o r i e n k o , A. S k o r o w a r o w a , kient 1960, s. 1. wysziwka Uzbiekistana, Tasz­ wysziwka, Tasz­ 23 2 4 Uzbiekskaja �Ryc. 4. Przygotowywanie formy dla odlewów żeliwnych, 1872 rok. Album Turkiestański. Ze zbiorów Leningradzkiego oddziału Instytutu Arche­ ologii A N Z S R R �504 ZBIGNIEW JASIEWICZ Także koncentracja rzemieślników w dużych spółdzielczych i państwo­ wych przedsiębiorstwach sprzyjała przenikaniu nowej technologii. Specyficzny koloryt nadawał rzemiosłu środkowoazjatyckiemu, dzi­ siaj już w znacznej mierze zanikły, nawyk pracowania na siedząco, ze skrzyżowanymi nogami. W tej pozycji np. kowale wykonywali na kowadle prace nie wymagające kucia ciężkim młotem. Interesującą różnicę między kowalstwem środkowoazjatyckim a europejskim w spo­ sobie kucia stwierdził S. M . Dudin. Otóż wpadła mu w ucho odmienna „ m u z y k a " kuźni na terenie Uzbekistanu, w której kowale, pracując we dwójkę, uderzali młotami prawie r ó w n o c z e ś n i e . Bezsporna jest współzależność czynności wytwórczych i użytkowa­ nych narzędzi. Przyjęcie narzędzia produkcji fabrycznej podobnego do dotąd użytkowanego nie nastręczało trudności, gdyż nie wymagało zmian w czynnościach wytwórczych. Większe opory napotykały narzę­ dzia i urządzenia zupełnie nowe, choćby gwintownice i narzynki w ko­ walstwie, czy topory w rzemiosłach obróbki drewna, których zastoso­ wanie było możliwe przy równoczesnym przyswojeniu nowych umie­ jętności i nawyków. Zależność czynności od narzędzi wwraźna jest w tych specjalnościach i dziedzinach pracy, w których nie zastosowano nowych narzędzi; czynności wytwórcze pozostały w nich w zasadzie bez zmian. Interesujące zmiany wprowadzają w czynnościach wytwórczych nowe surowce. Prawdziwą rewolucję w farbiarstwie wywołało roz­ powszechnienie syntetycznych barwników anilinowych, zapoczątkowane w latach siedemdziesiątych X I X w . W garncarstwie zmiana techniki zdobienia związana była z zastąpieniem pod koniec X I X w. polewy potażowej przez ołowiową oraz zastosowaniem w latach czterdziestych X X w. gotowego szkliwa . W jubilerstwie wprowadzenie metali zastęp­ czych umożliwiło m. in. szerokie zastosowanie w produkcji współczes­ nych wielkich przedsiębiorstw jubilerskich techniki anodyzowania . Uporczywe posługiwanie się kowali miejscową dymarkową stalą i odrzu­ canie twardej stali europejskiej było z kolei wynikiem braku umiejęt­ ności obróbki tej ostatniej. Miękką stal dymarkową utwardzano nawęglaniem, natomiast twarda stal hutnicza wymaga hartowania. Kres posługiwaniu się stalą dymarkową, a t y m samym miejscowemu w y 25 2 6 27 28 25 S. M. D u d i n , Otczety o pojezdkach w Sriednuju Aziju (1900—1902), s. 28. Rękopis w archiwum P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnografii L u d ó w Z S R R w L e n i n ­ gradzie. S u c h a r i e w a , op. cit., s. 71. E . M. P i e s z c z e r i e w a , Gonczarnoje proizwodstwo Sriedniej Azii, „Trudy Instituía Etnografii", t. 42: 1959, s. 184. A. S o k o ł o w a , Juwielirnoje iskusstwo, Taszkient 1960, s. 1. 26 2 7 28 �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 505 UZBEKISTANU topowi dymarkowemu, kładzie hutnictwo rosyjskie, dostarczając na przełomie X I X i X X w. specjalnych gatunków miękkiej stali . Czynności wytwórcze są na koniec wyznaczone przez wykonywane wytwory i usługi. Nowe wyroby, wprowadzone do produkcji w wyniku kontaktu, sprzyjały upowszechnianiu się nowych czynności w y t w ó r 29 Ryc. 5. Haftowanie przy użyciu maszyn. Przedsiębiorstwo przemysłu artystycznego „Trud żenszczin" w Samarkandzie Fot. Z. Jasiewicz czych. Również tradycyjne wytwory mogą być i są wykonywane przy zastosowaniu nowych umiejętności. W tych wypadkach jednak, kiedy tradycyjne wytwory są zdecydowanie różne od użytkowanych w zindustrializowanej, masowej kulturze europejskiej, obserwujemy trwałość dawnych czynności. Niezmiernie charakterystycznym przykładem tej tendencji jest ręczna technika tzw. „rezerwacji", przeniesiona bez istotniejszych zmian z rzemiosła i utrzymująca się w zespole nowo­ czesnych technik wytwórczych współczesnego fabrycznego tkactwa. „Rezerwacja" (ryc. 6) ma na celu przygotowanie do farbowania pasm 29 W. В a 1 к o w, Taszkient 1927, s. 77. Kustarno-riemieslennaja promyszliennost Sriedniej Azii y �-506 ZBIGNIEW JASIEWICZ osnowy przeznaczonych do produkcji „chan-atłasów" o oryginalnej ornamentacji z wzorów o rozpływających się konturach. Próby zastą­ pienia ręcznej rezerwacji innymi, bardziej wydajnymi sposobami zdobie­ nia nie dały rezultatów. Druk nie potrafi oddać właściwych „chan-atłasom" odcieni przejściowych. Być może lepsze w y n i k i przyniosą prowadzone od k i l k u lat próby mechanicznego nanoszenia rysunku na nici osnowy. Spośród wyliczonych przez nas czynników ważnych dla rzemiosła wszystkie mają swój udział, co nietrudno wywnioskować z dokonanego przeglądu w przemianach techniki rzemieślniczej. Jednym z najistotniej­ szych z nich jest jednak postawa rzemieślnika, wyznaczona z kolei przez całe jego środowisko społeczno-kulturowe. Do przyjęcia nowej, wydajniejszej techniki produkcyjnej skłania jej wyższa wydajność i no­ we potrzeby odbiorców. Oparciem dla starej techniki są z kolei nie­ łatwe do przezwyciężenia nawyki produkcyjne, trudności w uzyskaniu nowych narzędzi i umiejętności oraz tradycyjne potrzeby konsumen­ tów. Istotną rolę w wyposażeniu uspółdzielczonych rzemieślników w nową, bardziej wydajną technologię odegrało socjalistyczne państwo. Z a k r e s p r o d u k c j i r z e m i o s ł a — rodzaj wytworów i usług, wyznaczony jest głównie z jednej strony potrzebami odbiorców, a z dru­ giej technicznym stanem i zaopatrzeniem surowcowym rzemiosła. Po­ trzeby odbiorców związane są z akceptacją wyrobu, cenionego w okreś­ lonych warunkach społeczno-kulturowych zarówno ze względu na funk­ cję użytkową, jak i walory estetyczne; akceptacja owa ma znaczenie dla rzemiosła wówczas, jeżeli towarzyszy jej zdolność nabywcza odЪiorców. Możliwość zaspokojenia aktualnych potrzeb odbiorców określa miejsce rzemiosła wśród konkurencyjnych form wytwarzania: przemy­ słu fabrycznego i przemysłu domowego. Zakres produkcji rzemiosła w badanym okresie podlegał burzliwym zmianom. Przeobrażeniom społeczno-kulturowym dokonywającym się na terenie Uzbekistanu towarzyszyły coraz to nowe potrzeby ludności. W zaspokajaniu wielu z owych potrzeb rzemiosło musiało przegrać konkurencyjną walkę z przemysłem. Swe pozycje wytwórcy rzemiosło nadal utrzymuje m. in. w rzemiosłach artystycznych, opartych na tra­ dycjach miejscowego zdobnictwa, i w tej zresztą dziedzinie odczuwając konkurencję przemysłu. Nowa funkcja rzemiosła w Uzbekistanie, po­ dobnie jak i na innych terenach uprzemysłowionych, polega przede wszystkim na świadczeniu usług. Kowalstwo dostarczało, jeszcze na przełomie X I X i X X w., wielu wyrobów niezbędnych dla rolnictwa, innych rzemiosł oraz gospodar­ stwa domowego. Były to m. in. narzędzia do obróbki drewna, metalu i kamienia, noże, nożyce, brzytwy, podkowy, gwoździe, wrzeciądze, t u - �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 507 UZBEKISTANU 30 leje do arb, szczypce do węgli . Z całego szeregu wyrobów kowalstwo rezygnuje, nie wytrzymując konkurencji z tańszymi wyrobami fabrycz­ nymi. Jako wytwórcy kowale pracujący w jedno- lub kilkuosobowych warsztatach utrzymują się dzięki przywiązaniu ludności do miejsco­ wych narzędzi o specyficznych kształtach, zróżnicowanych zresztą regio- Ryc. 6. „Rezerwacja" — przewiązywanie pasm osnowy przed oddaniem ich do farbowania. Przedsiębiorstwo przemysłu jedwabniczego „Atłas" w Margelanie Fot. Z. Jasiewicz nalnie na terenie Uzbekistanu. Kowale nadal wytwarzają motyki (ketmen) szeroko stosowane w rolnictwie i pracach budowlanych, sierpy o ostrzu wygiętym na podobieństwo kosy pod kątem prostym oraz nadzwyczaj popularne ciosły. Przemiany w zakresie produkcji polegały więc przede wszystkim na jej zawężeniu do wyrobów, których w y ­ twarzania nie podjął się przemysł fabryczny. Natomiast w dziedzinie usług kowalstwo podjęło się nowych prac związanych z naprawami nie­ których wyrobów fabrycznych. Poważniejszym zmianom podlegał zakres produkcji w spółdzielczych i państwowych przedsiębiorstwach metalo­ wych, zatrudniających większą liczbę rzemieślników. Odlewnictwo żeliwne to specjalność najprawdopodobniej zanikła już ostatecznie na terenie Uzbekistanu. W połowie X I X w. zaopatrywało ono miejscową ludność w kotły, dzbany do gotowania wody, lampki 3 0 К i r p i с z n i к o w, op. cit., s. 126. �508 ZBIGNIEW JASIEWICZ oliwne, tuleje do kół arb oraz radlice. W wyniku konkurencji towarów fabrycznych odlewnictwo w pierwszym rzędzie rezygnuje, już pod koniec X I X w., z wytwarzania kotłów. Kotły z uralskich zakładów metalurgicznych, wwożone na teren współczesnego Uzbekistanu już w 1 połowie X I X w . , okazały się wyższej jakości, a przede wszyst­ k i m tańsze. W dalszej kolejności zaprzestano odlewania lampek oliw­ nych, wypartych przez lampy naftowe i światło elektryczne oraz fa­ jerek, zastępowanych stopniowo piecami. Miejscowemu odlewnictwu nie pomogły próby wprowadzenia do produkcji wytworów dostosowa­ nych do nowych potrzeb: rusztów, płyt kuchennych i drzwiczek do pieców , a nawet części fabrycznych maszyn — odziarniarek i , w cza­ sie ostatniej wojny, części do traktorów. W 1 połowie X X w. odlewni­ ctwo utrzymywało się, przy stale zmniejszającej się ilości warsztatów, głównie jako dostawca r a d l i c . Pojedyncze warsztaty tradycyjnego odlewnictwa istnieją jeszcze w niektórych regionach Tadżykistanu oraz, być może, Kirgizji. Wytwórczość naczyń miedzianych, związana ściśle z domowymi, co­ dziennymi potrzebami ludności, rozwinęła się w X I X wieku w jedną z reprezentacyjnych dziedzin rzemiosła artystycznego. Prowadzona ona była przez dwie współdziałające specjalności rzemieślnicze: tzw. miskar, którzy z miedzianej blachy wyklepywali elementy naczynia i spawali je, oraz na nakkoš, którzy ozdabiali naczynie. Do charakterystycznych tradycyjnych form ich wytworów należą: wysmukłe dzbany do za­ parzania herbaty, naczynia do polewania rąk i naczynia podstawiane w celu zebrania wody w czasie umywania, naczynia do przenoszenia wody oraz tace. Konkurencja fabrycznych naczyń metalowych, przywożonych z Rosji w coraz to większych ilościach w 2 poł. X I X i X X w., wywołała w miej­ scowym rzemiośle następujące reakcje: a) zaprzestano zdobnictwa lub je uproszczono na wyrobach przeznaczonych dla masowego odbiorcy; b) wzbogacono zdobnictwo na naczyniach dla zamożnych odbiorców, w tym również europejskich; c) wprowadzono do produkcji nowe formy naczyń, wzorowane na europejskich; d) podjęto zdobienie fabrycznych naczyń wwożonych z Rosji. Pierwsza z wymienionych reakcji, której celem było potanienie 3 1 32 3 3 34 3 1 A. D., Czuguno-litiejnoje proizwodstwo, [w:] Russkij Turkiestan, t. 2, Moskwa 1872, s. 225. Tamże, s. 226. К i r p i с z n i к o w, op. cit., s. 121. I . D ż a b b a r o w , К woprosu o tiechnikie czuguno-litiejnogo proizwodstwa Choriezma, [w:] Istorija matierialnoj kultury Uzbiekistana, t. 1, Taszkient 1959, s. 209. 32 3 3 3 4 �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA UZBEKISTANU 509 naczyń, przyniosła skutki jedynie doraźne. Szans przetrwania rzemiosłu dostarczyła natomiast druga z reakcji. Artystyczny walor naczyń za­ pewnił i m nabywców w wąskim kręgu ludzi zamożnych, przy czym żądania nabywców okazały się rozbieżne. Miejscowi bogacze i miesz­ czańskie warstwy osiedleńców rosyjskich parły w kierunku wprowadze­ nia nowych technik i materiałów zdobniczych, podnoszących okazałość i barwność naczyń: inkrustacji srebrem, niello, pokrywania emaliami, ozdabiania szlachetnymi i półszlachetnymi kamieniami, kolorowym szkłem, a nawet l a k ą . Europejscy kolekcjonerzy i znawcy sztuki do­ magali się natomiast tradycyjnego zdobnictwa, operującego silnie zgeometryzowanym ornamentem, wybijanym przecinakiem. Innym przejawem obrony wytwórców naczyń miedzianych wobec konkurencji towarów fabrycznych było rozpoczęcie produkcji, pod ko­ niec X I X i na początku X X wieku, naczyń i sprzętów o formach europejskich: samowarów, wiader, waz do owoców oraz świeczników. Na koniec nader interesującą reakcją nakkoš (specjalistów zdobiących naczynia) na pojawienie się wyrobów fabrycznych było potraktowanie ich jako półfabrykatów i podjęcie się ich zdobienia. Zdobiono tulskie samowary i inne naczynia, które następnie sprzedawano po wyższych cenach. Użytkowy walor naczyń miedzianych produkowanych przez rzemio­ sło nie stwarzał podstaw do jego przetrwania. Szansą wytwórczości naczyń miedzianych była natomiast ich wysoka wartość artystyczna. Została ona wysoko oceniona w republice uzbeckiej i zdobnictwo w mie­ dzi uznano za dział sztuki narodowej. Mecenat nad nim objęło państwo, zabezpieczając swymi zamówieniami zbyt pracochłonnym i kosztownym wyrobom. W latach trzydziestych w ornamentyce naczyń pojawiły się nowe motywy, nawiązujące do historycznych tradycji kształtującego się narodu: wyobrażenia zabytków architektury Buchary, Samarkandy i Kokandu. Mniej udane artystycznie były próby wprowadzenia tema­ t y k i antropomorficznej. Tradycje silnie zgeometryzowanego stylu X I X w., odżegnującego się zdecydowanie ze względów religijnych od przedstawiania postaci ludzkich, trudne były do przełamania dla starych mistrzów. Natomiast szeroko rozpowszechniła się ornamentyka korzysta­ jąca z emblematów na herbach związkowym i republikańskim: pięcio­ ramiennej gwiazdy, sierpa i młota oraz torebek i kwiatów bawełny. 3 5 3 6 Do niedawna centrum wytwórczości zdobionych naczyń miedzianych była Buchara. W ramach spółdzielni ,,40-lecie Października" działała tam grupa rzemieślników pod kierownictwem mistrza Muchtara M u 3 5 3 6 B. S i e r g i e j e w , Czekarika J u d i n , op. cit., s. 106. po miedi, Taszkient I960, s. 11. �510 ZBIGNIEW JASIEWICZ sinowa. W związku z wymieraniem starych mistrzów sztuka zdobienia naczyń miedzianych przejmowana jest przez nowych ludzi i instytucje: artystów plastyków oraz przemysł fabryczny. W ramach przemysłu czyni się próby zastąpienia ręcznego wybijania ornamentu trawieniem chemicznym . Jubilerstwo powiększa produkcję na przełomie X I X i X X w. Wzrost ten związany był z zapotrzebowaniem na wyroby jubilerskie społeczeń­ stwa wciąganego w orbitę stosunków towarowych oraz napływem rosyj­ skiego złota i srebra. W okresie bezpośrednio po Rewolucji zmalało zapotrzebowanie na wyroby jubilerskie. W wyniku przeobrażeń społeczno-gospodarczych zabrakło nabywców z dotąd uprzywilejowanych klas i grup społecznych. Niemniej istotne były zmiany w stylu życia, nie aprobujące przeładowania stroju ozdobami. Wycofywane są z użytku ozdoby wielkie i ciężkie , a ponadto pewne ich specyficzne typy: łań­ cuszki z wisiorkami w kształcie kluczy wplatane w warkocze, tzw. „brwi" — abru, dla podkreślenia b r w i naturalnych oraz ozdoby przy­ twierdzone do przegrody nosowej. Współcześnie tradycyjna sztuka jubilerska kontynuowana jest w no­ wych warunkach i z uwzględnieniem nowych potrzeb zarówno przez jubilerów-rękodzielników, jak i w ramach przemysłu fabrycznego. Ci pierwsi pracują głównie w Bucharze, a także Andiżanie, Kokandzie i Namanganie. Wielkim centrum przemysłu jubilerskiego jest natomiast Taszkient , skąd ozdoby rozchodzą się po całej Republice, łamiąc do­ tychczasowe granice upodobań regionalnych. Wykorzystując stare wzo­ ry jubilerzy taszkientcy wytwarzają, przy pomocy nowoczesnych środ­ ków technicznych, również nowe wytwory: bransolety i koperty do zegarków, brosze, spinki do koszul i in. Wytwórczość tkanin i odzieży dostarcza kapitalnych przykładów za­ równo upowszechniania się nowych wytworów, pochodzących z kręgu kultury europejskiej, jak i zaniku lub adaptacji do nowych w a r u n k ó w wytworów tradycyjnych. Konkurencji fabrycznej nie wytrzymuje tkactwo bawełniane. Na przełomie X I X i X X w. znika ono m. in. z Buchary, w której domino­ wało jeszcze w 1 połowie X I X w. Uprawiane nadal w rzemiośle wiej­ skim i przemyśle domowym odżywa w latach I wojny światowej oraz wojny domowej. W związku z głębokim kryzysem gospodarczym tkani­ ny bawełniane, dostarczane przez uwięlokrotnioną wówczas liczbę tka37 38 39 4 0 37 T. P a r a d o k s ó w a, Chudożestwiennaja 1960, s. 2. ' Narody Sriedniej Azii..., s. 397. S o k o ł o w a , op. cit., s. 1. S u с h a r i e w a, op. cit., s. 57 n. 3 3 9 4 0 czekanka po mietallu, Taszkient �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 511 UZBEKISTANU 4 i czy, uzyskały rangę obiegowego środka płatniczego . Tkactwo jedwabne natomiast dłużej opierało się wytwórczości fabrycznej. Liczne rodzaje miejscowych tkanin jedwabnych cieszyły się nie tylko dużym uznaniem w e w n ę t r z n y m , ale były również eksportowane do Rosji i na S y b e r i ę . Rękodzielnicze tkactwo zostaje zastąpione przemysłem fabrycznym do­ piero w wyniku socjalistycznej industrializacji kraju. Dotąd jednak przemysł tkacki wytwarza tkaniny wypracowane w ramach rzemiosła. Przykładem takiej tkaniny jest przede wszystkim „chan-atłas". Niegdyś dostępny jedynie elitarnym warstwom feudalnego społeczeństwa współ­ cześnie stał się „chan-atłas" tkaniną obowiązującą w ogólnonarodowym stroju kobiecym. Wśród tkanin dekoracji wnętrz olbrzymią popularnością cieszą się kobierce. Ich wytwórczość, uprawiana niegdyś głównie w pasterskich plemionach Uzbeków, współcześnie ześrodkowana została w przedsię­ biorstwach przemysłu artystycznego. Przez wiele lat w przedsiębior­ stwach tych kopiowano wzory kobierców turkmeńskich, znanych zresz­ tą w Europie pod nazwą „bucharskich". Poczynając od lat pięćdziesią­ tych naszego wieku czynione są starania stworzenia kobierca „uzbec­ kiego", o własnym wyrazie artystycznym, czerpiącym ze zdobnictwa pasterskich Uzbeków. Jednocześnie do tworzonego stylu wprowadza się nowe motywy: kwiaty i torebki bawełny, gołębie i i n . Prawdziwą powszechność uzyskały tkaniny haftowane. Narzuty tra­ dycyjnie używane do przykrywania pościeli, składanej na dzień w stosy, w wielu rodzinach stosuje się dzisiaj jako ścienne makaty. Nowym zjawiskiem są również wydłużone haftowane makaty rozwieszone nad łóżkami i tapczanami, a także haftowane tkaniny używane na zasłony i lambrekiny oraz jako serwety. Specjalnie ceniony, również współ­ cześnie, jest haft złotem. Jego głównym ośrodkiem pozostała do dzisiaj Buchara. Mistrzowie złotego haftu, obok przedmiotów użytkowych, w t y m również dotąd nie wyrabianych torebek damskich, futerałów do okularów, ozdobnych okładek na książki itp., tworzą wielkie tkaniny dekoracyjne. Ich dziełem jest m. in. kurtyna teatru im. Nawoi w Tasz­ kiencie z motywem ornamentacyjnym płaczącej wierzby . Haft złotem zaliczyć należy do tych rodzajów rzemiosła artystycznego, które współ­ tworzy narodową specyfikę sztuki uzbeckiej. 42 4 3 44 Fabryczny przemysł odzieżowy, który w znacznej części wyparł już 41 В a 1 к o w, op. cit, s. 69. Kirpicznikow, op. cit., s. 154. Narody Sriedniej Azii..., s. 401. E . M. P i e s z c z e r i e w a , Blicharskie Antropologii i Etnografii", t. 16: 1955, s. 282. 4 2 43 4 4 zołotoszwiej, „Sbornik Muzieja �512 ZBIGNIEW JASIEWICZ wytwórczość rzemieślniczą, popularyzuje głównie europejskie formy odzieży. W produkcji wielu wytworów jednak, przede wszystkim sukien kobiecych, przemysł opiera się na przyjętym tutaj kroju odzieży. Rów­ nież kolor tkaniny dobierany jest z uwzględnieniem gustów Uzbeczek . Prawdziwie masowym wytworem spółdzielczych i państwowych pra­ cowni odzieżowych są tubetejki, które stały się narodowym nakryciem głowy mężczyzn, a noszone są także przez kobiety. Producentem innych tradycyjnych form odzieży jest głównie przemysł domowy. W garncarstwie krótkotrwały okres ożywienia, w wyniku zderzenia się dwóch sposobów produkcji: rzemieślniczego i fabrycznego, przypada na koniec X I X w. Import naczyń fabrycznych nie był jeszcze masowy, a wynik konkurencji między rzemiosłem i przemysłem nie przesądzony. Wówczas to zaobserwować było można dynamiczne przejmowanie przez rzemiosło miejskie nowych wytworów. W Samarkandzie Rosjanie, któ­ rzy odczuwali uprzednio brak naczyń, pod koniec X I X w. zostali już dostatecznie zaopatrzeni przez miejscowych garncarzy w wyroby po­ trzebne europejskiemu nabywcy: dzbanki do mleka, wazony, patery i salaterki do owoców, wazy do zupy i in. Wwóz dużych ilości naczyń fabrycznych ograniczył w okresie późniejszym wytwórczość garncarską. Współczesne zapotrzebowanie na naczynia stołowe jest zaspokajane nie tylko przez import, ale również dzięki miejscowej fabrycznej produkcji porcelany, uruchomionej w roku 1954 . Garncarstwo wytwarzające na­ czynia użytkowe zachowało rynek zbytu jedynie na terenach oddalonych od ośrodków miejskich i l i n i i transportowych oraz dla niektórych rodza­ jów wyrobów: m. in. dzbanów do wody, masielnic i „nocników"—tubak, przytwierdzanych do kołysek . 45 4 6 47 48 W warunkach Uzbekistanu produkcja garncarska odgrywała do nie­ dawna dużą rolę również w rolnictwie. W konstrukcji tzw. čigir — kie­ ratowego czerpaka do podnoszenia wody, powszechnego na terenie Chorezmu — znalazły zastosowanie specjalne dzbany, przytwierdzane -do każdego koła w ilości od 15 do 35. Szeroko użytkowano również gliniane rury do przeprowadzania wody pod ziemią. I te wyroby garn­ carskie nie ostały się w procesie przemian. Cigiry wypierane są przez pompy — irygatory, a gliniane rury zastępowane betonowymi. Wytwór garncarski nabywany jest nie tylko ze względu na swe 4 5 K . L . Z a d у c h i n a, Uzbieki dielty' Amu-Darii, „Trudy Choriezmskoj Ekspiedicii", t. 1: 1952, s. 390. Kirpicznikow, op. cit., s. 120. Narody Sriedniej Azii..., s. 396. I . D ż a b b a r o w, Nowy je matierialy к istorii gonczarnogo riemiesła Choriczma, „Trudy Choriezmskoj Ekspiedicii", t. 4: 1959, s. 392, oraz obserwacje w ł a s n e autora. 4 6 47 4 8 �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 513 UZBEKISTANU walory użytkowe, ale również estetyczne. Pod koniec X I X w., w związ­ ku z próbą przeciwstawienia się konkurencji fabrycznej i nowymi po­ trzebami odbiorców zaangażowanych w przemianach , obserwujemy w garncarstwie tendencję do wzbogacenia ozdobności naczyń. Na w y ­ roby garncarskie przeniesiono wówczas m. in. ornament roślinny, za­ obserwowany na fabrycznych wwożonych perkalach i barchanach. Nowe zdobnictwo było tak ekspansywne, że na wielu terenach wkrótce po­ ważnie ograniczyło dawne, charakteryzujące się umiarem i prostotą. Dzisiaj wytwórczość naczyń glinianych o walorach artystycznych utrzymała się, w niewielkim zresztą zakresie, tylko w kilku ośrodkach. Ośrodki te, wsparte mecenatem państwowych instytucji kulturalnych, nadal reprezentują własne style. Ceramika artystyczna specjalną opieką otoczona została w Taszkiencie. Tam właśnie w pierwszej kolejności po­ jawiły się, obok tradycyjnych motywów ornamentacyjnych, motywy nowe: emblematy Związku Radzieckiego, kwiaty i torebki bawełny, a także wyobrażenia postaci ludzkich: przywódców Rewolucji, poetów, bohaterów I I wojny światowej i i n . Ukazanie w sztuce człowieka szcze­ gólnie wyraziście świadczy o przemianach w ideologii twórców i od­ biorców uzbeckich; islam bowiem zakazuje przedstawiania istot żywych. Interesujące próby stworzenia ogólnonarodowego stylu ceramiki arty­ stycznej wiodą z jednej strony do syntezy stylów lokalnych, a z drugiej do upowszechnienia dekoracji tematycznej. Wytwórczość pieców do wypieku chleba oparła się przeobrażeniom zarówno w technice, jak i rodzaju produkcji. Piece do wypieku chleba (tcmdir) nie mają odpowiednika w kulturze europejskiej. Są to wielkie gliniane „naczynia" bez dna. Chleb w postaci cienkich placków (оЪ-поп) wypieka się przylepiony do rozgrzanych uprzednio ścianek pieca. Utrzy­ mywanie się masowej wytwórczości tandirów związane jest z przywią­ zaniem Uzbeków do własnego typu chleba. Wytwory kołodziejstwa i siodlarstwa również wykazały daleko idącą odporność na konkurencję przedmiotów pochodzenia europejskiego. Dwukolna arbo utrzymała się do dzisiaj jako główny pojazd zaprzęgo­ wy użytkowany przez Uzbeków. Zmiany, którym podlega, doprowadziły do przeniesienia woźnicy z siodła na wóz oraz zastąpienie u części wozów drewnianych kół gumowymi. Zmniejszanie się ilości orb związa­ ne jest nie z konkurencją czterokołowych wozów europejskich, a z po­ stępami motoryzacji. Podobnie miejscowe siodła, charakteryzujące się wysokim łękiem przednim i szeroką z lekka podniesioną częścią tylną, nie zostały zastąpione przez siodła europejskie . Spadek ich produkcji /i9 50 4 9 G. A . P u g а с z e n к o w a, L . I . R i e m p i e l , stana, Moskwa, 1965, s. 391. В a l k o w, op. cit., s. 80. 5 0 33 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I Istorija iskusstw Uzbieki- �514 ZBIGNIEW JASIEWICZ jest rezultatem malejącego znaczenia jazdy wierzchem na rzecz innych form komunikacji. Stolarstwo natomiast zareagowało na kontakt z kulturą rosyjską i przeobrażenia społeczno-kulturowe rozszerzeniem swojej produkcji. Rozwój stolarstwa związany był również z dostawami drewna z północy. Obok tradycyjnych wyrobów: skrzyń, krat do okien oraz toczonych kołysek, nadal cieszących się uznaniem części ludności, już pod koniec X I X w. stolarze podjęli się nowych prac. B y l i to początkowo rzemieśl­ nicy z większych miast, którzy na potrzeby europejskich odbiorców nauczyli się wytwarzać meble: stoły, krzesła, ławy, szafy, komody, etażerki, łóżka, wieszaki i i n . Powstaje również zapotrzebowanie na stolarkę budowlaną: drzwi, ramy okienne, drewniane podłogi itp., zwią­ zane z budownictwem typu europejskiego. Z czasem wytwory przenie­ sione przez ludność europejską upowszechniły się wśród Uzbeków, nie­ kiedy w interesujących formach adoptowanych (ryc. 7). Struktura o r g a n i z а с у j n o - s p o ł e с zna rzemiosła w połowie X I X w. w pełni odpowiadała panującym tutaj późnofeudalnym stosunkom. Podstawowym typem przedsiębiorstwa były warsztaty, w których obok właściciela zatrudniony był jeden albo dwóch pracowni­ ków, najczęściej z rodziny mistrza. Pomocnicy ci to zwykle uczniowie; rzemiosło środkowoazjatyckie nie znało instytucji czeladnika . Najbliż­ szym jego odpowiednikiem był najemny majster, tzw. chalfa, pracujący dla zdobycia środków na założenie własnego warsztatu. Narastające stosunki kapitalistyczne prowadziły do zróżnicowania feudalnej struktury społecznej rzemiosła. Liczba właścicieli drobnych warsztatów zmniejsza się, natomiast chalfa jest coraz więcej. Praca na stanowisku mistrza najemnego, poprzednio traktowana jako stopień do własnego warsztatu, pod koniec X I X w. staje się położeniem stałym. Dość powszechnie stosowanym środkiem do utrzymania wykwalifikowa­ nego pracownika w jednym warsztacie była pożyczka, którą chalfa przyjmował podejmując pracę . Z upowszechnianiem się pracy najem­ nej związane było tworzenie się przedsiębiorstw zatrudniających k i l k u ­ nastu czy kilkudziesięciu pracowników. Ich właściciele, tzw. ustokor, najczęściej nie uczestniczyli już w produkcji. Na terenie Buchary z koń­ ca X I X w. tego typu przedsiębiorstwa pojawiły się przede wszystkim w tkactwie i odlewnictwie 51 52 5 3 Obok właścicieli warsztatów i pracowników najemnych na terenie 5 1 E . M. P i e s z с z e г i e w, O riemiesiennych organizacijach Sriedniej Azii w konce XIX — naczale XX wieka, „Kratkije Soobszczenija Instituía Etnografii", t. 33: 1960, s. 43. S u c h a r i e w a , op. cit., s. 92. Tamże, s. 86 n. 5 2 53 �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 515 UZBEKISTANU Uzbekistanu występowali również rzemieślnicy zatrudniani przez całą społeczność wioskową. Ta forma rzemiosła, znana również w Polsce i na innych terenach europejskich, związana jest ściśle z gospodarką naturalną. Wieś oddaje rzemieślnikowi pomieszczenie na warsztat, a nie­ kiedy wyposaża go także w narzędzia i opłaca naturaliami. Wśród Ryc. 7. Rękodzielnicze meble na bazarze w Margelanie Fot. z. Jasiewicz rzemieślników zatrudnionych na takich zasadach najczęściej spotykamy kowali, a obok nich fryzjerów, krawców i szewców . Na początku X X w. ta forma rzemiosła zanika w związku z rozwojem stosunków towaro­ wych. Jej renesans zarejestrowano w okresie I wojny światowej i wojny domowej , a więc w warunkach nawrotu do samowystarczalności na wielu terenach wiejskich. Większość specjalności rzemieślniczych posiadało swoją organizację cechową. Powołana ona była do normowania stosunków wewnętrznych w rzemiośle, a także do reprezentowania rzemieślników na zewnątrz. Cechy posiadały swe statuty, tzw. risolia, zawierające podanie o po­ wstaniu rzemiosła i napomnienia moralno-religijne dla rzemieślników. 54 55 5 5 M. A b d u r a i m o w, Pierieżitki sielskoj obszcziny kie Chumsan, „Sowietskaja Etnograf i ja", 1959, nr 4, s. 51. В a 1 к o w, op. cit., s. 62. 5 5 w uzbiekskom kiszla- �516 ZBIGNIEW JASIEWICZ Każdy ze statutów wskazuje na religijnego patrona specjalności, proroka lub świętego czczonego przez muzułmanów . Cechy tracą na znaczeniu po przejęciu w 2 połowie X I X w. władzy przez administrację rosyjską na części terytorium Uzbekistanu oraz w związku z narastaniem stosunków kapitalistycznych. Najdłużej pełnią one funkcję ram organizacyjnych dla rzemiosła w Emiracie Bucharskim i Chanacie Chiwijskim. Uspółdzielczenie rzemiosła powoduje zanik zwyczajów cechowych: wspólnych zebrań dla oddania czci patronowi rzemiosła i czytania sta­ tutu, wyzwolin na mistrza, połączonych z ucztami dla starszyzny cechowej i zgromadzeń w celu wspólnej naprawy narzędzi rzemieślni­ czych . Do naszych czasów zachowały się tylko nieliczne elementy cechowej organizacji i ideologii, kultywowane przez podeszłych wiekiem rzemieślników. Przebudowa życia społeczno-gospodarczego w okresie po Rewolucji Październikowej objęła również rzemiosło. Propagując uspółdzielczenie rzemiosła państwo umożliwiło rzemieślnikom zorganizowanie produkcji w większych zespołach ludzkich i oparcie jej na nowych środkach tech­ nicznych, a więc stopniowe przejście większości rzemieślników do pro­ dukcji fabrycznej. Droga ta zapewniła ogromnym masom rzemieślników miejsce w przeobrażającym się społeczeństwie, a jednocześnie wyzwoliła rzemieślników pozbawionych środków produkcji od eksploatacji ze strony właścicieli warsztatów i skupujących. Uspółdzielczenie rzemiosła było procesem kilkuletnim, postępującym od prostych form spółdzielczości i zbytu ku bardziej złożonym. W okresie I pięciolatki (1928—1932) liczba rzemieślników-spółdzielców zwiększa się z 21 600 3o 50 400 . Pro­ ces uspółdzielczenia rzemiosła w zasadzie zakończony został w latach 1933—1937 . W latach pięćdziesiątych spółdzielczość pracy włączona zo­ stała do systemu przemysłu p a ń s t w o w e g o . W ramach terenowego przemysłu państwowego znalazły się również niewielkie zakłady usłu­ gowe i przedsiębiorstwa przemysłu artystycznego. Zmiany w rzemiośle, przedstawione w powiązaniu z ich przyczyno­ w y m uwarunkowaniem, wskazują kierunek przemian w rzemiośle Uzbe56 57 58 59 60 O. A. S u с h a r i e w а, К woprosu o gieniezisie profiessionalnych kultów u tadżikow i uzbiekow, „Trudy Instituía Istorii, Archeologii i Etnografii A. N. Tadżikskoj SSR", t. 120: 1960, s. 197. Por. E . M. P i e s z c z e r i e w a , Iz istorii ciechowých organizacii w Sriedniej Azii, „Kratkije Soobszczenija Instituía Etnografii", t. 6: 1949, s. 36. J u d i n , op. cit., s. 111. Istorija narodnogo chozjajstwa Uzbiekistana, t. 1, Taszkieni 1962, s. 214. Istorija sowietskogo gosudarstwa i prawa Uzbiekistana, i. 2, Taszkient 1963, s. 580. 5 6 5 7 5 8 59 60 �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA UZBEKISTANU 517 kistanu. Jest to droga zaopatrzenia ogromnej większości rzemieślników w nowoczesne środki techniczne, podejmowania przez nich produkcji zaspokajającej nowe potrzeby odbiorców oraz przejmowania nowych, bardziej wydajnych i korzystnych form społeczno-organizacyjnych. W wyniku obserwowanego przez nas procesu większość wytwórców przestała być rzemieślnikami. Stała się pracownikami socjalistycznego przemysłu fabrycznego i przyswoiła społeczno-kulturowe atrybuty zwią­ zane z t y m stanowiskiem. Pewne cechy dawnego rzemieślnika zachowali jedynie niektórzy pracownicy przedsiębiorstw przemysłu artystycznego i warsztatów usługowo-naprawczych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0d62460486c356d59bfab809507ba84f.pdf 164bb6d2bab822b08f072428eb54da2a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1458 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1348 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.3-4 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I POLSKIEJ A K A D E M I I ETNOLOGII NAUK E T N O G R A F I A POLSKA XXXVI Zeszyt 1 Warszawa 1992 �REDAKTOR: WANDA PAPROCKA SEKRETARZ REDAKCJI: IWONA KABZjNSKA-STAWARZ Członkowie Rady Redakcyjnej: María Biernacka, Mirosława Drozd-Piasecka, Zbigniew Jasiewicz, Andrzej Stawarz, Anna Zambrzycka-Kunachowicz Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, AJ. Solidarności 105 Etnografia Polska © Copyright 1992. All Rights Reserved All Papers and Photos are copyright to their authors and to Etnografia Polska Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality 01-026 Warszawa, Anielewicza 25 m. 104, 96, tel. 381488, 38 2627 Zam. nr 49/92. Objętość 18,5 ark. wydawn. Nakład 900 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI Od Redakcji 5 ARTYKUŁY Część I Jolanta W r o ń s k a -Definicje etnografii i etnologii w polskich encyklopediach z drugiej połowy X I X i początku XX wieku Definitions of Ethnography and Ethnology in Polish Encyclopaedies from the second half of 19th and the beginning of 20th с Po со nam antropologia? - Sławoj Szynkiewicz 7 20 21 Część II Mirosława D r ozd-Pi a seek a - Konflikt pozytywny Lewisa A. Coserá Marian Grzegorz G e r l i c h - Współczesne podziały górnośląskiej zbiorowości regional­ nej jako problem etnograficzny Ethnographical Aspects of Contemporary Division of High Silesian Communities Janusz M u c h a - Konflikt, symbioza, izolacja. Stosunki etniczne na polskim Podkarpaciu Conflict, Symbiosis and Isolation. Ethnic Relations in the Polish Part of the Carpathian Region Andrzej W o ź n i a k - Z dziejów gruzińskiej diaspory w Polsce An Outline of the History of Georgian Diaspory in Poland Dagnosław D e m ski - Niektóre problemy pogranicza kulturowego na przykładzie społeczności pasterskich z północno-zachodnich Indii Some Problems of Cultural Frontier in the Case of Pastoral Communities from North-West India Danuta Stasik - Wybrane aspekty kontaktu kultur w literaturze hindi Selected Aspects of Culture Contact in Hindi Literature 25 35 62 65 79 81 97 99 117 119 134 Część III Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z - Nic w przyrodzie nie ginie Nothing Gets Lost in Nature 135 157 RECENZJE I OMÓWIENIA [Etnologia w rozterkach.] Metodologiczne problemy badań nad kulturą i tradycją, red. T. Karwicka, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń 1991 - Barbara Olszewska-Dyonizidk 161 �Ewa Nowicka, Świat człowieka - świat kultury. Systematyczny wykład problemów antropologii kulturowej, Warszawa 1991, PWN - Barbara Olszewska-Dyoniziak Barbara Olszewska-Dyoniziak, Człowiek - kultura - osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kultury, Kraków 1991, ss. 297 - Teresa Konvička Jerzy Damrosz, Rozwój pojęć podstawowych w polskiej nauce o kulturze ludowej do 1939 roku, Wrocław 1988, Ossolineum, ss. 183 - Aleksander Lipski Andrzej Sakson, Mazurzy - społeczność pogranicza. Przedmowa Jana Szczepańskiego, Poznań 1990, Wydawnictwo Instytutu Zachodniego Ziemie Zachodnie - Studia i Materiały Nr 15, ss. 342 - Iwo Nowak Krzysztof Renik, Podpolnicy. Rozmowy z ludźmi Kościoła na Litwie, Łotwie, Białorusi i Ukrainie 1990-1991, Warszawa 1991, Oficyna Przeglądu Powszechnego, ss. 350 - Iwona Kabzińska-Stawarz Zaolzie. Studia i materiały z dziejów społeczności polskiej w Czecho-Słowacji, M.G. Gerlich, D.K. Kadłubiec (red.), Katowice 1992, ss. 115 - Andrzej Stawarz J. Ligęza, Dzieła, 1.1, Katowice 1991, ss. 176, t. П, Katowice 1992, ss. 126+96+152+10 nlb. - Andrzej Stawarz The Conservation of Culture: Folklorists and the Public Sector, Burt Feintuch (ed.), Lexington: The University Press of Kentucky 1988, ss. 288 - Anna Brzozowska-Krajka, Wiesław Krajka Vladimir Vaclik, Lidové Betlémy v Cechách a na Moravě, Praha 1988, wyd. Vyšehrad, ss. 127, ilustr. — Mirosława Drozda-Piasecka P. Salner a kolektiv, Taká bola Bratislava, Bratislava 1991, ss. 199 - Andrzej Stawarz Svod étnografičeskich ponjatij i terminov. Ětnografija i smežnye discipliny. Ětnografičeskie subdyscypliny. Školy i napravlenija. Metody, Moskva 1988, ss. 223 - Iwona Kabzińska-Stawarz Etnologia Europae Centralis. Časopis pro národopis sřední, východní a jihovýchodní Evropy, Nr 1 :1992, ss. 93 167 175 180 187 191 196 197 199 209 213 215 217 NEKROLOGI Ion Vládutiu (30.01.1929-11.10.1991) - Zofia Szromba-Rysowa, Danuta Tylkowa . . . . 221 Redakcja pragnie przeprosić dr Olgę Goldbergową za błąd w tytule jej artykułu, zamiesz­ czonego w t. 35, z. 2 naszego pisma. Tytuł powinien brzmieć: „Księga pamięci a mit żydowskiego miasteczka". Etnografia Polska is regularly listed in the International Current Awareness Service: Anth­ ropology. Selected material is indexed in the International Bibliography of Social and Cultural Anthropology �Szanowni Państwo! Proponowane Państwu artykuły i recenzje jeszcze wyraźniej niż dotych­ czas nawiązują do spraw ważnych dla całego środowiska, wobec których trudno pozostać obojętnym. Już rzut oka na zawartość Zeszytu wskazuje, iż znajdujemy się w punkcie zwrotnym, w momencie przełomu, który może mieć istotne znaczenie dla przyszłości naszej dyscypliny. Sprawą pierwszorzędną jest trwająca dziś dyskusja nad adekwatnością nazwy: etnografia, etnologia, antropologia społeczna, kulturowa... do ja­ kości, charakteru i zakresu prac prowadzonych w polskich placówkach mających w nazwie te właśnie terminy. Pociąga to za sobą nie tylko konieczność samookreślenia się, zdefiniowania uprawianego zawodu, lecz także usytuowania siebie i swoich prac na peryferiach lub w centrum nauki światowej, wreszcie - odpowiedzi na pytanie, czy mieszczą się one w tradycyjnym sposobie pojmowania naszej dyscypliny, czy też wnoszą coś nowego, inspirującego, choćby propozycje nowatorskiego przedstawienia dotychczasowych osiągnięć etnologów i reprezentantów innych, bliskich etnologii dyscyplin. Zwiastunem zarysowania się nowego obszaru zagadnień jest prezentowa­ ny blok artykułów, które łączy wspólny motyw: konflikt, kwestia życia na pograniczu, współistnienia różnych grup etnicznych. Jesteśmy dziś świad­ kami szczególnego zainteresowania tego typu sprawami. Mówi się o nich jednak głośno przede wszystkim w aspekcie polityczno-ekonomicznym (kwestia regionów, praw mniejszości, swobód religijnych itp.). Zbyt słabo słyszalny jest natomiast w Polsce głos etnologów i innych badaczy kultury. Z jednej strony jest to zapewne wynikiem świadomego unikania spraw wymagających zagłębienia się w politykę, z drugiej - konieczności prze­ prowadzenia badań, nabrania dystansu, odczekania, zanim wyciągnie się wnioski i ogłosi generalne wyniki prac o nie tylko naukowym znaczeniu. Redakcja pragnie kontynuować tematykę tzw. pogranicza, interakcji i konfliktów kulturowych, współżycia różnych grup etnicznych, kultur i sub­ kultur, rozmaitych odcieni relacji: swój - obcy. W kwestiach tych nie padły jeszcze ostatnie słowa, a czas, w którym żyjemy jest wyraźną cezurą od­ dzielającą przeszłość od stającej się na naszych oczach przyszłości, wyras­ tającej z konkretnego podłoża, nierzadko tak bardzo obrosłego milczeniem. �6 Będziemy Państwu wdzięczni za ewentualne artykuły, komunikaty, in­ formacje o konferencjach, recenzje z ukazujących się prac poświęconych wymienionym zagadnieniom. Nie znaczy to, oczywiście, że rezygnujemy z innych tematów! Niestety, musimy też wspomnieć o kolejnym - tym razem bolesnym - sygnale zmian. Otóż, środki jakie otrzymaliśmy na druk kolejnych rocz­ ników nie pozwoliły nam na wypłacenie honorariów autorskich. Zdajemy sobie sprawę z negatywnych konsekwencji takich decyzji (podjętych poza Redakcją) dla losu publikacji naukowych i środowiska. Wierząc, że jest to tylko przejściowy objaw kryzysu - tym goręcej pragniemy podziękować Autorom, którzy zdecydowali się wydrukować swoje artykuły i recenzje bezpłatnie. Redakcja � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81192d8b156cbf9bb1930f8c93a1c638.pdf 1392dcd42458f4141638de5b34170629 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:519 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:474 Title A name given to the resource Indeksy / ETNOGRAFIA POLSKA 1962 t.6 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1962, t.6, s.461-471 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKSY Wykonała Zofia Szromba. Liczby podane kursywą wskazują, że wzmianka znajduje się w przypisie. INDEKS OSOBOWY Abraham W. 359 Adamson A. 445 Adamus K . 41, 322 A l - I d r l s i 63-72, 362 Andrusov D. 35 Anikin W. P. 417, 417 Antoniewicz Włodzimierz 17, 362, 382, 431, 432 Apanańska K . 322 Arcichowskij A. 304 Ariste P. 398 Baláš E . 413 Bar A. 293 Baran K . 166 Baranowski Bohdan 293 Barszczewski Jan 278 Barycz H . 430 Barzykowski S. 279 Batowski I I . 202, 270 Bazielich W. 430 Beauchamp J . 297, 297 Bednárik Rudolf 422 Beneš J . 413 Berezowski S. 195, 431 Bernatzik H. A. 292 Biasutti 353 Bieniarzówna J . 138 Biernacka Maria 41, il, 322 Birkenmajer J . 138 Birket-Smith B. 354 Blade J . F. 456 Bochenek Z. 355 Bocheński Z 137 Boczek A. 71 Bogdanowski J . 368 Bogucki K . 26 Bohmann L a u r a 444, 444, 445 Bohmann Paul 444, 444-448, 448 Bokesová Z. 426, 426 Borowski K . 168, 169 Bratanic B. 26, 32, 353 Braungard Ryszard 83 Brockhaus F. A. 273 Broda J . 82, 372 Bronicz S. 90 Bruchnalski K . 140 Bruckner A. 166 Bujak Jan 322, 332 Bujakowa M. zob. Lechowska-Bujak Maria Burchardówna Helena 430 Burgstaller Ernst 405, 407 Burian V. 420, 420 Burlasová Soňa 422, 427, 427 Buschan G. 292 Capper 298 Chalandon F. 65 Chaloupecký V. 70, 71 Champion P. 354 Chastellux de 298 Chełchowski 289 Chmielewski W. 305 Chmielowski Benedykt 292, 292 Chodakowski Zorian Dołęga 270 Chodźko J . 268 Chojnacki K . 42, 322 Cholewa J . 81 Cholewa M. C. 366, 370 Chombart de Lauwe M. J . 434 Chombart de Lauwe Paul H. 434, 434-437, 437 Chrzanowski I. 274 �462 INDEKSY Cook 292-294, 299 Соохе Wilhelm 300 Couvreur L . 434 Crestón R. Y . 357 Czapkiewiczowa M. 429 Czeboksarow N. N. 418 Czekanowski J . 349, 353, 354 Czubek J . 186 Cwirko-Godycki 3VT. 349, 353 Dalmata Herman 66 Damrosz Jerzy 281 Daryl Forde R. 325, 354 Dobkowski P. 361 Debec C. T. 351 Delaveau L . 81 Długopolski E . 167 Dmochowski Franciszek 293 Dobrowolska Danuta 438 Dobrowolska M. 26 Dobrowolski Kazimierz 27. 19, 25, 26, 35, 75, 75. 78, 81, 82 136, 137, 137, 202, 207, 209, 217, 223, 223, 233, 236, 332 Doppelfeld O. 304-307 Droppová-Markovičová L . 426, 426 Drozdowski A. 432 Dunáre N. 18, 26 Dynowski Witold 353, 356 Dzierży kra j -Rogalski T. 353 Dżabbarow I . M. 449, 453, 453-455 ; Eichborn L . 169 Erixon 353 Evans-Pritchard E . E . 448 Fabianowski J . 26 Falkowski J . 81 Fastnacht A. 26 Febure M. 291, 291 Federowski Michal 270, 281-284, 281-285, 286, 286-289, 288, 289 Fejér G . 71 Ferguson 274 Ferth 352 Filová Božena 422, 423, 423 Finkel 285 Firth R. 447 Fischerowa E . 25 Flis J . 430 Flizak S. 81, 82 Forster J . R. 292, 294, 299, 300 Fóldes L . 32 Franklin Beniamin 298 Franko I . 417 Gašparíková V. 426, 426 Gavazzi M. 26, 353 Gądziński Z. 312 German Franciszek 267, 275 Geryk J . 411, 412 Gessain R. 351, 354 Gierasimow N. P. 351 G i l E w a 333 Giot P. R. 357 Gloger 2S2 Gluckman M. 445 Gładysz Mieczysław 15, 15, 25, 26, 29, 31, 33, 75, 75, 318, 332 Gładyszowa Maria 25, 30, 75, 292 Gocel L . 267, 272 Golach owski K . 430 Gołębiowski Ł. 80 Gotkiewicz Marian 93, 94, 97, 101, 105. 112, 116, 119 Gozdawa-Reutt Wincenty 278 Griaule M. 351, 438, 441 Gumowski M. 362 Gunda Béla 26, 353 Gwagnin A. 291, 291 Hacquet В. 167 Hahn Edward 85 Hazclius 353 Heine-Geldern P. 353 Hensel W. 309 Hercen A. 275 Herskovits Melville 352, 354 Hoebel 445 Holý L . 421 Hołubowicz W. 316 Hombourger H . 441 Homolacsowie 168-170, 189 Horák J . V. 422, 420 Horálková Z. 426, 426 Hornberger Theodor 456, 457, 456-458, 499 Horváthová Emilia 422, 427, 427 Howell P. P. 445 Hrabyk P. 359, 361 Hurt Jakub 388 Huska J . 75 �INDEKSY Itman L . 317, 318 Izbicki R. 42, 44, 45 Jachowicz S. 277 Jackowski Ignacy 274, 275 Jacobeit Wolfgang 21, 83, 421, 459, 460 Jahnová M. 411 Jamka R. 26, 365 Janowski J . 359, 365 Jaroněk B o h u m í r 410, 410, 411, 411 Jarosz Stefan 385 Jasicki B. 26 Jasiewicz Zbigniew 455 Jasnorzewski Maciej 333, 353 Jasnowska J . 312 Jaworska B . zob. Kopczyńska-Jaworska Bronisława Jażdżewski K . 305, 307 Jech J . 419 Jelínková Z. 426, 426 Jelski Aleksander 279, 279 Jenny J . 434 Jeřábek Richard 403 Jeż-Jarecki Władysław 340 Jireček K . 226, 227, 227, 229, 229, 233 Johnová Helena 413 Jost Henryk 367, 370, 372, 374, 381 Jostowa Wanda 25, 26, 189, 322, 366, 382, 382-384 Józwienko A. W. 417, 417 Julicn Ch. André 438 Kacnclson D. 269 Kaczmarczyk Z. 81 Kahounová E . 423, 423, 424 Kaindl R. F . 98, 98, 100, 101, 101-103, 103, 107, 110, 111, 112, 112, 115 Kaleciak P. 82 Kalfasówna S. 165 Kalits V. 395, 395, 399 Kaljuvee E . 399 Kallas Oskar 388 Kamińska J . 316 Kamocki J . 322 Karbusický V. 422 Karłowicz Jan 282, 283, 283, 285 K a r s k i j E . F . 283, 285 K a r u E . 399 Kiersnowski R. 307 Kivisaar-Feoktistova L . 395, 395 Klaar A. 406 463 Kleiner J . 273 Klimaszewska J . 25, 26, 30, 333 Kniaźnin Franciszek Dionizy 278 Kočiš J . 33 Koetter 238 Kolberg 282, 289 Kolessa F . 426 Kolowca J . 432 Kopczyńska-Jaworska Bronisława 25, 26, 30, 82, 321, 332, 333, 431 Koppers W. 352 Kornaś J . 26 Kosew D. 202, 229 Kostrzewski J . 307, 316-318 Kostuch 26 Kotasowie Anna i Adam 192 K o v á č e v i č o v á Soňa 422 Kowalewicz В. 271 Kowalik J . 41, 322 Kowalska-Lewicka Anna 17, 25, 26, 30, 75, 322, 358, 388, 427 430, 432, 433 Kozerska Helena 281, 282 Kozłowski J . 427, 428 Kramařík J . 421, 421 Krandžalov D. 422 Kreutzwald R. 388 Krygier E . 367, 384 Krzyszkowski J . 291, 292 Krzyżanowski J . 267, 267, 269, 270, 275, 422 Kubijowicz W. 81, 330, 330, 333, 333, 334 Kuczyński S. 361, 362, 364 Kunysz Antoni 26, 365 Kunz L . 33, 419, 419 Kupfer F . 66, 362 Kuraś S. 138 K u r r i k H. 390, 390 Kutrzeba-Pojnarowa Anna 25, 26, 33, 75, 81 Kutrzebianka A. zob. Kutrzeba-Pojna­ rowa Anna Küchelbecker Wilhelm 267, 269, 269 Küppers G. A. 202, 202 K w a ś n i e w i c z Władysław 134, 136, 137 Kwolek J . 359 Látt S. 399, 399 Lechowska-Bujak Maria 322, 330, 337 L e h r - S p ł a w i ń s k i T. 359, 363 Leinbock F . zob. Linnus F , �46Í INDEKSY Leńczyk G. 353 Leroi-Gourhan A. 351, 354, 438-440, 442 Leszczycki S. 81, 431 Lcvi-Strauss Claude 351, 354 Lewicka A. zob. Kowalska-Lewicka Anna Lewicki Tadeusz 63-69, 70, 71, 72, 362, 362, 427-429 Lewin M. G. 351 L i i v a I. 359 Limairac de Edmond 456 Linde 385 Linnus F . 389, 390, 390, 391 Linnus H. 399 Linnus Jüri 399, 400 Litwin Michał 291 Loesch v. К. C. 202, 204 Londzin J . , ks. 120 Looke E . 398, 399 Losa Józef 278 Louis J . 141 Loukotka C. 421, 422 Lugerd Lord 447 Luts A. 395, 395, 399 Łabedzki H. 165 Łapińska K . 322 Ł o w m i a ń s k i H. 358, 359, 362, 362 Łyskina 278 Machnik J . 365 Macůrek J . 20 Makowiecki A. 13S Makulski Krzysztof 349, 353, 356, 444 Malec J . , ks. 101, 101 Maleczyński K . 362, 362 Malinowski B. 445 Małecki M. 96, 96 Manninen I . 389, 390 Marcinkiewicz Hieronim 278 Marinov Wasil 202, 206, 206, 208. 208, 214, 216, 217, 218, 222, 223 Marków A. 362 Markowska Danuta 90, 226, 400, 407, 459, 460 Markus Michal 30, 422 Masanow E . 449, 450, 449-451, 452, 453, 455, 455 Maśliński M. 322 May Jan 294 Mączyński T. 430 Melich J . 70, 71 Melieherčík Andrej 422, 426 Mickiewicz 269, 272, 278 Miechowita Maciej 165, 165, 291, 291 Mieli A. 66 Miklosich F . 19 Milewski W. 34 Mirek Irena 333 Mittelstaedt Hanna 322, 332 Mjartan Ján 75, 412, 422, 425 Molina Giovanni 299 Monogarow Ł. F . 418 Montandon 442 Moora A. 394, 394, 399 Moora H. 391, 392, 394, 394, 398 Moore T. 274, 274, 275 Moskwa K . 359, 365 Moszyński Kazimierz 236, 236, 289, 312, 312, 313, 316 Mościcki H . 273 Mróz L . 41 Mruškovič S. 426 Mulkiewicz O. 25 Munch H. 362 Mühlmann W. E . 202, 204, 208, 208 Nahlik A. 31G Nahodil O. 419, 420 Nandris Grigore 96, 96 Nasz A. 316 Nestor 359, 359 Niederle L . 409, 409 Nistor J . 99 .99, 103, 103 Nizińska Irena 25, 75, 322, 403 Nižnanský J . 425, 425 Nocoń H. 422 Nosek S. 307, 358 Nowacki W. 35 Nowina-Konopka J . 138 ; Obrębska-Jabłońska Antonina 281 Oesterley 71 Ogorzałkowa G. 322 Olderoge P, J . 351 Olędzki J . 30, 41, 48, 322, 355 Ordon J . 275 Orkan Władysław 387 Orłowa A. S. 417, 417 Ossowska M. 297 Ostrowska Elżbieta 302 �465 INDEKSY Pachoñski J . 138 Paevere-Habicht Т. 398, 398 P a l i č k o v á - P á t k o v á J . 27, 33 Pantelić N. С. 208 Paryski W. H . 35, 432 Pastrnek F . 94, 94, 95, 96 Pauli Zegota 279 P a w ł o w s k i E . 430 Pazdur J . 166, 181, 183 Pelc M. 169 Persowski F . 359 Perszic А. I. 418 Petera Janina 192 Peters S. 370 Peterson A. 399 Petrycki R. 388 Pęcherski Z. 155 Pieniążek J . 335 Pieńkowska H . 433 Pieszczeriewa E . M. 449, 449, 152. 452, 454, 455, 455 Pietkiewicz C. 285, 313 Pietraszek Edward 322, 416, 418 Pitt-Rivers 352 Pluciński J . 322 Podolák Ján 27, 30, 33. 75, 422, 425, 425 Podraża A. 26 Poiríer J . 351, 438-440, 442, 443 Pol Wincenty 115, 116 Polek J . 99, 99 Poliszczuk H . 417, 417 Poniatowski Stanisław 285, 285, 289, 422 Popiołek F . 97, 97, 120 Poriókyj A. 27, 34 Potocki J . 365 Pražák V. 420, 420, 426. 426 Probosz J . 120 Pruszcz P. H . 138 Ptaśnik J . 71, 165 Ptolemeusz 65. 69 Pucek B. 41 Puszkin 268 Putek Józef 120 P u t i ł o w В. I. 417, 417 Qafezezi По Mitke 192, 193, 195, 196 Radwan M. 175 Radwańska-Paryska Z. 431 Radzikowski-Eliasz W. 165, 166, 176, 176, 179 Etnografia Polska, t. VT Radziwił M. K . 291, 291 Rafacz J . 165, 136 Raschkc G. 316 Raticz O. 365 Raud Kristjan 388, 389 Rank G. 390, 390 Reinfuss Roman 25, 26, 31, 75, 81, 136, 193 Reychman J . 26, 27, 34, 367 Reychmanowie J . S. 366, 366, 372, 372, 377, 377, 383, 383 Ricaut P. 291 Richter E . 394, 394 Rivier P. 354 Riviere J . H. 357 Robek А. 419, 422 Roger I I 63, 65, 65, 66, 72 Roitinger F . 406 Rokucki 387 Romańska Cwetana 202 Rosińska В., ks. 349, 353 Rostworowski Jan 320 Rouche J . 355 Rousseau Jan Jakub 295 Różański W. 175 Ruszczyński T. 367, 384 Rybaków B. 309, 312 Rychlikowa J . 82 Rypiński Aleksander Radwan 269, 272-279. 272-276, 278, 279 Rysiński Franciszek 278 267-270, Sadownik J . 284 Sage G. 316 Saks L . 399 Sawicki L . 81 Scheybal J . V. 426 Schlegel H . J . 399 Schmidt P. W. 349 Schmoler 285 Schubert F . 102 Semkowicz W. 97, 97, 120 Sergi S. 354 Seweryn T. 366 Sękowski J . 268 Sild H. 398 Sniesariew T. P. 455 Sokołowa W. K . 417, 417 Solecki Adam 275 Sowiński Wojciech 274 275 ; 30 �460 INDEKSY Spancer Adolf 83 Sparreman 298 Spasowicz Włodzimierz 279 Staňková J . 421, 421 Staszic S t a n i s ł a w 80, 167, 175 S t o ł y h w o w a E . 26 Stránská D. 17, 410, 410 Stratanowicz G. G . 418 Stuchlík JVL 421 Sušil 285 Svetoň J . 118, I I S Svoboda Klemens, ks. 114 Sworakowski W. 112 Szachmatow A. A. 359 Szafarzyk 278 Szafraniec Józef 387 Szczotka S. 81, 82, 120 Szczudłowska K . 318 Szela Jakub 111 Szembek F . 292 Szewczyk Z. 82 Szromba Zofia 75, 418, 422 Szwengrub L . zob. Szwengrub-Judenko L . M. Szwengrub-Judenko L . M. 41, 322 S z y d ł o w s k i Ignacy 278 Szyfelbejn Zofia 448 Szyszwan S. 353 Slaski J . 313 Srodoń A. 26 Świecki T. 138 Swiętek J - 81 Swietosławski Zenon 277 Switkowski Piotr 293, 294, 296-299 Sembera A. V. 94, 94, 96 Stika J . 17, 30, 32, 425, 425 Šubert F . A. 409 Švecová S. 420, 421, 426 Tampere H . 399, 399 Taube 295 Terentiewa Ł. N. 418 Thunberg Karol Piotr 283, 296, 297 Tihase K . 398 Tłoczek I. T. 422 Tokariew S. A. 418 Tołstow S. P. 351, 354, 415, 425, 416 Tomasik J . 322 Tott Francois de 296, 296 Trces-Saks L . 398 Troska G. 398, 398 Trzepacz-Cabalska M. 429 Turnau Irena 291, 293 Tvarůžek J . 410 Tylkowa Danuta 25, 75, 322, 338 Tyszkiewicz 279 Udziela S. 81, 147 Ulanowski B . 141, 153 Ulčák L . 421, 421 Urban R. 99, 99 Urbancová V. 424, 424, 425 Urbańska Barbara 202, 226, 228, 229 Üprus H. 398 Václavík A. 401-403 Vallois Henri 354, 356, 441 Varville E . G. de 299 Vassar 392 Vértes L . 428 Veske M. 399 Vielaminov-Ziernov V. V. 68 Viidalepp R. 395, 395 Viires A. 395, 395, 396, 396 Vladu^iu J . 26 Volney Constantin Francois Chassebeuf de 293, 297 Voolmaa A. 398, 398 Vuia R. 26, 34 Wagner Z. 413 Wakarelski Christo 26, 32, 202, 218, 222 Wanke A. 26 Wasilewski L . 270 Węgrzynowicz L . 82, 330, 330, 333, 333, 334, 334, 336, 337 Widajewicz J . 358, 359 Wieczorowski T. 307 Wostrow W. W. 449, 454, 454, 455 Wójcicki К. W. 279. 289 Wrotnowski F . 273 W y w i a ł k o w s k i Ż. 275 Zabłocki Tadeusz 278 Zacharowa I. W. 449-452, 449-453 Zachradnik J . 120 Zajączkowski S. 361 Zaleska M.- 353 Zambrzycka A. zob. Zambrzycka-Kunachowicz Anna Zambrzycka-Kunachowicz Anna 25, 75, 366, 427 �467 INDEKSY Zamojski Tomasz Antoni 241, 242 Zamoyski W. 169, 170 Zan T. 268 Zawiliński R. 94, 94, 96, 96 Zborowski J . 26, 81, 163, 330, 330, 335, 335 Znamierowska-Prüfferowa Maria 353, 357 Zubrzycki T. 101, 107, 107, 110, 110 Zwoliński Stefan 163, 170, 176, 186 INDEKS NAZW Żaki A. 26, 35, 358, 359, 429, 430 Żukowski O. M. 105, J05 Żurowski T. 359 Żynda Bolesław 267, 275 Żunić Lespova 208 Żatko R. 32 Zdanko T. A. 416, 417 GEOGRAFICZNYCH 1 Afryka 21, 146, 352, 355, 356, 438, 441-443, 445 Albania 192, 192, 193, 193, 196, 206 Albańczycy 192, 197, 199, 216 Alpy 21 Ameryka 34, 56, 298, 299, 356, 385, 386, zob. też Stany Zjednoczono Ameryki Północnej A n d r y c h ó w — okolice 81 Anglia 279, 434 Anglicy 300 Arda — dorzecze (Grecja) 211 Aromuni 192, 192, 193, 195, 196, 198, 199, 199-201, 204, 204, 207-209 Arszyca (Bukowina) 112, 118 Australia 356 Austria 88, 97, 98, 145, 146, 404 — Górna 403, 404, 407,' 459 Azja 356 — Mniejsza 85, 146 — Przednia 21 — Środkowa 449, 450, 452, 453, 453, 455 Babia Góra 323, 327 — okolice 81 Babiogórskie 22, 322, 323, 326, 330 Baczka (Jugosławia) 93 Baligród (pow. Lesko) 42, 44, 45, 49-52, 52, 54, 55, 55, 56, 57, 58 Bałkany 19, 22, 25, 32, 65, 193, 222, 456, 458, zob. też P ó ł w y s e p Bałkański Bańska (pow. N. Targ) 186 Barcice (pow. N. Sącz) 338 Bawarczycy 295 Berechy (pow. Lesko) 44 Berlin 145 ETNICZNYCH Beskid Niski 81, 322, 432 — Sądecki 323, 330 — Śląski 17, 94, 322, 323 — Wschodni 68 — Wyspowy 81, 322-326, 328-335, 3,?;'. 337 — Zachodni 68, 96, 111, 120 — Żywiecki 330 Białka (pow. N. Targ) 167 • - rzeka 377, 378, 380 Białorusini 283 Białoruś 272, 283, 288 Biały Dunajec (pow. N. Targ) 186 Biecz (pow. Gorlice) 165 Bielsko 153 Bieszczady 41-44, 41-42, 44, 46-50, 52, 54-60, 60, 322, 432 Biskupin (pow. Żnin) 313 Bizancjum 65 Bliski Wschód 291, 295, 297 Boboshtica (Albania) 195, 200 — okolice 192, 195 Bochnia 107, 154, 165, 168 Bojkowszczyzna 52 Borová (Albania) 195 Borowiec (Bułgaria) — okolice 214, 215 Bośnia 93, 94, 112, 114, 118, 119, 146 Bratysława 24, 27, 33, 67, 71, 146 Brazylia 93, 111, 118, 119 Brenna (pow. Cieszyn) 31, 324 Bretania 357 Brno (CSRS) 400, 419 Bruksela 349 Brzegi (pow. N. Targ) 377 Brzegi (pow. Ustrzyki D.) 47 Buda (Węgry) 72 Budapeszt 145, 146 �4B8 INDEKSY Budy łów (Bukowina) 106 Buflak (pod N. Targiem) 375 Buk (pow. Lesko) 50 Bukowa (pow. Biłgoraj) 240, 245, 261 Bukowina 20, 93, 94, 97-99, 101, 103-107, 309, 111, 115, 118-121 Bukowina (pow. N. Targ) 377 Bulgaria 18, 22, 32, 67, 202, 204, 206, 207, 209-212, 210, 215, 216, 222, 226-230, 238, 362 Bułgarzy 18, 206, 209, 215, 216, 227, 230 Burgas (Bułgaria) 209, 212, 214, 228 Butka (Albania) 195 Ceniów (Bukowina) 106 Chaskowo (Bulgaria) — okolice 209 Chicago 385, 386 Chiny 297, 298 Choceń (pow. Lesko) 58 Chochołów (pow. N. Targ) 384, 387 Chorezm 449, 453, 454 Chorwacja 146 Chyżówki (pow. Limanowa) 332. 333, 335 Ciche (pow. N. Targ) 168 Ciemierzyńcc (Bukowina) 106 Cieszyn 94 Cieszyńskie 100 Cincari 204, 204, zob. też Aromuni, Własi Ciosmy (pow. Biłgoraj) 240, 244 Cisa 68-70 Cisną (pow. Lesko) 42. 44, 45, 49-52, 52. 54-57, 55 Cisowiec (pow. Lesko) 50 Cyganie 229, 427, 455 Czadcza (CSRS) 93-97, 101 Czadecczyzna zob. Czadeckie Czadeckie 93, 94, 96, 97, 100, 101, 104-106, 119-121 Czarna (pow. Ustrzyki D.) 44, 57, 57 Czarna Góra (Czarnogóra) 296 Czarna Góra (pow. N. Targ) 372, 377 Czarne (Czadeckie) 96 Czarny Dunajec (pow. N. Targ) 155, 168, 186, 375 Czechosłowacja 22, 24, 25, 27, 32, 93, 94, 353, 407, 419, 428 Czechy 70, 88, 146, 189 Czerniowce (Bukowina) 100, 101, 106, 109, 110, 114, 117, 122-132 Czesi 17, 32, 36, 70, 403, 421 Dachnów (pow. Lubaczów) 363 Dardha (Albania) 195, 200 — okolice 192 Daszówka (pow. Ustrzyki D.) 42 Dckan 297 Delvina (Albania) — okolice 195 Długopole (pow. N. Targ) 31 Dniestr 68, 68, 97, 98 — dorzecze 361 Dobczyce (pow. Myślenice) 154 Dobrudza 229 Dolina Jaworzyka (Tatry) 167 — Kościeliska (Tatry) 165, 167, 168, 170, 176, 184-186, 383 — Miętusia (Tatry) 167 Dołżyca (pow. Lesko) 50 Dřeňová (Albania) 200 Durabrawa (Mołdawia) 114, 118 Dunai 64, 66-68, 70, 212 Dunaviec (Bukowina) 118 Dwernik (pow. Ustrzyki D.) 44, 45 Dyneburg (Dźwińsk) 269 Dzianisz (pow. N. Targ) 31, 168, 188 Dźwina 276 Dżuma^ga (Xhumaga, Albania) 195 Egipt 297 Erseka (Albania) 195 Estonia 388, 390, 394, 395, 398, 400 Estończycy 392, 394, 399 Europa 65, 84, 85, 223, 385, 408, 415, 428, 431 — środkowa 20, 21, 34, 65, 05, 72, 83, 83, 85-88, 458 Fieri (Albania) — okolice 195 Filadelfia 350, 352 Flandria 90 Francja 56, 85. 145, 351, 434, 438, 444, 458 Frasheri (Albania) 195 Frydman (pow. N. Targ) 378, 381 Galicja 97, 98, 100, 105, 155, 159, 189 Gdańsk 316 Gdów (pow. Myślenice) 154 Georgia 299 Germania 69 Gjirokastra (Albania) 195 Głogowiec (Słowacja) 70 Goraj (pow. Biłgoraj) 241 Gorce 81, 82, 322, 323, 326, 328, 330, 382, 384 �INDEKSY Gottwaldowo 412 Grecja 192, 193, 195, 206, 209, 210, 210, 229, 234 Grecy 58, 208, 216 Gronków (pow. N. Targ) 387 Grybów (pow. N. Sącz) 155 Gubałówka (Zakopane) 186 Gura Humora (Bukowina) 107-109, 114. 115, 117, 118 Habkówka (pow. Lesko) 50 Hala Pyszna (Tatry) 165, 166, 181, 184 Harasiuki (pow. Biłgoraj) 240 Hatna (Bukowina) 103 Hercegowina 146 Himara (Albania) 195 Hindostán 197 Hiszpania 229, 456 Hliboka (Bukowina) 103, 104, 110, 112, 124, 126, 127, 130, 131 Hont (Słowacja) 72 Horodek (pow. Lesko) 59 Hotentoci 298 Hron (CSRS) 17 Huta Krzeszowska (pow. Biłgoraj) 265 Indianie 298, 299 Indie 295, 298 Indoeuropejczycy 85 Istebna (pow. Cieszyn) 31 Italia Dolna 229 Jabłonka (pow. N. Targ) 375 Jabłonki (pow. Lesko) 50, 57 Jabłonkowska Przełęcz 94, 96 Janina (Grecja) — okolice 195 — jezioro 206 J a n ó w (Lubelskie) 242 Japonia 298 Jarosław 363, 365 Jasio 146, 155 Jaworzec (pow. Lesko i 50 Jordanów (pow. Sucha) 155 Józefów (pow. Biłgoraj) 265 Jugosławia 32, 119, 204, 206, 353 Jurgów (pow. N. Targ) 31, 372, 377 Jurków (pow. Limanowa) 31, 332, 335 Kaczyka (Bukowina) 100, 104, 105, 108, 111, 113, 117, 122-132 333, 107, 469 Kaliczanka (dzielnica Czerniowiec, B u ­ kowina) 100, 101, 104, 112, 114, 124, 129 Kalnica (pow. Lesko) 50, 58 Kalwaria Zebrzydowska 154, 433 K a ł m u c y 295 Kamenica (Albania) 200 Kamesznica (pow. Żywiec) 31 Karakaczani 202, 202, 204, 206-218, 213, 214, 211, 221, 222, 226, 229, 230, 233-238 Karnobat (Polanowgrad, Bułgaria) 209 Karpaty 15-25, 26, 27, 29, 29. 31, 31, 32-35, 41, 63-66, 68-72, 75, 78, 80, 82, 94, 97, 98, 120, 223, 321, 423, 424 427-429, 456 — Polskie 76, 81, 136, 137. 321, 323, 326, 329, 330, 332, 385, 425, 433 Katowice 29 Kaukaz 85 Kawała (Grecja) 209 Kazachstan 449, 451, 452, 454 Kelcyra (Albania) 192 Kielczewa (pow. Lesko) 50 Kijów 66, 362, 428 Kisuca (CSRS) 94, 96, 97, 103 Kisucanie 93, 94, 100, 101, 103-107, 110. 112 : Kolin ÍČSRS) 146 Komańcza (pow. Sanok) 31 Konary (pow. Kraków) 140 Konispoli (Albania) — okolice 195 Komuchy (Bukowina) 106 Konstantynopol 296 Korca (Albania) 192, 195, 198-200 Korite (Albania) 195 Koszalin — woj. 93 Koszarawa (pow. Żywiec) 31 Kotlina Fergańska (ZSRR) 450, 452 Kowaniec (pod N. Targiem) 366 K o z ł ó w (Bukowina) 106 K r a k ó w 24, 25, 26, 29, 31, 67, 67, 69, 107, 141, 142, 145, 155, 165, 358, 428 Krempachy (pow. N. Targ) 378, 381 Krosno 155 Krościenko (pow. Ustrzyki D.) 44, 58, 58 Krośnica (pow. N. Targ) 384 K r y m 296 Krywe (pow. Lesko) 48, 49, 50 Kuropatniki (Bukowina) 106 �470 INDEKSY Kuźnice (Zakopane) 141, 167, 168, 172, 188, 382 Kwaszenica (pow. Ustrzyki D-) 58 170 Laponia 296 Lapończycy 295, 296 Laurenka (Bukowina) 112, 114, 118 Leningrad 391 — okolice 394 399 Lesko 44, 58, 60 Leskoviku (Albania) 195 Leszczowate (pow. Ustrzyki D.) 44 Lewskigrad (Karłowa, Bułgaria) — oko­ lice 214 Librazhodi (Albania) 195 Limanowa 155 — okolice 82 r Limanowskie 79 Lipiny (pow. Biłgoraj) 240 Lipnica Mała (pow. N. Targ) 374, 375, 384 Liszna (pow. Lesko) 50 Litwa 269. 270, 288, 289 Lubaczów 365 Lubelszczyzna 44 47 Lublin 29 Lubomierz (pow. Limanowa) 31 L u d i Humora (Bukowina) 103, 104 Ludźmierz (pow. N. Targ) 31 Lushnja (Albania) — okolice 195 Lutowiska (pow. Ustrzyki D.) 44, 56 L w ó w 155 ; Łapsze (pow. N. Targ) 31 Łącko (pow. N. Sącz) 155 Łemkowszczyzna 52 Łopienko (pow. Lesko) 50 Łopuszna (pow. N. Targ) 372, 377, 384 Łódź 29 Łuk (pow. Lesko) 50 Ł u p k ó w (pow. Sanok) 44, 58 — okolice 53 Łyczanki (pow. Kraków) 147 Macedonia 209 Macedończycy 216 Majdan (pow. Lesko) 50 Majdan Niepryski (pow. M a k ó w (pow. Sucha) 168 Biłgoraj) 240 Mali Ivanit (Albania) 195 Małopolska 96, 134, 154 Marica — dorzecze 209, 211, 214, 230 Maroko 298 Marosz (rzeka) 68, 68, 69, 70 Martin (CSRS) 412, 419 Mazowsze 289 Mchawa (pow. Lesko) 50 Meklemburgia 90 Meksyk 299 Mesta (Bułgaria) 209 Międzyczerwienne (pow. N. Targ) 375 Michigan 386 Moczary (Bieszczady) 58 Moguncja 65 Mołdawia 20, 68, 110. 145 Monaster?, (pow. Jarosław) 363 Morawy 20, 88. 145, 189, 400, 402, 420, 425 Morze Czarne 226, 228 — Egejskie 209, 226, 228-230 Moskwa 349, 351, 354 391, 392 Mszana Dolna (pow. Limanowa) 155 — okolice 82 Munina (pow. Jarosław) 363 Murzasichle (pow. N. Targ) 31, 189 Murzyni 295, 298, 299 Myezkowice (pow. Lesko) 44 Myślenice 29, 154 — okolice 370 : Nadrenia 85 New Jersey (USA) 386 Niemcy 84, 85, 87, 88. 107, 110, 111, 114-119, 295, 434, 458 Niepołomice (pow. Bochnia) 154 Nitra (CSRS) 70, 71, 71, 72 — rzeka 67, 70 Nová Lhota (ČSRS) 401 Nowa Biała (pow. N. Targ) 378-381 Nowa Huta (Bukowina) 104, 105 Nowa Kaledonia 299 Nowa Południowa Walia 295, 300 Nowa Zelandia 299, 300 Nowe Hebrydy 299 Nowotarszczyzna 164 Nowy Jork 386 Nowy Sącz 81, 146, 155, 168 Nowy Sołoniec (Bukowina) 96, 100, 103-109, 111-113, 117-131 Nowy Targ 155, 165, 167, 186, 188, 387 �INDEKSY Oceania 356 Ochojno (pcw. Kraków) 140 Ochotnica (pow. N. Targ) 31, 32-i — okolice 32 Ohio 385 Olszowice (pow. Kraków) 140 Ołomuniec (CSRS) 146 Opawa (ČSRS) 4J2 Opole 316 Orawa 97, 106, 120. 322, 323, 328, 329, 366, 384, 425, 433 Orłowa (CSRS) 146 Ornak (Tatry) 165, 166, 176, 179, 181, 188 Osogovska Płanina (Bułgaria) 204, 209. 226 Ostrów Tumski (Wrocław) 302, 318 Ostrzyhom (Węgry) 66, 70, 71 Oszczadnica (Czadeckie) 96 Palermo 63, 65, 66, 72 Palestyna 297 Paltynosa (Bukowina) 114, 118, 123, 125, 132 Panka (Bukowina) 112, 118, 127, 131 Parsowie 297 Paryż 349, 350, 352, 415, 438 Pasareł (Bułgaria) 214 Passaic (USA) 386, 387 Pensylwania 386 Pcrmeti (Albania) — okolice 195 Peru 299 Pieniążkowice (pow. N. Targ) 374 Pieniny 165 Pind (Grecja) 206 Piotrowce (Bukowina) 112, 118 Pireneje 21 Pirin (Bulgaria) 204, 206, 209 Plasa (Albania) 195, 198, 200 Piesza (Bukowina) 100-103, 107, 108, 112. 114, 115, 118-120, 122, 126 P ł o w d i w (Bułgaria) 209 Podczerwone (pow. N. Targ) 168, 384 Podhale 47, 57, 60, 167, 181, 186, 325, 326-370, 372, 377, 379, 382, 384-387, 430, 432, 433 Podkarpacie 385, 429, 433 Podlasie 121 Podluží (ČSRS) 401, 402 Podole 146 Podszklc (pow. N. Targ) 375, 384 Podtatrze 433 471 Pogórze Karpackie 136, 141, 142 Pogradeci (Albania) — okolice 195 Polana Micului (Bukowina) 93, 100, 103, 107, 108, 111, 112, 114-122, 124-126, 131, 132 Polacy 36, 58, 98, 107, 111, 117-119 Polska 24, 25, 27, 27, 32, 44, 66-70, 76, 93, 94, 100, 111, 117, 119, 138, 165-167, 166, 170, 181, 291-294, 296, 301, 307, 309, 313, 353, 362, 370, 385-387, 428, 429 Poronin (pow. N. Targ) 188 P o š u m a v í (ČSRS) 421 Półrzeczki (pow. Limanowa) 332, 333, 334, 336 P ó ł w y s e p Bałkański 193, 202, 204, 207, 209, 211, 216, 226, 234 Praga (CSRS) 146, 407-410, 419, 428 Prusy 145 Prut 98 Przemyśl 68, 359, 361-363, 365 — okolice 364, 365 Przeworsk 363, 365 Przysietnica (pow. N. Sącz) 32, 338 Przysłup (pow. Lesko) 50 P s k ó w — okolice 394, 399 Puszcza Solska (Lubelskie) 240, 240, 241, 243, 261, 265 Rabka 29, 384 Rajskie (pow. Lesko) 44, 57 Ratulów (pow. N. Targ) 48, 49, 384 Ratyzbona 66, 362 Republika Ukraińska 52, zob. też Ukraina Rila (Bulgaria) 204, 209, 214, 222, 226 Rodopy (Bułgaria) 18, 204, 206, 209, 226 Ropienka (pow. Ustrzyki D.) 41, 44, 50-52, 52, 57 Rosen (Bułgaria) 218 Roztoki (pow. Lesko) 50 Roztoki (pow. N. Targ) 366, 372, 374, 384 Roztoki Górne (pow. Lesko) 50 Rožnov pod Radhoštem (ČSRS) 410, 411 Rnmelia Wschodnia 209, 228 Rumuni 18, 97, 107 Rumunia 27, 28, 32, 34, 63, 94, 204, 427 Rusini 97, 107, 111, 363 Ruś 65, 65, 66, 68-70, 359, 362, 363 — Halicka 68 — Za karpacka 63 214. �>a № � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7ec83cdef6a2952617cfb6d8d74b1a81.pdf 0a0ce154f49ea6e4a223f3a107b628c8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:521 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:475 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7, s.5-13 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT HISTORII POLSKIEJ KULTURY AKADEMII MATERIALNEJ NAUK ETNOGRAFIA POLSKA vii WROCŁAW —WARSZAWA—KRAKÓW ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH W Y D A W N I C T W O P O L S K I E J A K A D E M I I NAUK 1963 �KOMITET REDAKCYJNY Kazimierz Dobrowolski, Witold Dynowski (redaktor), Józef Gajek, M i e c z y s ł a w Gładysz (zastępca redaktora), Jadwiga Klimaszewska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Krzysztof Makulski (sekretarz redakcji), Danuta Mar­ kowska (sekretarz redakcji), Adolf Nasz, Andrzej Waligórski (zastępca redaktora), Kazimiera Zawistowicz-Adamska тяъпшй пит ul. á w i e T C j f t . ' v r r : i . . . ' о i ' J ,00-140 Warr-o-v/o; Printed in Poland Redaktorzy: Aurelia Podgórska i Zyta K w i e c i ń s k a Z a k ł a d Narodowy i m . Ossolińskich — Wydawnictwo. Wroc­ law 1963. Wydanie I . Naklad 500 + 150 egz. Objętość ark. w y d . 48,1л, ark. d r u k . 36,37 + 2 mapy, ark. form. A - l 49,36. Papier ilustr. k l . V, 80 g, 70 x 100 (16) z f a b r y k i w Częstocho­ wie. Oddano do sliładar.ja 5 I I I 1963. Podpisano d i d r u k u 15 X I 1963. D r u k u k o ń c z o n o w grudniu 1963 r. Z a k ł a d y Gra­ ficzne KSW „ P r a s a " . Wroclaw, u l . P i o f i Skargi 3/5. Zara, nr 631/63. S-7. Cena zł. 100.— �S P I S TREŚCI Witold D y n o w s k i — Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej . Streszczenie w j . francuskim . . 15 28 S T U D I A I MATERIAŁY Tadeusz L e w i c k i — Pożywienie ludności Zachodniej Afryki w średnio­ wieczu w e d ł u g źródeł arabskich Streszczenie w j . angielskim Krzysztof M a k u l s k i — G e n e z a ' B u s z m e n ó w na podstawie badań archeolo­ gicznych i etnograficznych . . '•. Í. Streszczenie w j . francuskim . .- .. .•• . Andrzej W a l i g ó r s k i — Studia nad więzią.'terytorialną i rodzinną wschodnioafrykańskiego plemienia Luo . Streszczenie w j . rosyjskim Krzysztof W o l s k i — Powindah, patańscy koczownicy Afganistanu i Paki­ stanu Streszczenie w j . angielskim . . . . . . Joanna M a c i e j e w s k a — Akulturacja w gospodarce i trybie życia Lapoń­ czyków górskich w końcu X I X i na początku X X wieku Streszczenie w j . rosyjskim 31 191 192 295 299 360 363 394 397 424 * Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Wspomnienie o profesorze Eugeniuszu Frankowskim 425 KRONIKA Od Redakcji 441 Z kraju Sesja naukowa z okazji 50-lecia Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu — Zbigniew Jasiewicz ' Dyskusje o regionalizmie — Krzysztof Makulski Sesja popularnonaukowa w Płocku — Wanda Paprocka, Danuta Markowska Wystawa „Afryka nieznana a bliska" — Wiiold Dynowski Uwagi na temat studiów afrykanistycznych w Polsce — Stefan Strelcyn . . Remarques sur les études africaines en Pologne — Stefan Strelcyn . . . Międzynarodowe Sympozjum Afrykanistyczne w Białymstoku — Tadeusz Dzierżykray-Rogalski 442 445 445 449 459 460 462 �6 SPIS TBESCI Egzotyczne eksponaty p o w i ę k s z y ł y zbiory Muzeum Pomorza Zachodniego — K. M Dane statystyczne dotyczące Afryki — A. W Afryka i 463 463 afrykanistyka Polska Polskie badania archeologiczne na terenie północno-wschodniej Wiktor A. Daszewski Listy z Konga — Opracował Krzysztof Makulski Afryki — 464 474 ZSRR Posiedzenie afrykanistów radzieckich poświęcone problemom koordynacji ba­ dań — K. M Ekspozycja zbiorów etnograficznych w Etiopii — K. M 479 481 Francja V I Konferencja Ministrów Oświaty Narodowej Krajów Wspólnoty Francus­ kiej — K. M Stypendyści rządu francuskiego z krajów afrykańskich na studiach we F r a n ­ cji — K. M Studium przygotowawcze do badań afrykanistycznych przy V I Sekcji École Pratique des Hautes Etudes w Paryżu — K . M Afryka 482 483 485 Zachodnia Konferencja Uniwersytecka Afryki Zachodniej — K . M. . . . . 486 Gwinea Pierwsze czasopismo w Gwinei — A. W 487 Gabon Nowy periodyk w Gabonie — A. W 487 Ghana Oryginalna twórczość muzyczna Ghany — A. W Czasopismo literackie w Ghanie — A. W 487 487 Czad Nowy ośrodek naukowy w Republice Czad — A. W. . Anglia 488 , Nowe czasopismo poświęcone historii Afryki — A. W Ostatnie seminaria afrykanistyczne — A. W . . 488 488 Włochy Włoski Instytut Afrykanistyczny — A. W. . . . . . . . . 488 �SPIS TREŚCI UNESCO w 7 Afryce Rola radia w dziedzinie oświaty w Afryce Tropikalnej — A. W Zagadnienia oświaty w Afryce — A. W Podręczniki szkolne w Afryce — A. W 489 490 490 Miscellanea Stypendia na badania terenowe w Afryce — A. W Badania naukowe na terenie Afryki — A. W. . Związek m u z e ó w afrykańskich — A. W Prenumeratorzy czasopisma „Africa" —• A. W Etnografia w krajach . . . . 490 490 491 491 socjalistycznych Węgry Węgierskie badania Ameryki — L . Boglár 491 Czechosłowacja V Konferencja Międzynarodowej Komisji do Badań Kultury Ludowej w K a r ­ patach — Anna Kutrzeba-Pojnarowa Wiadomości 492 bibliograficzne Przegląd polskich wydawnictw o Afryce — Jan Milewski Revue Internationale des Sciences Sociales — A. W Africa from the Point of View of American Negro Scholars — A.W. Wydawnictwa The Institute of Race Relations — A.W Wydawnictwa Międzynarodowego Instytutu Afrykanistycznego — A. W. Nowa ksin.żka Kwame Nkrumaba — A.W 495 " 500 500 500 500 501 > RECENZJE Claude Lévi-Strauss, L a penses sauvage, Paris 1962 — Anna Kutrzeba-Poj­ narowa Claude Lévi-Strauss, L e totémisme aujourd'hui, Paris 1962 — Krzysztof Ma­ kulski Claude Lévi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 1960 — Barbara Olszewska-Dyoniziak Basil Davidson, Afryka budzi się, Warszawa 1957; Stara Afryka na nowo od­ kryta, Warszawa 1961 —• Krzysztof Makulski E. R. Leach, Pul Eliya — A village in Ceylon, London 1961 — Jadwiga Ko­ walik K a r l A. Wittfogel, Oriental Despotism, New-Haven 1957 — Leszek Dzięgiel Raymond Firth, We, the Tikopia, London 1957; Social Change in Tikopia, London 1959 — Sławoj Szynkiewicz I. I. Potiechin, Formirowanie nacjonalnoj obszcznosti jużnoafrikansldeh Bantu. Moskwa 1955 —• Joanna Maciejewska Nie opublikowany manuskrypt prof. К. Moszyńskiego — Leszek Dzięgiel . . Études Rurales, nr 1—3, Paris 1961 — Anastazja Kojdecka IndeKsy —• Aurelia Podgórska 503 506 515 521 531 534 539 544 548 550 555 �ОГЛАВЛЕНИЕ Витольд Д ы н о в с к и — С остальных областей польской этнографии Р е з ю м е на ф р а н ц у з с к о м языке . 15 28 ИССЛЕДОВАНИЯ И М А Т Е Р И А Л Ы Т а д е у ш Л е в и ц к и — Пропитание народонаселения Западной А ф р и к и в средние века по арабским источникам 31 Р е з ю м е нэ английском языке .191 К ж и ш т о ф М а к у л ь с к и —Происхождение бушменов на основании археологических и этнографических исследований . . . . .192 Резюме на французскогл языке 295 А н д ж е й В а л и г у р с к и — Исследования территориальной и родственной связей восточно-африканского племени Люо 299 Р е з ю м е на русском языке . 360 К ж и ш т о ф В о л ь с к и — Племя „повиида". патанские кочевники А ф г а ­ нистана 363 Р е : ю м е на английском языке 394 Иоанна М а ц е е з с к а — Аккультурация в экономике и образе ж и з н и горских лопарей (саами) в конце X I X и Е начале X X века . . . 397 Резюме на русском языке . . . . 424 * Анна К у тж е б а - II о й н а р о в а — Воспоминания нюше Фргнковском о профессоре Эуге425 ХРОНИКА От Редакции 441 По podHoit стране Научная сесия, посвященная 5р-тилетию Познаньского этнографического общества — Збигнев Ясевич Дискуссия о регионализме — Кжиштоф Макульски . Научно-популярная сессия в Плоцке — Ванда Папроцка, Данута Марковсха Выставка „Неведомая и близкая Африка'" — Вмтолъд Дыновски . Замечания по поводу африканиетических исследований в Польше — Сте­ фан Стрельцып Remarques sur les etudes africaines en Pologne — Стефан Стрельцып . . Африканистический антропологический симпозиум в Бяломстоке — Т а д е у ш Дзержикрай-Рогальски 442 445 445 449 459 460 462 �SPIS TREŚCI g Экзотические экспонаты пополнили коллекции М у з е я Западного морья — К. М Статистические данные по А ф р и к е — А . В Африка и По­ 463 463 африканистика Польша Польские археологические исследования в северо-восточной Виктор А . Дашевски Письма из Конго — в обработке Кжиштофа Макульского Африке-464 474 СССР Заседание советских африканистов, посвященное задачам координации исследований — К. М Экспозиция этнографических собраний в Эфиопии — К. М 479 481 Франция VI к о н ф е р е н ц и я министров народного просвещения стран ф р а н ц у з с к о й сообщности — К. М . Стипендиаты французского правительства из а ф р и к а н с к и х стран на уче­ бе во Франции — К. М Подготовительный курс к африканистическим исследованиям при V I секции Практической школы высших знаний в П а р и ж е — К. М. Западная 482 483 485 Африка Университетская конференция Западной А ф р и к и — К. М. . . . . 486 Гвинея Первый ж у р н а л в Гвинее — А . В. 487 Габон Новое периодическое издание в Габоне — А . В 487 Гана Оригинальное музыкальное творчество Ганы — А . В Литературный ж у р н а л в Гане — А . В 487 487 Чад Новый научный центр в республике Чад — А , В. 488 Англия Новый ж у р н а л , посвященный истории А ф р и к и — А . В Последние африканистические семинары — А . В. . . . . . . 488 488 Италия Итальянский африканистический институт — А . В. 488 �10 SPIS ЮНЕСКО TREŚCI в Африке Роль радиовещания в деле просвещения в Тропичес к с й А ф р и к е — Л. Б. Проблемы просвещения в А ф р и к е — А . В Школьные учебники в А ф р и к е — А . В 489 490 490 Разное Стипендии на местные исследования в А ф р и к е — А . В . Н а у ч н ы е исследования на территории А ф р и к и — А . В . Союз а ф р и к а н с к и х музеев — А . В Подписчики на ж у р н а л „Африка" — А . В Этнография в социалистических . . 490 490 491 491 . странах Венгрия Венгерские исследования Америки — Л. Боглар 491 Чехословакия V. к о н ф е р е н ц и я М е ж д у н а р о д н о й комиссии по изучению народной к у л ь ­ туры в Карпатах — А н н а Кутжеба-Пойнароеа 492 Б и б л и о г р а ф и ч е с к и е заметки Обзор польских изданий об А ф р и к е — Ян Милевски . . . . Revue Internationale des Sciences Sociales — А .В Africa from the Point of View of American Negro Scholars — A. B. И з д а н и я The Institute of Race Relations — А . В Издания Международного африканистического института — А . В . Новая книга Кваме Нкрума — А . В . . . . 495 500 500 500 • 500 501 РЕЦЕНЗИИ Claude L é v i - S t r a u s s , L a pensée sauvage, Paris 1962 — А н н а Кутжеба-Пой­ нароеа Claude L é v i - S t r a u s s , L e totemisme aujourd'hui, Paris 1962 — Кжиштоф Maкулъски К л о д Леви-Штраус, Печаль тропиков, Варшава 1960 — Барбара О л ъ шевска-Дыонизяк Базиль Давидсон, А ф р и к а пробуждается, Варшава 1957; Вновь открытая старая А ф р и к а , В а р ш а в а 1961—Кжиштоф Макулъски . . . . Е. R. Leach Pul ЕИуа — A village in Ceylon, London 1961—Ядвига Коеалик К. A. Wittfogel, Oriental Despotism, New-Haven 1957 — Л е ш е к Дзенгель Raymond Firth, We, the Tikopia, London 1957; Social Change in Tikopia, London 1959 — Славой Ш и н к е в и ч И. И. Потехин, Формирование национальной общности ю ж н о - а ф р и к а н с к и х банту, Москва 1955 — Иоанна Мацеееска Неопубликованная рукопись проф. К. Мошинского — Л е ш е к Дзенгель Etudes Rurales, № 1—3, Paris 1961 — Акастазия Койдецка . . . Индексы — А у р е л и я Подгурска . . . • 503 506 515 521 531 534 539 544 548 550 555 �CONTENTS Witold D y n o w s k i — The Deficit Studies in Polish Ethnography . French Summary . . 15 28 S T U D I E S AND M A T E R I A L S Tadeusz L e w i c k i — The Food of the West African Peoples in the Middle Ages According to Arabic Sources . . . English Summary Krzysztof M a k u l s k i — The Origins of Bushmen in the Light of Archaeolo­ gical and Ethnographic Research French Summary Andrzej W a l i g ó r s k i — Studies on the Territorial and Familial Links in the East African Tribe Luo . Russian Summary Krzysztof W o l s k i — Powindah, the Patan Nomadic Tribe of Afghanistan and Pakistan English Summary Joanna M a c i e j e w s k a — Acculturation in the Economy and Way of Life of the Laplanders Russian Summary . . . . . . . 397 424 Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Some Reminiscences Eugeniusz Frankowski 425 about 31 191 192 295 299 360 363 394 Professor CHRONICLE From the Editorial Board . Polish . . 441 News Scientific Session on the Occasion of the 50th Anniversary of the Existence of the Society of Folk Research in Poznań — Zbigniew Jasiewicz . . Discussion about Regionalism — Krzysztof Makulski Popular and Scientific Session in Płock — Wanda Paprocka, Danuta Mar­ kowska . . . . . A n Exhibition „Africa Unknown Yet Near" — Witold Dynowski . . . Some Remarks on the Africanistic Studies in Poland — Stefan Strelcyn . Remarques sur les études aíricaines en Pologne — Stefan Strelcyn . . . International symposium on Africa in Białystok — Tadeusz DzierżykrayRogalski 442 445 445 449 459 460 462 �SPIS 12 TREŚCI Exotic exhibits enlarge the collection of the Museum of West Pomerania — К. U. . . . . . . . . . . Statistic Data Concerning Africa — A. W Africa and African 463 463 Studies Poland Polish Archaeological Researches in the Northeastern A. Daszewski Letters from the Congo — Krzysztof Makulski . . Africa — Wiktor . . . . . . . 464 474 USSR A Session of the Soviet Researchers Over Africa Devoted to the of Coordination of Researches — K. M. Exposition of the Ethnographic Collections in Ethiopia — К. M. Problem 479 481 France The Sixth Conference of Ministers of Education of the French Common­ wealth — K'. M . . Scholarship holders of the French Government from the African Countries at the French Universities — K. M The Preparatory College to African Studies by the Vlth Section of École Pratique des Hautes Etudes in Pari= — KM West 482 483 485 Africa The University Conference oí West Africa — K. M. . . . . . . 486 Guinea The First Newspaper in Guinea — A. W. 487 Gabon New Periodical in Gabon — A. W. . . . 487 . . . . . 487 487 Ghana Original music of Ghana — A. W. Literary Paper in Ghana — A. W . . T sсhad New Scientific Centre in the Tschad Republic — A. W 488 England New Periodical Devoted to the History of Africa — A. W The Recent African Seminary — A. W . 488 488 Italy The African Institute In Italy — A. W 488 �SPIS TKESCI UNESCO in 13 Africa The Educational Role of the Radio in the Tropical Africa — A. W. . The Problems of Education in Africa — A. W. School Handbooks in Africa — A. W 489 490 490 Miscellanea Scholarships for the Field Researchers in Africa — A. W. Scientific Research in Africa — A. W A n Association of the African Museums — A. W The Subscribers to the „Africa" Newspaper — A. W Etnography in Socialist . 490 490 491 491 Countries Hungary Hungarian Researches Over America — L . Bogldr . . 491 Czechoslovakia The Fifth Conference of the International Committee for Researches On Folk Culture in the Carpathian Mountains — Anna Kutrzeba-Pojnarowa . . Bibliographic 492 information A Review of Polish Publications about Africa — Revue Internationale des Sciences Sociales — A. Africa from the Point of View of American Negro Publications of the Institute of Race Relations — Publications of the International African Institute A New Book by Kwame NKrumah — A. W Jan Milewski W Scholars —• A. W. . A. W — A. W 495 500 500 500 500 501 REVIEWS Claude Lévi-Strauss, L a pensée sauvage, Paris 1962 — Anna KutrzebaPojnarowa Claude Lévi-Strauss, L e totemisme aujourd'hui, Paris 1962 — Krzysztof Makulski Claude Lévi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 1960 — Barbara OlszewskaDyoniziak Basil Davidson, Afryka budzi się, Warszawa 1957; Stara Afryka na nowo od­ kryta, Warszawa 1961 — Krzysztof Makulski E . R. Leach, Pul Eliya, A Village in Ceylon, London 1961 —• Jadwiga Kowalik K . A. Wittfogel, Oriental Despotism, New-Haven 1957 — Lesze/c Dzięgiel . Raymond Firth, We, the Tikopia, London 1957; Social Change in Tikopia, London 1959 — Sławoj Szynkiewicz I. I . Potiechin, Formirowanie nacjonalnoj obszcznosti jużnoafrikanskich Bantu, Moskwa 1955 — Joanna Maciejewska A n Unpublished Manuscript of Prof. К. Moszyński — Leszek Dzięgiel . Études Rurales, no 1—3, Paris 1961 — Anastazja Kojdecka Index — Aurelia Podgórska 503 506 515 521 531 534 539 544 548 550 555 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/46748406b38b757940c330eb120a1397.pdf 941168774b288b1a896d52f442483f5d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:522 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:476 Title A name given to the resource Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7, s.15-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WITOLD DYNOWSKI Z DZIEDZIN DEFICYTOWYCH ETNOGRAFII POLSKIEJ Przeobrażenia ustrojowo-gospodarcze, jakie dokonały się w Polsce w w y n i k u drugiej wojny ś w i a t o w e j , stosunkowo w krótkim czasie pod­ porządkowały sobie całość życia zbiorowego w p a ń s t w i e . Łącznie z tym, opierając się na teorii m y ś l i marksistowskiej, ugruntowano także nowe drogi dla działalności dyscyplin humanistycznych o perspektywach spo­ łecznych. W kręgu nauki polskiej p r z y c z y n i ł o się to do zrewidowania wielu pojęć dotychczasowych, jak r ó w n i e ż do zastąpienia bądź poszerze­ nia znaczenia szeregu określeń tradycyjnych. W nowym układzie rzeczy m i ę d z y innymi z u p e ł n i e specjalnego zna­ czenia nabrały określenia takie, jak plan, deficyt czy dziedziny deficy­ towe. Przy konstruktywnym dążeniu do objęcia planowaniem centralnym wszystkich s k ł a d o w y c h życia zbiorowego i przez znalezienie dla nich w ł a ś c i w e g o miejsca w tworzonej rzeczywistości sprawa troski o rozwój tej czy innej dziedziny w pewnym sensie stała się sprawą ogólną. S p r a w ą ogólną, a przynajmniej w y m a g a j ą c ą wnikliwej analizy i n a ś w i e t l e n i a z niejednego kluczowego stanowiska życia zbiorowego w p a ń s t w i e , stają się w tym z w i ą z k u przede wszystkim dziedziny, które nie w y k a z u j ą w ł a ­ ściwej prężności rozwojowej. W przyjętej dzisiaj potocznej nomenklaturze dziedziny te określane są jako dziedziny deficytowe. M o ż n a podjąć d y s k u s j ę odnośnie do tego, jaką rangę społeczną winna posiadać m y ś l humanistyczna w dzisiejszym ś w i e c i e napięć produkcji i konsumpcji p r z e m y s ł o w e j . Gdzie i jaka w kulturze środowiska winna b y ć dla niej wydzielona pozycja z a r ó w n o dzisiaj, w warunkach życia skierunkowanego przez wytwarzanie zmechanizowane, jak i jutro, kiedy produkcja zostanie całkowicie lub w w i ę k s z e j części zautomatyzowana i wskutek tego wszystko to, co już obecnie odciąga od z a i n t e r e s o w a ń humanistycznych i tuszuje t ę p r o b l e m a t y k ę , będzie działać ze znakomicie z w i ę k s z o n ą siłą. Jakim nurtem u ł o ż y się ta m y ś l i jakie będą jej per­ spektywy naukowe, kiedy dotychczasowy sens u ż y t k o w y pojęcia prze­ strzeni i czasu zostanie całkowicie lub w znacznej mierze zdewaluowany? �16 WITOLD DYNOWSKI Zagadnienie odhumanizowania życia dzisiejszego jest zagadnieniem otwar­ tym. W sprawie tej zabiera się, i to coraz częściej, głos naświetlający zagadnienie z r ó ż n y c h pozycji, z a r ó w n o w obozie p a ń s t w socjalistycz­ nych, jak i ś w i e c i e kapitalistycznym. Rzecz prosta, r ó w n i e ż i w Polsce zagadnienie to posiada s w ą rubrykę dyskusyjną. Pomijając jednak spra­ wy zasadnicze: ustalenie rangi społecznej we w s p ó ł c z e s n e j kulturze dla myśli humanistycznej i dla dyscyplin naukowych, które ją kształtują, jak również blaski i cienie gospodarki planowanej, wydaje się sprawą bezsporną, ż e tam, gdzie cały byt zbiorowy poprzez swe różnorodne ogniwa scalony jest i skierunkowany przez plany generalne, odpowie­ dzialność za rozwój m y ś l i humanistycznej musi b y ć w i ę k s z a niż tam, gdzie p l a n ó w takich się nie sporządza bądź planuje s i ę dorywczo, ko­ niunkturalnie. Bezsporne wydaje s i ę r ó w n i e ż i to, ż e w ł a ś n i e z pozycji planowania centralnego ł a t w i e j jest nabrać przekonania o prawdzie pew­ nych sytuacji i dostrzec narastające zło, jego źródła i rozmiary. Łatwiej jest z tych pozycji zadziałać skuteczniej i bez zwłoki w czasie, żeby nie dopuścić do powstania sytuacji, którą najlepiej będzie określić powiedze­ niem : zabrnięcie na ś l e p y tor. Osiągnięcia w tej czy innej dyscyplinie humanistycznej nie dadzą się w a r t o ś c i o w a ć w sposób jednoznaczny. Można je bowiem różnie oce­ niać, chociażby ze w z g l ę d u na niejednakowe znaczenie, jak i odmien­ ne kryteria przydatności. To znaczy, że na określony dorobek da się r ó w n i e dobrze spojrzeć z wysokiego szczebla s t o s u n k ó w p a n u j ą c y c h w nauce ś w i a t o w e j , jak i z pozycji uformowanych w znacznie w ę ż s z y m kręgu życia naukowego, na przykład w ramach p a ń s t w a czy też w ze­ spole państw. W z g l ę d n o ś ć takiej oceny i wartościowania dorobku nauko­ wego ze szczególną w y r a z i s t o ś c i ą w y s t ę p u j e zwłaszcza w naukach etnologicznych. Nietrudno stwierdzić, ż e z a r ó w n o początki z a i n t e r e s o w a ń etnograficz­ nych, jak i p ó ź n i e j s z y ich r o z w ó j i przekształcenie się w prace badawcze w i ą z a ł y się w Polsce przede wszystkim i w g ł ó w n e j mierze ze środo­ wiskiem chłopskim, jego bytem i kulturą. Zależnie od c e l ó w poznaw­ czych p o s z c z e g ó l n e w ą t k i z tego zakresu tematycznego, czy też całe ich zespoły najczęściej wplatano z a r ó w n o w określone układy p o w i ą z a ń prze­ strzennych, jak i chronologicznych, czerpiąc stąd przesłanki przede wszystkim do rekonstrukcji dróg rozwojowych starszych i ś w i e ż s z e j daty składników kultury ludowej oraz do zbudowania na tym podkładzie pew­ nych t w i e r d z e ń teoretycznych. Toteż historykowi etnografii polskiej nie sprawi żadnej trudności w y k a z a ć ciągłość tematyczną na wszystkich etapach rozwoju tej dyscypliny w Polsce. Jest to n i e w ą t p l i w i e jeden z g ł ó w n y c h p o w o d ó w , ż e u d a ł o s i ę zgromadzić tak bardzo obfity materiał do s t u d i ó w kultury mas chłopskich, uformowanej nie tylko na rdzennych �Z DZIEDZIN DEFICYTOWYCH ETNOGRAFII 17 ziemiach Polski, lecz t a k ż e i w jej granicach historycznych. W tym w ł a ­ śnie upatrujemy niezaprzeczalne osiągnięcia etnografii polskiej dla nauki i kultury narodowej. Bezspornym i w a ż n y m osiągnięciem są także rezul­ taty badawcze rzucające ś w i a t ł o na przeobrażenia w kulturze chłopskiej, na ich przebieg i wyniki. Wreszcie za osobną kategorię dorobku, na domiar potwierdzającą prężność r o z w o j o w ą dyscypliny (w o k r e ś l o n y m kierunku), należy uznać t a k ż e poszerzenie tradycyjnej tematyki badawczej o w s p ó ł ­ czesne przemiany w kulturze wsi, jak i o zakres s t u d i ó w nad kulturą klasy robotniczej. Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , ż e część tego dorobku, doty­ cząca zwłaszcza s t u d i ó w nad podstawowymi zmianami w siłach w y ­ twórczych, w ustroju s p o ł e c z n y m wsi i świadomości społecznej chłopów, będzie posiadać szersze znaczenie. To znaczy, ż e przydatność naukowa tych prac w postaci w n i o s k ó w uogólniających, wydobytych z polskiego procesu historycznego, b ę d z i e m o g ł a b y ć także wykorzystana jako w k ł a d do ogólnej teorii kultur ludowych, które k s z t a ł t o w a ł y s i ę w podobnych warunkach i w podobny sposób j a k w Polsce, oraz do teorii odrębności kulturowych na p o d ł o ż u etnicznym. Co w i ę c e j , pewne zdobycze metodo­ logiczne i warsztatowe m o g ą r ó w n i e ż znaleźć określone zastosowanie jeszcze szersze, a mianowicie w badaniach nad procesami kulturowymi, zachodzącymi obecnie w ś r ó d tak zwanych l u d ó w pierwotnych. Gdyby zainteresowania etnograficzne i przedmiot etnografii jako dyscypliny naukowej s p r o w a d z a ł y s i ę w y ł ą c z n i e do s t u d i ó w kultury chłopskiej i jej dróg rozwojowych sprzężonych l i tylko z historią naro­ d ó w i p a ń s t w europejskich, sprawa b y ł a b y jasna. Dotychczasowy dorobek etnografii polskiej i jej stan w s p ó ł c z e s n y r e p r e z e n t o w a ł b y wartość kon­ kretną i w y m i e r n ą , j a k najbardziej nadającą s i ę do wartościowania i p o r ó w n y w a n i a z w y n i k a m i u innych. Dodajmy, ż e z tego p o r ó w n y w a ­ nia w y s z l i b y ś m y z wcale dobrymi rezultatami, nie wyłączając nawet posiadania na swym koncie w y n i k ó w oryginalnych, docenianych i skrzęt­ nie wykorzystywanych na zewnątrz. Tymczasem rzecz ma s i ę zgoła inaczej. Studia nad kulturami ludowymi Europy nie w y p e ł n i a j ą przed­ miotu z a i n t e r e s o w a ń i badań etnograficznych; w r ę c z odwrotnie — z a ­ r ó w n o rodzą s i ę jako w y r a ź n i e j zarysowany kierunek poznawczy znacznie później i co najważniejsze, podstawowe przesłanki do teorii etnologicznych s k r y s t a l i z o w a ł y s i ę i na ogół krystalizują s i ę nadal gdzie indziej, na gruncie badań kultur tzw. l u d ó w pierwotnych. Narastanie m a t e r i a ł u m y ś l o w e g o w o k ó ł k o n t a k t ó w przedstawicieli kultury europejskiej z ludami, k t ó r e z a m i e s z k i w a ł y ziemie nowo odkryte, do których niemal z miejsca przylgnęła przede wszystkim nazwa „dzi­ kich", da s i ę rozłożyć na kilka kolejnych stuleci. W X V I , X V I I i zwłaszcza X V I I I wieku jest to j u ż sprawa o k r e ś l o n y c h założeń ś w i a t o p o g l ą d o w y c h i stanowisk w filozofii s p o ł e c z n e j . Znalazły tu swój wyraz m i ę d z y innymi 2 — Etnografia Polska T. V I I �18 WITOLD DYNOWSKI z a r ó w n o pod r ó ż n y m i postaciami ujawniona społeczna ś w i a d o m o ś ć po­ czucia odrębności kulturowej w ł a s n e g o środowiska, jak i systemy p o g l ą d ó w na człowieka, s p o ł e c z e ń s t w o i ich dzieje. W ś w i e t l e oceny M. O. Koswiena okres ten m o ż n a zaliczyć do jednego z najbardziej inte­ r e s u j ą c y c h rozdziałów w historii burżuazyjnej m y ś l i s p o ł e c z n o - p o l i t y c z ­ nej, C h . A . Julien zaś w i ą ż e z n i m z a p o c z ą t k o w a n i e teoretycznych roz­ w a ż a ń nad ludami niecywilizowanymi i ich kulturą, określając te roztrząsania jako filozofię dzikości. Myśląc nad ujemnymi skutkami w ł ą c z a n i a s i ę w o g ó l n y nurt formu­ jącej s i ę problematyki etnograficznej od strony pewnej tylko kategorii zagadnień trzeba stwierdzić, ż e n i e z a l e ż n i e od tego, jakimi elementami p o j ę c i o w y m i oddziaływała filozofia dzikości w dziedzinie późniejszych idei i teorii s p o ł e c z n y c h — p o s t ę p u i rozwoju jak i ewolucjonizmu, stwo­ rzyła ona przede wszystkim grubą w a r s t w ę osadu m y ś l o w e g o w o k ó ł odłamu ludzkości, który dotychczas nie posiadał na s w y m koncie ele­ m e n t ó w refleksji o charakterze naukowym. Brak tej warstwy czy t e ż niezbyt mocne jej zaznaczenie w tradycjach naukowych środowiska stawia go w specjalnej sytuacji w odniesieniu do g ł ó w n e g o nurtu życia intelektualnego Europy. Co w i ę c e j , k a ż e się też zastanowić nad m a ł y m przygotowaniem i nad kruchością podstaw z a r ó w n o dla przejęcia ł a d u n k u m y ś l i ewolucjonistycznej, jak i dla p ó ź n i e j s z y c h teorii s p o ł e c z n y c h . Rola pojęć ewolucjonistycznych i z w i ą z a n y c h z nimi m a t e r i a ł ó w d o t y c z ą c y c h człowieka niecywilizowanego i jego kultury jest dobrze znana w historii naszej dyscypliny. Jakkolwiek późniejsze kierunki etnologiczne, przede wszystkim zaś tzw. kierunek historyczny, funkcjonalizm, jak również różne odcienie szkół psychologizuj ących, w z u p e ł n i e odmienny sposób w y k o r z y s t y w a ł y materiały d o t y c z ą c e kultury l u d ó w niecywilizowanych, zawsze jednak o d g r y w a ł on w o g ó l n e j teorii etnologicznej znakomicie w a ż n i e j s z ą rolę n i ż materiał europejski. Toteż w o g ó l n y m obrachunku, r z u t u j ą c y m na stan rzeczy i p o z y c j ę etnologii z etnografią w ż y c i u nau­ kowym tego czy innego środowiska, potwierdzający się brak ż y w s z y c h tradycji w zainteresowaniach p r o b l e m a t y k ą tzw. l u d ó w niecywilizowa­ nych i brak w i ę k s z y c h w y n i k ó w badawczych w tym zakresie lub też niedostateczny stopień ich popularyzowania na użytek innych dziedzin m y ś l i humanistycznej b ę d z i e jak najistotniejszą podstawą do w y c i ą g n i ę ­ cia odpowiednich w n i o s k ó w o d n o ś n i e do p r a w i d ł o w e g o rozwoju tej dyscy­ pliny, jak i w pełni uzasadnionym powodem do z a n i ż o n e g o w a r t o ś c i o ­ wania dorobku ogólnego. I w ł a ś n i e tego rodzaju sytuacje w nauce n a j w ł a ś c i w i e j określa s ł o w o deficyt. S p r a w ą historyka etnografii czy też nawet w i ę c e j — historyka k u l ­ tury i nauki w Polsce b ę d z i e ustalenie, poprzez jaką t e m a t y k ę badawczą, �Z DZIEDZIN DEFICYTOWYCH ETNOGRAFII 19 w jakim układzie i z jakim nasileniem trafiają w krąg polskiej m y ś l i naukowej, obejmujący u b i e g ł e i b i e ż ą c e stulecia, pierwsze i n a s t ę p n e teorie społeczne, na podstawie k t ó r y c h uformowany został w s p ó ł c z e s n y etap rozwoju etnografii. Nie w c h o d z ą c bliżej w to skomplikowane i nie we wszystkich punktach przestudiowane zagadnienie s t w i e r d z i ć można jako fakt bezsporny, iż polska m y ś l kulturoznawcza nie w y t w o r z y ł a na w ł a s n y m gruncie p r z e ł o m o w y c h koncepcji teoretycznych i opierała s i ę w tym zakresie na dorobku innych środowisk naukowych. W ślad za tym n a l e ż y także stwierdzić, ż e i tematyka związana z kulturą l u d ó w pier­ wotnych, jak r ó w n i e ż i p o g l ą d y teoretyczne w tym zakresie nie zajmo­ w a ł y w ł a ś c i w e g o miejsca w polskiej m y ś l i naukowej. Nie znaczy to jednak, aby polscy naukowcy nie brali udziału w badaniach i studiach kultur tych l u d ó w . Jest ich n i e w ą t p l i w i e niemało, żałować tylko należy, ż e poza bardzo nielicznymi w y j ą t k a m i pracowali oni na rzecz nauki zaborców, lub też wyemigrowawszy z kraju zasilili n a u k ę europejską i amerykańską, w niektórych wypadkach zdobywając tam nawet prze­ wodzenie naukowe. W wymowie pojęć dzisiejszych deficyt w dziedzinie badań nad kul­ turą l u d ó w pierwotnych nie jest w i ę c zjawiskiem nowym, ani też w y n i ­ kiem bliskiej przeszłości w polskiej nauce etnograficznej. P r z e j ę l i ś m y go w schedzie po u b i e g ł y m stuleciu, nie z l i k w i d o w a l i ś m y go w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i dziś wyrasta on przed nami z w y j ą t k o w ą siłą i w no­ wej postaci. Stan rzeczy, który w y t w o r z y ł s i ę w etnografii polskiej, widziany od strony rzeczywistości dzisiejszej, to znaczy od strony potrzeb i celów, jakim dyscypliny naukowe powinny służyć aktualnie, wymaga jedno­ c z e ś n i e zastanowienia się nad tym, dlaczego całokształt zagadnień z w i ą ­ zanych z ludami i narodami, które jeszcze w „ h i s t o r y c z n y m wczoraj" uchodziły w oczach Starego i Nowego Ś w i a t a za odłam ludzkości nie­ cywilizowanej, obecnie powinien stać się nam bliższy i dlaczego w za­ interesowaniach o g ó l n y c h powinien uzyskać inną rangę niż dotychczas. Charakteryzując przełom, jaki się dokonał w u m y s ł o w o ś c i europej­ skiej w w y n i k u wielkich odkryć geograficznych i ekspansji kolonialnej, Fryderyk Engels pisał, że „ ś w i a t od razu stał się niemal dziesięć razy w i ę k s z y , zamiast ćwierci jednej półkuli cała kula ziemska odsłoniła się oczom Europejczyków, którzy spieszyli zawładnąć pozostałymi siedmiu ćwierciami. Przed z e w n ę t r z n y m i w e w n ę t r z n y m wzrokiem człowieka odsłonił się n i e s k o ń c z e n i e szerszy horyzont". Otóż w poszerzonym i stale rozbudowywanym horyzoncie epoki no­ w o ż y t n e j problem l u d ó w niecywilizowanych jako materiał m y ś l o w y w zmieniającej s i ę oprawie przekazany został współczesności. W y s t ę p u j e on jednak dzisiaj w postaci zdecydowanie odmiennej. W p r z e ż y w a j ą c y m �20 WITOLD DYNOWSKI się bowiem ustroju kolonialnym dojrzał r ó w n i e ż p r z e ł o m p o j ę c i o w y . L u d y u w a ż a n e jeszcze z u p e ł n i e niedawno za żyjącą reprezentację o p ó ź n i o n y c h s t o s u n k ó w rozwojowych (rozumianych tak czy inaczej), zawsze jednak widzianych poprzez pryzmat braku cywilizacji, przestały b y ć biernym obiektem z a i n t e r e s o w a ń . W p o k a ź n y m o d ł a m i e w k r o c z y ł y one dzisiaj na drogę emancypacji politycznej i ś w i a d o m y c h p o s z u k i w a ń nowej, w ł a s n e j kultury. Kierunek tego w y s i ł k u jest jak najbardziej widoczny. Chodzi przede wszystkim o odnalezienie w ł a ś c i w y c h form sprzężenia specyfiki tradycji przeszłości z wymogami życia w s p ó ł c z e s n e g o . Z m i e n i ł a s i ę w i ę c zasadniczo pozycja i rola tych ludów. W y w o ł u j ą c obraz przeszłości i konfrontując go ze w s p ó ł c z e s n o ś c i ą zrozumiałe jest, dlaczego w rodzinie narodów europejskich wielostronny problem l u d ó w niecywilizowanych b y ł najbliższy dla tych, którzy w od­ kryciach geograficznych i w procesie podboju kolonialnego brali udział bezpośrednio. Jasne jest również, dlaczego filozofia dzikości, jak i dalsze przekształcenia badań i z a i n t e r e s o w a ń naukowych i pseudonaukowych ludami niecywilizowanymi w y k r y s t a l i z o w a ł y s i ę i r o z w i n ę ł y szybciej i pełniej w środowiskach, które brały udział w „parcelowaniu świata" i anektowaniu „ziem niczyich", aniżeli u tych, którzy w tym procesie nie uczestniczyli. A l e jasne jest także i to, ż e dzisiaj, gdy nie chodzi o podbój i czerpanie z niego korzyści, lecz przeciwnie, kiedy odwraca s i ę karta dziejowa l u d ó w kolonialnych i kiedy ten p ę d k u nowemu jest jednym z naczelnych zjawisk we w s p ó ł c z e s n e j historii zasadniczych prze­ obrażeń ludzkości, nauka polska nie m o ż e pozostawać na uboczu poza historyczną rzeczywistością. Nie jest to już sprawa tej czy innej dyscy­ pliny naukowej, lecz sprawa jak najbardziej ogólna. Tak jak sprawą o g ó l n ą w y n i k a j ą c ą z programu s p o ł e c z n e g o p a ń s t w a jest oferowanie l u ­ dom i narodom wyzwolonym i w y z w a l a j ą c y m s i ę z ustroju kolonialnego jak najszerzej p o j ę t e g o partnerstwa, r ó w n i e ż s p r a w ą ogólną winna stać s i ę troska o u m o ż l i w i e n i e naukom humanistycznym, s p o ł e c z n y m , poszu­ kiwania nowych koncepcji, nowych założeń metodologicznych w studiach nad w s p ó ł c z e ś n i e zachodzącymi procesami przeobrażeń kulturowych tych l u d ó w . Na szczególną u w a g ę zasługują przy tym realia sytuacji istnie­ jącej dzisiaj. W stosunku bowiem do w s p ó ł c z e s n e j historii zasadniczych przeobrażeń ludzkości, w p r z e c i w i e ń s t w i e do przełomu, k t ó r y zapocząt­ k o w a ł epokę n o w o ż y t n ą , m o ż e m y stanąć n a w y r ó w n a n e j linii startu z innymi. Co w i ę c e j , w pewnym sensie t o w a r z y s z ą nam nawet okolicz­ ności sprzyjające. W stosunku bowiem do wyzwolonych i w y z w a l a j ą c y c h się l u d ó w z ustroju kolonialnego nie mamy na swym koncie ż a d n y c h obciążeń w y n i k ł y c h z eksploatacji kolonialnej. W c z e ś n i e j s z e kierunki badawcze w etnografii b u d o w a ł y swe systemy teoretyczne na momentach p o r ó w n a w c z y c h wydobytych ze starszych �Z D Z I E D Z I N DEFICYTOWYCH ETNOGKAFI] 21 n a w a r s t w i e ń kultury l u d ó w kolonialnych. Wyraźne o d s t ę p s t w o od takiego p o s t ę p o w a n i a badawczego wraz z określonymi założeniami programo­ w y m i w n i o s ł y do etnografii kierunek i szkoła funkcjonalna. Z w r ó c e n i e się ku kategoriom t r e ś c i o w y m , składającym się na aktualną rzeczywi­ stość, n i e w ą t p l i w i e stanowi zasadniczy zwrot w rozwoju m y ś l i etnogra­ ficznej. W „zmianie frontu" z a i n t e r e s o w a ń etnograficznych jednak szcze­ g ó l n i e znamienna jest ta kategoria m o t y w ó w rezygnacji z dotychczaso­ w y c h z a k r e s ó w badawczych, która zahacza o s p o ł e c z n e podstawy tej dyscypliny. W nowym s f o r m u ł o w a n i u celów nauki posiadanie w y n i k ó w praktycznych jest jednym z g ł ó w n y c h , jeżeli nie naczelnym postulatem stawianym. „ N a u k o w a antropologia — stwierdza B . Malinowski — musi b y ć praktyczna". Gdzie indziej — w przedmowie do książki H . I. Hogbina — pisze on: „zmiana frontu w badaniach etnologicznych wynika g ł ó w ­ nie stąd, że etnografia podobnie jak każda inna nauka musiała albo w y k a ­ zać s w ą użyteczność praktyczną, albo też zostałaby zdyskwalifikowana jako bezcelowa rozrywka u m y s ł o w a " . W rozumieniu B. Malinowskiego u ż y t e c z n o ś ć praktyczna dyscypliny, biorąc rzecz ogólnie, winna b y ć mie­ rzona stopniem wykorzystywania badań etnograficznych i etnologicz­ nych do c e l ó w administracji kolonialnej i do swoistego ułożenia się kon­ t a k t ó w E u r o p e j c z y k ó w z ludami kolonialnymi. Na szczególną jednak u w a g ę zasługuje zwrot do współczesności w etnologii radzieckiej. Nie b y ł on tylko wynikiem uformowania się konkretno-historycznej metody badań, lecz przede wszystkim wyrazem troski o nadanie etnografii charakteru nauki posiadającej znaczenie praktyczne. Troskę tą oto tymi s ł o w y w y r a ż a S. P. Tołstow: „ P o w i n n i ś m y pamiętać, ż e radziecka etnografia tylko wtedy b ę d z i e się rozwijać po­ m y ś l n i e , tylko wtedy zajmie s ł u s z n i e należące się jej miejsce w systemie nauk historycznych, gdy b ę d z i e odpowiadać na zagadnienia w y s u n i ę t e przez praktykę socjalistycznego budownictwa w naszym kraju oraz rewo­ lucyjnego i n a r o d o w o w y z w o l e ń c z e g o ruchu na c a ł y m świecie". Zbieżność radzieckiej etnografii z kierunkiem funkcjonalnym w burżuazyjnej etno­ logii w kwestii użyteczności praktycznej w y n i k ó w badawczych tych dyscyplin nie p o w s t a ł a z przypadku ani też na skutek przeszczepienia tendencji naukowych z jednego gruntu na drugi. Jest ona naturalnym wynikiem dostrzeżenia słuszności i korzyści naukowych badań nad rze­ c z y w i s t o ś c i ą aktualną i ż y w ą społecznością, jako twórczynią, odbiorczynią i nosicielką kultury. Toteż jakkolwiek d y s k u s j ę nad obecnym stanem rze­ czy w etnografii i jej perspektywami dalszymi nie m o ż n a uznać jeszcze w pełni za ukończoną, niemniej już dzisiaj można przyjąć, ż e niezależnie od metod ujmowania rzeczywistości etnograficznej i n i e z a l e ż n i e od sta­ wianych sobie c e l ó w praktyki w k a ż d y m aktualnie r o z w i j a j ą c y m się kierunku i w p o s z c z e g ó l n y c h p o s t ę p o w a n i a c h metodologicznych zapisana �22 WITOLD DYNOWSKI jest mniej lub bardziej w y r a ź n i e informacja o poszerzeniu tradycyjnego zakresu z a i n t e r e s o w a ń zagadnieniami współczesności. Stojąc mocno na gruncie historycznego charakteru etnografii w y r a ź n i e widzimy jej zada­ nia w części rekonstrukcji dawniejszych p r o c e s ó w historycznych, jak i w części s t u d i ó w zjawisk kulturowych uformowanych we w s p ó ł c z e s n y m historycznym kontekście. Z pozycji w y m o g ó w naukowych dzisiejszej humanistyki w Polsce dziedzina badań nad w s p ó ł c z e s n o ś c i ą nie m o ż e b y ć jednak podjęta przez etnografa w oderwaniu od d ł u g o t r w a ł e g o procesu historycznego. W odniesieniu do l u d ó w , k t ó r e w y z w o l i ł y s i ę lub są na drodze do wyzwolenia z ustroju kolonialnego, m o ż e m y bez obawy p o p e ł ­ nienia błędu z a r y z y k o w a ć twierdzenie, ż e ogólny kierunek rozwojowy tych l u d ó w jest lub będzie w zasadzie jednakowy (np. budowa w ł a s n e j p a ń s t w o w o ś c i , d ą ż e n i e do niwelacji wielu różnic s p o ł e c z n y c h i kulturo­ w y c h w obrębie państwa, budowa kultury ogólnonarodowej itp.), to jednak dziedzictwo przeszłości tworzy lub t w o r z y ć będzie szereg mody­ fikacji w t y m procesie rozwojowym. W ł a ś n i e dlatego gruntowne roze­ znanie w sytuacji w y j ś c i o w e j tego procesu jest nieodzowne dla ś l e d z e ­ nia dalszego jego przebiegu. Rzecz jasna, ż e przebieg tego procesu śledzić m o g ą na bieżąco, k o m e n t o w a ć i odpowiednio interpretować oraz w y s n u ­ w a ć uogólnienia i s t a w i a ć prognozy n a przyszłość przedstawiciele różnych dziedzin nauki i życia. J e d n a k ż e głębsza refleksja kulturoznawcza, traktu­ jąca w s p ó ł c z e s n y etap rozwojowy jako ogniwo d ł u g o t r w a ł e g o procesu historycznego i usiłująca poprawnie zinterpretować rolę przeszłości w wydarzeniach w s p ó ł c z e s n y c h , pozostaje d o m e n ą m y ś l i etnograficznej. W procesie badawczym tej dyscypliny zrodziły s i ę z a r ó w n o zasadnicze przesłanki do dociekań nad e t n o g e n e z ą tych l u d ó w , jak i próby rekon­ strukcji ich przeszłości, co do której brak jest pełniejszej historii pisanej. W kręgu tej dyscypliny p o w s t a ł y koncepcje w y j a ś n i a j ą c e mechanizm w i ę z i społecznej różnego rodzaju grup s p o ł e c z n y c h tych l u d ó w . Wreszcie tu zgromadzono od dawna obfity materiał dokumentacyjny dla wszystkich dziedzin kultury. Nade wszystko zaś nie gdzie indziej, lecz w ł a ś n i e w tej dyscyplinie wypracowano model badań nad ż y w ą społecznością. J e d n a k ż e w tak w a ż n y m i rozbudowanym dziale etnografii ś w i a t o w e j udział pol­ skich o ś r o d k ó w naukowych jest stosunkowo skromny. A b y m ó c dzisiaj na r ó w n i z innymi środowiskami etnograficznymi śledzić b i e ż ą c e procesy .kulturowe w krajach wyzwolonych i w y z w a l a j ą c y c h s i ę — a mamy po temu jak najbardziej sprzyjające okoliczności — musimy uprzednio bodaj c z ę ś c i o w o w y r ó w n a ć deficyt, k t ó r y ciężko w a ż y n a rozwoju tej dziedziny etnografii polskiej. Oznacza to przede wszystkim konieczność odpowied­ niego ustosunkowania s i ę do dorobku przeszłości. Na gruncie etnografii polskiej, dla jej dzisiejszych potrzeb i c e l ó w praktycznych przede wszyst­ kim powinny b y ć ustalone mierniki i zasady selekcji: co z dalszej i bliż- �Z D Z I E D Z I N DEFICYTOWYCH ETNOGRAFII 23 szej przeszłości dyscypliny n a l e ż y w y w o ł a ć i przejąć jako określoną p o d s t a w ę nauczania uniwersyteckiego i popularyzowania wiedzy o tzw. ludach niecywilizowanych, a co pozostawić dla bardziej specjalnych z a i n t e r e s o w a ń badawczych. B y ł o b y rzeczą n i e w y k o n a l n ą i zbędną przy­ swajanie s z c z e g ó ł o w e j historii procesu formowania s i ę e t a p ó w rozwojo­ wych dyscypliny i s y s t e m ó w etnologicznych, na k t ó r y c h kanwie narósł olbrzymi materiał m y ś l o w y i źródłowy. Natomiast n i e z b ę d n e wydaje się gruntowne przyswojenie i spopularyzowanie na szeroki u ż y t e k tych t w i e r d z e ń teoretycznych, k t ó r e w procesie ścierania się jednych syste­ m ó w m y ś l o w y c h z innymi przeszły do dorobku nauk etnologicznych jako stwierdzenia fundamentalne. Mam na uwadze przede wszystkim tego rzędu zdobycze, które dało m y ś l i kulturoznawczej np. w ł a ś c i w e spojrze­ nie rozwojowe — lokacja zjawisk kulturowych, jak również zweryfiko­ wane rezultaty s t u d i ó w nad ich przestrzennym rozmieszczeniem i w y ­ s t ę p o w a n i e w czasie (lokalizacja), lub też fundamentalne dziś twierdze­ nie dotyczące mechanizmu funkcjonowania kultury. Wnioski p ł y n ą c e z historycznego charakteru etnografii dla jej zadań każą 'położyć szczególnie silny nacisk r ó w n i e ż na w y r ó w n a n i e braków w dziedzinie znajomości m a t e r i a ł ó w badawczych. Nie będzie' m o ż n a z l i k w i d o w a ć deficytu w zakresie wiedzy o tzw. ludach niecywilizowa­ nych, jeżeli na gruncie etnografii polskiej nie dojdzie do w ł a ś c i w e g o przyswojenia podstawowej bazy faktograficznej zgromadzonej przez poszczególne szkoły czy kierunki. Pod tym w z g l ę d e m nie m o ż e b y ć żad­ nych taryf ulgowych dla tych czy innych założeń w odniesieniu do tematyki badawczej i p o s t ę p o w a n i a metodycznego. Z kręgu badań nad kulturą l u d ó w kolonialnych w z g l ę d n i e l u d ó w , które p r z e z w y c i ę ż a j ą swoje zapóźnienia, czerpiemy nieskończoną ilość przykładów, w jakim stopniu poznanie historycznej genealogii teraźniejszości u ł a t w i ł o lepsze jej zro­ zumienie i w ł a ś c i w ą , n a u k o w ą k o n t r o l ę działania praktycznego. Dzięki gruntownej wiedzy w zakresie f a k t ó w rzutujących na określone p r a w i d ł o ­ w o ś c i historycznego rozwoju kultury etnografowie radzieccy mogli po rewolucji p a ź d z i e r n i k o w e j odegrać zasadniczą rolę w pracach Komitieta Siewiera przy opracowywaniu konkretnego programu polityki narodo­ w o ś c i o w e j dla licznych l u d ó w i plemion rozrzuconych na olbrzymiej przestrzeni Północnej i P ó ł n o c n o - W s c h o d n i e j Azji. Co w i ę c e j , w ł a ś n i e dzięki dobremu rozeznaniu w tym, co mianowicie przedstawiała przeszłość kulturowa tych ludów, m o ż n a b y ł o na gruncie etnografii radzieckiej przy poszerzaniu tradycyjnych zakresów badawczych podejść bez w i ę k s z y c h w s t r z ą s ó w i w s p o s ó b w ł a ś c i w y do zjawisk p o w s t a j ą c y c h ze zderzenia s i ę dawnego z nowym. Jest to n i e w ą t p l i w i e jeden z g ł ó w n y c h p o w o d ó w , dla którego etnografia radziecka, u a k t y w n i a j ą c się zwłaszcza w ostatnim piętnastoleciu w dziedzinie s t u d i ó w nad przechodzeniem s p o ł e c z e ń s t w �24 WITOLD DYNOWSKI s p ó ź n i o n y c h w rozwoju w ustrój socjalistyczny, może już dzisiaj w y k a z a ć się dojrzałymi wynikami pracy badawczej. W tym miejscu wydaje s i ę rzeczą jak najbardziej uzasadnioną p r z y t o c z y ć słowa zaczerpnięte z w y ­ k ł a d ó w prowadzonych przez F . Boasa w 1896 г.: M i e l i ś m y dość teorii — twierdził Boas — trzeba nam faktów (wyjątki z w y k ł a d ó w opublikowane przez F . C. Cole w American Antropologist 1952 г., z. 2). W y p o w i e d ź Boasa nabierze w ł a ś c i w e g o znaczenia, jeśli się zważy, ż e s t a n o w i ł a ona wyraz nastrojów n u r t u j ą c y c h w kręgu życia intelektualnego S t a n ó w Zjednoczonych pod koniec u b i e g ł e g o stulecia. D l a tych nastrojów w okre­ ś l o n y m sensie ogólne tło s t a n o w i ł dochodzący w tym czasie do punktu szczytowego stan „burzy i wrzenia" w naukach etnologicznych. Przy czym j e d n o c z e ś n i e szybko d o j r z e w a ł y aspiracje rodzime stworzenia w ł a s ­ nych programów i metod poznawczych, obliczonych przede wszystkim na rekonstrukcję bliższej i dalszej przeszłości k o n t y n e n t ó w Ameryki. Obja­ w y zniecierpliwienia, jako reakcja na zagmatwane sytuacje wytwarzane przez ścierające się p o s t ę p o w a n i a teoretyczne i szukanie rozwiązań w po­ staci położenia zasadniczego nacisku na potrzeby wydobywania coraz to nowych f a k t ó w i akumulację konkretnej wiedzy o zjawiskach kulturo^ wych, w y s t ę p u j ą w dziejach m y ś l i etnograficznej jako wydarzenia niemal typowe dla wszystkich p r z e ł o m ó w rozwojowych dyscypliny. Rejestrujemy je z a r ó w n o w p r z e ż y w a j ą c y m się obrazie przeszłości, jak i we w s p ó ł ­ c z e ś n i e t w o r z ą c y c h się nowych stosunkach. N i e z a l e ż n i e od dobrych d o ś w i a d c z e ń badawczych etnografii radzieckiej r ó w n i e ż i w etnografii k r a j ó w kapitalistycznych wcale n i e m a ł y odłam jej najwybitniejszych przedstawicieli interesuje się w s p ó ł c z e s n y m i prze­ obrażeniami kultury tzw. jeszcze do niedawna l u d ó w niecywilizowa­ nych na szerokiej podstawie faktów zaczerpniętych z minionych, od­ l e g ł y c h nieraz okresów rozwojowych. W tym zakresie mamy do odno­ towania z a r ó w n o spojrzenia poznawcze, uzbrojone w teorie stopniowej redukcji cech pierwotnych, jak i spojrzenia w y r a ź n i e uogólniające bez tendencji do drobiazgowego rejestru detali. Wśród ostatnich na szczególną u w a g ę zasługują te, które znalazły wyraz w pracach i refleksjach nauko­ wych Claude Lévi-Straussa, p o ś w i ę c o n y c h zwłaszcza ludom i ludności Brazylii. Jego cięcia m y ś l o w e , b i e g n ą c e przez kolejne uwarstwienia form bytu r ó ż n y c h u g r u p o w a ń ludności brazylijskiej i mechanizmy funkcjonowania najmniej z ł o ż o n y c h kultur Indian Kadiueo, Bororo, Nambikwara i Tupi-Kawahib, szybko w z b u d z i ł y n a j w y ż s z e zaintereso­ wanie jako czynnik inspirujący do nowego spojrzenia na działalność człowieka w ogóle, jego k u l t u r ę , na w s p ó ł c z e s n e przeobrażenia kultury tzw. l u d ó w pierwotnych i na rodzaj i układ składników w i ą ż ą c y c h ją z obrazami sytuacji kulturowych i dokonań generacji minionych. Przy swoistym i jak najbardziej awangardowym w oczach Zachodu u j ę c i u �Z DZIEDZIN DEFICYTOWYCH ETNOGRAFII 25 i interpretacji badanej r z e c z y w i s t o ś c i Claude L é v i - S t r a u s s bez najmniej­ szego wahania sięga do minionych e t a p ó w historii Brazylii, posługując się bardzo r ó ż n o r o d n y m zestawem faktograficznym. W jego postawie badawczej nie ma już nic z niewiary w celowość w y w o ł y w a n i a prze­ szłości kulturowej tzw. l u d ó w pierwotnych z powodu braku pełniejszej dokumentacji pisanej. Wręcz przeciwnie, każdy szczegół odpowiednio wydobyty z procesu historycznego poszczególnych plemion, czy to w postaci f r a g m e n t ó w z relacji Lery, Theveta, Bougainville'a, m a t e r i a ł ó w zebranych przez e k s p e d y c j ę K . von den Steinena, z c z ę ś c i o w o opubliko­ wanych sprawozdań K o m i s j i Rondona (1916) czy też p a m i ę t n i k ó w Th. Roosevelta (1914) lub z pracy Roquette-Pinto (Rondonia 1912), sta­ nowi dla Claude L é v i - S t r a u s s a konkretną przesłankę do refleksji nie tylko na temat struktury zjawisk zachodzących w życiu zbiorowym Indian brazylijskich, lecz t a k ż e i m o t y w ó w postępowania i działania jednostki jako przedstawicielki określonej rzeczywistości. Co w i ę c e j , w ł a ś n i e suma d o ś w i a d c z e ń p o s t ę p o w a n i a poznawczego na materiałach nagromadzonych przez przedstawicieli różnych szkół i k i e r u n k ó w pozwo­ liła L é v i - S t r a u s s o w i z a s t o s o w a ć z d u ż y m efektem m e t o d o l o g i ę analizy strukturalnej w badaniach zjawisk kultury. S z c z e g ó l n i e jednak p ł o d n e j j w y n i k i dla analizy świata m y ś l i przedstawicieli tego o d ł a m u ludz­ kości, k t ó r y jeszcze do niedawna uchodził za tzw. dzikich, p r z y n i o s ł y nowe zestawy p y t a ń badawczych, postawionych przez Claude L é v i -Straussa w o k ó ł kwestii totemizmu i jego teorii. e Ogół w y s i ł k ó w , k t ó r e wypadnie w ł o ż y ć w w y r ó w n y w a n i e braków w dziedzinie znajomości m a t e r i a ł ó w badawczych, nie zawsze będzie się układać w kategoriach wymiernych. Na pewno jednak w działaniu pod­ stawowym raz podjęte, m u s z ą b y ć doprowadzone do końca i n i e z a l e ż n i e od m o g ą c y c h się w y ł o n i ć trudności nie n a l e ż y w linii p o s t ę p o w a n i a dopuścić do rozwiązań kompromisowych, p o ł o w i c z n y c h . Przy działaniu konsekwentnym i przy w ł a ś c i w e j ocenie, ż e przeobrażenia ustrojowe i kulturowe b y ł y c h l u d ó w kolonialnych winny dzisiaj w zainteresowa­ niach stać s i ę sprawą bardziej ogólną, m o ż n a sobie obiecywać, ż e w w y ­ niku k o ń c o w y m na gruncie etnografii polskiej p o w s t a n ą warunki do wielokierunkowych s t u d i ó w specjalistycznych i dla w ten sam sposób rozumianej pracy naukowej. Z tych w ł a ś n i e podstaw m o ż n a będzie praktycznie działać z a r ó w n o w kierunku systematycznej likwidacji defi­ c y t ó w n a r o s ł y c h w przeszłości, jak i w kierunkach zaspokajania potrzeb bieżących. Można i trzeba przyjąć, ż e każda generacja powinna pozostawić po sobie w y r a ź n i e j zarysowany obraz w ł a s n e j działalności i dokonań. Próba przeanalizowania sytuacji deficytowej w zakresie studiów i upowszech­ nienia wiedzy o kulturze l u d ó w do, niedawna jeszcze zwanych ..pierwot- �26 WITOLD DYNOWSKI nymi" oraz postulowanie zastosowania o k r e ś l o n y c h ś r o d k ó w zaradczych wnosi do tego obrazu akcent mocniej zarysowany. Rzutuje on w r ó w n y m stopniu na potrzebę w y r ó w n a n i a rachunku z przeszłością, jak i na ko­ nieczność niedopuszczenia do powstania deficytu nowego. Działając z tych samych podstaw — korzystniej układających s i ę w a r u n k ó w do rozwinięcia się zasad p o s t ę p o w a n i a w kierunku szeroko pojętej specja­ lizacji — m o ż n a b ę d z i e r ó w n i e ż realnie m y ś l e ć o utrzymywaniu bar­ dziej ustabilizowanych p o w i ą z a ń ze w s p ó ł c z e s n y m i nurtami m y ś l o w y m i etnografii ś w i a t o w e j . Dotyczy to z a r ó w n o p o s t ę p o w a n i a teoretycznego, p r z y j ę t e g o przez poszczególne ośrodki m y ś l i etnograficznej, jak i w ł a ś c i ­ w y c h zakresów tematycznych. D l a zrozumienia w s p ó ł c z e s n e g o stanu rzeczy w etnografii ś w i a t o w e j nie jest bowiem rzeczą obojętną, jaką mianowicie kategorią l u d ó w interesuje s i ę nauka przede wszystkim i dlaczego. Pod tym w z g l ę d e m niezmiernie charakterystyczne tendencje u j a w n i ł y s i ę w tematyce referatów ostatniego, V I M i ę d z y n a r o d o w e g o Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, k t ó r y się odbył w 1960 roku w P a r y ż u . W obradach szczególnie jaskrawo u w y d a t n i ł się prymat tematyki i problematyki afrykańskiej, k t ó r y m p o ś w i ę c o n o aż 81 referatów i k o m u n i k a t ó w . Celem p o r ó w n a n i a n a l e ż a ł o b y podać, ż e do niedawna jeszcze bardzo popularna problematyka etnograficzna obu A m e r y k była przedmiotem 50, zaś A z j i 45 referatów. Zaintereso­ wania ludami Australii w y r a z i ł y s i ę tylko w 3 referatach, zaś cały obszar Oceanii b y ł tematycznie u j ę t y zaledwie w kilkunastu komunikatach. Koncentracja sił i ś r o d k ó w w o k ó ł likwidacji dziedzin deficytowych, obliczona w praktyce na pewien d ł u ż s z y lub k r ó t s z y okres, zawsze b ę d z i e posiadać charakter zadań doraźnych, które nie m o g ą w i ę c b y ć celem ostatecznym, podobnie zresztą jak i ś l e d z e n i e najnowszych zdo­ byczy m y ś l i etnograficznej w zakresie teorii i gromadzenia nowych m a ­ teriałów nie m o ż e przesłonić perspektyw dalszych. P e ł n a i ostateczna forma stosunku do przedmiotu z a i n t e r e s o w a ń naukowych m o ż e się w y r a z i ć tylko w postaci badawczej i w samodzielnym podejściu do przedmiotu badanego. Toteż w obrazie działalności i zamierzeniach w s p ó ł c z e s n e j generacji' e t n o g r a f ó w nie m o ż e rzecz prosta zabraknąć a k c e n t ó w podkreślających dążenia do wypracowania z u p e ł n i e oryginal­ nych stanowisk poznawczych. Miejsce dla tych dążeń m o ż e się u t w o r z y ć jedynie pod warunkiem, że na podstawie istniejących lub u z u p e ł n i o n y c h form organizacyjnych działalności etnograficznej p o d j ę t e zostaną kon­ kretne badania terenowe. Dopiero bowiem b e z p o ś r e d n i e zetknięcie się z ż y w ą społecznością, odbieranie p e ł n y c h w r a ż e ń i rejestracja na miejscu zmian strukturalnych kultury oraz ś l e d z e n i e powstawania i m p u l s ó w i ich złożoną transmisję s p o ł e c z n ą przy przekształcaniu dawnego w nowe m o ż e �Z DZIEDZIN DEFICYTOWYCH ETNOGRAFII 27 stać się w ł a ś c i w y m czynnikiem i n s p i r u j ą c y m do w y c i ą g a n i a samodziel­ n y c h w n i o s k ó w naukowych. Postulowanie prowadzenia badań terenowych z dala od kraju, jak­ kolwiek w p o m y ś l e zupełnie naturalne i zrozumiałe, na razie potrakto­ w a ć n a l e ż y jako przesłankę w y b i e g a j ą c ą daleko naprzód. Jest to pro­ gram maksymalny. Nie r e z y g n u j ą c z niego na' przyszłość i traktując rzecz realnie, podejmujemy w tej chwili program znacznie skromniej­ szy. K ł a d ą c n a j w y ż s z y nacisk na potrzebę zlikwidowania d e f i c y t ó w w zakresie znajomości m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h oraz s t u d i ó w teorii k u l ­ tury tzw. s p o ł e c z e ń s t w pierwotnych, b ę d z i e m y s i ę starali w naszym c z a s o p i ś m i e u t r z y m y w a ć w s t a ł y m n a p i ę c i u s p r a w ę w ł a ś c i w e g o doboru ś r o d k ó w działania, jak i rejestracji w y n i k ó w . A w i ę c przede wszystkim na podstawie wieloletniego d o ś w i a d c z e n i a innych podejmiemy d y s k u s j ę nad koncepcją podręcznika dostosowanego do potrzeb naszych, nad do­ borem i sposobami upowszechnienia w y p i s ó w z literatury obcej oraz nad r ó ż n y m i sposobami popularyzacji zagadnień w ę z ł o w y c h i s z c z e g ó l n i e w a ż n y c h do wyrobienia sobie p r a w i d ł o w e g o spojrzenia na to, czym b y ł o chociażby jeszcze przed stu laty, i na to, czym jest obecnie i w jakich kierunkach s i ę przekształca kultura tego o d ł a m u ludzkości, który jeszcze z u p e ł n i e do niedawna b y ł w y o d r ę b n i o n y różną ostrością pojęcia „dzikich". J e d n ą z pierwszych jest r ó w n i e ż potrzeba podjęcia szerokiej akcji informacyjnej o najnowszych publikacjach o b c o j ę z y c z n y c h . R o z w i ą z a ń w tym zakresie b ę d z i e m y s z u k a ć w rubryce recenzji, w nie­ k t ó r y c h w a ż n i e j s z y c h wypadkach p o w i ę k s z a j ą c relacje do rozmiarów artykułu. Jest jeszcze inna sprawa domagająca się z w r ó c e n i a uwagi. W tomie niniejszym z a m i e ś c i l i ś m y trzy w i ę k s z e rozprawy, z k t ó r y c h każda na s w ó j sposób informuje, z jakimi warunkami warsztatowymi m o ż n a już teraz realnie m y ś l e ć o podejmowaniu zadań bardziej z ł o ż o ­ nych pod w z g l ę d e m w y m o g ó w metodologicznych i erudycyjnych. Na pewno nie wyczerpuje to pełnej skali możliwości, natomiast wiele prze­ mawia za tym, że w ł a ś n i e ten charakter prac będzie powtarzać s i ę naj­ częściej r ó w n i e ż i w przyszłości. Można w i ę c w nich u p a t r y w a ć znaki rozpoznawcze g ł ó w n y c h k i e r u n k ó w , które rodząc się z programu minimum d o p r o w a d z ą etnografię polską do realizacji bardziej ambitnych p l a n ó w w programie maksimum. �WITOLD 28 DYNOWSKI Witold Dynowski DOMAINES DÉLAISSÉS EN ETHNOGRAPHIE Résumé Les directions dans lesquelles s'est développée l'ethnographie en Pologne, aussi bien avant la I guerre mondiale qu'entre les deux guerrea, étaient déterm i n é e s non seulement par la situation politique ou par les buts politiques, mais aussi et avant tout par les sujets d'intérét et les objets de recherches. L'intéret en ethnographie ä ses debuts comme plus tard quand il s'est cristallisé en recher­ che scientifique était lié ä la culture, ä la vie et au milieu paysan. E n fonction des buts de la recherche les fragments isolés ou bien des ensembles entiers de ce domaine étaient imbriques dans des constructions spatiales et chronologiques définies afin d'y puiser les données nécessaires ä la reconstruction des voies de développement des elements plus ou moins anciens de la culture paysanne et pour en déduire certains principes théoriques. L a continuité dans l'objet de la recherche á toutes les étapes du développement de l'ethnographie en Pologne est une des principales raisons qui explique Timportance des documents accumulés touchant l'étude de la culture des masses paysannes non seulement sur les terres purement polonaises, mais aussi ä l'intérieur des frontiéres historiques de la Pologne. C'est indéniablement un succés pour la science et pour la culture natio­ nale. L e s recherches éclairant le cours de revolution de la culture paysanne ainsi que les résultats de cette evolution ont contribué ineontestablement á enrichir l'ethnographie d'une facón non négligeable. Une partie de cet apport concernant surtout les transformations essentielles des forces de production, la société rurale et la conscience sociale des paysans, pourra aussi étre intégrée dans une théorie genérale des cultures paysannes formées dans des conditions similaires et d'une maniere semblable dans d'autres pays. Si l'intéret et l'objet de l'ethnographie en tant que discipline scientifique se ramenaient uniquement á l'étude de la culture paysanne et de ses voies de développement liées exclusivement ä Thistoire des nations et des Etats européens, le probléme serait simple. Les résultats obtenus jusqu'ici et l'état actuel de l'ethnographie polonaise représenteraient une valeur concrete et mesurable, susceptible de soutenir la comparaison avec les ethno­ graphies étrangéres. Nous pouvons ajouter que la comparaison ne serait pas défavorable pour nous, elle pourrait m é m e dégager des résultats originaux appréciés et exploités á l'étranger. Mais la question se présente de maniere tout autre. Les études sur les cultures populaires en Europe ne représentent point la totalitě des recherches ethnographiques et n'en constituent pas le seul intérét — bien au contraire ces études n'apparaissent pas nettement á 1'origine de l'ethnographie et ce qui est encore plus important les theories ethnologiques se sont cristallisées et se cristallisent encore en general ailleurs — sur le terrain de l'étude des peuples dits „primitifs". e r e Aussi l'état de fait et la position de l'ethnologie conjointement avec l'ethno­ graphie dans les divers domaines de la vie intellectuelle en Pologne accusent l'absence des traditions vivantes dans l'étude des problěmes des peuples dits non-civilisés ainsi que l'absence des résultats appréciables dans ce secteur de recherche, éventuellement une vulgarisation insuffisante de ces résultats ä l'intention d'autres disciplines humanistes. Ces constatations nous conduiront ä formuler des conclusions en rapport sur la maniere dont doit se développer l'ethnologie. �Z DZIEDZIN DEFICYTOWYCH ETNOGRAFII 29 Dans la p e n s é e ethnologique polonaise le theme de la culture des peuples „primitifs" ainsi que les theories Hees á ce domaine n'avaient pas une place appropriée. Cela ne signifie pas cependant que les chercheurs polonais n'aient pris aucune part aux recherches et aux études portant sur les cultures de ees peuples. Dans un passé plus ou moins recent ils ont m é m e été assez nombreux ä se consaerer ä ces recherches. Nous devons seulement regretter qu'ils aient travaillé, ä quelques rares exceptions pres, sous l'égide des Etats qui avaient partagé la Po­ logne ou bien qu'aprés avoir emigre, ils soient alies grossir les rangš des savants européens ou américains, parvenant m é m e dans certains cas ä des positions de pre­ mier plan. Pour l'ethnographie polonaise cette déficience dans le domaine des recher­ ches concernant les peuples „primitifs" n'est done pas un phénoméne nouveau. Nous l'avons héritée du siécle passé, nous ne l'avons pas éliminée durant l'entre-deuxguerres et aujourďhui ce p h é n o m é n e s'impose ä nous avec une force exceptionnelle et sous une forme nouvelle. A l'horizon toujours s'élargissant de l'époque contemporaine le probléme des peuples ,,non-civilisés" en tant que matiere ä refle­ xion s'est trouvé transmis ä la generation actuelle dans un cadre qui se transforme. Ce probléme cependant apparait aujourďhui sous un aspect entiérement different. Dans le cadre du systórne colonial déclinant une crise de conscience a müri aussi. Les peuples consideres il y a encore tres peu de temps comme la representation vivante d'un stade d'évolution attardée (comprise d'une maniere ou d'une autre), mais toujours vus ä travers le prisme d'une idee impliquant l'absence de civili­ sation, ces peuples ont cessé d'etre un objet passif d'intérét. Dans une large mesure ils sont entres dans la voie de l'émancipation politique et de la recherche consciente d'une nouvelle culture qui leur soit propre. I I s'agit avant tout (te découvrir des formes nouvelles unissant les traditions du passé aux besoins de la vie moderne. E n soulignant le caractěre historique de l'ethnographie nous distinguons clairement qu'elle a pour but aussi bien la reconstruction des processus historiques d'évolution que l'étude des prénoménes culturéis apparus dans le contexte present. Conformément aux exigences actuelles de la science les recherches dans le domaine des faits contemporains ne peuvent étre entreprises par le savant sans se référer au long processus d'évolution historique. Aussi pour pouvoir aujourďhui étudier á égalité avec les milieux ethnographiques étrangers les processus culturéis dans les pays emancipes ou en voie ďémancipation — nous devons tout ďabord compenser, ne serait-ce que partiellement, cette déficience qui compromet gravement le développement de ce domaine de l'ethnographie en Pologne. Dans le cadre de l'ethnographie en Pologne, pour les besoins actuéis et pour des raisons ďordre pratique il faudrait fixer en premier lieu des regies et des principes de selection — établir ce qui doit étre dégagé du passé plus ou moins lointain de cette science pour constituer le fondement de l'enseignement univer­ s i t ä r e et populaire sur les peuples dits „non-civilisés" et ce qui doit étre laissé ä l'intention des chercheurs plus specialises. I I semble indispensable surtout d'assimiler totalement et de rendre accessible á un large auditoire ees principes théoriques qui par suite des contacts et les controverses entre les diverses écoles sont passés dans le domaine des sciences ethnologiques en tant que propositions fondamentales. Je pense ici surtout ä des acquisitions de cet ordre comme par exemple une vue juste de revolution — la situation des faits de culture par rapport au milieu, de m é m e que les ¡résultats verifies d'études sur leur repartition dans l'espace et le temps (localisation), ou bien des propositions aujourďhui fon­ damentales concernant le fonctionnement du mécanisme de culture. I I faudrait �30 WITOLD DYNOWSKI insisted tout spécialement sur la nécessité de combler les lacunes dans la connaissance des documents portant sur les recherches. II sera impossible d'éliminer la déficience dans le domaine de l'étude des peuples coloniaux san* assimiler au préalable les faits essentiels de la documentation accumulée par les diverses écoles ou courants ethnographiques. Cette tentative d'analyser le retard dans le domaine de l'étude et de la divulgation des connaissances touchant les cultures des peuples dits „non-civilisées" ainsi que l'examen des mesures ä prendre ont pour but de souligner la nécessité de compenser la déficience due au passe et de prevenir une déficience analogue dans le present. E n s'appuyant sur la speciali­ sation comprise dans son sens le plus large il sera possible également de penser ä entretenir des relations mieux établies avec les courants contemporains de l'ethnographie mondiale. Ces contacts coneerneraient aussi bien les theories admises dans les divers centres d'ethnographie que les domaines particuliers de recherches. L a mise en oeuvre de toutes les forces et de tous les moyens pour éliminer le retard dans les domaines examines ne peut pourtant constituer le but final. L'attitude scientifique envers le sujet ďintérét ne peut trouver son expression pleine et entiere que par des recherches concretes sur le terrain. C e s t seulement le contact direct avec une société vivante qui permet de saisir sur le vif et d'enregistrer sur place les changements de structure d'une culture ainsi que de suivre le m é c a n i s m e complexe de formation et de transmission sur le plan social des impulsions accompagnant le passage de la société de l'état ancien ä l'état nouveau. Ce contact seul peut inspirer des conclusions scientifiques personnelles. Les recherches sur le terrain dans des pays éloignés constituent la partie la plus ambitieuse de notre programme. Sans en exclure la possibilité pour l'avenir et en les considérant comme pouvant devenir tout ä fait reelles nous nous contentons pour l'insrtant d'un programme beaucoup plus modeste. Nous essayerons dans notre revue surtout de soulever sans cesse le probléme du choix des moyens appropniés pour éliminer le retard. Entrent ici en ligne de compte aussi bien l'élaboration d'un manuel adapté aux besoins du public polonais, le choix des extraits ďauteurs étrangers et les moyens de les rendre aisément accesibles que les divers moyens de vulgarisation des questions essentielles — questions si i m ­ portantes pour permettre de concevoir ce qu'a été, ne serait-ce qu'il у a cent ans, ce qu'est actuellement et dans quelle direction évolue la culture de ces hommes qui, i l y a tres peu de tempe encore, étadent sépairés du reste de 1'humanité par le qualificatif de „sauvages". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06d28a5ffcfc48a8aa02319e9ee4fa4e.pdf 3fd112cb9ea7b7f39f61c66fbdb49c68 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:517 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:472 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1962 t.6 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1962, t.6, s.349-406 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R к О N I К А P R Z E D V I I MIĘDZYNARODOWYM K O N G R E S E M N A U K A N T R O P O L O G I C Z N Y C H I ETNOLOGICZNYCH W MOSKWIE Jakkolwiek od V I Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Paryżu upłynęło sporo czasu i wszystko przemawia za tym, że prace przygotowawcze do V I I Kongresu, który ma się odbyć w Moskwie w 1964 г., są w pełnym toku, niemniej istnieje szereg powodów, dla których nawiązanie do odbytych obrad nie straciło nic ze swej aktualności. Dużą zachętą do takich właśnie nawiązań będzie okoliczność, że dotychczas nie zostały jeszcze opublikowane prace Kongresu V I , paryskiego, poza zwięzłymi i przeważnie pod specjalnym kątem opraco­ wanymi relacjami w różnych periodykach '. Szeroki ogół przedstawicieli nauk etnologicznych i antropologicznych nadal nie jest w pełni poinformowany o dorobku obrad paryskich. Nie w tym jednak tkwi istota rzeczy. Nie wybiegając daleko wstecz i biorąc pod uwagę tylko okres powojenny możemy dla każdego Międzynarodowego Kon­ gresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych wyznaczyć odrębne miejsce. Kongres w Brukseli (1948) przypominał pod wieloma względami światowy zjazd przedstawi­ cieli nauk antropologicznych i etnologicznych, w celu odnowienia dawnych k o n t a k t ó w i wypracowania nowego proiilu współpracy międzynarodowej po przebytym wstrząsie wojennym; Kongres wiedeński w 1952 r. stał pod znakiem refleksji nad dorobkiem kierunku historyczno-porównawezego łącząc w sobie wiele elementów uroczystej akademii poświęconej działalności P. W. Schmidta i jego szkoły. Zupełnie odmienny charakter natomiast nosił Kongres filadelfijski w 1956 r. Po raz pierwszy od kilku­ dziesięciu lat w międzynarodowym systemie organizującym współpracę w zakresie nauk antropologicznych i etnograficznych wzięła udział stosunkowo liczna delegacja radziecka. Wyniki Kongresu filadelfijskiego można oceniać w sposób bardzo różny. Widząc ten Kongres przede wszystkim poprzez pryzmat spotkania przedstawicieli etnografii i antropologii radzieckiej z przedstawicielami nauk etnologicznych i antropologicz­ nych Europy i Ameryki i wynikłe stąd konsekwencje dla dalszego rozwoju etnologii i etnografii światowej nasuwają się następujące spostrzeżenia i wnioski. Na przy­ kładzie obrad światowej reprezentacji nauk etnograficznych i etnologicznych raz jeszcze potwierdza się słuszność tezy o relatywności spojrzenia na przedmiot i zakres dyscypliny naukowej. 1 W Polsce opublikowano: M. C w i r k o - G o d y c k i , Święto antropologii w Pa­ ryżu, „Człowiek w Czasie i Przestrzeni", R. 3: 1960 z. 3, s. 123—133; J . C z e k a n o ws k i, Wrażenia z VI Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, tamże, s. 134—141; B. R o s i ń s k i , Sprawozdanie z VI Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, tamże, s. 142—146; K . M a ' k u 1 s k i, Tematyka kultury materialnej i jej historii w ramach VI Międzynarodo­ wego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Paryżu, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 9: 1961, s. 474—483. �350 K R O N I K A Na Kongresie filadelfijskim w skali dotychczas nie spotykanej doszło bowiem do skonfrontowania czynników aktualnie kształtujących procesy poznania naukowego, jak i do ujawnienia na tym Lie występujących różnic w poglądach na zakresy tema­ tyczne nauk etnologicznych, sposoby ujmowania rzeczywistości badanej oraz metody i techniki badawcze. Poprzez wielką ilość wygłoszonych referatów o scalonej, jak i rozrzuconej tematyce i problematyce oraz na podstawie dyskusji z w y m o w n ą wyrazistością wystąpiły tendencje rozwojowe nauk etnologicznyh w poszczególnych krajach i środowiskach naukowych. Co w tym wszystkim przemawia kategoriami zasadniczymi dla ułożenia się kierunków dróg rozwojowych dla etnografii i etnologii jako dyscyplin posiadających s w ą odmienną specyfikę badawczą? Otóż nie ulegając tendencjom dogmatycznego traktowania przedmiotu i zakresu nauk etnologicznych, to znaczy nie dążąc w zasadzie do wyznaczania im ściśle określonego i trwałego zakresu przedmiotu badań, jednocześnie wypadnie z najwyższą rezerwą odnieść się do stanu rzeczy, który z całą jaskrawością został ujawniony na Kongresie filadelfij­ skim. Pokładane nadzieje na dobre skutki przeanalizowania zasadniczych bolączek trapiących npuki etnologiczne i możliwość, po uzgodnieniu wspólnych celów, stwo­ rzenia bardziej odpowiednich warunków dla ustalenia przesłanek pod nowe założenia teoretyczne tych dyscyplin w znacznym stopniu sic nie ziściły. Przy całkowitej realności projektu (dzięki niemal pełnej konfrontacji postulatów środowisk zaintere­ sowanych), właśnie dzięki rozproszeniu prac kongresowych na wąskie, nieraz bardzo specjalne zakiesy tematyczne, węzłowa problematyka obrad została przesłonięta olbrzymią ilością zagadnień drugorzędnych. Czy pod tym względem sytuacja uległa zmianie na lepsze w obradach V I Kon­ gresu w Paryżu? Otóż jakkolwiek w okresie czteroletnim, dzielącym V i V I Kongres, szereg spraw i zagadnień w sposób najbardziej żywotny obchodzących nauki etno­ logiczne — np. tendencje do przejmowania tematów etnograficznych przez inne nauki społeczne oraz zagadnienie minimalnego i maksymalnego programu badawczego lub udział nauk etnologicznych w budowaniu ogólnej teorii kultury itd. — znacznie zyskało na ostrości, niemniej również i w obradach paryskich nie znalazły one należytego potraktowania. Pomimo, że w obradach paryskich niejednokrotnie toczyła sic konstruktywna dyskusja wokół spraw i zagadnień kluczowych, nie znalazło to jednak w k o ń c o w y m efekcie praktycznie wymiernego wyrazu. Pomimo więc, że coraz częściej ponawiane są pytania, zwłaszcza ze strony przedstawicieli pokrewnych dyscyplin odnośnie do przedmiotu i zakresu nauk etnologii i etnografii, oraz nie bacząc na to, że również i we w ł a s n y m gronie etnografowie co do tego nie we wszystkich punktach reprezentują stanowiska uzgodnione, niemniej — podobnie jak na V Kongresie w Filadelfii, również i w obradach V I Kongresu w Paryżu — setki ciekawych, lecz nie o zasadniczym znaczeniu referatów i komunikatów zadominowały nad elementami, które w rozprawach kongresowych miały ustawiać kierunki rozwoju myśli etnograficznej. Toteż można podjąć dyskusję, czy w obecnej sytuacji, w jakiej znajdują się nauki etnologiczne, na etapie potrzeby rewizji założeń dawniejszych i konieczności zbudowania nowych szerokich dróg dla myśli etnologicznej, istnieje celowość zwoływania wielkich kongresów międzynarodowych w stosunkowo krótkich odstępach czasu (co 4 lata). Jeżeli nawet z tych czy innych w z g l ę d ó w byłoby to sprawą trudną do zrewidowania, to czy przy takich okazjach nie należałoby odwrócić stanu rzeczy, który utrwalił się w obradach kongresów międzynarodowych, i poprzez odpowiednią weryfikację tematów zgłaszanych zabezpieczyć stronie teoretycznej sesji mocniejsze powiązanie z życiem. Pytaniem tym wkraczamy w krąg prac przygotowawczych do V I I Międzynaro­ dowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Nie zamierzając wy- �KRONIKA 351 biegać zbyt daleko i wyprzedzać biegu wypadków w skali szerszej wydaje się jednak, że pytanie to winno być szczególnie mocno i wyraźnie postawione w polskim środo­ wisku naukowym. Co więcej, odpowiedź na to pytanie winna być udzielona w czasie najkrótszym po to, żeby móc zawczasu skoordynować prace przygotowawcze w po­ szczególnych ośrodkach i tym samym w sposób w ł a ś c i w y zabezpieczyć udział etno­ grafii polskiej w budowaniu nowych dróg myśli teoretycznej na V I I Kongresie w Moskwie. Wypowiedziane w y ż e j uwagi żadną miara nie mogą rzutować na korzyści płynące z kontaktów osobistych i wymiany zdań zarówno w nawiązaniu do szerokiego wachlarza tematów i zagadnień poruszanych na obradach, jak i poza nimi. W V I Mię­ dzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w z i ę ł o np. udział około 1100 przedstawicieli nauk antropologicznych i etnologicznych, jak również pewna ilość obserwatorów z dziedzin bardzo blisko związanych z tymi dyscyplinami. Na obradach Kongresu spotkali się obywatele 57 państw, reprezentując wszystkie najpoważniejsze Instytuty i ośrodki naukowe swych krajów. W krótkim artykule nie sposób jest przytoczyć liczby uczestników przypadającej na poszczególne delegacje. Niemniej wypadnie określić i scharakteryzować większe i mniejsze zespoły, które — czy to ze względu na główne kierunki reprezentowane w naukach etnologicznych, czy też na rolę szkół i ujęć metodologicznych w formowaniu się myśli etnologicznej — tworzyły w obradach odrębne grupy. W obradach V I Kongresu najliczniejsze zespoły tworzyli, ze względów zrozumia­ łych, gospodarze — przedstawiciele nauki francuskiej. Mówiąc o obecnej etnografii i etnologii we Francji byłoby rzeczą trudną wyodrębnić działalność określonych szkól. Po śmierci prof. Griaule'a na gruncie nauki francuskiej nikt bowiem nie był w stanie przejąć jego kierowniczej roli. Toteż obecna działalność etnologów i etno­ grafów francuskich posiada raczej charakter rozproszony i kształtuje się na pod­ stawie poszczególnych ośrodków badawczych i instytutów, co z natury rzeczy w p ł y w a na znaczne zindywidualizowanie metod i kierunków pracy. Pomimo to w obradach V I Kongresu etnologowie i etnografowie francuscy dość wyraźnie skupili się wokół tematyki centralno-afrykańskiej, zwłaszcza jeżeli chodzi o kontynuatorów bądź przed­ stawicieli stojących blisko etnograficznej szkoły Griaule'a. Drugą z kolei większą reprezentacją francuską byli etnografowie grupujący się wokół Musée des Arts et Traditions Populaires. Wystąpili oni z tematyką i problematyką nawiązującą do badań nad kulturą materialną i folklorem francuskim. Poważną grupę stanowili również uczeni z Musće de 1'Homme, na czele których stał jeden ze współorganiza­ torów Kongresu, prof. Leroi-Gourhan. Spośród najwybitniejszych postaci etnografii francuskiej żywy udział w Kongresie brali również profesorowie Gessain i Poirier. Trzeba żałować, że w obradach Kongresu nie brał udziału prof. Claude Levi-Strauss. Jego bowiem warsztat naukowy bardzo poważnie oddziałuje na podstawy teore­ tyczne nauk etnologicznych nie tylko we Francji, lecz i w szerokim kręgu państw kapitalistycznych. Zupełnie specjalne miejsce w obradach V I Kongresu zajęła delegacja radziecka. Przewodniczył jej prof. S. P. Tołstow, dyrektor Instytutu Etnograficznego im. Mikłucho-Makłaja, zaś w jej sklad wchodzili profesorowie M. G. Lewin, P. J . Olderoge, N. P. Gierasimow, C. T. Debec i inni. Liczne referaty, stojące na bardzo wy­ sokim poziomie i poruszające podstawową problematykę etnologiczną i etnograficzną, jak i udział w dyskusjach w ramach wszystkich prawic sekcji pozwalają na stwier­ dzenie, że inicjatywa naukowa delegacji radzieckiej była wszędzie mocno zaznaczona. W czasie trwania obrad Kongresu zarówno w toku dyskusji nad referowanymi zagadnieniami, jak też w postaci odpowiedzi na liczne pytania radzieccy etnografowie �352 KRONIKA i antropologowie mogli przed bardzo szerokim gronem w y c z e r p u j ą c o o m ó w i ć nie t y l k o obecne zasady etnografii radzieckiej i jej kierunki rozwojowe, lecz t a k ż e w sposób konstruktywny n a w i ą z a ć do p o s t ę p o w y c h jej tradycji w okresie minionym. Pozwoliło to w i e l u przedstawicielom nauk etnologicznych z p a ń s t w kapitalistycz­ nych na lepszy w g l ą d w dorobek etnografii radzieckiej, choć w n i e k t ó r y c h w y p a d ­ kach jednocześnie u j a w n i ł o r ó ż n i c e dzielące etnologię i etnografię k r a j ó w kapitali­ stycznych od etnografii i pojmowania jej celów w krajach obozu socjalistycznego. Dużej klasy r e p r e z e n t a c j ą etnografii zachodniej była nauka anglosaska. Spośród licznej delegacji a m e r y k a ń s k i e j , składającej się z przedstawicieli poszczególnych u n i w e r s y t e t ó w , i n s t y t u t ó w i muzeów, szczególne zainteresowanie budził M e l v i l l e Herskovits, który w w i e l u swych w y s t ą p i e n i a c h w postaci bądź referatów, bądź replik w czasie dyskusji p r z e d s t a w i ł zachodnie poglądy na zakres i zadania etno­ logii. Jego tezy teoretyczne znalazły odbicie w licznych referatach etnologów amery­ k a ń s k i c h dotyczących konkretnej problematyki badawczej różnych r e g i o n ó w geo­ graficznych, ze szczególnym u w z g l ę d n i e n i e m t e r e n ó w S t a n ó w Zjednoczonych i Ame­ r y k i P ó ł n o c n e j . Dla ścisłości trzeba zaznaczyć, że wiele z a m e r y k a ń s k i c h komuni­ k a t ó w p o ś w i ę c o n y c h było tematyce bardzo ogólnej, k t ó r a w wielu wypadkach prze­ chodziła z domeny ściśle etnologicznej na grunt innych nauk społecznych, jak np. socjologii lub psychologii. Pozycję a m e r y k a ń s k ą p o w a ż n i e w s p i e r a ł a delegacja angielska pod przewodnic­ t w e m trzech uczonych o ugruntowanym autorytecie naukowym. B y l i to profeso­ rowie: F i r t h , P i t t - R i v e r s 2 D a r y l l Forde. Czynnikiem d o m i n u j ą c y m we wszystkich referatach angielskich byly zagadnienia akulturacji i zmian strukturalnych w spo­ ł e c z e ń s t w a c h kontynentu afrykańskiego. Jakkolwiek ż a d e n z r e f e r a t ó w nie dotyczył kwestii teoretycznych, niemniej iatwo było się z o r i e n t o w a ć w zasadniczych założeniach etnologii angielskiej, k t ó r e nie zmieniły się od czasu ostatniego kongz'esu w Filadelfii. N a j w i ę k s z a ilość r e f e r a t ó w metodologicznych oraz n a w i ą z u j ą c y c h do b a d a ń nad w y b r a n y m i treściami k u l t u r y ludzkiej wyszła spod pióra uczonych niemieckich i austriackich. Najciekawsze spośród nich były z w i ą z a n e z k r ę g i e m szkoły w i e d e ń ­ skiej. Szkoła ta na V I Kongresie w P a r y ż u b y ł a reprezentowana przez dwóch jej znakomitych s e n i o r ó w : W. Koppersa i P. Heine-Gel der na. Oceniając wygłoszone referaty i p r z e p r o w a d z o n ą dyskusję m o ż n a twierdzić, że szkoła w i e d e ń s k a , a raczej —• biorąc rzecz szerzej — etnologia austriacka i niemiecka, jest obecnie jedynym nadal mocno scementowanym ś r o d o w i s k i e m naukowym, k t ó r y opierając się na od k i l k u ­ dziesięciu lat sformowanej bazie teoretycznej podejmuje coraz to nowe p r ó b y w kierunku zmodernizowania jej założeń dawniejszych. Na V I M i ę d z y n a r o d o w y m Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych byłaby w i ę c to jedyna szkoła, k t ó r a — pomimo że w y w o d z i ł a się ze stosunkowo dość dawno minionych e t a p ó w historii myśli etnologicznej — posiłkując się zmodernizowanymi elementami w a r sztatu naukowego próbuje odrodzić przeszłość w teraźniejszości. Na p o d k r e ś l e n i e zasługuje r ó w n i e ż fakt, że w k r ę g u z w o l e n n i k ó w tego k i e r u n k u podtrzymywane są dyskusje teoretyczne z bardzo d u ż y m w k ł a d e m temperamentu naukowego. P o w y ż s z a okoliczność wraz z t r a d y c y j n y m dynamizmem nauki niemieckiej m a n i f e s t u j ą c y m się obecnie między i n n y m i p o w a ż n ą p e n e t r a c j ą n a u k o w ą na terenach A f r y k i Zachodniej p o z w a l a j ą sądzić, że etnologia niemiecka p r z e ł a m u j e już kryzys spowodowany I I w o j n ą ś w i a t o w ą . Na zakończenie j a k ż e ż bardzo n i e p e ł n e j charakterystyki zespołów, r e p r e z e n t u j ą c y c h etnologię i etnografię różnych k r a j ó w na V I M i ę d z y n a r o d o w y m Kongresie N a u k Antropologicznych i Etnologicznych, n a l e ż a ł o b y t a k ż e w s p o m n i e ć o delegacjach skandynawskiej, włoskiej i j u g o s ł o w i a ń s k i e j . �KRONIKA 353 Stosunki panujące w etnologii i etnografii skandynawskiej cechuje duża po­ wściągliwość w odniesieniu do tematyki wykraczającej poza Półwysep. Można po­ wiedzieć, że kierunek wytyczony dla myśli etnograficznej przez Hazeliusa i znakomicie rozbudowany przez Erixona i jego generację jest w pewnym sensie nadal obowiązującym kanonem naukowym. Toteż na Kongresie paryskim przedstawiciele skandynawskiej myśli etnologicznej zapoznali szeroki ogół uczestni­ ków przede wszystkim z warsztatem naukowym, opartym jak zawsze na solidnie opracowanej bazie materiałowej, pokazując od tej strony stan badań nad problema­ tyką i tematyką rodzimą. Trzeba jednak odnotować, że ostatnio w etnologii skan­ dynawskiej zarysowują się poważne zainteresowania w dziedzinie afrykanistyki (soia publikacji). Nauki etnologiczne we Włoszech były reprezentowane na Kongresie przede wszystkim przez zasłużonego prof. Biasutti. Jakkolwiek Biasutti reprezentuje bardzo poważny odłam nauk etnologicznych we Włoszech, który nadal kontynuuje tradycje kierunku kulturowo-historycznego. niemniej na gruncie nauki włoskiej istnieją także i inne nurty, zbliżone w swych założeniach teoretycznych do szkół anglosaskich. Należy żałować, że na obradach paryskich ten odłam włoskiej myśli etnologicznej nie był reprezentowany. Jugosławia w Paryżu była reprezentowana przez czołowych etnografów, pro­ fesorów M. Gavazziego i B . Bratanic'a. Na marginesie wygłoszonych referatów po­ święconych tematyce rodzimej, jak i przeprowadzonej nad nimi dyskusji wypadnie zauważyć, że jeszcze stosunkowo niedawno każde zagadnienie lub nawet temat niezbyt szeroki budził na ogół powszechne zainteresowanie etnografów. Zaintereso­ wania te wiązały się przede wszystkim z archaizmami w y t w o r ó w jugosłowiańskiej kultury ludowej i ich znaczeniem dla studiów nad starszymi składnikami kultury ludowej ludów słowiańskich. Mając możność bezpośredniego obserwowania reakcji na referuwaną tematykę (skądinąd świetnie opracowaną), zamanifestowaną w postaci niezbyt licznej frekwencji, jak i niezbyt żywego tempa dyskusji, nasuwa się spo­ strzeżenie, że specyfika jugosłowiańskiej kultury ludowej, a wraz z nią także i szer­ sze zagadnienie badań nad bardziej odległą przeszłością kultury ludów słowiańskich przesunęło się znacznie na peryferie zainteresowań etnografii ś w i a t o w e j . Co więcej, w zjawisku tym występuje także bardzo charakterystyczna specyfika, a mianowicie podtrzymywanie zainteresowań tymi zakresami tematycznymi przede wszystkim w kręgu badaczy w ten czy inny sposób związanych z założeniami teoretycznymi kierunku kulturowo-historycznego, jak i wśród przedstawicieli tzw. ewolucjonizmu krytycznego. Natomiast na szerszą skalę nie można tego odnotować w odniesieniu do przedstawicieli szkół zadomowionych w nauce anglosaskiej. Charakteryzując działalność poszczególnych zespołów w obradach V I Kongresu należy wydzielić osobne miejsce dla delegacji krajów demokracji ludowej, zwłaszcza dla Polski, Czechosłowacji i Węgier. Polskę na Kongresie reprezentowali ze strony antropologii profesorowie: J . Czekanowski, M. Ćwirko-Godycki, T. Dierżykraj-Rogalski oraz ks. B. Rosiński, natomiast ze strony etnografii profesorowie: M. Znamierowska-Prüfferowa oraz W. Dynowski. W Kongresie uczestniczyli również etno­ grafowie Polacy stale zamieszkujący lub studiujący w Paryżu: dr S. Szyszwan, mgr M. Zaleska, mgr K . Makulski i M. Jasnorzewski. Czechosłowacja delegowała na Kongres sześć osób, natomiast Węgry jedną, prof. Belé Gundę. Ponieważ przedstawiciele etnografii polskiej i czechosłowackiej występowali po raz pierwszy od 1939 r. na tak szerokim forum, więc referaty ich z natury rzeczy nosiły charakter niemal wyłącznie informacyjny o kierunkach rozwoju nauk etno- Etnografia P o l s k a , t. V I 23 �354 KRONIKA logicznych w ich krajach, jak i o zakresach tematycznych, w których prowadzone są badania. Wystąpień tych — rzecz prosta — nie można przyjąć za najlepszą postać informacji o tym, co zostało zrobione i co się robi w zakresie nauk etnologicznych w środowisku polskim lub czechosłowackim. Dlatego też przed następnym, V I I K o n ­ gresem w Moskwie sprawę opracowania odpowiednich referatów należałoby po­ traktować zgoła inaczej. Poza częścią rejestrującą rezultaty prac lub też informująca o ich postępach na bieżąco, w referatach tych powinno być przede wszystkim udzie­ lone należyte miejsce omówieniu podstawy teoretycznej zjawisk badanych. W związku ze zbliżającym się terminem V I I Kongresu w polskim środowisku etnograficznym już w najbliższej przyszłości powinny być podjęte prace nad wyprowadzeniem z pol­ skiej rzeczywistości historycznej w n i o s k ó w uogólniających, które by w postaci prze­ słanek naukowych mogły służyć jako wktad do ogólnej teorii kultury. Przechodząc z kolei do zrelacjonowania strony organizacyjnej V I Międzynarodo­ wego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych należy na wstępie przyto­ czyć kilka zasadniczych danych, a mianowicie, że trwał on 7 dni (od 31 lipca do 6 sierpnia) i że siedzibą jego było Musée de THomme oraz Musée des Arts et Traditions Populaires. Organizatorem i gospodarzem V I Kongresu był Komitet, na czele którego stał prof. Henry Vallois, redaktor jednego z najpoważniejszych czasopism antropo­ logicznych „L/Anthropologie" i do niedawna dyrektor Musée de ГНomme. W pracy tej pomagali mu na stanowiskach sekretarzy generalnych profesorowie: A. L e r o i -Gourhan, dyrektor Instytutu Etnologicznego Uniwersytetu Paryskiego, oraz P. Champion, wicedyrektor Musée de 1'Homme. Oprócz nich w Komitecie Organiza­ cyjnym brali udział profesorowie: R. Gessain, C. Levi-Strauss i P. Rivier. Niniejszy Komitet już w pierwszym dniu Kongresu został powołany do prezydium tego zgro­ madzenia, do którego weszli również profesorowie: B. Birket-Smith (Dania), J . Czekanowski (Polska), S. Sergi (Włochy), R. Daryll Forde (Anglia), S. P. Tołstow (Związek Radziecki), M. Herskovits (Stany Zjednoczone) oraz przedstawiciele wiciu innych środowisk naukowych. Ze w z g l ę d u na dużą ilość nadesłanych referatów i k o m u n i k a t ó w oraz ich roz­ piętość tematyczną obradowano w sekcjach i podsekcjach. W zasadzie pracowano w czterech głównych działach: antropologicznym, etnologicznym, muzealnym i fil­ mowym. Poza tym został wydzielony szereg odrębnych grup roboczych, które w ciągu jednego lub dwu trzygodzinnych posiedzeń zajmowały się opracowaniem problemów, które nie znalazły miejsca na obszerniejsze omówienie w ramach poszczególnych sekcji. Obrady etnologów skupiały się w jedenastu sekcjach i kilku podsekcjach. Tak w i ę c sekcja pierwsza zajmowała się etnologią ogólną, metodologią i strukturami socjalnymi. Sekcja ta rozpadała się na podsekcje: ogólną, europejską, azjatycką, afry­ kańską, amerykańską i Oceanii. Do sekcji drugiej włączono etnologię archeologiczną i prehistoryczną. W trzeciej sekcji znalazły miejsce problemy technologii oraz bytu materialnego i ekonomicznego. Etnobotanika stanowiła temat obrad sekcji czwartej, etnolingwistyka — sekcji piątej, sztuka i taniec — sekcji szóstej. Sekcja siódma, etnologia historyczna i tradycje ludowe, pracowała w trzech podsekcjach, a mianowi­ cie: problemów ogólnych, zagadnień Europy oraz Afryki. W sekcji ósmej omawiano postępy w dziedzinie etnologii prawnej, w dziewiątej zajmowano się religią, a w dzie­ siątej etnopsychologią i medycyną. Ostatnia, jedenasta sekcja łączyła problematykę zmian kulturowych, etnologii stosowanej i migracji. Dział muzealny zebrał się tylko na dwu posiedzeniach, na których odczytano kilka referatów dotyczących szczegóło­ wych zagadnień konserwacji zabytków i muzeoznawstwa. Początkowo przewidywano trzynaście grup roboczych: 1) Problemy etnogenezy, 2) Standaryzacja pomiarów antropologicznych, 3) Problemy wspólne archeologii, historii i etnografii, 4) Problemy �KRONIKA 355 etnologii agrarnej, 5) Muzyka i rytuał, 6) Gry, 7) Bajki ludowe, 8) Osobowy status prawny, 9) Analiza strukturalna i schematyczna mitów i literatury ustnej, 10) Nowe synkretyzmy religijne, 11) Pokarmy i napoje rytualne, 12) Studium kultur w stanie zaniku, 13) Problemy etnobotaniki. W trakcie obrad Kongresu wyłoniło się jeszcze kilka grup roboczych, lecz o ich tematyce i wynikach ich prac dowiedzieć się będzie można dopiero z oficjalnych protokołów Kongresu. Jednocześnie z obradami w poszczególnych działach, sekcjach, podsekcjach i gru­ pach roboczych w sali kinowej Musée de 1'Homme odbywał się nieustanny przegląd filmów etnograficznych, który został zorganizowany przez Międzynarodowy Komitet Filmu Etnograficznego. Tak więc odbyło się 12 kilkugodzinnych seansów filmowych, na których zaprezentowano kilkadziesiąt filmów o tematyce etnograficznej, folklory­ stycznej, a nawet turystycznej. Wartość poszczególnych filmów była bardzo różna. Obok naprawdę odkrywczych filmów J . Rouche'a wyświetlano krótkometrażówki nie mające nic wspólnego z etnografią. Warto tu wspomnieć, że nie zabrakło i polskich punktów programu, w postaci filmów Z. Bochenka, J . Olędzkiego i innych. Komitet Organizacyjny Kongresu przygotował również dla uczestników dwie tygodniowe wycieczki: jedną na południe Francji w celu zwiedzenia zabytków romańskich oraz grot z zachowanymi tam malowidłami z epoki paleolitu, drugą do Bretanii, by zapoznać zainteresowanych z folklorem tamtych okolic. Ramy niniejszego artykułu nie pozwalają na dokładniejsze omówienie tematyki poszczególnych referatów i komunikatów. Z konieczności więc trzeba się ograniczyć do podania ogólnej charakterystyki wystąpień, podając coś w rodzaju małej staty­ styki tematów poruszanych na Kongresie. Ponieważ najłatwiej będzie to uczynić według kolejnych sekcji, na które podzielono obrady Kongresu, w i ę c zgodnie z takim sposobem zaszeregowania zainteresowania uczestników Kongresu kształtowały się następująco. Na ogólną liczbę około 390 zgłoszonych referatów i komunikatów zagadnieniom ogólnym etnologii i metodologii poświęcono 23 referaty, zaś szczegóło­ wym badaniom konkretnych ludów i społeczeństw — 88. Szczególnym zainteresowa­ niem cieszył się również dział archeologiczny i prehistoryczny, czyli dział tak zwanej „etnologii prehistorycznej", który może się poszczycić liczbą 58 referatów. Trzecim działem o dużej ilości komunikatów był dział technologii i kultury materialnej. W ramach tego działu wygłoszono około 50 referatów i komunikatów. Niewiele mniej wystąpień zanotowano w sekcji religioznawczej (46), co świadczyłoby o nie­ słabnącym zainteresowaniu tą problematyką we współczesnej etnologii. Zaintereso­ wanie etnologią historyczną, która pokrywa się z naszym pojęciem etnografii, jak­ kolwiek nie było szczególnie żywo manifestowane, niemniej z tego zakresu zgłoszono do dyskusji 34 referaty. Jeśli chodzi o inne działy etnologii, to zeszły one w pewnym stopniu na margines zainteresowań Kongresu. Chodzi tu przede wszystkim o etnobotanikę, etnologię prawną i etnopsychologię. Nieco żywszą działalność przejawiano w sekcjach, które o m a w i a ł y zagadnienia lingwistyczne (19 referatów i komunika­ tów), sztuki i muzyki (23) oraz zmian kulturowych i migracji. Jak wynika z podanej statystyki, w centrum zainteresowań współczesnej etnologii znajdują się przede wszystkim badania konkretnych grup etnicznych, ludów lub zgoła drobnych, lecz dobrze uchwytnych ugrupowań społecznych. Skoro jesteśmy przy omawianiu danych statystycznych dotyczących obrad Kongresu warto wspomnieć, w jakim mianowicie stosunku kształtowały s i ę zainteresowania poszczególnymi regionami geograficznymi. Znamienna jest okoliczność, że równorzędnie do zawsze bardzo popularnej tematyki europejskiej, której dotyczyło ponad 80 referatów, stanęły zagadnienia Afryki, którym poświęcono 81 komunikatów. Bardzo poważne interesowanie się kontynentem afry­ kańskim nie jest zjawiskiem nowym. Niemniej duża ilość prac omawiających tę �350 KRONIKA problematykę jest jednocześnie wykładnią pewnych tendencji w etnologii lat pięć­ dziesiątych. Szybkie przekształcanie się stosunków społecznych i politycznych w Afry­ ce, posiadające swój wymowny wyraz w szybkim powstawaniu wielu nowych nie­ podległych państw, stawia przed etnologią krajów, które niegdyś były niepodzielnym władcą tamtych terytoriów, nowe zadania polegające na zrozumieniu przebiegających na tym kontynencie procesów i zmian społecznych. T y m się też niewątpliwie tłu­ maczy, że wśród tych 81 prac omawiających różne regiony Afryki większość wyszła spod pióra uczonych francuskich, angielskich i belgijskich. Niemały jednak udział w badaniach nad współczesną Afryką biorą obecnie również Stany Zjednoczone, Związek Radziecki i N R F . Problematyka etnograficzna obu Ameryk była tematem około 50 referatów, co przy stosunkowo licznej delegacji Stanów Zjednoczonych może budzić pewne refleksje. Warto tu również podkreślić, że znaczna większość referatów amerykanistycznych została przygotowana przez autorów zaliczających się do kręgu języka hiszpańskiego. Jeśli chodzi o Azję, której problematykę poruszono bodajże tylko w 45 referatach i komunikatach, to należy stwierdzić, że obecnie w etnologii światowej leży ona jak gdyby odłogiem. Zasadniczo oprócz nielicznych referatów angielskich, niemieckich i rosyjskich gros materiałów azjatyckich przed­ stawionych na Kongresie stanowiło wyniki badań prowadzonych przez uczonych hinduskich i japońskich. Należy żywić nadzieję, iż sytuacja ta ulegnie zmianie w latach następnych. Niemal zupełnie brakowało opracowań dotyczących Australii (3 referaty), co wydaje się tym dziwniejsze, że w poprzednich okresach kultura ludów australijskich stanowiła niezwykle popularny zakres tematyki naukowej, zwłaszcza odnośnie do etnologów angielskich i amerykańskich. Również cały obszar Oceanii stanowił k a n w ę zaledwie dla kilkunastu referatów, z których zresztą żaden nie należał do specjalnie rewelacyjnych lub odkrywczych. Poprzestając na tych bardzo ogólnych uwagach dotyczących obrad paryskich wypadnie na zakończenie jeszcze nawiązać do refleksji wypowiedzianych na wstępie artykułu. Żegnając uczestników V I Kongresu przewodniczący obrad prof. H. Vallois po­ równał rolę odbywających się co cztery lata walnych zjazdów międzynarodowych do członów rakiety, która niesie etnologię światową w przyszłość. Otóż przy całej trafności tego porównania nie od rzeczy będzie ponowić postawione na wstępie artykułu pytanie i jednocześnie rozszerzyć je w pewnym kierunku. Skoro więc budzą się wątpliwości, czy przy obecnym stanie rzeczy w naukach etnologicznych istnieje głębszy sens z w o ł y w a ć co cztery lata walne zgromadzenie etnologów, w grun­ cie rzeczy po to tylko, żeby zapoznać się z nieskończenie różnorodną tematyką nauk etnologicznych. Przy wciąż nierozstrzygniętych problemach zasadniczych byłoby chyba rzeczą bardziej słuszną wydzielić zespół zagadnień w ę z ł o w y c h i szukać dla nich rozwiązań na nieco innej, zmodyfikowanej bazie organizacyjnej. Przed V I I Między­ narodowym Kongresem Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie sprawa ta nabiera szczególnego znaczenia wobec wysunięcia przez delegację radziecką w P a ­ ryżu propozycji utworzenia w najbliższych latach Stałego Komitego Organizacyjnego Kongresów, który mógłby się stać bardziej operatywną instytucją reprezentującą etnologię światową. Witold Dynowski, Krzysztof Makulski �357 KRONIKA SPRAWOZDANIE Z WYCIECZKI DO B R E T A N I I , ODBYTEJ PO ZAKOŃCZENIU VI KONGRESU NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I E T N O L O G I C Z N Y C H W PARYŻU Organizatorzy V I Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etno­ logicznych zatroszczyli się o to, aby licznie zebrani uczestnicy Kongresu mieli możność zapoznać się także z współczesnym obrazem kultury wsi francuskiej, jak również z regionalnymi zbiorami etnograficznymi. Jedna z zorganizowanych na zakończenie Kongresu wycieczek skierowana została do Bretanii. Pozwoliło to przy korzystaniu z autokarów i małych statków na penetrację przepięknych terenów departamentu Finistčrc. Cótes-du-Nord, Ille-et-Vilaine i Morbihan. Trasa biegła przez Brest, Saint- P ó l - d e - L é o n , Morlaix, Guimiliau, Douarnenez, Ponmarck, Pont-ГАЬЬэ, Quimpcr, Carnac, Golfe du Morbihan, Paimpont, Rennes, Mont-Saint-Michel. Ze strony gospodarzy francuskich wycieczką szczególnie opiekował się J . H. Riviere, dyrektor Musée des Arts et Traditions Populaires, jednak grupie udającej się do Bretanii przewodził archeolog prof, dr P. R. Giot z Uniwersytetu w Rennes, któremu zawdzięczaliśmy szczegółowe zapoznanie się z polami dolmenów i menhirów oraz innymi zabytkami archeologicznymi, a także ze średniowiecznymi kalwariami. Obok powierzchownej penetracji małych, uroczych kamiennych miasteczek, dumnych ze swych katedr, kościołów i rzeźb, poza otaczającym je charakterystycznym kraj­ obrazem mało mieliśmy okazji do poznania północnej Francji, w tym zwłaszcza wsi francuskiej. Trzeba było ogromnego wysiłku, aby zdążyć wpaść do jednej lub dru­ giej zagrody albo odbyć rozmowę np. z rybakiem, który mógł zademonstrować jeszcze również i we Francji stosowane prymitywne narzędzia do połowu ryb w po­ staci np. trójzębnych ości kowalskiej roboty. Małe prowincjonalne muzea, np. Musée Bigouden w Pont-1'Abbé, w Quimper lub Musée Préhistorique Finistérien w Ponmarck umożliwiły ocenę troski pokoleń X I X w. o zgromadzenie pamiątek z dziedziny sztuki i stroju regionalnego. Dopiero Muzeum Bretońskie w Rennes okazało bardziej interesujące zbiory etnograficzne pokazane na szerokim tle historycznym z omówieniem rozwoju warunków gospo­ darczo-społecznych, demografii itp. Ekspozycja ta była m. in. dużą zasługą dr. R. Y . Crestón, autora prac o ludowych strojach bretońskich (1953—1959), bogatych w ry­ sunki i mapy, oraz J . H. Riviere. W czasie wycieczki do Bretanii miasto Brest właśnie w dniu przybycia członków Kongresu obchodziło wielkie święto ludowe, połączone z pokazem licznych zespołów tanecznych i kapel ludowych, pochodzących z odległych wsi północnej Francji, a także z innych krajów, np. Wielkiej Brytanii i Irlandii. Cały Brest żył festiwalem (des Cornemuses): tysiące kobiet we wspaniałych czepcach, haftach złotem kapiących, we francuskich „tureckich" chustach (używa­ nych u nas m. in. na Kujawach), mężczyźni i dzieci również w przepięknych stro­ jach przy muzyce dud i innych instrumentów ludowych tańczyli rytmicznie, po­ ważnie, harmonijnie, bez jakiejkolwiek pozy i maniery. Maria Znamierowska-Prüfferowa �358 KRONIKA Działalność naukowa i organizacyjna dotycząca terenu Karpat ARCHEOLOGICZNE SYMPOZJUM K A R P A C K I E W dniach 11—14 czerwca 1961 r. odbylo się czterodniowe Sympozjum poświęcone archeologicznej przeszłości Karpat. Zostało ono zorganizowane przez Karpacką Stację Archeologiczną Komisji Archeologicznej Oddziału Polskiej Akademii Nauk w K r a ­ kowie przy współudziale Polskiego Towarzystwa Archeologicznego. Obrady połączone zostały z objazdem terenów karpackich i ze zwiedzaniem najważniejszych stanowisk archeologicznych znajdujących się na trasie objazdu. W obradach wzięli udział archeologowie i przedstawiciele nauk pokrewnych: geomorfologowie, paleobotanicy, historycy i etnografowie. Oprócz Polaków wzięli udział przedstawiciele nauki w ę ­ gierskiej, czeskiej i słowackiej. Obrady rozpoczęły się w Krakowie, gdzie w gmachu Polskiej Akademii Nauk dokonano otwarcia Sympozjum i wygłoszono referaty wprowadzające w zagadnie­ nie — prof. S. Nosek nakreślił historię polskich badań archeologicznych w Karpatach, a doc. A. Żaki mówił o archeologii gór w ogóle i problemach archeologii karpackiej. Aby wciągnąć w obrady prowincjonalne ośrodki, a jednocześnie zaznajomić uczestni­ k ó w zjazdu z terenem badań, obrady odbywały się kolejno w Nowym Targu, Nowym Sączu i w Niedzicy. Przy okazji objazdu zwiedzono stanowiska archeologiczne: gródek w Szaflarach pod Nowym Targiem i grodziska w Naszacowicach i Podegrodziu pod Starym Sączem (w Podegrodziu prowadzone są właśnie wykopaliska przez Karpacką Stację Archeologiczną PAN). Prócz tych, które zwiedzono dokładnie, oglądano z autobusu szereg obiektów i stanowisk omawianych w referatach. Prócz obiektów czysto archeologicznych zwiedzono też miejscowości i zabytki historyczne oraz muzea i zbiory. G ł ó w n y m tematem obrad był problem, jak dawno Karpaty zostały zasiedlone, w jakich okresach i jakimi szlakami osadnictwo posuwało się w głąb gór, wreszcie jakie szlaki wiodły poprzez Karpaty i co o tych górach mówią najstarsze źródła pisane. Problemy osadnicze były też przedmiotem najbardziej ożywionej dyskusji. Wszystkie referaty, bądź w skrócie, bądź w całości, zostały powielone i rozdane uczestnikom Sympozjum; w przyszłości zostaną one opublikowane w kolejnym tomie ,.Acta Archaeologica Carpathica' , organie Karpackiej Stacji Archeologicznej P A N . ; Anna OSADNICTWO WCZESNOŚREDNIOWIECZNE Kowalska-Lewicka W DORZECZU SANU Do frapujących zagadnień oczekujących na wyjaśnienie należy zaliczyć sprawę nasilenia osadnictwa w dorzeczu Sanu. Historią osadnictwa w dorzeczu górnego i środkowego Sanu zajmowało się szereg historyków, ze względu na rolę tej rzeki jako pasa granicznego pomiędzy plemionami polsko-ruskimi w X — X I V W . Za mało uwagi poświęcano jednak do niedawna badaniom archeologicznym. Wprawdzie prowadzono na niektórych stanowiskach prace wykopaliskowe, których T 1 1 J . W i d a j e w i c z , Południowo-wschodnie kresy Polski w X i XI wieku, Poznańskie Tow. Przyjaciół Nauk. Prace Komisji Historycznej, t. X , z. 2, Poznań 1937; t e n ż e , Państwo Wiślan, Biblioteka Studium Słowiańskiego U . J . Seria A nr 2, Kraków 1947; t e n ż e , Początki Polski, Wrocław 1948; H. Ł o w m i a ń s k i , Proble­ matyka historyczna Grodów Czerwieńskich w związku z planem zespołowych ba­ dań polsko-radzieckich, „Kwartalnik Historyczny", R. 60: 1953, s. 58—85. Czasom �359 KRONIKA wyniki opublikowano w literaturze archeologicznej , lecz dotychczasowy stan ba­ dań nad osadnictwem wczesnośredniowiecznym jest jeszcze niedostateczny. Niemniej materiały archeologiczne, znane choćby z ostatnich lub starszych badań, pozwalają w innym świetle interpretować źródła historyczne, mówiące o wydarzeniach militarno-politycznych w tym rejonie. Z problematyką osadniczą dorzecza Sanu wiąże się sprawa przynależności et­ nicznej mieszkańców. Ważnym problemem jest też jednostka administracyjna, w której skład wchodziły te ziemie. Odnośnie do sprawy pierwszej trzeba krótko zasygnalizować, że pod względem etnicznym ziemie te przed I X w. zamieszkiwało prawdopodobnie plemię Lędzian, jak na to zwróciło uwagę wielu badaczy . Pod ko­ niec I X i w początkach X w. ziemie po San i Bug wchodzą w skład państwa Wiślan \ Wiek X przynosi panowanie nad tymi ziemiami Mieszka I, na podstawie zaś przekazu Nestora należałoby przyjąć, że około roku 981 Przemyśl wraz z Gro­ dami Czerwieńskimi dostaje się w ręce R u s i . Najstarszą jednostką administracyjną na tym terenie jest księstwo przemyskie poświadczone źródłowo w roku 1085 . W wiekach następnych mamy do czynienia z dużą jednostką administracyjną, zwaną ziemią przemyską'. Znamienne jest ist­ nienie w Przemyślu na przełomie X I I ' X I I I w. stolicy biskupstwa obrządku wschod­ niego, a w X I V w. rzymskokatolickiego' . Fakt ten dowodzi, że ziemia przemyska, 2 ;! 5 l¡ 4 historycznym poświęcił bardzo cenne studium F . P e r s o w s k i : Osadnictwo w do­ rzeczu średniego Sanu. Próba rekonstrukcji krajobrazu w XV wieku, [w:] Studia z historii społecznej i gospodarczej poświęcone prof. dr. F. Bujakowi, L w ó w 1931, s. 83—99. Tenże autor opracował ostatnio bardzo obszerne dzieło poświęcone po­ graniczu polsko-ruskiemu w średniowieczu. ' G. L e ń c z y k, Grodziska i zamczyska nad Wisłokiem, „Z otchłani wieków", t. 13: 1938, s. 99—104; t e n ż e , Nowe stanowiska przedhistoryczne w województwie rzeszowskim, „Sprawozdania P A U " , t. 49: 1948 z. 3, s. 166 п.; A. Ż a k i , Grodziska nad górnym Sanem, ,,Z otchłani wieków", t. 20; 1954, s. 187—189; t e n ż e , Początki osadnictwa w Karpatach Polskich, „Wierchy", t. 24: 1953, s. 99—116; t e n ż e , Wietrznów, wczesnośredniowieczny gród graniczny, „Wiadomości Archeologiczne", t. 24: 1957, s. 1—36; T. Ż u r o w s k i , Trepcza, grodzisko pod Sanokiem, „Swiatowit", t. 21: 1955, s. 327—330. Na podstawie przedstawionych powyżej prac w y k o n a ł e m mapkę grodów pewnych i domniemanych na interesującym nas obszarze, z uzupeł­ nieniem znanych osad z ostatnich badań mgr. K . Moskwy, mgr. J . Janowskiego i autora. ' H. Ł o w m i a ń s k i , Lędzianie, „Slávia Antiqua", t. 4: 1953, s. 97—114; F. P e r s o w s k i , Lachowie, Lendizi, Lendzaninoi w nazewnictwie X wieku, „Rocz­ nik Przemyski", t. 9: 1958 z. 1, s. 5—21; T. L e h r - S p ł a w i ń s k i , Ledzice-Lędzianie-Lachowie, [w:] Opuscula Casimiro Tymieniecki Septuagenario dedicaia, Poznań 1959, s. 195—209. '* W i d a j e w i с z, Południowo-wschodnie kresy..., s. 35—49; t e n ż e , Państwo Wiślan s. 46—47; t e n ż e , Początki Polski, s. 71; Ł o w m i a ń s k i , Problematyka..., s. 59—85; t e n ż e , Lędzianie, s. 97—114. Zagadnieniu temu poświęcam nieco więcej uwagi w pracy pt. Przemyśl wczesnodziejowy w świetle przeprowadzonych wykopalisk w r. 1958—1959, „Rocznik Województwa Rzeszowskiego", t. 2 z. 1 (w druku). Tutaj na uwagę zasłu­ guje jedynie ostatnio zajęte stanowisko przez L e h r a - S p ł a w i ń s k i e g o , op. cit., s. 205, gdzie autor nie kwestionując przekazu Nestora wręcz stwierdza, „że tereny Grodów Czerwieńskich aż po ziemię przemyską łącznie były pierwotnie polskie — chyba nie tylko politycznie". Powiesť wriemiennyćh let, wydanie A. A. S z a c h m a t o w a , Piotrogród 1916, s. 189. P. H r a b у к, Granice ziemi przemyskiej i lwowskiej. Objaśnienie do mapy, „Rocznik Przemyski", t. 3: 1912—1922. W. A b r a h a m , Powstanie organizacji kościoła łacińskiego na Rusi, t. 1, L w ó w 1904, s. 89; Ł o w m i a ń s k i , Problematyka..., s. 83; J . К w o ł e k , Początki biskupstwa przemyskiego, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne"; t. 3: 1956 z. 2, s. 130. M ¿ ; 5 łi 7 4 �360 KRONIKA �301 KRONIKA czyli diecezja przemyska, zasięgiem swoim objąć musiała prawdopodobnie część wschodnią dawnego terytorium plemiennego W i ś l a n . Posługując się danymi źródło­ wymi należy stwierdzić, że w X V w. w skład ziemi przemyskiej wchodziły tereny nad górnym i środkowym Sanem oraz górne dorzecze Dniestru . Jeśli spojrzymy na mapkę osadnictwa wczesnośredniowiecznego (ryc. 1) w grani­ cach dawnej ziemi przemyskiej, na pierwszy plan wybija się duże skupienie (czyli koncentracja) osad i grodów w dolinie Sanu, a przede wszystkim wokół Przemyśla. Złożyło się na to szereg bardzo istotnych przyczyn. Decydującą rolę odegrały tu­ taj warunki geograficzne, a więc: dobra gleba, zalesienie, hydrografia, bogactwa na­ turalne oraz już w starożytności istniejące szlaki handlowe biegnące z południa na północ. Te czynniki stworzyły już w starożytności dogodne warunki do rozwoju osadnictwa, które w okresie wczesnośredniowiecznym p o m y ś l n i e się nadal rozwija. Nie od rzeczy będzie wspomnieć o olbrzymiej roli źródeł solnych (ok. 000), ciągną­ cych się od Tyrawy Solnej i okolic Przemyśla pasem równoległym do linii Karpat Wschodnich . Eksploatowana sól musiała mieć poważne znaczenie jako środek 9 Ml 11 " Na możliwość taką zwracają uwagę badacze w innych stronach Polski, patrz S. Z a j ą c z k o w s k i , Terytorium Jęczycko-sieradzkie w czasach najdawniejszych, [w:] Studia nad terytorialnym tormowaniem się ziemi łęczyckiej i sieradzkiej, Łódź 1951, s. 14. Obok cytowanej pracy P. H r a b y k a (przyp. 7) cenną rozprawę dotyczącą tego zagadnienia napisał P. D ą b k o w s k i , Podział administracyjny icoj. ruskiego i beł­ skiego w XV wieku, L w ó w 1939, s. 314—317 oraz mapa. W naszych rozważaniach należy uwzględniać najstarsze terytorium ziemi przemyskiej, kiedy w jej skład wchodziły: ziemia sanocka i pow. lubaczowski, wyodrębnione w X V w. w samodziel­ ne jednostki administracyjne. S. K u c z y ń s k i , Z najstarszych dziejów Przemyśla, „Sprawozdania Wro­ cławskiego Towarzystwa Naukowego", R. 5 (50): 1951, s. 112—113. 1,1 1 1 •4 1. Ziemia przemyska we wczesnym średniowieczu: 1 — K r z e s z ó w , pow. L e ż a j s k ; 2 — C i e s z a n ó w , p o w . L u b a c z ó w ; 3 — D a c h n ó w , pow. Luba­ czów; 4 — Lubaczów, m.p.; 5 — G r o d z i s k o , pow. L e ż a j s k ; 6 — R z e s z ó w , m. w o j . ; 7 - Ł a ń c u t , m . p . ; s — S o n i n a , p o w . Ł a ń c u t ; 9 — M o n a s t e r z , p o w . J a r o s ł a w ; 10 — C z u d e c , p o w . S t r z y ż ó w ; 11 — C h o d a k ó w k a , p o w . P r z e w o r s k ; 12 — P r z e w o r s k , m . p . : 13 — U r z e j o w i c e , p o w . P r z e w o r s k ; 14 — Ż u r a w i c z k i , p o w . P r z e w o r s k ; 15 — J a r o s ł a w , m.p.; 16 — M u n i n a . p o w . J a r o s ł a w ; 17 — C h ł o p i c e , p o w . J a r o s ł a w ; 18 — Ł a z y , p o w . R a d y m n o ; 19 — C h c t y n i e c , p o w . R a d y m r o ; 20 — K a l n i k ó w , p o w . R a d y m n o ; 21 — T u l i g ł o w y , p o w . J a r o s ł a w ; 22 — H a d l e Szklarskie, pow. P r z e w o r s k ; 23 — H y ż n e , p o w . R z e s z ó w ; 24 — B ł a ż o w a , pow. Rzeszów; 25 — L u b e n i a , p o w . R e s z ó w ; 26 — D o m a r a d z , p o w . B r z o z ó w ; 27 — Ł ą c z k i Jagiellońskie, p o w . K r o s n o ; 25 — O d r z y k o ń , p o w . K r o s n o ; 29 — B l i z n e , p o w . B r z o z ó w ; 30 — w o ł o d ź , p o w . B r z o z ó w ; 31 • S i e l n i c a , p o w . P r z e m y ś l ; 32 — B a c h ó r z , pow. B r z o z ó w ; 33 — W y b r z e ż . e ( D u b i e c k o S t a r e ) , p o w . P r z e m y ś l , 34 — I s k a ń , p o w . P r z e m y ś l ; 35 — B a b i c e , p o w . Przemyśl; 3d — B a c h ó w , p o w . P r z e m y ś l ; 37 — K r z y w c z a , pow. P r z e m y ś l ; 38 — c h o ł o w i c e , p o w . Prze­ m y ś l ; 39 — P r z e m y s ł , m . p.; 40 — B u s z k o w i c z k i , p o w . P r z e m y ś l ; 41 — K o p y ś n o , p o w . Prze­ m y ś l ; 42 — TJłucz, p o w . B r z o z ó w ; 43 — T e m e s z ó w , p o w . B r z o z ó w ; 44 — K o ń s k i e , pow. B r z o z ó w ; 4.5 — H a c z ó w , p o w . B r z o z ó w ; 46 — K r o s n o , m. p . ; 47 — W i e t r z n o , p o w . Krosno; 48 — T a r g o w i s k a , p o w . K r o s n o ; 49 — W r ó b l i k S z l a c h e c k i , p o w . S a n o k ; 50 — R ó w n e , pow. K r o s n o ; 51 — R y m a n ó w , p o w . S a n o k ; 52 — M y r a o r i , pow. S a n o k ; 53 — J a ś l i s k a - D a l i o w n , p o w . S a n o k ; 54 — T r e p c z a , p o w . S a n o k ; 55 — J a ć m i e r z , p o w . S a n o k ; 56 — S t r a c h o c i n a , p o w . S a n o k ; 57 — S a n o k , m . p . ; 58 — N o w o s i e l c e , p o w . S a n o k ; 59 — Z a g ó r z , p o w . Sanok; 60 — Ł u k a w i c a , p o w . L e s k o ; 61 — L e s k o , p o w . S a n o k ; 62 — H u z e l e . p o w . L e s k o ; 63 — H o c z e w , p o w . L e s k o ; 64 — K u l a s z n e , p o w . S a n o k ; 65 — Z w i e r z y n , p o w . L e s k o ; 66 — M y c z ­ k o w c e , p o w . L e s k o ; 67 — K r o ś c i e n k o , p o w . U s t r z y k i ; 68 — H o r o d e k , p o w . L e s k o ; 69 — Ł u p k ó w , p o w . S a n o k ; 70 — G r a b o w n i c a , a d . D o b r o m i l ( U S R R ) ; 71 — S m o l n i c a , o k r . Sam­ b o r ( U S S R ) ; 72 — S p a s , o k r . S a m b o r ( U S S R ) ; 73 — S t a r y S a m b o r , o k r . S a m b o r ( U S S R ) �362 KRONIKA wymiany, zwłaszcza w pradziejach. T y m należy tłumaczyć dość wczesne powiązanie ziem nad Sanem z Bułgarią w wieku I X , a następnie z Węgrami po zajęciu przez nich Niziny Panońskiej. Nie jest wykluczone, że źródła solne i gęsto zasiedlone tere­ ny nad Sanem stały się bodźcem do wypraw łupieżczych Węgrów w X I — X I I I w. , 2 Poważną rolę w gęstości zaludnienia odgrywają szlaki komunikacyjno-handlowc. Przez ziemię przemyską od najdawniejszych czasów przebiegały początkowo lokalne drogi łączące poszczególne osiedla, które z czasem zostają wyzyskane dla handlu zagranicznego o dalekosiężnym znaczeniu. Duże znaczenie w okresie wczesnośredniowiecznym miała droga biegnąca z Rusi przez Przemyśl na Węgry. Nie jest wykluczone, że droga Ruś — Czechy (albo jej odnoga) prowadziła przez Przemyśl. Ewentualność taką dopuszczają Maleczyński, Lewicki i Łowmiański O szlaku handlowym biegnącym z Kijowa do Ratyzbony mówią nam źródła z X I I w., w których podróżnik i geograf arabski, al-Idrisi, w y ­ mienia etap z P r z e m y ś l a n a Sąsiadkę, Włodzimierz Wołyński, Łuck, Uszesk i Kijów . ifi Leżący przy dogodnym szlaku handlowym Przemyśl z małej osady z grodem rozwija się w ośrodek wymiany handlowej dla olbrzymiego terytorium. Do obsługi ściągających tu dość licznie kupców zagranicznych powstaje w początkach X l w. (ok. 1040 r.) kolonia kupców żydowskich . Pod rokiem 1152 latopisy ruskie mówią o Przemyślu jako o miejscu, gdzie składowano towary . Znaleziony na terenie miasta skarb dirhemów arabskich dynastii Samanidów, liczący ok. 700 sztuk monet dato­ wanych na wiek X , dowodzi poważnej roli Przemyśla w stosunkach handlowych z krajami arabskimi '. Nic też dziwnego, że panujący książęta w Polsce, na Rusi i Węgrzech dążą do objęcia w posiadanie tak ważnego szlaku handlowego przebiegającego przez Przemyśl. Posiadanie takiego szlaku dawało w owym czasie duże korzyści materialne, a przede wszystkim torowało drogę ekspansji politycznej. Tym należy tłumaczyć w y p r a w ę Włodzimierza Wielkiego w roku 981 na Grody Czerwieńskie, na co bardzo słusznie zwrócił uwagę T. L e w i c k i . l3 1G 1 18 Ostatnie badania archeologiczne na terenie Przemyśla oraz w południowo-wschod­ niej Polsce, przeprowadzone przez archeologów rzeszowskich, dorzuciły nieco ma­ teriału świadczącego o roli Przemyśla we wczesnym średniowieczu. Wydaje się bezsporne, że przed 981 r. Przemyśl oraz ziemie nad Sanem b y ł y pierwotnie polskie nie tylko pod względem politycznym i gospodarczym. Przełom wieku X / X I przy- 1 2 K u c z y ń s k i , op. ciť., s. 112. К . M a l e c z y ń s k i , Najstarsze targi w Polsce i ich stosunek do miast na prawie niemieckim, „Studia nad Historią Prawa Polskiego", t. 10: 1926, s. 12; T. L e ­ w i c k i , F . K u p f e r , Źródła hebrajskie do dziejów Słowian i niektórych innych ludów Europy środkowej i wschodniej, Warszawa—Wrocław 1956, s. 43; Ł o w m i a ń ­ s k i , Problematyka..., s. 75. Т. L e w i c k i , Polska i kraje sąsiednie w świetle „Księgi Rogera" geografa arabskiego z XII wieku, al-Idrisiego, cz. I, Kraków 1945, s. 142—143; H. M u n c h , Kraków do roku 1257 włącznie, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki", t. 3: 1953 z. 1, s. 8. K u p f e r , L e w i c k i , Źródła hebrajskie..., s. 44. T. L e w i c k i , Źródła arabskie do dziejów Słowiańszczyzny, t. X, Wrocław 1956, s. 148. A. M a r k ó w , Typografija kładów wostocznych moniet, St. Petersburg 1910, s. 109. W. A n t o n i e w i c z , Archeologia Polski, Warszawa 1929, s. 215; M. G u ­ m o w s k i , Moneta arabska w Polsce w IX—X wieku, „Zapiski Historyczne", Toruń 1958—1959 z. 1, s. 47. L e w i c k i , op. cit., s. 148. 1 3 и 1 5 l ü 17 18 �KRONIKA 363 nosi okres walk o posiadanie tych ziem, które po roku 1031 ostatecznie pozostały w rękach Rusi do X I V w. Jak wynika z ostatnich prac wykopaliskowych, przeprowadzonych przez Ośrodek Archeologiczny z Rzeszowa, już w drugiej połowie X I w. Rusini budują w Przemyślu dużych rozmiarów gród o wałach ziemnych z konstrukcją drewnianą (skrzyniową?), który staje się siedzibą księcia. Materiały uzyskane w czasie badań na terenie Prze­ myśla świadczą dobitnie o znacznych w p ł y w a c h Rusi (Kijowa). Znamiennym tego dowodem jest w y s t ę p o w a n i e dużych ilości ułamków bransolet szklanych, przęślik ó w z łupku w o ł y ń s k i e g o (ryc. 2), a nawet u ł a m k ó w naczyń, tzw. korczag. 1 9 2. Przemyśl. Przęśliki z łupku wołyńskiego oraz fragmenty z obrębu grodu z X — X I I I w. bransolet szklanych Materiały ceramiczne w większości wykazują duże nawiązania do ceramiki za­ chodni osłowiańskiej, co by świadczyło o przetrwaniu ludności miejscowej. To samo możemy powiedzieć w odniesieniu do innych stanowisk z tego okresu, np. z Prze­ worska (ryc. 3), Jarosławia itp. Na podstawie materiałów ceramicznych i innych nasuwa się uwaga, że nasilenie osadnictwa na tym terenie przypada na wieki X I I — X I I I . Wiązać się to może z emi­ gracją ludności ruskiej spod ucisku tatarskiego na zachód, do księstwa halicko-przemyskiego, które posiadało większą samodzielność aniżeli inne dzielnice Rusi. Tereny nad Sanem objęte w większości przez Puszczę Sandomierską i Karpacką stanowiły dogodny obszar pod zakładanie nowych osad i grodów. W chwili obecnej w świetle danych archeologicznych wyodrębnić można szereg skupień osadniczych: zespół przemyski, jarosławski, sanocki, a nie wykluczone, że i rzeszowski. Zespoły osadnicze odgrywać musiały znaczną rolę. Stan badań nie po­ zwala nam dokładniej określić chronologii tego osadnictwa. Wydaje się, że szereg osad istnieje już w V I I — I X w. (Munina i Monasterz, pow. Jarosław, Rzeszów Staromieśeie). Pozostałe obiekty, grody, osady, cmentarzyska (z wyjątkiem kurhanowych Lehr-Spławiński, l. c. �304 KRONIKA w Dachnowie, pow. Lubaczów, i Trepczy, pow. Sanok) należy odnieść do okresu wczesnopiastowskiego, a w i ę c X — X I I I w. Sprawa linii grodów nad Sanem i Wisłokiem w dalszym ciągu nie jest wyjaś­ niona. Dopóki nie przeprowadzi się szerszych prac wykopaliskowych oraz nie opra­ cuje chronologii ceramiki, funkcja i czas powstania tych warowni będą trudne do rozstrzygnięcia. Chronologia większości stanowisk, oparta o ceramikę, nie jest do- 3. Przeworsk. Małe naczyńko wczesnośredniowieczne ze znakiem garncarskim (Muzeum w Rzeszowie, nr 464) 4. Grabownica pod Dobromilem (USRR). Naczyńko wczesnośredniowieczne z terenu osady (Muzeum w Przemyślu, nr 424) kładna, gdyż pomiędzy głównymi ośrodkami — jak Kraków — a peryferiami musia­ ły istnieć różnice. Niektórzy badacze grody nad Sanem wiążą z linią umocnień obronnych przeciw­ ko Pieczyngom, których siedziby w X w. znajdowały się w okolicy Przemyśla nad S a n e m . Inni badacze przypisują im rolę strażnic granicznych pomiędzy Polską 20 2,i S. K u c z y ń s k i , Nieznany traktat polsko-ruski z r. 1039. (Ekskurs zagadnieniu Pieczyngów), „Slávia Antiqua", t. 5: 1956, s. 273—274. poświęcony �365 KRONIKA a Rusią. Nie jest wykluczone, że grody nad Sanem należałoby w i ą z a ć z osłoną oma­ wianego powyżej szlaku handlowego. Wielce p o ż ą d a n e byłoby przeprowadzenie p o r ó w n a ń z m a t e r i a ł a m i pochodzącymi z tego samego okresu z zachodnich o k r ę g ó w Ukrainy, w c h o d z ą c y c h niegdyś w skład ziemi przemyskiej Znane m i z autopsji znalezisko w postaci n a c z y ń k a wczesno­ średniowiecznego z Grabownicy pod D o b r o m i l e m (ryc. 4) dowodzi, że ceramika ta jest bardzo podobna do w y r o b ó w garncarzy przemyskich. W ś w i e t l e ostatnich b a d a ń wzrosła ilość odkrytych osad otwartych do 27. Nie wliczam ok. 30 znalezisk luźnych ceramiki w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n e j (brak ich na mapie), k t ó r e m o g ą być ś l a d a m i istniejących tutaj niegdyś osad l u b cmentarzysk. Szczególne ich nasilenie stwierdzono w rejonie Lubaczowa - , w okolicy P r z e m y ś l a oraz na terenie d o ł ó w sanocko-jasielskich '4 Do niezmiernie ciekowych zjawisk n a l e ż y tutaj w y s t ę p o w a n i e k u r h a n ó w ciało­ palnych (rejon Lubaczowa i Sanoka), w y k a z u j ą c y c h n a w i ą z a n i a do tego typu o b i e k t ó w na terenie Słowacji. Szersze badania O ś r o d k a Archeologicznego w Rzeszowie pod k i e r u n k i e m prof. R. Jamki na terenie P r z e m y ś l a oraz w s t ę p n e na terenie J a r o s ł a w i a dostarczyły cen­ nych m a t e r i a ł ó w do zagadnienia p o c z ą t k ó w k s z t a ł t o w a n i a się o ś r o d k ó w miejskich na terenie pogranicza polsko-ruskiego. Cennych m a t e r i a ł ó w m o g ą dostarczyć plano­ wane w t y m roku w s t ę p n e prace wykopaliskowe na terenie Sanoka, Lubaczowa i Przeworska. 22 ;! T i Z tego s k r ó t o w e g o p r z e g l ą d u ostatnich w y n i k ó w b a d a ń nad osadnictwem wczes­ n o ś r e d n i o w i e c z n y m w południowo-w schodni ej Polsce jasno wynika, że uzyskano wiele m a t e r i a ł u archeologicznego, który będzie pomocny w w y j a ś n i a n i u spornych p r o b l e m ó w pogranicza, k o n t a k t ó w z p o ł u d n i e m i innych. Dalsze badania, k t ó r e b ę d ą prowadzone nad przeszłością tych ziem w ramach p r z y g o t o w a ń do obchodów 1000-lecia P a ń s t w a Polskiego (niewykluczone, że przy w s p ó ł p r a c y naszych przyjaciół n a u k o w c ó w ze Słowacji i Ukrainy), pozwolą ująć o m a w i a n ą tutaj w skrócie p r o b l e m a t y k ę na szerszym tle p o r ó w n a w c z y m i dopro­ wadzić do sprecyzowania pewnych w n i o s k ó w . r Antoni 21 Kunysz J e d y n ą p r a c ą archeologiczną t r a k t u j ą c ą o t y m zagadnieniu jest m a ł a mono­ grafia, raczej inwentarz, stanowisk: O. R a t y c z , Drewnoruski archeoloaiczni pamiątki na terytorii zachidnych oblastej URSR, K i j ó w 1957. N a c z y ń k o znajduje się w Muzeum w P r z e m y ś l u , nr i n w . 424; nie jest w y k l u ­ czone, że pochodzi z Przedzielnicy. - J. M a c h n i k , J. P o t o c k i , Badania archeologiczne w widiach Sanu i Tanwi w roku 1956, „ S p r a w o z d a n i a Archeologiczne", t. 5: 1959, s. 251—256, mapka. Badania mgr. K . Moskwy, W o j e w ó d z k i e g o Konserwatora Z a b y t k ó w Archeo­ logicznych w Rzeszowie, m a t e r i a ł y nie publikowane znajdują się w Muzeum Re­ gionalnym w P r z e m y ś l u . R ó w n o r z ę d n e badania na t y m terenie przeprowadzali ar­ cheolodzy krakowscy; rezultaty p o s z u k i w a ń opublikowano w ,.Acta Archaeologica Carpathica", t. 1: 1958 z. 1, rejestr nowych stanowisk i znalezisk na s. 129—134. Badania mgr. J. Janowskiego, K i e r o w n i k a Muzeum w K r o ś n i e ; m a t e r i a ł y nie publikowane. 1 1 J 2 4 2 9 �36tí KRONIKA O Z A B Y T K A C H W I E J S K I E G O PRZEMYSŁU NA T E R E N I E P O D H A L A Podhale, Spisz, Orawa — to tereny, na których jeszcze dziś możemy oglądać szereg ciekawych urządzeń dawnej, prymitywnej techniki chłopskiej. Zakłady prze­ mysłowe tego rejonu budowane były z podstawowego ongiś materiału do konstrukcji urządzeń technicznych i narzędzi — drewna. Okucia metalowe, niejednokrotnie ko­ nieczne, stanowiły jedynie dodatek do drewnianej konstrukcji urządzenia. Ponieważ drewno nie jest materiałem trwałym, więc z dawnych czasów dochowa­ ły się do dnia dzisiejszego jedynie nieliczne techniczne urządzenia drewniane. Jed­ nak tradycyjne sposoby pewnych rozwiązań technicznych sprawiają, że istniejący na terenach podhalańskich materiał zabytkowy należy uznać za w y j ą t k o w o wartościowy. Właśnie Podhale jest terenem, gdzie możemy oglądać szereg tego rodzaju urządzeń jeszcze czynnych '. Wszystko jednak zdaje się wskazywać, że nie dotrwają one do na­ stępnych pokoleń. Dawny przemysł wiejski zamiera. Przykłady rodzimej techniki, inwencji technicznej ludowej giną, wykruszają się coraz bardziej . Stare młyny, tartaki, folusze, olejarnie są produktami rodzimej koncepcji tech­ nicznej, wyrastającej zresztą z podstawowych założeń budownictwa drewnianego. Nie ulega chyba wątpliwości, że inwencja techniczna była na tym terenie duża. Obiekty znajdujące się na tej ziemi niejednokrotnie odbiegają dość znacznie w szcze­ gółach wykonania od typów najczęściej spotykanych na innych ziemiach polskich. Uderzając często trafnością koncepcji rozwiązania technicznego, omawiane obiekty reprezentują ciekawe etapy rozwoju techniki. Napomknąć tu trzeba, że w czasie istnienia gospodarki samowystarczalnej wykształcili się po wsiach i osiedlach majstrowie-samoucy, obsługujący nie tylko najbliższą okolicę, lecz również i dalej poło­ żone miejscowości: konstruktorzy m ł y n ó w , budarze, folusznicy . Wiadomo, że istnienie rozmaitych zakładów na tym terenie wykazuje znaczną ciągłość historyczną. Swobodniejsze warunki społeczne pozwoliły tu prawdopodob­ nie na bardziej intensywne prowadzenie warsztatów wiejskiego przemysłu, obsłu­ gującego tak miejscową ludność, jak i najbliższej okolicy. W pewnych przypadkach spotykamy skoncentrowanie kilku różnych zakładów przemysłowych — niejako „kombinaty" przemysłowe, zgrupowane w wybranych centrach. Wymienić tu można dla przykładu osiedle przemysłowe w Roztokach koło Witowa, w Zarębku Niżnym koło Łopusznej, lub też w dolinie K o w a ń c a pod Nowym Targiem. Sprawa rejestracji i inwentaryzacji tego rodzaju urządzeń jest zagadnieniem du­ żej wagi, a zarazem palącą koniecznością. Mamy co prawda pewne — piękne zresz­ tą — początki na tym polu. Ale to jest mało. Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem wy­ dało przed drugą wojną światową pracę J . i S. R e y c h m a n ó w * o przemyśle wiejskim Podhala, pozycję dziś klasyczną, z której korzystają nie tylko etnografowie i techni­ cy, lecz również socjologowie, historycy kultury, krajoznawcy itd. Zakład Historii Nauki i Techniki P A N przygotowuje nowe, nieco rozszerzone wydanie tej dawno kompletnie wyczerpanej pozycji. Na szeroką skalę zakrojony Katalog Zabytków B u 2 3 1 A. Z a m b r z y c k a , Z badań nad rzemiosłem na Podhalu. „Etnografia РЫэка", t. 1: 1958, s. 257—268. W. J o s t o w a , Ochrona zabytków techniki na Podhalu, Spiszu i Orawie, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki", R. 4: 1959 nr 4, s. 753—756. T . S e w e r y n , Technicy i wynalazcy ludowi, Warszawa 1961; M. C. C h o ­ l e w a , Góralski mechanik, „Wierchy", R. 25: 1956, s. 102—270. * J . i S. R e y c h m a n o w i e , Przemysł wiejski na Podhalu, Zakopane 1937, ss. 93. 2 3 �1. Zastawka do „puszczania" wody na koło. Młyn Wolskiego na Kowańcu Fot. H . Jobt 5 downictwa Przemysłowego w Polsce obejmie z czasem niewątpliwie także tereny podhalańskie. K i l k u miłośników tych zagadnień gromadzi materiały. Z ramienia Muzeum Techniki w Warszawie, jak też i Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem wy­ konano inwentaryzację kilku ważniejszych obiektów —• jednak w tej dziedzinie jest jeszcze bardzo dużo do zrobienia . Jak wiadomo, na Podhalu od dawna wykorzystywano przede wszystkim siłę wodną, gdzie tylko to było możliwe, a możliwości takie oczywiście i s t n i a ł y . Siła wodna bowiem, przy stosunkowo znacznych spadkach i dużej ilości wody, była zawsze do dyspozycji. Znaczniejsze wahania stanu wody nie grały dla użytkowników urządzeń wodnych większej roli. Budowano niewysoki, zazwyczaj ze w z g l ę d ó w po­ wodziowych, prowizoryczny jaz ujęciowy i prowadzono od tego ujęcia m ł y n ó w k ę z niewielkim spadkiem. Dzięki naturalnemu nachyleniu terenu uzyskiwano już na stosunkowo krótkim odcinku dużą różnicę poziomów. Innymi słowy, wskutek prze­ prowadzenia młynówki od ujęcia, niemal że w poziomie, z niewielkim spadkiem (to jest prawie po warstwicy) dzięki znacznemu spadkowi terenu otrzymano na nie­ dużej odległości dużą wysokość spadu, potrzebną do uzyskania odpowiedniej energii mechanicznej. W terenie o mniejszym nachyleniu, by uzyskać taką samą wysokość spadu, m ł y n ó w k a musiałaby być poprowadzona na bardzo długim odcinku. Tam gdzie podłożem są głazy morenowe i aluwialne, a w i ę c gdzie mamy znaczniejszą przepuszczalność terenu, trzeba częstokroć uzupełniać powstające wskutek tych w a r u n k ó w ubytki wody, prowadzonej młynówką ziemną. 6 7 5 E . K r y g i e r , T. R u s z c z y ń s k a , Katalog zabytków budownictwa przemy­ słowego w Polsce, Wrocław—Warszawa 1958, ss. 128. J . R e y c h m a n , W sprawie nowych badań nad dziejami dawnego przemysłu na Podhalu, „Wierchy", R. 22: 1953, s. 66—79. ' H . J o s t, O wykorzystaniu energii wodnej rzeki Białki na Spiszu, „Gospodarka Wodna", R. 21: 1961 nr 4, s. 155—159. {i �368 KRONIKA W przeciwieństwie do rzek i strumyków płynących na dolinach, gdzie mamy do czynienia ze stosunkowo niewielkim spadkiem, na Podhalu przy znacznym spadku szereg zakładów w y z y s k u j ą c y c h siłę wodną mógł być skupiony na niewielkiej prze­ strzeni. Stąd często we wsiach na tej samej m ł y n ó w c e skupiono kilka zakładów wodnych, jeden poniżej drugiego (np. Nowa Biała, Frydman i Krempachy). Energię w o d n ą zaprzągnięto na Podhalu do najróżniejszych czynności. Porusza ona tartaki, gonciarki, młyny, folusze, gręplarki do lnu, ubija masło w specjalnych maślnicach, młynkuje, rżnie sieczkę. Służy nie tylko, jak widać, działalności przemy­ słowej, lecz również różnym drobniejszym i w i ę k s z y m czynnościom gospodarskim. 2. Koło wodne w a ł a s k a z pionowo spadającą strugą wody. Tartak urbarski w Nowej Białej Fot. H. Jost Jako silniki wodne, czyli urządzenia przetwarzające energię wody na pracę me­ chaniczną, stosuje się na Podhalu przede wszystkim koła wodne nasiębierne, jako najkorzystniejsze w tutejszych warunkach . Ale także inne typy kół wodnych, jak podsiębierne i śródsiębierne, są tu reprezentowane. Dominują jednak nasiębierne. W zmodernizowanych zakładach przemysłowych chłopskich zaczyna jednakowoż z czasem królować turbina wodna. Wśród rodzajów kół wodnych używanych w podhalańskich zakładach natrafiamy w starszych obiektach tego rodzaju na kółka o małej średnicy, które można by określić jako koła typu natryskowo-podsiębierncgo. Na koło spada strumień wodny lekko ukośnie lub nawet całkiem pionowo, z dość znacznej wysokości. Stąd cha­ rakter natryskowy koła (na uderzenie). Szerokość wieńca tego koła przekracza za­ zwyczaj 1 m przy średnicy 0,5—0,6 m. Dzięki małej średnicy ilość obrotów na minutę 8 8 J. B o g d a n o w s k i , nr 3, s. 6—8. Ostatni konstruktor kół wodnych, „Ziemia", R. 3: 1958 �KRONIKA 360 jest wysoka. Koło takie nazywają walaską lub walaską — oczywiście nie ze względu na jego rzekomo „wołoskie'* pochodzenie, lecz z uwagi na charakter wału z łopat­ kami. Koło tego typu wymaga dość znacznych ilości wody. Spróbujmy teraz scharakteryzować pokrótce, w najbardziej ogólny sposób, naj­ ważniejsze z urządzeń przemysłowych wiejskich, znajdujących się na Podhalu. M ł y n y z b o ż o w e istniejące na Podhalu (wyjąwszy oczywiście nowoczesne młyny walcowe o znaczniejszej zdolności przemiałowej) przedstawiają pewien cha­ rakterystyczny etap rozwoju techniki młynarskiej, sięgającej swymi typowymi ele­ mentami przed epokę Odrodzenia. 3. Koło wodne wałaska (typu natryskowego) w czasie pracy. Duża szybkość obwodowa powoduje duży rozbryzg. Tartak w Roztokach koło Witowa Fot. H . Jost Mlewnik wyposażony w dwa kamienie poziome, z czego górny obrotowy (bie­ gun), dolny zaś nieruchomy {leżak), ma obudowę (łub) wykonaną często z jednej giętej deski, okutej obręczami bądź złożoną z klepek. Łub z giętej deski jest nie­ wątpliwie starszy. Regulacja odstępu między kamieniami (a zatem i grubość miele­ nia) jest typowa, oparta na systemie paprzycy ze spłaszczonym zakończeniem stalo­ wego wrzeciona. Układ zasypowy i jego regulacja (kos, trzepać itd.) są również cha­ rakterystyczne, o wspólnym układzie kinematycznym, często jednak z drobnymi w a ­ riantami modyfikacji i ulepszeń. Sposób przeniesienia energii z koła wodnego na kamień młyński z reguły oparty jest na układzie koła palecnego i esewi. Mamy tu do czynienia z częściami odlewany­ mi lub kutymi, jak również drewnianymi z okuciami. Spotyka się także czasem dwo­ je cseiüi, z czego jedne służą młynowi, drugie zaś do poruszania innego urządze­ nia, np. gonciarki lub piły tarczowej (młyn Wolskiego na Kowańcu, młyn Karola Kulaka w Zubrzycy Dolnej itd.). W ogóle trzeba powiedzieć, że używanie tych samych kombinacji e l e m e n t ó w napędowych (pędnie, przekładnie) jest dosyć często Etnografia Polska, t. V I 24 �370 KRONIKA spotykane. Warto tu jeszcze zaznaczyć, że wiele e l e m e n t ó w młynów, jak również innych urządzeń technicznych z terenu Podhala posiada ładne i ciekawe zdobienia — przede wszystkim w formie rytu wklęsłego o różnych kształtach geometrycznych, kwiatach, napisach itd. Kamienie młyńskie są przeważnie „importowane" z dalszych okolic. Podhale bowiem nie dysponuje dostatecznie dobrym rodzajem kamienia. Najlepszym tego rodzaju materiałem, pozwalającym na intensywne prowadzenie procesu przemiałowego, jest kwarc słodkowodny, charakteryzujący się porowatością przy niewielkiej ścieralności. Piaskowiec pospolity tępi się stosunkowo łatwo, a poza tym wskutek znacznego tarcia na dużych obrotach — wobec minimalnej porowatości — mąka bywa często przepalona. Kamienie w podhalańskich młynach pochodzą przeważnie z oko­ lic Myślenic oraz ze Słowacji. Kamień obrotowy górny, zrobiony z bardziej mięk­ kiego materiału niż dolny, zużywa się znacznie z biegiem czasu. Często z ziarnem miele się równocześnie i kamień. Co jakiś czas zatem w odpowiedni sposób należy powierzchnię mielącą kamienia naostrzyć, czyli nakuć. T a czynność musi być po­ wtarzana w pewnych regularnych odstępach czasu. Dobre nakucie bruzd ma bardzo duże znaczenie. Do zdejmowania i nakładania bieguna używa się specjalnego kozioł­ ka drewnianego, umożliwiającego stopniowe opuszczenie, czy też podnoszenie kamie­ nia przy użyciu drągów jako dźwigni. Dodatkowe wyposażenie m ł y n ó w jak zubry (żubrowniki), pytle, śrutowniki itd. spotyka się w obecnej chwili raczej dosyć rzadko. Dziś młyny podhalańskie służą głównie do przygotowania karmy dla inwentarza żywego. F o l u s z e , warsztaty służące do spilśniania sukna, znane u nas już w X I V w.. są je?7cze reprezentowane na Podhalu, w niewielkiej co prawda ilości . P o w a ż n i e j ­ szy wzrost ich liczebności przypada w Polsce na X V I w. Przed zbudowaniem urzą­ dzenia zmechanizowanego, jakim jest folusz, tkaninę spilśniano depcąc ją i gniotąc w naczyniu z ciepłą wodą. Geneza folusza sięga niewątpliwie stępy, znanej powszech­ nie od bardzo dawna. Zasada budowy folusza jest powszechna dla tego rodzaju urzą­ dzeń. Urządzenia te. zachowane na Podhalu, jeśli nawet nie są wiekowe, lecz zbudo­ wane w bieżącym stuleciu, pod w z g l ę d e m sposobu rozwiązania kinematycznego, jak również ich wyposażenia pomocniczego, stanowią kontynuację dawnych wzorów, daw­ nych sposobów budowy. Istnieją folusze o jednej lub dwu parach młotów, o mniejszej lub większej ilości uderzeń młotów w jednostce czasu, pracujące na większym albo mniejszym spadzie, przy mniejszym lub większym przepływie sekundowym wody, ale zasada tych urzą­ dzeń byla i pozostaje ta sama. Proces folowania, spilśnianie, ubijanie sukna, które po zdjęciu z warsztatu tkac­ kiego jest bardzo rzadkie, wygląda tak, że napędzany kołem wodnym, zaopatrzony w kliny poprzeczne wał drewniany podnosi trzony drewnianych młotów dzięki tymże klinom. Mioty te spadają w wydrążenie stępy, wyżłobionego drewnianego bloku, ułożonego równolegle do wału. W ten sposób pod uderzeniami młotów, przy dopro­ wadzeniu do stępy gorącej wody, podgrzewanej w specjalnym kotliku, sukno foluje się, czyli staje się bardziej zbite, gęste. Warto wspomnieć, że w czasie okupacji w foluszach podhalańskich folowano bar­ dzo duże ilości samodziałów, wykonanych domowym przemysłem, z których szyto ubrania (np. w foluszu Stanisława Kurkowskiego Kurosa w Witowie-Zagrodach). Do !) ,J H. J o s t , Folusz i pędnia w Łopusznej, „Przegląd Techniczny", R. 78: 1957 nr 7, s. 252—253; M. C . C h o l e w a , Folusz w dolinie Czercza, „Wierchy", R. 25: 1956, s. 270—272; S. P e t e r s , Folusz, ludowa fabryka, „Świat i Życie", R. 21: 1954 nr 43, s. 25—26. �» о м > 4. Ukkid k'V. wodnych. Tartak w Roztokach koło Witowa Rys. H. .rosi �KRONIKA 372 5. Młyn Giełczyńskiego. Kowaniec. Fragment mechanizmu zasypowego (widoczne zdobienie) Fot. H . Jost 10 szczególnie cennych obiektów należą: opisany przez R e y c h m a n ó w folusz w Roz­ tokach koło Witowa, folusz „Maciasowy" w Łopusznej w osiedlu Zarębek Niżny oraz folusze Stanisława Chowańca w Jurgowie i Andrzeja Petera w Czarnej Górze. Niewątpliwie najbardziej wartościowym obiektem z działu tartacznictwa wiej­ skiego na ziemiach polskich jest t a r t a k na polanie Roztoki koło Witowa , który w swych szczegółach rozwiązania technicznego dotyczącego przesuwu materiału tartego wykazuje pewne odchylenia od najczęściej ongiś na terenie Podhala spotyka­ nego typu tartaków. Najbardziej typowy dla Podhala jest tartak z rodzaju opisanego przez R e y c h m a n ó w (w Podszklu i Maniowach). Postępująca modernizacja tego rodzaju urządzeń sprawia, że dysponujemy niewielką ilością zachowanych w tej pierwotnej formie tartaków. Z reguły drewniane ramy z piłami zastąpione zostały fabrycznymi trakami (gatrami), a co najmniej prowadzenie tej ramy — jeśli już pozostała drewnianą — odbywa się po stalowych rurach. Koła wodne zastępuje się turbinami, wygodniejszymi i sprawniejszymi. Nie spotyka się już dziś dawnych trący o jednej pile w drewnianej ramie. Ze względu na w y j ą t k o w ą wartość tartaku z Roztok koło Witowa podaję tu fragment, mego opisu zamieszczonego w „Przeglądzie Technicznym" : „Tartak 1 1 n 1 3 Vl 1 0 R e y c h m a n o w i e , op. cii. Por. też. J . B r o d a , Chłopskie tartaki na Żywiecczyźnie w XVII i XVIII w., „Lud", t. 41: 1954, s. 555—582. H. J o s t, Tartak na polanie Roztoki koło Witowa, „Przegląd Techniczny", R. 80: 1959 nr 15, s. 25—26. R e y c h m a n o w i e , op. cit. J o s t , op. cit., s. 25. 1 1 1 3 n 11 �KRONIKA 6. Zdejmowanie górnego kamienia młyńskiego (bieguna). Młyn w Roztokach koło Witowa Fot. H. Jost mieści się w niewielkim budynku, który tylko z jednej strony, to jest od przykopy i kół wodnych, ma ściankę z desek. Z pozostałych trzech stron budynek nie ma ścian. Narożne słupy nośne podtrzymują dach kryty dranicami. Przykopa, doprowa­ dzająca wodę, biegnie z m a ł y m spadkiem. Wzdłuż niej rosną znacznej wysokości i grubości drzewa, świadczące o wieku urządzenia. Zakończenie przykopy przy budynku tartacznym stanowi drewniane koryto, zbite z desek. Tworzy ono ciekawy układ, zasilający trzy koła wodne, w które jest wyposażony tartak. Największe koło wodne —• nasiębierne — o blisko dwumetrowej średnicy, zostało dobudowane stosunkowo niedawno. Służy ono do napędu gonciarki, to jest urządzenia składającego się z piły tarczowej i frezów używanych do wyrobu gontów. Gonciarka ta napędzana jest pędnią pasową od koła pasowego, umieszczonego pod podłogą tartaku. Tarcza szlifierska do ostrzenia narzędzi również otrzymuje napęd z tego samego zespołu napędowego. Trak tartaczny napędzany jest kółkiem wodnym o małej średnicy, które można by określić jako koło wodne typu natryskowo-podsiębiernego. Prócz energii położenia wykorzystuje ono energię ruchu wody, wektor prędkości, i wy­ maga dość znacznej ilości wody. Na koło spada strumień wodny ze znacznej wy­ sokości, lekko ukośnie. Stąd charakter natryskowy koła (na uderzenie). Trzecie koło wodne — podsiębierne — o niewielkiej, niecały metr liczącej średnicy, służy jedynie do mechanizmu powrotu wózka podsuwającego materiał pod piły traka. Wszystkie koła są uruchamiane od w e w n ą t r z dźwigniami z żerdek. Za pomocą przytwierdzonych do tych dźwigni łańcuchów unosi się w górę odpowiednie zastawki w dnie koryta i w ten sposób zostaje puszczona woda na koła. Koła są drewniane, mają proste łopatki, czopy stalowe, bardzo mało posiadają okuć. »Smarowanie« i chłodzenie czopa dokonuje się za pomocą wody ściekającej po desce na czop i łożysko »po- �374 KRONIKA 7. Wnętrze folusza w osiedlu Zarębek Niżny w Łopusznej Fot. H . Jest łówkowe*, wykonane z twardego drewna (bukowego). Trak w Roztokach ma jeszcze drewnianą ramę, która ongiś była wyposażona tylko w jedną pilę. Jest on o tyle zmodernizowany, że prowadzenie ramy odbywa się na rurach stalowych. Mechanizm korbowy, wprowadzający w ruch piły traka, umieszczony jest głęboko pod podłogą ¿artaku. Posuw materiału pod piły traka odbywa się dzięki nadzwyczaj ciekawemu mechanizmowi. Jedna z »szyn« wózka popychanego ku pile, z umocowanym na nim pniem, jest zaopatrzona w zębatkę od spodu. Zębatka ta zazębia się z drewnianym kołem, osadzonym na wale drewnianym. Na jednym z końców tego wału ułożyskowanego w belkach podłogi znajduje się drewniane koło o wieńcu lanym z ząbkami, w które wchodzi zapadka, będąca zakończeniem dźwigni biegnącej z pośredniego wałka. Wałek ten wykonuje przemiennokierunkowy ruch ułamka obrotu dzięki zamocowanej na jego przeciwległym końcu drugiej dźwigni, nieco dłuższej, łączącej się z trakiem, z jego ruchomą ramą, w której zamocowane są piły. Na drugim końcu w a ł u osadzone jest kółko wodne podsiębierne, na które puszcza się w o d ę w razie potrzeby cofnięcia wózka, co ma miejsce zarówno przy końcu procesu tarcia kloca, jak i przed założeniem nowego kloca — oczywiście po uniesieniu w górę dźwigni z zapadką. Dzięki tak• pomyślanemu mechanizmowi następuje popychanie wózka z tartym pniem w tempie ruchu pił traka, który zależy od oporu przecierania". Do przykładów rodzimej techniki należą również o l e j a r n i e , czyli warsztaty służące do wytłaczania oleju z siemienia lnianego w celu uzyskania omasty, tłuszczu używanego w okresie postu. W chwili obecnej istnieje jeszcze na terenach podhalań­ skich kilka olejarni: w Lipnicy Małej na Orawie ' , Pieniążkowicach, Czarnym l 3 ,: ' H. J o s t , Olejarnia го Lipnicy Malej na Orawie, „Przegląd Techniczny", R. 80: 1959 nr 51, s. 29—30. �375 KRONIKA Dunajcu, Buflaku pod Nowym Targiem, Jabłonce, Podszklu i Międzyczerwiennem. Największą, dobrze zachowaną do dnia dzisiejszego, jest wyposażona w 9 stęp olejarnia Karola Stachury w Lipnicy Małej . Urządzenie olejarni składa się zasadni­ czo z dwóch warsztatów, stęp, oraz prasy do wyciskania oleju, czyli wybijaca. Stępa sensu stricto jest urządzeniem, w którym tłuczek nie powinien dotykać dna; w moź­ dzierzu natomiast dotyka. Dlatego też w stępie mamy raczej do czynienia z obłuskilf> kotko wodne do powrotu kierunek wózka posuw materiału powrotu (woda) fJ podsiębierne wézka kierunek posuwu materiału pod trak tartego zęba tka ruch ramy powrót traka wózka -— c ? /ji zapadka kółko padk, powrót \ wózka * 8. Schemat urządzenia do posuwu tartego materiału w tartaku w Roztokach koło Witowa Rys. H. Jost waniem i częściowym rozgniataniem ziarna, w moździerzu zaś z tłuczeniem i roz­ gniataniem pełnym. Właściwą stępę w Lipnicy Małej tworzy drewniana kłoda z dziewięcioma wy­ drążeniami, na których dnie znajduje się wykładzina blaszana. Na stępie tej wyryto datę 1923. W wydrążenia wchodzą stępory z twardego drewna, zamocowane na bicu, osadzonym na osi, wokół której mogą się wahać. Człowiek porusza stępor Zakupiona do skansenu w dworku Moniaków w Zubrzycy. �376 KRONIKA nogami, depcząc bic stopą. Końce stęporów są również obite blachą i kawałkami żelaza w celu lepszego ubijania. W czasie pracy obsługujący stępy opierają się rękami lub łokciami o żerdkę biegnącą wzdłuż stanowisk roboczych. Właściwa prasa do wyciskania oleju, czyli wybijać, znajduje się w osobnym budyneczku, w przeciwieństwie do stęp, znajdujących się w pomieszczeniu, przytyka­ jącym do części gospodarczej zagrody. W budyneczku wybijaca mieści się prócz niego wymurowane z kamienia ognisko z kociołkiem do podsuszania i prażenia) masy z siemenia. Wybijać składa się z lisicy, dużego bloku drewna zaopatrzonego w niewielkie wydrążenie. Na dnie tego wydrążenia leży sitko, to jest kawałek blachy z otworkami. Od dna pochyło w dół odchodzi kanalik odprowadzający na zewnątrz wyciskany olej. Kawałek drewna odpowiadający wydrążeniu w lisicy, lecz o nieco mniejszym 9. Schemat wybijaca olejarni z taranem przekroju, nazywa się klatkiem. Lisica jest umocowana poziomo w dwu grubych, pionowych, mocno wkopanych w ziemię klocach. Nad lisicą w słupach znajdują się otwory, w które jest wsunięta dość gruba belka do wyjmowania, służąca do przy­ gniatania i wtłaczania kłatka. Nacisk ten dokonuje się dzięki klinom drewnianym, wbijanym między o w ą belkę do wyjmowania, zwaną błazkiem, a górną płaszczyznę otworów w słupach. Kliny te, w miarę zabijania ich, naciskają na kłatek za po­ ś r e d n i c t w e m blazka. Wbijane są one przy pomocy drewnianych młotów, taranów, umocowanych w specjalnej obrotowej konstrukcji z pionowym słupem. Młoty po­ ruszają się w płaszczyźnie poziomej, wokół osi pionowu stojącego słupa. Znajdują się one z obu stron wybijaca, umożliwiając na przemian wygodne dobijanie k l i n ó w naciskowych. Inny rodzaj wybijaca stanowią urządzenia wyposażone zamiast klinów i tara­ nów w śruby naciskowe. Pierwotnie stosowano tu śruby drewniane, o zwojach �377 KRONIKA gwintu wyrzeźbionych dłutem, według szablonu (równia pochyła nawinięta na w a ­ lec), później stosowano śruby lane bądź stalowe. Przykładem tego rodzaju urządze­ nia może być olejarnia Jana Jeromina z Podszkla , rzekomo robiona przez Piotra Kułacha, zdolnego artystę i konstruktora, w roku 1878. Trudno twierdzić z całko­ w i t ą pewnością, że wybijać drugiego typu, ze śrubami, a nie z klinami i miotami, jest młodszy od pierwszego rodzaju. Lokalne warunki mogły sprzyjać stosowaniu jednego lub drugiego wariantu rozwiązania technicznego. Jedną z zasadniczych części składowych olejarni jest płatek, czyli kawał grubego sukna przetykany włosieniem z krowiego ogona. Ma on kształt cztcroramiennej gwiaz­ dy. Drugi płatek jest wyłącznie wełniany, bez ramion. Zawija się go wewnątrz pierw­ szego, w y p e ł n i w s z y uprzednio masą z siemienia. Oba razem kładzie się na dno wydrążenia w lisicy. Piecyk z kociołkiem, w którym praży się siemię lniane, oraz dłubane korytka drewniane, w których rozrabia się miąższ z siemienia, dopełniają kompletu wyposażenia olejarni. Proceder wyciskania oleju został szczegółowo opi­ sany w pracy Reychmanów . Dużo jest różnych ciekawych urządzeń technicznych na Podhalu godnych badań i inwentaryzacji: gonciarnie, kuźnie, brow ary, kieraty. Jednym z ciekawszych za­ gadnień związanych z ludową techniką podhalańską jest sprawa przenoszenia energii przy różnych czynnościach gospodarskich. Niezmiernie ciekawym urządzeniem jest znajdujący się przy „Maciasowym" foluszu w Łopusznej, w osiedlu noszącym n a z w ę Zarębek Niżny, rodzaj przekładni-sprzęgła na wale wykonanym z żerdki drewnia­ nej. Wał ten biegnie z budynku, w którym mieści się folusz, napowietrznie do dru­ giego budynku gospodarczego, przenosząc energię mechaniczną, potrzebną np. do młynkowania, rżnięcia sieczki i innych czynności gospodarskich. Wał ten posiada drewniane łożysko umieszczone na stojaku z desek i żerdek. Na końcu wału, w na­ rożniku budynku gospodarczego, osadzone jest koło zębate, wyrobione w jednym kawałku drewna bukowego, o zębach czołowych, zazębiające się z drugim kołem zębatym czołowym, podobnym, lecz o mniejszej ilości zębów, stanowiącym początek drugiego w a ł u , również wykonanego z drewnianej żerdki. Na jego końcu osadzone jest koło pasowe. Z koła tego brany jest napęd do różnych czynności. Osie obu tych wałów, sprzęgniętych ze sobą drewnianymi kołami, zaopatrzonymi w uzębienia czołowe, tworzą między sobą kąt ok. 160°. Oba koła zębate ściągnięte są obręczami żelaznymi, z płaskownika ręcznie kutego. Sprzęgło-przekładnia z kół zębatych umo­ cowane jest w narożniku budynku gospodarczego za pomocą konstrukcji drewnianej z klinami ściągającymi i osłonięte od góry daszkiem. Napęd pierwszego wałka tej przekładni brany jest z w a ł u folusza za pośrednictwem pasa i dwu kół pasowych. Podobnie jak i cały folusz, opisane tu pokrótce urządzenie świadczy o dużej i n ­ wencji technicznej jego wykonawcy i konstruktora. Jest to tylko jeden z przykła­ d ó w urządzeń tego rodzaju, zresztą stosunkowo najciekawszy. Prymitywne i nie zawsze pewne w działaniu ze względu na stan wody małe chłopskie s i ł o w n i e są ś w i a d e c t w e m talentów i przemyślności gospodarczej miejsco­ wej ludności. N i e w ą t p l i w i e stanowią również pewnego rodzaju atrakcję dla turystów przewijających się przez te tereny. Weźmy jako jeden z przykładów — bardzo zresztą wyrazistych — sprawę wy­ zyskania energii rzeki Białki. Energia Białki jest wyzyskiwana w Brzegach, Jurgo­ wie, Bukowinie, Czarnej Górze i innych miejscowościach. Służy jako napęd m ł y ­ nów, foluszy, tartaków oraz innych drobniejszych zakładów. Największa ilość przeważnie drobnych siłowni wodnych na Białce jest zgrupowana w rejonie wsi 17 r 18 r 17 18 Zakupiona do skansenu w Zakopanem. R e y c h m a n o w i c , op. cit. �378 K R O N I K A Nowa Biała, Krempachy i Frydman. T a część dorzecza Białki z jej dawnymi syste­ mami wodnymi jest szczególnie interesująca. W rejonie Kramnicy, przepięknego przełomu Białki, tworzącego niejako miniatu­ rę Pienin, istnieją na Białce prowizorycznego charakteru jazy drewniane, kierujące wodę rzeki do młynówek. Młynówek tych jest trzy. Lewa, położona po stronie wsi 10. Stępy do tłuczenia siemienia lnianego. w Lipnicy Małej Olejarnia Fot. H. Jost Nowa Biała, ujmująca mniejszą ilość wody niż młynówka prawa, rozdziela się nie­ daleko za wspólnym ujęciem na dwie młynówki. Jedna z nich, prowadząca ok. 0,5 m /sek. wody (górna), przecina wieś N o w ą Białą nadając jej specyficzne piętno; układ bowiem wsi wiąże się w pewnym stopniu z przebiegiem młynówki. Druga (dolna), o trzykrotnie większym przepływie sekundowym, przebiega między korytem potoku Białka a wsią Nowa Biała. Na tej m ł y n ó w c e położone są dwa stare zakłady 3 �379 KRONIKA o sile wodnej; míyn prywatny, wyposażony w dwa kola wodne nasiębierne, napę­ dzające dwa mlewniki kamienne, typowe dla Podhala, oraz niezmiernie ciekawy zespól urbarski młyńsko-tartaczny o sześciu kołach wodnych. Zakład ten, pracujący na spadzie ok. 3 m. zużywa znacznie większą ilość wody niż wyżej położony młyn prywatny. Dlatego też dzięki dodatkowemu ujęciu musi uzupełnić swój niedobór wody. Zespół młyńsko-tartaczny określony jest ogólnie jako „dawny młyn". W cza­ sach dawniejszych tartak wchodzący w skład tego zespołu wyposażony był tylko w jedną piłę, oczywiście osadzoną w drewnianej ramie traka. "W czasie I wojny światowej, w roku 1917, „młyn" spalił się. Został wkrótce odbudowany, lecz oczy­ wiście przy tym unowocześniony i nieco rozbudowany. Dziś np. drewniana rama traka jest prowadzona w pionowych rurach stalowych. Tartak napędzany jest obec­ nie przez dwa koła typu natryskowego (wałaski), o średnicy 0,5 m i szerokości w i e ń ­ ca ok. 1,5 m. Na jedno z kół spada strumień wody lekko ukośnie (jak zazwyczaj w tego rodzaju kołach), na drugie zaś zupełnie pionowo. Jedno z tych kół służy do KOŁO PAS0/YĆ 11. Szkic schematyczny pędni przy foluszu w Łopusznej (Zarębek Niżny) Rys. Ił. Jost napędzania traka za pośrednictwem mechanizmu korbowego, drugie zaś napędza ka­ mień szlifierski do ostrzenia narzędzi. Dawniej to drugie koło obsługiwało mecha­ nizm powrotny wózka tartacznego. Koła wodne tartaku uruchamiane są z w e w n ą t r z budynku dźwigniami z żerdek, z przymocowanymi do nich łańcuchami, za których pośrednictwem otwiera się odpo­ wiednie zastawki w dnie koryta lub też je zamyka. Cztery koła wodne „młyna" są nasiębierne. Jedno z nich obsługuje gonciarkę, trzy zaś pozostałe młyn i „olender". Średnica tych kół wynosi 2—2,5 m. Uruchomienie kół odbywa się nie od w e w n ą t r z budynku, lecz z zewnątrz, przez uniesienie odpowiednich zastawek z uchwytami i tym samym w ł a ś c i w e skierowanie strumienia wodnego. Bardzo ciekawy jest układ młynówki przy samych kolach wodnych w formie rozgałęzionego potoku, podzielo­ nego na odpowiednie koryta, obsługujące poszczególne koła wodne. Wszystkie koła tego zespołu młyńsko-tartacznego są kryte w budkach z desek (tzw. rastudnia). Całość jest niezwykle malownicza i stanowi dużą atrakcję dla turystów. Młynówka biegnąca środkiem wsi Nowa Biała od najdawniejszych czasów służy do zaopatrywania się jej mieszkańców w w o d ę do celów gospodarczych, ponadto �380 KRONIKA stanowi rów przeciwpożarowy. Wodę pitną czerpią mieszkańcy wsi ze studni, któ­ rych jest stosunkowo malo i są dosyć głębokie. Począwszy od 1937 r. zaczęto m ł y n ó w k ę tę wyzyskiwać do celów energetycznych. I tak obecnie istnieje na terenie wsi sześć małych zakładów o sile wodnej. Wyposa­ żone są one w drewniane kółka wodne, nasiębierne i podsiębierne, o średnicy 1—1,5 m. pracujące na spadach 0,8—1,6 m. Moc ich wynosi 2,5—4,5 K M . Napędzają one w pierwszym rzędzie generatory prądu elektrycznego, dające oświetlenie kilku­ nastu najbliższym domostwom. Prócz tego napędzane są też różne urządzenia i war­ sztaty: strugarki, piły tarczowe do drewna, międlarki do lnu, szarparki do lnu, tokarki, sieczkarnie itp. Prócz stosowania urządzeń pochodzenia fabrycznego wiele z nich zo­ stało zbudowanych przez samych właścicieli i użytkowników kółek wodnych. 12. Sprzęgło-przekładnia przy Maciasowym foluszu w Łopusznej, osiedle Zarębek Niżny. Widoczne koło pasowe przenoszące energię do rżnięcia sieczki, m ł y n k o w a ­ nia itd. Stan ze zdjętym daszkiem, osłaniającym urządzenie Fot. H. J o s i Jeden z właścicieli małych zakładów wodnych, Ludwik Gaiarowicz, przed w o j n ą urządził zakład z małym kółkiem wodnym podsiębiernym; porusza ono generator prądu elektrycznego — dając oświetlenie około 20 domostwom — piłę tarczową, stru­ garkę, tokarkę, urządzenie do międlenia lnu oraz bardzo p o m y s ł o w ą maślnicę. Maślnica jest oparta na mechanizmie korbowym (ubijak), pod który podstawia się drewnianą faskę ze śmietaną. Faska ta jest przytwierdzona do podłogi odpowiednim uchwytem. W ten sposób następuje ubijanie masła przy użyciu siły wodnej, oczy­ wiście za pośrednictwem pędni z kołami pasowymi. Za w sią Nowa Biała m ł y n ó w k a przepływa przez pola i na skutek przesiąkania do gruntu traci sporą część wody. Przepływa ona przez Dębno i skręcając ku wschodowi napędza jeszcze młyn i uchodzi do Białki niedaleko miejsca, gdzie Białka łączy się z Dunajcem. r �381 KRONIKA Druga młynówka, prawa — pod Kramnicą — przechodzi sztolnią, szczeliną skalną, być może wykutą sztucznie dawnymi czasy. Biegnie doliną Białki, przecina drogę z Nowej Białej do Krempach i okalając Krempachy aż do połączenia się z potoczkiem Durściańskim, który płynie przez środek wsi, służy celom gospodar­ czym i przeciwpożarowym. Prowadzi ona ok. 3 m /sek., a w i ę c bardzo znaczną ilość wody. Na terenie Krempach znajduje się na niej aż 6 dużych zakładów wodnych. Pierwsze to młyn i tartak, tworzące jeden obiekt. W tartaku pracuje od 6 lat turbi­ na labryczna, wmontowana w betonową komorę. Młyn ma dwa kółka kryte na­ siębierne, napędzające mlewniki o pionowej osi. Jest tu generator prądu elektrycz­ nego. Dźwignie sterujące w o d ę są uruchamiane z budynku. Następnym zakładem jest gręplarnia z k o ł e m nasiębicrnym, napędzającym również i generator elektrycz­ ny. Trzecim z kolei zakładem jest .,młyn dolny" z 2 kołami nasiębiernymi o średnicy 1,5 m. Mamy tu jeden mlewnik kamienny o osi poziomej, jeden o osi pionowej oraz generator elektryczny. Kola wodne są w obudowie drewnianej, stawidła uruchamia się w budynku. Koryto drewniane doprowadzające w o d ę na koła biegnie na drew­ nianych kobylicach, na długości kilkunastu metrów. Położone niżej młyn i gonciarnia Jana Mrowczaka są wyposażone w dwa koła nasiębierne o średnicy 1,8 m oraz w turbinę Francisa własnej roboty, w komorze betonowej. Turbina o stalowej osi pionowej wykonana została całkowicie z miękkiego drewna 12 lat temu. W zespole tym mamy dwa mlewniki kamienne (poziomy i pionowy), generator elektryczny oraz gonciarkę z pilą tarczową. :1 Niżej, ku Frydmanowi, istnieje piąty zakład wodny, zbudowany w celach gospo­ darczych, wyposażony w pionową turbinkę Francisa, w y k o n a n ą przez właściciela zakładu Łopuszniaka w ł a s n y m przemysłem. Łopatki są tu wykonane z blachy. Szós­ tym z rzędu zakładem jest stolarnia z kołem nasiębiernym o średnicy 2.2 m. Wszyst­ kie te zakłady, podobnie jak w Nowej Białej, oświetlają grupy sąsiadujących domów. Dzięki temu wieś jest zelektryfikowana. We wsi Frydman m ł y n ó w k a porusza 8 zakładów wodnych. Z tych dwa są duże: tartak i młyn Myśliwca, wyposażone w turbinę fabryczną, oraz 2 koła nasiębierne o średnicy 3,5 m. Koła napędzają młyn i generator prądu elektrycznego. Młyn ten jest zakładem o bardzo starych tradycjach, lecz całkowicie zmodernizowanym. Zo­ stał on swego czasu odkupiony od dworu i odtąd jest unowocześniany. Wyposażenie młyna jest na wskroś nowoczesne. Drugim jest m ł y n Walentego Lejawy, z 3 koła­ mi nasiębiernymi o obudowie betonowej. Młyn ten ma ponad 50 lat, lecz jest stale rozbudowywany i modernizowany. Przy młynie istnieje gonciarka. Reszta zakładów to niewielkie jednostki, służące przeważnie celom gospodarczym. Pracują na niewielkich spadach, mają koła wodne lub turbiny. Niektóre z turbin są wykonane przez kowala z Frydmana. Małe kółko łopatkowe (podobne do używa­ nych na statkach rzecznych) napędza u kowala dmuchawę pod ogniskiem. Wszyst­ kie te zakłady mają również generatory elektryczne, którymi oświetlona jest w su­ mie cała wieś. Projektowana budowa wielkich siłowni wodnych na Dunajcu spowo­ duje zanik opisanych tu w ogólnych zarysach m a ł y c h siłowni, świadczących o dużych zdolnościach technicznych ludu zamieszkującego ziemie podhalańskie. Henryk Jost Z P R A C N A D O R G A N I Z A C J Ą PODHALAŃSKIEGO P A R K U E T N O G R A F I C Z N E G O Trwające od dłuższego czasu starania prowadzone przez Wojewódzkiego Kon­ serwatora Zabytków, Muzeum Tatrzańskie i Oddział Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego w Zakopanem, mające na celu zorganizowanie �382 KRONIKA muzeum na wolnym powietrzu, r e p r e z e n t u j ą c e g o region Podhala, zostały zrealizowane na skutek u c h w a ł y nr 191 Rady M i n i s t r ó w z dnia 13 czerwca 1958 r. 0 rozwoju Zakopanego i okręgu tatrzańskiego, u s t a n a w i a j ą c e j organizacje w y ­ mienionego muzeum. W z w i ą z k u z p o w y ż s z y m zamierzeniem Ministerstwo K u l t u r y 1 Sztuki p r e l i m i n o w a ł o w b u d ż e t a c h począwszy od 1958 r. kredyty w wysokości 100 000—200 000 zł rocznie na d o k u m e n t a c j ę inwestycji. Organizatorzy Parku Etno­ graficznego objęli pojęciem dokumentacja z a r ó w n o przygotowanie m a t e r i a ł ó w two­ rzących p o d s t a w ę n a u k o w ą muzeum, jak i prace projektowe. Na całość zebranych w ciągu lat 1958—1960 m a t e r i a ł ó w , s t a n o w i ą c y c h w ł a s n o ś ć Muzeum T a t r z a ń s k i e g o , którego działem ma być przyszły skansen, s k ł a d a j ą się: inwentaryzacja opisowa 199 obiektów, inwentaryzacja pomiarowa wybranych 71 o b i e k t ó w wraz z ich do­ k u m e n t a c j ą fotograficzną w ilości 605 zdjęć. I n w e n t a r y z a c j ą p o m i a r o w ą o b j ę t o : zabytkowe zagrody oraz poszczególne zabytkow e budynki r ó ż n y c h t y p ó w i z r ó ż n y c h okolic Podhala, chłopskie z a k ł a d y p r z e m y s ł o w e , budownictwo pasterskie G o r c ó w z w i ą z a n e z r ó ż n o r o d n y m typem gospodarki oraz nieliczne, ostatnie na Podhalu stare typy pieców, k t ó r y m na skutek z a r z ą d z e ń Straży P o ż a r n e j i n a k ł a d a n y c h na opor­ nych m a n d a t ó w karnych grozi szybka likwidacja. Prace byly prowadzone na pod­ stawie przyjętych uprzednio założeń Leoretycznjch, przedstawionych w t. 5 „Etno­ grafii Polskiej"', w artykule W. Jostowej -. W artykule t y m scharakteryzowano w y n i k i b a d a ń terenowych, s t w i e r d z a j ą c y c h istnienie na Podhalu r ó ż n o r o d n y c h r o z p l a n o w a ń zagród oraz k i l k u r ó ż n y c h t y p ó w domov/ wraz z ich l o k a l n y m i odmia­ nami. Został tam przedstawiony r ó w n i e ż program dalszych prac badawczych. r [ Zebrane m a t e r i a ł y poddano selekcji, k t ó r e j celem było wybranie kilkunastu typowych dla różnych s u b r e g i o n ó w lub okolic Podhala zagród, przeznaczonych do przeniesienia na teren Parku Etnograficznego. W rezultacie wybrano szesnaście zagród r e p r e z e n t u j ą c y c h : obszar Pogórza G u b a ł o w s k i e g o z p r z e w a g ą gospodarki hodowlanej nad rolniczą, z a c h o d n i ą część K o t l i n y Orawsko-Nowotarskiej z gospo­ d a r k ą r o l n i c z o - h o d o w l a n ą . w s c h o d n i ą część K o t l i n y w y k a z u j ą c ą gospodarcze i k u l t u ­ ralne p o w i ą z a n i a ze Spiszem oraz miasto Nowy Targ ze specyfiką swej ludowej k u l t u t y. Równolegle z opisywanymi pracami podjęto starania o uzyskanie terenu w celu lokalizacji Parku Etnograficznego. Spośród r ó ż n o r o d n y c h p r o j e k t ó w w y m i e n i ę dwa n a j p o w a ż n i e j s z e : projekt lokalizacji Parku Etnograficznego w K u ź n i c a c h , na peryfe­ riach T a t r z a ń s k i e g o Parku Narodowego, na terenach s t a n o w i ą c y c h w ł a s n o ś ć p a ń ­ stwowa, pozostając3 ch w administracji Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zakopanem, p o w s t a ł w rezultacie pozytywnego ustosunkowania się P M R N do orga­ nizacji muzeum na w o l n y m powietrzu i oddania wymienionego obszaru (14 ha) do dyspozycji o r g a n i z a t o r ó w . Powyższy obszar obejmuje łąki pod Nosalem, zawarte pomiędzy d r o g ą do K u ź n i c a potokiem Вз strym, pomiędzy t a m ą pod Nosalem a g r a n i c ą ogrodu Prewentorium, oraz pas łąk położonych po przeciwnej stronie drogi wraz z p i ę k n ą p o l a n ą na stokach K r o k w i . Dla powyższego terenu prof. Gerard Ciołek o p r a c o w a ł projekt zagospodarowania przestrzennego, przy czym budownictwo pasterskie zlokalizował w p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j , dolnej części polany, chłopskie z a k ł a d y p r z e m y s ł o w e nad potokiem Bystrym, którego dolina stwarza dogodne w a r u n k i do adaptacji technicznych, u m o ż l i w i a j ą c y c h wyzyskanie siły wodnej, nie­ zbędnej do poruszania przeniesionych z a k ł a d ó w . Budownictwo mieszkalne wraz r 1 Budownictwo pasterskie w Tatrach opracowane zostało pod k i e r u n k i e m prof. Włodzimierza Antoniewicza do zbiorowego w y d a w n i c t w a , Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, s t ą d p o m i n ę l i ś m y je w naszych badaniach. W. J o s t o w a , Z zagadnień podhalańskiego budownictwa, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 5: 1961. 2 �383 KRONIKA z p r z y n a l e ż n ą częścią gospodarczą autor projektu u p l a s o w a ł po obu stronach drogi, na zasadzie skupisk o d p o w i a d a j ą c y c h poszczególnym subregionom Podhala. W y ­ zyskując właściwości terenu usiłował n a d a ć zagrodom optymalne w a r u n k i , zgodne z ich lokalizacją in situ, budownictwo stokowe Pogórza G u b a ł o w s k i e g o umieścił w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j , dolnej części polany, domy m i e s z c z a n - r o l n i k ó w nowo­ tarskich u stóp skarpy K r o k w i w odtworzeniu ich sytuacji w terenie przy ulicy św. Anny. Powyższy projekt, j u ż zaopiniowany przez i n w e s t o r ó w i uzgodniony z kilkunastu instytucjami i w ł a d z a m i , przedłożony Wydziałowi Urbanistyki i A r c h i ­ tektury W RN w K r a k o w i e w celu ostatecznej decyzji, w y w o ł a ł publiczną d y s k u s j ę , w której atakowano: lokalizację Parku Etnograficznego w zbyt r u c h l i w y m i zatłoczo­ nym przez turystÓAv punkcie, przecięcie muzeum n o w o c z e s n ą szosą, n i e n a t u r a l n o ś ć lokalizacji w krajobrazie górskiej, wapiennej doliny oraz rzekome zniszczenie przez skansen szaty roślinnej K u ź n i c . Drugi projekt w y s u n i ę t y prz^z Oddział Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego w Zakopanem oraz KomitéL Budownictwa, Urbanistyki i A r c h i ­ tektury przewiduje lokalizację Parku E t n o g i a í i c z n e g o na Kirach, na ł ą k a c h położo­ nych naprzeciw w l o t u do Doliny Kościeliskiej, ciągnących się w kierunku Nędzówki. P r z e w a ż n a część tego terenu stanowi własność Skarbu P a ń s t w a , k t ó r a pozostaje w administracji T a t r z a ń s k i e g o Parku Narodowego. Projekt ten sytuuje budownictwo mieszkalne wraz z p r z y n a l e ż n y m budownictwem gospodarczym na opisanych ł ą k a c h , budownictwo pasterskie natomiast na naturalnych stanowiskach, na polanie K i r a Miętusia, położonej w Dolinie Kościeliskiej za B r a m ą Kantaka. Do Parku Etno­ graficznego n a w i ą z j waij by r e z e i waty najstarszych szałasów t a t r z a ń s k i c h na hali Stoly i Upłaz 3V;iętubi. Projekt ten łączy krajobraz najpiękniejszej doliny Tatr Zachodnich w jedna całość z k u l t u r ą l u d o w ą Podhala i kładzie t a m ę szpetnej zabudowie u w l o t u doiiny. Dokumentacja powyższego projektu nie została jeszcze opracowana. Wydział Urbanistyki i Architektury WRiN w K r a k o w i e w uzgodnieniu z Komitetem Budownictwa, Urbanistyki i Architektury w Warszawie opowiada się za p o w y ż s z y m projektem. Decyzja dotychczas jeszcze nie z a p a d ł a . Wanda OCHRONA Z A B Y T K Ó W T E C H N I K I W POWIECIE Jostowa NOWOTARSKIM Zabytki p r z e m y s ł u ludowego giną szybko na skutek rozwoju współczesnej tech­ n i k i . Kierowane m y ś l ą o ochronie tychże d o k u m e n t ó w ludowej k u l t u r y Muzeum Techniki NOT w Warszawie, Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem i P o d h a l a ń s k a Komisja Opieki nad Z a b y t k a m i przy Oddziale Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczcgo w Zakopanem podjęły projekt ochrony z a b y t k ó w chłopskiej techniki w pow. nowotarskim. Zgodnie z opublikowanym przez W. J o s t o w ą programem ochrona ich winna iść w trzech kierunkach: a) rejestracji opisow ej i inwentaryzacji technicznej, b) zabezpieczania obiektów w terenie lub przenoszenia ich do m u z e ó w na w o l n y m powietrzu, c) o p r a c o w a ń naukowych. 1 r W zakresie inwentaryzacji z a b y t k ó w techniki Muzeum T a t r z a ń s k i e ma swoją k a r t ę . Należy tutaj praca J. i S. R e y c h m a n ó w , obecnie zupełnie wyczerpana, k t ó r e j drugie wydanie przygotowuje się obecnie z inicjatywy K o m i t e t u Historii Nauki P A N . W ślad za wydartym w 1958 r. Katalogiem Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, opracowanym dla pow. g o s t y ń s k i e g o , woj. p o z n a ń s k i e , i pow. koneckiego, 2 1 W. J o s t o w a , Ochrona zabytków techniki na Podhalu, Spiszu i Orawie, „ K w a r t a l n i k Historii Nauki i Techniki", R. 4: 1959 nr 4, s. 753—756. - J. i S. R e y c h m a n o w i e , Przemysł wiejski na Podhalu, Zakopane 1937, ss. 93. �384 KRONIKA woj. kieleckiej Muzeum Techniki NOT w uzgodnieniu z Komitetem Historii Nauki P A N , Sekcją Techniki i Nauk Technicznych projektuje wydanie katalogu zabytków techniki dla pow. nowotarskiego. Rok 1960 przyniósł możliwość realizacji zamierze­ nia w postaci kredytów w wysokości 15 400 zł na przeprowadzenie rejestracji zabytków. W sezonie letnim tegoż roku zespół pracowników zbadał część pow. nowo­ tarskiego, tj. Orawę i Gorce, oraz kilka wsi Podhala, rejestrując zabytkowe zakłady przemysłowe, warsztaty rzemieślnicze oraz narzędzia pracy. Prowadząc pracę w e d ł u g ankiety opracowanej przez Muzeum Techniki, zarejestrowano 246 obiektów. Prze­ widuje się wykonanie dalszego ciągu prac w sezonie wiosennym i letnim 1961 r. r Prace doprowadziły do wykrycia kilku chłopskich ośrodków przemysłowych. Oprócz znanego z literatury ośrodka w Roztokach pod Witowem i Łopusznej, na Zarębku N i ż n y m centrum chłopskiego przemysłu stanowiła dolina potoku Kowaniec. płynącego spod Turbacza w Gorcach i wpadającego do Dunajca na terenie Nowego Targu. Na podstawie informacji miejscowej ludności wiadomo, że w końcu X I X w. i na początku X X istniało tutaj dziewięć młynów, trzy tartaki tracze i jeden folusz. Również w dolnym Ratułowie znajduje się chłopski ośrodek przemysłowy. Ponieważ inwentaryzacja pomiarowa jest stosunkowo kosztowna, ograniczono ją dotychczas do kilku obiektów; ośrodka przemysłowego w Łopusznej, gdzie znajdują się folusz, tartak i kuźnia, młyna w Krośnicy, browaru w Podczerwonem oraz zakładów garncarskich w Rabce i Chochołowie. Dokumentację wykonano z kredytów Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, w związku z organizacją Podhalańskiego Parku Etnograficznego. Ponadto w ramach prac nad organizacją muzeum na wolnym powietrzu dla regionu Orawy w dworze Moniaków w Zubrzycy Górnej opracowano również z kredytów Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków dokumentację olejarni w Lipnicy Małej, który to zakład zakupiono w celu wystawienia go w Orawskim Parku Etnograficznym. Równocześnie na zlecenie Muzeum Techniki opracowano dokumentację pomiarową tartaku znajdującego się w Roztokach pod Witowem, stanowiącego jeden z najcenniejszych zabytków chłopskiej techniki na naszym terenie. W sumie w 1960 r. opracowano inwentaryzację pomiarową dziewięciu zakła­ dów przemysłowych, znajdujących się na terenie pow. nowotarskiego. r Zabezpieczenie zabytków chłopskiego budownictwa przemysłowego w terenie jest mało realne, właściciel bow4em użytkuje zakład i wtedy dąży do jego unowo­ cześnienia badź, w razie rezygnacji z prowadzenia zakładu, rozbiera go lub skazuje na powolna, zagładę. Z dw u możliwości zabezpieczenia zabytku ludowej techniki w terenie in situ i w Parku Etnograficznym należy wypowiedzieć się za drugim rozwiązaniem. Jedynie bowiem zabezpieczenie w Muzeum ma w naszych warunkach gospodarczych cechy trwałości i tylko takie zabezpieczenie spełnia ważny postulat dydaktyki społecznej — łatwą dostępność obiektu. r Ponieważ idea parków etnograficznych dla regionów Podhala i Orawy realizuje się, organizatorzy przewidują przeniesienie kilku zakładów przemysłowych do obydwu muzeów. Oprócz wspomnianego już zakupu olejarni w Lipnicy Małej, której udo­ stępnienie zwiedzającym projektowane jest w sezonie letnim 1961 г., zakupiono do Podhalańskiego Parku Etnograficznego urządzenie olejarni z Podszkla, ostatniego browaru na Podhalu z Podczerwonego, młyna z Krośnicy oraz folusza z Łopusznej. Ponadto do Podhalańskiego Parku Etnograficznego przybędzie zabytkowy tartak z Roztok pod Witowem, ofiarowany przez właścicieli montujących tartak unowo­ cześniony. Wanda Jostowa 3 E . K r y g i e r , T. R u s z c z y ń s k a , Katalog zabytków budownictwa slowego w Polsce, t. I , z. 1. Warszawa—Wrocław 1958, ss. 138. przemy �KRONIKA 385 ZWIĄZEK P O D H A L A N W A M E R Y C E PÓŁNOCNEJ Interesującym tematem studiów zarówno dla socjologa, jak i etnografa stały się grupy regionalne emigrantów osiadłe w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. Ludzie ci, którzy najczęściej opuścili Europę na przełomie X I X i X X w., osiedlali się często licznymi, zwartymi grupami i jakkolwiek zewnętrznie przejęli w zupełności kulturę nowego otoczenia, zachowali wiele cech rodzimej kultury tradycyjnej. Dotyczy to zwłaszcza obyczajów związanych ze świętami rodzinnymi (np. weselem) i dorocznymi (obrzędy Bożego Narodzenia itp.), a także folkloru muzycznego, litera­ tury ustnej itd. Gdy region, z którego wyszli emigranci, ulegał stopniowym prze­ mianom i urbanizacji, oni zachowali i przekazują następnym pokoleniom wartości kulturowe zapomniane już dzisiaj w ich pierwotnej ojczyźnie. W niektórych krajach Europy (np. kraje skandynawskie) zwrócono już uwagę na zbiornicę tradycji kultury ludowej, jaką jest emigracja amerykańska, i podjęto systematyczne badania etno­ graficzne wśród emigrantów. Badaczy kultury karpackiej interesują przede wszystkim grupy górali polskich osiadłe od przeszło półwiecza w USA. Dostęp do nich jest tym łatwiejszy, że stwo­ rzyli oni własną organizację, mają własne wydawnictwa i żywo interesują się kulturą i przeszłością swego regionu. Ludność Karpat Polskich i Podkarpacia rozpoczęła już w latach siedemdziesią­ tych X I X w. emigrację do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Trwała ona, z kilkuletnią przerwą w czasie I wojny ś w i a t o w e j , aż po koniec pierwszego ćwierć­ wiecza X X w. —• potem jej nasilenie osłabło. Wielu emigrantów po kilku latach pracy na obczyźnie wracało do Polski, wielu jednak zaaklimatyzowało się w zmie­ nionych warunkach i pozostało na stałe w nowej ojczyźnie. Wśród licznych grup regionalnych Polonii amerykańskiej największe bodaj zdolności organizacyjne i najżywsze przywiązanie do rodzimych tradycji kultury swego regionu wykazali górale podhalańscy, tworząc Związek Podhalan w Ameryce Północnej. Powstaniu organizacji sprzyjał fakt, iż górale osiedlali się na ogół gru­ pami, tworząc większe skupiska, z których najznaczniejsze to obszar miasta Chicago, gdzie — jak twierdzi w jednym ze swych artykułów prezes Związku Podhalan w A. P. — żyje niewiele mniej górali niż na terenie całego Podhala. Po okresie pionierskim emigracji podhalańskiej, kiedy wychodźca pragnął jak najszybciej zdobyć p e w n ą sumę pieniędzy, by powrócić do kraju lub urządzić sobie życie w nowym otoczeniu, nie trzeba już było zużywać energii na wżycie się w nowe środowisko i ci, którzy pozostali w USA, zaczęli się stabilizować, rozpoczęły się pierwsze próby organizowania grup regionalnych. Jak podaje kronika jednego z kół Związku Podhalan, po roku 1920 w Utica N. Y . zaczęto chodzić po domach Podhalan w podłazy, z turoniem i szopką. Ważnym czynnikiem zbliżenia i odżycia tradycji były huczne wesela góralskie. Piez'wsza myśl organizacji podhalańskiej w Ameryce rzucił nieżyjący już dziś geograf, dr Stefan Jarosz, który w 1927 r. objeżdżał ośrodki podhalańskie w U S A z odczytami i projekcjami o rodzinnym Podhalu. Pod jego inspiracją powstało najpierw Polsko-Amerykańskie Towarzystwo Tatrzańskie, a następnie Stowarzyszenie Podhalan w Ameryce — oba na terenie Chicago. Z Towarzystwa Tatrzańskiego, którego ideologia nie odpowiadała —• jak się okazało — emigracji podhalańskiej, wyłonił się niebawem Związek Podhalan w Ameryce Północnej, który z czasem połączył mniejsze organizacje góralskie i lokalne kluby i koła. Za datę powstania Związku uważa się 16 I I 1928, kiedy to został on zarejestrowany przez władze amerykańskie. Od tego czasu, mimo pewnego zahamowania w okresie wielkiego kryzysu, Związek rozwija się nieprzerwanie, a obecnie należą do niego już nie Etnografia P o l s k a , t. V I 25 �386 KRONIKA tylko górale, którzy kiedyś wyemigrowali z Polski, ale także ich dzieci i wnuki, które jakkolwiek nigdy nie widziały tzw. Starego Kraju, uważają się jednak za Podhalan, znają i kultywują podhalańskie tradycje. Związek Podhalan w Ameryce pomyślany został jako organizacja skupiająca wszystkich górali od Żywca po Nowy Sącz, lecz w praktyce niewątpliwie nadają mu ton górale z rdzennego Podhala, a reprezentacyjne dla Związku są podhalańskie obyczaje, strój, muzyka i taniec. Przejął on cele Krajowego Związku Podhalan; celem tym stała się propaganda wśród swoich i obcych rodzimej gw ary, literatury, sztuki, obyczajów, pieśni i tańca oraz podtrzymanie kontaktów z krajem. Prócz tego Związek stara się nieść pomoc swym członkom, udzielając zapomóg i pożyczek w razie choroby i śmierci. Związek rozpada się na szereg kół (w tej chwili jest ich 21) nazwanych od nazw miejscowych, np. Tatry, Morskie Oko, Czarny Dunajec, łub od nazwisk wybitnych ludzi Podhala, jak Koło im. Jana Sabały, Ducha Knapczyka, Władysława Orkana, Kazimierza Przerwy-Tetmajera. generała Andrzeja Galicy, Władysław a Zamoyskiego. Najwięcej kół jest w samym Chicago, ale spotyka się je także w Ohio, Michigan. Wisconsin, Pensylwanii, New Jersey i Nowym Jorku. Prócz kół Związek Podhalan obejmuje s w ą organizacją kluby parafialne, jak np. Klub parafii Rabka Zdrój, Klub parafii Maków lub dawny Klub parafii Czarny Dunajec, który niedawno przekształcił się w Koło. Niektóre z kół okazały się szczególnie żywotne i pełne inicjatywy, organizując w ł a s n e zespoły teatralne, orkiestry, zespoły taneczne i chóry skupiające również członków innych kół. Tak powstało prowadzące ożywioną działalność na terenie Chicago Koło Literacko-Dramatyczne im. Kazimierza Tetmajera i przy nim czynna szkółka tańców góral­ skich dla dzieci, chór młodzieży „Szarotka" i inne organizacje. Organizacja Związku jest prosta. Koła wybierają własne zarządy i prowadzą własną działalność — zgodną z ogólnymi założeniami Związku. Dawniej co dwa, obecnie co trzy lata odbywa się sejm z w i ą z k o w y , na który wszystkie ko>a w y s y ł a j ą swoich delegatów, ci zaś dokonują wyboru nowych władz ogólnozwiązkowych. Bardzo interesująco przedstawia się działalność Związku Podhalan. Liczne są imprezy o charakterze czysto towarzyskim, ostatnio urządzane często z okazji przy­ jazdu w odwiedziny górali z Polski, gdzie do głównych punktów programu należą muzyka, pieśni i tańce góralskie w strojach regionalnych, sprowadzanych do dziś masowo z Polski, a w których bierze udział nieraz ponad 100 osób. Liczniejszą znacznie publiczność gromadzą widowiska sceniczne, których autorami są górale z Polonii amerykańskiej: Henryk Lokański, Józef Łopatowski, Franciszek Chowaniec i Jan Gromada. Dla przykładu podam kilka tytułów często grywanych sztuk: Wesele góralskie u Jędrzejowej z Gronia, Za górala czy za pana, Noc juhasów i zbójników, Wesele Maryny z Hrubego z Janosikiem z Gronia itd. I tu g ł ó w n ą atrakcją wido­ wiska jest muzyka, śpiew, taniec i barwność strojów. Prócz tego zespoły podhalańskie występują często z pokazami muzyki, pieśni i tańca na imprezach polonijnych i czysto amerykańskich, w radiu, a nawet ostatnio w telewizji; nagrano też szereg płyt z muzyką góralską, które są w sprzedaży. D u ż y m powodzeniem cieszą się grupy górali w strojach regionalnych na obchodach świąt narodowych polskich i amerykańskich. r T 7 W propagowaniu folkloru podhalańskiego, zwłaszcza w środowisku amerykańskim Nowego Jorku i innych miast, dużą rolę odgrywa koło z Passaic, którego wieloletnim prezesem, a zarazem kierownikiem orkiestry i zespołu tanecznego jest Jan Gro­ mada — doskonały organizator i entuzjasta rodzinnego regionu (Gromada pochodzi spod Zakopanego). �KRONIKA 387 Związek dba również o podtrzymanie kontaktów z Polską. W okresie między­ wojennym ufundował pomnik Władysława Orkana w Nowym Targu, wzniesiony wedle projektu dwu polskich artystów z Ameryki, którego odsłonięcia dokonano w 1934 r. Górale amerykańscy zawsze chętnie łożyli na różne cele w Starym K r a j u ; po wojnie wspomagali licznymi darami rodziny w kraju, finansowali odnowę i wznoszenie domów ludowych (np. w Chochołowie) i kościołów (np. kościół w Gronkowie na Podhalu zbudowany został przez górali amerykańskich), akcentując w ten sposób swój ż y w y kontakt uczuciowy z krajem, z którego wyszli. Wyrazem wciąż żywych więzów uczuciowych z krajem rodzinnym są wycieczki do Polski. Do 1939 r. Związek zorganizował 5 wycieczek polskimi statkami; obecnie przyjeżdża po kilka wycieczek rocznie, nie licząc bardzo licznych przyjazdów indywidualnych w odwiedziny do rodzin, i to często ludzi już starszych, którzy we wczesnej młodości opuścili Polskę, a także młodych urodzonych i wychowanych w Ameryce, którzy tylko z tradycji znają kraj swoich rodziców, a mimo to chcą go zobaczyć i poznać. Oddzielnie pragnę omówić działalność wydawniczą Związku Podhalan w Ame­ ryce Północnej. Przeważnie wydawnictwa te mówią o życiu Związku i górali amerykańskich, ale zamieszczają również szereg opowiadań ludowych spisanych gwarą, artykułów o historii, folklorze góralskim, o wybitnych postaciach literackich itp. Z wydawnictw tych w y m i e n i ę tu dwa razy w roku wychodzące „Echo Pod­ halańskie", organ Zarządu Głównego Związku; wychodzące z okazji każdego sejmu „Pamiętniki Sejmu Związku Podhalan w Północnej Ameryce" oraz wydawnictwa okolicznościowe, jak np. wydany w 1953 r. w Chicago na 25-lecie Związku Srebrny Jubileusz Związku Podhalan w Północnej Ameryce, gdzie znaleźć można wiele materiałów do dziejów Związku w ciągu ćwierćwiecza. Wspomnieć wreszcie należy o wydanych nakładem Związku dwóch wydawnic­ twach: poezjach Józefa Szafrańca, pisanych w Ameryce, ale odnoszących się głównie do stron rodzinnych (pochodzi z okolic Makowa Podhalańskiego), pt, Z ojczystych ziem (Chicago 1953). oraz albumie twórczości malarza Rokuckiego pochodzącego z Nowego Targu, który za głów ny temat swych obrazów malowanych w Ameryce wziął Tatry i Podhale. Osobną, ciekawą działalność w y d a w n i c z ą prowadzi Koło nr 11 w Passaic. Jego niezmordowany prezes, a zarazem redaktor wydawnictw, może się poszczycić już trzema tomami „Podhalanina w Ameryce", t. 1: 1947 (za lata 1937—1947); t. 2: 1952; t. 3: 1958. Zwłaszcza tom 2 zawiera wiele ciekawych syntetycznych artykułów o muzyce podhalańskiej, o tańcu podhalańskim itd. i posiada duże walory popularyzatorsko-naukowe. Wszystkie tomy przynoszą też bogaty materiał z życia górali amerykańskich. Prócz „Podhalanina w Ameryce" J . Gromada redaguje i wydaje regularnie wychodzące co kwartał pismo „Tatrzański Orzeł"". Co najciekawsze — jest to jedyne na świecie regularnie (już czternasty rok) wychodzące czasopismo podhalańskie. Na każdy numer składa się obszerniejszy artykuł z historii, literatury lub kultury Podhala, pisane w gwarze opowiadanie góralskie, aktualne sprawy góralszczyzny amerykańskiej, „Wieści spod Giewontu" i obszerny artykuł pisany w języku angiel­ skim dla tych. którzy czując się jeszcze związani z Podhalem nie znają już rodzin­ nego języka, a może jeszcze bardziej z myślą o czytelniku amerykańskim, którego ogólnoinformacyjna treść artykułów ma wprowadzić w problematykę polską i pod­ halańską. Autorem tych ostatnich artykułów jest Tadeusz Gromada, syn redaktora, który ukończył historię na jednym z uniwersytetów amerykańskich i choć urodzony poza Polską, propaguje wiedzę o niej. T �388 KRONIKA Bardzo charakterystyczne dla pisma są wspomniane już „Wieści spod Giewontu". One najlepiej świadczą, jak bardzo bliskie góralom, amerykańskim jest wszystko, co dziś dzieje się w ich pierwszej ojczyźnie. Pasjonują się tam sprawą zapory wodnej pod Czorsztynem, pracami konserwatorskimi na Podhalu, sprawą urodzajów i nie­ urodzajów, pogody itd. Dodać jeszcze należy, że „Tatrzański Orzeł", wydawany na kredowym papierze, zapewnił sobie doskonały serwis fotograficzny dzięki kontaktom z fotografikiem zakopiańskim R. Petryckim, który zasila pismo stale nowym i aktualnym, a przy tym na wysokim poziomie artystycznym materiałem ilustracyjnym. Anna Prace etnograficzne ośrodków Kowalska-Lewicka pozapolskich DZIAŁALNOŚĆ E T N O G R A F I C Z N A W ESTOÑSKIEJ S R R W L A T A C H 1945—1960 Świadome zainteresowanie życiem i kulturą ludu estońskiego datuje się od drugiej połowy X I X stulecia, kiedy to rozwój kapitalizmu w y w o ł a ł pierwsze po­ ważniejsze zmiany w stabilnym do tej pory i przez wieki trwającym feudalnym stylu życia chłopa estońskiego. Zrodziła się wówczas potrzeba ochrony materialnych i duchowych wartości przekazanych przez minione generacje. Młoda inteligencja estońska z zapałem podjęła się zadania gromadzenia dokumentacji poezji i zwy­ czajów ludowych. Działał tu również przykład krajów sąsiadujących (Rosji i F i n ­ landii), gdzie tego rodzaju pracom już wcześniej poświęcano wiele uwagi. Przy estońskich związkach narodowych zaczęto gromadzić małe zbiory etnograficzne, zrodziła się również już w latach siedemdziesiątych minionego wieku — myśl utworzenia własnego muzeum narodowego; jednakże na realizację tego zamysłu było w ó w c z a s jeszcze zbyt wcześnie. Pod koniec X I X w. dalszym impulsem do poszukiwań ludoznawczych stały się publikacje R. Kreutzwalda, dotyczące estońskiej literatury ludowej, a mianowicie epos ludowy Kalevipoeg (1861) oraz Bajki estońskie. Ogromne zasługi położył na tym polu również dr Jakub Hurt, który przy pomocy tysięcznej prawie rzeszy pomocników-amatorów zgromadził bogate zbiory poezji ludowej i przekazał je narodowi. Dało to impuls do utworzenia w 1909 r. Estońskiego Muzeum Narodowego. W pierwszych latach swego istnienia Muzeum gromadziło przede wszystkim zabytki kultury materialnej. Dzięki energii i talentowi organizacyjnemu dyrektora Muzeum, Oskara Kallasa, i artysty malarza Kristjana Rauda Muzeum stało się jednym z najpopularniejszych ośrodków kulturalnych kraju. Setki ochotników — w tym wielu wybitnych działaczy kulturalnych —• wyjeżdżały co roku w lecie na etno­ graficzne poszukiwania terenowe. Już w pierwszym dziesięcioleciu istnienia Muzeum liczba zgromadzonych eksponatów sięgała 20 tysięcy. Tak więc już przed I wojną ś w i a t o w ą Estonia dysponowała zbiorami mogącymi stanowić bazę dla etnograficznych dociekań naukowych. Jednakże podówczas brak było rodzimych etnografów i . ma­ teriały te wykorzystywane były głównie przez etnografów fińskich i rosyjskich do badań porównawczych. Zniesienie ucisku narodowego w wyniku Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październikowej stworzyło szczególnie korzystne warunki do rozwoju j ę z y k o z n a w ­ stwa, folklorystyki i etnografii estońskiej. Jednakże w latach dyktatury burżuazyjnej �KRONIKA 389 (1918—1940) klasa panująca dążyła do tego, aby naukę wprzęgnąć w służbę nacjo­ nalizmu, i w ł a ś n i e od etnografii i archeologii oczekiwano, że dostarczą one materiału dowodowego na przynależność Estonii do „zachodniego kręgu kulturowego". Mimo tych tendencyjnych i wąskich zamierzeń burżuazji zdołano jednak na polu badań etnograficznych dokonać wiele pożytecznego. W tym okresie ukształtowała się etno­ grafia jako samodzielna dyscyplina naukowa. Ponieważ brak było rodzimych spe­ cjalistów, w i ę c na stanowisko dyrektora Muzeum powołano etnografa fińskiego, dr I. Manninena (1894—1935). Jako docentowi na uniwersytecie w Tartu powierzono mu wykształcenie pierwszych kadr etnografów estońskich. Dr Manninen przyniósł ze swej ojczyzny koncepcje i metody pracy w ł a ś c i w e fińskim etnografom. Pod pojęciem etnografii rozumiano podówczas dyscyplinę zajmującą się wyłącznie prawie kulturą materialną, i to głównie okresów przedkapitalistycznych. Ośrodkiem prac etnograficznych pozostawało przez cały omawiany okres Estońskie Muzeum Naro­ dowe, które mimo szczupłości środków finansowych i kadr dokonało ogromu pracy zarówno w dziedzinie gromadzenia zbiorów, jak i ich naukowej interpretacji. Zajęto się przede wszystkim uzupełnieniem zbiorów eksponatami charaktery­ stycznymi dla ludowej gospodarki. Pod koniec 1940 r. Muzeum posiadało już 44 229 eksponatów etnograficznych i 11 432 eksponaty o charakterze historyczno-kulturowym. Z kolei przystąpiono do sporządzania opisów etnograficznych na podstawie odpo­ wiednich badań przy użyciu kwestionariuszy. Zakres tematyczny tych opisów był bardzo szeroki i obejmował między innymi technikę ludową, różne zawody ludności wiejskiej, strój ludowy itp. Na badania terenowe wyjeżdżali z reguły studenci uniwersytetu w Tartu. Badania przeprowadzane były zazwyczaj na podstawie jednego lub dwu kwestionariuszy, a zasięg ich obejmował granice parafii. W ten sposób do końca 1940 r. zgromadzono w archiwum Muzeum 127 tego rodzaju opisów o łącz­ nej liczbie 1Г» 582 strony. Zgromadzono również bogate archiwum topograficzne. W celu rozszerzenia zasięgu badań posługiwano się w zbieraniu materiałów liczną rzeszą amatorów-entuzjastów i krajoznawców, którzy w 1931 r. utworzyli sieć korespondentów Muzeum. Liczba tych współpracowników wynosiła około 400 osób; byli to chłopi, rzemieślnicy i nauczyciele wiejscy. Bogate zbiory (opisy, materiały rysunkowe i fotograficzne) zostały wzorowo usystematyzowane według wskazań dr Manninena i jego następcy, F . Linnusa (1895—1942). Ówczesne estońskie prace naukowo-badawcze w dziedzinie etnografii kontynuowały założenia szkoły fińskiej. Badano więc starannie poszczególne elementy kultury materialnej wedle metody formalnotypologicznej. Pomijano przy tym najczęściej złożone problemy życia spo­ łecznego, ściśle związane z powstaniem i rozwojem danych zjawisk etnograficznych. Pod w p ł y w e m geografów fińskich posługiwano się przy ustalaniu zasięgów w y s t ę p o ­ wania zjawisk metodami kartograficznymi. Bogactwo zbiorów i stała współpraca z siecią korespondentów sprzyjała takiemu ujęciu. Ogólnie stwierdzić wypada, że badania tego okresu dały bardzo jednostronny obraz estońskiej kultury materialnej. Hołdowano w ó w c z a s koncepcji ugrofińskiego pochodzenia estońskiej kultury materialnej, która następnie w toku rozwoju histol-ycznego miała się wzbogacać o elementy zapożyczone od ludów ościennych. Na skutek tego materiał etnograficzny tego okresu niewiele wnosi do zrozumienia historii narodu estońskiego, a jeszcze mniej do analizy procesów społeczno-ekonomicznych. Ówczesne publikacje zachowały jednak do dziś p e w n ą wartość, a to dzięki danym faktograficznym i próbom analizy faktów, jakkolwiek odczuwamy w nich brak szerszych uogólnień teoretycznych i syntezy. Trwałą wartość zachowała po dziś dzień praca I. Manninena, Kultura materialna Estonii, t. I — I I (1931—1933), gdzie autor omawia łowiectwo, rybołówstwo, rolnictwo i budownictwo. Spod pióra tegoż autora �390 KRONIKA 1. Muzeum Etnograficzne, Tartu Fot. u. Rips wyszło poza tym wiele przyczynków do zagadnień szczegółowych kultury materialnej oraz całościowy zarys historii estońskiego stroju ludowego Autorem pracy Kultura materialna Estończyków (1931), obejmującej całokształt estońskiej kultury material­ nej, jest Leinbock-Linnus. który pozostawił również szczegółowe opracowanie historii bartnictwa . G. Rank wszedł do historii badań etnograficznych jako znawca rybo­ łówstwa na jeziorze Pejpus i estońskiego domu chłopskiego •'. H. Kurrik jest spe­ cjalistką w zakresie stroju ludowego i różnych technik kobiecych prac ręcznych''. Prace etnograficzne tego okresu publikowane były przede wszystkim w ..Rocznikach Muzeum" lub w wydawnictwach Estońskiego Towarzystwa Naukowego. 2 5 Uogólniając należy powiedzieć, iż już w okresie poprzedzającym restaurację władzy radzieckiej w Estonii dokonano wiele pożytecznego w dziedzinie gromadzenia zbiorów. Systematyczne katalogowanie i magazynowanie zbiorów oraz system kartek pomocniczych, ułatwiających korzystanie ze zbiorów — wszystko to stworzyło solidny grunt pod warsztat naukowy. Jednakże dociekania teoretyczne ograniczone były wówczas przez burżuazyjny charakter tej dyscypliny. Ponadto trudności finan- 1 I. M a n n i n e n , Eesti rahvariiete ajalugu, „Eesti Rahva Muuseumi", Ar. I I I , Tartu 1927. ' F . L i n n u s , Eesti vanem mesindus 1. Metsamesindus, E R M , Ar. X I I ' — X I I I , Tartu 1939. G. R á n k , Peipsi kalastusest, Cpetatud Eesti Seltsi K i r j a d I I , Tartu 1934; t e n ż e , Saaremaa taluehitised i, Cpetatud Eesti Seltsi K i r j a d V, Tartu 1939. K u r r i k , Eesti rahvardivad, Tartu 1938. Eesti Rahva Muuseumi Aastaraamat I — X I V . Tartu 1925—1939 (ERM Ar.). л 3 4 5 �KRONIKA 391 sowe i szczupłość kadr (3—4 zawodowych etnografów w Muzeum) stanowiły dodat­ kowe ograniczenie działalności etnograficznej . Z chwilą przywrócenia władzy radzieckiej w 1940 r. powstały pełne możliwości wielostronnego popierania i rozwoju estońskiej kultury ludowej. Muzeum Narodowe, podobnie jak wszystkie inne muzea w Republice, zostało upaństwowione. Wydzielono z niego zbiory etnograficzne tworząc samodzielne P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne. Władza radziecka poświęciła wiele uwagi temu nowo zorganizowanemu centralnemu ośrodkowi etnograficznemu — budżet zwiększono sześciokrotnie, stan personelu po­ większono do 10 osób. Ścisłe powiązanie z instytucjami naukowymi Moskwy i L e ­ ningradu prowadziło do szybkiego przyswajania kierunków i metod pracy nowej nauki radzieckiej. Nowy tom „Rocznika" wydano wspólnie. Wiele artykułów prze­ kazano centralnym organom wydawniczym ZSRR, jednakże wybuch wojny przeszkodził ich publikacji'. Lato 1941 roku oznacza załamanie się entuzjastycznej i owoc­ nej pracy. W krwawych latach okupacji hitlerowskiej problem utrzymania i ochrony zbiorów był g ł ó w n y m zadaniem etnografów estońskich. W warunkach wyjątkowo ciężkich udało się zabezpieczyć przeważającą część zbiorów. Po wyzwoleniu Tartu w sierpniu 1944 r. zespół etnografów zajął się przede wszystkim reewakuacją zbiorów do nowo przydzielonego gmachu (dawny został spalony przez Niemców) i ich bieżącym porządkowaniem. Już w 1945 r. otwarto wy­ stawę czasową i od nowa utworzono sieć korespondentów. Z momentem utworzenia Akademii Nauk Estońskie S R R Muzeum zostało jej podporządkowane. Wielkim pro­ blemem był dla Muzeum w pierwszych latach powojennych brak fachowych, wy­ kwalifikowanych pracowników. Wykształcenie nowych kadr powierzono na uniwer­ sytecie w Tartu profesorowi H. Moora. Wykształcenie wyższego stopnia, aspiranturę, zdobyć można w Instytucie Etnografii Akademii Nauk ZSRR oraz w Instytucie Historii Akademii Nauk Estońskiej S R R . W ostatnim dziesięcioleciu zwiększyła się wydatnie liczba placówek etnograficz­ nych. Podstawowy zespół etnografów pracuje, podobnie jak dawniej, w Muzeum Etnograficznym Estońskiej Akademii Nauk w Tartu (14 pracowników naukowych). Ponadto w stolicy republiki w Tallinnie' utworzono nowe instytucje centralne. Od 1952 r. grupa etnografów (3 pracowników naukowych) pracuje w Sekcji Archeologii Instytutu Historii Akademii Nauk. W 1957 r. postanowiono w ramach Ministerstwa Kultury Estońskiej S R R otworzyć państwowe muzeum typu skansenowskiego, które obrazować ma kulturę ludową Republiki. Część jego -— wedle planów — będzie udostępniona już w 1963 r. Także w 8 muzeach regionalnych Republiki gromadzi się zbiory etnograficzne. Do tej pracy przyłączyło się wielu krajoznawców. Pracami kra­ joznawczymi kieruje specjalny Komitet przy Akademii Nauk. Mają one za zadanie opracowanie przeglądu naszych miast i regionów z szerokim uwzględnieniem proble­ matyki etnograficznej. Przy wielu szkołach i domach ludowych powstają małe muzea lokalne. Ich pracami kieruje Muzeum Etnograficzne Akademii Nauk poprzez odpo­ wiednie instrukcje. Powojenna etnografia estońska przyjęła kierunki i metody pracy etnografii ra­ dzieckiej. Przebudową metodologiczną naszej dyscypliny kierował akademik H. Moora. Już w 1947 r. ukazał się „Rocznik Muzeum", t. I (XV), gdzie prof. 6 łi Prace etnograficzne z okresu sprzed ostatniej wojny światowej są czytelnikowi polskiemu już znane (patrz F . L e i n b o c k , Prace etnograficzne w Estonii, „Lud Słowiański", t. 1, Dział B, Kraków 1929, s. 132—144: F . L i n n u s, Etnografia estoń­ ska w ostatnich pięciu latach, „Balticoslavica", I I I , Wilno 1938. Na przykład artykuły F . L i n n u s a, Zarys historii etnografii estońskiej, Kul­ turo, materialna chłopa estońskiego w okresie średniowiecza oraz Zadania muzealnic­ twa ESRR i Państwowego Muzeum Etnograficznego w Tartu. 7 �392 KRONIKA 8 H. Моога w artykule pt. O radzieckiej odbudowie etnografii estońskiej wskazuje na nowe założenia metodologiczne i podstawowe kierunki pracy. Duże znaczenie ma również zamieszczony w tej samej publikacji artykuł docenta A. Vassara, Zadania etnograficznych prac terenowych w radzieckiej Estonii . W obu artykułach podkreśla się doniosłą rolę, jaką odgrywać winna etnografia jako nauka historyczna w wie­ lostronnych badaniach nad kulturą i stylem życia danego narodu. Zwraca się uwagę, iż w badaniach tego typu pamiętać należy o społeczno-gospodarczych warunkach da­ nej epoki, zróżnicowaniu społecznym ludności i wzajemnych powiązaniach kulturo­ wych pomiędzy narodami. Podobnie jak cała etnografia radziecka, tak i etnografia estońska zajmowała się początkowo przede wszystkim zjawiskami okresu przedkapitalistycznego. Widać to wyraźnie na przykładzie I tomu „Rocznika". Nieporównanie wolniej pojawiały się zainteresowania zjawiskami kultury okresu kapitalizmu, a zwłaszcza socjalizmu. Stan ten tłumaczy się zarówno brakiem doświadczenia przy tego rodzaju badaniach, jak i brakiem odpowiedniej bazy materiałowej. Ważnym wydarzeniem dla estońskiej etnografii była konferencja w Moskwie w 1950 г., gdzie podsumowano rezultaty prac w latach 1945—1949 i ustalono wytyczne współpracy na przyszłość. Konferencja dała impuls do zorganizowania archeologiczno-etnograficznej ekspedycji badawczej bałtyckiej (1952 г.), która następnie (1955 r.) przekształ­ ciła się w kompleksową ekspedycję bałtycką. Wyniki prac tej ekspedycji ukazały się w zbiorowym wydawnictwie pt. Prace zjednoczonej kompleksowej ekspedycji bałtyc­ kiej (są to dwa pierwsze tomy) . Zastosowaniu metody badań kompleksowych po­ święcił prof. H. Moora niezmordowaną wprost energię. Zespół autorów pracujących pod jego kierownictwem wydał w 1956 r. tom prac zbiorowych pod tytułem Z historii etnicznej narodu estońskiego , gdzie na gruncie materiałów archeologicznych, antro­ pologicznych, lingwistycznych, folklorystycznych i etnograficznych przedstawiono etnogenezę Estończyków i innych narodów basenu Zatoki Fińskiej oraz główne problemy ich historii etnicznej. Praca ta została nagrodzona nagrodą p a ń s t w o w ą i podana jako wzór owocnego zastosowania kompleksowej metody badań . 9 10 u ,2 Ważnym wydarzeniem naukowym są coroczne sesje Muzeum Etnograficznego, odbywające się tradycyjnie w kwietniu. Początkowo tematyka ich była bardzo różno­ rodna; obecnie dąży się do jej ujednolicenia. Dzięki zwiększeniu personelu Muzeum można obecnie regularnie w y d a w a ć „Rocznik Muzeum Etnograficznego". Pod re­ dakcją autora niniejszego artykułu ukazał się tom X V I (1959 r.) i tom X V I I (1960 г . ) , a w przygotowaniu znajduje się tom X V I I I . Nadto Muzeum podjęło cykl publikacji z zakresu sztuki ludowej pt. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego. Celem tej publikacji jest udostępnienie szerokiemu ogółowi piękna i celowości w y t w o r ó w ludowych i próba oddziaływania na współczesną sztukę użytkową. Poza tym prace etnograficzne ukazują się również w publikacjach Estońskiej Akademii Nauk oraz Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR. Zajmijmy się z kolei sprawą rezultatów naukowych ostatniego piętnastolecia. Istniejące materiały etnograficzne odzwierciedlały przede wszystkim życie chło­ pa średniowiecznego, toteż poszerzenie zakresu badań o epokę kapitalizmu i socja­ lizmu w)~magało zebrania dodatkowego, uzupełniającego materiału faktograficznego. 13 s E R M Ar. I (XV) s. 24—35. Ibidem, s. 166—174. Trudy Pribaltijskoj Objedinionnoj Kompleksnoj Ekspiedicii, t. 1—2, Moskwa 1959 (TPN). Eesti rahva etnilisest ajaloost, Toimetanud H. Moora, Tallinn 1956. Patrz: recenzja N. N. Czeboksarom w „Sowietskaja Etnograf i ja", 1959, z. 3, s. 180—182. Etnograafia Muuseumi Aastaraamat (EM Ar.). 10 11 1 1 1 3 �393 KRONIKA Poza tym poszerzenie badań o nowe problemy — takie, jak np. zróżnicowanie spo­ łeczne wsi lub środowiska miejskiego — również wymagało zebrania odpowiedniego materiału w terenie. Tempo prac badawczych było w latach powojennych niezwykle szybkie. Należało bowiem notować zarówno zjawiska tradycyjne, zanikające na sku­ tek kolektywizacji wsi i przemian w środowiskach robotniczych, jak i zjawiska no­ we, rodzące się na oczach badaczy. Na każdego z pracowników Muzeum nałożono obowiązek dwu i póimiesięcznych badań terenowych w ciągu roku, przy czym jeden miesiąc poświęca on zbieraniu materiałów dla Muzeum, drugi — dla swojej indywidu­ alnej pracy naukowej, a dwa tygodnie — na kierowanie pracami rysownika, który na zamówienie Muzeum sporządza dokumentację rysunkową. W ciągu ostatnich lat w y s y ł a n o na badania terenowe zwykle 15—18 pracowników naukowych wraz z 25—35 studentami. 2. Fragment wystawy Muzeum Etnograficznego W wyniku tak intensywnej akcji badawczej zbiory Muzeum wzrosły o 10114 eksponatów. Szczególnie silny był ich przyrost w latach ostatnich. Z opisów etno­ graficznych powstały 142 komplety o łącznej objętości 16 123 strony; ponadto dzien­ niki obserwacji terenowych i wypisy z miejscowych a r c h i w ó w tworzą 141 komple­ tów o łącznej liczbie 9982 strony. Rozrosło się również poważnie archiwum topogra­ ficzne. Muzeum nadal współpracuje z korespondentami z terenu, których liczba waha się w granicach kilkuset. W latach powojennych przeprowadzono przy pomocy sieci korespondentów 42 akcje badawcze, a materiały korespondentów z ostatniego piętnastolecia wynoszą 21 919 stron. Od 1959 r. organizuje się dla korespondentów coroczne konkursy na najlepsze materiały terenowe. Zakończeniem konkursu jest dzień 14 kwietnia (rocznica powstania Muzeum), w którym rozdaje się nagrody za najlepsze materiały. Nawiązano również współpracę ze szkołami i uczniowie klas �KRONIKA 39á wyższych zbierają obecnie materiały dotyczące współczesności. W tym celu wysyła się im specjalne kwestionariusze. Pilną dziedziną pracy jest gromadzenie dokumentacji budownictwa ludowego. Wzmożony ruch budowniczy we wsiach kołchozowych powoduje bowiem g w a ł t o w n y zanik dawnego budownictwa mieszkaniowego i gospodarczego. W pracy tej z a ­ trudnia Muzeum na umowach artystów plastyków. Ich zadaniem jest sporządzenie szkicu zagrody i budynków, rysunek pewnych detali architektonicznych i zebranie najogólniejszych danych dotyczących rozmiarów i kierunku produkcyjnego dawnego gospodarstwa indywidualnego oraz nazw miejscowych dotyczących budownictwa. Wzorem zapału badawczego był udział grupy estońskich etnografów w pracach kompleksowej ekspedycji bałtyckiej. Przeprowadzono badania nad wieloma dziedzi­ nami kultury ludowej, jak budownictwo, narzędzia rolnicze, strój, pożywienie, środ­ ki transportu itp. Szczególną u w a g ę zwrócono przy tym na wzajemne oddziaływanie kulturowe pomiędzy Estończykami a ludnością rosyjską na terenach wschodnich Estońskiej S R R i R F S R R w okolicach Leningradu i Pskowa. Jak widać z powyższych danych, prace etnograficzne zyskały obecnie nie spo­ tykany do tej pory w Estonii rozmach. Środki, jakie oddano do dyspozycji etnogra­ fom, gwarantują również na przyszłość pomyślny przebieg ich prac. Ostatnio przy­ stąpiono po raz pierwszy do nakręcania filmów etnograficznych. W badaniach swych etnografowie estońscy zwrócili główną uwagę na historię etniczną i wzajemne oddziaływanie kulturowe sąsiadujących ludów. Szczególną uwa­ gę zwrócono na wieki X I X i X X , przy czym podejmowane tematy rozpatrywane są historycznie, a rozważania doprowadzane do współczesności. Szeroko korzysta się przy tym z materiałów językoznawczych i folklorystycznych. W ten sposób etno­ grafia wnosi swój własny udział do historii narodu estońskiego. Odpowiedzialnego zadania podjęła się A. Moora, żona profesora H. Moora, biorąc za przedmiot badań wzajemne w p ł y w y kulturowe ludu estońskiego i rosyjskiego za­ równo w dziedzinie kultury materialnej, jak i duchowej. Temat jest zupełnie nowy, nie podejmowany przez etnografię burżuazyjną. Dotychczasowe rezultaty jej badań zostały już opublikowane \ a całościowe opracowanie monograficzne tego zagadnie­ nia na podstawie materiałów z północno-wschodniej Estonii zostanie już wkrótce przygotowane do druku. s Badając stosunki estońsko-rosyjskie nie sposób pominąć grupy tzw. Zetukesów, zamieszkujących południowo-wschodnią Estonię oraz okolice Pskowa na terenie R F S R R . Tym zagadnieniem zajął się E . Richter . A. Moora podjęła się również pionierskiej pracy wyznaczenia obszarów kultu­ rowych na terenie EsLonii, nie tylko na podstawie etnografii, ale także archeologii, językoznawstwa i folklorystyki . Wspólna praca A. i H. Moora, Problem kształtowa­ nia się historycznych obszarów kulturowych ludów bałtyckich , jest obszernym, 15 lfi 17 г '* A. H . M o o r a , Estonsko-russkije otnoszenija w XVIII—XX roto. po dannym etnografii, „Kratkije Soobszczenija Instituía Etnografii A N SSSR' , z. 12, Moskwa 1950, s. 45—54; t e n ż e , Russkije i estonskije elemienty w matierialnoj kulturze nasielenija siewiero-wostoka Estonsko) SSSR, „Trudy Instituta Etnografii A N SSSR", Moskwa 1954, s. 138—151. ' E . W. R i с h t e r, Itogi etnografskoj raboty sriedi sietu Pskowskoj oblasti letom 1959 д., „Trudy Instituta Etnografii A N SSSR", Moskwa t. 23: 1954, s. 183—193; t e n ż e , К woprosu ob etniczeskoj istorii sietu, Eesti N S V Teaduste Akadeemia Toimetised Uhiskonnateaduste seeria, Koide V I I I , Tallinn 1959, s. 396—410. A. M o o r a , Ajaloolis — etnograafilistest valdkondadest Eestis, Eesti Rahva etniliscst ajaloost, Tallinn 1956, s. 212—252. E M Ar. X V I I , s. 20—81. 4 1 lfi 1 7 �395 KRONIKA uogólniającym studium. Autorzy dzielą obszar kulturowy Bałtów na trzy podobszary, w których ukształtowaniu zasadniczą rolę odegrały czynniki gospodarcze. Żaden z tym podobszarów nie jest jednolity pod względem etnicznym. Autorzy stawiają tu bardzo ważny ogólnoteoretyczny postulat, by takie zjawiska, jak skład antropo­ logiczny ludności danego terytorium, życie gospodarcze i społeczne, kulturę material­ ną i duchową, styl życia, język itp., rozpatrywać jako w istocie samodzielne zja­ wiska historyczne, które mimo ścisłego powiązania wzajemnego rozwijały się jednak wedle specyficznych, sobie tylko właściwych praw. Badania poszczególnych dziedzin gospodarki ludowej nie były prowadzone z jednakową intensywnością, na przykład rolnictwo nie jest jeszcze do tej pory do­ statecznie przebadane. Wprawdzie ukazał się przegląd zasięgów różnego typu estońskich narzędzi rolniczych, pióra L . Kivisaar-Feoktistovej, jednakże praca ta niewiele wnosi nowego . Tej samej autorce zawdzięczamy wartościową pracę oma­ wiającą zasięgi i nazwy ludowe różnych typów b r o n . Hozprawa pióra R. Viidalepp dotyczy ludowych sposobów siewu . Z publikacji I. L i iv a O wspólnym użytkowaniu pastwisk w Saaremaa wynika, że organizacja pasterstwa pozostawała w ścisłym związku ze stosunkami społeczno-gospodarczymi chłopstwa. Interesującą jest rzeczą, że chłopi kołchozowi w wielu miejscowościach powracają do dawnych form wspólnego wypasu swoich zwierząt. Technikę łowów, organizację p o ł o w ó w morskich i styl życia rybaków z pomyślnym skutkiem badał A. Luts . W swoim ar­ tykule O rybołówstwie dalekomorskim w Estonii wskazuje autor na połowy da­ lekomorskie jako czynnik rozpowszechniania się nowych narzędzi rybackich i in­ nych w y t w o r ó w kulturowych oraz nasilania wymiany pomiędzy mieszkańcami wysp estońskich i fińskich. V. Kalits opisał źródła utrzymania mieszkańców wyspy Kihnu w Zatoce Ryskiej, a mianowicie połów psów morskich, rybołówstwo, transport kamieni, żegluga przybrzeżna, w ich wzajemnym powiązaniu i historycznym roz­ woju . W życiu mieszkańców tej wyspy zachowały się po dziś dzień różne dawne rysy kulturowe, eo czyni ją jednym z najbardziej specyficznych terenów Estonii. A. Viires daje monografię rzemiosła w pracy Ludowa obróbka drzewa u Estoń­ czyków ^, obejmującej okres od feudalizmu aż do zwycięstwa gospodarki socja­ listycznej. Szczególną uwagę zwraca autor na bardzo dawne i szeroko w Estonii rozpowszechnione sposoby gięcia drzewa oraz sporządzania drewnianych schowków. Praca ta przeczy twierdzeniu, jakoby rozwój rzemiosła ciesielskiego i pokrewnych we wsiach estońskich aż do X I X w. pozostawał pod w p ł y w e m niemieckiego rze­ miosła miejskiego. Autor dowodzi, że ta ważna gałąź rzemiosła przeszła samodzielną drogę rozwojową na podstawie dawnych tradycji rodzimych i przystosowując się do aktualnych potrzeb. Jeżeli chodzi o kowalstwo wiejskie, dopiero w ostatnich latach autor niniejszego artykułu zajął się gromadzeniem właściwego materiału. Pierwsze syntetyczne opracoi8 ł9 2U 2x 22 23 Vl 2 lfi L . Ch. F i e o k t i s t o w a , Starinnyje estoński je ziemledielczeskije orudija, T P E I. s. 408—420. ™L. K i v i s a a r - F e o k t i s t o v a , Eesti iikked., E M Ar. X V I , s. 11—61. R. V i i d a l e p p , Eesti külviabindud ja külvisamm, E M A r . I (XV), s. 81—117. E M Ar. X V I I I (w druku). ' A. L u t s , Estonskoje morsko je rybołówstwo w XIX—XX wiekach, „Sowietskaja Etnografija", 1959, z. 3, s. 26—46. E M Ar. X V I I , s. 129—168. '* V. K a l i t s , Kihnlaste kalastusest, E M Ar. X V I , s. 166—200; t e n ż e , Kihnlaste kiviveost, E M A r . X V I I , s. 169—190; t e n ż e , O tjulenjem promysle na o. Kichnu, T P E I , s. 477—486; t e n ż e , Nowy je czerty w bytu kriestjan o. Kichnu* „Sowietskaja Etnografija", 1961, z. 3 (w druku). A. V i i r e s , Eesti rahvaparane puutdndus, Tallinn 1960. 21 23 2 3 2 2 5 �396 KRONIKA 3. Gablota z wyrobami tekstylnymi w Muzeum Etnograficznym �4. Fragment wystawy Muzeum Etnograficznego �398 KRONIKA wania wskazują na ścisły związek kowalstwa z popytem rynkowym i społecznym podziałem pracy. W dziedzinie kultury materialnej etnografowie estońscy zajęli się przede wszyst­ kim studiami nad strojem i budownictwem ludowym. Pod redakcją prof. H. Moora ukazała się w językach estońskim i rosyjskim praca pt. Estońskie stroje ludowe wieku XIX i początku XX- , stanowiąca przegląd historyczny rozwoju stroju ludo­ wego i pewnych jego specyficznych cech lokalnych, dających się częściowo w y t ł u m a ­ czyć różnicami plemiennymi. Również A. Voolmaa publikuje nowe i opatrzone wielo­ ma komentarzami i wnioskami materiały z północnej Estonii, a na południu Estonii to samo zagadnienie badane było przez L . Trees-Saks . Poza tym szereg autorów dało w tej dziedzinie drobne prace przyczynkowe (H. Üprus, A. Viires, P. Ariste, H. Sild). Od dłuższego już czasu budownictwem wiejskim południowo-wschodniej Estonii zajmuje się T. Paevere-Habicht, omawiająca charakterystyczny dla tego terenu typ domu i styl życia jego mieszkańców - . Tej samej autorce zawdzięczamy też studia o zagrodzie chłopskiej " . Wartość wszystkich tych prac leży w uchwyceniu związku między typem mieszkania a stylem życia jego mieszkańców. Jako pierwszy w lite­ raturze etnograficznej estońskiej autor niniejszego artykułu zwrócił uwagę na bu­ dynki kowali wiejskich, których pojawienie się jest ściśle związane ze społecznym podziałem pracy, gdy natomiast charakter architektoniczny tych zabudowań okre­ ślony jest miejscowym materiałem budowlanym i tradycją l o k a l n ą . A. Viires podjął badania nad powstaniem urządzeń paleniskowych i materiałem pokrywającym dach. Spod jego pióra wyszedł też zarys historii badań nad estońskim budownictwem lu­ dowym . G. Troska daje nowy, interesujący materiał dotyczący osadnictwa północ­ nej Estonii Bogaty material dotyczący estońskiej architektury ludowej daje ar­ chitekt K . Tihase. Meble ludowe doczekały się opracowania jedynie na wyspie Muhu. Badania nad środkami transportu zainicjował A. Viires. Obok historycznego przeglądu jazdy konnej ustalił autor na podstawie świetnej analizy nazw poszczegól­ nych części sań chłopskich zasięgi dwu podstawowych typów sań w Estonii Badaniami nad pożywieniem zajmuje się E . LOoke. Obserwowała ona zmiany jadło­ spisu w skali rocznej i tygodniowej oraz badała tło społeczne różnic w pożywieniu poszczególnych grup ludności. T a sama autorka, napisała również pracę o stosowaniu (i 21 s J 30 0ł r ' ¿u A. V i i r e s , Eesti rahvatoivaid XIX sajandist ja XX sajandi algult,T&llin 1957. A. V о с 1 m a a, Fr. R. Kreutzwaldi kasikiri Virumaa rahvaroivastest, E M Ar. X V I , s. 219—246; t e n ż e , Taiendavaid andmeid Kirde-Eesti naiste rahvaroivaste kohta. E M Ar. X V I I I ; t e n ż e , Narodnaja odieżda smieszannogo russko-estonskogo nasielenija jużnoj czasti lychwiskogo rajona, „Trudy Instituta Etnografii", Moskwa t. 23: 1954, s. 159—164; Ł. В. T r i e j e s, Issledowanije narodnoj odieždy estoncew Wastsielinawskogo rajona Estonskoj SSR, ibid., s. 175—182. - T. H a b i c h t , Rehilamu Kagu-Eestis 19, sajandi tejsel poolel, Tartu 1961. T. H a b i c h t , Taluouest ja monedest korvalhoonetest Kagu-Eestis XIX sa­ jandi tejsel poolel, E M Ar. X V I , s. 88—147; t e n ż e , Postrojki jugo-wostocznoj Estonii wo wtoroj polowinie XIX w., T P E I, s. 362—386. J . L i n n us, Küla sepikojad Saaremaal, E M Ar. X V I I , s. 84—104; t e n ż e , Kula sepikojad Eestis, E M Ar. X V I I I . A. V i i r e s , Eesti taluchitiste uurimisest, E M A r . X V I I , s. 105—128. G . T r o s k a , Moningaid andmeid saunikute eluasemeist Pohja — Eestis, Eesti NSV Teaduste Akadeemia Toimetised, Uhiskonnateaduste seeria, Koide V I I , Tallinn 1958, s. 264—273. A. V i i r e s , Ratsutamine — vana rahvaparane liiklusviis, E M A r . I (XV), s. 36—80: t e n ż e , Sannyj transport и estoncew, T P E I , s. 438—476. 27 8 2 9 3 0 3 1 3 í 3 3 �399 KRONIKA siemienia konopnego jako pożywienia na wschodnich i południowo-wschodnich terenach Republiki . W dziedzinie sztuki ludowej najwięcej uwagi poświęcono ozdobom wyrobów tekstylnych. Stąd bowiem zostały przeniesione wzory na wyroby skórzane i metalo­ we. Na podstawie zbiorów Muzeum Etnograficznego wydano już dwa albumy sztuki ludowej. Publikacja ta będzie się w dalszym ciągu u k a z y w a ł a . Dopiero niedawno zwrócono uwagę na życie rodzinne chłopa estońskiego. Pro­ blemowi wdrażania dzieci do pracy poświęcone jest studium E . Kaljuvee, Kształ­ cenie pracowitości u dzieci w estońskiej tradycji ludowej . Do Akademii Nauk Z S R R wysłano przygotowane do publikacji prace A. Lutsa o stosunkach rodzinnych chłopów kołchozowych północno-zachodniego terenu wyspiarskiego i relacje o zwy­ czajach weselnych na wyspie Kihnu, pióra V. Kalitsa. Ponadto na tejże wyspie na­ kręcono film o zwyczajach weselnych. Pracami kierował docent Laugaste z uniwersy­ tetu w Tartu. A. Moora opublikowała studium o wierzeniach dawnych Estończy­ k ó w . O zwyczaju pomocy zbiorowej w urządzaniu wesela pisze S. I , á t t , a o po­ mocy zbiorowej w razie klęsk żywiołowych E . K a r u . H. Tampere daje początek publikacji estońskich pieśni ludowych wraz z zapisem melodii . :!4 33 3fi 3 7 3S 3!) /l0 Ukazało się również wiele artykułów dotyczących historii etnografii estońskiej. A. Viires omawia obserwacje etnograficzne H . J . Schlegela , dotyczące X V I I I i X I X w. Nadto tenże autor poddaje ocenie prace znanego postępowego działacza ludowego i kulturalnego M. V e s k e g o W i e l e artykułów poddaje ocenie prace et­ nograficzne czasów najnowszych, czyli ostatniego dwudziestolecia ''l 41 Nigdy jeszcze etnografia estońska nie odznaczała się takim rozmachem prac naukowo-badawczych jak w okresie panowania władzy radzieckiej. W chwili obec­ nej posiadamy już młodą kadrę specjalistów, przygotowanych wszechstronnie do spełnienia oczekujących ich zadań. W najbliższych latach szczególny nacisk położy się na tematykę współczesną oraz na badania środowisk robotniczych. Studia nad historią etniczną i związkami kulturowymi narodu estońskiego wymagają szerszego niż dotychczas stosowania metody badań kompleksowych, głównie na terenach wokół Leningradu i Pskowa. Stan badań szczegółowych umożliwi w najbliższym cza- 3 '' E . L o o k e, Toidust eesti kulas XIX sajandi teisel poolel ja XX sajandi algul, E M A r . X V I , s. 68—84; t e n ż e , Kanepitoidud Eestis, E M Ar. X V I I , s. 191—202. H. L i n n u s , Tikaná eesti rahvakunstis I. Pohja Eesti ja saared, Tallinn 1955; L . S a k s , Mulgi kirikindad ja kirisukad, Tallinn 1960. E M Ar. X V I I , s. 234—263. A. M o o r a, Eestlaste muistsest usundist. Religiooni ja ateismi ajaloost Eestis, Tallinn 1956, s. 7—41. S. L a 11, Kollektivne abistamine eesti pulmakommetes, Paar sammukest eesti kirjanduse ja rahvaluule uurimise teed I, Tallinn 1958, s. 213—249. E M Ar. X V I I I . H . T a m p e r e , Eesti rahvalaulud viisidega I—III, Tallinn 1956—1960. E M A r . X V I , s. 249—270. A. V i i r e s , Mihkel Veske etnograafia-alasest tegevusest, Eesti NSV Teaduste Akadeemia Toimetised, Uhiskonnateaduste seeria, Kóide V. Tallinn 1956, s. 297—305. A. P e t e r s o n , Eesti NSV Teaduste Akadeemia Etnograafia Muuseum noukogude voimu aastail, E M A r . X V I I , s. 7—19; A.O. V i i r e s , Estonskaja Sowietskaja etnografija (.1940—1960), „Sowietskaja Etnografija", 1960, z. 3, s. 145—151; J . L, i n n u s, Etnograafia Muuseumi teatmematerjiali kogudest, E M A r . X V I , s. 300—313; t e n ż e , 50 Jahre des Ethnographischen Museums an der Akademie der V/issenschaften der Estnischen SSR (ehemaliges Estnisches Nationalmuseum). „Ethncgraphica", I, Brno 1959, s. 229—234. u 3 8 3 7 3 9 4 0 4 1 i 2 4 3 �400 KRONIKA sie opracowanie syntetycznego przeglądu etnografii Estonii oraz atlasu historycznoetnografi cznego. Etnografowie estońscy dotrzymują kroku badaczom bratnich republik i wnoszą swój własny udział do dorobku radzieckiej szkoły etnograficznej. Jilri Linnus Tłum. z niem. D. Markowska DZIAŁALNOŚĆ S E M I N A R I U M E T N O G R A F I I I F O L K L O R Y S T Y K I U N I W E R S Y T E T U J. E . FURKYÑE W BRNIE Etnograficzne prace na Morawach mają długą i znakomitą tradycję. Różnorod­ ność kultury ludowej od połowy X V I I I w. przyciągała uwagę badaczy, literatów i plastyków. Początki metodycznych prac etnograficznych datują się od lat osiem­ dziesiątych X I X w., jednakże systematyczniejsze badania rozwijają się dopiero po I wojnie światowej. Z końcem X I X w. powstają spontanicznie etnograficzne czaso­ pisma, wydano mnóstwo publikacji, założono muzea, których jądro tworzą do dziś materiały etnograficzne itd. Jednakże na założonym w 1919 r. uniwersytecie w Brnie wykłady z etnografii prowadzone były dopiero od 1936 г., i to tylko pobocznie. W epoce republiki burżuazyjnej centralizacja nie pozwoliła stworzyć na Morawach etnograficznej pracowni uniwersyteckiej, mimo iż istniały ku temu wszelkie dane. Dopiero w 1946 r. władze ludowej demokracji zrozumiały konieczność założenia samodzielnego Seminarium Etnograficznego. Przezwyciężono trudności lokalowe, brak fachowej biblioteki, technicznego wyposażenia itp. i w ostatnich latach Seminarium przekształciło się w naukową pracownię, nie pozostającą w tyle za innymi wydzia­ łowymi instytutami. Niebywale rozszerzyła się i pogłębiła pedagogiczna działalność Seminarium. Jeżeli w latach 1946—1950 cykl w y k ł a d ó w dla wszystkich roczników wynosił maksi­ mum 9 godzin tygodniowo, to w latach 1950—1955 tygodniowa ilość wykładów wzrosła przeciętnie do 25 godzin, a od roku 1955 Seminarium realizuje 35—40 godzin lekcyjnych bądź własnymi siłami, bądź przy pomocy obcych pedagogów, których obowiązują najwyżej 4 godziny tygodniowo. Obcy wykładowcy, wszyscy pracownicy instytutów Akademii Nauk i centralnych muzeów, mają przeważnie wykłady zlecone a poświęcone swoim specjalnościom naukowym. W zasadniczy sposób została rozszerzona nauka czeskiej i słowackiej etnografii, szczególny nacisk kładzie się na w y k ł a d y z etnografii słowiańskiej, a w ostatnich latach Seminarium wprowadziło naukę folklorystyki. Według zarządzenia wyższych władz szkolnych Seminarium jako jedyne na ziemiach czeskich w y c h o w y w a ć będzie specjalistów od folkloru muzycznego. Ilość słuchaczy etnografii wahała się zawsze pomiędzy 25—30 osobami na wszyst­ kich rocznikach. Jednakże w ostatnich latach liczba ta została obniżona na skutek zarządzenia ministerstwa szkolnictwa, które z a m k n ę ł o w s t ę p na te studia słuchaczom niektórych innych dyscyplin, jak historia, historia sztuki itp. Obecnie studiuje się etnografię i folklorystykę jako główny kierunek lub jako przedmiot poboczny, na przykład jako trzeci przedmiot na Wydziale. Oprócz tego etnografię studiują eksterniści zatrudnieni w muzeach, wydziałach oświaty itp., podnosząc swoje kwalifikacje przez ukończenie wyższej uczelni. W roku akademickim 1961/62 Seminarium ma 8 słuchaczy eksternistów. Zwyczajne i eksternistyczne studia trwają 5 lat. Dla ułatwienia studiów w y k ł a d o w c y opracowali tematy i zestawienia literatury do wykładów i ćwiczeń dla całego studium etnografii i folklorystyki i wydali je jako pomoc naukową obowiązującą w y k ł a d o w c ó w i studentów. �KRONIKA 101 Już od kilku lat pracownicy Seminarium wykładają wstęp do nauki etnografii •oraz prowadzą specjalne wykłady dla słuchaczy prehistorii i historii sztuki, na których to wydziałach wchodzą one w skład naukowych planów zarówno studiów zwyczajnych, jak i eksternistycznych. Pracownikom Seminarium nie udało się zreali­ zowanie słusznego postulatu zapoznawania z dziejami kultury czeskiego i słowackiego ludu również studentów historii, szczególnie tych, którzy w przyszłości mają zamiar uczyć historii. Pracownicy Seminarium poświęcają szczególną uwagę działalności pedagogicznej. Kładą wielki nacisk na aktywny udział studentów w ćwiczeniach, zwracają uwagę na czytelnictwo fachowych czasopism i literatury, dbają o dobry poziom referatów, pisemnych prac rocznych itp. Duże znaczenie ma dla studentów możność współudziału w naukowo-badawczych pracach Seminarium oraz uczestniczenie w badaniach tere­ nowych. Obecnie pracownicy Seminarium usiłują doprowadzić do ściślejszego kon­ taktu studentów z etnograficznymi działami muzeów, aby wykształcenie ich było jak najbardziej wszechstronne. Do 1952 r. studia etnografii i folklorystyki kończono doktoratem filozofii. Od 1953 r. studia kończy obrona pracy dyplomowej i złożenie p a ń s t w o w y c h egzaminów końcowych. Absolwenci, którzy pomyślnie obronią pracę i złożą egzaminy, otrzymają dyplom z określeniem „promowany historyk". Dopiero po kilkuletniej owocnej prak­ tyce mają możność złożenia odpowiednich egzaminów i obrony dysertacji kandydac­ kiej. Tylko wybitniejszym pracownikom naukowym, mogącym się wykazać poważ­ niejszym dorobkiem pracy twórczej, umożliwi się obronę dysertacji doktorskiej i uzyskanie stopnia doktora nauk historycznych. Pedagogiczna i naukowa działalność Seminarium zawsze opierała się na bada­ niach terenowych. Niemal wszystkie prace dysertacyjne z lat 1948—1952 oraz prace dyplomowe z lat 1953—1960 powstały na podstawie samodzielnych studiów tereno­ wych. Studenci są wprowadzani we wszystkie naukowo-badawcze prace Seminarium. Kolektywne badania rozpoczęto w 1953 г., kiedy to wszyscy pracownicy i studenci Seminarium badali tradycyjną kulturę i zachodzące w niej zmiany w północnej części Moravského Valašska, a mianowicie w okolicy Rožnova pod Radhoštem i Valašského Meziříčí. Badania te miały być podstawą monograficznego opracowania kultury ludowej na Moravském Valašsku. Niestety, na skutek braku materialnych środków musiano je przerwać; w_tym okresie kolektywne badania zastąpiono indy­ widualnymi poszukiwaniami terenowymi. Dopiero od 1960 r. ponownie rozwijają się prace terenowe dotyczące specjalnie sztuki ludowej i ludowego budownictwa. W 19G1 r. sporządzono pełną bibliografię publikacji i artykułów w czasopismach o Moravském Valašsku, obecnie uzupełnia się archiwum fotograficzne i zbiór rysunków. W 1946 r. powstał pod kierownictwem prof. A. Václavíka plan monografii repre­ zentatywnej wsi Nora Lhota na Moravském Horňácku (okolica Velké nad Veličkou). Do pracy nad monografią zaproszono szerszy krąg współpracowników. Cała akcja prowadzona była bez jakiejkolwiek pomocy finansowej. W końcowej fazie prace zostały nagle przerwane śmiercią proí. A. Václavíka, w grudniu 1959 r. W ciągu 1960 r. ustanowiono nową radę redakcyjną dla tejże monografii i do końca zebrano wszystkie gotowe rękopisy poszczególnych rozdziałów. Z uwagi na brak możliwości szybkiego wydania książkowego poszczególne rozdziały monografii będą po prze­ redagowaniu ukazywać się w czasopismach. Rękopis monografii wsi Nová Lhota będzie punktem w y j ś c i o w y m do opracowania całego regionu Horňácka. W 1960 r. rozpoczęto wstępne badania terenowe kultury ludowej na Podluží. Obszar ten leży na południowo-wschodnim krańcu Moraw, granicząc na wschodzie ze Słowacją, na południu z Austrią. Zasługuje on na specjalną uwagę ze względu Etnografia P o l s k a , t. V I 26 �402 KRONIKA na charakterystyczne cechy kultury ludowej, w której odzwierciedlają się w p ł y w y licznych migracji i historycznych kolonizacji, szczególnie kolonizacji chorwackiej. Pracownicy Seminarium opracowali wraz ze studentami bibliografię tego obszaru i przeprowadzili szereg kilkudniowych badań, w czasie których wykonano wiele dokumentalnych fotografii i zapisów magnetofonowych. Oddano również do druku popularnonaukową wspólną publikację o sztuce ludowej, literaturze i folklorze muzycznym na Podluží. Wszystkie terenowe badania brneńskiego Seminarium Etnografii i Folklorystyki obejmują swoim zasięgiem wyłącznie morawskie krainy etnograficzne, charaktery­ zujące się bogactwem etnograficznej problematyki, dotychczas niemal zupełnie nie opracowanej. Przy badaniu ludowej kultury na Moravském Valašsku konieczne jest zwrócenie uwagi na różnorodne osadnictwo tej ziemi, szczególnie zaś zajęcie się problematyką tzw. kolonizacji wołoskiej. Podjęcie prac w zakresie rozmaitych t e m a t ó w szczegółowych, dotyczących historii kultury ludowej z obszaru Valašska, przyczyni się do rozwiązania wielu zagadnień problematyki karpackiej, stanowiącej pasjonujący temat badań dla etnografa Słowiańszczyzny i Europy. Dla czeskiej i słowackiej etnografii niemniej godne uwagi są zagadnienia kształtowania się kultury ludowej południowo-wschodniej części Moraw: na Horňácku i na Podluží. Po ukończeniu tychże badań terenowych w roku 1970 pracownicy Seminarium przy­ stąpią do kolektywnego opracowania monografii poświęconej charakterystyce kultury ludowej Moraw. Publikacje pracowników Seminarium opierają się przede wszystkim na indy­ widualnych i zespołowych naukowo-badawczych pracach terenowych. Nieżyjący już prof. Václavík zajmował się szczególnie zagadnieniami powstania i rozwoju sztuki ludowej w zależności od przeobrażeń w zakresie ludowych wierzeń, obrzędów i zwy­ czajów. Fracownicy Seminarium publikują obecnie przede wszystkim prace z zakresu ludowej kultury materialnej (rolnictwo, obróbka drewna i transport na Valašsku, flisactwo w Karpatach, winiarstwo i strój na południowych Morawach), duchowej (geneza wierzenia o „cudownych wodach"), literatury ludowej (ludowe opowiadania na południowych Morawach), folkloru muzycznego (ludowa pieśń, muzyka i śpiew na południow o-wschodnich Morawach) i historii morawskiej etnografii. W 1961 r. pracownicy Seminarium oddali do druku oprócz wymienionej publikacji książkowej o Podluží szereg mniejszych artykułów i studiów; obecnie przygotowuje się po­ pularnonaukową pracę o sztuce ludowej na Valašsku. T Już od lat pracownicy Seminarium poświęcają uwagę również działalności społecznej. Ściśle współpracują z niektórymi muzeami (dla kilku z nich opracowali scenariusze wystawionych zbiorów), wszyscy są członkami Towarzystwa Czecho­ słowackich Etnografów przy Czesko-Słowackiej Akademii Nauk, członkami rad redakcyjnych fachowych czasopism („Sborník prací filosofické fakulty brněnské uni­ versity" — dział wiedzy o sztuce i etnografii, „Radostná země" — czasopismo po­ święcone studium ludu ziemi śląskiej, wydawane przez śląski instytut CzeskoSłowackiej Akademii Nauk w Opawie; „Slovácko" — czasopismo poświęcone historii ziemi słowackiej, wydawane przez Slovácké Museum w Uherském Hradišti), od lat współpracują z zespołami pieśni i tańca ludowego, obecnie co roku pełnią funkcję przewodniczących centralnych, powiatowych i okręgowych sądów konkursowych w Związku Twórczości Młodzieży, Związku Ludowej Twórczości Artystycznej itp. Szczególnie bliskie kontakty utrzymuje Seminarium z Czechosłowackim Radio, dla którego od 1948 r. pracownicy Seminarium przygotowali kilkadziesiąt pozycji. Wy­ głaszano ponadto dla społeczeństwa wielu miejscowości na Morawach odczyty o kulturze i sztuce ludowej, powstaniu religii, podróżach zagranicznych itp. �403 KRONIKA Nieodzownym dopełnieniem pedagogicznej i naukowej działalności Seminarium jest praca organizacyjno-administracyjna. Dla pomyślnej działalności Seminarium wielkie znaczenie miało utworzenie podręcznej biblioteki poświęconej przede wszyst­ kim etnografii słowiańskiej. Obejmuje ona wszystkie podstawowe dzieła i czasopisma z zakresu opracowań kultury ludowej Czechów i S ł o w a k ó w , jest zasobna w litera­ turę polską, a obecnie uzupełnia się ją pracami radzieckimi i bułgarskimi. W 1960 r. biblioteka została wzbogacona przez przyjęcie prywatnego księgozbioru prof. Václa­ víka. Pełna liczba tomów w dniu 15 V I I 1961 zamyka się liczbą 5324. Nie przewiduje się jakiegoś bardziej zasadniczego rozszerzenia biblioteki seminaryjnej, ponieważ literatura pokrewnych dyscyplin naukowych skoncentrowana jest w bibliotece głównej Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu. Podręczna selektywna biblioteka będzie nadal uzupełniana zwłaszcza literaturą etnograficzną słowiańską i folklory­ styczną; międzynarodowa wymiana w coraz to większej mierze przyczynia się do kompletowania księgozbioru. W 1955 r. zaczęto organizować przy Seminarium zbiór materiałów dokumenta­ cyjnych z seminaryjnych badań terenowych. Założono najpierw archiwum fotografii i rysunków, liczące w dniu 15 V I I 1961 r. ponad 1700 n e g a t y w ó w i kolorowych diapozytywów i około 2000 powiększeń, rysunków i szkiców. Cały ten materiał ilustracyjny pochodzi z morawskich, częściowo i ze słowackich obszarów etnograficz­ nych. Pomiędzy powiększeniami znajduje się wiele fotografii artystycznych. W 1960 r. założono archiwum zapisów magnetofonowych i gramofonowych płyt z etnograficzną tematyką, rozszerzane następnie w czasie badań terenowych o nagrywanie materiału folklorystycznego. Techniczne wyposażenie Seminarium służy zarówno dokumentacji ilustracyjnej, jak i dźwiękowej. W 1961 r. wybudowano pracownię laboratoryjną zaopatrzoną w ciemnię z kompletnym w y p o s a ż e n i e m : kamerą, rzutnikiem na film 8 mm i dia­ projektorem, magnetofonem i niektórymi przyrządami do zapisu folkloru muzycznego. Poziom w y k ł a d ó w i prac publikowanych podnoszą liczne doświadczenia z za­ granicznych podróży, w czasie których zawiązują się cenne kontakty, a w miarę możności sporządzano także dokumentacje. Przy różnych okazjach odwiedzili pra­ cownicy Seminarium następujące kraje: Albanię, Anglię, Austrię, Bułgarię, Egipt, Jugosławię, N R D i N R F , Polskę, Rumunię, Węgry i ZSRR. Z licznymi zagranicznymi pracownikami i instytucjami naukowymi utrzymuje się bliskie kontakty. W ostatnich latach rozwija się obiecująco współpraca z niektórymi polskimi uniwersyteckimi i akademickimi instytutami. G ł ó w n y m celem Seminarium Etnografii i Folklorystyki brneriskiego uniwersytetu jest podniesienie poziomu pracy pedagogicznej, co jest m o ż l i w e w ścisłym powiązaniu z rozwojem samodzielnej działalności naukowej. Do tego potrzebne jest zrozumienie i poparcie nadrzędnych władz w szkolnictwie. Do tego również celu muszą zmierzać starania wszystkich pracowników Seminarium. Tylko w ten sposób można będzie w y c h o w y w a ć etnografów wszechstronnie wykształconych i oddanych pracującemu ludowi. Richard Jeřábek Tłum. z czesk. I. Nizińska M A P Y E T N O G R A F I C Z N E W A T L A S I E GÓRNEJ A U S T R I I 2 Górna Austria ze s w ą powierzchnią 11 978 k m i 1 109 355 mieszkańcami zajmuje wśród austriackich krajów związkowych zaledwie trzecie miejsce. Niemniej korzystne jej położenie na ruchliwym szlaku naddunajskim oraz przy linii kolei zachodniej, �404 KRONIKA 1 łączącej wschodnie kraje z w i ą z k o w e z zachodnimi, stworzyło w a r u n k i , dzięki k t ó r y m kraj ten należy dziś nie tylko do aktywmiejszych kulturalnie, ale t a k ż e do bardziej u p r z e m y s ł o w i o n y c h t e r e n ó w A u s t r i i . M i m o iż szybkie u p r z e m y s ł o w i e n i e spowodo­ w a ł o —- zwłaszcza od zakończenia wojny — ogromny postęp mechanizacji gospodarki rolnej, G ó r n a Austria pozostała p r a w d z i w y m krajem chłopskim, zwłaszcza na tere­ nach mniej r u c h l i w y c h na północy i p o ł u d n i u . Daje więc ona badaczowi k u l t u r y ludowej bogaty m a t e r i a ł p o g l ą d o w y na wiele p r z e ż y t k ó w prastarych metod pracy, w i e r z e ń ludowych i o b r z ę d ó w . Pozwala r ó w n i e ż śledzić materialne i psychologiczne skutki o d d z i a ł y w a n i a nowoczesnego rozwoju technicznego na masy ludowe. Pod w z g l ę d e m morfologicznym G ó r n a Austria rozpada się na trzy wielkie k r a i n y : na północy rozciąga się od t e r e n ó w sąsiadującej Czechosłowacji aż po Dunaj masyw granitowy, góry natomiast na p o ł u d n i u należą j u ż prawie do p ó ł n o c n e g o pasma formacji wapiennej A l p . P o m i ę d z y t y m i dwoma strefami rozciąga się na znacznej przestrzeni kraina przedalpejska. s t a n o w i ą c a centrum terytorialne G ó r n e j A u s t r i i , jej podstawowy obszar z a r ó w n o rolniczy, jak i p r z e m y s ł o w y . K a ż d a z tych krain naturalnych odbija się specyficznym p i ę t n e m t a k ż e na kulturze ludowej jej mieszkańców. Obok tych stref rozciągających się z zachodu na wschód w y o d r ę b n i a j ą się r ó w n i e ż w g ó r n o a u s t r i a c k i e j kulturze ludowej trzy regiony biegnące z północy na p o ł u d n i e . Wedle wszelkiego p r a w d o p o d o b i e ń s t w a m a j ą one swoje uzasadnienie w burzliwej przeszłości kraju. Nie analizując skomplikowanej historii rozwoju terytorialnego G ó r n e j A u s t r i i , k t ó r a zapewne d o p r o w a d z i ł a do wytyczenia tych granic, przedstawimy je tutaj w t a k i m przebiegu, w j a k i m w y s t ę p u j ą stale na mapach etnograficznych. A w i ę c : w y r a ź n i e zaznacza się region wschodni (odgrani­ czony r z e k ą Traun na zachodzie, a Enns na wschodzie), w którego o b r ę b i e z a r ó w n o pod w z g l ę d e m dialektologiczno-geograficznym, jak i etnograficznym d a d z ą się za­ o b s e r w o w a ć te к а т е zjawiska, c h a r a k t e r y z u j ą c e r ó w n i e ż sąsiednie wschodnie kraje z w i ą z k o w e A u s t r i i . Dalej r ó w n i e w y r a ź n y region na zachodzie (oddzielony od Bawarii r z e k ą I n n . a pasem wzniesień K a u s m c k na wschodzie), gdzie d o m i n u j ą zachodnioaustriackie cechy kulturowe. P o m i ę d z y t y m i dwoma regionami leży region ś r o d k o w y G ó r n e j A u s t r i i mniej więcej na obszarze pomiędzy miastami: Linz, Weis, Eferding i Steyr, c h a r a k t e r y z u j ą c y się swoistymi cechami k u l t u r o w y m i . G ó r n a Austria jest w i ę c nie tylko krajem o w y r a ź n y c h granicach, ale t a k ż e w a ż n y m dla ś r o d k o w o ­ europejskiego terenu alpejskiego pomostem k u l t u r o w y m pomiędzy zachodnioi wschodnioaustriackimi obszarami. P o n i e w a ż już pierwsze mapy etnograficzne G ó r n e j A u s t r i i , k t ó r e autor o p r a c o w a ł na podstawie m a t e r i a ł ó w Niemieckiego atlasu etnograficznego (Atlas der deutschen Volkskunde), zebranych w latach 1932—1938, oraz na podstawie w ł a s n y c h b a d a ń , w y k a z a ł y t ę specyficzną s t r u k t u r ę k u l t u r o w ą kraju, wobec tego n a r z u c a ł się postulat, by w ramach opracowywanego po wojnie Atlasu Górnej Austrii (Atlas von Oberosterreich) problematyka etnograficzna została odpowiednio obszernie potraktowana. Sieć p u n k t ó w badawczych, j a k ą swego czasu d y s p o n o w a ł Niemiecki atlas etnograficzny, była nieregularna i niekompletna. P o w s t a ł a wobec tego konieczność nowego groma­ dzenia m a t e r i a ł ó w . Miało to r ó w n i e ż posłużyć do wnioskowania o zmianach, j a k i m uległa k u l t u r a ludowa na przestrzeni od 1938 r. do c h w i l i obecnej. W t y m celu utworzono przy Instytucie B a d a ń Regionalnych G ó r n e j A u s t r i i (Institut für Landeskunde von OberÓsterreich) p l a c ó w k ę pod n a z w ą Pracownia Etnograficzna Atlasu Górnej Austrii (Fragewerk zu den volkskundlichen K a r t e n i m Atlas von Ober­ Ósterreich). Przy pełnej zrozumienia w s p ó ł p r a c y inspektoratu szkolnego kraju utwo­ rzono k o m p l e t n ą sieć punktów- badawczych, o b e j m u j ą c ą wszystkie miejscowości �405 KRONIKA posiadające szkoły. Do nich wysyła się kwestionariusze etnograficzne. P u n k t ó w takich jest 530, to znaczy jedna badana miejscowość przypada na 23,2 km . Dysponujemy więc najgęstszą siecią badawczą, jaką kiedykolwiek posługiwali się etnografowie w tego rodzaju penetracjach terenowych na tak znacznym obszarze. Od roku 1951 wydano już 7 kwestionariuszy o następującej problematyce: cało­ kształt obrzędów dorocznych, obrzędowość narodzinowa i pogrzebowa, narzędzia rolnicze stosowane przy siewie, żniwach i młócce, pielgrzymki, liczne motywy wierzeń ludowych i podań ludowych, pożywienie {wypiek i formy chleba), po­ szczególne fragmenty budownictwa ludowego. Badania będą kontynuowane przy pomocy dalszych 4—5 kwestionariuszy. Jakkolwiek Instytut Badań Regionalnych ma ograniczone możliwości zarówno pod w z g l ę d e m obsady personalnej, jak i warunków lokalowych, to jednak opraco­ wano już do tej pory w pełni wyniki 5 kolejnych akcji badawczych opartych na w y ż e j wymienionych kwestionariuszach. Uzyskane z badań materiały wynoszą ponad 100 000 pozycji kartotecznych. do czego dochodzi jeszcze ponad 20 000 notatek z tzw. kwestionariusza piekarskiego oraz około 40 000 osobistych zapisków autora, oddanych do dyspozycji Atlasu w celach kartograficznych i interpretatorskich. W miarę możli­ wości stosuje się obok kwerend korespondencyjnych także bezpośrednie badania terenowe pracowników, jeśli — co zresztą rzadko się zdarza — kwestionariusz wypełniony jest niezadowalająco lub jeśli zawiera tak interesujące dane, iż wymagają one dokładniejszego przebadania miejscowych stosunków. 2 Usiłowano nawiązać współpracę z przedstawicielami innych zawodów poza nauczycielstwem i wysyłać im odpowiednie kwestionariusze. Doświadczenia były niepomyślne. Współpracownicy terenowi zwerbowani na licznych kursach organizacji chłopskich okazali się wprawdzie życzliwymi informatorami w bezpośrednich roz­ mowach, ale samodzielne wypełnianie kwestionariusza nużyło ich już po pierwszych kartkach. Spośród kwestionariuszy na temat wypieku chleba zwykłego i obrzędowego, wysłanych do wszystkich samodzielnych piekarzy, uzyskano tylko 2% zwrotów. Tak więc i te akcję badawczą musiało w końcu przejąć nauczycielstwo. Duchowieństwo odpowiadało na kwestionariusz dotyczący obrzędowości religijnej dopiero po upływie kilku lat. Każde kierownictwo szkoły otrzymuje dwa egzemplarze kwestionariusza. Jeden przeznaczony jest dla archiwum danej szkoły, drugi po wypełnieniu przez nauczycieli zostaje odesłany do okręgowego inspektora szkolnego, który zbiera kwestionariusze z całego podległego mu okręgu i następnie przekazuje je inspektorowi krajowemu, a ten z kolei przesyła Instytutowi do opracowania naukowego. Tak w i ę c gromadzeniu materiałów i ich przesyłce nadano drogę służbową, dającą najpełniejszą rękojmię pełnego zwrotu. Ilość nic odesłanych kwestionariuszy nie przekracza 1%. W wy­ pełnianiu kwestionariusza obok kierownika szkoły biorą jeszcze udział dwie lub trzy siły nauczycielskie oraz trzech wybranych przez nauczycieli informatorów uznanych za ekspertów społecznych. Przeciętnie w jednej akcji badawczej współpracuje w i ę c 2000—3000 osób. Za środek kontrolny podanych informacji służą, poza znanym „prawem wielkich liczb", nadsyłane dane co do pochodzenia i czasu zamieszkania osób opracowujących kwestionariusz. Już przy zwrocie pierwszego kwestionariusza okazało się, że na 500 opracowujących, którzy udzielili co do tego informacji, 128 urodziło się bądź w samej 1 1 E . B u r g s t a l l e r , Das Fragewerk zu den Volkskundlichen Karten. Verdffcnť lichungen zum Atlas von Oberosterreich> herausgegeben vom Institut für Landeskunde von Oberósterreich, t. 1, Linz 1952 (z odpowiednimi mapami pochodzenia i okresu zamieszkania osób opracowujących kwestionariusze). �406 KRONIKA miejscowości badanej, bądź też w najbliższym jej sąsiedztwie; 125 podało, że pracuje w danej miejscowości już ponad 16 lat. Od tego czasu sytuacja ta uległa dalszej poprawie. Miejscowe pochodzenie i długi okres zamieszkania w badanych miej­ scowościach pozwala wielu współpracowników uznać za ekspertów społecznych w odniesieniu do badanych zagadnień. Z reguły nauczyciele podają również, jakie osoby spośród ludności wsi wciągnięto do współpracy. Dobór tych osób bywa na ogół bardzo staranny i uwzględnia specyfikę każdorazowej akcji badawczej. Tak więc w przeważającej liczbie miejscowości o obrzędowość narodzinową pytano akuszerki, o pożywienie — piekarza i gospodynie domowe, o budowę domów — cieśli itp. Jakkolwiek powyżej przedstawione sposoby gwarantują już znaczną wiarygodność danych, to jednak zastosowano jeszcze dalsze środki kontroli. Spośród podstawkowej sieci punktów badawczych utworzono mianowicie sieć kontrolną,, rzecz oczywista znacznie rzadszą, w której dane zbierają ochotnicy, współpracujący z Atlasem na skutek swych zainteresowań etnograficznych. W związku z tym z wielu punktów badawczych otrzymujemy dwa niezależnie od siebie wypełnione kwestionariusze, nadesłane przez dwu różnych korespondentów. Mapowanie przebiega w następujący sposób: po pierwszym rozeznaniu w ma­ teriałach sporządza się mapy przeglądowe w skali 1 : 1,75 mil., z których najczęściej uzyskuje się już wartościowe przesłanki do lokalizacji na mapach punktowych, sporządzanych na podstawie list inwentaryzacyjnych. Mapy punktowe sporządzane w skali 1 : 500 000 służą już bezpośrednio za wzór do druku map. Sama publikacja ukazuje się z reguły w podziałce 1 : 1 mil. Aby korzystającym z Atlasu dać możność lokalizacji poszczególnej informacji, załączono do map pierwszego zeszytu wkładkę kalkową z zaznaczonymi numerami punktów badawczych. Jej rozszyfrowaniu służy zamieszczony w I tomie „Komentarzy" skorowidz badanych miejscowości . Dzięki tak starannemu opracowaniu można się posługiwać mapami jako pewnym i pełnym źródłem naukowym. 2 Do tej pory opracowano już 250 map. Rzecz jasna, tylko nieznaczną ich część można zamieścić w Atlasie Górnej Austrii, który ma się składać zaledwie z czterech zeszytów. Przeważająca część map zostanie opublikowana w czasopiśmie Instytutu „Oberosterreichische Heimatsblatter" lub też w postaci samodzielnych monografii w wydawnictwach Atlasu („Veroffentlichungen zum Atlas von Oberosterreich"). Pierwszy zeszyt Atlasu Górnej Austrii zawiera prawie 12 map dotyczących obrzędowości dorocznej (dzień zaduszny, objazdy konne, dzień św. Mikołaja) i jedną mapę dotyczącą wiejskich grup kawalerskich. Znajdujący się w druku drugi zeszyt zawierać będzie 9 dalszych map: pielgrzymki w dniu św. Leonarda, wieczór w dniu św. Tomasza, wigilia Bożego Narodzenia, wieczór Trzech Króli. W trzecim zeszycie planuje się zamieszczenie map dotyczących: zwyczajów wielkanocnych, święta majo­ wego, początku lata oraz techniki i narzędzi pracy przy siewie, żniwach i młócce. Czwarty zeszyt przyniesie mapy zwyczajów związanych z cyklem życia ludzkiego oraz rozprzestrzenianie się wątków podań i m o t y w ó w sztuki ludowej. Obok serii uważanej za etnograficzną w ścisłym znaczeniu przewiduje się również publikację mapy osadnictwa i form budownictwa mieszkalnego A. Klaara oraz mapy m o t y w ó w dislektologiczno-geograficznych F . Roitingera. Każda mapa opatrzona jest objaśnieniem zamieszczonym w komentarzach. Na skutek ograniczeń finansowych komentarz do jednej mapy nie może przekraczać 2 Atlas von Oberosterreich, im Auftrage der oberdsterreichischen Landesregierung, herausgegeben v om Institut für Landeskunde von Oberosterreich, Linz 1958 (Kartenwerk und Erláuterungsband). Verlag des Institutes für Landeskunde von Oberosterreich, Linz, Bahnhofstrasse 16. �407 KRONIKA 8 stron maszynopisu, musi jednak wprowadzać czytelnika w całokształt problematyki danej mapy. Pewnym utrudnieniem jest to, że w treści komentarza muszą być uwzględnione potrzeby ważniejszych nabywców i użytkowników Atlasu, a mianowicie nauczycielstwa. Pragnąc szerzej udostępnić bogaty materiał etnograficzny pracowni, przewiduje się, jak już wyżej wspomniano, publikację opracowań monograficznych. Obecnie w przygotowaniu są prace poświęcone obrzędowości w dniu Św. Tomasza i św. Mikołaja, zwyczajom wielkich maskarad nocy karnawałowych oraz narzędziom rolniczym. Uogólniając doświadczenia dotychczasowych prac etnograficznych w Atlasie Górnej Austrii stwierdzamy, że hipotezy dotyczące odrębności kultury ludowej tego kraju, uwzględnione w problematyce badawczej i opracowaniu kartograficznym, potwierdziły się. Znaczna ilość map wskazuje na pograniczne położenie tego kraju, co zapewnia badaniom etnograficznym Górnej Austrii szczególne miejsce w pro­ blematyce środkowoeuropejskiej kultury ludowej. Nadto stwierdzić należy, że w porównaniu z innymi obszarami językowymi kultura ludowa Górnej Austrii uległa stosunkowo nieznacznym zmianom od czasu, kiedy gromadzono materiały do Niemieckiego atlasu etnograficznego, a więc od czasów poprzedzających wybuch II wojny światowej. Dzięki tej stabilizacji poszczególne elementy kultury ludowej służyć mogą za wyznaczniki granic regionów i zasięgów kulturowych. Okazało się jednakże, że w niektórych miejscowościach, gdzie około 1930 r. w Niemieckim atlasie etnograficznym oznaczono jakiś zwyczaj jako w pełni żywotny, dziś jest on już zupełnie zarzucony. Zwyczaj maskarady, który jeszcze w 1932 r. miał charakter obrzędowy, w relacjach dzisiejszych informatorów jest już tylko bądź straszydłem dla dzieci, bądź podaniem. Zdarza się również, jakkolwiek nieporównanie rzadziej, zjawisko przeciwne. Mianowicie zwyczaj określany około 1932 r. jako zanikający okazał się obecnie w pełni żywotny, mimo iż w danej miejscowości nie podejmowano żadnych prób ochrony kultury ludowej czy jej reaktywowania. Ernst Burgstaller Tłum. z niem. D. Markowska PRÓBY Z O R G A N I Z O W A N I A W CZECHOSŁOWACJI TYPU SKANSENOWSKIEGO MUZEUM Jakkolwiek myśl zorganizowania muzeum etnograficznego typu skansenowskiego jest w Czechosłowacji od dawna znana i po dzień dzisiejszy żywa, to jednak do tej pory nie została zrealizowana. Podobnie jak wiele innych przejawów naszej dzia­ łalności etnograficznej, pomysł zorganizowania wielkiej wystawy budownictwa ludo­ wego łączy się z Czechosłowacką Wystawą Etnograficzną, otwartą w Pradze w 1895 r. Temu wielkiemu, nieprzeciętnemu i — mimo wielu niewątpliwych, usterek — słusz­ nemu dziełu przyświecał w pełni etnograficzny cel: wystawa miała zobrazować życie i kulturę ludu we wszystkich jej aspektach. Śmiało można powiedzieć, że na wielu odcinkach dość konsekwentnie realizowała to zamierzenie, o wiele konsekwentniej i bardziej nowocześnie, niż to osiągnięto w toku późniejszej działalności etno­ graficznej. Z tendencji do uzyskania wszechstronności i poglądowości ekspozycji zrodziła się — po sukcesie „Chaty czeskiej" na Wystawie Jubileuszowej w 1891 r. — myśl wystawienia rzeczywistych budynków ludowych, które by wiernie obrazowały sposób mieszkania i gospodarowania . Zamiar ten zrealizowano w postaci ,,wsi wystawowej". Tworzyło ją niezbyt jednolite w swym charakterze skupisko budynków i Národopisná výstava československá v Praze roku 1895, Praha 1895, s. 15. �408 KRONIKA wiejskich ustawionych wokół zaimprowizowanego placu wiejskiego. Budynki repre­ zentowały wszystkie ziemie czeskie i niektóre okolice Słowacji. Wystawa miała się wprawdzie rozwinąć w muzeum typu skansenowskiego, ale sama nie była jeszcze przedsięwzięciem o charakterze muzealnym. „Wieś" nastawiona była wyłącznie na w y s t a w o w o ś ć i przeglądowość. Nie mogła skupiać oryginalnych budynków, lecz tylko zasadnicze ich typy. Nie przewożono do Pragi obiektów orygi­ nalnych, zwłaszcza że nie było środków finansowych na ich zakup i transport. „Wieś" składała się z kopii i rekonstrukcji projektowanych przez architektów, stąd w niektórych przypadkach stylizacja, a nawet idealizacja obiektów. Na ogół były to jednak dobrze skonstruowane, wierne kopie i poszczególne budynki uznać można za reprezentatywne dla cech budownictwa ludowego danego regionu. Z obiektów oryginalnych przeniesiono jedynie, poza niektórymi drobiazgami, części drewnianego kościoła z Podůlšan koło Pardubic, ale sam kościółek został tak zbudowany, by wiernie odpowiadał idei architektonicznej pierwowzoru Ogólnie rzecz biorąc wy­ stawa robiła bardzo dobre wrażenie, a „Wieś" — jakkolwiek bardzo niejednolita — byłp dobrym przeglądem budownictwa ludowego Czech, Moraw, Śląska i Słowacji (wystawiono także budynki Czechów — emigrantów amerykańskich). Wśród organiza­ torów wystawy szybko dojrzała myśl pozostawienia „Wsi" na stałe na pierwotnym miejscu jako części składowej przyszłego muzeum etnograficznego. Inicjatorzy pomysłu byli przekonani, że do celów muzealnych zostanie wybudowane nowe pomieszczenie, które pragnęli umiejscowić w Stromovcu w pobliżu „Wsi". Należy tu podkreślić, że w y s t a w ę „Wsi" zorganizowano w Pradze w 1895 г., a więc już w 4 lata po otwarciu szwedzkiego skansenu, pierwszego w Europie muzeum na wolnym powietrzu, a pomysł pozostawienia , Wsi" na stałe jako części muzeum dojrzał już w pierwszej fazie przygotowań do wystawy, a w i ę c jednocześnie z koncepcją szwedzką i niezależnie od niej. Niestety, nie doszło w Pradze do wybudowania nowego gmachu muzealnego, jak się tego spodziewali twórcy śmiałego projektu, nie udało się też utrzymać i przekształcić „Wsi" w stałe muzeum typu skansenowskiego. ; „Wieś wystawowa" nigdy bowiem nie stała się rzeczywistą własnością muzeum, jakkolwiek służyła jego celom. Po zamknięciu wystawy sejm krajowy zobowiązał się zachować i konserwować nadal tę grupę budynków, a „Wieś" przyjął do swego majątku ówczesny urząd ochmistrzowski, będący właścicielem gruntów, na których postawiono budynki . Po kilku latach okazało się jednak, że dalsze utrzymywanie „Wsi" jest niemożliwe, nie tylko ze względu na duże koszty konserwacji, ale także z powodów technicznych. Cała grupa domów konstruowana była z myślą o wystawie czasowej, a nie stałej, w dodatku umieszczono je na podmokłym gruncie. Lekka konstrukcja bez fundamentów, zbyt cienkie pokrycie i surowe drzewo, jakiego cieśle użyli do budowy niektórych chat, wszystko to spowodowało po kilku Jatach taki stan zniszczenia obiektów, że dalsze ich utrzymywanie było już niebezpieczne. Toteż w 1901 r. specjalna komisja postawiła wniosek o usunięcie ich lub zniszczenie . Zbiory muzeum etnograficznego zyskały w tym czasie pomieszczenie w domku letnim w ogrodzie Kinskich. Entuzjaści muzeum skansenowskiego mieli nadzieję, iż uda się ten piękny ogród zamienić na park etnograficzny i zgromadzić w nim typowe budynki ludowe uzupełnione zbiorami muzealnymi, sięgającymi podówczas już pokaźnej liczby 13 000 eksponatów o doskonałej jakości. Okazało się jednak, że budynków ..Wsi wystawowej", które stanowić miały zalążek projektowanego :1 4 2 Szczegółowy opis „wsi wystawowej" i poszczególnych obiektów znajduje s i ę w księdze zbiorowej Národopisná výstava s. 97—144. Národopisná výstava s. 535. „Věstník Národopisného Musea Československého", 1902, s. 7. ,l /j �KRONIKA 409 parku etnograficznego, nie da się już uratować nie tylko z powodu ich stanu tech­ nicznego, ale także z powodu zbyt wysokich kosztów transportu i nowej lokalizacji. Mimo starań twórców „Wsi", głównie F . A. Šuberta i Rady Czechosłowackiego Muzeum Etnograficznego, wszystkie budynki zostały sprzedane jako materiał budul­ cowy i opałowy. Rozbiórkę ukończono akurat w roku otwarcia nowego pomieszczenia muzeum etnograficznego w ogrodzie Kinskich, w 1903 г., a planowany park etno­ graficzny ograniczył się do tego, że przeniesiono do muzeum dzwonnicę wałaską z Všetina, rzeźbiony krzyż z Bojanovic kcło Hodonína i Bożą Mękę z praskiej dzielnicy Žižkova \ Zniszczenie „Wsi wystawowej" jest poważną stratą, do dziś silnie odczuwaną w naszym muzealnictwie etnograficznym. Jest to bowiem zmarno­ wanie żmudnych, pionierskich wysiłków, które stanowić mogły dogodny punkt wyj­ ściowy do dalszych prób zorganizowania muzeum etnograficznego typu skansenow­ skiego. W 1912 r. w kręgu pracowników Muzeum Etnograficznego znów zrodził się projekt wystawy budownictwa ludowego, na którą składać się miały modele natural­ nej wielkości oraz ewentualnie także oryginalne zabytki. Pomysł wyszedł tym razem od L . Niederlego w związku z planowaną w Pradze w 1916 r. Wystawą Słowiańską. Sądzono, że stanie się ona zalążkiem słowiańskiego muzeum etnograficznego, ukazują­ cego w i e ś słowiańską jako „całościowy obraz normalnego życia w z w y k ł y m środo­ wisku" . Wedle koncepcji Niederlego modele b u d y n k ó w ludowych dać miały przegląd rozwoju historycznego chaty słowiańskiej — od typów najprostszych do najbardziej złożonych, przy zachowaniu wszystkich charakterystycznych właściwości zarówno form architektonicznych, jak i urządzenia wnętrza. Projekt przewidywał, że na w i e ś złoży się od siedemdziesięciu do osiemdziesięciu czterech obiektów '. ti Šmialy plan Wystawy Słowiańskiej nie został urzeczywistniony. Przygotowania przerwała wojna. Po jej zakończeniu sprawa zorganizowania w Pradze muzeum budynków ludowych zeszła na plan dalszy — tym razem z powodu trudności o cha­ rakterze teoretycznym. W kręgach fachowych wzięły górę poglądy szkoły artystycznej, negujące sens skansenu na skutek tego, że wyrywa on zabytki z ich pierwotnego środowiska. Na zbiory etnograficzne patrzono coraz częściej jako na kolekcję ekspo­ natów sztuki ludowej. Mimo ówczesnej niepopularności koncepcji skansenu myśl ta była nadał żywa w kręgu pracowników muzealnictwa, między innymi wśród pracowników działu etnograficznego Muzeum Narodowego w Pradze (po 1 wojnie ś w i a t o w e j dawne Czechosłowackie Muzeum Etnograficzne przekształciło się w dział Muzeum Narodowego). Nowym krokiem na drodze do realizacji idei skansenu było przeniesienie w 1929 r. drewnianego kościółka karpackiego z Medvedców koło Mukačeva, który miał nie tylko stanowić cenny wzór tego rodzaju budownictwa karpackiego, ale także zalążek przyszłego muzeum nowego typu. Na skutek braku zrozumienia ze strony czynników administracyjnych usytuowano go bardzo niekorzystnie, mianowi­ cie na Petřinskim Zboczu ponad budynkiem muzeum, gdzie niestety nie można było ustawiać dalszych obiektów. Ochrona cennych zabytków budownictwa ludowego stała się podówczas w na­ szym kraju problemem palącym. W kilku starych wsiach słowackich wybuchły pożary, a najgroźniejszy z nich zniszczył zupełnie podtatrzańską w i e ś Važec. Szybka rytmika przemian, niosąca zanik tradycyjnej kultury ludowej, objęła nawet naj5 „Věstník Národopisného Musea Československého", 1903, s. 6. L . N i e d e r 1 e, Projekt slovanská výstavy národopisné. Slovanská „Česká Revue", 1912, s. 1. ' N i e d e r 1 e, op. cit. u dědina, �410 KRONIKA bardziej odległe zakątki kraju. Pracownikom muzeum skansen w y d a w a ł się wciąż najlepszym rozwiązaniem zagadnienia ochrony zabytków, toteż ówczesne kierownic­ two zbiorów etnograficznych Muzeum Narodowego (dr D. Stránská) podjęło po­ nownie usilne próby jego realizacji. Po wielu staraniach kuratorium zarządzające Muzeum Narodowym zatwierdziło w 1936 r. wniosek o budowę w Pradze muzeum typu skansenowskiego i udzieliło zezwolenia na zakup obiektów. Następnie w 1938 r. plan ten zyskał aprobatę uchwały czeskiego wydziału krajowego, któremu podlegało Muzeum Narodowe. Projektowany skansen skupić miał budynki z całego kraju, a dla porównania także wzory budownictwa wiejskiego innych narodów słowiań­ skich. Tak szeroko zakrojony plan realizować miano stopniowo na przestrzeni kilku lat. Kwestia lokalizacji nowego muzeum pozostała jednak i tym razem nie roz­ strzygnięta . W napiętej atmosferze poprzedzającej wojnę sprawa muzeum znów ustąpiła na plan dalszy, a wybuch wojny i okupacja niemiecka nie tylko ją prze­ kreśliły, ale także doszczętnie zniszczyły rezultaty poczynionych już przygotowań. Przykład Czechosłowackiej Wystawy Etnograficznej, ukazującej praktyczne roz­ wiązanie problemu ekspozycji budownictwa ludowego, znalazł swój oddźwięk także poza Pragą. ..Wieś wystawowa" zainteresowała morawskiego artystę plastyka Bohumíra Jaroňka. W 1909 r. przeprowadził się on wraz ze swym bratem do Rožnova pod Radhoštem i odtąd konsekwentnie dążył do stworzenia „własnego muzeum"' typu skansenowskiego. Z tą myślą założył w Rožnovie Towarzystwo Muzealne i Etno­ graficzne, którego g ł ó w n y m zadaniem miało być poszukiwanie odpowiednich za­ bytków. W 1913 r. sam wykonał temperą obraz — rodzaj projektu — owego „muzeum wałaskiego". Wystawił go w Wiedniu i pozyskał dla swej inicjatywy (nieznaczne co prawda) poparcie ze strony czynników oficjalnych . Pierwszym obiektem przyszłego muzeum był drewniany ratusz rožnovski z 1773 r. przeznaczony już do zburzenia. Realizacja zamierzenia okazała się trudniejsza, niż przypuszczali inicjatorzy, i dopiero w latach bezpośrednio następujących po I wojnie udało się przenieść ratusz do parku rožnovskiego wraz ze starym domem mieszczańskim pochodzącym z połowy X V I I I w., tzw. chatą Bilova. Dzięki niestrudzonej działalności Jaroňków i założonego przez nich Towarzystwa Muzealnego i Etnograficznego udało się w roku 1929 przenieść trzeci budynek rožnovski, karczmę Vaška, pochodzący prawdopodobnie z początku X V I I I stulecia . Jednocześnie muzeum wzbogaciło się o pewną ilość mniejszych eksponatów, jak dzwonnice, studnie, pasieki, bramy wejściowe, krzyże, koliby. Dla różnych drobniejszych eksponatów wystawowych należało stworzyć nowe pomieszczenie. Towarzystwo Muzealne zadecydowało, iż w tym wypadku nie przeniesie się oryginalnego budynku, ale zbuduje kopię domu mieszkalnego sołtysa z Velkých Karlovic. Jednakże bracia Jaroňkowie starali się — wedle swego przekonania — zrekonstruować pierwotniejszy jego stan i nie stworzyli w ścisłym tego słowa znaczeniu kopii. Budynek został ukończony w 1932 r. W środo­ wisku muzealnym uroczyście obchodzono otwarcie wystawy morawskiego Valašska Już w ó w c z a s muzeum miało dzisiejszy swój wygląd. Na krótko przed wybuchem 8 9 I0 K D. S t r á n s k á , Národopisné museum v přírodě v Praze, Praha [1938]. J a r o n ě k , Valašské muzeum v přírodě, „Svaz, Věstník, Ces. zem. svazu propovznesení n á v š t ě v y cizinců na Moravě a ve Slezsku", R. 3: 1913, s. 225—230; t e n ż e , Valašské museum v přírodě — národopisná dědina r> Rožnově p. R.. Rožnovsko. U příležitosti Krajinské výstavy Valašsko a moravsko-slezského Pobezkydí, Rožnov p. R. [19321, s. 20—21. J . T v a r ů ž e k , Pomátne valašské stavby, „Dolina Urgatina", t. 4: 1950, s. 31—32. J a r o n ě k , op. cit., s. 20—21; t e n ż e , Zemědělské museum v Rožnově p. R., „Naše Valašsko", R. 2: 1931, s. 35—38. 9 5 0 1 1 �411 KRONIKA I I wojny zmarł Bohumír Jaroněk, ale zgodnie z jego zamiarem i wedle jego pomysłu rozszerzono jeszcze muzeum o drewniany kościółek . Muzeum wałaskie w Rožnovie jest dziś jedyną na terenie naszej republiki tego rodzaju ekspozycją architektury ludowej. Winniśmy więc wdzięczność jego twórcom. Musimy jednak jasno zdać sobie sprawę, że nie może on stanowić wzoru dla dzisiejszych poczynań w tym kierunku. Przede wszystkim nie obejmuje ono typowych obiektów architektury ludowej, lecz tylko budynki miejskie i sołtysostwa. Dodać należy, że domy miejskie dostosowane do zwartej zabudowy (wszystkie pochodzą z rynków) w ekspozycji muzealnej usytuowane są samodzielnie z odsłoniętymi ścianami bocznymi, przez co gruntownie zmieniły swój charakter. Dom karlovickiego sołtysa także został wyrwany z tła zagrody i postawiony bez zabudowań gospodar­ czych, które go uzupełniały, tworząc kompozycyjną całość. Autorzy projektu dowolnie go „zrekonstruowali według stanu pierwotnego", zastępując na przykład proste poręcze krużganku bogato rzeźbionymi, szczyt ozdobili na wzór innych wałaskich domów, we wnętrzu piec, palenisko i komin zbudowali kopiując zabytki z Solanca, a oryginalny piec przenieśli z sotysostwa w Jasennej itp. Według równie idealizu­ jącej koncepcji został następnie postawiony kościółek. Ponieważ nie można było przenieść odpowiedniej oryginalnej budowli, więc zbudowano kościółek całkowicie od nowa na podstawie planów i obrazów starego kościółka drewnianego z Větřkovic, który spłonął w 1878 r. Budowla została dowolnie dokomponowana i uzupełniona przez budowniczego Wszystkie budynki stłoczono na stosunkowo małej przestrzeni zapełnionej ponadto takimi zabytkami, jak koliba z Černej Hory, dwie studnie, pasieka, dzwonnica górska, stojąca dziś jakby pośrodku placu wiejskiego. Podobne dążenia jak na ziemiach czeskich zrodziły się bardzo wcześnie także w Słowacji. W skromnych początkach działalności pracowników muzealnictwa, wspieranej w ł a ś c i w i e jedynie przez podziwu godną ofiarność ludu słowackiego, nie można było jeszcze myśleć o tak kosztownym przedsięwzięciu. Kiedy jednak pracownicy Słowackiego Muzeum Narodowego uzyskali lepsze warunki pracy, postawili sobie w pierwszym rzędzie za cel zorganizowanie muzeum typu skansenow­ skiego. A w chwili, gdy Słowackie Towarzystwo Muzealne postanowiło zbudować dla muzeum nowy przestronny gmach, planowano, by jednocześnie powstał koło niego skansen. Opracowano już nawet jego koncepcję teoretyczną i zapewniono podstawowe fundusze , a następnie w 1934 r. zakupiono grunt pod budowę nowego gmachu Słowackiego Muzeum Narodowego . Projektowany skansen miał skupiać wszystkie typy budownictwa ludowego łącznie z zabudowaniami gospodarczymi, szałasami, młynami itp. Jednocześnie powstał romantyczny pomysł, aby artyści ludowi zamieszkali w tych budynkach i tu — odizolowani od otoczenia — spo­ kojnie oddawali się twórczości w duchu tradycji swego regionu . Realizacja pomysłu przebiegała jednak opornie, przesuwając się z roku na rok, aż wreszcie została udaremniona przez wybuch wojny. W pierwszych latach powojennych mieliśmy w i ę c wprawdzie w republice czecho­ słowackiej bogatą sieć muzealną, ale w tym tylko jedno muzeum typu skansenow1? n K lfi 17 1 2 M. J a h n o v á , Valašský kostelíček v Rožnově p R., „Naše Valašsko", R. 8: 1943, s. 82—84. J a r o n ě k , Zemědělské museum ... " J a h n o v á , op. cit. ' J . G e r y k, Návrh na zriadenie Muzea v přírodě, „Časopis Muzealnej Slovenskej Společnosti". R. 28: 1931, s. 46—47. J . G e r y k , Slovenský Skanzen, „Časopis Muzealnej Slovenskej Spoločnosti", R. 37—38: 1947, s. 47. G e r y k . Návrh na zriadenie s. 47. 1;! lr 1,i 1 7 �412 KRONIKA skiego, urządzone na zasadach nie odpowiadających już współczesnym wymogom naukowym — Muzeum Wałaskie w Rožnovie pod Radhoštem. W pierwszym okresie odbudowy życia kulturalnego kraju w arunki nic pozwalały na takie przedsięwzięcie, jak muzeum skansenowskie, zwłaszcza że „wioska" rožnovská zbytnio obliczona na wrażenie artystyczne zdyskredytowała tę ideę w niektórych kręgach. Jednakże g w a ł t o w n y zanik zabytków budownictwa ludowego nie pozwolił etnografom za­ niechać tego najskuteczniejszego sposobu ocalenia ich dla kultury. Toteż muzealnicy słowaccy wciąż powracali do tej sprawy \ Również pierwszy zjazd pracowników muzealnictwa etnograficznego w Martinie w 1954 r. opowiedział się za wprowadze­ niem i rozwojem tej formy wystawy i postanowił zorganizować na terenie Czecho­ słowacji przynajmniej trzy tego rodzaju muzea: w Martinie, w Tatrach i w Demanovej . Projektodawcy bardzo przekonywająco dowodzili konieczności tworzenia skansenów i ukazywali konkretną drogę realizacji tych planów. Etnografowie ze Słowackiego Muzeum Narodowego opracowali teoretyczny i praktyczny plan utwo­ rzenia takiego muzeum oraz jego organizacji; zyskali też dla niego aprobatę ze strony Instytutu Etnograficznego Słowackiej Akademii Nauk. Dowodzi tego poświęcona problemom skansenów konferencja w Dolnym Smokovcu w 1959 r. z udziałem pracowników muzeów, etnografów i architektów a także wstępna konferencja etnografów słowackich w Rožnovie pod Radhoštem. Realizacja słowackiego skansenu postępuje wiec konsekwentnie naprzód. r r ,ř 10 7 Inaczej przedstawia się sytuacja na terenie ziem czeskich. Przede wszystkim zachowało się tutaj muzeum rožnovskie, które nie odpowiada już współczesnej koncepcji muzeum tego typu. Jeśli więc ma ono istotnie obrazować wałaskie budownictwo ludowe, to w pierwszym rzędzie musi uzupełnić eksponaty budynkami z różnych okresów, o różnym przeznaczeniu, o różnym charakterze gospodarczym i społecznym. Poczyniono już w tym kierunku pierwsze kroki. Po upaństwowieniu muzeów w Czechosłowacji skansen rožnovski został podporządkowany administra­ cyjnie Okręgowemu Zarządowi Muzeum Etnograficznego w Gottwaldowie, a w wy­ niku reorganizacji z 1960 r. przeszedł pod Okręgowy Zarząd Muzeum Śląskiego w Opawie. Pracownicy muzeum z Gottwaldowa zajęli się energicznie konserwacją urządzenia wnętrz tych budynków i opracowali perspektywiczny plan dalszego roz­ woju muzeum przez uzupełnienie go budynkami gospodarczymi, chatami ubogich górali i pasterzy itp. Do muzeum rožnovskiego został oddelegowany stały pracownik etnograf, fachowiec, obiekty zostały zabezpieczone, a częściowo pozyskane także dalsze. Również pracownicy opawskiego muzeum w pełni świadomi są ważności zadań, jakie stawia przed nimi rožnovski skansen. Muzeum Śląskie w Opawie zapewmiło środki na reperacje i konserwację urządzeń wnętrz budynków oraz na urządzenie nowej ekspozycji; podstawowym zadaniem dalszej działalności będzie odpowiedni dobór i lokalizacja dalszych obiektów, tak by muzeum wiernie obrazowało dom w a łnski, styl życia i gospodarkę jego mieszkańców. Jednakże Muzeum Rožnovskie ma charakter regionalny. Wciąż brak na ziemiach czeskich muzealnego zespołu budynków ludowych, które by reprezentowały różne regiony kraju. Zadanie to wciąż jeszcze oczekuje czeskich etnografów. Mimo wielu dyskusji teoretycznych realizacja skansenu wciąż jest odkładana. Po I I wojnie ś w i a - 1M G e r y k , Slovenský Skanzen, s. 47—48. Příspěvky к národopisnéj muzeológii. Materiály z I. celostátněj konferencie muzealnych pracovnikov-etnografov v Martine v dňoch 25—27 V 1954, Bratislava 1954, s. 21, 62, 88. J . M j a r t a n, O praktické) ochraně Vudovej architektury, „Slovenský Náro­ dopis -, R. 7: 1959 nr 4, s. 584—5fí9. lił JU 1 �413 KRONIKA towej trzy ośrodki zainteresowały się tą sprawą. Pierwszy z nich stanowią pracow­ nicy Muzeum, drugi — wydział architektury ludowej w P a ń s t w o w y m Instytucie Opieki i Ochrony Przyrody, trzeci — Instytut Etnografii i Folklorystyki Czechosło­ wackiej Akademii Nauk- . Dla skoordynowania wysiłków tych ośrodków, zmierzają­ cych do tego samego celu różnymi drogami, Ministerstwo Szkolnictwa i Kultury zwo­ łało w październiku 1958 r. w Rožnovie naradę zainteresowanych czynników. Mimo iż w czasie narady wystąpiły pewne różnice zdań (głównie pomiędzy tymi, którzy uważali, że najwłaściwsza jest ochrona zabytku in situ, a pomiędzy tymi, którzy zgadzali się, że byłby to sposób idealny, ale uważali go za trudno wykonalny), wszyscy uczestnicy zgodnie doszli do wniosku, że zorganizowanie muzeum typu skansenowskiego jest potrzebą naglącą. Rozstrzygnięto również zagadnienie zasięgu i liczby potrzebnych obiektów. Część obradujących popierała myśl założenia większej liczby zbiorów regionalnych, gdy tymczasem pracownicy wielkich muzeów, powo­ łując się na dotychczasowe doświadczenie, ostrzegali przed trudnościami utrzymania większej liczby skansenów zarówno z uwagi na środki finansowe, jak i odpowiedni personel fachowy. Proponowali oni zorganizowanie dwu wielkich ekspozycji: jednej poświęconej terenom Moraw przy Muzeum w Brnie i drugiej — o bardziej ogólnym charakterze — przy Muzeum Narodowym w Pradze -. Naradę w Rožnovie poprzedził szereg dyskusji w węższych kręgach fachowców, dyskusje toczyły się także później, a jednak do tej pory nie podjęto na ziemiach czeskich poważniejszych przygotowań do zorganizowania skansenu. Lecz samo życie prze nieodparcie ku rozwiązaniu tego problemu. I tak na przykład przed Radą Naro­ d o w ą w Turnovie, centrum jednego z najpiękniejszych regionów czeskiego budownic­ twa ludowego, stanął problem remontu i konserwacji wspaniałego budynku drewnia­ nego Dlaska \л Dolankách koło Turnova. Rada zdecydowała się przejąć budynek pod swoją administrację i po remoncie zamienić w muzeum regionalne z możliwością skupienia koło niego dalszych zagrożonych zabytków architektury ludowej, co w przyszłości stanowić może małe muzeum regionalne typu skansenowskiego Przez konserwację budynku Dlaska oraz uzyskanie nowych cennych zabytków, np. chaty Rakoška, stworzono realną podstawę tej akcji. Wydaje się więc, że na ziemi turnovskíej istnieją szanse realizacji pomysłu, o który wielkie muzea walczyły dotąd bezskutecznie. Byłoby to w najwyższym stopniu niewłaściwe, gdyby tak ważny problem pozo­ stawiono do rozwiązania spontanicznym akcjom, w y w o ł a n y m doraźną koniecznością ochrony zabytków. Etnografowie czescy wierzą, że ich długoletnie wysiłki zostaną już wkrótce uwieńczone pomyślnym rezultatem w postaci dużego, na właściwej kon­ cepcji naukowej opartego muzeum skansenowskiego, które skupi typowe zabytki budownictwa ludowego. 1 2 Tłum. z czesk. Z. Wagner 2 1 Helena Johnové E . B a l á š , O záchranu vesnických stavebních, pamáípfc, ,,Český L i d " , R. 47: 1960 nr 6, s. 248—252. Postanowienia konferencji zostały opublikowane w sprawozdaniu: J . B e n e š , Porada o ochraně lidové architektury v muzeích, „Ccský L i d " , R. 46: 1959 nr 2, s. 90—91. W związku z tym Powiatowe Muzeum Etnograficzne w Turnowie konsulto­ w a ł o się w 1959 r. z odpowiednimi specjalistami. 2 2 2 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ace08abcf15de70284424cf58b7840d2.pdf d2607b8db42060c6fdb4932810d0ceef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:518 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:473 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1962 t.6 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1962, t.6, s.407-460 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E SOWIETSKAJA C E ETNOGRAFIJA, N Z J E 1960 P r z y s t ę p u j ą c do o m ó w i e n i a kolejnego rocznika czasopisma „Sowietskaja Etnografija", za rok i960, trzeba s t w i e r d z i ć od razu, że n a l e ż y on do najciekawszych powojennych roczników. Nie t y l k o z powodu dużego — j a k zwykle — bogactwa a r t y k u ł ó w , m a t e r i a ł ó w i s p r a w o z d a ń w n i m zawartych, ale przede wszystkim ze w z g l ę d u na znaczną ilość rozpraw teoretycznych lub m a j ą c y c h w y r a ź n i e j zaznaczo­ ny aspekt teoretyczny oraz metodologiczny. W ś r ó d tych a r t y k u ł ó w na pierwsze miejsce w y b i j a się referat S. P. T o ł s t o w a o podstawowych problemach teoretycznych współczesnej etnografii radzieckiej , w y ­ głoszony na V I M i ę d z y n a r o d o w y m Kongresie E t n o g r a f ó w i A n t r o p o l o g ó w w P a r y ż u (lato 1960). Ze w z g l ę d u na szczególną doniosłość poruszonych w n i m z a g a d n i e ń za­ sługuje on na bardziej obszerne o m ó w i e n i e . Autor zaczyna r o z w a ż a n i a od sprecyzo­ wania zakresu etnografii i stwierdza, że w nauce radzieckiej, podobnie jak w przed­ rewolucyjnej nauce rosyjskiej, termin „etnografia" m i a ł inne, szersze znaczenie niż w nauce zachodniej. Na Zachodzie etnografia jest tylko w ą s k o pojętą, o p i s o w ą dyscypliną w ramach etnologii lub antropologii społecznej w z g l ę d n i e kulturowej, natomiast w Z w i ą z k u Radzieckim termin „etnografia" oznacza „cały zespół nauk bada­ j ą c y c h specyficzne właściwości k u l t u r y i życia n a r o d ó w tak europejskich, jak i nie­ europejskich" (s. 10). Autor podkreśla, żc etnografii radzieckiej, j a k i przedrewolu­ cyjnej etnografii rosyjskiej obcy jest podział n a r o d ó w na „ k u l t u r a l n e " i „ n a t u ­ ralne", na „historyczne" i „niehistoryczne". Dalej autor w y r a ż a zdanie, iż na Zacho­ dzie terminy „etnografia" i „etnologia", podobnie jak termin „antropologia społeczna", u ż y w a n e są t y l k o w odniesieniu do l u d ó w nieeuropejskich, o n i s k i m rozwoju k u l ­ tury, w odniesieniu zaś do l u d ó w europejskich u ż y w a n e są inne, odpowiednie ter­ miny, j a k w krajach anglosaskich „folk-lore", niemieckich „ V o l k s k u n d e " , r o m a ń s k i c h „les traditions populaires" i t p . j Wypada t u zaznaczyć, że w y s u w a j ą c takie twierdzenie autor nie bierze pod u w a g ę rozwijających się od dość dawna b a d a ń antropologicznych nad s p o ł e c z e ń s t w a ­ m i cywilizowanymi, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, a t a k ż e w Europie (np. przedmiotem b a d a ń paryskiego Institut de l'Ethnologie Sociale jest współczesne społeczeństwo francuskie, i to wielkomiejskie, m . i n . Paryż), choć na i n n y m miejscu wspomina o nich. Podobnie przedwojenna etnografia polska, pozostająca pod w p ł y ­ wem etnografii zachodniej, odnosiła n a j w y r a ź n i e j zakres tej nauki do tzw. k u l t u r ludowych n a r o d ó w europejskich. W ogóle u ż y w a n i e o k r e ś l o n y c h t e r m i n ó w w od­ niesieniu do zakresu z a g a d n i e ń obejmowanych przez etnografię jest niejednolite, za­ leżne od r ó ż n y c h p r z e s ł a n e k i wykazuje w i d o c z n ą z m i e n n o ś ć w swej h i s t o r i i . Z a s t a n a w i a j ą c się z kolei nad przyczynami wspomnianych różnic terminologicz­ nych między Z w i ą z k i e m Radzieckim a Zachodem, autor stwierdza, że źródło ich leży w t y m , iż uczeni rosyjscy nigdy nie t r a k t o w a l i l u d ó w zamieszkujących teren 1 S. T o ł s t o w , Osnownyje tieorieticzeskije etnografii, SE, nr 6: 1960, s. 10—21. problemy sowriemionnoj sowietskoj �416 RECENZJE p a ń s t w a rosyjskiego jako ludy kolonialne i że związek m i ę d z y badaniem opisowym i teoretycznym był w etnografii rosyjskiej, a zwłaszcza obecnie w etnografii radziec­ kiej, silniejszy niż na Zachodzie. Sam podział nauk na teoretyczne i opisowe, poza pewnymi w y j ą t k a m i (nauki filozoficzne, fizyka teoretyczna, matematyka), nie jest do przyjęcia dla nauki radzieckiej. Ten punkt widzenia rzutuje r ó w n i e ż na ujmowanie etnografii, k t ó r a jest w nauce radzieckiej traktowana jako „ d y s c y p l i n a b a d a j ą c a wszechstronnie kulturowo-bytowe cechy r ó ż n y c h n a r o d ó w lub grup etnograficznych w e w n ą t r z takiego czy innego naro­ du i r o z p a t r u j ą c a k a ż d e zjawisko w jego rozwoju historycznym" (s. 12). S. P. Tołstow stwierdza dalej, że uczeni radzieccy u j m u j ą etnografię jako n a u k ę p o g r a n i c z n ą , stojącą m i ę d z y zespołem dyscyplin historycznych a zespołem dyscyplin geograficz­ nych. Tak jak geografia gospodarcza stanowi pomost m i ę d z y geografią a e k o n o m i ą , tak etnografia stanowi pomost między geografią a historią. G ł ó w n ą m e t o d ę etnografii stanowi „ o b s e r w a c j a bezpośrednia''. Częścią s k ł a d o w ą etnografii jest etnografia histo­ ryczna, k t ó r a w y r ó ż n i a sic t y l k o tym, że opiera się na ź r ó d ł a c h w ł a ś c i w y c h historii. A u t o r p o d k r e ś l a szczególnie w a ż n e znaczenie k r z y ż o w a n i a b a d a ń terenowych z w y ­ korzystywaniem źródeł archiwalnych. Gałęzią etnografii jest też paleoetnografia, k t ó r a łączy się ściśle z archeologią i przez wykorzystanie źródeł archeologicznych dąży do rekonstrukcji etnograficznych. Geografia etniczna jest częścią etnografii stojącą bardzo blisko geografii. P o g r a n i c z n ą gałąź między etnografią a literaturo­ znawstwem stanowi folklorystyka, rozumiana bardziej w ą s k o niż na Zachodzie, jako nauka o ustnej twórczości ludowej. Wreszcie pograniczne stanowisko między etno­ grafią a biologią zajmuje antropologia, k t ó r a dzieli się jeszcze na szereg dyscyplin specjalnych (antropologie etniczna, paleoantropologia itd.). N a s t ę p n i e autor przedstawia obraz działalności etnografii radzieckiej i stwier­ dza, że współczesne badania radzieckich e t n o g r a f ó w k o n c e n t r u j ą się na 3 podstawo­ wych problemach: „1. badanie przebiegających w p r z y ś p i e s z o n y m tempie p r o c e s ó w w życiu i kulturze licznych n a r o d ó w ZSRR, k t ó r e jeszcze niedawno stały na zupeł­ nie r ó ż n y c h stopniach rozwoju społeczno-gospodarczego i kulturalnego; 2. badanie treści narodowych i narodowych cech k u l t u r y i życia ludności globu ziemskiego; 3. badanie p r o c e s ó w rozwoju historycznego n a r o d ó w , k t ó r e w niedawnej przeszłości nie m i a ł y swego p i ś m i e n n i c t w a i z a c h o w a ł y liczne p r z e ż y t k i dawnych e t a p ó w rozwo­ j u l u d z k o ś c i " (s. 14). Z kolei daje autor bliższą c h a r a k t e r y s t y k ę prac e t n o g r a f ó w ra­ dzieckich w zakresie trzech wymienionych p r o b l e m ó w badawczych. W jej ramach szczególnie i n t e r e s u j ą c e są r o z w a ż a n i a autora o konieczności dążenia do m o ż l i w i e najbardziej d o k ł a d n e g o ustalania chronologii badanych w y d a r z e ń i zjawisk, zwłasz­ cza chronologii b e z w z g l ę d n e j . A u t o r przedstawia dalej w a ż k i e dowody ważności śledzenia p r z e o b r a ż e ń poszczególnych l u d ó w na tle zmian w a r u n k ó w ich bytu, p o d d a j ą c ostrej krytyce koncepcję u w a r u n k o w a ń rasowych oraz t r w a ł y c h w z o r ó w k u l t u r y . Rzecz ciekawa, że badania nad współczesną k u l t u r ą i życiem radzieckiego c h ł o p s t w a kołchozowego i klasy robotniczej zostały w referacie Tołstowa u s u n i ę t e na plan dalszy, gdy tymczasem jeszcze tak niedawno były one wymieniane jako jedne z czołowych p r o b l e m ó w badawczych radzieckiej etnografii . W zakończeniu powyższych uwag należy jeszcze raz podkreślić, że a r t y k u ł S. P. T o ł s t o w a należy do najciekawszych, najbardziej w a ż k i c h teoretycznie i programowo rozpraw, jakie się u k a z a ł y ostatnio w literaturze etnograficznej. Do z a g a d n i e ń programowych oraz teoretycznych etnografii radzieckiej n a w i ą z u j e t a k ż e T. A . Ż d a n k o w artykule o aktualnych problemach p o l i t y k i narodowej w związ2 2 P o r ó w n a j rec. E. P i e t r a s z e k . „Sowietskaja grafia Polska", t. 4: 1960, s. 410—419. Etnografija" 1946—1959, „ E t n o ­ �RECENZJE 417 ku z u c h w a ł a m i X X I Zjazdu K P Z R Autor podkreśla, że problem narodowy jest w ZSRR przedmiotem b a d a ń r ó ż n y c h nauk, w ś r ó d nich etnografii, k t ó r ej zaintereso­ wania k o n c e n t r u j ą się na zagadnieniach konsolidacji n a r o d ó w socjalistycznych oraz na drogach rozwoju m a ł y c h n a r o d o w o ś c i i grup etnograficznych w okresie budowa­ nia komunizmu. Autor p o d k r e ś l a w a ż n o ś ć b a d a ń nad p r z e o b r a ż e n i a m i z a r ó w n o do­ k o n u j ą c y m i się w dziedzinie gospodarki i p o l i t y k i , jak też w dziedzinie k u l t u r y du­ chowej oraz „ u k ł a d u psychicznego" poszczególnych n a r o d o w o ś c i (s. 20). Problem rozwoju m a ł y c h n a r o d o w o ś c i w Z w i ą z k u Radzieckim jest przedmiotem paru innych a r t y k u ł ó w , k t ó r y c h autorzy d ą ż ą też do teoretycznego podbudowania swych w y ­ wodów. Doniosłe zagadnienia metodologiczne p o r u s z a j ą autorzy k i l k u a r t y k u ł ó w dotyczą­ cych folkloru. Najważniejszy z nich to W. K . Sokołowej Folklor jako źródło hisforyczno-etnograficzne'. A u t o r k a stwierdza istnienie niekorzystnej sytuacji w y r a ż a j ą ­ cej się rozdziałem w nauce radzieckiej b a d a ń folklorystycznych od etnograficznych, chociaż folklor jest jednym z ważniejszych d z i a ł ó w k u l t u r y ludowej i ź r ó d ł e m dla b a d a ń historyczno-etnograficznych. Autorka omawia cechy folkloru na różnych etapach rozwoju historycznego oraz jego walory poznawcze dla rekonstrukcji minio­ nych zjawisk. Stwierdza również, że ostatnio sytuacja na omawianym odcinku poprawia się, czego dowodem s ą nowe prace w y k o r z y s t u j ą c e folklor do b a d a ń histo­ ryczno-etnograficznych. Niejako k o n t y n u a c j ą a r t y k u ł u Sokołowej jest rozprawa B . I . P u t i ł o w a o obecnych zadaniach w zakresie b a d a ń nad folklorem rosyjskim '. Autor p o d k r e ś l a w n i m podstawowe znaczenie b a d a ń nad folklorem dla poznania p o c z ą t k ó w i źródeł sztuki, j a k też znaczenie h i s t o r y c z n o - p o r ó w n a w c z y c h b a d a ń nad folklorem i jego formami. W t y m samym numerze opublikowanych jest jeszcze k i l k a a r t y k u ł ó w dotyczących konkretnych b a d a ń nad folklorem, k t ó r y c h autorzy o p i e r a j ą się na przedstawionych w y ż e j z a ł o ż e n i a c h metodologicznych. Na szczególną u w a g ę w ś r ó d nich zasługuje rozprawa W. P. A n i k i n a o badaniach nad e p o k ą po­ wstania p r z y s ł ó w , p r z y p c w i e ś c i i zagadek oraz N . Poliszczuka o p i e ś n i a c h g ó r n i ­ czych jako materiale s ł u ż ą c y m do poznania w a r u n k ó w życia robotniczego '. r (; Z innych prac w y m i e n i ć n a l e ż a ł o b y interesujący, o szerszych aspektach teoretycz­ nych a r t y k u ł A . S. O r ł o w e j . p o ś w i ę c o n y miejscu i r o l i tradycyjnych a u t o r y t e t ó w w społeczeństwie a f r y k a ń s k i m . Został on ogłoszony jako a r t y k u ł dyskusyjny. A u t o r k a analizuje zagadnienie na tle klasowego z r ó ż n i c o w a n i a s p o ł e c z e ń s t w a f r y k a ń ­ skich i w p ł y w ó w europejskich. Z a g a d n i e ń etnografii polskiej dotyczy k r ó t k i a r t y k u ł W. A . J ó z w i e n k o o w s p ó ł p r a c y polskich i u k r a i ń s k i c h folklorystów pod koniec X I X w . A u t o r omawia zwłaszcza w s p ó ł p r a c ę I . F r a n k i z Towarzystwem L u d o ­ znawczym we L w o w i e . 8 0 :l T. A. Ż d a n k o, Leninskaja nacjonalnaja politika na nowom istoriczeskom etapie, SE, nr 2: 1960, s. 7—20. ''' W. K. S o k o ł o w a . Folklor kak istoriko-etnograficzeskij istocznik, SE, nr 4: 1960. s. 11—16. B. I . P u t i ł o w, Ob oczeriednych zadaczach izuczenija istorii russkogo fol­ kloru, SE, nr 4: 1960, s. 17—28. ' ' W . P. A n i k i n, Ob istoriczeskom priuroczenii posłowie, pogoworok i zagadek, SE, n r 4: 1960, s. 53—63. N. P o l i s z c z u k , Priiskowyje i szachtiorskije bytowyje pieśni kak matierial dla izuczenija polożenija i by ta roboczych, SE, nr 6: 1960, s. 92—105. A . S. O r ł o w a, O miestie i roli tradicjonnych włastiej afrikanskogo obszczestwa w prov>łom i nastojaszezrm, SE. nr 6: 1960, s. 92—105. W. A . J ó z w i e n k o , Iz istorii ukraińsko-polskich folkloristiczeskich swiaziej końca XIX wieka, SE. nr 4: 1960, s. 156—158. 5 7 8 9 Etnografia Polska, t. V I 27 �418 RECENZJE Na koniec k i l k a ogólniejszych informacji i uwag o omawianym roczniku „Sowietskiej Etnografiji". P o d k r e ś l i ć należy z uznaniem wprowadzenie w szerszym n i ż d o t ą d zakresie grupowania w j e d n y m numerze a r t y k u ł ó w dotyczących pokrewnych t e m a t ó w lub z tej samej dziedziny etnografii. I tak nr 3 jest p o ś w i ę c o n y w większej części etnografii k r a j ó w n a d b a ł t y c k i c h , nr 4 zagadnieniom folkloru, a nr 6 proble­ mom k r a j ó w a f r y k a ń s k i c h . Wydaje się też, że poziom prac zamieszczonych w oma­ w i a n y m roczniku „Sowietskiej Etnografiji" jest wyższy niż w latach poprzednich. Ś w i a d c z y to, że wysiłki redakcji, zmierzające do nadania temu czasopismu należycie wysokiej rangi, są realizowane z powodzeniem. Z drobniejszych spraw w y t k n ą ć niestety trzeba przepuszczanie dość licznych b ł ę d ó w w obcojęzycznych cytatach (m. i n . nr 4, s. 156—158; nr 6, s. 15). Czasopismo z a c h o w a ł o swój tradycyjny u k ł a d z a g a d n i e ń . M i m o konsekwentnego wymieniania w t y t u ł a c h działów antropologii w omawianym roczniku nie u k a z a ł a się ż a d n a rozprawa z jej zakresu. W ż a d n y m z a r t y k u ł ó w nie została też poruszona współczesna problematyka c h ł o p s t w a kołchozowego lub klasy robotniczej. W po­ szczególnych działach ogłoszono n a s t ę p u j ą c ą ilość pozycji: a r t y k u ł ó w w s t ę p n y c h — 7, z z a g a d n i e ń etnografii ogólnej i antropologii — 4, m a t e r i a ł ó w i s t u d i ó w do etnografii 1 antropologii ZSRR — 17, m a t e r i a ł ó w i s t u d i ó w do etnografii k r a j ó w obcych — 14, z z a g a d n i e ń etnogenezy, paleoetnografii i etnografii historycznej — 7, z historii etnografii — 1, a r t y k u ł ó w dyskusyjnych — 1, w dziale „ N a r o d y ś w i a t a " — 6, sprawo­ z d a ń —• 23 (w t y m 5 dotyczących k r a j ó w obcych), w kronice — 25, personalia — 1, recenzji i a r t y k u ł ó w recenzyjnych — 38 (w t y m 21 pozycji odnoszących się do ZSRR, 2 do Czechosłowacji, 1 do Węgier, 8 do A z j i poza ZSRR, 1 do A f r y k i , 2 do A m e r y k i , 3 do A u s t r a l i i i Oceanii); obcych prac o m ó w i o n o 10 (polskich pozycji w ś r ó d nich nie ma). W ś r ó d a u t o r ó w p r z e w a ż a j ą nadal zdecydowanie etnografowie z Moskwy, k t ó r z y opracowali 66 spośród 137 wszystkich zamieszczonych w sześciu numerach pozycji. N a s t ę p n i e idą autorzy z Leningradu — 34 pozycje, z innych o ś r o d k ó w — 31 oraz autorzy zagraniczni — 6 pozycji (Bułgaria 2, Anglia, Ghana, Korea, Vietnam). Wszystkie podstawowe a r t y k u ł y zaopatrzone są w k r ó t k i e streszczenia angielskie, spis treści zaś p o w t ó r z o n y jest po francusku. S k ł a d redakcji uległ w 1960 r. p e w n y m zmianom. Ustąpili z jej s k ł a d u G. G. Stratanowicz i S. A . Tokariew, weszli zaś nowi członkowie: Ł. F. Monogarowa i A . I . Perszic jako zastępcy redaktora naczelnego oraz Ł. N . Terentiewa i N . N . Czeboksarow. N a k ł a d czasopisma u t r z y m a ł się bez zmian w wysokości 1900 egzem­ plarzy, a objętość poszczególnych n u m e r ó w w granicach 168—216 stron. Edward CESKOSLOVENSKA ETHNOGRAFIE, R. 8: Pietraszek 1960 x Omawiany rocznik „ C e s k o s l o v e n s k a Ethnografie" , w y d a w a n y w Pradze przy nie zmienionym składzie Rady Redakcyjnej , zbiegł się z p i ę t n a s t ą rocznicą istnienia demokratycznego p a ń s t w a czechosłowackiego. Rocznica ta stała się o k a z j ą do pod­ sumowania dotychczasowej działalności etnograficznej w Czechosłowacji, j a k też wytyczenia dalszych p l a n ó w naukowych. Trzy a r t y k u ł y umieszczone w kolejnych 2 1 Por. recenzję: Z. S z r o m b a , Ceskoslouenskd Ethnografie, R. 1—7: 1953—1959, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 4: 1961, s. 360—366. Należy zwrócić u w a g ę , że od 1958 r. uległa zmianie w Czechosłowacji pisownia słowa etnografia. S z r o m b a . op. cit., s. 361. 2 �419 RECENZJE numerach „ C E " miały służyć temu celowi. Pierwszy z nich, O. Nahodila i A . Robka, Patndct let ćeskoslovenske etnografie , d a ł ogólny przegląd teoretycznych z a g a d n i e ń stojących przed obecną e t n o g r a f i ą czechosłowacką, z a k ł a d a j ą c , że do szeregu teorii dających się zastosować przy opracowaniu m a t e r i a ł u czeskiego i słowackiego dochodzi się przez w n i k l i w e studia z zakresu historii społeczeństw pierwotnych oraz innych plemion i n a r o d o w o ś c i pozaeuropejskich. Badania etnograficzne w dziedzinie historii społeczeństw pierwotnych, k t ó r y m poświęca się obecnie wiele uwagi, mogą b y ć pomocne przy opracowywaniu m a t e r i a ł u z w ł a s n e g o kraju. Teoretyczne założenia w dziedzinie etnografii Czechów i S ł o w a k ó w przede wszystkim dotyczą prac nad syntezą historii k u l t u r y ludu czechosłowackiego. W ś r ó d zadań stojących przed w s p ó ł ­ czesną etnografią w y ł a n i a się problematyka etnografii s ł o w i a ń s k i e j , badanie w s i spółdzielczych, k u l t u r y klasy robotniczej, j a k też ludności polskiej i u k r a i ń s k i e j mieszkającej na terenie Czechosłowacji oraz r e p a t r i a n t ó w z Wołynia i R u m u n i i . Te szerokie założenia czechosłowackiej etnografii są obecnie m o ż l i w e do zrealizowa­ nia dzięki istnieniu odpowiednich p l a c ó w e k naukowych, a zwłaszcza TJstavu Pro Etnografie a Folkloristiku CSAV w Pradze, z o d d z i a ł e m w Brnie i Slezskem Ustave w Opawie, Narodopisneho Ustavu SAV w B r a t y s ł a w i e , z o d d z i a ł e m w Koszycach, jak też dzięki katedrom uniwersyteckim w Pradze, Brnie i B r a t y s ł a w i e . W o m a w i a n y m p i ę t n a s t o l e c i u w z r o s ł a znacznie opieka nad muzealnictwem etnograficznym, k t ó r e może poszczycić się p o w a ż n y m i osiągnięciami. Temu w ł a ś n i e zagadnieniu poświęcony był w omawianym roczniku „CE" a r t y k u ł L . Kunza , dający przegląd etnograficznej działalności m u z e ó w czechosłowackich. Trzy centralne muzea w Pradze, Brnie i M a r t i n i e liczą obecnie ponad cztery m i l i o n y e k s p o n a t ó w , w 250 powiatowych i w o j e w ó d z k i c h muzeach krajoznawczych Czech i M o r a w zbiory sięgają 400 000 p r z e d m i o t ó w , a wraz ze zbiorami s ł o w a c k i m i dochodzą do liczby 800 000 e k s p o n a t ó w . Częste są r ó w n i e ż na terenie Czechosłowacji muzea powiatowe, gdzie obok z b i o r ó w historycznych i przyrodniczych eksponaty etnograficzne w a h a j ą się w granicach 5000 do 20 000 p r z e d m i o t ó w . N i e k t ó r e z nich, jak np. w Pilznie, D o m a ż l i cach, V y ś k o w i e , U h e r s k i m H r a d i ś t i , są w ł a ś c i w i e o d r ę b n y m i muzeami etnograficz­ n y m i . W muzealnictwie duży nacisk położony jest na akcję p o p u l a r y z a t o r s k ą , w k t ó r e j ramach wydawane są bogato ilustrowane prace z zakresu sztuki ludowej, jednotematyczne publikacje, czasopisma muzealne. Trzeci z wyżej wspomnianych a r t y k u ł ó w dotyczył folklorystyki . H i s t o r i ę zainte­ r e s o w a ń folklorystycznych w Czechosłowacji m o ż n a by ująć w trzy etapy: 1. okres tzw. czeskiego odrodzenia z końca X V I I I i pierwszej połowy X I X w . i z w i ą z a n y z n i m początek z a i n t e r e s o w a ń f o l k l o r y s t y k ą ; 2. dziewięćdziesiąte lata X I X w. i przypada­ jąca na nie Wystawa Etnograficzna w Pradze; 3. czasy obecne zyskujące sobie miano „trzeciego renesansu folkloru", k t ó r y odnosi się do okresu po 1953 r., kiedy została z w o ł a n a I O g ó l n o p a ń s t w o w a Konferencja Folklorystyczna i folklorystyka w y o d r ę b n i ł a się jako samodzielna nauka. Reorganizacja w y d z i a ł u filozoficznego uniwersytetu w Pradze w 1958 r. s p o w o d o w a ł a utworzenie o d d z i a ł u etnografii i folklorystyki, przyczyniając się po raz pierwszy w historii tej nauki do wychowania m ł o d y c h kadr specjalistów. W r a c a j ą c do o m ó w i e n i a ostatniego rocznika i jego w e w n ę t r z n e g o podziału, należy podkreślić, że u k ł a d zagadnień został ograniczony t y l k o do k i l k u działów. P r z y j m u j ą c 3 4 5 „CE", R. 8: 1960 nr 2. s. 111—118. ' ' L . K u n z , Patndct let narodopisneho nr 3, s. 227—230. •' J. J e c h . Folkloristika v socialistickem s. 339—345. musejnictvi v CSSR, Ceskoslovensku, „CE" R 8' 1960 „CE", R 8- 1960 nr 4 �420 RECENZJE jednak, że objętość całego rocznika liczy 434 strony, nie m o ż n a w y m a g a ć , by r ó w n o ­ miernie zostały potraktowane wszystkie zagadnienia n u r t u j ą c e etnografię czecho­ słowacką. Liczba a r t y k u ł ó w ogłoszonych w poszczególnych działach omawia­ nego rocznika ,,CE' przedstawia się n a s t ę p u j ą c o : a r t y k u ł ó w w s t ę p n y c h — 4, z z a g a d n i e ń teoretycznych — 1, czechosłowackiej etnografii — 6, obcej etnografii — 3, historii nauki — 1, m a t e r i a ł ó w — 4, p r z e g l ą d u etnograficznych prac zagranicz­ nych — 1, dyskusji — 7, k r o n i k i — 2, k r y t y k i bibliografii — 10 oraz drobnych wiadomości — 3t>. Zagadnieniom teoretycznym poświęcony jest obszerny a r t y k u ł O. Nahodila. Matefsk-j kulty'', którego d r u k ciągnął się od pierwszego numeru z 1959 r. do ostatniego z omawianego rocznika. A r t y k u ł ten, oparty na bogatej literaturze, uka­ zuje odbicie matriarchatu w kultach religijnych, j a k t e ż zależność religii od rozwoju społecznego. Siedząc k u l t y z w i ą z a n e z e p o k ą matriarchatu m o ż n a w y k a z a ć , j a k bardzo ż y w o t n e są jeszcze we w s p ó ł c z e s n y m społeczeństwie pierwotne w y o b r a ż e n i a religijne. Za podstawowe zadania etnografii — wielokrotnie p o d k r e ś l a n e na ł a m a c h ,CE'" — zostało uznane badanie k u l t u r y ludu czechosłowackiego. Temu też należy przypisać, że większość miejsca w omawianyrn roczniku została poświęcona w ł a ś n i e wspomnianemu zagadnieniu, o b e j m u j ą c e m u ponadto tylko k u l t u r ę m a t e r i a l n ą , a tery­ torialnie niemal wyłącznie W y ż y n ę C z e s k o - M o r a w s k ą i Morawy. Z tzw. Vyskovska (część Moraw) m a m y bardzo i n t e r e s u j ą c y a r t y k u ł V. Buriana 0 ludowych osiedlach i budynkach . A r t y k u ł oparty jest na materiale terenowym, literaturze, ź r ó d ł a c h ikonograficznych i archiwalnych, a zwłaszcza mapach katastral­ nych z lat 1826—1833 i 1.843—1845. Na podstawie rozwoju u k ł a d u w n ę t r z a domu, zdobnictwa i m a t e r i a ł u * budowlanego przebadanych 11 633 o b i e k t ó w autor w y k a z a ł związek tutejszego budownictwa z terenem sąsiedniej Hany, czego g ł ó w n y m dowodem jest w y s t ę p o w a n i e na terenie Vy*kovska tzw. zudru, czyli rodzaju ganku. A r t y k u ł zamyka 14 tablic, p o d a j ą c y c h m. i n . wykaz wszystkich b u d y n k ó w w y s t ę p u j ą c y c h na o m a w i a n y m terenie w latach 1826- 1833, spis d o m ó w z źudrami, ich rozmiary 1 usytuowanie w latach 1826—1833 oraz 1945—1958, podział chlewów, stodół i szop w e d ł u g m a t e r i a ł u budowlanego itp. Drugi a r t y k u ł z budownictwa dotyczył r ó w n i e ż terenu Moraw, a ściślej pograni­ cza M o r a w i S ł o w a c j i . Jest to dopiero pierwsza część szerzej zakrojonego a r t y k u ł u , opartego na materiale terenowym, k t ó r a po k r ó t k i m w s t ę p i e geograficzno-ekonomiczn y m omawia społeczne rozwarstwienie budownictwa i rozwój poszczególnych części domu mieszkalnego. Do nowatorskich prac w dziedzinie czechosłowackiego rzemiosła ludowego n a l e ż y a r t y k u ł V. P r a ż a k a o technologii w y r o b ó w garncarskich . W ś r ó d a r t y k u ł ó w z a j m u j ą ­ cych się r z e m i o s ł e m l u d o w y m daje się wciąż z a u w a ż y ć brak prac, k t ó r e u j m o w a ł y b y to zagadnienie od strony techniki, a nie tylko ornamentu i kształtu w y r o b ó w . Omawiany a r t y k u ł ma w ł a ś n i e na celu w pewnym stopniu zapełnienie tej l u k i przez ukazanie wszechstronnego rozwoju w poszczególnych okresach historycznych, z u w z g l ę d n i e n i e m organizacji pracy, c e c h ó w i t p . jednego ośrodka garncarskiego w K u n ś t a c i e , w najbardziej wschodniej części W y ż y n y Czesko-Moraw skiej. Do; 7 ,s 9 r u „CE", R. 8: 1960 nr 1, s. 3—20; nr 2, s. 119—138; nr 3, s. 231—252; nr 4, s. 346—370. V . B u r i a n , Vesnickd sidła a lidovś stavby na Vyśkovsku. .,CE", R. 8: 1960 nr 1, s. 21—68. " S. S v e c o v a, LSudoue staviteVstvo v obci Kostice, R. 8: 1960 nr 3, s. 273—294. V. P r a ż a k. Technologie hrnćirske vyroby v Kunśtdte, „CE", R. 8: 1960 n r 4, s. 371—383. 7 ;t �421 RECENZJE tychczas u k a z a ł się tylko w s t ę p do tej obszernej pracy, jak też o m ó w i o n e zostały geologiczne podstawy k u n ś t a c k i e g o garncarstwa. Słabo r ó w n i e ż opracowane jest w etnografii czechosłowackiej zagadnienie za­ p r z ę g u b y d ł a , k t ó r y m zajmuje się w o m a w i a n y m roczniku „CE" J. K r a m a f i k . O p i e r a j ą c się na systematyce jarzm, podanej przez niemieckiego uczonego W. Jaco­ beita, jednego z najlepszych specjalistów w tej dziedzinie, autor a r t y k u ł u odnosi do terenu Czechosłowacji w y o d r ę b n i o n e przez Jacobeita dwa podstawowe typy jarzm, bliżej z a j m u j ą c się obszarem Posumavi, zamieszkiwanym do 1945 r. przez o s a d n i k ó w niemieckich. W y s t ę p u j ą c e na t y m obszarze tzw. jarzmo szyjowe, charakte­ rystyczne dla k u l t u r y g e r m a ń s k i e j , przeszło na teren Posumavi prawdopodobnie w średniowieczu, r o z p r z e s t r z e n i a j ą c się z biegiem lat. Autor podkreśla, że Czechy były zawsze terenem przejściowym między k u l t u r ą s ł o w i a ń s k ą a g e r m a ń s k ą , na k t ó r y p r z e n i k a ł y różne p r ą d y kulturowe, t y m samym t a k ż e w dziedzinie zaprzęgu bydła. 1 0 Dowodem utrzymani:; się we współczesności tradycyjnych p r z e j a w ó w k u l t u r y i sposobów życia ludu pod w p ł y w e m o k r e ś l o n y c h w a r u n k ó w ekonomicznych i k u l t u ­ ralnych jest a r t y k u ł J. Stankovej o tkaninach ludowych terenu Z d ' a r s k o " , położo­ nego na Wyżynie Czcsko-Morawskiej, gdzie tradycyjne tkaniny ludowe, wykonywane prostymi sposobami domowymi, s t a n o w i ą p r z e w a ż a j ą c ą część m a t e r i a ł ó w z u ż y t k o w y w a n y c h we w n ę t r z u domów, jak też w ubiorze. Dla e t n o g r a f ó w zajmujących się zagadnieniem osadnictwa i rolnictwa duże zna­ czenie posiada a r t y k u ł historyka L . U l ć a k a o u k ł a d a c h gruntowych, rodzajach gleb i z w i ą z a n y c h z n i m i typach osiedli aż do X V I w. Wszystkie w yżej o m ó w i o n e a r t y k u ł y z zakresu etnografii czechosłowackiej nie tylko p r z e w a ż a j ą ilościowo w recenzowanym roczniku, ale także c h a r a k t e r y z u j ą się na ogół dojrzałą formą, p o w a ż n ą objętością i szerokim zakresem omawianych tematów. Pobieżniej zostały potraktowane pozostałe działy „CE". Godny p o d k r e ś l e n i a jest c y k l a r t y k u ł ó w z etnografii egzotycznej, o m a w i a j ą c y c h zbiory muzeum Naprstkova w Pradze. Z terenu Nowej Gwinei zamieszczono a r t y k u ł o tarczach oraz maskach tanecznych, u ż y w a n y c h w n i e k t ó r y c h o b r z ę d a c h inicjacji . Trzeci a r t y k u ł poświęcony został jorubskim okpö-Ifa, czyli schowkom na szesnaście ziaren palmy, służących do celów w r ó ż b i a r s k i c h W dziale „Historii n a u k i " u k a z a ł się natomiast odczyt C. L o u k o t k i wygłoszony w Instytucie ,,Bandeirantes" na uniwersytecie w K u r y t y b i e na temat udziału Czechów w poznawaniu Brazylii . 12 r 1 3 Vi ,5 ,7 ](1 J. K r a m a f i k , Zdpfah skotu v Posumavi, „CE", R. 8: 1960 nr 3, s. 253—272. J. S t a n k o v ä . Lidovi tkaniny v tradicnim odevu a interieru, „CE", R. 8: i960 nr 4, s. 384—413. U U l ć a k , K vyvoji pluilny do końce 16. stoleti, „CE", R. 0: 1960 nr 2, s. 139—167. R ó w n i e ż w dziale „ M a t e r i a ł y " drukowane są a r t y k u ł y z zakresu etnografii czechosłowackiej, jak np. J. K r a m a f i k , Nekolik poznämek k ćldnku prof. K. Chotka „Stare spüsoby präce v ceskoslovenskem zemedslstvi. Zatva srpem", „CE", R. 8: 1960 nr 1, s. 87—91; S. S v e c o v ä , Abergläubische Vorstellungen und Praktiken im Volksbauwesen in der Slowakei, „CE", R. 8: 1960 nr 2, s. 197—207. M . S t u c h l i k , Stlty z Nove Guineje ve sbirkdch Naprstkova musea vseobecneho ndrodopisu v Praze, „ĆE", R. 8: 1960 nr 3, s. 295—311. M . S t u c h l i k , Tanecni masky z Nove Guineje ve sbirkdch Naprstkova musea, „CE", R. 8: 1960 nr 1, s. 69—81. L . H o l y , Jorubsk? okpö-Ifa ve sbirkdch Naprstkova musea, „CE", R 8" 1960 nr 2, s. 168—183. C. L o u k o t k a , Cim pfispeli Cesi k poznani Brazilie, „CE", R. 8: 1960 nr 1, s. 82—86. n Vi Vi 14 1 5 lłl u �422 RECENZJE W „ Ć E " dobrze reprezentowany jest dział recenzji, w k t ó r y m o m ó w i o n o r ó w n i e ż dwie prace polskie: książkę H . Noconia o p a ń s t w i e I n k ó w oraz Zeszyt próbny Polskiego atlasu etnograficznego . Druga recenzja podaje k r ó t k ą h i s t o r i ę prac atlasowych w Polsce oraz d o k ł a d n ą t r e ś ć Zeszytu próbnego. W omawianym roczniku „ C E " mamy t a k ż e dwie m a ł e wzmianki o pracy J. K r z y ż a n o w s k i e g o Mądrej głowie dość dwie słowie (nr 2) oraz Z. Poniatowskiego Wstęp do religioznawstwa (nr 2). Jeżeli j e s t e ś m y już przy tematyce polskiej poruszonej w ó s m y m roczniku „CE", w a r t o w s p o m n i e ć o artykule I . Tłoczka, Przegląd badań nad architekturą ludową w Polsce w latach 1945—1959 , umieszczonym w osobnym dziale „ P r z e g l ą d etno­ graficznych prac zagranicznych", k t ó r y zmierza do zapoznania czytelnika „ C E " z pra­ cami zagranicznych uczonych. Należy podkreślić, że na 7 a r t y k u ł ó w , k t ó r e dotychczas u k a z a ł y się w t y m dziale w c a ł y m czasopiśmie, w y c h o d z ą c y m od 1953 r., trzy z nich pochodzą od uczonych polskich. 1 8 19 2n Omawiany rocznik ,,CE" poza „ K r o n i k ą " i „ D y s k u s j a m i " , w k t ó r y c h w y w i ą z a ł a się ciągnąca się przez trzy numery polemika między A. Robkiem a V. K a r b u s i c k i m na temat pracy Kladensko, posiada jeszcze jeden dział, z a m y k a j ą c y k a ż d y numer czasopisma, „ Z p r a v y " , czyli drobne notatki. Można je podzielić na dotyczące b a d a ń terenowych (5), konferencji (3), m u z e ó w i towarzystw (1), publikacji (21), poszczegól­ nych uczonych czechosłowackich (5) oraz „ r ó ż n e " (1), gdzie J. V. Horak komunikuje o znaczeniu, jakie mogą m i e ć dla etnografii n i e k t ó r e mapy administracyjne i histo­ ryczne w y c h o d z ą c e obecnie w Czechosłowacji (nr 1). Cały rocznik „ C E " jest bogato ilustrowany, nie brak też w i e l u kolorowych ilustracji podnoszących w a r t o ś ć czasopisma. Streszczenia w j ę z y k u niemieckim po­ s i a d a j ą tylko n i e k t ó r e a r t y k u ł y z działu etnografii czechosłowackiej, natomiast spis treści drukowany jest w j ę z y k u angielskim i rosyjskim. Zofio S L O V E N S K Y NARODOPIS, Szromba R. 8: 1960 Slovensky Narodopis, organ Słowackiej Akademii Nauk, wyszedł w 1960 r. jako k w a r t a l n i k . Cztery zeszyty tego pisma, z a w i e r a j ą c e w sumie 670 stron, przygotowy­ wane są przez r a d ę r e d a k c y j n ą , w k t ó r e j skład w c h o d z ą n a s t ę p u j ą c y etnografowie: Rudolf Bednarik, Sona Burlasova, Emilia Horvatnova, Sona K o v a ć e v i ć o v a , M i c h a ł Markus, A n d r e j M e l i c h e r ć i k , Jan M j a r t a n , Jan Podolak. Redaktorem naczelnym jest B o ż e n a Filova. Oceniając charakter tego periodyku, w y c h o d z ą c e g o na Słowacji już od roku 1953, trudno nie z a u w a ż y ć d u ż y c h zmian, jakie n a s t ą p i ł y w 1960 r. Przede wszystkim ude­ r z a j ą c a jest nowa, cenna tendencja nadawania k a ż d e m u zeszytowi określonego profilu, w y r a ż a j ą c e g o się przede wszystkim w jednolitej tematyce. Zeszyt pierwszy poświęcony jest głównie tematom z w i ą z a n y m z r ó ż n y m i typami gospodarki, jak uprawa winorośli i rolnictwo. Natomiast w zeszycie drugim znajdujemy sporo m a t e r i a ł u i n f o r m u j ą c e g o o zmianach, jakie n a s t ą p i ł y w p i ę t n a s t o l e c i u powojennym w zakresie k u l t u r y materialnej, duchowej i społecznej w różnych regionach Słowacji. Numer ten zawiera poza t y m a r t y k u ł y z zakresu pasterstwa, k t ó r e poza ciekawymi 18 1 9 C. L o u k o t k a , Polska, kniha o fisi Inku, „CE", R. 8: 1960 n r 1, s. 99—100. D. K r a n d ż a l o v , Polski atlas etnograficzny, „CE", R. 8: 1960 n r 3, s. 324— 328. 2U „CE", R. 8: 1960 nr 2, s. 184—196. �423 RECENZJE uwagami o charakterze syntetycznym dają skrupulatnie zinwentaryzowany m a t e r i a ł opisowy. Zeszyt trzeci p o ś w i ę c o n y jest wyłącznie budownictwu, k t ó r e g o ciekawe formy z r ó ż n y c h części Słowacji omawia czterech a u t o r ó w . W ostatnim zeszycie znajdujemy prace dotyczące r ó ż n y c h t e m a t ó w z zakresu k u l t u r y duchowej. Są t u o m ó w i e n i a jarmarcznych pieśni, uwagi krytyczne nad motywami zawartymi w znanej pieśni ludowej „ W y d a ł a matka" oraz np. szczegó­ łowe o m ó w i e n i a p r z e k a z ó w tradycji ustnej dotyczącej legendarnej postaci M i c h a ł a Vdovca. W omawianym roczniku obserwuje się t e n d e n c j ę do zamieszczania d u ż y c h arty­ k u ł ó w , w k t ó r y c h autorzy m a j ą możność podania z a r ó w n o uwag uogólniających, jak i m a t e r i a ł u opisowego. Wszystkie większe i mniejsze rozprawki u p o r z ą d k o w a n e są w e d ł u g stałego, nie­ zmiennego u k ł a d u w e w n ę t r z n e g o , przyjętego w c a ł y m roczniku 1960. K a ż d y zeszyt o t w i e r a j ą „ A r t y k u ł y " , po nich n a s t ę p u j e dział „ M a t e r i a ł y i archiwa" lub „Rozhlady" . Zeszyt jest z a m k n i ę t y „ R e c e n z j a m i " , k t ó r y c h wciąż jeszcze jest w „ S N " dość m a ł o . Uderza szczególnie niewielka stosunkowo liczba recenzowanych prac p o z a s ł o w a c k i c h i czeskich. Tak j a k w latach poprzednich, „SN" w 1960 r. zamieszcza głównie a r t y k u ł y o m a w i a j ą c e poszczególne, konkretne tematy z zakresu k u l t u r y ludowej, nieliczne są natomiast rozprawy z zakresu metodologii. S t ą d też z zainteresowaniem czyta się p r a c ę B. Filovej p o ś w i ę c o n ą zagadnieniom metodycznym e t n o g r a f i i . W tej stosun­ kowo niewielkiej pracy autorka częściowo porusza k i l k a w ę z ł o w y c h p r o b l e m ó w , k t ó r e n i e w ą t p l i w i e są przedmiotem dyskusji w ś r o d o w i s k u n a u k o w y m nie tylko s ł o w a c k i m . Interesuje ją przede wszystkim sprawa przedmiotu b a d a ń etnografii oraz w i ą ż ą c a się z t y m potrzeba wypracowania nowych metod pracy przy badaniach nad ś r o d o w i s k i e m robotniczym. A u t o r k a zwraca r ó w n i e ż u w a g ę na zmiany, jakie na­ stąpiły —• zwłaszcza w piętnastoleciu powojennym — w t r a k t o w a n i u pojęcia ^ u d " , k t ó r e tradycyjnie łączono ze ś r o d o w i s k i e m chłopskim, s t a n o w i ą c y m g ł ó w n y przed­ miot b a d a ń etnografii. i 2 R o z p r a w ę swoją kończy B. Filova stwierdzeniem, że zainteresowania etnografa idą obecnie w k i e r u n k u badania i o b j a ś n i e n i a tradycyjnych treści we współczesnej kulturze oraz śledzenia nowo p o w s t a ł y c h form. W ś r ó d a r t y k u ł ó w p r z e d s t a w i a j ą c y c h m a t e r i a ł odnoszący się do gospodarki sło­ wackiej znajduje się praca E. Kahounovej, m ó w i ą c a o uprawie winorośli na terenie M a ł y c h K a r p a t . A u t o r k a zajmuje się przede wszystkim kilkoma miejscowościami z tego terenu: B r a t y s ł a w a , Raca, Sw. Jerzy, Myślenice, Pezinok, H l i n i k , Modra, po­ r ó w n u j ą c z m a t e r i a ł e m z terenu Hor, O r e ś a n y , okolic Grobu, Seredi, Trnavy. Oma­ wiana praca porusza dwa zasadnicze zagadnienia: organizację gospodarczo-społeczną uprawy i p r z e r ó b k i winnej latorośli w r ó ż n y c h okresach historycznych oraz proces technologiczny i n a r z ę d z i a pracy z w i ą z a n e z tą gałęzią gospodarki. 3 1 W „ R o z h l a d a c h " zamieszczone są a r t y k u ł y o r ó ż n o r a k i e j tematyce, jak np. poruszające zagadnienia skansenu w Norwegii, i n f o r m u j ą c e o postępie prac grupy n a u k o w c ó w z a j m u j ą c y c h się problemami ateizmu, czy wreszcie referujące w s p ó ł ­ p r a c ę p o m i ę d z y etnografami polskimi i s ł o w a c k i m i na tle b a d a ń nad k u l t u r ą paster­ s k ą w Karpatach. Zamieszcza się tam r ó w n i e ż wspomnienia p o ś w i ę c o n e z m a r ł y m badaczom k u l t u r y ludowej. B. F i 1 o v a, K niektórym aktualnym metodologickym otdzkom ndrodopisnej vedy, „SN", R. 8: 1960 n r 2, s. 177—188. E. K a h o u n o v a . V i n o ł i r a d m c t t ; o Maluch Karpat, „SN", R. 8: 1960 n r 1, s. 3—72. J 3 �424 RECENZJE Uprawa winnej latorośli znana w Małych Karpatach od dawna jest dla tej części Słowacji c h a r a k t e r y s t y c z n ą f o r m ą gospodarki. E. Kahouno</a przedstawia i analizuje wszelkie przekazy źródłowe, na k t ó r y c h podstawie m o ż n a o d t w o r z y ć przebieg rozwoju w i n n i c t w a od czasów najdawniejszych poprzez feudalizm, kapita­ lizm do współczesności. W obszernej części pracy odnoszącej się do okresu feudalizmu znajdujemy sporo m a t e r i a ł u orientującego w organizacji uprawy i p r z e r ó b k i winnej latorośli, k t ó r a wieloma cechami przypomina organizację cechową, orientuje też w organizacji zbytu oraz w stosunkach p a n u j ą c y c h między w i e l k ą własnością ziem­ ską a c h ł o p a m i . Niestety o wiele pobieżniej potraktowany został okres kapitalizmu. Z dość lakonicznego opisu dowiadujemy się o znacznych zmianach, j a k i m uległ w t y m okresie teren M a ł y c h Karpat: praca w w i e l k i c h winnicach coraz częściej opiera się teraz na najemnej sile roboczej, co zasadniczo zmienia stosunki pomiędzy poszczególnymi grupami społecznymi. N a s t ę p u j e zmiana daniny na podatek. K a p i ­ talizm przynosi ze sobą w z m o ż o n ą dążność do spieniężania otrzymanych plonów,, a więc poszukiwanie nowych r y n k ó w zbytu. Niestety bardzo pobieżnie omówiono w i ą ż ą c e się z tym, a tak w a ż n e dla tego okresu prawo konkurencji, k t ó r e — jak się wydaje — p o w a ż n i e zaciążyło na organizacji zbytu w Małych Karpatach. Okres powojenny r ó w n i e ż potraktowany został dość pobieżnie. Dużo uwagi po­ święcono zmianom w n a r z ę d z i a c h , natomiast niewiele m a t e r i a ł u znajdujemy o d n o ś n i e do .różnych sposobów organizacji pracy, szczególnie w gospodarstwach i n d y w i d u a l ­ nych. Zagadnieniom z w i ą z a n y m z rolnictwem poświęcone są w „SN" 3 a r t y k u ł y . Praca V. Urbancovej jest przyczynkiem i n t e r e s u j ą c y m dla n a u k o w c ó w szeregu dys­ cyplin, z a j m u j ą c y c h się historią narzędzi rolniczych, i ma n i e w ą t p l i w i e znaczenie nie t y l k o dla nauki słowackiej '\ Na podstawie m a t e r i a ł ó w muzealnych przedstawia autorka n a r z ę d z i a orne u ż y w a n e na terenie Słowacji do w i e k u X I X i X X . W y r ó ż n i a 5 t y p ó w narzędzi do o b r ó b k i ziemi, a mianowicie r a d ł a bezpłozowe i płozowe, pługi c z w ó r d z i e l n e i trójdzielne z k r z y w y m i lub prostymi grządzielami oraz pługi z że­ lazną o d k ł a d n i c ą pochodzenia kowalskiego lub fabrycznego. U ż y w a n e one były obok siebie przez całe stulecie. V. Urbancova u w a ż a , że najstarsze typologicznie jest r a d ł o bezpłozowe, k t ó r e p r z e t r w a ł o do naszych czasów jako n a r z ę d z i e służące do obradlania z i e m n i a k ó w . N a s t ę p n i e analizuje, na jakiej drodze n a s t ę p o w a ł y zmiany konstrukcji w r a d ł a c h i w pługach, oraz porusza istotne zagadnienie zapożyczeń nowych form narzędzi rolniczych. Na marginesie tych r o z w a ż a ń wysuwa postulat, aby badania nad ewentualnymi zapożyczeniami w n a r z ę d z i a c h ornych poprzedzić szczegółowymi badaniami nad formami rodzimymi. R o z w a ż a n i a swoje k o ń c z y autorka słuszną uwaga., ze m a t e r i a ł etnograficzny dotyczący n a r z ę d z i rolniczych nie może b y ć t r a k t o w a n y jako w y s t a r c z a j ą c y i w y ­ maga pomocniczych b a d a ń archeologicznych i historycznych. Etnografia może b y ć t y l k o j e d n ą z dyscyplin, k t ó r a dołączy swoje w y n i k i do r o z w i ą z a n i a zagadnienia pochodzenia i rozwoju n a r z ę d z i rolniczych. S p r a w ę przetrwania pewnych archaicznych form uprawy ziemi w n i e k t ó r y c h regionach Słowacji porusza ta sama autorka w drugim numerze „ S N " . W k i l k u miejscowościach, jak Myjava, Krajna, Brezowa, p r z e t r w a ł do naszych czasów t r ó j polowy system uprawy ziemi. Co ciekawsze, system ten wykazuje t r w a ł o ś ć raczej 5 V. U r b a n c o v a, K vyvoju slovenskeho orneho ndradia na zdklade z muzealnych zbierok, „SN", R. 8: 1960 nr 1, s. 73—120. V. U r b a n c o v a , Prićiny pretrvania archaickych pol'nohospoddrskych v niektórych oblastiach Slovenska, „SN", R. 8: 1960 nr 2, s. 255—267. s materiału foriem �42.1 RECENZJE w dużych gospodarstwach rolnych, a zanika w m a ł y c h , gdzie posiadanie niewielkiej ilości ziemi uprawnej nie pozwala na jej ugorowanie. Na Liptowie w miejscowości Huta p r z e t r w a ł a do czasów współczesnych ręczna uprawa ziemi. Ciekawe to zjawisko w y w o ł a n e zostało specyficzną s y t u a c j ą ekonomiczno-historyczną. W Hucie prowadzenie gospodarstw rolnych należało do kobiet, natomiast mężczyźni zarobkowali jako robotnicy w pobliskich hutach szkła. Zwyczaj uprawy ziemi motykami zaczął z a n i k a ć około 1930 r., gdy wysokie zarobki robotni­ k ó w H u t y pozwoliły na najem oraczy z terenu Orawy. Podane przez U r t a n c o v ą wypadki przetrwania archaicznych f o r m uprawy w rolnictwie są p r z y k ł a d e m dużego w p ł y w u lokalnych s t o s u n k ó w ekonomicznych i historycznych na k s z t a ł t o w a n i e się gospodarki wsi. Czysto m a t e r i a ł o w ą p r a c ą jest a r t y k u ł J. N i ż n a n s k i e g o m ó w i ą c y o sposobach ugorowej i p ó ł u g o r o w e j uprawy ziemi w Bresto/anach . Praca szczegółowo i syste­ matycznie przedstawia rośliny uprawiane i sposoby uprawy z w i ą z a n e z t y m syste­ mem gospodarki w badanej wsi. „Sloyensky Narodopis" zamieszcza w 1960 r. dwa a r t y k u ł y poświęcone n i e k t ó ­ r y m zagadnieniom gospodarki hodowlano-pasterskiej, tak charakterystycznej dla Słowacji. W jednym z nich J. Stika m ó w i o pochodzeniu i sposobach szałaśniczego wypasu na terenach zachodniej i północno-zachodniej Słowacji '. D o k ł a d n i e omawia organizację s z a ł a ś n i c t w a , budownictwo z w i ą z a n e z t y m typem hodowli, g o s p o d a r k ę mleczną, zwyczaje p a n u j ą c e na hali oraz nieszałaśnicze formy chowania dobytku zwierzęcego w górach. Przedstawione w tej pracy w y n i k i b a d a ń p o z w a l a j ą na stwierdzenie wielu analogii z terenami M o r a w i Śląska, zwłaszcza Cieszyńskiego. T ł u m a c z y ć to m o ż n a podobnymi na obu terenach stosunkami historycznymi, eko­ nomicznymi oraz wzajemnym o d d z i a ł y w a n i e m politycznym i gospodarczym. Na terenie Horehronia, jednej z p r o w i n c j i s ł o w a c k i e j , spotyka się w paster­ stwie 3 różne sposoby zimowania owiec: zimowanie w pomieszczeniach, k t ó r e są częścią z a b u d o w a ń gospodarczych w o b r ę b i e wsi, zimowanie owiec w otwartych ogrodzeniach (tzw. mraznicach) w g ó r a c h oraz zimowanie w polnych, z a m k n i ę t y c h pomieszczeniach. Zimowanie w ..mraznicach" jest sposobem najstarszym, prawdopo­ dobnie znanym dawniej w całych Karpatach. Temat ten rozpracowuje w „SN' J. P o d o l a k w a r t y k u l e Tradićn? sposoby zimovania dobytka na Horehroni". Zeszyt trzeci „SN" poświęcony został budownictwu. J. Mjartan w słowie w s t ę p ­ nym, p o p r z e d z a j ą c y m cykl a r t y k u ł ó w z w i ą z a n y c h z t y m tematem, daje k i l k a istot­ nych uwag, k t ó r e w p e w n y m sensie mogą być potraktowane jako podsumowanie w n i o s k ó w tego cyklu. Zmiany zachodzące w okresie socjalizacji wsi, n a s t ę p u j ą w szczególnie szybkim tempie w kulturze materialnej: budownictwie, odzieży, u r z ą d z e n i u w n ę t r z a . Ruch budowlany przyczynia się do szybkiego zaniku cennych z a b y t k ó w tradycyjnej architektury. Stąd konieczność jak najszybszego opracowa­ nia budownictwa ludowego. Konieczność ta w y p ł y w a nie t y l k o z potrzeby zinwen­ taryzowania ginących obiektów, ale t a k ż e wypracowania w z o r c ó w dla nowego bu­ downictwa wiejskiego, k t ó r e s p e ł n i a j ą c w a r u n k i stawiane przez n o w o c z e s n ą archi­ t e k t u r ę b a z o w a ł o b y na tradycjach regionalnych. Potrzeba wypracowania takich w z o r ó w jest o tyle pilna, że nowo p o w s t a j ą c e budownictwo wiejskie sięga po po­ mysły do architektury m a ł o m i a s t e c z k o w e j , na skutek czego p o w s t a j ą zabudowa,; '' J. R. N i ż n a n s k y , Priprava a osev uhoroveho a pouhoroveho pol'a v Brestoimnoch, „SN", R. 8: 1960 nr 1, s. 121—152. ' J . S t i k a , Salasnictvi v porażske a kysucke oblosti, „SN", R. 8: 1960 n r 2, s. 323—370. J. P o d o l a k , Tradióne sposoby zimovania dobytka na Horehroni, „SN", R. 8~ 1960 nr 2, s. 268—322. 8 �426 RECENZJE nia u d e r z a j ą c e b r z y d o t ą i niejednokrotnie nie spełniające t a k ż e w a r u n k ó w posta­ wionych przez inwestora. Na marginesie tych podstawowych p r o b l e m ó w z w i ą z a n y c h z n o w ą s y t u a c j ą e k o n o m i c z n ą wsi powstaje pytanie, co należałoby zrobić z opuszczonymi budynkami tradycyjnymi. Przeniesienie ich do s k a n s e n ó w jest n i e m o ż l i w e chociażby ze w z g l ę d u na t r u d n o ś c i organizacyjne i finansowe. Pozostaje wykonanie d o k ł a d n e j inwentary­ zacji. Sprawy te porusza w swoim artykule V. P r a ż a k . Po tych pracach, o m a w i a j ą ­ cych aktualne zagadnienia z w i ą z a n e z budownictwem wiejskim, n a s t ę p u j e k i l k a a r t y k u ł ó w poświęconych b u d o w n i c t w u różnych r e g i o n ó w Słowacji. Są to prace o charakterze opisowym, p o d k r e ś l a j ą c e cechy regionalne . Bogaty i r ó ż n o r o d n y folklor s ł o w a c k i budzi zrozumiałe zainteresowanie w i e l u e t n o g r a f ó w . W „SN" jeden z n u m e r ó w poświęcony jest w y n i k o m b a d a ń nad pieśnią, l i t e r a t u r ą , t a ń c e m r ó ż n y c h grup etnicznych Słowacji. L . D r o p p o v a - M a r k o v i ć o v a zwraca u w a g ę na rzadko poruszany w literaturze te­ mat znaczenia i treści pieśni jarmarcznych, k t ó r e przez długi okres były j e d n ą z tych form literackich, k t ó r e silnie z a w a ż y ł y na charakterze twórczości ludowej . A u t o r k a słusznie stwierdza, że przy badaniach twórczości ludowej w y r a ż a j ą c e j się w pieśniach zbójnickich, weselnych itp. nie m o ż n a p o m i j a ć pieśni jarmarcznej, czy też pieśni p o w s t a j ą c e j w ś r o d o w i s k u robotniczym. Ich poznanie jest nieodzowne do zrozumienia całokształtu twórczości artystycznej ludu słowackiego. J e d n ą z najstarszych pieśni, z n a n ą z różnych t e r e n ó w Słowacji, do k t ó r e j analogii m o ż n a s z u k a ć w zachodniej Europie, jest pieśń „ V y d a l a mati, vydala ceru..." Z. Horalkova z a n o t o w a ł a ją we wsi Jawornik na H o r n a c k u . Pieśń ta od dawna i n t e r e s o w a ł a takich badaczy, j a k J. Horak, F. Kolessa, A . Melichercik. W y ­ suwano nawet hipotezę, ze była ona znana już w czasach przedfeudalnych. Dzięki zastosowanej metodzie notowania wersji tej p i e ś n i u r o z m ó w c ó w w r ó ż ­ n y m w i e k u zdołała autorka z a n o t o w a ć zmiany zachodzące w czasie, r z u c a j ą c ś w i a t ł o na proces deformacji w twórczości ludowej. L u d gemerski posiada w swoich legendach postać bohatera Michała Vdovca, k t ó r y podobnie j a k Janosik w y s t ę p o w a ł w obronie u c i ś n n i o n y c h . V. Ga3parikova omawia szczegółowo tę legendę, k t ó r ą u w a ż a za jeden z w y r a z ó w protestu ludu na ucisk feudalny Zagadnieniem t a ń c a na terenie Słowacji z a j m u j ą się dwie a u t o r k i : Z. Jelinkova i Z. Rokesova , k t ó r a p o ś w i ę c a swój a r t y k u ł k i l k u zespołom t a ń c a Sło­ wacji, t j . ludowemu zespołowi Lućnica, wojskowemu zespołowi artystycznemu, 9 10 11 l2 r 1 4 !l ,5 V. P r a ż a k , Nejnalehavejśi ukoi dneska-celostdtni pruzkum nasi Udovś archi­ tektury, .,SN", R. 8: 1960 n r 3, s. 389—399. J. M j a r t a n, Novśie prispevky k vyskumu juhoslovenskeho domu, „SN" R. 8: 1960 nr 3, s. 400—431; S. M r u ś k o v i ć, Prispevok k studiu Vudovych pol'nohospoddrskych stavieb na Zdhori, „SN", R. 8: 1960 nr 3, s. 431^167; S. S v e c o v a , Stavby s pristennymi stipmi na zdpadnom Slovensku, „SN", R. 8: 1960 nr 3, s. 468— 493: J. V. S c h e y b a l , K nekterym. oldzkdm pastroveho stavitelstvi na Slovansku, „SN", R. 8: 1960 nr 3, s. 494—501. L . D r o p p o v a - M a r k o v i ć o v a , Jarmaćnd pieseń v nasej ndrodnej kul­ turę, „SN", R. 8: 1960 nr 4, s. 529—553. Z. H o r a 1 k o v a, Prispevky k motivickemu a strofickemu rozboru pisni vydala mati, vydala ceru, „SN", R. 8: 1960 nr 4, s. 591—627. V. G a ś p a r i k o v a , Obraz zbójnika Michała Vdovca vo folklórnej tvorbe gemerskeho l'udu, „SN", R. 8: 1960 nr 4, s. 554—590. Z. J e l i n k o v a , Zprdva o pruzkumu chorovodu na Slovensku, „SN", R 8: 1960 m* 4, s. 641—651. Z. B o k e s o v a, K otdzkam vyvoja profesiondlnych suborov Vudovych pieśni a tancov na Slovensku, „SN", R. 8: 1960 nr 2, s. 227—239 10 11 1 2 1J Vi 10 �427 RECENZJE u k r a i ń s k i e m u zespołowi pieśni i t a ń c a przy teatrze w Preszowie oraz młodzieżo­ wemu zespołowi w B r a t y s ł a w i e . Instytut folklorystyczny w Bukareszcie o r g a n i z o w a ł badania nad folklorem d w u wsi w R u m u n i i : Nova H u t a i B o d a n o ś . W ramach tych b a d a ń S. B u r l a s o v á b a d a j ą c a S ł o w a k ó w tam m i e s z k a j ą c y c h stwierdziła, że mimo oderwania od rodzimego ś r o d o ­ wiska folklor s ł o w a c k i jest w R u m u n i i żywy . Ciekawe by byjo szczegółowe przeba­ danie podłoża tego zjawiska i dziedzin, w k t ó r y c h słowaccy emigranci w Rumunii w y k a z u j ą w i ę k s z ą zdolność a d a p t a c y j n ą w n o w y m środowisku. E. H o r v á t h o v á w a r t y k u l e p o ś w i ę c o n y m n i e k t ó r y m historyczno-etnograficznym problemom z w i ą z a n y m z g r u p ą C y g a n ó w daje wiele ciekawych u w a g . Przede wszystkim omawia istniejące w ś r ó d C y g a n ó w grupy o r ó ż n y m pochodzeniu, a n a s t ę p ­ nie wielorakie ugrupowania zawodowe r z e m i e ś l n i k ó w , r o b o t n i k ó w , m u z y k ó w wiejs­ kich, handlarzy. R ó ż n o r o d n o ś ć zajęć w p ł y w a na powstawanie pewnych o d r ę b n o ś c i k u l t u r o w y c h i obyczajowych. A u t o r k ę interesuje przede wszystkim sprawa przysto­ sowania się C y g a n ó w do społeczeństwa. CSRS po roku 1945, kiedy w ł a ś c i w y stosunek do mniejszości narodowych stał się t r o s k ą o g ó l n o p a ń s t w o w ą . W ramach tej p o l i t y k i rozpoczęto w ś r ó d C y g a n ó w akcję l i k w i d o w a n i a analfabetyzmu i u d o s t ę p n i a n i a ogól­ nonarodowych zdobyczy kulturalnych. „Slovensky N á r o d o p i s " cechuje starannie opra-cowana szata graficzna. Fotografie i rysunki objaśniają tekst, k t ó r y staje się przez to w a r t o ś c i o w y m m a t e r i a ł e m dla c z y t e l n i k ó w spoza Słowacji. W 1960 r. po raz pierwszy wprowadzono kolorową, estetyczną o k ł a d k ę pisma, na k t ó r e j zamieszcza się reprodukcje w y t w o r ó w k u l t u r y ludowej. Anna Zambrzycka-Kunachowicz 16 1 1 A C T A A R C H A E O L O G I C A C A R P A T H I C A , T. 1: 1960 z. 2 1 Recenzując pierwszy zeszyt „Acta Archaeologica C a r p a t h i c a " zreferowałam między i n n y m i program, z j a k i m na w s t ę p i e w y s t ą p i ł a Redakcja czasopisma. Zanim przystąpię do o m ó w i e n i a zeszytu drugiego tego czasopisma, p r a g n ę podkreślić, że realizuje on w pełni w y s u n i ę t e poprzednio postulaty. Pismo coraz w y r a ź n i e j przy­ biera charakter organu o g ó l n o k a r p a c k i e g o , z a r ó w n o jeśli chodzi o t e m a t y k ę a r t y ­ kułów, jak i w s p ó ł p r a c ę uczonych r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i . W dziale „ A r t y k u ł ó w " spotykamy obok autora z Polski także Rumuna i W ę g r a ; „Rejestr nowych stanowisk" przynosi zestawienie o d k r y ć dokonanych w 1957 r. na terenie Czechosłowacji, Węgier i Polski (te ostatnie są tylko u z u p e ł n i e n i e m rejestru umieszczonego w zeszycie poprzednim); wreszcie w dziale „Recenzji" omawiane są prace r u m u ń s k i e , s ł o w a c k a i polska. Dla problematyki Karpat jako całości n i e w ą t p l i w i e najciekawsze są a r t y k u ł y p o r u s z a j ą c e zagadnienia o g ó l n o k a r p a c k i e . Do takich n a l e ż ą a r t y k u ł y J. K o z ł o w ­ s k i e g o i T. L e w i c k i e g o . Pierwszy z nich, W sprawie tzw. kultury łowców nie­ dźwiedzia jaskiniowego (s. 243—260), z n i e z r o z u m i a ł y c h w z g l ę d ó w (to, że inspirowany był przez a r t y k u ł Malinowskiej w „ W i e r c h a c h " , nie odbiera m u w a r t o ś c i a r t y k u ł u ) umieszczony został w dziale „Dyskusji i polemik"; daje bowiem niezwykle ciekawe, 1,1 S. B u r 1 a s o v a, K otdzkam hudobneho folkloru Slovdkov v Rumuńsku, „SN", R. 8: 1960 nr 4, s. 628—640. E. H o r v a t h c v a, Niektóre historicko-etnograficke problemy pri rieśeni ciganskej otdzky po r. 1945, „SN", R. 8: 1960 n r 2, s. 240—254. A . K o w a l s k a - L e w i c k a , Acta Archaeologica Carpathica, t. 1, z. 1, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 5: 1961, s. 395—398. 1 1 1 �•428 RECEN'ZJE oparte na polskim materiale wykopaliskowym i wyczerpująco zestawionej literaturze ś w i a t o w e j o m ó w i e n i e „ k u l t u r y łowców n i e d ź w i e d z i a jaskiniowego". Jednym z najbar­ dziej znanych w Polsce stanowisk tej „ k u l t u r y miała być grota Magury w Tatrach, gdzie w okresie m i ę d z y w o j e n n y m przeprowadzono badania archeologiczne. Tzw. k u l t u r a łowców niedźwiedzia jaskiniowego rozwijała się rzekomo w paleo­ licie; cechowały ją prymitywne n a r z ę d z i a kamienne, bardzo liczne n a r z ę d z i a kościa­ ne o k s z t a ł t a c h obłych i niejasnym przeznaczeniu (na ogół u w a ż a n o je za gładziki), wreszcie w y j ą t k o w a rola, j a k ą w tej „ k u l t u r z e " o d g r y w a ł n i e d ź w i e d ź jaskiniowy. Roli tej dopatrywano się w olbrzymich ilościach kości n i e d ź w i e d z i a zalegających namulisko grot górskich, k t ó r e rzekomo zamieszkiwali ludzie tej kultury, oraz w o d k r y w a n y m tam celowym p o c h ó w k u czaszek niedźwiedzia, co miało świadczyć o kulcie, j a k i m otaczano to zwierzę. Przytoczone przez Kozłowskiego liczne dowody, zaczerpnięte z całej Europy, gdzie obok Karpat miała w y s t ę p o w a ć „ k u l t u r a niedźwiedzia jaskiniowego", ś w i a d ­ czą, że ..kultura" taka nigdy nie istniała. Wiele grot, rzekomych jej stanowisk (między i n n y m i grota Magury), okazało się nigdy przez człowieka nie zamieszkany­ m i (brak śladu ognisk i pewnych w y r o b ó w ręki ludzkiej); wyroby kamienne tej „ k u l t u r y " zakwalifikowano do różnych o k r e s ó w i k u l t u r paleolitycznych; „ w y r o b y " kościane — jak stwierdzono — p o w s t a ł y na drodze erozji, a p r z y k ł a d } ' „ p o c h ó w k u " czaszek niedźwiedzia były albo naturalnym zapchaniem przez erozja kości tych z w i e r z ą t we w n ę k i b r z e g ó w jaskini, albo są co najmniej niepewne, gdyż ich doku­ mentacja okazała się tendencyjna; wreszcie udowodniono, że niedźwiedź nie grał istotnej roli w gospodarce l u d ó w paleolitu, a wielkie ilości jego kości w grotach górskich, nawet tych n i e w ą t p l i w i e zamieszkanych przez człowieka, ś w i a d c z ą t y l k o , że przez tysiące lat n i e d ź w i e d z i e chroniły się do jaskiń, by tu zakończyć życie. Sprawa „ k u l t u r y ł o w c ó w niedźwiedzia jaskiniowego" ma bardzo istotne znacze­ nie dla zagadnienia K a r p a t i dlatego wszelkie dyskusje na ten temat m u s z ą żywo i n t e r e s o w a ć każdego, kto zajmuje się historią osadnictwa gór. Co prawda Karpaty nie były zamieszkane przez „łowców niedźwiedzia", a w wysokich jaskiniach ta­ t r z a ń s k i c h nie chronił się człowiek paleolitu, j e d n a k ż e j u ż w tych odległych czasach nie s t a n o w i ł y one bariery nie do przebycia. Dowodzi tego a r t y k u ł L . V e r t e s a . Surowiec krzemienny pochodzenia polskiego w węgierskim paleolicie i mezolicie (s. 167—169). Okazuje s:ę, że n a r z ę d z i a z polskiego krzemienia ś w i o c i e c h o w s k i e g o zna­ leziono na terenie Węgier, o 400 k m od miejsca jego wydobywania. Ludzie, którzy przenieśli go na t a k ą odległość, musieli p r z e w ę d r o w a ć przez Karpaty. Do czasów z pogranicza prehistorii i historii odnosi się a r t y k u ł T. L e w i c ­ k i e g o Karpaty w opisach geografów arabskich i perskich IX—Xl w, (s. 191—201). Dowiadujemy się, że w t y m czasie istniał w i e l k i szlak handlowy u ż y w a n y przez k u p c ó w arabskich, a wiodący z północnej A f r y k i przez H i s z p a n i ę i Italię, n a s t ę p n i e przez całą E u r o p ę ś r o d k o w ą i w s c h o d n i ą do Chazarii, na północny Kaukaz, do ujścia Wołgi i nad Morze Kaspijskie. Warianty tego gigantycznego szlaku przecinały K a r ­ paty na trasach: Praga — K r a k ó w — K i j ó w oraz p ó ł n o c n e W ę g r y — Słowacja — K a r p a t y — Kijów. Zainteresowanie, j a k i m Arabowie darzyli w n ę t r z e Europy, w i ą ż e się ponadto z ich ś m i a ł y m i planami połączenia d r o g ą l ą d o w ą Syrii z posiadłościami arabskimi w Hiszpanii (z o m i n i ę c i e m m ó r z penetrowanych przez Bizancjum). S t ą d mnogość relacji k u p c ó w i specjalnych w y s ł a n n i k ó w o krajach, m i ę d z y i n n y m i t a k ż e karpackich, jak dzisiejsza Polska, Czechosłowacja i Ukraina. W relacjach tych w y s t ę p u j ą Karpaty b ą d ź j a k o nie nazwane góry, dające się z p e w n o ś c i ą zidentyfi­ k o w a ć z Karpatami, bądź zwane „ G ó r a m i K r a k o w s k i m i " , wreszcie pod s w ą dzisiej­ szą n a z w ą Karpat (oczywiście zniekształconą przez t r a n s k r y p c j ę i błędy kopistów). 1 �RECENZJE 420 Karpaty w y s t ę p u j ą również na ówczesnych mapach arabskich, zresztą jako zupełnie fantastyczne g ó r o t w o r y ; np. w dziele geografa Ibn Hawqala łączą się w jeden ł a ń ­ cuch górski z jednej strony z Kaukazem, z drugiej z A l p a m i i Pirenejami. Najstarsze wzmianki o Karpatach w źródłach wschodnich pochodzą z I X w., spotykamy je n a s t ę p n i e aż do k o ń c a X I I w . : natomiast późniejsze przekazy nie wspo­ m i n a j ą j u ż o Karpatach. Autor zwraca u w a g ę na ciekawy fakt, że w stosunku do arabskich źródeł pisanych i źródeł archeologicznych w postaci znalezisk monet arabskich ilość p r z e k a z ó w dotyczących Karpat jest bardzo nieliczna i raczej są to tylko lakoniczne wzmianki. .,Być może — pisze autor — nie i n t e r e s o w a ł a ich [ A r a b ó w ] zbytnio geografia fizyczna Europy, gdyż uwaga ich skierowana była g ł ó w n i e na zwyczaje i k u l t u r ę l u d ó w zamieszkujących te obszary oraz na handel z n i r n i " (s. 201). Dla nas n i e w ą t p l i w i e ciekawy jest f a k t . żc j u ż pod koniec pierwsze­ go tysiąclecia n.e. istniały stałe szlaki w i o d ą c e poprzez Karpaty. D o d a t k o w ą d o k u m e n t a c j ę w y w o d ó w T. Lewickiego przynosi a r t y k u ł M . C z a pk i e w i c z o w e j umieszczony w dziale „ K o m u n i k a t ó w " , Moneta arabska znaleziona iv Gorlicach (s. 213—216). Chodzi t u o znalezisko felsa, monety zdawkowej ze stopu żelaza i miedzi o bardzo niskiej wartości, pochodzącej z lat 822—828/829. P o n i e w a ż felsy nie były w y w o ż o n e z k r a j ó w arabskich ani jako kruszec, ani jako pieniądz, autorka dochodzi do wniosku, że „nasz fels dostał się do Polski zupełnie przypadko­ w o " (s. 216). Chodzi t y l k o o to, na czym polegał ten ..przypadek'-. M o i m zdaniem autorka mogła z u p e ł n i e śmiało pokusić się o stwierdzenie, że jeśli fels nie był przedmiotem w y m i a n y , musiał p r z y w ę d r o w a ć do Gorlic, a przynajmniej do Polski, nie jako przedmiot w y m i a n y podawany z r ą k do r ą k , ale wraz z kupcem z k r a j ó w arabskich, k t ó r y zapewne przez zapomnienie zostawił go w swym mieszku, a n a s t ę p ­ nie zgubił, w y r z u c i ł lub p o d a r o w a ł — bo nie w y m i e n i ł , skoro fels nie m i a ł w a r t o ś c i w handlu zagranicznym. Fels gorlicki może więc być dowodem obecności m i e s z k a ń c a kalifatu na północnej stronie Karpat. W ś r ó d k o m u n i k a t ó w dotyczących archeologii polskiego Podkarpacia specjalnie i n t e r e s u j ą c y ze względu na p o r u s z o n ą w n i m t e m a t y k ę osadniczą jest a r t y k u ł A. Ż a k i e g o, dotyczący p r o b l e m ó w osadniczych ziemi sądeckiej, Naszacowice — Podegrodzie — Stary Sącz (s. 219—224). Autor, z e s t a w i a j ą c w y n i k i dotychczasowych b a d a ń terenowych, stwierdza, że w Starym Sączu nie znaleziono d o t ą d miejsca, gdzie mógłby się mieścić w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n y gród k a s z t e l a ń s k i ; równocześnie badania s o n d a ż o w e prowadzone tutaj nie w y k a z a ł y m a t e r i a ł u starszego niż z X I I I w. O t y m ostatnim czytamy w artykule M . T r z e p a c z - C a b a l s k i e j , Badania sondażowe w Starym Sączu, pow. Nowy Sącz (s. 227—231), k t ó r a p r z e p r o w a d z i ł a t u 14 p r ó b n y c h w y k o p ó w , przy czym s t w i e r d z i ł a lokalizację dawnego miasta tam, gdzie i dziś znaj­ duje się jego centrum, oraz określiła, że najstarszy znaleziony m a t e r i a ł ceramiczny pochodzi z X I I I w. Fakty w s k a z u j ą więc na to, że Stary Sącz p o w s t a ł w czasie, z k t ó r e g o pochodzi jego akt lokacyjny, czyli w X I I I w. W poszukiwaniu wczesno­ ś r e d n i o w i e c z n e j kasztelanii A . Ż a k i dochodzi do grodziska Grobla we wsi Podegro­ dzie, k t ó r e g o położenie i rozmiary świadczą, że było w a ż n y m centrum osadniczym, a m a t e r i a ł ceramiczny datuje je na X I — X I I I w . Upadek Podegrodzia w X I I I w. w i ą ż e się zapewne z założeniem Starego Sącza. Naszacowice, gdzie znajduje się gro­ dzisko starsze od Grobli w Podegrodziu, wedle przypuszczeń autora s t a n o w i ł y jesz­ cze starsze centrum osadnicze. Centralny gród ziemi sądeckiej trzykrotnie z m i e n i a ł ­ by więc swoje miejsce, przenosząc się z Naszacowic do Podegrodzia, stąd 'ło Starego Sącza, a wreszcie do Nowego Sącza. Tego rodzaju niestałość centrum administracyj­ nego jakiegoś o k r ę g u jest zjawiskiem raczej rzadkim w historii osadnictwa połu­ dniowej Polski. �430 RECENZJE O „Rejestrze nowych stanowisk i znalezisk" oraz dziale „Recenzji" p i s a l i ś m y j u ż w y ż e j ; należy jeszcze w s p o m n i e ć o dziale d o t y c z ą c y m archeologii innych t e r e n ó w górskich, k t ó r y w t y m zeszycie w y p a d ł z u p e ł n i e zadowalająco, w n o s z ą c ciekawe w i a d o m o ś c i z zakresu ogólnej problematyki osadnictwa górskiego. W sumie zeszyt drugi „Acta Archaeologica Carpathica" przedstawia poziom znacznie bardziej w y r ó w n a n y niż zeszyt pierwszy i stanowi bardzo cenny w k ł a d do poznania roli Karpat w przedhistorycznej i historycznej przeszłości. Anna Kowalska-Lewicka R O C Z N I K S Ą D E C K I , Nowy Sącz, t. I : 1939, I I : 1949, I I I : 1957, I V : 1960 Dwa pierwsze tomy „Rocznika", wydane przez Miejską Bibliotekę i m . J. Szujskie­ go w N o w y m Sączu, redagowane były przez dr T. Mączyńskiego. Po dłuższej prze­ rwie w 1957 r. reaktywowano w y d a w n i c t w o staraniem O d d z i a ł u Polskiego Towa­ rzystwa Historycznego w N o w y m Sączu, pod r e d a k c j ą K . Golachowskiego. Przed­ mowa nowego zespołu redakcyjnego do t. I I I zapowiada druk „ p r a c i a r t y k u ł ó w o tematyce sądeckiej z historii ogólnej i nauk pokrewnych, jak archeologia, etno­ grafia, etnologia, historia literatury, historia sztuki". J e d n a k ż e profil w y d a w n i c t w a jest zdecydowanie historyczny w tradycyjnym rozumieniu tego słowa. Etnografa m o g ą tu z a i n t e r e s o w a ć n a s t ę p u j ą c e pozycje: w t. I — J. F l i s , Sądeczyzna i jej granice, s. 1—20 (ustalenie granic regionu sądeckiego na podstawie danych osadniczych i historycznych granic administracyjnych — kasztelanii, a potem powiatu); E. P a w ł o w s k i , Z geografii wyrazów polskich: podelga i podyma, s. 264—269; t. I I I — W. B a z i e 1 i c h, Zeznania niektórych uczestników powstania chochołowskiego, s. 347—375 ( m a t e r i a ł y ź r ó d ł o w e — protokoły pierwszych p r z e s ł u ­ c h a ń ) ; K . G o l a c h o w s k i , Bibliografia Sądeczyzny, s. 393—418 (zestawia pozycje wszystkich dyscyplin, a t a k ż e i beletrystyczne, dotyczące S ą d e c z y z n y ; u w z g l ę d n i a w szerokim zakresie m a t e r i a ł y zamieszczane w prasie); t. I V — A . Ż a k i , O po­ łożeniu wczesnośredniowiecznego Sącza, s. 1—50 (interesująca, choć może nieco zbyt ś m i a ł a p r ó b a rekonstrukcji pierwotnego zespołu osadniczego); H . B a r y c z , Relacja o roku 1846 w Sądeczyźnie (tekst Nikodema Gojskiego), s. 187—210; t e n ż e , Stani­ sław Łempicki. Z pamiętnika sądeckiego, s. 211—237 (szczególnie i n t e r e s u j ą c y frag­ ment o dziadach n o w o s ą d e c k i c h ) ; w Kronice notatka „ W y s t a w a pokonkursowa sztuki ludowej Sądeczyzny", s. 301—302. Helena Bur char downa PASTERSTWO T A T R POLSKJCII I P O D H A L A pod red. W. Antoniewicza: t. I . Fizjografia i geografia pasterstwa Tatr Polskich i Podhala, W r o c ł a w 1959, ss. 224; t. I I . Pastwiska podgórskie i górskie Tatr Polskich i Podhala. Teraźniejszość i przy­ szłość, W r o c ł a w 1960, ss. 209; t. I I I . Hodowla owiec i bydła w Tatrach Polskich i na Podhalu. Teraźniejszość i przyszłość, W r o c ł a w 1961, ss. 191; w y d . Ossolineum W latach 1959—1961 u k a z a ł y się trzy pierwsze tomy zakrojonego na bardzo s z e r o k ą skalę wydawnictwa, k t ó r e g o celem jest wszechstronne, monograficzne przed­ stawienie zagadnienia owczarstwa na terenie Tatr i Podhala — tła, na j a k i m się ono r o z w i n ę ł o i rozwija nadal, jego przeszłości, teraźniejszości oraz perspektyw rozwojo- �RECENZJE 431 wych na przyszłość. Nie mamy d o t ą d w literaturze p e ł n e j syntezy pasterstwa jed­ nego regionu, inicjatorowi więc i redaktorowi w y d a w n i c t w a , a t y m samym i nauce polskiej przypada w udziale zasługa p i e r w s z e ń s t w a w skali ś w i a t o w e j . Prace przygotowawcze do tego wielkiego dzieła rozpoczęły się j u ż w pierwszych latach powojennych przez zbieranie m a t e r i a ł ó w do architektury pasterskiej, po czym przyszły pertraktacje z licznymi autorami, k t ó r y c h prace złożą się na całość w i e l k i e j monografii, a k t ó r z y r e p r e z e n t u j ą wszystkie działy nauki z w i ą z a n e z zagadnieniami pasterskimi. Wydawnictwo zaplanowane jest na 10 t o m ó w , z czego trzy pierwsze, wymienio­ ne w tytule naszej recenzji, już się ukazały. N a s t ę p n e dotyczyć b ę d ą historii i organi­ zacji pasterstwa t a t r z a ń s k i e g o (t. I V ) , s t u d i ó w nad pasterstwem Tatr i Pod­ hala (t. V), s ł o w n i c t w a i nazewnictwa pasterskiego w Tatrach Polskich i na Pod­ halu (t. V I ) , budownictwa pasterskiego w Tatrach Polskich (t. V I I ) , pasterzy t a t r z a ń ­ skich i ich sztuki (t. V I I I ) , folkloru pasterskiego Tatr Polskich i Podhala (t. I X ) , ikonografii i bibliografii pasterstwa w Tatrach Polskich i na Podhalu (t. X ) . Wydanie całości przewidziane jest do roku 1964. Najciekawsze dla historyka k u l t u r y ludowej zagadnienia znajdą się dopiero w tomach przygotowywanych do druku. O m a w i a j ą c więc wydane j u ż trzy pierwsze tomy, o g r a n i c z ę się do sprawozdawczego i c h o m ó w i e n i a i p o d k r e ś l e n i a p r o b l e m ó w szczególnie ciekawych z p u n k t u widzenia z a i n t e r e s o w a ń etnografii. N a j w i ę c e j uwagi poświęcono w omawianych trzech pierwszych tomach racjonal­ nej gospodarce hodowlano-pasterskiej. Wprowadzeniem do tych z a g a d n i e ń jest Zarys fizjografii Tatr i Podhala (t. I , s. 27—75), opracowany przez Z. R a d w a ń s k ą - P a r y s k ą , dalsi autorzy z a j m u j ą się przede wszystkim aktualnym zagadnieniem stworzenia dla pasterstwa odpowiedniej bazy paszowej, przy czym o m a w i a j ą stan współczesny, dokonywane przez specjalistów eksperymenty i najbardziej racjonalne nowoczesne metody gospodarowania. Zagadnieniu bazy paszowej p o ś r e d n i o i bez­ p o ś r e d n i o p o ś w i ę c o n e są a r t y k u ł y tomu I I ; zagadnieniom czysto hodowlanym, i to nie t y l k o hodowli owiec, ale t a k ż e b y d ł a rogatego, poświęcono tom I I I . Obszernie potraktowano r ó w n i e ż stosunek pasterstwa do ochrony przyrody. Mówi o t y m głów­ nie a r t y k u ł Z. R a d w a ń s k i e j - P a r y s k i e j (t. I , s. 175—192); ponadto z a j m u j ą się n i m — choć j u ż ubocznie — inne a r t y k u ł y , zwłaszcza w tomie I I . Z etnograficznego p u n k t u widzenia jest k i l k a szczególnie i n t e r e s u j ą c y c h arty­ k u ł ó w rozsianych we wszystkich trzech tomach, k t ó r e t u osobno o m ó w i ę : Tom pierwszy po k r ó t k i e j przedmowie S. Leszczyckiego otwiera a r t y k u ł W. A n t o n i e w i c z a , inicjatora i redaktora w y d a w n i c t w a , poświęcony Dziejom badań pasterstwa górskiego w Polsce (s. 9—26). Omawia je autor wedle ,,linii rozwojowych b a d a ń nad pasterstwem", przy czym p o d k r e ś l a duży w k ł a d do tych b a d a ń geogra­ fów, h i s t o r y k ó w , j ę z y k o z n a w c ó w , a stosunkowo mniejszy etnografów, co jest słusz­ n y m stwierdzeniem o d n o ś n i e do czasów dawniejszych. Ostatnio sytuacja ta uległa zmianie dzięki pracom przede wszystkim B . K o p c z y ń s k i e j - J a w o r s k i e j oraz innych etnografów, o czym świadczyć będzie w y m o w n i e tom I V Pasterstwa. Wprowadzeniem w o g ó l n o e u r o p e j s k ą s y t u a c j ę w pasterstwie jest a r t y k u ł S. B e ­ r e z o w s k i e g o , Problemy geograficzne pasterstwa wędrownego (t. I , s. 77—146). Po klasyfikacji wszystkich w y s t ę p u j ą c y c h na terenie Europy t y p ó w w ę d r ó w e k paster­ skich przechodzi autor do opisu g ł ó w n y c h t e r e n ó w pasterstwa w ę d r o w n e g o w Europie i charakterystycznych dla każdego z tych t e r e n ó w t y p u w ę d r ó w e k , t r a k t o w a n y c h już nie w oderwaniu, ale na tle specyficznych w a r u n k ó w miejscowych. Dzięki szerokiemu spojrzeniu autora i bogatemu m a t e r i a ł o w i p o r ó w n a w c z e m u , j a k i przy­ tacza, szczególnie plastycznie w y s t ę p u j e nasza rodzima forma pasterstwa. �432 RECENZJE A r t y k u ł W. H . P a r y s k i e g o poświęcony jest Szlakom pasterskim w Tatrach i na Podtatrzu (t. I , s. 147—174). Szczegółowo opracowuje autor najpierw ogólne szlaki komunikacyjne na Podtatrzu na podstawie d o k u m e n t ó w historycznych, n a s t ę p n i e szlaki w i o d ą c e z Podhala w Tatry, wreszcie najdawniejsze drogi przez Tatry, k t ó r e w swych p o c z ą t k a c h były drogami pasterskimi (najdogodniejsze) i m y ­ ś l i w s k i m i (mniej dostępne). Nowością w literaturze jest opis szlaków dziennego wypasu, w i o d ą c y c h z szałasu na pastwiska, k t ó r e to zagadnienie było dotąd pomijane przez badaczy. Jak we wszystkich innych pracach W. H . Paryskiego, i tu t a k ż e uderza ścisłość i precyzyjna znajomość terenu oraz s k r u p u l a t n o ś ć w wykorzysta­ niu źródeł. Ostatnim wreszcie ze specjalnie dla etnografa i n t e r e s u j ą c y c h a r t y k u ł ó w jest Owczarstwo podhalańskie i jego rozwój A. D r o z d o w s k i e g o (t. I I I , s. 41—99). Jest to studium współczesnego owczarstwa p o d h a l a ń s k i e g o , podbudowane d o s k o n a ł ą znajomością tradycji, najzupełniej poprawne z p u n k t u widzenia metody etnograficz­ nej, a wzbogacone o uwagi krytyczne i w a r t o ś c i u j ą c e , p ł y n ą c e z faktu, że autor nie t y l k o wie. jak jest, ale i jak b y ć powinno. O m ó w i w s z y pasterstwo przedwojenne i współczesne t a t r z a ń s k i e , daje on szczegółowe dzieje (z przytoczeniem pełnej dokumentacji) wyruszenia owiec z Podhala na wschód, najpierw na J a w o r k i , a póź­ niej w Beskid Niski i Bieszczady. G ł ę b o k ą znajomość współczesnej góralskiej rzeczywistości w i d a ć r ó w n i e ż w projektach zmian podawanych przez autora. W prze­ c i w i e ń s t w i e do akademickiego stanowiska innych a u t o r ó w Drozdowski w i d z i perspektywy zmian w granicach realnych m o ż l i w o ś c i ; u w z g l ę d n i a nie t y l k o postulaty nauki, ale i przez wiele w i e k ó w n a r a s t a j ą c e tradycje gospodarcze, społeczne i oby­ czajowe górali. Daje on, ogólnie biorąc, m o n o g r a f i ę tradycyjnego i współczesnego owczarstwa t a t r z a ń s k i e g o . U z u p e ł n i e n i e m jego historii rozwoju pasterstwa jest k r ó t k a , raczej literacka relacja J. K o l o w c y , Wielki redyk (t. I I I , s. 115—130), i mapa współczesnego prze­ pędu owiec i bydła rogatego z Podhala na nowe tereny wypasu wraz z o b j a ś n i e n i a m i (t. I I I , s. 131—135), k t ó r e m a j ą w a r t o ś ć dokumentu przy studiowaniu najnowszych form wypasu. W a r t o ś ć dzieła W. Antoniewicza, j a k to j u ż wspomniano na wstępie, jest ogromna. Dzięki kompleksowemu ujęciu daje on, po raz pierwszy w dziejach nauki, pełny obraz owczarstwa. Z a r ó w n o dla e t n o g r a f ó w , j a k i przedstawicieli i n n y c h nauk z a j m u j ą c y c h się t ą p r o b l e m a t y k ą jest to rodzaj encyklopedii, gdzie b ę d ą mogli znaleźć p e ł n e opracowanie wszystkich kwestii z w i ą z a n y c h z pasterstwem. Etnograf znajdzie t u w y t ł u m a c z e n i e szeregu f a k t ó w znanych z k u l t u r y tradycyjnej, znajdzie podstawowe, potrzebne m u w i a d o m o ś c i z zakresu ł ą k a r s t w a , zootechniki i t d . , na­ tomiast zootechnik l u b ł ą k a r z dowie się, j a k n a p r a w d ę w y g l ą d a tradycyjne paster­ stwo, z k t ó r y m się spotyka. O m a w i a j ą c Pasterstwo jako całość w s p o m n i e ć należy o starannym, przejrzystym i celowym u k ł a d z i e t o m ó w , jak r ó w n i e ż o wzorowo opracowanych przez W. H . Pa­ ryskiego indeksach. Osobna wzmianka n a l e ż y się wreszcie doskonałej szacie graficznej i ilustracyjnej (można m i e ć pewne zastrzeżenia tylko co do jakości papieru) i wysokiemu poziomowi artystycznemu fotografii. Anna Kowalska-Lewicka �433 RECENZJE H A N N A P I E Ń K O W S K A , Podtatrzańskie obrazy na szkle, barwnych i l . 16; Polskie W y d a w n i c t w o Muzyczne. K r a k ó w 1961, ss. 33 + 1, Z radością należy p o w i t a ć wznowienie akcji wydawniczej przez Muzeum T a t r z a ń s k i e i m . Tytusa C h a ł u b i ń s k i e g o w Zakopanem — mam t u na myśli świeżo w y d a n ą b r o s z u r ę H . P i e ń k o w s k i e j o Podtatrzańskich obrazach na szkle. A u t o r k a zajmuje się g r u p ą o b r a z ó w z Orawy, Spiszu i Podhala, t r a k t u j ą c je łącznie, jako pochodzące z polskiego Podtatrza. Ś w i a d o m i e odrzuca ona etnograficzne aspekty zagadnienia, stara się natomiast „oceniać je [obrazy na szkle] od strony artystycznej, jak dotąd jedynie marginesowo u w z g l ę d n i a n e j przez badaczy" (s. 5). Zgodnie z t y m z a ł o ż e n i e m przeprowadza w n i k l i w ą analizę w a l o r ó w artystycz­ nych o b r a z ó w na szkle, na podstawie k t ó r e j dochodzi do wniosku, że mimo ruchliwo­ ści tego rodzaju o b i e k t ó w sztuki dadzą się w y o d r ę b n i ć pewne specyficzne cechy o b r a z ó w spotykanych na polskim Podtatrzu i że „ p o r ó w n a n i e naszych o b r a z ó w na szkle z obrazami t e r e n ó w sąsiednich pozwala w y o d r ę b n i ć twórczość charaktery­ styczną w pierwszym rzędzie dla naszej ziemi. Na czoło w y s t ę p u j e t u w y r a ź n i e grupa o b r a z ó w syntetycznych, k t ó r y c h w tej ilości i o t y m walorze artystycznym — j a k m o ż n a sądzić z dotychczasowych publikacji — nie znajdujemy w zbiorach czeskich i słowackich. Są one r ó w n i e ż obce ziemi ż y w i e c k i e j " (s. 20,21). Stwierdzenie to jest t y m ciekawsze, że nieliczne zresztą dane, j a k i e posiadamy, p r z e m a w i a j ą raczej prze­ c i w temu, jakoby obrazy te wykonywane były przez a r t y s t ó w pochodzących z p o l ­ skiego Podtatrza. W y o d r ę b n i w s z y polskie p o d t a t r z a ń s k i e malarstwo na szkle próbuje autorka ustalić jego chronologię na podstawie p o r ó w n a ń z ustalonymi w czasie k i e r u n k a m i sztuki ogólnoeuropejskiej — co wobec ludowości tego malarstwa zupełnie zawodzi. Stara się n a s t ę p n i e z w i ą z a ć je z h u t a m i szkła, c z y n n y m i przede wszystkim w X V I I w. na terenie Polskich Karpat i Podkarpacia, i z o ś r o d k a m i masowych pielgrzymek odpustowych, j a k np. K a l w a r i a Zebrzydowska — i t u r ó w n i e ż rezultaty są nega­ tywne. Malarstwo na szkle pozostaje w dalszym ciągu zawieszone w próżni chrono­ logicznej i nie z w i ą z a n e z polskimi miejscami kultu. Wobec pełnej a n o n i m o w o ś c i tego malarstwa powraca autorka do jego w a l o r ó w w y ł ą c z n i e artystycznych i podkreśla ich t r w a ł e znaczenie, jakie zawdzięczają „ w y ­ sokim w a r t o ś c i o m plastycznym", oraz ich bliskość ze współczesną sztuką. Stwierdza, że „obrazy na szkle posiadają w a r t o ś c i zgodne z pojęciami leżącymi u podstaw plastyki współczesnej"' (s. 29) — stąd ich o d d z i a ł y w a n i e na odbiorcę wychowanego na zasadach współczesnej estetyki. Praca P i e ń k o w s k i e j , dzięki nowemu spojrzeniu na malarstwo na szkle, stanowi c e n n ą pozycję w literaturze dotyczącej sztuki ludowej Karpat. W a r t o ś ć jej podnosi jeszcze doskonalą oprawa graficzna i dobre, wierne kolorystycznie ilustracje przed­ s t a w i a j ą c e obrazy na szkle najbardziej typowe dla w y r ó ż n i o n y c h k i e r u n k ó w artys­ tycznych. Anna Kowalska-Lewieka P A U L C H O M B A R T DE L A U W E [red.], Famille et habitation, Travaux du Groupe d'Ethnologie Sociale, Centre National de la Recherche Scientifique, I . Sciences humaines et conceptions de Vhabitation, Paris 1959, ss. 214, I I . Un essai d'obser­ vation expérimentale, Paris 1960, ss. 364. Do zjawisk najbardziej charakterystycznych dla współczesnej cywilizacji prze­ m y s ł o w e j należy rozwój wielkich zbiorowisk miejskich, s k u p i a j ą c y c h setki tysięcy lub miliony m i e s z k a ń c ó w . Powstawanie tych olbrzymich aglomeracji pociąga za sobą zasadnicze p r z e o b r a ż e n i a w warunkach życia ludności, w jej d ą ż e n i a c h , aspiracjach, Etnografia Polska, t. V I 28 �434 RECENZJE zachowaniu się, w stosunkach społecznych, w funkcjonowaniu r ó ż n o r o d n y c h insty­ tucji. Obok p r z e j a w ó w postępu społecznego i kulturalnego zaznacza się niejedno­ krotnie dezorganizacja społeczna, izolacja poszczególnych grup lub jednostek, w y ­ stępują liczne sprzeczności i konflikty, k t ó r e m o g ą nieść zgubne skutki na przy­ szłość. W dążeniu do zapobiegania t y m n i e p o ż ą d a n y m zjawiskom, do ś w i a d o m e g o k s z t a ł t o w a n i a życia społecznego od dawna j u ż rozpoczęto studia nad w i e l k i m i ośrod­ kami miejskimi. W c h w i l i obecnej rozwijają się one g ł ó w n i e w krajach, w k t ó r y c h procesy urbanizacyjne w y s t ą p i ł y najwcześniej i najintensywniej, t j . w A n g l i i , Francji, Niemczech i w Stanach Zjednoczonych. Spośród zespołów badawczych z a j m u j ą c y c h się ś r o d o w i s k i e m wielkomiejskim do najciekawszych należy tzw. Groupe d'Ethnologie Sociale w P a r y ż u pod k i e r u n ­ kiem prof. P. H . Chombarta de Lauwe. Zespół ten, istniejący od 1950 r., łączy punkt widzenia socjologiczny, etnograficzny i psychologiczny. Prof. Chombart de Lauwe d u ż ą w a g ę przywiązuje do b a d a ń etnograficznych nad miastem. „Jeżeli w y s t ę p o w a ł a we Francji tendencja — pisze w jednej ze swoich prac — do ograniczania przed­ miotu etnografii do społeczeństw archaicznych, był to naszym zdaniem błąd. Istnie­ je etnografia w i e l k i c h miast p r z e m y s ł o w y c h , tak jak istnieje socjologia l u d ó w pry­ m i t y w n y c h . Zaniedbywanie etnografii wielkich miast oznacza brak obiektywizmu w spoglądaniu na w ł a s n ą cywilizację" . Grupa Etnologii Społecznej o p u b l i k o w a ł a dotąd szereg prac dotyczących środo­ wiska wielkomiejskiego. W znanych studiach o P a r y ż u , Paris et Vagglomération pa­ risienne, poruszono zasadnicze zagadnienia ekologiczne z w i ą z a n e z rozwojem w i e l ­ kiego miasta. Życiu rodzinnemu p o ś w i ę c o n a jest monografia C h o m b a r t a de L a u w e La vie quotidienne des familles ouvrières' ï k i l k a mniejszych rozpraw' . S p e c j a l n ą uwagę zwrócono na problem dzieci i młodzieży w o ś r o d k a c h p r z e m y s ł o ­ wych*. Badania z tego zakresu są w toku. A w końcu w a ż n e miejsce w pracach Grupy zajmuje problematyka mieszkaniowa . 1 2 1 5 t P . H . C h o m b a r t de L a u w e [red.], Paris et l'agglomération parisienne, Paris 1952, t. I , s. 25. -P. C h o m b a r t de L a u w e , La vie quotidienne des familles ouvrières (Recherches sur les comportements sociaux de consommation), Centre National de la Recherche Scientifique Paris, 1956 (Travaux du Centre d'Etudes Sociologiques). Zob. np. P. H . i M . J. C h o m b a r t d e L a u w e. Facteurs du milieu et perturbations du groupe familial. Séminaire International de Recherches sur la Famille. VNESCO-Cologne, [ w : ] Recherches sur la Famille, t. I I , T û b i n g e n 1956; P. ÏÏ.Chomb a r t de L a u w e . La naissance des aspirations à des formes nouvelles de la famille. Séminaire.,., [w:] Recherches sur la Famille, t. I , Tubingen 1956; t e n ż e , Les rapports entre le milieu social et la famille en relation avec V'organisation de l'espace, Actes du T r o i s i è m e C o n g r è s M o n d i a l de Sociologie, t. 4, Amsterdam 1956, s. 35—40; P. H . i M . J. C h o m b a r t de L a u w e , L'évolution des besoins et la conception dynamique de la famille, „ R e v u e F r a n ç a i s e de Sociologie", t. 1: 1960, s. -¿03—125. Zob. np.: M . J. C h o m b a r t de L a u w e , Psychopatologie sociale de l'enfant inadapté, Centre National de la Recherche Scientifique, Paris 1959 (Travaux du Groupe d'Ethnologie Sociale); J. J e n n y , Les bandes spontanées d'adolescents. Hypothèses de recherches d'après une enquête, „Revue Trimestrielle de la Section UFO V A L de la Ligue de l'Enseignement". N° 10: 1959, s. 5—14. Logement et comportement des ménages dans trois cités nouvelles de l'agglomération parisienne. Enquête-pilote du Centre des Groupes Sociaux (1955—56). „Cahiers du Centre Scientifique et Technique du B â t i m e n t " , N° 30: 1957, s. 40; J. J e n n y , L . C o u v r e u r , P. C h o m b a r t de L a u w e , Logement et comportement des ménages dans trois cités nouvelles de l'agglomération bordelaise, „ C a h i e r s du Centre Scientifique et Technique du B â t i m e n t " , N° 34: 1958, s. 9—56; P. H . C h o m b a r t de L a u w e , L . C o u v r e u r , Ménages et cathégories sociales dans les habitations nouvelles, ..Informations Sociale»", N° 5: 1958, s. 138. :; r :j �RECENZJE 435 Dwutomowa praca zespołowa Familie et habitation porusza nadzwyczaj ciekawy problem stosunku pomiędzy m a t e r i a l n y m i przejawami cywilizacji a s t r u k t u r a m i społecznymi i sposobami m y ś l e n i a . Podstawowe założenia teoretyczne pracy for­ m u ł u j e Chombart de Lauwe we w s t ę p i e do I tomu. Życie społeczne rozgrywa się w pewnych ramach materialnych, na określonej przestrzeni, z k t ó r ą jest ściśle zespo­ lone. Wszelkie zmiany społeczne odbijają się na warunkach mieszkaniowych czło­ wieka i na o d w r ó t — p r z e o b r a ż e n i a w tych warunkach znajdują o d d ź w i ę k w życiu zbiorowym. Odnosi się to r ó w n i e ż do rodziny, k t ó r e j związek z jej baza p r z e s t r z e n n ą , mieszkaniem, nie ulega w ą t p l i w o ś c i . Niniejsze studia u w z g l ę d n i a j ą dwa aspekty kwestii mieszkaniowej. Z jednej strony analizują rolę mieszkania w życiu człowieka i z w i ą z a n e z t y m zagadnienia techniczne, ekonomiczne, społeczne i kulturalne. Z drugiej strony o m a w i a j ą przebieg życia społecznego w ramach mieszkania i osiedla. Kwestia mieszkaniowa odgrywa specjalną rolę we współczesnej cywilizacji prze­ m y s ł o w e j . Od dziesiątków lat narasta kryzys mieszkaniowy, zaostrzony jeszcze przez zniszczenia ostatniej wojny. Zdaniem Chombarta przyczyny tego kryzysu leżą nie t y l k o w momentach ekonomicznych, technicznych l u b demograficznych. Olbrzymie znaczenie posiada r ó w n i e ż pojawianie się nowych potrzeb, k t ó r y c h społeczeństwo nie może zadowolić, narastanie nowych aspiracji z w i ą z a n y c h z p r z e o b r a ż e n i a m i s t r u k t u ­ ry społecznej, zwłaszcza rodzinnej. Rozwój społeczny bowiem jest nie tylko w y n i ­ kiem zmian technicznych lub ekonomicznych, ale r ó w n i e ż pojawiania się nowych s y s t e m ó w w a r t o ś c i , k t ó r y c h wyrazem są w ł a ś n i e nowe potrzeby. Potrzeby dotyczące mieszkania m a j ą charakter fizjologiczny, psychologiczny l u b kulturalny. P o s i a d a j ą one różny stopień n a t ę ż e n i a , są zmienne w czasie i przestrzeni. Do n a j w a ż n i e j s z y c h potrzeb mieszkaniowych we w s p ó ł c z e s n y m ś r o d o w i s k u miejskim n a l e ż y , potrzeba przestrzeni, jej zagospodarowania i urządzenia, potrzeba nieza­ leżności i rozdziału funkcji poszczególnych grup i osób w e w n ą t r z mieszkania, po­ trzeba odpoczynku i r o z r y w k i , intymności grupy rodzinnej, uznania ze strony otoczenia, s t o s u n k ó w społecznych na z e w n ą t r z itp. Potrzebom t y m o d p o w i a d a j ą poszczególne elementy mieszkania i osiedla, k t ó r e w ten sposób spełniają o k r e ś l o n e funkcje. Pojęcie funkcji ma w t y m wypadku dwojaki aspekt: techniczny i psychosccjologiczny. Wysuwa się pytanie, w j a k i sposób funkcje przewidziane przez architekta (aspekt techniczny) spotykają się z f a k t y c z n ą rolą mieszkania w życiu jego u ż y t k o w n i k ó w (aspekt psychosocjologiczny), o ile o d p o w i a d a j ą na konkretne potrzeby m i e s z k a ń c ó w . Zagadnienie to jest centralnym problemem całej pracy. Tom I , Nauki humanistyczne, a koncepcja mieszkania, stanowi j a k gdyby w s t ę p do dalszych b a d a ń nad k w e s t i ą m i e s z k a n i o w ą . Cztery kolejne rozdziały pierwszej jego części p r z e d s t a w i a j ą udział etnologii, socjologii, ekonomii i psychologii w oma­ wianych problemach. Po scharakteryzowaniu rodziny i mieszkania w różnych c y w i l i ­ zacjach przedkapitalistycznych omówiono badania nad mieszkaniem we współczes­ nym społeczeństwie p r z e m y s ł o w y m , dalej p o w i ą z a n i a pomiędzy b u d ż e t e m r o d z i n n y m i mieszkaniem, a w k o ń c u n a s t ę p s t w a degradacji mieszkania dla zdrowia fizyczne­ go i psychicznego jego u ż y t k o w n i k ó w . Część druga tomu przedstawia współczesne koncepcje architektoniczne z w i ą z a n e z b u d o w ą m i e s z k a ń . Rozpoczyna j ą opis roz­ w o j u architektury funkcjonalnej od jej p o c z ą t k ó w w X V I I w. aż do c h w i l i obecnej. Po n i m zaś przytoczono fragmenty w y w i a d ó w z najwybitniejszymi współczesnymi architektami francuskimi, np. z Le Corbusierem. Wywiady te dotyczyły m . i n . na­ stępujących z a g a d n i e ń : budownictwo indywidualne a zespołowe, p o w i ą z a n i e planu osiedla i bloku z planem mieszkania, u w z g l ę d n i a n i e potrzeb i życzeń przyszłych m i e s z k a ń c ó w przy planowaniu osiedli, powierzchnia poszczególnych e l e m e n t ó w miesz- �436 RECENZJE kania, problem kuehni-jadalni, zabezpieczenie i n t e r e s ó w dzieci w nowych mieszka­ niach i osiedlach itp. W zakończeniu tomu pro i'. Chombart de Lauwe w y c i ą g a pewne wnioski prak­ tyczne z. tej konfrontacji osiągnięć nauk humanistycznych z p o g l ą d a m i i d ą ż e n i a m i a r c h i t e k t ó w . Współczesna architektura funkcjonalna p o d p o r z ą d k o w a n a jest potrze­ bom ludzkim, stawia sobie cele utylitarne, a f o r m ę chce dostosować do funkcji. Zmierza ona do zharmonizowania r ó ż n o r o d n y c h funkcji mieszkania i osiedla, do harmonijnego p o w i ą z a n i a w a r u n k ó w mieszkaniowych z życiem społecznym. Jest to możliwe tylko w t y m wypadku, gdy architekci b ę d ą dobrze z n a ć potrzeby i aspi­ racje przyszłych u ż y t k o w n i k ó w osiedli, gdy dokładniej zostanie sprecyzowany typ s t o s u n k ó w społecznych, j a k i ma w tych osiedlach p a n o w a ć . W tej c h w i l i szereg pro­ b l e m ó w jest jeszcze nie rozstrzygniętych i wymaga gruntownego przebadania. Nie ulega przy t y m w ą t p l i w o ś c i , że urbaniści i architekci p o w i n n i w y b i e g a ć m y ś l ą naprzód, że powinni liczyć się z potrzebami przyszłych pokoleń. W z w i ą z k u z t y m mieszkanie musi spełniać pewne zadania wychowawcze, musi s t a w i a ć przed jed­ n o s t k ą nowe wymagania. Z a s a d n i c z ą funcją nowego typu m i e s z k a ń jest — zdaniem Chombarta — uwolnienie człowieka od licznych obciążeń życia codziennego, od przymusu w a r u n k ó w materialnych i ś r o d o w i s k a społecznego. Mieszkanie powinno u ł a t w i a ć p e ł n y i harmonijny rozwój osobowości ludzkiej. Tom I I , Próba, obserwacji eksperymentalnej, omawia w y n i k i b a d a ń terenowych przeprowadzonych w trzech niedawno p o w s t a ł y c h osiedlach mieszkaniowych: w Bordeaux, na peryferiach P a r y ż a i na peryferiach Nantes. Dwa pierwsze osiedla (z k t ó r y c h k a ż d e liczy ok. 600 m i e s z k a ń ) s k ł a d a j ą się z szeregu b l o k ó w o r ó ż n e j wielkości, ostatnie natomiast, zaprojektowane przez Le Corbusiera, tworzy w ł a ś c i w i e jeden olbrzymi blok o prawie 300 mieszkaniach i c a ł y m potrzebnym w y p o s a ż e n i u (jak szkoły, przedszkola, sklepy itp.). Wszystkie te osiedla zamieszkane są przez trzy kategorie zawodowe: u r z ę d n i k ó w , r o b o t n i k ó w 1 tzw. k a t e g o r i ę p o ś r e d n i ą (kupcy, rzemieślnicy, zawody wolne itp.). Przedmiotem b a d a ń był problem poruszony w poprzednim tomie: o ile nowe osiedla mieszkaniowe zaspokajają potrzeb . ich mieszkańców. Starano się przy t y m zwrócić u w a g ę na różnice w potrzebach i w stylu życia trzech wyżej wymienionych kategorii zawodowych. Z a k ł a d a n o bowiem, że inaczej przebiega proces przystosowa­ nia się k a ż d e j z nich do nowych w a r u n k ó w życia i że daje on inne rezultaty. Na podstawie metody reprezentacyjnej wybrano dla każdego osiedla , . p r ó b k ę " złożoną z 45 rodzin, z czego po 15 rodzin p r z y p a d a ł o na k a ż d ą k a t e g o r i ę z a w o d o w ą . Po w y ­ zyskaniu istniejących d o k u m e n t ó w u r z ę d o w y c h , statystycznych itp. przeprowadzono w wybranych rodzinach szereg w y w i a d ó w , k t ó r y c h p o d s t a w ę s t a n o w i ł obszerny k w e ­ stionariusz. Badania m i a ł y w p e w n y m sensie charakter eksperymentalny, p o r ó w n y ­ wano np. rozmaite grupy żyjące w tych samych warunkach albo identyczne grupy żyjące w r ó ż n y c h warunkach, zestawiano styl życia n i e k t ó r y c h rodzin w ich dawnych mieszkaniach z stylem życia obecnym itp. 1 7 Całość tomu I I s k ł a d a się z czterech części. W pierwszej przedstawiono cele i metody b a d a ń oraz scharakteryzowano wspomniane w y ż e j osiedla i ich ludność. Część druga oprócz d o k ł a d n e g o opisu m i e s z k a ń omawia oceny i postawy l o k a t o r ó w , ich życzenia na przyszłość, zmiany w życiu rodzinnym w nowych w a i - n k a c h miesz­ kaniowych, rolę w y d a t k ó w na mieszkanie w b u d ż e c i e rodzinnym. W części trzeciej zanalizowano stanowisko w rodzinie ojca, m a t k i i dzieci oraz sposób u ż y t k o w a n i a przez nich przestrzeni mieszkalnej. A w końcu część czwarta poświęcona jest współżyciu wszystkich m i e s z k a ń c ó w nowego osiedla z sobą. Specjalną u w a g ę z w r ó ­ cono tutaj na zagadnienie młodzieży i sąsiedztwa. �437 RECENZJE W zakończeniu prof. Chombart de Lauwe reasumuje n a j w a ż n i e j s z e w y n i k i b a d a ń . Omawia m. i n . rolę nowych m i e s z k a ń w życiu ich l o k a t o r ó w : mężczyzn i kobiet, młodzieży i dzieci. Zwraca u w a g ę na różne niedociągnięcia z w i ą z a n e z planowaniem lub w y p o s a ż e n i e m m i e s z k a ń , k t ó r e ujemnie odbijają się na stosunkach rodzinnych. P o d k r e ś l a różnice w przystosowaniu się do nowych w a r u n k ó w mieszkaniowych r o b o t n i k ó w , u r z ę d n i k ó w i przedstawicieli innych z a w o d ó w . Do najciekawszych na­ leżą uwagi o współżyciu wszystkich m i e s z k a ń c ó w osiedla, a zwłaszcza o stosunkach sąsiedzkich. Na stosunki te znaczny w p ł y w w y w i e r a j ą : rozplanowanie, rozmiary, w y p o s a ż e n i e osiedla. Dla u n i k n i ę c i a konfliktów n i e z b ę d n a jest izolacja przestrzenna poszczególnych rodzin, zabezpieczenie ich przed h a ł a s e m , w y p o s a ż e n i e osiedla w u r z ą d z e n i a usługowe. Bardzo istotny jest problem p o w i ą z a ń komunikacyjnych osiedla z resztą miasta. Gdy p o w i ą z a n i a te są słabe, a osiedle jest odosobnione, sto­ sunki sąsiedzkie o d g r y w a j ą w n i m dużą rolę, s ą s i e d z t w o w y w i e r a z n a c z n ą presję na jednostkę. W wypadku przeciwnym m i e s z k a ń c y osiedla m a j ą w i ę k s z ą s w o b o d ę w doborze k o n t a k t ó w towarzyskich niekoniecznie w ramach sąsiedztwa. Charakte­ rystyczny jest fakt. że w badanych osiedlach utrzymuje się segregacja zawodowa, a nawet stopniowo wzrasta. Przedstawiciele tych samych kategorii zawodowych z biegiem czasu s k u p i a j ą się przy tych samych ulicach, w tych samych blokach. Niekiedy ci, k t ó r z y są w mniejszości, u s u w a j ą się w ogóle, p r z e p r o w a d z a j ą c się do innych dzielnic miasta. Niemniej jednak w ramach osiedli kształtuje się stopniowo życic zespołowe, t w o r z ą się z a w i ą z k i nowych struktur, czego wyrazem jest m.in. łączenie się m i e s z k a ń c ó w we w s p ó l n e organizacje. Proces ten jest t y m szybszy, i m większą s w o b o d ę pozostawia się ludności w decydowaniu o w s p ó l n y c h sprawach. Życia społecznego osiedla nie można r o z w a ż a ć w izolacji od szerszego s p o ł e c z e ń s t w a ; jest ono uwarunkowane przez ogólną k o n i u n k t u r ę gospodarczą, przez s t r u k t u r ą spo­ łeczną całego miasta, regionu i kraju, przez sytuację polityczną, n a r o d o w ą i m i ę d z y ­ narodową. K o ń c o w e uwagi poświęca Chombart de Lauwe zagadnieniu przejścia od obser­ wacji eksperymentalnej do interwencji eksperymentalnej. Przez z m i a n ę poszczegól­ nych e l e m e n t ó w mieszkania i osiedla w p o w i ą z a n i u z odpowiednim s k ł a d e m ludności m o ż n a by osiągnąć pełne przystosowanie się m i e s z k a ń c ó w do i c h m i e s z k a ń . Omawiana tutaj praca Famille et habitation stanowi pierwszy etap b a d a ń Grupy Etnologii Społecznej nad zagadnieniami mieszkaniowymi w środowisku w i e l k o m i e j ­ skim. Stojąc na pograniczu różnych nauk o ś w i e t l a ona wszechstronnie problem i'odz r.y i mieszkania w społeczeństwie kapitalistycznym. To k r z y ż o w a n i e p u n k t u widzenia socjologii, psychologii, etnografii, ekonomii itp. — rzadkie w badaniach te­ go typu — przynosi szereg w a r t o ś c i o w y c h r e z u l t a t ó w . Studia prof. Chombarta de Lauwe i jego w s p ó ł p r a c o w n i k ó w cechuje podejście historyczne. Współczesna sytu­ acja mieszkaniowa w ś r o d o w i s k u wielkomiejskim traktowana jest jako jedno ogniwo rozwojowe w ogólnym procesie przemian społecznych. Sam przebieg tego procesu należy do g ł ó w n y c h z a i n t e r e s o w a ń Grupy. Do zalet pracy należy r ó w n i e ż p o w i ą z a n i e podstawowej k o m ó r k i badawczej, rodziny i mieszkania, z szerszym t ł e m terytorial­ nym i społecznym, bez czego wiele z a g a d n i e ń byłoby n i e z r o z u m i a ł y c h . Na spe­ c j a l n ą u w a g ę zasługują podstawowe założenia teoretyczne pracy, k t ó r e w i ą ż ą się z ogólną teorią życia społecznego w y p r a c o w a n ą przez Chombarta de Lauwe. Za­ sadniczą koncepcją jest pojęcie potrzeby d o k ł a d n i e j o m ó w i o n e we wcześniejszej mo­ nografii, La vie quotidienne des familles ouvrières °. Potrzeby, u w a r u n k o w a n e szeregiem czynników, w p ł y w a j ą na aspiracje, dążenia, zachowanie się ludzi, co za ; ''Chombart de L a u w e. La vie quotidienne..., s. 147 n. �438 RECENZJE sobą pociąga ogólniejsze p r z e o b r a ż e n i a strukturalne i powstawanie nowych potrzeb. Wspomniane p r z e o b r a ż e n i a w y n i k a j ą naturalnie i z innych przyczyn, jak zmiany techniczne i ekonomiczne. O m a w i a n ą p r a c ę cechuje duża precyzja pojęciowa, dążność do maksymalnej ścisłości metodycznej. Z n a c z n ą w a r t o ś ć posiada wypracowana w* I I tomie metoda obserwacji eksperymentalnej, k t ó r a pozw ala na k o n t r o l ę w y n i k ó w b a d a ń przy po­ mocy r ó ż n y c h technik. Pomimo że omawiane studia nie m a j ą celów b e z p o ś r e d n i o usługowych, ich w a r t o ś ć praktyczna jest duża. Autorzy nie u n i k a j ą zresztą zajmo­ wania określonego stanowiska i ich wnioski z a m y k a j ą c e poszczególne części pracy lub rozdziały m a j ą zazwyczaj charakter w a r t o ś c i u j ą c y i normatywny. r Danuta A. I . E R O I - G O U R H A N I J. POIRIER, Ethnologie Paris 1953 de l'Union Do Française, browolska t. I , Afrique, r Nowa sytuacja polityczna po I I wojnie ś w i a t o w e j w y w a r ł a duży wpływ na roz­ wój w i e l u nauk we Francji. Zmiany, jakie zaszły w stosunkach między m e t r o p o l i ą a jej dawniejszymi koloniami, musiały znaleźć odbicie w wiedzy o tych terenach. W ś r ó d n a j w a ż n i e j s z y c h w i a d o m o ś c i o krajach i ludach znajdują się też te, k t ó r e w c h o d z ą w zakres etnologii. J u ż od pierwszych dni niepodległości Nowej Francji powstaje problem stworzenia nowych o p r a c o w a ń etnologii k r a j ó w w c h o d z ą c y c h w s k ł a d U n i i Francuskiej. J e d n ą z ważniejszych tego typu pozycji jest praca A. Ueroi-Gourhan i J. Poirier Etnologia Unii Francuskiej, wydana n a k ł a d e m Prasy Uniwersyteckiej w P a r y ż u w 1953 r. Jej autorzy są profesorami etnologii na u n i ­ wersytetach francuskich, pierwszy w P a r y ż u , drugi w Lyonie. O ile A. Leroi-Gourhan jest jednocześnie specjalistą w dziedzinie archeologii pierwotnej, o tyle drugi autor zajmuje się kwestiami prawa zwyczajowego oraz prawa kolonialnego. Poza t y m w ostatnich latach u w a g ę J. Poiriera z a a b s o r b o w a ł y zagadnienia historii etnologii i jej ogólnych koncepcji teoretycznych. Wyrazem tych z a i n t e r e s o w a ń jest k i l k a ostatnio opublikowanych prac o m a w i a j ą c y c h metody i techniki prac etnologicznych. Dzięki tak szerokiej rozpiętości z a i n t e r e s o w a ń i wiedzy reprezentowanej przez obu uczonych książka, o której mowa, należy do najbardziej kompetentnych o p r a c o w a ń w tej dziedzinie. 7 Historia b a d a ń nad etnologią A f r y k i ma we Francji bogate tradycje, sięgające p o c z ą t k ó w X I X w. M i m o to do lat trzydziestych naszego wieku badania nad A f r y k ą leżącą w granicach posiadłości francuskich nie były obiektem pracy większego zespołu. Sytuacja ta uległa zmianie w związku z powstaniem Instytutu A f r y k i Czar­ nej i Towarzystwa A f r y k a n i s t ó w z siedzibą w P a r y ż u . W w^yniku działania tych instytucji zorganizowano wiele ekspedycji naukowych, m a j ą c y c h na celu poznanie ludności t e r y t o r i ó w A f r y k i Zachodniej i Wschodniej. Do najsłynniejszych z nich zaliczyć trzeba e k s p e d y c j ę Dakar-Djibuti- k i e r o w a n ą przez profesora M. Griaule'a. Prace tego uczonego udowodniły, że n i e k t ó r e ludy m u r z y ń s k i e m a j ą systemy filo­ zoficzne niczym nie u s t ę p u j ą c e c h i ń s k i m i europejskim. Profesor Griaule z m a r ł w roku 1956, ale pozostawił zastępy w s p ó ł p r a c o w n i k ó w i uczniów, k t ó r z y k o n t y n u u j ą jego dzieło i badania nad d o g ł ę b n y m poznaniem k u l t u r m u r z y ń s k i c h . W ł a ś n i e z tych tradycji w y c h o d z ą autorzy tomu a f r y k a ń s k i e g o , posługując się w w ielu wypadkach m a t e r i a ł a m i zebranymi przez tego uczonego. r We w s t ę p i e do Etnologii Unii Francuskiej Ch. A n d r é Julien pisze, że podstawo­ w y m zadaniem serii tego rodzaju publikacji jest d o p o m o ż e n i e historykom tubylczych �RECENZJE 439 l u d ó w A f r y k i do stworzenia historii swych k r a j ó w . W ł a ś n i e w t y m celu praca za­ w i e r a wiele w n i o s k ó w historycznych opartych na m a t e r i a ł a c h etnologicznych. B ł ę ­ dem byłoby jednak t w i e r d z i ć , że z pracy tej nie b ę d ą korzystali i uczeni francuscy, w b r e w bowiem pozorom niewiele jest we Francji dzieł, k t ó r e by n a k r e ś l a ł y ogólne ramy etnologii francuskich t e r y t o r i ó w w Afryce, tak że książka Leroi-Gourhana i Poiriera w y p e ł n i a p e w n ą lukę w zakresie syntezy etnologii tych terenów. O ogólniejszym i bardziej syntetycznym podejściu do z a g a d n i e ń świadczy partia w s t ę p n a tej pracy, poświęcona o m ó w i e n i u etnologii jako nauki, jej zadań, metod, osiągnięć i użyteczności społecznej. W k i l k u p o d r o z d z i a ł a c h tej części znajdujemy szereg tez dotyczących genezy i rozwoju etnologii oraz jej technik. Nauka ta — zdaniem a u t o r ó w — ma granice p ł y n n e , gdyż jest syntezą całej myśli i działalności ludzkiej. Różni się t y m od innych nauk o człowieku, że traktuje go integralnie, nie k r ę p u j ą c się ani ramami czasowymi, ani przestrzennymi. Jej obecnym zadaniem jest danie ludom efektywnej znajomości i c h sąsiadów, bliskich i dalekich. Aby osiągnąć ten cel, etnologowie m u s z ą zdobyć m a k s y m a l n ą wiedzę o konkretnych ludach i gru­ pach etnicznych. Najlepszą d r o g ą uzyskania wiadomości etnologicznych jest ankieta, której najstarsza forma, w y w i a d , została udoskonalona dzięki kwestionariuszowi. Istnieje jednak obawa, by pytania ankiety, a potem i odpowiedzi na nie udzielone nie nosiły p i ę t n a zbytniego subiektywizmu. Dlatego też najlepszym wyjściem byłoby zdaniem a u t o r ó w — prowadzenie w y w i a d u tak, aby pytany o d p o w i a d a ł sam, a ba­ dacz z a p i s y w a ł t y l k o te elementy, k t ó r e go interesują. Po o m ó w i e n i u techniki an­ kietowej autorzy przytaczają k r ó t k ą h i s t o r i ę utrwalenia wiadomości. Droga wiodła, od opisu typu „ p o d r ó ż n i c z e g o " poprzez bezosobowe przedstawienie m a t e r i a ł ó w (eli­ minacja e l e m e n t ó w subiektywistycznych, przyjęcie s c h e m a t ó w opisu, kwestionariusze, testy itd.), aż do przyjęcia pewnych technik z zakresu nauk ścisłych (chodzi t u praw­ dopodobnie o zastosowanie m ó z g ó w elektronowych i metody statystycznej). Przedstawienie technik etnologii, a szczególnie zagadnienie ich modernizacji w y ­ w o ł a ł o u a u t o r ó w pewne refleksje na temat zmieniającego się zakresu tej nauki. O ile bowiem p o c z ą t k o w o zadanie etnologii było jasne: s t u d i o w a ć p r y m i t y w n e lub o p ó ź n i o n e formy działalności ludzkiej, o tyle z biegiem czasu nauka ta zaczęła się z a j m o w a ć s p o ł e c z e ń s t w a m i bardziej r o z w i n i ę t y m i . W konsekwencji n a s t ą p i ł okres, w k t ó r y m w y r a ż a n o wiele obaw, czy przejście takie nie będzie dla n a u k i niebez­ pieczne. Ale — zdaniem a u t o r ó w — zjawisko to należy do korzystnych dla nauki, p o n i e w a ż rozpatrywanie k u l t u r „ p r y m i t y w n y c h " obok b a d a ń nad cywilizacjami po­ zwala u c h w y c i ć zmiany i ewolucję instytucji niegdyś pierwotnych. Dzięki takiemu u k ł a d o w i rzeczy m o ż n a odróżnić elementy t r w a ł e od zmiennych i od tych, które t w o r z ą więź. Dalej obaj uczeni podkreślają, że w ł a ś n i e etnologia m o ż e w y k a z a ć , jak wiele jest e l e m e n t ó w w s p ó l n y c h między l u d a m i różnych ras i kultur. Współczesne badania rozszerzyły się r ó w n i e ż na społeczeństwa, z k t ó r y c h wyrośli sami. badacze. J u ż pierwsze w y n i k i w y k a z a ł y , że m i m o ś w i e t n e j z n a j o m o ś c i w ł a s n e j kultury nie zawsze ją dobrze rozumiemy. N a s t ę p n y m etapem ewolucji etnologii będzie, zdaniem Poiriera i Leroi-Gourhana, okres w s p ó ł p r a c y etnologów różnych ras, k r a j ó w i kultur, co pozwoli na symbiozę w zakresie poznania k u l t u r y ogólno­ światowej. Dalej znajdujemy r o z w a ż a n i a na temat z a g a d n i e ń w i ą ż ą c y c h etnologię z i n n y m i p o k r e w n y m i naukami. Na pierwsze miejsce wysunęli autorzy zagadnienia antropo­ logiczne. Na szczególną u w a g ę zasługuje tu fakt, że „ n a ł o ż e n i e się etnograficznego p u n k t u widzenia (kultury opóźnione i zaawansowane) na antropologiczny (rasy jednopochodne wyizolowane i wielopochodne, czyli s k ł a d a j ą c e się z w i e l u e l e m e n t ó w rasowych) d o p r o w a d z i ł o do powstania koncepcji „rasowo czystych p r y m i t y w ó w " �440 RECENZJE i „ h e t e r o g e n i c z n y c h e l e m e n t ó w cywilizowanych". Takie pojęcia pobudziły antropo­ logię do poszukiwania „czystych" t y p ó w antropologicznych, a potem do w a r t o ś c i o w a ­ nia ras. Z tego błędu antropologia wyszła dzięki pomocy biologii ogólnej, p r z y j m u j ą c od niej pojęcia dynamicznego rozwoju i zmienności cech. W dalszej partii w y w o d ó w z pogranicza antropologii autorzy p o d s u w a j ą w a ż n y z etnologicznego punktu widze­ nia wniosek, że antropolog w w i e l u momentach musi się p o w o ł y w a ć na etnologię, gdyż obecna sytuacja człowieka nie jest wyłącznie w y n i k i e m c z y n n i k ó w fizjolo­ gicznych, lecz r ó w n i e ż technicznych, społecznych i politycznych. W n a s t ę p n y c h podpunktach rozdziału autorzy przechodzą do p r o b l e m ó w w s p ó ł nych etnologii, lingwistyce i filologii. W s p ó ł p r a c a tych nauk zaznacza się szczególnie silnie przy rozpatrywaniu z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z religią i systemami pokre­ w i e ń s t w , w w y n i k u czego p o w s t a ł a dyscyplina zwana socjologią filologiczną. Wiele w s p ó l n e g o z etnologią ma r ó w n i e ż i prehistoria", k t ó r a nabiera dużego znaczenia tam, gdzie brak jest danych historycznych (np. przy odtwarzaniu historii l u d ó w kolo­ nialnych). Cechą specyficzną „ p r e h i s t o r i i " jest to, że ś w i a d e c t w a archeologiczne m ó ­ wią w zasadzie t y l k o o technicznej działalności człowieka. Mimo to prehistoryk musi b r a ć d o d a n ą przez siebie część jako całość, tak więc nie m o ż e p o m i j a ć z w i ą z a n y c h z t y m problemem z a g a d n i e ń społecznych (odtworzenie s t o s u n k ó w społecznych). W związku z t y m tam, gdzie ma on przed sobą „ k u l t u r ę " w .archeologicznym słowa znaczeniu (zespół o d k r y t y c h przez archeologa z a b y t k ó w ) , musi d o p a t r y w a ć się „ k u l ­ t u r y " w humanistycznym sensie, tzn. o d t w o r z y ć pozostałe elementy życia ludzkiego. Zadanie to jest wykonalne, o czym świadczy przytoczony przez Leroi-Gourhana p r z y k ł a d . S t ą d w y p ł y w a wniosek, że „ p r e h i s t o r i a " może zdobyć się na syntezę ewo­ lucji pieiwszych form technicznych ludzkości. Niestety, nauka ta ma pewne t r u d ­ ności, z k t ó r y c h n a j p o w a ż n i e j s z y m i są: n i e p e w n o ś ć , czy ewolucja narzędzi p o k r y w a się z e w o l u c j ą grup ludzkich oraz pewne pomieszanie pojęć z zakresu historii k u l ­ tury materialne,] i etnografii d o p r o w a d z a j ą c e do tego, że zbyt często łączy się ewo­ lucję poszczególnych narzędzi z ich „ e t n i c z n ą " i n t e r p r e t a c j ą . Ostatni i n a j d o k ł a d n i e j opracowany podpunkt rozdziału dotyczy z a g a d n i e ń tech­ nicznych. Zdaniem a u t o r ó w technologia pretenduje do zrozumienia człowieka w trak­ cie wykonywania przez niego podstawowych czynności życiowych, takich jak zaspo­ kajanie głodu, potrzeby pracy i snu. Nauka ta wraz z „ p r e h i s t o r i ą " ma za zadanie usytuowanie d o k u m e n t ó w materialnych i uwypuklenie ewolucji i n w e n c j i technicznej, podstawowej cechy ewolucji społeczeństw. Pierwsze z tych z a d a ń ustala p o w i ą z a n i a czasowe i przestrzenne poszczególnych p r z e d m i o t ó w b ę d ą c y c h w y t w o r e m techniki. Zajmuje się t y m tzw. technologia opisowa. Bezpośrednio z n i ą z w i ą z a n a jest techno­ logia p o r ó w n a w c z a , k t ó r a odtwarza g ł ó w n e linie rozwoju organizacji produkcji. P o d s u m o w u j ą c ogólne spostrzeżenia na temat znaczenia technologii autorzy stwier­ dzają, że jej zasadniczym zadaniem jest ustalenie znaczenia technicznego (signifi­ cation technique) każdego z zaobserwowanych f a k t ó w . Właśnie dlatego technologia może dać obraz łączności między poszczególnymi technikami oraz w p ł y w ó w , jakie one m a j ą na rozwój społeczeństwa. Po tak szeroko zakrojonej ekspozycji p o g l ą d ó w na tematy z a d a ń etnologii oraz ś r o d k ó w , j a k i m i ona rozporządza, autorzy podsumowali swe tezy z w r a c a j ą c u w a g ę na to, że etnologia opisuje ludzi oraz w a r u n k i ich bytu i ,,przedstawia to, co zbyt często staje się obiektem statystyk administracyjnych". To w ł a ś n i e etnologowie mogą powiedzieć, co to jest życie i myśl ludzka. Możemy sobie t y l k o zdać s p r a w ę z tego, co było i co jest obecnie, oraz ustalić g r a n i c ę między t y m , co jest nieuniknionym w y n i k i e m ewolucji, a t y m , co jest dla nas niedostatecznie z r o z u m i a ł e . A b y nie po­ zostawiać pewnych niejasności, Leroi-Gourhan i Poirier d o d a j ą n a s t ę p n i e , że etnologia �RECENZJE 441 nie jest w stanie rozwiązać p r o b l e m ó w ekonomicznych i rasowych oraz zapobiec uprze­ dzeniom s p o ł e c z n y m napotykanym u społeczeństw współczesnych, szczególnie w sto­ sunkach między ludnością k r a j ó w kolonialnych a metropolią. Podobne stwierdzenie wymaga jednak r e p l i k i . Jest to bowiem typowa postawa zachodnich uczonych, którzy poświęcając się pracy naukowej, s t a r a j ą się o m i n ą ć wszystkie problemy o znaczeniu politycznym kolidujące z interesami klas p a n u j ą c y c h . Jasne jest prze­ cież, że etnologia może w p o w a ż n y m stopniu w y k a z a ć fałsz tez, na k t ó r y c h opierają się zwolennicy dyskryminacji ras i kultur. Najdobitniej o t y m świadczy wydany przez UNESCO tom La question raciale devant la science moderne (Paryż 1953—1955). Ostatni rozdział w s t ę p n e j p a r t i i książki nosi tytuł ,,Od etnologii do rzeczywistości społeczeństw ludzkich" i zajmuje się problemami współżycia różnych k u l t u r i c y w i l i ­ zacji. Znajdujemy t u dosyć d o k ł a d n i e opracowany problem ekspansji jednych c y w i l i ­ zacji na tereny innych, k t ó r e albo b r o n i ą się i giną pod przemocą, albo zostają w c h ł o n i ę t e przez zaborców, a n a s t ę p n i e eksploatowane do ostatecznych granic. W ten sposób p o w s t a ł o szereg mocarstw kolonialnych, k t ó r e głosząc cywilizacyjna m i s j ę " niszczyły od dawna istniejące k u l t u r y tubylcze. Druga partia omawianej książki poświęcona jest k o n k r e t n y m problemom afrykanistycznym, zajmuje około 400 stron i rozbita jest na k i l k a części. Pierwsza z nich rozpatruje zagadnienia zaludnienia A f r y k i , druga zajmuje się etnologią A f r y k i Białej, a trzecia A f r y k i Czarnej. W układzie poszczególnych rozdziałów zachowano pewien schemat polegający na umieszczeniu na p o c z ą t k u podstawowych wiadomości z zakresu archeologii danych t e r y t o r i ó w , n a s t ę p n i e różnych danych dotyczących historii tubylczej (rekonstruowanej często na podstawie legend i m i t ó w lub f r a g m e n t ó w źródeł arabskich). Zaraz po tych informacjach autorzy podają c h a r a k t e r y s t y k ę poszczególnych l u d ó w i ich k u l t u r y materialnej, potem o m a w i a j ą zagadnienia językowe, aby przejść z kolei do opisu życia społecznego, ze szczególnym p o d k r e ś l e n i e m kwestii z w i ą z a n y c h z organizacją rodzinną i jej obyczajową s t r o n ą . Wiele miejsca zajmują r ó w n i e ż problemy poli­ tyczne, gdzie znajdujemy opisy s t o s u n k ó w politycznych w ramach plemion oraz więzi łączącej te jednostki plemienne z m e t r o p o l i ą . Obraz tych s t o s u n k ó w d o p e ł n i a n y jest podstawowymi danymi o ustroju p r a w n y m tych plemion oraz o organizacji s ą d ó w na ich terenach. Dalej znajdujemy paragrafy r o z t r z ą s a j ą c e zagadnienia religijne. Z a m k n i ę c i e m k a ż d e g o z rozdziałów, p o ś w i ę c o n y c h w i ę k s z y m jednostkom terytorialnym, jest podsumowanie twórczości artystycznej poszczególnych l u d ó w oraz icii folklorowi, w k t ó r y m poczesne miejsce zajmuje literatura ustna. Elementem k o ń c o w y m są dane bibliograficzne o r i e n t u j ą c e czytelnika w literaturze dotyczącej omawianych t e r e n ó w i ludów. Jak więc w i d a ć w całości tekstu, starano się p o d a ć wszystkie n a j n i e z b ę d n i e j s z e dane z zakresu wiedzy o ludach badanego terytorium. Naturalnie tego rodzaju opracowanie nie może o p i e r a ć się na dorobku naukowym t y l k o d w ó c h uczonych, toteż zupełnie oczywisty jest fakt, że w książce tej p o w o ł u j ą się oni na setki prac i monografii, k t ó r y c h autorami są przede wszystkim Francuzi, choć nie brak i nazwisk angielskich oraz niemieckich. Do najważniejszych autoryte­ tów, na k t ó r y c h opierają się autorzy, n a l e ż ą : w dziedzinie antropologii fizycznej — H . Valláis, l i n g w i s t y k i — H . Hombourger. a etnologii — wiele s ł a w n y c h nazwisk z profesorem Griaulcm na czele. M i m o to w omawianej książce nie brak uogólnień, b ę d ą c y c h oryginalnym przy­ czynkiem obu uczonych do wiedzy o etnologii francuskich t e r e n ó w A f r y k i . W ł a ś n i e rozdziałem, k t ó r y najwięcej zawiera tego rodzaju uogólnień, jest rozdział z a t y t u ł o ­ wany „ Z a l u d n i e n i e A f r y k i " . Znajdujemy w nim. prócz o m ó w i e n i a ś r o d o w i s k a geo­ graficznego szkic archeologii A f r y k i i p r e z e n t a c j ę n a j w a ż n i e j s z y c h znalezisk paleonto- �442 RECENZJE logicznych, m o g ą c y c h rzucić światło na historię zaludnienia tego kontynentu. Wszystkie te dane pozwoliły autorom na p r ó b n e sklasyfikowanie ruchów ras osiedla­ j ą c y c h się w Afryce, k t ó r y c h liczbę ustalają na 5. Najstarsze są fale pigmejsko- b u s z m e ń s k i e , potem m i a ł a n a s t ą p i ć inwazja p a l e o m u r z y ń s k a , po k t ó r e j na a r e n ę weszła grupa l u d ó w s u d a ń s k i c h i Bantu. Czwarta z kolei była ekspansja l u d ó w białych, do k t ó r y c h należeli Chamici i Kuszyci. Okres historyczny charakteryzuje się przybyciem S e m i t ó w , s t a n o w i ą c y c h p i ą t ą i o s t a t n i ą (nie licząc Europejczyków) falę n a p ł y w o w ą w Afryce. Do niezwykle ciekawych p a r a g r a f ó w zaliczyć trzeba ten, w k t ó r y m Leroi-Gourhan i Poirier s t a r a j ą się podać p r z e g l ą d cyklów kulturowych w y r ó ż n i o n y c h przez najlepszych a f r y k a n i s t ó w . M a m y t u w i ę c obok p o g l ą d ó w Frobeniusa cykle ustalone przez Baumanna i Montandona. Autorzy, precyzując poglądy na temat słuszności w y o d r ę b n i e n i a c y k l ó w kulturowych, podkreślają, żc należy o nich m ó w i ć z d u ż ą ostrożnością, gdyż nie p o k r y w a j ą się one z pojęciem rasy, k t ó r a łączy się zawsze w j a k i ś sposób z podłożem terytorialnym, w p r z e c i w i e ń s t w i e do k r ę g ó w kulturo­ wych, k t ó r e nie m a j ą b e z p o ś r e d n i c h z w i ą z k ó w z granicami przestrzennymi i czaso­ w y m i . S k ą d i n ą d nie sposób nie spostrzec faktu, że — jak t w i e r d z ą autorzy — u pod­ staw k o n t a k t ó w kulturowych istnieją kontakty rasowe. Należałoby w z w i ą z k u z t y m w y r ó ż n i ć , ich zdaniem, pewne pojęcie p o ś r e d n i e m i ę d z y rasą a cyklem k u l t u r o w y m , na k t ó r e p r o p o n u j ą pojęcie „etnos". W w y j a ś n i e n i u tej propozycji znajdujemy rozumowanie, że skoro u podstaw pojęcia rasy leżą elementy antropologiczne, a cyklu kulturowego — elementy technologiczne i socjologiczne, to w etnosie podstawowymi elementami b ę d ą czynniki polityczne i ekonomiczne. ,.Etnos" b y ł b y w i ę c u k ł a d e m lub zgrupowaniem cech w i e l u ludów, k t ó r e m o g ą się różnić rasą i k u l t u r ą , lecz które ta sama w ł a d z a polityczna zmusiła do współżycia w j a k i m ś jednym organizmie. Dlatego w ślad za t y m idzie najczęściej w s p ó l n o t a j ę z y k o w a . Po przedstawieniu swych p o g l ą d ó w na ten temat autorzy podkreślają, że obecnym zadaniem afryka­ n i s t ó w powinno b y ć określenie t y p ó w kulturowych tego kontynentu. Jak dotychczas, najlepiej. uchwytne są t y p y : pigmejski, b u s z m e ń s k i i paleonigryjski. W zakończeniu tego rozdziału ogólnych w i a d o m o ś c i o zaludnieniu znajdujemy dwa k r ó t k i e paragrafy o Afryce w starożytności (analiza źródeł antycznych) oraz o tzw. historii tubylczej A f r y k i , opartej niemal w y ł ą c z n i e na danych antropologicznych i na zapiskach arabskich. Część trzecia p o ś w i ę c o n a jest w y ł ą c z n i e ludom A f r y k i B i a ł e j . N a z w ą t ą po­ tocznie o k r e ś l a się Afrykę P ó ł n o c n ą , z a m i e s z k a n ą przez ludy białe. Jej specyfika polega na t y m , że jest to teren typowo ś r ó d z i e m n o m o r s k i . Specyficzne w arunki geograficzne i historyczne w p ł y n ę ł y na to, że ludność tej części osiedliła się g ł ó w n i e na terenach górzystych. Przy omawianiu l u d ó w A f r y k i Białej na czołowe miejsce w y s u n ę ł o się zagadnienie różnych form koczownictwa, jakie tam istnieją. Nomadyzm tamtejszy miewa r ó ż n e podłoża, m. i n . pasterskie, hodowlane, handlowe i feudalne. Naturalnie nie brak tam r ó w n i e ż form semi-nomadyzmu i osadnictwa stałego, żyjącego w dość ścisłej symbiozie z formami n o m a d y z u j ą c y m i . Z j a w i s k o - t o przed­ stawione jest na p r z y k ł a d z i e ekonomicznej r ó w n o w a g i pewnych plemion stosujących oba sposoby gospodarki. Znamienny jest fakt, że od tych uwag, typowo etnologicznych, autorzy przechodzą do konkretnych w n i o s k ó w s u g e r u j ą c y c h racjonalne roz­ w i ą z a n i e p r o b l e m ó w proletaryzacji olbrzymiego procentu tamtejszej ludności. Osobny punkt podrozdziału poświęcono miastom i ich ewolucji w w y n i k u i m p a k t u kapitaliz­ m u na tamte tereny. W dalszej partii znajdujemy o m ó w i e n i a rzemiosł i handlu oraz podstawowych zasobów materialnych wraz z d o k ł a d n ą a n a l i z ą ś r o d k ó w w y ż y w i e n i a . Ostatnim zagadnieniem z zakresu k u l t u r y materialnej jest problem ubioru i miesz7 r �RECENZJE 443 kania; w t y m zakresie k s i ą ż k a daje opisy technik tkackich i konstrukcji d o m ó w różnego typu. Poruszane zagadnienia oddzielone są od problematyki społecznej paragrafem 0 j ę z y k a c h A f r y k i Białej. Autorom chodziło g ł ó w n i e o przekazanie podstawowych wiadomości o zasięgach geograficznych poszczególnych grup j ę z y k o w y c h oraz o ich historii. Poza t y m w książce znalazły miejsce opisy n a j w a ż n i e j s z y c h cech grama­ tycznych tych j ę z y k ó w . Dział k u l t u r y społecznej rozpoczęto od przejrzenia zwyczajów z w i ą z a n y c h z cy­ k l e m życia, u w z g l ę d n i a j ą c n a j w a ż n i e j s z e z nich, tzn. z w i ą z a n e z narodzinami, obrze­ zaniem, m a ł ż e ń s t w e m i śmiercią. Jak w y n i k a z tych o b r z ę d ó w , s p o ł e c z e ń s t w o A f r y k i Białej jest oparte na patriarchalnym wzorcu rodziny, co się ściśle łączy u B e r b e r ó w z p o d r z ę d n ą pozycją kobiety, przez całe życie obcej plemieniu swego m ę ż a . Przy syntetycznym omawianiu tych z a g a d n i e ń p o d k r e ś l o n o różnice dzielące B e r b e r ó w od A r a b ó w . Poza t y m wiele miejsca poświęcono o m ó w i e n i u organizacji politycznej tych t e r e n ó w . W zasadzie l u d n o ś ć A f r y k i P ó ł n o c n e j nie posiada, zdaniem a u t o r ó w , silnie rozwiniętego poczucia n a r o d o w o ś c i , gdyż poszczególne wioski żyją w dużej izolacji. W ł a d z a polityczna ma tam podłoże religijne. Na n a s t ę p n y c h stronicach książki śledzimy tok przemian, jakie zachodziły w tej strukturze w w y n i k u ekspansji fran­ cuskiej. Identyczny schemat zastosowano przy omawianiu organizacji prawnej tych t e r e n ó w , tzn. po w y ł o ż e n i u podstawowych zasad prawa tradycyjnego uwypuklono zmiany, jakie zaszły pod w p ł y w e m zreorganizowania go przez s ą d o w n i c t w o fran­ cuskie. Podpunkt ten został rozbudowany do granic, k t ó r e n a r u s z y ł y w pewnym stopniu proporcje rozdziału, ale w y t ł u m a c z e n i e tego stanu rzeczy znaleźć m o ż n a w prawniczych zainteresowaniach J. Poiriera. Specjalnego n a k ł a d u pracy w y m a g a ł o u m i e j ę t n e przedstawienie p r o b l e m ó w religijnych. Po k r ó t k i e j charakterystyce mahometanizmu i przedstawieniu jego historii znajdujemy g ł ó w n ą tezę a u t o r ó w , polegającą na stwierdzeniu, że islam nie jest religią, lecz raczej sposobem życia. Po tych uogólnieniach n a s t ę p u j ą opisy p r a k t y k religijnych i świąt, z k t ó r y m i są z w i ą z a n e charakterystyczne ceremonie. Na ostatnim miejscu o m ó w i o n o l i t e r a t u r ę i sztukę, k t ó r y m nie poświęcono zbyt wiele uwagi, za to zaraz po t y m paragrafie n a s t ę p u j ą teksty kilkunastu o p o w i a d a ń berberyjskich 1 arabskich, p o z w a l a j ą c y c h czytelnikom z a p o z n a ć się ze specyfiką ustnej i pisanej l i t e r a t u r y l u d ó w z a m i e s z k u j ą c y c h te tereny A f r y k i . Całość rozdziału o etnologii A f r y k i P ó ł n o c n e j zakończona jest bibliografią z g r u p o w a n ą w e d ł u g tematyki po­ szczególnych p o d r o z d z i a ł ó w . Znajdujemy tam kilkaset pozycji, z k t ó r y c h p r z y t ł a c z a ­ j ą c a większość wyszła spod pióra etnologów francuskich. Rozdział drugi części dotyczącej A f r y k i Białej poświęcony jest Saharze. J u ż jedno z pierwszych jego zdań ś w i e t n i e ujmuje problemy k u l t u r o w e tego terenu: ,Judzie przystosowali się do Sahary świetnie, jeśli chodzi o psychikę, gorzej zaś, jeśli chodzi o k u l t u r ę m a t e r i a l n ą " . Z r e s z t ą w epokach „ p r e h i s t o r y c z n y c h " Sahara nie była tak pustynna j a k obecnie, o czym ś w i a d c z ą liczne znaleziska archeologiczne oraz s ł y n n a sztuka skalna. Po o m ó w i e n i u tych danych autorzy p r z e c h o d z ą do stresz­ czenia historii cesarstwa Ghana. Na zakończenie podano k i l k a najważniejszych w i a d o m o ś c i o ludach z a m i e s z k u j ą c y c h S a h a r ę , do k t ó r y c h zaliczyć trzeba M a u r ó w . T u a r e g ó w , Teda i innych. Część czwarta tomu a f r y k a ń s k i e g o nosi tytuł „Afryką Czarna" i zawiera 5 roz­ d z i a ł ó w . Pierwszy z nich poświęcony jest ludom A f r y k i Zachodniej wraz z Togo, drugi — Afryce R ó w n i k o w e j i K a m e r u n o w i , trzeci o m ó w i e n i u społeczeństw m u r z y ń ­ skich tych części A f r y k i , czwarty Pigmejom A f r y k i R ó w n i k o w e j , a ostatni francuskiej �444 RECENZJE kolonii Somali. W tej partii książki w w y n i k u wielkiej liczby ludów, jakie n a l e ż a ł o omówić, zastosowano nieco inny schemat niż na początku. Tak więc postanowiono najpierw opisać poszczególne grupy etniczne z antropologicznego p u n k t u widzenia, aby potem dać rys ich historii i przejść do n a s t ę p n e g o rozdziału, będącego ogólnym o m ó w i e n i e m wszystkich wymienionych społeczeństw z u w z g l ę d n i e n i e m specyfiki ich k u l t u r y materialnej, duchowej i społecznej. Dzięki temu systemowi autorzy uzyskują lepsze uwypuklenie e l e m e n t ó w w s p ó l n y c h dla szeregu plemion i l u d ó w i dają nam całokształt s t o s u n k ó w etnicznych p a n u j ą c y c h na tych terenach. Z drugiej strony takt! ekspozycja m a t e r i a ł ó w przysparza pewne trudności, gdy zależy nam bowiem na szybkim odnalezieniu wiadomości dotyczących jakiegoś konkretnego ludu, w ó w c z a s musimy ich szukać w wielu rozdziałach. Trudno byłoby w ramach tej krótkiej recenzji streszczać wszystkie zawarte w tomie a f r y k a ń s k i m wiadomości, toteż staram się je o m ó w i ć jedynie pod k ą t e m ogólnej koncepcji, jaka p r z y ś w i e c a ł a autorom w czasie pisania niniejszej książki. Chodziło i m , tak jak to p o d k r e ś l i ł e m na wstępie, o u p o r z ą d k o w a n i e zebranych przez a f r y k a n i s t ó w m a t e r i a ł ó w dotyczących t e r e n ó w leżących w granicach byłego I m p e r i u m Francuskiego i nadanie i m takiego u k ł a d u , k t ó r y by sam przez się mógł s u g e r o w a ć konkretne wnioski i uogólnienia. W z w i ą z k u z t y m na pierwsze miejsce w y s u n ę ł y się problemy środowiska geograficznego i zróżnicowań antropologicznych, k t ó r e w po­ w a ż n y m stopniu w p ł y w a j ą na pewne zjawiska kulturowe. Z kolei z zakresu elemen­ t ó w k u l t u r y o m ó w i o n o na w s t ę p i e zagadnienia k u l t u r y materialnej, k t ó r e kształtują bazę s t o s u n k ó w społecznych i r z u t u j ą na p r o b l e m a t y k ę k u l t u r y duchowej. Jak w i ę c widzimy, niniejszy u k ł a d m a t e r i a ł u pokrywa się z tym. j a k i stosuje się we w s p ó ł ­ czesnych pracach tego typu wydawanych w Z w i ą z k u Radzieckim lub w Polsce. Analizując jednak d o k ł a d n i e treść poszczególnych części i rozdziałów Etnologii Unii Francuskiej dochodzimy do wniosku, że układ ten jest zachwiany nieproporcjonal­ nym r o z w i n i ę c i e m partii dotyczących z a g a d n i e ń społecznych. Nietrudno więc w y ­ ciągnąć wniosek, że w sytuacji, w jakiej znalazła się obecnie Francja, najwięcej zainteresowania w z b u d z a j ą m a t e r i a ł y dotyczące tych w ł a ś n i e z a g a d n i e ń . Wynika to z konkretnej potrzeby poznania specyfiki ustroju społecznego poszczególnych ludów, k t ó r e niegdyś zależne od Francji, dziś w c h o d z ą w orbitę p o l i t y k i ś w i a t o w e j jako p e ł n o p r a w n i gospodarze w ł a s n y c h k r a j ó w wyzwolonych spod jarzma kolonialnego. Krzysztof Makulski P A U L B O H A N N A N , Justice and Judgment among the Tiv, Oxford 1957, ss. X111 + 221, 4 tabl.; University Press — International African Institute. Paul Bohannan znany jest zwłaszcza z publikowanych, najczęściej razem z L a u r ą Bohannan, prac analizujących system społeczny i gospodarczy grupy T i v . Powyższa praca jest p i e r w s z ą z jego książek dotyczących dziedziny prawa. Jego zainteresowania prawem w y r a ż a ponadto książka o charakterze bardziej ogólnym, napisana łącznie z g r u p ą znanych a f r y k a n i s t ó w , wydana w 1960 r., African Homicide and Suicide . Obie te pozycje wzbogacają dość p o k a ź n y już zespół prac z dziedziny tzw. pry1 2 1 L . i P. B o h a n n a n , The Tiv of Central Nigeria, International African Insti­ tute, 1953; L . B o h a n n a n , A Genealogical Charter, Africa, t. 22: 1952; P. B o ­ h a n n a n , The Migration and Expansion of the Tiv. Africa, t. 24: 1954; t e n z e , Tiv Farm, and Settlement, H . M . S. O. 1954. ' P. B o h a n n a n (ed.), African Homicide and Suicide, Princeton Univ. Press, 1960. A �RECENZJE 3 mitywnego prawa w Afryce, wydanych przez wybitnych a n t r o p o l o g ó w z k r ę g u nauki anglosaskiej. Wszystkie te książki, pisane przez a n t r o p o l o g ó w społecznych, p r z e d s t a w i a j ą sposób patrzenia na prawo jako na system działań społecznych i — jak stwierdza to Bohannan w odniesieniu do swej pracy — nie mogą o d p o w i a d a ć wymaganiom, jakie p o s t a w i ł b y sobie p r a w n i k p o d e j m u j ą c podobny temat. Tak się zresztą składa, że system}' prawne l u d ó w A f r y k i nie były przedmiotem zaintereso­ wania ze strony p r a w n i k ó w i m a t e r i a ł a f r y k a ń s k i , poza p o s i ł k o w a n i e m się nim. jako m a t e r i a ł e m ilustracyjnym do prac z dziedziny prawa p o r ó w n a w c z e g o , nie stał się przedmiotem ż a d n e j w n i k l i w e j , prawniczej analizy. Antropologowie i etnologowie b y l i do niedawna jedynymi autorytetami w dziedzi­ nie gospodarki, prawa, religii i k u l t u r y tzw. społeczeństw pierwotnych. Dopiero r o s n ą ­ ce w ostatnich latach zainteresowanie s p o ł e c z e ń s t w a m i słabo r o z w i n i ę t y m i pod wzglę­ dem gospodarczym s p r a w i ł o , że prawnicy, ekonomiści, rolnicy, i n ż y n i e r o w i e róźnycń specjalności d o k o n u j ą analizy m a t e r i a ł u a f r y k a ń s k i e g o r ó w n i e ż i z. p u n k t u widzenia swoich specjalności. W s p ó ł p r a c a między n i m i a antropologami dotyczyć może oczyw i ś r i e tych tyJkr grup, k t ó r e p r z e d s t a w i a j ą sobą j a k i ś problem do r o z w i ą z a n i a dla administracji p a ń s t w o w e j . T i v nie s t a n o w i ą specjalnie w a ż n e g o pod w z g l ę d e m gospodarczym lub politycznym problemu dla administracji nigeryjskiej''. S t ą d też nie należy się dziwić, że autorami jedynych m a t e r i a ł ó w dotyczących T i v byli u r z ę d ­ nicy administracji kolonialnej, kapitanowie Downes i A b r a h a m i inż. leśnik Briggs. Najciekawszym ź r ó d ł e m do historii T i v jest dziennik tivianczyka, A k i g i , spisany przez misjonarza. G ł ó w n y m jednak kronikarzem T i v stał się antropolog brytyjski Paul Bohannan i jego żona, Laura (oboje obecnie w USA), k t ó r z y badaniami s w y m i objęli wiele dziedzin życia T i v i wysunęli szereg hipotez t ł u m a c z ą c y c h ich system społeczny. Badania B o h a n n a n ó w t r w a ł y 26 miesięcy, od 1949 do 1953 r., i s t a n o w i ą dość typowy p r z y k ł a d metod stosowanych przez współczesną a n t r o p o l o g i ę b r y t y j s k ą . Badacze spędzili cały czas bezpośrednio w osadach Tiv, z m i e n i a j ą c s w ą bazę za k a ż d y m powrotem (było ich trzy) do Tivlandu. Za k a ż d y m razem zatrudniali oni sekretarza, k t ó r y m był ktoś z miejscowej młodzieży, u m i e j ą c y pisać. Pod koniec swego pierwszego, rocznego pobytu znali dobrze język T i v i nie tylko porozumiewali się z łatwością bez pomocy t ł u m a c z a , ale mogli śledzić i w pełni r o z u m i e ć przebieg dyskusji między m i e s z k a ń c a m i , co m i a ł o duże znaczenie ze względu na m o ż n o ś ć p r z y s ł u c h i w a n i a się ,.sesjom s ą d o w y m " . T i v sa plemieniem semi-bantu, z a m i e s z k u j ą c y m w regionie p ó ł n o c n y m Nigerii po obu '.stronach rzeki Benue, około 150 m i l od jej połączenia się z Nigrem. W roku 1952 p l s m i ę to liczyło prawdopodobnie 800 tys. osób. Nic n a l e ż ą do autochtonicznej ludności Nigerii, a prawdopodobnie p r z y w ę d r o w a l i na swe obecne siedziby w X I X w., i w dużo mniejszej liczbie z Kamerunu. Liczba ta zwiększyła się znacznie w X I X w. osiągając w X X w. maksimum, co przypisuje się z l i k w i d o w a n i u w e w n ę t r z n y c h wojen i z l i k w i d o w a n i u prawa zemsty. T i v są rolnikami, jak sami o sobie m ó w i ą , "Aajlepszymi na świecie. Ich gospodarka jest w zasadzie zbliżona do modelu gospo­ darki samowystarczalnej, k t ó r y okazał się nieprzydatny, gdy T i v zaczęli p r o d u k o w a ć :i M . G 1 u c k m a n, The Judical Process among the Barotse, 1955; I . S c h a p e r a , Tsawana Law and Custom, 1957; P. P. H o w e l l , A Manuel of Nuer Law, 1954; A. A d a m s o n , H o e b e l , The Law of Primitive Man, Cambridge, H a r v a r d ; B M a ­ l i n o w s k i , Crime and Custom in Savage Society, London 1926. W czerwcu 1961 r. w czasie publicznej dyskusji w I S M u s ł y s z a ł e m , że T i v b u r z ą się przeciw w ł a d z y kolonialnej, że się zorganizowali; słowem, żc stają się „problemem". 1 �RECENZJE pewne rośliny na rynek z e w n ę t r z n y . I c h gospodarka ekstensywna s p o w o d o w a ł a d e t e r i o r a c j ę ziemi. Przeludnienie i głód ziemi u t r u d n i a j ą stosowanie tradycyjnych metod i T i v stoją w przededniu poważniejszych zmian i c h systemu gospodarczego i społecznego. Organizacja społeczna T i v opiera się na istnieniu l i n i i rodowych, z k t ó r y c h k a ż d a z w i ą z a n a jest z o k r e ś l o n y m terytorium. Pochodzenie wszystkich T i v wyprowadza się od legendarnego przodka, T i v , żyjącego osiemnaście czy s i e d e m n a ś c i e p o k o l e ń wstecz. T i v z a m i e s z k u j ą m a ł e osiedla (compound) zbudowane na planie koła i liczące od 7 do 170 osób blisko spokrewnionych ze sobą. Na czele osiedla stał najbardziej szanowany (stary, lecz nie zawsze najstarszy) jego mieszkaniec, który k i e r o w a ł całą gospodarczą i społeczną, a t a k ż e religijną działalnością miesz­ k a ń c ó w . Jego w ł a d z a b y ł a j e d y n ą w ł a d z ą „ c e n t r a l n ą " w Tivlandzie, gdyż m i m o istnienia w i ę k s z y c h jednostek organizacyjnych w systemie l i n i i rodowych ż a d n a z tych jednostek nie p o s i a d a ł a ..głowy", czyli przywódcy, i wszystkie sprawy roz­ s ą d z a n o i z a ł a t w i a n o na szczeblu osiedla. Celem pracy Bohannana było, jak sam pisze o t y m , zebranie m a t e r i a ł u etno­ graficznego dotyczącego systemu kontroli prawnej, tak jak system ten widziany b y ł przez samych T i v , oraz s f o r m u ł o w a n i e w pojęciach bardziej ogólnych i w y t ł u m a c z e ­ nie tego systemu, by m o ż n a było p o r ó w n a ć go z systemami p r a w n y m i innych społeczeństw. A b y o s i ą g n ą ć ten cel, m u s i a ł Bohannan p o r ó w n a ć system T i v i prze­ c i w s t a w i ć go p r i . w u w rozumieniu p r a w n i k ó w jego w ł a s n e g o k r a j u , Wielkiej B r y t a n i i . Błędem, którego Bohannan najbardziej się wystrzegał, i zresztą u n i k n ą ł , był b ł ą d t ł u m a c z e n i a zespołu n o r m prawnych T i v w e d ł u g pojęć systemu brytyjskiego. Był to b ł ą d ł a t w y do popełnienia, gdyż k a ż d y p r o w a d z ą c y badania badacz myśli w ka­ tegoriach systemu, w j a k i m się w y c h o w a ł , i „ p r z e s t a w i e n i e się" na inny system pojęć jest niezwykle trudne. W Tivlandzie istnieją dwa systemy prawne: brytyjski i lokalny. Podstawowym pojęciem p r a w n y m T i v jest jir. Słowo to oznacza jednocześnie sąd, s p r a w ę , r a d ę (court, case, moot). Można je odnieść do każdego sporu, k t ó r y przedstawiany jest przed S ą d e m Native A u t h o r i t y , głową osiedla, zespołem ludzi na j a r m a r k u lub g r u p ą r ó w i e ś n i k ó w . Zebrany m a t e r i a ł Bohannan p o r z ą d k u j e w e d ł u g tego, przed j a k i m zespołem ludzi sprawa jest rozpatrywana, tzn. czy przed f o r m a l n y m s ą d e m uznanym przez a d m i n i s t r a c j ę k o l o n i a l n ą , czy przed zespołem ludzi uznanych przez samych spierających się za odpowiedni autorytet. Osobnego o m ó w i e n i a dostąpiły sprawy z w i ą z a n e z instytucją m a ł ż e ń s t w a , z a d ł u ż e n i e m i samowymierzaniem s p r a w i e d l i w o ś ­ ci. W ten sposób podzielony m a t e r i a ł znalazł się w 10 rozdziałach; 1. Ludzie i pro­ blem, 2. Sądy stopnia D, 3. Dzień w sądzie, 4. S t r u k t u r a s ą d u , 5. Sprawy z w i ą z a n e z i n s t y t u c j ą m a ł ż e ń s t w a , 6. Rozprawy za długi, 7. Sprawy kryminalne i problem w y ­ mierzania s p r a w i e d l i w o ś c i przez samego siebie. Opis systemu prawnego T i v dokonany przez Bohannana dotyczy lat 1949—1953, to jest okresu, w k t ó r y m były prowadzone badania. W t y m okresie istniały na terenie T i v l a n d u dwa zasadnicze systemy prawne. Pierwszy z nich b y ł systemem b r y t y j s k i m i o b e j m o w a ł sądy stopnia A , B, C (różniące się zakresem kompetencji) oraz sądy stopnia D, w k t ó r y c h zasiadali wyznaczeni przez a d m i n i s t r a c j ę krajowcy i k t ó r e nazywano r ó w n i e ż native courts. S ą d y te były ograniczone do spraw cywilnych, nie w y k r a c z a j ą c y c h poza g r a n i c ę 25 f u n t ó w , i spraw k r y m i n a l n y c h z w i ą z a n y c h z k a r ą 3 miesięcy więzienia lub 10 f u n t ó w grzywny. Wprowadzenie tych nie znanych przedtem u T i v sądów, nazywanych przez nich „ r z ą d o w y m i " , n a s t ą p i ł o ok. 1914 r. jest przedmiotem opisu Bohannana. S ą d y te m i a ł y o p i e r a ć się na strukturze lokalnej i administracja s t a r a ł a się uczynić autorytety miejscowe odpowiedzialnymi za ich po opanowaniu terenu przez B r y t y j c z y k ó w . Ok. 1920 r. p r z y b r a ł y one postać, k t ó r a �RECENZJE 447 działalność. Było więc to wyrazem wprowadzenia w życie metody p o ś r e d n i e g o r z ą d z e n i a , w y p r ó b o w y w a n e j od ok. 1903 r. na terenie w ł a ś n i e Nigerii przez Lorda Lugarda. W rzeczywistości sądy te nie o d p o w i a d a ł y strukturze społecznej -Tiv, którzy nie posiadali scentralizowanej w ł a d z y politycznej i r o d ó w •' z naczelnikami na czele i w ł a d z a u nich nie m i a ł a charakteru hierarchicznego. W ł a d z a ta w rzeczywistości nie w y k r a c z a ł a poza granice jednego osiedla. S t ą d też zorganizowanie s ą d ó w , k t ó r y m podlegało wiele osiedli, i nawet postawienie na ich czele najstarszych przedstawicieli najstarszej l i n i i rodowej danego terenu nie było oparciem się na miejscowych auto­ rytetach, lecz w r ę c z odwrotnie: było udzieleniem a u t o r y t e t u r z ą d u n i e k t ó r y m , w y ­ branym przez niego jednostkom. Jednostki te mogły posiadać wysoki autorytet w swoich w ł a s n y c h osiedlach, autorytet ten jednak nie w y k r a c z a ł poza ich granice. Bohannan pisze, że nieporozumienie było kompletne. W y n i k ł o ono z tego, że a d m i n i ­ stratorzy oparli się w swych pracach na strukturze społecznej sąsiadującego z T i v plemienia Jukun, k t ó r e p o s i a d a ł o całkowicie o d m i e n n ą s t r u k t u r ę społeczną. Bohannan opisuje na k i l k u n a s t u stronach drogę, j a k ą przeszła administracja kolonialna organi­ zując sądy stopnia D, u k a z u j ą c jednocześnie sposób, w j a k i administracja w p ł y w a ł a na dość zasadnicze zmiany w strukturze, w hierarchii a u t o r y t e t ó w T i v . Opis działalności s ą d ó w stopnia D w książce Bohannana dotyczy okresu, w k t ó ­ r y m zostały one przez ludność uznane za sądy r z ą d o w e , niemniej jednak w pełni zaakceptowane. O tej pełnej akceptacji m o ż n a wnosić na podstawie rodzaju i ilości., spraw. B r a k i e m jednak książki jest to, że nie wiemy, jak o d b y w a ł się proces akcep­ tacji tych s ą d ó w przez m i e j s c o w ą ludność, jakie mechanizmy s p r a w i ł y , że p r z e n i k n ę ł y one ostatecznie do jej struktury. Nie wiemy nawet, j a k długi- b y ł okres s t a r a ń administracji o wprowadzenie tych sądów. Jeżeli zaś założymy, że sądy te zostały w pełni zaakceptowane przez T i v , to co s p o w o d o w a ł o , że sprawy, k t ó r e dawniej r o z p a t r y w a ł a rada w osiedlu, przedstawiane są s ą d o w i . Sposób, w j a k i Bohannan ukazuje działanie s ą d ó w stopnia D, jest o tyle intere­ sujący, że nie precyzuje on norm i praw, ale opisuje konkretne akcje społeczne, jakie zdarzyły się, jakie są możliwe do przeprowadzenia w ramach danej instytucji (np. instytucji m a ł ż e ń s t w a ) . Analizując poszczególne w y p a d k i Bohannan jest w stanie w y p r o w a d z i ć na ich podstawie pewne normy; np. jeżeli oskarżony l u b ś w i a d e k znaj­ duje się poza t e r y t o r i u m jurysdykcji danego sądu, to mbatarev mogą posłać kogoś z c z ł o n k ó w jir na terytorium, gdzie dana osoba przebywa, i z a ż ą d a ć jej przybycia lub przekazania. Jak sam jednak autor w y j a ś n i a , w y ł a w i a n i e tego rodzaju norm z pojedynczych w y p a d k ó w byłoby niewłaściwe, gdyż celem pracy jest opisanie systemu prawnego i sposobu p o s t ę p o w a n i a prawnego T i v , a i m w ł a ś n i e obce jest m y ś l e n i e poprzez normy. Nie p a t r z ą oni na swój system prawny jako na system, jako na zbiór u p o r z ą d k o w a n y c h norm, k t ó r y c h nie wolno p r z e k r a c z a ć , nie p a t r z ą na to jako na prawo. K a ż d y z w y p a d k ó w analizowany jest i n d y w i d u a l n i e (nie ma pojęcia precedensu) pod k ą t e m widzenia, czy o s k a r ż o n y postąpił w sposób h a m u j ą c y , czy w r ę c z niweczący działanie jakiejś instytucji, np. instytucji m a ł ż e ń s t w a l u b społeczności osiedla. Tradycyjny sposób s ą d z e n i a polega na wnoszeniu sprawy przed p u b l i c z n ą d y s k u s j ę p r o w a d z o n ą przez głowę osiedla, w k t ó r y m p o p e ł n i o n e zostało p r z e s t ę p s t w o lub w y r z ą d z o n e jakiekolwiek zło albo z ł a m a n i e normy m o g ą c e w y w o ł a ć spór. Jir z w o ł y w a n y w osiedlu różni się od tych j i r , k t ó r e administracja nazywa s ą d e m . W w y p a d k u sporu sądzonego w osiedlu p r z e w o d n i c z ą c y m rady jest głowa osiedla. Mogą b r a ć w n i m udział wszyscy starsi o k r e ś l a n i jako mbatsav. Ponadto starsi danej b O ile przyjmiemy definicję London, w y d . popr. 1956. rodu d a n ą przez R. F i r t h a w Humań Types, �448 RECENZJE r l i n i i rodowej m o g ą przyjść jako goście nawet w tedy, gdy zamieszkują w innyn? osiedlu. Tak w i ę c sąsiedzi i k r e w n i rozstrzygają spór. W zależności od grup> w k a ż d y m osiedlu rozstrzygano t y m sposobem 2—3 sprawy na tydzień. Z a k ł a d a się, że jeżeli w danej grupie z n a j d u j ą się starcy znani ze swego d o ś w i a d c z e n i a , to przed­ stawia się i m więcej spraw, nie czekając na ingerencję sądu stopnia D. Po analizie tych sposobów p o s t ę p o w a n i a prawnego Bohannan dochodzi do wniosku, że wszczęcie p o s t ę p o w a n i a s ą d o w e g o u T i v m o ż n a określić jako k o n t r a k c j ę n a s t ę p u j ą c ą po z ł a m a n i u normy współżycia społecznego. P o s t ę p o w a n i e s ą d o w e kończy działanie m a j ą c e na celu poprawienie stanu rzeczy, j a k i w y n i k ł ze z ł a m a n i a normy. Do poprawy tej w w y p a d k u s ą d ó w r o z s ą d z a n y c h w osiedlu dochodzi się poprzez rytuał, w s ą d a c h D ma ona charakter świecki (naprawienie krzywdy, zapłacenie grzywny). Należy podkreślić, że rady, k t ó r e o d b y w a ł y sądy w osiedlach, z b i e r a ł y sie nie t y l k o w w y p a d k u spraw s ą d o w y c h . One to radziły r ó w n i e ż nad sprawami projektowanych m a ł ż e ń s t w , przedsięwzięciami gospodarczymi i t d . Jednym z ciekawszych s t w i e r d z e ń Bohannana jest, aby badanym instytucjom nie p r z y p i s y w a ć więcej znaczenia społecznego i bardziej rozbudowanych funkcji, niż one w rzeczywistości p o s i a d a j ą (tę dewizę m o ż n a stosować r ó w n i e ż i do innych dziedzin, nie t y l k o prawa). Uzasadnia on swoje zdanie na p r z y k ł a d z i e instytucji jir. Pisze; „ A m o n g the T i v , the j i r settles disputes. The judges or m b a j i r i v do so i n terms of their knowledge of T i v institutions; they do not so i n terms of rules of those institutions w h i c h have been resystemized specifically for the purpose of j u r a i action. The 'rules i n T i v l a n d are the norms of institutions. The organization of the rules is the institution itself" . Tezę t ę Bohannan omawia w rozdziale d o t y c z ą c y m prawa m a ł ż e ń s k i e g o , a zwłaszcza w podrozdziale „ J i r w m a ł ż e ń s t w i e " i Instytucja małżeństwa w j i r " . 1 (i Punktem w y j ś c i o w y m i punktem dojścia książki Bohannana jest twierdzenie, że k a ż d y badacz musi liczyć się z istnieniem d w ó c h r o d z a j ó w s y s t e m ó w . Jeden rodzaj systemu, k t ó r y określa mianem „folk system", jest to sposób, w j a k i ludzie u k ł a d a j ą i i n t e r p r e t u j ą fakty i zdarzenia społeczne, w k t ó r y c h biorą udział. D r u g i system to system stwarzany k a ż d o r a z o w o przez badacza. Badacz tworzy go przy pomocy metod naukowych celem w y t ł u m a c z e n i a stwierdzonych przez siebie, a istniejących w rzeczywistości f a k t ó w i p o r ó w n a n i a ich z szerszym m a t e r i a ł e m . Jest to tzw. system analityczny. Nie jest to bynajmniej nowy punkt widzenia. Jego szerokie przyjęcie i stosowanie przez b r y t y j s k ą a n t r o p o l o g i ę społeczną stanowi tę jej cechę, dla k t ó r e j dyskusja nad k s i ą ż k a m i jej przedstawicieli staje się m o ż l i w a z a r ó w n o dla historyka, jak i dla socjologa. 7 I tak po przeczytaniu książki Bohannana m o ż n a stwierdzić, że przy wszystkich teoretycznych zastrzeżeniach, k t ó r e t u zresztą nie były poruszane, motto — jakie przyjął autor — jest w pełni adekwatne do jej treści: „The mistake of judging the men of other periods by the morality of our o w n day has its parallel i n the mistake of supposing that every wheel and bolt in the modern social machine had its counterparts in more rudimentary societies". (Sir Henry Maine) Zofw a 7 B o h a n n a n , Justice and Judgment..., s. 96—97. E. E. E v a n s - P r i t c h a r d , The Nuer Oxford 1940. y Szyfelbejn �449 RECENZJE PRZEGLĄD PRAC O RZEMIOSŁACH Z A J M U J Ą C Y C H SIĘ OBRÓBKĄ M E T A L I NA TERENIE RADZIECKICH REPUBLIK ŚRODKOWOAZJATYCKICH W ostatnich latach opublikowano w radzieckich czasopismach naukowych k i l k a i n t e r e s u j ą c y c h prac etnograficznych z a w i e r a j ą c y c h m a t e r i a ł y z b a d a ń nad rzemio­ s ł a m i z a j m u j ą c y m i się o b r ó b k ą metali na terenie ś r o d k o w o a z j a t y c k i e j części Z w i ą z k u Radzieckiego. Znaleźć je m o ż n a z a r ó w n o w publikacjach Instytutu Etnografii i m . N . N . M i k ł u c h o - M a k ł a j a Akademii Nauk ZSRR, jak i w periodykach wydawanych przez Akademie Nauk poszczególnych z w i ą z k o w y c h republik ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h . Ogłoszono w i ę c oddzielne a r t y k u ł y poświęcone odlewnictwu ż e l i w n e m u na obszarach C h o r e z m u i jubilerstwu u K a z a c h ó w . Dane dotyczące rzemiosł metalowych roz­ siane są r ó w n i e ż po innych pracach. Zawiera je m. i n . a r t y k u ł poświęcony r ę k o ­ dziełom z w i ą z a n y m z o b r ó b k ą drewna na terenie Kazachstanu, z cennym dla nas w s t ę p e m o m a w i a j ą c y m sytuację rzemiosła w 2 poł. X I X i p o c z ą t k a c h X X w . Po­ nadto w y m i e n i ć należy p r a c ę i n f o r m u j ą c ą o organizacji cechowej rzemiosła w A z j i Ś r o d k o w e j , a t a k ż e n i e k t ó r e z o p r a c o w a ń monograficznych dotyczące z a m i e s z k u j ą ­ cych t a m g r u p etnicznych . Wykaz ten zapewne nie obejmuje listy wszystkich a r t y k u ł ó w o podanej wyżej tematyce, opublikowanych w ostatnich k i l k u latach. Dlatego też celem komunikatu nie jest scharakteryzowanie całości dorobku nauki radzieckiej w zakresie etnograficz­ nych b a d a ń nad rzemiosłami u ż y t k u j ą c y m i metale jako- surowce. Przedstawione o m ó w i e n i e może d a ć jedynie w s t ę p n ą orientację w rozległej problematyce zagadnie­ nia na z r ó ż n i c o w a n y m i bogatym w tradycje o b r ó b k i metalu terenie A z j i Ś r o d k o w e j . W ś r ó d ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h rzemiosł metalowych, b ę d ą c y c h przedmiotem zainte­ r e s o w a ń e t n o g r a f ó w radzieckich, na czoło w y s u w a j ą się kowalstwo, odlewanie z żeliwa i jubilerstwo. K a ż d e z nich posługuje się specyficznymi surowcami i t e c h n i k ą p r o d u k c y j n ą i posiada określony zakres działalności w y t w ó r c z e j , k t ó r y z kolei w p ł y w a na znaczenie rzemiosła dla ludności. Odmiennie r ó w n i e ż k s z t a ł t o w a ł y się u wymienionych rzemiosł organizacja pracy i zbytu, a t a k ż e ich losy w w y n i k u p r z e o b r a ż e ń rewolucyjnych i z w i ą z a n y c h z n i m i zmian gospodarczych. Dlatego w y m a g a j ą one oddzielnego zreferowania. Kowalstwo w ś r o d k o w o a z j a t y c k i e j części Z w i ą z k u Radzieckiego znamy g ł ó w n i e z prac Zacharowej, Pieszczeriewej i Masanowa. Ż a d e n z wymienionych a r t y k u ł ó w nie jest poświęcony kowalstwu w całości. W p ł y w a to oczywiście na charakter informacji; m a t e r i a ł y są dość fragmentaryczne i p o z w a l a j ą p r z e d s t a w i ć tylko n i e k t ó r e zagadnienia z w i ą z a n e z tym r z e m i o s ł e m . W y n i k a z nich j e d n a k ż e jasno, że produkcja k o w a l i ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h b y ł a różna, w zależności od ś r o d o ­ wiska, dla którego pracowali. Inny był zakres produkcyjnej działalności i w y p o s a ż e n i e techniczne kowala w ś r ó d ludności pasterskiej, p r o w a d z ą c e j koczowniczy t r y b życia, 1 2 3 4 5 1 I . M . D ż a b b a r o w, K woprosu o íiecívrokie czugunolitiejnogo proizwodstwa Choriezma, [ w : ] Istorija matierialnoj kultury Uzbiekistana, t. 1, Taszkient 1959 s. 208—215. W. W. W o s t r o w, Niekotoryje izdielija kazachskich, mastierow-ziergierow, „ T r u d y I n s t i t u í a I s t o r i i i Etnografii Akadiemii Nauk Kazachskoj SSR", t. 6. A ł m a - A t a 1959, s. 127—143. E. M a s a n o w, Iz istorii riemiesla Kazachów (wtoraja polowina XIX — naczalo XX w.), „Sowietskaja Etnografija", nr 5: 1958, s. 31—49. E. P i e s z c z e r i e w a , O riemie siennych organizacijach Sriedniej Azii w końce XIX — naczale XX w., „ K r a t k i j e Soobszczenija I n s t i t u í a Etnografii", t. 33: 1960, s. 39—46. I . W. Z a c h a r ó w a, Matierialnaja kultura ujgurow Sowietskogo Sojuza, Sriednieaziatskij etnograficzeskij sbornik II, „ T r u d y Instiiufa Etnografii i m . N N . M i k ł u c h o - M a k ł a j a " , t. 47: 1960, s. 215—298. 2 3 4 5 Etnografia Polska, t. V I 29 �RECENZJE 450 inny u ludności u p r a w i a j ą c e j ziemię, a jeszcze inny w rzemiośle miejskim. Pod­ k r e ś l a się, że przechodzenie n i e k t ó r y c h grup ludności u K a z a c h ó w do zajęć rolniczych i wzrost k u l t u r y rolnej, a t a k ż e doskonalenie się pasterstwa zwiększyło zapotrzebo­ wanie na w y r o b y i usługi kowalskie już na p r z e ł o m i e X I X i X X w . Omawiane prace nie dostarczają w i a d o m o ś c i o surowcach u ż y t k o w a n y c h w ko­ walstwie. Natomiast w pracy o Ujgrach, zasiedlających K o t l i n ę F e r g a ń s k ą , stosun­ kowo d o k ł a d n i e o m ó w i o n e zostały kowalskie n a r z ę d z i a i u r z ą d z e n i a produkcyjne. I . W. Zacharowa o p i s u j ą c w y p o s a ż e n i e k o w a l a Ujgra p r a c u j ą c e g o w kołchozie stwierdza, że obok n a r z ę d z i pochodzenia fabrycznego trafiają się tam r ó w n i e ż n a r z ę d z i a miejscowe: ujgryjskie i uzbeckie. Dawne n a r z ę d z i a i u r z ą d z e n i a spotyka się oczywiście przede wszystkim w warsztatach przekazywanych z ojca na syna. Do tradycyjnych n a r z ę d z i kowalskich autorka zalicza k o w a d ł o o kwadratowej po­ wierzchni p r a c u j ą c e j , zamocowane na p i e ń k u obok paleniska. K o w a d ł o to pozbawione jest rogu i posiada t a k ż e k w a d r a t o w ą p o d s t a w ę . Powierzchnia k o w a d ł a zaopatrzona jest w o t w ó r do zamocowania podcinek, a zapewne i r o ż k ó w n i e z b ę d n y c h w pracach kowalskich. I n n y m i n a w i ą z u j ą c y m i do miejscowych tradycji n a r z ę d z i a m i u wiejskich kowali U j g r ó w są m ł o t k i , kleszcze do w y c i ą g a n i a żelaza z ognia, obcęgi służące przy p o d k u w a n i u koni, a t a k ż e skrobacze do oczyszczania kopyt końskich o nie znanej na terenach polskich formie motyczek, nacinaki do w y k o n y w a n i a r o w k ó w na pod­ kowach, gwoździownice, siekacze i p i l n i k i . Większość wymienionych s p r z ę t ó w jedynie w szczegółach różni się od narzędzi u ż y w a n y c h w w i e j s k i m kowalstwie w Europie. R ó w n i e ż ognisko kowalskie i t o w a r z y s z ą c y m u miech stosowane przez U j g r ó w są niemal identyczne z podobnymi u r z ą d z e n i a m i na terenach europejskich. Ognisko usytuowane jest w kominie. Miech o kształcie gruszkowatym s p o r z ą d z a się ze skór baranich. Przy palenisku stoi koryto z w o d ą p o t r z e b n ą k o w a l o w i do skrapla­ nia węgla, hartowania żelaza i chłodzenia n a r z ę d z i . Przytoczony wyżej opis narzędzi i u r z ą d z e ń kowalskich m ó w i o ich znacznym ujednoliceniu na olbrzymich obszarach Europy i A z j i , stwierdzanym zresztą j u ż w m a t e r i a ł a c h archeologicznych. Ponadto od X I X w. n i e w ą t p l i w e są r ó w n i e ż silne w p ł y w y rzemiosła rosyjskiego na terenie A z j i Ś r o d k o w e j °. I n f o r m u j ą c o n a r z ę d z i a c h i u r z ą d z e n i a c h kowalskich Zacharowa p o m i n ę ł a w swej pracy opis k u ź n i . Wiemy tylko, że j u ż w 2 poł. X I X w . w i e l u z kowali wiejskich posiadało przy domu mieszkalnym oddzielne pomieszczenie na warsztat. Oddzielnymi warsztatami r z e m i e ś l n i c z y m i d y s p o n o w a ł a r ó w n i e ż większość kowali miejskich. Część r z e m i e ś l n i k ó w s p o t k a ć było m o ż n a na bazarach, gdzie mistrz p r a c o w a ł na publicznym w i d o k u i ł a t w i e j zdobyć mógł k l i e n t ó w . Danych o pracowniach kowalskich dostar­ czają r ó w n i e ż badania E. Masanowa nad r z e m i o s ł e m u K a z a c h ó w w 2 poł. X I X i p o c z ą t k a c h X X w. A u t o r stwierdza, że kowale b y l i w ó w c z a s jedynymi r z e m i e ś l n i ­ kami p o s i a d a j ą c y m i wydzielone miejsce na warsztat, zresztą w pomieszczeniu miesz­ k a l n y m . T a k i stan rzeczy spowodowany był koczowniczym t r y b e m życia. Rze­ mieślnicy, przenoszący się w poszukiwaniu pracy za z m i e n i a j ą c y m i miejsce pobytu a u ł a m i , nie budowali — rzecz jasna — oddzielnych, s t a ł y c h b u d y n k ó w k u ź n i i do m i n i m u m ograniczali swe u r z ą d z e n i a i n a r z ę d z i a . 6 7 8 l0 1 1 6 M a s a n o w, op. cit., s. 31. Z a c h a r o w a , op. cit, s. 243. Z a c h a r o w a , l. c. E. M a s a n o w r e f e r u j ą c w y n i k i b a d a ń na północy Kazachskiej SRR stwierdza, że j u ż w 2 poł. X I X w. znane były t a m w y p a d k i osiedlania się kowali Rosjan w ś r ó d ludności tubylczej (op. cit., s. 34). Z a c h a r o w a , op. cit., s. 230. M a s n a n o w, op. cit., s. 32. 7 8 y 1 0 1 1 �451 KECENZJE W rozpatrywanej literaturze, zajmującej się przecież jedynie ubocznie k o w a l ­ stwem, brak m a t e r i a ł ó w dotyczących zabiegów i czynności stosowanych w produkcji przez k o w a l i środkow oazjatyckich. Wystarczyć tutaj musi ogólne stwierdzenie Zacharowej o mniejszym stopniu specjalizacji c e c h u j ą c y m rzemiosło wiejskie . Natomiast stosowano w kowalstwie podział pracy, możliwy przy zatrudnianiu u c z n i ó w i po­ m o c n i k ó w tak w warsztatach miejskich, j a k i wiejskich . I n t e r e s u j ą c e jest zjawisko powstawania skupisk r z e m i e ś l n i k ó w jednej lub pokrewnych specjalności. W miastach i osadach kowale niekiedy zamieszkiwali oddzielne ulice, k t ó r e b r a ł y od nich swoją n a z w ę - W badaniach na terenie Kazachstanu zarejestrowano grupowanie się k o w a l i r ó w n i e ż w n i e k t ó r y c h wsiach. W jednym z aułów p r a c o w a ł o pod koniec X I X w . p i ę t n a s t u k o w a l i . Tworzenie się o ś r o d k ó w g r o m a d z ą c y c h r z e m i e ś l n i k ó w o podobnej l u b takiej samej specjalności, obserwowane r ó w n i e ż na terenie Europy, jest w dzie­ jach rzemiosła zjawiskiem p o s t ę p o w y m . U ł a t w i a ł y one w y m i a n ę d o ś w i a d c z e ń produk­ cyjnych i wprowadzenie p o d z i a ł u pracy m i ę d z y warsztatami. Skupiska takie z w i ą z a n e są najczęściej z p r o d u k c j ą gotowych w y r o b ó w , przy czym jest to zwykle wytwarzanie na rynek. T 12 33 u r 1 5 P o d s t a w o w ą f o r m ą zbytu w y r o b ó w jest j e d n a k ż e w rzemiośle ś r o d k o w o a z j a t y c k i m "praca na z a m ó w i e n i e . Produkcja na rynek istniała jedynie w sporadycznych w y ­ padkach. U p r a w i a l i j ą , j a k wiadomo z m a t e r i a ł ó w z 2 poł. X I X i p o c z ą t k ó w X X w., przede wszystkim kowale miejscy, w czasie w olnym od t e r m i n o w y c h z a m ó w i e ń , a t a k ż e rzemieślnicy p r a c u j ą c y w o ś r o d k a c h wiejskich położonych w pobliżu miast lub j a r m a r k ó w . Nabywca rozliczał się z r z e m i e ś l n i k i e m g ł ó w n i e poprzez z a p ł a t ę w naturze; u pasterzy były to barany, konie, sierść i w e ł n a . W p r z e c i w i e ń s t w i e do K a z a c h ó w , u k t ó r y c h k a ż d y z a m a w i a j ą c y oddzielnie opłacał r z e m i e ś l n i k a , K a r a k a ł pacy u t r z y m y w a l i ich w s p ó l n i e . U t r z y m y w a n i e kowala przez ogół k o r z y s t a j ą c y c h z jego usług stosowane było r ó w n i e ż do niedawna na terenie ziem polskich w postaci instytucji tzw. kowala „ g r o m a d z k i e g o " l u b „ g m i n n e g o " . Ograniczenie produkcji k o w a l i przez w y t w ó r c z o ś ć p r z e m y s ł o w ą i pozostawienie i m przede wszystkim napraw, dostrzegalne w Kazachstanie j u ż na p r z e ł o m i e X I X i X X w . , powoduje utrzymanie się pracy na z a m ó w i e n i e jako g ł ó w n e j formy zbytu r ó w n i e ż w X X w . T 1 0 1 7 1S 1 9 Bardzo cenne do poznania historii rzemiosła ś r o d k o w o a z j a t y c k i e g o są badania nad jego o r g a n i z a c j ą cechową. Zagadnienie to, śledzone stosunkowo szczegółowo na terenie p o ł u d n i o w e j części Uzbeckiej SSR. wprowadza etnografa w ś r o d o w i s k o m i e j ­ skie, chociaż r ó w n i e ż w n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h wiejskich w p ł y w y cechowe b y w a ł y niekiedy dość silne. C e c h o w ą organizacją m e t a l o w c ó w (kowali, j u b i l e r ó w , o b r a b i a j ą ­ cych miedź, i o d l e w n i k ó w ) w Karszy k i e r o w a ł w p o c z ą t k a c h X X w . starszy cechu, zwany „bobo". Funkcjonariuszem cechowym p o d l e g ł y m „ b o b o " był „ a k s a k a ł " za­ r z ą d z a j ą c y bazarem i finansami cechu. Metalowcy z pobliskich miasteczek i osad posiadali co prawda w ł a s n y c h „ a k s a k a ł ó w " , ale we wszystkich w a ż n i e j s z y c h spra­ wach cechowych z o b o w i ą z a n i b y l i z w r a c a ć się do „ b o b o " w Karszy. „ B o b o " dyspono­ w a l i znaczną w ł a d z ą s ą d o w n i c z ą i w y k o n a w c z ą ; rozsądzali sporne kwestie między c z ł o n k a m i cechu, a t a k ż e sprawy m i ę d z y cechami, i w i n n y c h skazyu ali na kary, m . i n . na areszt i chłostę. K a r ę aresztu skazany o d s i a d y w a ł w specjalnej k o m ó r c e 7 1 2 r j 14 11 m 17 1 8 1 9 Z a c h a r o w a , op. cit., s. 230. Z a c h a r o w a, op. cit., s. 231. Z a c h a r o w a , op. cit, s. 233. M a s a n o w, op. cit., s. 35. Z a c h a r o w a, op. cit., s. 230. M a s a n o w , op. cit., s. 33. M a s a n o w , op. cit., s. 32. M a s a n o w, op. cit. s. 35. t �452 RECENZJE znajdującej się przy domostwie „bobo". Zwierzchnikiem „ b o b o " i głową cechu na obszarze całego emiratu bucharskiego był „ b o w o " u r z ę d u j ą c y w Bucharze i zatwier­ dzany przez emira. Jak w s k a z u j ą przytoczone przez a u t o r k ę dokumenty z X V I w., ustanawianie z w i e r z c h n i k ó w nad r z e m i e ś l n i k a m i d u ż y c h o b s z a r ó w ma w A z j i Ś r o d ­ kowej odległe t r a d y c j e . Badania E. M . Pieszczeriewej, prowadzone nad o r g a n i z a c j ą rzemieślniczą na terenie dawnego emiratu bucharskiego, przyniosły cały szereg innych jeszcze danych z zakresu s t r u k t u r y organizacyjnej c e c h ó w i form ich działalności. A u t o r k a stwierdza m . i n . brak czeladnika-podmajstrzego w rzemiośle ś r o d k o w o a z j a t y c k i m . Niezwykle i n t e r e s u j ą c e są zebrane przez P i e s z c z e r i e w ą m a t e r i a ł y m ó w i ą c e o organizowanych przez cechy m e t a l o w c ó w w Karszy i Szachrisjabzie okresowych w s p ó l n y c h naprawach k o w a d e ł , połączonych z uroczystościami na cześć patrona rzemiosła, proroka Dawida, i duchów opiekuńczych rzemieślników. Naprawy k o w a d e ł w Karszy i Szachrisjabzie dokonywano co 2—3 lata i zbierali się na nie obok r z e m i e ś l n i k ó w miejskich t a k ż e rękodzielnicy z a m i e s z k u j ą c y pobliskie miejscowości. W oznaczonym dniu zjeżdżali się wszyscy zgłoszeni p r z y w o ż ą c do naprawy k o w a d ł a , węgiel, a t a k ż e barany, kozy i inne produkty ż y w n o ś c i o w e , po­ trzebne do przygotowania w s p ó l n e j uczty m a j ą c e j charakter o b r z ę d u ofiarnego. Przybyli w i t a l i się z siedzącyrni na honorowych miejscach imamem, „bobo", „ a k s a k a ł e m " i starszymi mistrzami, po czym p r z y s t ę p o w a n o do czytania K o r a n u i w s k a z a ń cechowych, a t a k ż e oddawano cześć duchom z m a r ł y c h r z e m i e ś l n i k ó w — opiekunom rzemiosła. N a s t ę p n i e r o z p o c z y n a ł a się naprawa k o w a d e ł , k t ó r a t r w a ł a przez k i l k a dni. Naprawy przeprowadzali najlepsi mistrzowie, a pozostali p r z y g l ą d a l i się bez­ czynnie. Mistrzom w y p a d a ł o p r a c o w a ć b e z p ł a t n i e . W czasie d n i napraw w w i e l k i c h k o t ł a c h gotowano p o ż y w i e n i e z dostarczonych p r o d u k t ó w . W posiłkach, jako w stra­ wie ofiarnej, uczestniczyli nie t y l k o rzemieślnicy, ale r ó w n i e ż ludzie obcy. P r a c ę kończono m o d l i t w ą W opisanym przez P i e s z c z e r i e w ą zwyczaju w s p ó l n e j naprawy k o w a d e ł charakte­ rystyczne jest zabezpieczenie tej n i e z b ę d n e j dla ogółu r z e m i e ś l n i k ó w , a niewykonalnej w mniejszych warsztatach czynności poprzez narzucenie jej form uroczystości r e l i ­ gijnej. W s p ó l n a naprawa k o w a d e ł nie jest znana z cechowego rzemiosła europej­ skiego. W Europie od dawna j u ż k o w a d ł a wytwarzano w k u ź n i c a c h , a n a s t ę p n i e w hutach i odlewniach i rzemieślnicy korzystali z usług tych p r z e d s i ę b i o r s t w . Popierane przez w ł a d z e feudalne scentralizowane organizacje cechowe nie wszędzie na terenie A z j i Ś r o d k o w e j u t r z y m a ł y się tak długo, j a k w emiracie bucharskim. I . W. Zacharowa stwierdza, że w miastach K o t l i n y F e r g a ń s k i e j cechy u t r a c i ł y swe znaczenie j u ż w X I X w . Położenie materialne i pozycja społeczna kowali ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h nie znalazły w y s t a r c z a j ą c e g o n a ś w i e t l e n i a w przytoczonych pracach. Zagadnienia te w y m a g a j ą oczywiście specjalnych b a d a ń . Wiemy, że na terenie Kazachstanu w 2 poł. X I X w . w szeregi rzemiosła przeszła d u ż a ilość pasterzy pozbawionych b y d ł a w w y n i k u rozwarstwienia społecznego, potęgującego się w m i a r ę przenikania i umacniania s t o s u n k ó w kapitalistycznych. Rzemiosło tutaj d o s t a r c z a ł o jedynie ś r o d k ó w n i e z b ę d ­ nych do życia, nie s t w a r z a ł o możliwości akumulacji. E. Masanow przytacza popularne w ś r ó d K a z a c h ó w powiedzenie, że „...rzemieślnik nie bywa ani głodny, ani bogaty". P o d o b n ą opinię zawiera cytat z opisu kupca rosyjskiego B i e ł o w a żyjącego w ś r ó d K a z a c h ó w w latach sześćdziesiątych ubiegłego stulecia, k t ó r y pisał, że kowalstwo 20 2 2 P i e s z c z e r i e w ą , op. ext., s. 41. P i e s z c z e r i e w ą , op. cit., s. 43. Z a c h a r o w a , op. ext., s. 230. �RECENZJE 453 u K i r g i z ó w zysków nie przynosi, r z e m i e ś l n i k o w i pozostaje po odliczeniu k o s z t ó w niewielkie wynagrodzenie" . Organizacja rzemiosła, a r ó w n i e ż położenie społeczne i materialne r z e m i e ś l n i k ó w podlegały daleko i d ą c y m p r z e o b r a ż e n i o m po zwycięstwie Rewolucji. Większość rze­ m i e ś l n i k ó w miejskich zrzeszyła się w artelach, a r z e m i e ś l n i c y wiejscy przystąpili do kołchozów, lub t a k ż e zorganizowali artele . Procesy adaptacji tradycyjnych rzemiosł ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h czekają na szczegółowe opracowanie w monograficznych opraco­ waniach rzemiosł. O d l e w n i c t w o z żeliwa w postaci rzemiosła z a c h o w a ł o się w niewielu j u ż rejonach radzieckiej A z j i Ś r o d k o w e j , oddalonych od c e n t r ó w p r z e m y s ł o w y c h i k u l t u ­ ralnych. T a k i m rejonem o k a z a ł się Chorezm, gdzie I . M . D ż a b b a r o w , b a d a j ą c o s t a t n i ą na t y m terenie p r a c o w n i ę w Chiwie, zebrał m a t e r i a ł y do a r t y k u ł u wykorzystanego w komunikacie. Działalność produkcyjna o d l e w n i k ó w chorezmijskich nastawiona b y ł a przede wszystkim na zaspokajanie potrzeb rolniczej ludności wiejskiej. W y r a b i a l i w i ę c naczynia i moździerze do tabaki, tuleje do kół arb, a g ł ó w n i e żeliwne r a d l i c e . Masowa produkcja r a d l i ć n a d a ł a i m nawet n a z w ę . Chorezmijskich o d l e w n i k ó w nazywa się „pazaczi", co oznacza ludzi p r z y g o t o w u j ą c y c h radlice. O k r e ś l e n i a tego u ż y w a n o r ó w n i e ż w Bucharze, natomiast na innych terenach Uzbekistanu stosowano dla o d l e w n i k ó w n a z w ę „degriz", k o t l a r z . Opisana przez D ż a b b a r o w a pracownia, zbudowana i w y p o s a ż o n a w e d ł u g opinii jej właściciela jak za czasów jego d z i a d ó w , to oddzielne pomieszczenie pod dachem, p r z y l e g a j ą c e do b u d y n k u mieszkalnego wraz z n i e w i e l k i m p o d w ó r z e m . Na p o d w ó r z u ustawiony jest piec do podsuszania zimą form odlewniczych, a w e w n ą t r z krytego pomieszczenia mieści się piec do topienia żeliwa. Jest on zbudowany z wypalonej cegły na planie kwadratu, a jego część g ó r n a ma kształt ściętego ostrosłupa. We­ w n ą t r z pieca znajduje się kotlina wylepiona o g n i o t r w a ł ą gliną, w k t ó r e j przetapia się żeliwo. K o t l i n a połączona jest g l i n i a n ą dyszą z miechami, w y k o n y w a n y m i z nie oczyszczonych z sierści skór koźlich i p r z y p o m i n a j ą c y c h k s z t a ł t e m lampiony o k r ą g ł e w przekroju poziomym. Specjalnych umiejętności w y m a g a ł o przygotowanie form odlewniczych. Formy r a d l i ć i tulei do arb przygotowywano z wilgotnego piasku z dodatkiem pszennej m ą k i i kleju szewskiego w specjalnych obudowaniach. Gotowe formy ustawiano przed ich n a p e ł n i e n i e m r z ę d a m i niedaleko pieca. Proces topienia surowca — złomu żeliwnego ze zniszczonych w y r o b ó w fa­ brycznych nie był skomplikowany. K o t l i n ę pieca w y p e ł n i a n o r o z ż a r z o n y m w ę g ł e m i czyniono w n i m za p o m o c ą specjalnego m ł o t k a na długiej rączce zagłębienie, k t ó r e w y p e ł n i a n o w ę g l e m d r z e w n y m przygotowanym z s a k s a u ł u . Na wierzchu k ł a d z i o n o złom żeliwny i dęto miechami. Temperatura dochodziła do 1100°, żeliwo topiło się i z b i e l a ł o na dnie w g ł ę b i e n i a . O z n a k ą z a k o ń c z e n i a procesu topienia była b i a ł a barwa ognia widoczna przez o t w ó r dyszy. Wówczas wstrzymywano dęcie, czerpakiem zdej­ mowano szlakę, k t ó r a osadziła się na powierzchni metalu, i t y m samym czerpakiem obmazanym gliną rozlewano żeliwo w formy. 2 i M 25 20 M a s a n o w, op. cit., s. 32. Z a c h a r o w a, op. cit., s. 240. Ż e l i w n e radlice powszechnie u ż y w a n e na terenie Chorezmu (por. U . S z a1 e k i e n o w, Byt karakałpakskogo kriestjanstwa czimbajskogo rajona, „Trudy choriezmskoj archieołogo-etnograficzeskoj ekspiedicii", t. 3, Moskwa 1958, s. 283) stosowane były r ó w n i e ż w innych częściach A z j i Ś r o d k o w e j obok r a d l i ć kutych (por.: Z a c h a r o w a, op. cit., s. 228). - D ż a b b a r o w , op. cit., s. 208. 2 5 G �454 RECENZJE W pracowni odlewniczej rzemieślnik nie mógł p r a c o w a ć indywidualnie. D ł u g o ­ t r w a ł a , bo t r w a j ą c a ponad 3 godziny, praca przy miechach w y m a g a ł a w y s i ł k u 2—3 ludzi. W t y m samym czasie należało d o k ł a d a ć w ę g l a do paleniska i r e g u l o w a ć n a t ę ż e n i e ognia. Dlatego w warsztatach zatrudnianych b y w a ł o zwykle 4—5 u c z n i ó w i r o b o t n i k ó w najemnych. Właściciel pracowni k i e r o w a ł p r a c ą i w y k o n y w a ł najbar­ dziej istotne c z y n n o ś c i . W z w i ą z k u z doprowadzeniem do Chorczmu kolei i zaopatrywaniem rolnictwa w nowe n a r z ę d z i a i maszyny, zapotrzebowanie na w y r o b y odlewane jest coraz mniejsze. Tradycyjne odlewnictwo, j a k stwierdza autor w zakończeniu pracy, to w Chorezmie już przeszłość. J u b i l e r s t w o ś r o d k o w o a z j a t y c k i e znane jest z wysokiego poziomu artystycz­ nego i dużej rozmaitości stosowanych w n i m technik i m o t y w ó w zdobniczych. Prze­ konuje nas o t y m a r t y k u ł W. W. Wostrowa, z a w i e r a j ą c y i n t e r e s u j ą c e m a t e r i a ł y z ba­ d a ń w obwodach Karagandzkim i S e m i p a ł a t y ń s k i m Kazachskiej SSR. Jubilerstwo na tych terenach jest j u ż w X I X w. uprawiane jako r z e m i o s ł o . Z Uzbekistanu mamy j e d n a k ż e informacje o zajmowaniu się jubilerstwem po wsiach przez kobiety t a k ż e w ramach p r z e m y s ł u domowego . Podstawowymi surowcami u ż y w a n y m i przez j u b i l e r ó w kazachskich było srebro, najczęściej uzyskiwane z przerobu monet carskich, i żelazo. Złoto i inne metale sto­ sowano jedynie w y j ą t k o w o . Służące do wyrobu ozdób surowce z reguły były w ł a s ­ nością z a m a w i a j ą c e g o . Jubilerzy z terenu Kazachstanu nie posiadali oddzielnych pracowni i najczęściej pracowali w domu klienta. Koczowniczy t r y b życia ograniczał do m i n i m u m ilość u ż y w a n y c h przez nich narzędzi. Z b a d a ń W. W. Wostrowa wynika, że w y p o s a ż e n i e kazachskiego jubilera s t a n o w i ł o k o w a d e ł k o , k i l k a m ł o t k ó w , gw oździownica, formy odlewnicze, p ł y t k a z o t w o r k a m i do w y c i ą g a n i a drutu, przebijaki, rylce i stemple zdobnicze . Wymienione n a r z ę d z i a u m o ż l i w i a ł y stosowanie k i l k u technik produk­ cyjnych. W celu nadania przedmiotowi o k r e ś l o n e g o kształtu k u t o go na zimno, je­ żeli to b y ł o srebro; na gorąco w wypadku żelaza, k t ó r e też odlewano. Najpopu­ larniejszym zabiegiem zdobniczym była inkrustacja srebrem w y r o b ó w z żelaza. Wklęsły ornament wykonany rylcem lub stemplami na wyrobie ż e l a z n y m w y p e ł n i a n o srebrem. Przy pomocy tej techniki mistrzowie kazachscy potrafili p o k r y ć srebrem całą p o w i e r z c h n i ę zdobionego przedmiotu. A b y tego dokonać, pokrywano przedmiot r z ę d a m i r ó w n o l e g ł y c h r o w k ó w n a c i ę t y c h ostrym przecinakiem, a n a s t ę p n i e w k ł a d a n o w nie cienkie druciki srebrne, k t ó r e rozklepywano. Stosowano r ó w n i e ż i n k r u s l a c j ę stopem ołowiu i miedzi, d a j ą c y m czarny rysunek. Bardziej skomplikowanym zabie­ giem zdobniczym był filigran, d o s t ę p n y jedynie części r z e m i e ś l n i k ó w odznaczających się mistrzowskim opanowaniem zawodu. Technika filigranu polega na przygotowa­ niu srebrnych d r u c i k ó w , przy użyciu wspomnianej już płytki z o t w o r k a m i , wygięcia z nich k o n t u r ó w i w y p e ł n i a n i a ich wzorami u k s z t a ł t o w a n y m i z tegoż d r u t u . D r u c i k i w miejscach s t y k ó w spajano. Ornament filigranowy mógł b y ć a ż u r o w y lub też na­ k ł a d a n o go na płaszczyznę, k t ó r a s t a n o w i ł a jego t ł o . 27 28 2 9 r 30 3 1 Za pomocą wzmiankowanych w y ż e j narzędzi i technik jubilerzy kazachscy pro­ dukowali cały szereg ozdób. Były to przede wszystkim ozdoby kobiece: branso­ lety, kolczyki, pierścienie i guzy do odzieży, m ę s k i e ozdoby stroju: metalowe z a k o ń 2 7 D ż a b b a r o w , op. c i t , s. 212. ~ W o s t r o w, op. c i t , s. 128. P i e s z c z e r i e w a , Op. cit, s. 41. W o s t r o w, op. dt., s. 129 n. W o s t r o w , op. cit., s. 135 n. 8 2 9 3 0 3 1 �455 RECENZJE czenia pasów, k l a m e r k i kamizelek i b e s z m e t ó w , a t a k ż e grzebienie i w y k a ł a c z k i . U m i e j ę t n o ś c i kazachskich m i s t r z ó w zostały r ó w n i e ż wykorzystane przy u p i ę k s z a n i u siodeł i uprzęży k o ń s k i e j . Szczególnie bogato zdobiono czołową część przedniego ł ę k u siodła. W ornamentyce j u b i l e r ó w kazachskich zdecydowanie p r z e w a ż a j ą m o t y w y geome­ tryczne. Obok nich stosowano t a k ż e prosty ornament roślinny i zwierzęcy. Intere­ sujących w y n i k ó w dostarczyło autorowi zestawienie m o t y w ó w zdobniczych, znanych z w y r o b ó w zarejestrowanych w badaniach etnograficznych, ze zdobinami na ma­ t e r i a ł a c h archeologicznych. Zestawienie to, w y k a z u j ą c e bardzo d u ż e p o d o b i e ń s t w a w ornamentyce czasów ostatnich i sprzed w i e k ó w , stanowi p o d s t a w ę do stwierdzenia autochtonicznego charakteru sztuki kazachskiej i jej dużej samodzielności. D u ż y m osiągnięciem autora jest r ó w n i e ż odnotowanie odrębności cechujących wytwory m i s t r z ó w pochodzących z. dawnych poszczególnych u g r u p o w a ń p l e m i e n n y c h . Jubilerzy-Kazachowie, podobnie j a k i i n n i rzemieślnicy t r u d n i ą c y się o b r ó b k ą metali, produkowali przede wszystkim na z a m ó w i e n i e . Znane s ą jednak r ó w n i e ż w y ­ padki skupywania już w 2 poł. X I X w . w y r o b ó w jubilerskich dla dalszego n i m i h a n d l u . Z a p ł a t y dokonywano powszechnie w naturze. Obok utrzymania w czasie pracy w domu klienta rzemieślnik o t r z y m y w a ł zwyczajowo o k r e ś l o n e wynagrodze­ nie. W k o ń c u X I X w. u p r z ą ż k o ń s k ą zdobioną srebrem o p ł a c a n o rocznym ź r e b a ­ kiem, a pas r ó w n i e ż upiększony srebrem w a r t b y ł 4—8 b a r a n ó w . Rzemieślnicy kazachscy, p r o w a d z ą c y koczowniczy tryb życia, nie b y l i oczywiście objęci organizacją cechową. Należeli do niej natomiast jubilerzy miejscy, t w o r z ą c najczęściej cechy zbiorcze z i n n y m i r z e m i e ś l n i k a m i p r a c u j ą c y m i w m e t a l u \ Warto jeszcze n a d m i e n i ć , że w Azji Ś r o d k o w e j jubilerstwem, a t a k ż e kowalstwem zaj­ mowali się r ó w n i e ż Cyganie. Rzemiosła metalowe nie o d g r y w a ł y jednak decydu­ jącej roli w życiu ż a d n e j z grup ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h C y g a n ó w . Wykorzystane w komunikacie a r t y k u ł y ś w i a d c z ą o ż y w y c h zainteresowaniach uczonych radzieckich obszerną p r o b l e m a t y k ą rzemiosł zajmujących się o b r ó b k ą metali na terenie A z j i Ś r o d k o w e j . I n f o r m u j ą one o w y n i k a c h b a d a ń etnograficznych z ostatnich lat, przy czym badania te prowadzone były z a r ó w n o na wsi, jak i w m i e ś ­ cie. We wszystkich a r t y k u ł a c h znajdujemy silne p o d k r e ś l e n i e o\i m a t e r i a ł ó w z b a d a ń etnogrDficznych j a k o cennych źródeł historycznych. Szczególnie w y r a ź n e jest ono w pracach E. M . Pieszczeriewej i E. Masanowa, w k t ó r y c h autorzy na podstawie danych z b a d a ń terenowych r e k o n s t r u u j ą obraz rzemiosła na p r z e ł o m i e X I X i X X w . Należy zaznaczyć r ó w n i e ż dążność do wykorzystania d o k u m e n t ó w pisanych i źródeł archeologicznych, u m o ż l i w i a j ą c y c h niekiedy o k r e ś l e n i e genezy n i e k t ó r y c h ze zjawisk spotykanych w badaniach etnograficznych, a t a k ż e p r ó b y przeanalizowania dotych­ czasowej literatury* . Ostatecznym rezultatem podjętych b a d a ń nad rzemiosłami b ę ­ dzie zapewne opracowanie historyczno-etnograficznych monografii poszczególnych rzemiosł i ich grup u n a r o d ó w ś r o d k o w o a z j a t y c k i e j części Z w i ą z k u Radzieckiego. 32 33 3 4 3 36 r 57 Zbigniew : n Jasiewicz W o s t r o w, op. cii., s. 140 n. M a s a n o w, op. cit, s. 34. W o s t r o w , op. cit., s. 128. P i e s z c z e r i e w a. op. cit., s. 40. T. P. S n i e s a r i e w , Sriednięaziatskije cyganie, ,.Kratkije Soobszczenija I n s t i t u t a Etnografii i m . N . N . M i k ł u c h o - M a k ł a j a " , t. 34: 1960, s. 25. I . D ż a b b a r o w, Iz istorii izuczenija riemiesła w doriewolucionnom Uzbiekistanie, „ K r a t k i j e Soobszczenija Instituta Etnografii i m . N . N . M i k ł u c h o - M a k ł a j a " , t, 32: 1959, s. 74—84. 3 J 3 i 3 0 3 7 �456 RECENZJE THEODOR HORNBERGER, Die kulturgeographische Bedeutung der W ander Schäferei in Süddeutschland. Süddeutsche Transhumanz, Remagen 1959, Selbstverlag der Bundesanstalt für Landeskunde, ss. 173, map 40, fot. 7, diagr. 3. (Forschungen zur deutschen Landeskunde, t 109). Rozprawa ta jest pożytecznym u z u p e ł n i e n i e m wcześniejszej publikacji tego autora, Der Schäfer, Landesund volkskundliche Bedeutung eines Berufsstandes in Süddeutschland (1955) \ m a j ą c e j raczej charakter popularnonaukowy. Obie prace s t a n o w i ć m a j ą p r ó b ę p o w i ą z a n i a ś r o d o w i s k a geograficznego ze zjawiskami k u l t u r y ludowej ; s y n t e z ę człowieka z p r z y r o d ą . Dla recenzenta jest to fakt bardzo radosny, że jego w ł a s n e koncepcje dotyczące p o ł u d n i o w c n i e m i e c k i e g o pasterstwa w ę d r o w n e g o jako zjawiska paralelnego do śród­ ziemnomorskiej transhumancji, k t ó r e swego czasu jako pierwszy z e t n o g r a f ó w w y r a ź ­ nie s f o r m u ł o w a ł , znajdują w rozprawie Hornbergera potwierdzenie . J u ż sam pod­ tytuł Południowoniemieckie transhumancje świadczy o t y m dobitnie. R o z w a ż a n i a nad n a z w ą i pojęciem, cechami, h i s t o r i ą i formami transhumancji są też przedmiotem pierwszego rozdziału z a t y t u ł o w a n e g o Problem wędrownego pasterstwa. Jasno i pre­ cyzyjne ustala tu autor pojęcie transhumancji w y p r o w a d z a j ą c je z hiszpańskiego sło­ wa „ t r a n s h u m a r " i włoskiego „ t r a n s h u m a n a r " . T y m ostatnim terminem posłużył się już Dante w Boskiej komedii na oznaczenie „ w ę d r o w a n i a i unoszenia się, przechodze­ nia przez trzy p a ń s t w a niebieskie k u Bogu". Jako o k r e ś l e n i e w ę d r o w n e g o pasterstwa po raz pierwszy (jak się wydaje w świetle dotychczasowych b a d a ń ) użył tej nazwy Francuz Edmond de Limairac (1839—1853). J. F. Blade w p r o w a d z i ł j ą n a s t ę p n i e w 1892 r. jako termin techniczny do literatury naukowej \ Hornberger słusznie stwierdza, że nazwa ,,transhumance" jest trudna do p r z e t ł u m a c z e n i a na język nie­ miecki. Podobnie j a k recenzent odrzuca Hornberger takie p r ó b y t ł u m a c z e n i a , jak Herdenwanderungen, Wechselweidewirlschaft, Ziehbauern etc., i wysuwa na ich miejsce termin W a n d e r s c h ä f e r t u m , o d p o w i a d a j ą c y proponowanej przez recenzenta nazwie Wanderschafhaltung. Co się tyczy cech transhumancji (s. 25), to definicja Hornbergera nie jest nowa. Skoro autor z r e z y g n o w a ł tu z cytowania, to należało bo­ daj w y m i e n i ć t y t u ł y tych prac, do k t ó r y c h w y r a ź n i e n a w i ą z u j e on w swych w y w o ­ dach. W rozdziale Powstanie i rozwój transhumancji usiłuje Hornberger d a ć p r z e g l ą d całokształtu zjawiska transhumancji w krajach basenu ś r ó d z i e m n o m o r s k i e g o , co wielokrotnie postulowali z a r ó w n o geografowie, jak i etnografowie. J e d n a k ż e po­ bieżny, stłoczony na dwu i pół stronicy opis w najmniejszym stopniu nie oddaje w i e l o a s p e k t o w o ś c i tego zjawiska nawet w j e d n y m z klasycznych k r a j ó w transhumancji. P o m i n i ę t o t u całkowicie niezwykle i n t e r e s u j ą c y teren B a ł k a n u i Karpat, a nieliczne w z m i a n k i o Hiszpanii dotyczą jedynie mesty, b ł ę d n i e zinterpretowanej przez autora jako pasterstwo, k t ó r e w czasach tzw. rekonkwisty d y s p o n o w a ł o „ w ł a d z ą polityczną i u s t a w o d a w c z ą oraz przywilejami w stosunku do pastwisk". W rzeczywistości mesta od p o c z ą t k u była przede wszystkim z w i ą z k i e m feudałów — właścicieli stad, którzy pod o c h r o n ą korony hiszpańskiej prowadzili r a b u n k o w ą g o s p o d a r k ę wyniszczając 2 3 r 5 1 Por. m o j ą r e c e n z j ę w „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", R. 3: 1957, s. 275. ^ W. J a c o b e i t , Transhumanz und W ander Schäferei, [w:} Völkerforschung, Berlin 1954, s. 70 (Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 5). Wydaje się jednak, że Hornbergerowi z a r ó w n o ta, jak i inne prace recenzenta d o t y c z ą c e tego zagadnienia nie są znane, bowiem nie wymienia ich ani w spisie l i t e r a t u r y przedmiotu, ani we w p r o w a d z a j ą c y m zarysie historii b a d a ń . J. F. B l a d é , Essai sur l'histoire de la transhumance dans les Pyrénées fran­ çaises, „Bull, de Géogr. hist. et desor.", R. 3: 1892. W . J a c o b e i t , Schafhaltung und Schäfer in Zentraleuropa bis zum Beginn des 20. Jahrhunderts, B e r l i n 1961 (Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 25). y 4 5 �, RECENZJE 457 c h ł o p ó w . „La mesta partout où elle apparut, a fait le d é s e r t " — pisał w 1850 r. jeden z badaczy francuskich. Zasługą autora jest zestawienie poszczególnych form transhumancji, b ę d ą c y c h „ o d m i a n a m i i postaciami mieszanymi typu czystego". Prawie nie znana b y ł a dotychczas transhumancja tropikalna, k t ó r ą Hornberger dość d o k ł a d n i e omawia. Byłoby nader wskazane, by geografowie i etnografowie w n i k l i w i e j zbadali ten rodzaj gospodarki nomadycznej i ustalili, czy istotnie m o ż n a w t y m w y p a d k u m ó w i ć o tropikalnej transhumancji. Co do transhumance commerciale, to recenzent sądzi, że jest to rodzaj sezonowej hodowli owiec, p o n i e w a ż w jesieni i w zimie stada pędzi się do rzeźni l u b sprzedaje w inny sposób. Zimowanie na o t w a r t y m pastwisku — jedna z cech podstawowych nomadycznej gospodarki pasterskiej — w t y m w v p a d k u nie w y s t ę p u j e . Transhumance commerciale, czyli sezonową hodowlę owiec, n a l e ż a ł o b y w i ę c u z n a ć za s c h y ł k o w ą fazę transhumancyjnego pasterstwa. Z radością należy p o w i t a ć fakt, iż autor zestawia i p o r ó w n u j e trzy formy w ę d r o w ­ nego pasterstwa: nomadyzm, g o s p o d a r k ę alpejską, t r a n s h u m a n c j ę , w y k a z u j ą c w ten sposób, że zjawiska transhumancji nie m o ż n a r o z p a t r y w a ć w oderwaniu od i n n y c h t y p ó w pasterstwa. Mylne jest natomiast takie stwierdzenie: „Podczas gdy z a r ó w n o w gospodarce nomadycznej, jak i alpejskiej hodowla b y d ł a i gospodarka p a ń s t w o w a istnieć m o ż e bez rolnictwa i kopieniactwa, to transhumancja jest typem gospodarki rolno-pastwiskowej". A b s t r a h u j ą c od tego, że t a k ż e nomadzi w celu uzyskania poży­ wienia roślinnego częstokroć u p r a w i a j ą rośliny w formie gospodarki u z u p e ł n i a j ą c e j , to gospodarka alpejska ze s w ą stałą bazą w postaci osiedla w nizinie w sposób konieczny z a k ł a d a dobrze z o r g a n i z o w a n ą g o s p o d a r k ę rolną. Rozdział drugi, Rozioój i rozprzestrzenianie się hodowli owiec w Niemczech południowych, daje s k r ó t o w y , ale bardzo i n s t r u k t y w n y zarys dziejów owczarstwa. Hornberger przytacza o b s z e r n ą l i t e r a t u r ę z zakresu historii gospodarczej i historii prawa, porusza k w e s t i ę stosunku p o m i ę d z y c h ł o p s k ą a d w o r s k ą g o s p o d a r k ą hodowla­ n ą i wskazuje — podobnie j a k recenzent w w y ż e j cytowanej pracy — na samowy­ starczalność jako cechę c h a r a k t e r y s t y c z n ą chłopskiej hodowli owiec. Bardzo słusznie podkreślił autor decydujący w p ł y w klasztornych i miejskich w a r s z t a t ó w tkackich na rozwój hodowli owiec. Po raz pierwszy spotykamy t u historię charakterystycznej dla Wirtembergii formy organizacyjnej w ę d r o w n e g o pasterstwa zwanej L a n d g e f ä h r t . A u t o r przedstawia j ą bardzo w y c z e r p u j ą c o (z r e k o n s t r u k c j ą s z l a k ó w w ę d r ó w e k stad owczych p o m i ę d z y poszczególnymi szałasami, z zestawieniem podstawowych baz itp.). Jakkolwiek dokumenty sprzed X V w . nie dostarczają wzmianek o poiudniowoniemieckiej transhumancji, to jednak w ą t p i ć należy, aby na skutek utworzenia książęco-wirtemberskiego Landgefährt można było uważać „południowoniemiecką w ę d r o w n ą h o d o w l ę owiec [...] za t w ó r X V w i e k u " . W ę d r ó w k i stad owczych, b ę d ą ­ cych w ł a s n o ś c i ą p a n ó w feudalnych, o d b y w a ł y się g ł ó w n i e p o m i ę d z y poszczególnymi szałasami, a co n a j w a ż n i e j s z e w czasie zimy z n a j d o w a ł y w nich z w i e r z ę t a s t a ł ą bazę. To, co reprezentuje L a n d g e f ä h r t , jest więc raczej f o r m ą gospodarki alpejskiej . Wobec korzystnych w a r u n k ó w geograficzno-florystycznych Wirtembergii przypuszczać należy, że w ł a ś c i w a transhumancja j u ż dawniej istniała na t y m terenie i że książęta usiłowali jedynie ulepszyć formę o r g a n i z a c y j n ą w ę d r o w n e g o pasterstwa. Jest rzeczą i n t e r e s u j ą c ą , że r ó w n i e ż na innych terenach objętych w ę d r ó w k a m i stad owczych wielokrotnie obserwowano — zwłaszcza na terenach b a ł k a ń s k o - k a r p a c k i c h — że wraz ze wzrostem i n t e n s y w n o ś c i gospodarki rolnej i pastwiskowej transhumancja prze­ chodzi w f o r m ę gospodarki alpejskiej. W z w i ą z k u z t y m godny p o d k r e ś l e n i a wydaje się fakt, że po r o z w i ą z a n i u L a n d g e f ä h r t z jego p o d s t a w o w y m i bazami p o ł u d n i o w o e l! W i n n y m miejscu (s. 160) proponuje Hornberger, by nie m ó w i ć o transhumancji w tych wypadkach, kiedy zasadnicza część stada zimuje w stajniach. �458 RECENZJE f niemieckie w ę d r o w n e pasterstwo owiec z a c h o w a ł o się nadal w postaci czystej transhumancji. I tak p r z e t r w a ł o do dnia dzisiejszego. Musimy z r e z y g n o w a ć z bliższego o m ó w i e n i a rozdziału trzeciego, Formy osiadłej i ruchomej hodowli owiec, oraz rozdziału czwartego, Elementy gospodarki pasterskiej w krajobrazie południowoniemieckim, gdzie przede wszystkim dochodzi do głosu Hornberger-geograf gospodarczy i statystyk. W poszukiwaniu analogii wychodzi autor, zwłaszcza w rozdziale czwartym, poza teren p o ł u d n i o w y c h Niemiec i przytacza ma­ t e r i a ł y ze Szlezwiku-Holsztyna, ze wschodniej Francji, dolnej Alzacji, Lotaryngii, a t a k ż e Szwajcarii, w s k a z u j ą c p o w i ą z a n i a owczarstwa tych t e r e n ó w z transhumancjami poiudniowoniemieckimi. Przedstawiona w rozdziale p i ą t y m Organizacja społeczna i kultura duchowa południowoniemieckich pasterzy wędroiunych jest w e d ł u g zapowiedzi samego autora „ k r ó t k i m streszczeniem" jego pracy z 1955 r., Der Sćhafer. W rozdziale t y m na z a k o ń ­ czenie zwięzłego opisu wspólnot owczarskich zamieszczono n a s t ę p u j ą c e zdanie: „do tak pełnego zjednoczenia, jakie charakteryzuje h i s z p a ń s k ą mestę, k t ó r a pełniła do­ niosłą rolę polityczną i z a j m o w a ł a k l u c z o w ą pozycję gospodarczą, na terenie Niemiec nigdy prawdopodobnie nie doszło". Nikomu, kto z a j m o w a ł się kiedykolwiek bliżej ruchem z w i ą z k o w y m owczarzy ś r o d k o w e j Europy nie przyszłoby na m y ś l p o r ó w n a ­ nie go z m e s t ą (patrz wyżej). Jak to recenzent u s i ł o w a ł w y k a z a ć w swej wyżej cyto­ wanej pracy, cele c e c h ó w i z w i ą z k ó w owczarskich polegały przede wszystkim na walce z „ p o n i ż a j ą c y m " traktowaniem zawodu owczarza, jego n i s k ą r a n g ą społeczną. Fakt, iż w i e l u p o ł u d n i o w o n i e m i e c k i c h m a g n a t ó w p o p i e r a ł o ten ruch, aby dla swych w ł a s n y c h - i n t e r e s ó w stworzyć sobie ustabilizowany i silny stan pasterzy, to j u ż inna sprawa. Z kolei Hornberger twierdzi jakoby w Europie ś r o d k o w e j obszar ho­ d o w l i owiec b y ł bardzo ograniczony terenami rolniczymi. Jego zdaniem „ p a s t e r z , owczarz, w ę d r o w n y owczarz na skutek swej o d r ę b n o ś c i nigdy nie znajdował uzna­ nia w systemie wartości chłopa czy mieszczanina". Taka interpretacja jest nie do przyjęcia! Istota tej deprecjacji, z k t ó r ą przez 200 lat daremnie walczył cesarz i p a ń ­ stwo, leży jedynie w w y r o s ł e j z w a l k i konkurencyjnej ekskluzywności c e c h ó w rze­ mieślniczych. Recenzent nie zna żadnego przypadku, gdzie by z a w ó d owczarza w ś r o d o w i s k u czysto w i e j s k i m traktowany b y ł jako „poniżający". T u z a j m o w a ł on, częstokroć na skutek obawy przed jego n a d n a t u r a l n ą mocą, p o w a ż n ą pozycję. Fakt, iż z d a r z a ł y się k o n f l i k t y z ludnością rolniczą, nie ma nic wspólnego z o w ą deprecja­ cją w ścisłym sensie. M i m o w y p o w i e d z i Hornbergera (s. 51), jakoby „ w w i e l u t u r y ń skich miejscowościach" istniały związki owczarskie, nie znajdujemy na t y m terenie ś l a d ó w tego rodzaju wspólnot. Na p r o ś b ę recenzenta kompetentne archiwa p a ń s t w o ­ we w T u r y n g i i p o i n f o r m o w a ł y go, że w ich zbiorach nie ma ż a d n y c h p r z e k a z ó w ź r ó d ł o w y c h co do z w i ą z k ó w owczarskich tego rodzaju na terenie p o ł u d n i o w y c h Niemiec. W s y n t e t y z u j ą c y m rozdziale szóstym, Całościowy zarys południowoniemieckiego pasterstwa wędrownego, s ł u s z n i e określa Hornberger p o ł u d n i o w o n i e m i e c k i e w ę d r o w ­ ne pasterstwo jako j e d n ą z „ f o r m prawdziwej transhumancji", jaka w y s t ę p u j e w k r a ­ jach basenu Morza Ś r ó d z i e m n e g o . U w a ż a m y jednak za zbyt ryzykowne traktowanie „ ś r o d k o w o e u r o p e j s k i e j w ę d r o w n e j hodowli owiec na obszarze między A l p a m i i D o l ­ n y m Renem, p o m i ę d z y A l b ą i Côtes Lorraines, jako ś r o d k o w o e u r o p e j s k i e g o typu transhumancji". N a l e ż a ł o b y m ó w i ć raczej o j a k i e j ś ś r o d k o w o e u r o p e j s k i e j odmianie, ale na pewmo nie o typie (nie jest to t a k ż e m o ż l i w e w odniesieniu do Włoch, Francji i B a ł k a n u ) . Jeżeli jednak, j a k to proponuje recenzent, m ó w i ć b ę d z i e m y o „ p o ł u d n i o woniemieckiej w ę d r o w n e j hodowli owiec", co zresztą znajduje uzasadnienie w za- �459 RECENZJE łączonych bardzo i n s t r u k t y w n y c h mapach Hornbergcra dotyczących w ę d r o w n e j hodowli owiec w Republice Federalnej, to unikniemy schematyzmu. M i m o pewnych zastrzeżeń, jakie etnograf i historyk k u l t u r y musi zgłosić pod adresem pracy Hornbergera, jest to w a r t o ś c i o w a syntetyczna monografia i należałoby sobie życzyć, by p o w s t a ł y podobne prace dotyczące innych regionów. Wolfgang Jacobeit T ł u m . z niem. D. Markowska ERNST B U R G S T A L L E R , Felsbilder und -inschriften im Toten Gebirge in Oberöster­ reich, L i n z 1961, ss. 46, tabl. 8, fot. 32, s z k i c ó w 15; w y d . I n s t i t u t für Landeskunde von O b e r ö s t e r r e i c h . Na terenie G ó r n e j Austrii, a zwłaszcza w okolicach Salzburga i sąsiadującej z n i m i dolnej części tego kraju, od dawna znane są liczne żleby skalne. Obecnie dochodzi do nich nowe i n t e r e s u j ą c e znalezisko, zapewne n a j w i ę k s z e tego rodzaju w A u s t r i i . Odkryte ono zostało już przed kilkoma laty w d z i k i m i romantycznym u r w i s k u s k a l n y m G ó r Ś m i e r c i (Totes Gebirge). Burgstaller nazywa je krajobrazem ,,heroicznym", k t ó r y nosi c h a r a k t e r y s t y c z n ą n a z w ę l o k a l n ą „ P i e k ł o " (Holle). Przez ten teren w i j e się teraz ścieżka g ó r s k a z obu stron osłonięta s k a ł a m i , k t ó r y c h ściany pokryte są r y t a m i l u b w y ż ł o b i e n i a m i różnego rodzaju. O g ó ł e m znaleziono dotychczas 15 s k a ł z obrazami, k t ó r e autor wraz ze swoimi w s p ó ł p r a c o w n i k a m i p o d d a ł bada­ niom, d o k ł a d n y m pomiarom i przerysom. Prace te b ę d ą jeszcze kontynuowane i należy o c z e k i w a ć odkrycia dalszych, nowych n a p i s ó w skalnych na terenie „Piekła". Zadaniem recenzowanej publikacji jest inwentaryzacja opracowanych dotychczas o b r a z ó w i r y s u n k ó w . S ą one podobne do innych znanych j u ż tego rodzaju r y t ó w : postacie ludzkie, figury jeźdźców, jelenie, b y d ł o długorogie, w jednym w y p a d k u trzy, jedna nad d r u g ą , wyrysowane czaszki niedźwiedzi (?), m o t y w drzewa życia, s z e ś c i o r a m i e n n e gwiazdy i romby, znaki literopodobne, znaki m n o ż e n i a , obrazy podobne do szachownicy ; m ł y n ó w , różne r y s u n k i geometryczne, j a k gdyby symbole chrześcijańskie, sporo inicjałów i obok nich daty roczne, k t ó r e sięgają wstecz do X V I I w., i inne. Jak j u ż wspomniano, dokonano na w s t ę p i e t y l k o inwentaryzacji, po k t ó r e j w późniejszej pracy n a s t ą p i dopiero naukowa ocena i opracowanie m a t e r i a ł ó w . Autor nie poprzestał j e d n a k ż e na opisie poszczególnych r y s u n k ó w , lecz stara się na razie w formie l u ź n y c h uwag rzucić to zagadnienie na szersze tło i p o r ó w n a ć z obrazami skalnymi na i n n y c h terenach. Dotyczy to nie tylko innych, podobnych znalezisk na terenie G ó r n e j A u s t r i i , w ś r ó d k t ó r y c h jedno nosi c h a r a k t e r y s t y c z n ą n a z w ę ..ściany czarownic" (Hexenwand), ale m . i n . t a k ż e obrazów v: V a l Camonica i w paleolitycznych jaskiniach p o ł u d n i o w e j Francji. Szukanie paraleli archeologicz­ nych wydaje nam się jednak przedwczesne, ze w z g l ę d u na to, że dokładniejsze datowania r y s u n k ó w ,.Piekła" nie jest na razie jeszcze możliwe. Wprawdzie o sto­ sunkowo wczesnym w y k o n a n i u tych r y s u n k ó w świadczy fakt, że wiele r y t ó w znaj­ duje się prawie b e z p o ś r e d n i o nad dzisiejszym poziomem ziemi, a wydaje się rzeczą w y k l u c z o n ą , aby a r t y ś c i " swe obrazy i r y s u n k i w s k a ł a c h żłobili i r y l i w pozycji leżącej. R o z w i ą z a n i e m o g ł o b y może p r z y n i e ś ć dokonanie w y k o p ó w poniżej poziomu skał. Na i n n y m miejscu w ł a ś n i e pod p o k r y t y m i rysunkami s k a ł a m i w y k r y t o zna­ leziska ceramiki. Recenzentowi nasuwa się uwaga, że dla o k r e ś l e n i a czasu wykonania r y s u n k ó w należałoby przede wszystkim o g r a n i c z y ć się do ich zestawienia z obrazami skalnymi, w y s t ę p u j ą c y m i w innych austriackich znaleziskach, j a k rów nież z uderzar �460 RECENZJE j ą c y m p o d o b i e ń s t w e m stylu analogicznymi rytami w y s t ę p u j ą c y m i na stodołach i klepiskach (na co wskazuje zresztą też autor). Wydaje się r ó w n i e ż , że obrazy b y d ł a p r z y p o m i n a j ą raczej figury w o t y w n e niż obrazy Bos-primigenius z paleolitycznego^ malarstwa jaskiniowego. Charakterystyczne cechy w i e l u r y s u n k ó w „ P i e k ł a " p o z w a l a j ą wprawdzie przypuszczać, że chodzi t u o ich apotropeiczne (magiczne) znaczenie, nie należy j e d n a k ż e przed przeprowadzeniem dalszych s t u d i ó w wysnuw ać w n i o s k ó w o istnieniu w G ó r a c h Śmierci miejsca kultowego. Sam fakt, że do wspomnianej ścieżki górskiej m o ż n a dostać się t y l k o z jednej strony drogą wspinaczki górskiej, jak r ó w n i e ż dziki i romantyczny charakter krajobrazu nie są zdaniem recenzenta w y s t a r c z a j ą c y m argumentem dla w y s u n i ę c i a wspomnianej wyżej tezy. Z zaciekawieniem b ę d z i e m y oczekiwać dalszych publikacji autora na temat o b r a z ó w „ P i e k ł a " i ich historii. Przeprowadzona obecnie staranna i d o k ł a d n a i n w e n ­ taryzacja pozwala wmioskować, że autor podejmie r o z w i ą z a n i a r y t ó w skalnych z całą ostrożnością i g r u n t o w n o ś c i ą wysuwanych s ą d ó w . r Wolfgang T ł u m . z niem. D. Markowska Jacobeit � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98f82e0fcacbb0d7aad6030cbecf3812.pdf 342b3bf2379b9590998f92aa1e636aa6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:933 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:858 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.237-248 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E С E N Z J E „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I , z. 1 FRANCISZEK Wybór BUJAK, pism. Opracowanie, przedmowa, komentarze H . M a d u r o w i c z - U r b a ń s k a , P W N , t. 1-2, W a r s z a w a 1976 Franciszek Bujak b y l pionierem polskiej h i s t o r i i gospodarczej i polskiej so- cjografii, a także j e d n y m z p i e r w s z y c h promotorów badań i n t e r d y s c y p l i n a r n y c h w z a ­ k r e s i e n a u k społecznych. W r o k u 1900 świeżo p r o m o w a n y 2 5 - l e t n i doktor, chłopski s y n , przystąpił z i n i c j a t y w y w y b i t n e g o wówczas przywódcy s o c j a l i s t y c z n e g o w G a ­ l i c j i I . Daszyńskiego do p r a c y n a d monografią dana w następnym r o k u w s e r i i r o z p r a w znacznym zainteresowaniem swych rodzinnych Maszkienic. A k a d e m i i Umiejętności Wy­ spotkała się ze i u z n a n i e m ze s t r o n y polityków i u c z o n y c h , e k o n o m i ­ stów i historyków. S a m autor wspominał po l a t a c h , że pisząc ją dojrzał j a k o u c z o ­ ny i jako obywatel. Już w 1901 r. wykonał B u j a k m i a s t e c z k a L i m a n o w a , a nieco później, po p o w r o c i e nową, zleconą m u monografię z podróży n a u k o w e j zagranicę, napisał i w y d a ł w 1903 r. monografię w s i Żmiąca. Opracowując rodziny te m o n o g r a f i e chłopskiej wykazał c z y c h i społecznych ówczesnej renie polskim publikacje oraz b l i s k o z n i m i związane z a g a d n i e n i e Bujak znakomitą orientację w budżetu gospodar­ G a l i c j i oraz pełną samodzielność badawczą. N a t e ­ n i e miał poprzedników, zagraniczne, problemach zwłaszcza n a których związane mógłby ze szkołą się wzorować. L a Playa, które Poznał posłużyły m u z a źródło i n s p i r a c j i . P i e r w s z y podniósł u n a s z a l e t y w y w i a d u t e r e n o w e g o , z w ł a ­ szcza zbiorowego, p i e r w s z y renowe do całościowego w t y m monografii wykorzystał też źródła h i s t o r y c z n e , s t a t y s t y c z n e i t e ­ opracowania. Zamiaru opracowania dalszych monografii, środowisk r o b o t n i c z y c h , n i e zrealizował pochłonięty i n n y m i p r a ­ c a m i b a d a w c z y m i . J e s z c z e r a z wrócił do badań m o n o g r a f i c z n y c h w 1911 r. (już j a k o profesor U J ) , przedstawiając o b r a z z m i a n d o k o n a n y c h w r o d z i n n y c h M a s z k i e n i c a c h między r o k i e m 1900 a 1911. Było to p i e r w s z e s t u d i u m z m i a n społeczno-gospodarczych polskiej wsi. Oparte na danych statystycznych i terenowych n i e miało wyraźnych założeń t e o r e t y c z n y c h , n i e zawierało uogólnień i porównań, podobnie j a k p o p r z e d n i e monografie, choć w przedmowie autor przekonująco uzasadnił reprezentatywność M a s z k i e n i c d l a określonego t y p u w s i r o l n i c z o - r o b o t n i c z y c h . C z y n i o n o później Buja­ k o w i z a r z u t y z tego p o w o d u , l e c z przecież m o n o g r a f i e jego zachowały i umocniły n a w e t z b i e g i e m c z a s u s w ą wartość dzięki r z e t e l n e j i bogatej d o k u m e n t a c j i , jasności wykładu oraz wydobyciu przez autora spraw i zagadnień istotnie ważnych. Stały się c e n n y m źródłem h i s t o r y c z n y m d l a p o z n a n i a życia w s i i m i a s t e c z e k południowej Małopolski w o k r e s i e w i e l k i c h p r z e m i a n n a początku X X w . W a r t o że B u j a k pierwszy użył nazwy o dużym z n a c z e n i u z a r o b k o w a n i a „wieś rolniczo-robotnicza" w przypomnieć, odniesieniu do w s i n i e r o l n i c z e g o , a więc do M a s z k i e n i c . N o w y c h , z a ­ m i e r z o n y c h p i e r w o t n i e badań n a d d a l s z y m i z m i a n a m i w M a s z k i e n i c a c h już n i e p r z e ­ prowadził. W 1905 r. F r a n c i s z e k B u j a k podstawie obszernej rozprawy habilitował się w U n i w e r s y t e c i e Jagiellońskim n a o o s a d n i c t w i e Małopolski i w t y m s a m y m r o k u w y - �238 RECENZJE głosił swój p i e r w s z y wykład, przedstawiając z n a c z e n i e i p r o g r a m czej, której miał się odtąd poświęcić w całej s w e j nej. B y ł p i e r w s z y m , który t e n p r z e d m i o t w historii gospodar­ pracy badawczej i organizacyj­ Polsce systematycznie wykładał i j e d ­ n y m z p i e r w s z y c h w E u r o p i e , który opracował z a k r e s zadań i p r o g r a m badawczy h i s t o r i i gospodarczej. P o 1918 r. przeniósł się do L w o w a , gdzie zorganizował n a j l e p ­ szy w o k r e s i e międzywojennym ośrodek badań h i s t o r i i gospodarczej Polski. W y d a j ą c o b e c n i e o b s z e r n y wybór p i s m F . B u j a k a prof. H . M a d u r o w i c z - U r b a ń s k a przypomniała go j a k o h i s t o r y k a i twórcę określonego p r o g r a m u badań h i s t o ­ rycznych, zamieszczono a także publikacje oraz jako poświęcone zagadnieniom i organizatora programom metodom wszystkich monografii badań i zadaniom historii i gospodarczej d u j e się także o b s z e r n a rozprawa kształt historii. I społecznych gospodarczej, i historycznych wśród n i c h p r z e d m o w y do prac F . Bujaka. i s t u d i a B u j a k a dotyczące k o n k r e t n y c h z a g a d ­ nień h i s t o r i i społecznej — o nowy nauk tomie s o c j o g r a f i c z n y c h , a także pełna bibliografia T o m I I z a w i e r a niektóre r o z p r a w y jak naukowych. W P o l s k i od X do X X w . W tomie I znaj­ prof. Urbańskiej, zatytułowana: Franciszek Bu­ A u t o r k a przedstawiła t a m w 3 k o l e j n y c h rozdziałach poglądy i dorobek n a u k o w y F . B u j a k a w z a k r e s i e n a u k społecznych i h i s t o r y c z n y c h , h i s t o r i i gospodarczej uczonego, oraz ogólnej metodologii historii. Ukazała szerokie horyzonty który z n a c i s k i e m podkreślał w i e l o s t r o n n e gospodarczych, widział ich nierozerwalny związek z n a c z e n i e dziejów z teraźniejszością działalności p r a k t y c z n e j , uważał działalność gospodarczą społeczno- i potrzebami za fundament życia p o l i ­ tycznego narodów. P r o p a g o w a ł u p r a w i a n i e h i s t o r i i w powiązaniu z i n n y m i n a u k a m i społecznymi i n a u k a m i o k u l t u r z e . Wyróżniał się t a l e n t e m o r g a n i z a c y j n y m t y c z n y m zmysłem w o b e c niedomagań s p e c j a l n y c h instytutów b a d a w c z y c h Rozprawa 0 ta, napisana całości d o r o b k u naszej n a u k i , głosił konieczność d l a p o t r z e b n a u k h i s t o r y c z n y c h i społecznych. subtelnie i w n i k l i w i e , jest p i e r w s z y m F . Bujaka jako i kry­ utworzenia historyka i organizatora głosem w dyskusji nauki. Daje obszerny przegląd problemów, którymi się on zajmował. L e k t u r a j e j n i e j e s t łatwa d l a c z y ­ t e l n i k a , który n i e z n a d o b r z e treści p r a c F . B u j a k a , a także p o d s t a w o w y c h prob­ lemów h i s t o r i i gospodarczej. Niewątpliwie rację m a prof. M a d u r o w i c z - U r b a ń s k a mięta się r a c z e j mało o p o d s t a w o w y m stwierdzając, że dziś p a ­ d o r o b k u F . B u j a k a , o jego p o s t u l a t a c h w z a ­ k r e s i e t e o r i i i metod, dlatego p r z y p o m n i e n i e tego d o r o b k u j e s t sprawą n a d e r żyteczną i ważną. D o p o s t u l a t u pełnego w y d a n i a o b y d w u tomów Galicji diów nad osadnictwem Małopolski k l a s y c z n y c h dziś m o n o g r a f i i po­ Stu­ oraz można dodać p o s t u l a t w z n o w i e n i a również j e g o oraz p r z y p o m n i e n i a p r a c dotyczących k u l t u r y w s i p o l ­ s k i e j . W 50 l a t po w y d a n i u Zmiącej podjął b a d a n i a w tej w s i Z . T . W i e r z b i c k i i w k i l k a l a t później w y d a ł nową, obszerną j e j monografię. N i e m n i e j c e l o w e byłoby o p r a ­ cowanie podobnych monografii l a t po m o n o g r a f i a c h W bogatym współczesnych dorobku w trudno ludowa 1 jej na tle kultury dziś dostępnym przedrukowany zabytków. nów. Należał wydawnictwie artykuł z 1946 r. Kilka i powszechnej, ogłoszone w i niemal zapomniane. uwag Interesował się B u j a k zagadnienia do 75 związek z etnografią, w t y m duże s t u d i u m narodowej historią o zamiłowaniu W grona Słownika starożytności został ludowej i aktualnymi problemami z z a k r e s u h i s t o r i i e t n i c z n e j , zwłaszcza redaktorów 1930 r. tomie I do tradycji chłopskiej, l e c z z innego p u n k t u w i d z e n i a niż t e n , którzy p r z y j m o w a l i Podejmował w n a u k o w y m F . B u j a k a możemy odnaleźć p o n a d 20 a r t y k u ­ łów, przyczynków i r e c e n z j i mających pt. Kultura M a s z k i e n i c oraz L i m a n o w e j , Bujaka. kultury etnografowie. Prusów i słowiańskich. Litwi­ Około 1900 r. nosił się z z a m i a r e m n a p i s a n i a p r a c y o k u l t u r z e ludności góralskiej n a o b s z a ­ rze K a r p a t . Interesował się organizacją i p r o g r a m a m i muzeów i w y d a w n i c t w nalnych. regio­ �RECENZJE Omawiany wybór pism F. Bujaka niewątpliwie dobrze odpowiada intencjom w y d a w c y , pożyteczne j e d n a k mogło być uzupełnienie go k i l k o m a r e c e n z j a m i , w któ­ rych t e n u c z o n y dał w y r a z zagadnień. Przedrukowane swemu dość polemicznemu stanowisku wobec l i c z n e (21) p r z e d m o w y do książek omawianych dotyczą prac najbliższych B u j a k o w i , przedstawiają n i e r a z c i e k a w i e w a r u n k i i c h p o w s t a n i a , c h a ­ rakterystyczne cechy i znaczenie, rzadko jednak dotykają s p r a w spornych, d y s k u ­ syjnych. Edward FOLKLOR R O B O T N I C Z E J ŁODZI. Pokłosie konkursu Pietraszek („Literatura Ludowa", R. X I I - X V ) , P o l s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e , W r o c ł a w 1976, s. 246 W ciągu o s t a t n i c h k i l k u n a s t u l a t obserwować możemy w P o l s c e rosnące z a i n ­ zagadnieniami rodzimej kultury r o b o t n i c z e j . Wśród do­ publikacji tego tematu zdecydowaną większość stanowią a r ­ tykuły (często pionierskie) o- charakterze p r z y c z y n k a r s k i m . Mają one bez­ sprzeczną wartość poznawczą, nie są j e d n a k w stanie ukazać całokształtu kultu­ teresowanie etnografów tychczasowych r y robotniczej, j e j c e c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h , f u n k c j o n o w a n i a iż w c h w i l i obecnej monograficznym, należałoby wykorzystując podjąć badania zebrane i r o z w o j u . W y d a j e się, o charakterze syntetycznym czy materiały i przeprowadzając dalsze, głębione b a d a n i a . W y d a j e się także, iż etnografia ze względu n a s t o s o w a n i e po­ specy­ f i c z n y c h m e t o d i t e c h n i k b a d a w c z y c h j e s t szczególnie p r e d y s p o n o w a n a do podjęcia tej obok tematyki. K u l t u r a wytworów robotnicza jest kulturą złożoną, zawierającą o r y g i n a l n y c h także i inne, o d p o w i e d n i o p r z e t w o r z o n e a zaczerpnięte z k u l t u r y l u d o w e j , mieszczańskiej i wielu zaadaptowane, czy z tradycji narodowej. Całość k u l t u r y robotniczej p o w i n n a stać się p r z e d m i o t e m badań e t n o g r a f i c z n y c h , chociażby z uwagi n a s i l n e związki k u l t u r y r o b o t n i c z e j z kulturą ludową w w i e l u regionach P o l s k i . W y k a z a ł y to n a przykład p r a c e E . P i e t r a s z k a i b a d a n i a p r o w a d z o n e od w i e ­ l u l a t p r z e z Ośrodek Łódzki. W i e l e j e s t j e s z c z e do z r o b i e n i a w tej d z i e d z i n i e badań. Znacznych uzupełnień wymaga chociażby materiał opisowy, do d a l s z y c h badań, rozważań t e o r e t y c z n y c h , b u d o w a n i a teriał w r a z z próbą monograficznego d a n e j n i e d a w n o p r a c y pt. Folklor Praca ujęcia robotniczej konkursu został nazwany poświęcona wspomnień Konkursem była zebraniu zagadnienia znajdujemy średniego i s t a r s z e g o p o k o l e n i a torów k o n k u r s u n a z a g a d n i e n i a mentów k u l t u r y r o b o t n i c z e j Łodzi w opisowych wy­ l a t a c h 1972- Zasadnicza — część autentycznych robotników łódzkich. Łącznie zebrano organiza­ i szeroko r o z u m i a n e g o próby o p i s u n a j b a r d z i e j Łodzi w m.in. w relacji, u k i e r u n k o w a n y c h przez życia codziennego można już było dokonać p e w n e j w F o l k l o r u Robotniczego. materiałów 61 opisów oraz 317 pieśni. N a p o d s t a w i e podstawę Łodzi. t a j e s t pokłosiem k o n k u r s u p r z e p r o w a d z o n e g o 1973, który stanowiący s y n t e z itp. T e g o t y p u m a ­ folkloru charakterystycznych ele­ l a t a c h 1900-1930. W rezultacie otrzymujemy książkę z k i l k u w z g l ę d ó w wartościową i interesującą. O j e j wartości d e c y d u j e m . i n . s z e r o k i z a k r e s t e m a t y c z n y oraz sposób o p r a c o w a n i a i w y k o r z y s t a n i a a u t e n t y c z n y c h , u n i k a l n y c h materiałów — r e l a c j i osób od l a t związanych z Łodzią. Zakres tematyczny pracy życia robotników odpoczynku wych. W kowej, i od Folklor spędzenia czasu wolnego po zbiór r o z d z i a l e pt. Mieszkanie obok robotniczej obejmuje różne dziedziny świąt z i m o w y c h , f o r m różnorodnych pieśni okolicznościo­ Łodzi opisu mieszkań, zwyczajów w e s e l n y c h , materiałów łódzkich konkursowych robotników, wykorzystano a u t o r s t w a Elżbiety Włady- ponadto zebrane wywiady w r a m a c h p r a c b a d a w c z y c h Działu K u l t u r M i e j s k i c h p r z y M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Łodzi. A u t o r k a daje krótki r y s r o z w o j u Archeologiczno- budownictwa mieszka- �240 RECENZJE niowego w Łodzi w X I X w. i z a j m u j e się bliżej t r z e m a wyodrębnionymi mieszkań: robotników n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h , w y k w a l i f i k o w a n y c h p y te zostały wyodrębnione n a p o d s t a w i e typami i majstrów. T y ­ wcześniejszych badań a u t o r k i . T y p m i e ­ szkań majstrów n i e znalazł j e d n a k o d p o w i e d n i e j r e p r e z e n t a c j i w materiałach k o n ­ k u r s o w y c h , co w pewnym stopniu rzutuje n a kompletność obrazu Pozostałe t y p y mieszkań są n a t o m i a s t dobrze r e p r e z e n t o w a n e , powiedzi rodzin konkursowych udało się r o b o t n i c z y c h , urządzenie domowego i mebli, zabiegi szczegółowo wy­ warunki mieszkaniowe wnętrz, t j . r o z m i e s z c z e n i e sprzętów gospodarstwa mające n a celu i czystości itp. W y p o w i e d z i te wskazują odtworzyć rzeczywistości. a n a podstawie utrzymanie mieszkania w porządku ponadto n a znaczną zależność ilości i j a ­ kości p o s i a d a n y c h sprzętów i m e b l i od dochodów rodziny. Cenną ilustracją typów mieszkań są z r e k o n s t r u o w a n e p l a n y wyposażenia wnętrz oraz fotografie np. m e b l i , z e g a r a , naczyń i przdmiotów k u c h e n n y c h itp. A u t o r k a z w r a c a u w a g ę n a podobień­ s t w o o p i s y w a n y c h wnętrz z przełomu X I X i X X w. (szczególnie mieszkań ników n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h ) robot­ do t r a d y c y j n y c h wnętrz w i e j s k i c h o k o l i c Łodzi. P o ­ dobieństwo to świadczy niewątpliwie o k o n t y n u o w a n i u t r a d y c j i l u d o w y c h w środo­ wisku robotniczym mieszkań jeszcze w (majstrów) przypadku można początkach nie znalazł by zapewne naszego odbicia w s t u l e c i a . S z k o d a , że t r z e c i t y p materiałach zaobserwować konkursowych. wyraźniejsze odejście od W tym tradycji l u d o w y c h w stronę i n n y c h rozwiązań, n p . zbliżonych do s t y l u mieszczańskiego. S ą ­ dzę, że włączenie wyjątkowo rozdziału o wnętrzach do p r a c y t r a f n y m . T r u d n o b o w i e m badać f o l k l o r o folklorze w było oderwaniu posunięciem od m a t e r i a l n y c h realiów życia codziennego. B a r w n y m i chętnie o p i s y w a n y m p r z e z etnografów e l e m e n t e m f o l k l o r u są czaje i obrzędy rodzinne, wśród których szczególne miejsce przypada małżeństwa. Z w y c z a j a m i i obrzędami w e s e l n y m i łódzkich r o d z i n r o b o t n i c z y c h muje się J a n P. Dekowski (część II — Wesele). Podstawę zwy­ zawarciu omówienia zaj­ stanowi 21 opisów o c h a r a k t e r z e s y n t e t y c z n y m i 9 opisów dotyczących k o n k r e t n y c h w e s e l . Dzięki t y m materiałom przygotowań Spotykamy dowym, do ślubu w mamy od możność momentu tych opisach wiele które z a p e w n e wywodzą prześledzić skojarzenia zwyczajów w s z y s t k i e najważniejsze małżeństwa c z y zachowań się z k u l t u r y l u d o w e j do uczty o c h a r a k t e r z e obrzę­ najbliższych okolic Łodzi (np. s w a t y , zmówiny, podział ról drużbów i d r u h e n , w i t a n i e młodych p o powrocie od ślubu c h l e b e m i solą, z b i e r a n i e n a c z e p e k itp.). Związki f o l k l o r y s t y c z n e j wy fazy weselnej. opra­ w e s e l r o b o t n i c z y c h z w e s e l a m i w i e j s k i m i możemy również zaobserwować (dla początków X X w.) analizując bogaty z e s t a w pieśni w e s e l n y c h . A u t o r z w r a c a także u w a g ę n a z m i a n y , j a k i m ulegała obrzędowość w e s e l n a i zwyczaje związane z z a ­ w a r c i e m małżeństwa (np. z a n i e c h a n i e z b i e r a n i a n a c z e p e k tuż po I I w o j n i e towej, a n a to m i e j s c e p o j a w i e n i e się z w y c z a j u p r a k t y c z n y c h ) . Dzięki w i e l o a s p e k t o w e m u dawania prezentów ujęciu t e m a t u o p r a c o w a n i e świa­ rzeczowych, J . P. D e k o w - skiego, m i m o że nie w y c z e r p u j e całości z a g a d n i e n i a , można zaliczyć do n a j l e p s z y c h w d o t y c h c z a s o w e j l i t e r a t u r z e e t n o g r a f i c z n e j tego t e m a t u . W części I I I (Święta) Irena Lechowa opisuje z a k r e s t e m a t y c z n y rozdziału został p o d y k t o w a n y rym wyraźnie odbijają przeważały się p r z e d e relacje dotyczące świąt wszystkim indywidualne przebieg świąt z i m o w y c h . tej p o r y roku. W materiałach przeżycia osób reprezentujących starszą generację łódzkich robotników. T e n b a r d z o osobisty, p r a w i e s u n e k s t a r s z y c h Łodzian do świąt, p o p a r t y Taki materiałem k o n k u r s o w y m , w któ­ naj­ intymny sto­ zresztą dostatecznie f a k t a m i dokumen­ tującymi s a m p r z e b i e g świątecznych wydarzeń, pozwolił a u t o r c e w sposób b a r w n y i s y m p a t y c z n y oddać k l i m a t i n i e p o w t a r z a l n y i zapustów w środowisku c h a r a k t e r świąt Bożego Narodzenia r o b o t n i c z y m Łodzi s p r z e d kilkudziesięciu laty. Nieczęsto zdarzają się w etnografii tego t y p u opisy. Z w y k l e mamy do c z y n i e n i a ze szczegó- �241 RECENZJE łową rejestracją dość szybko faktów mogą uzyskanych znużyć drogą bardzo c z y t e l n i k a . T u jest drobiazgowych inaczej. Zebrany badań, materiał które m a co p r a w d a niejednakową wartość naukową, a l e jego ogromną zaletą jest to, że p r z y ­ bliża nas e m o c j o n a l n i e do przygotowań przedświątecznych, do w i e c z e r z y wigilij­ nej, świętowania, występów Herodów czy z a b a w karnawałowych w z a p u s t y . zuje on, j a k b l i s k i e i s w o j s k i e konkurs n i e dostarczył są te święta, j a k i e budzą e m o c j e materiałów dla opracowania całego Wska­ itp. S z k o d a , c y k l u świąt że dorocz­ n y c h . Z konieczności pominięto więc W i e l k a n o c , Z i e l o n e Świątki, W s z y s t k i c h Ś w i ę ­ tych i wiele wynika i n n y c h . N i e m a też w to z treści p r a c y , c z y m zupełnie n o w y c h A klasy które zaczęto obchodzić w Królestwa P o l s k i e g o , należy poprzestać dokonanej kształtowania a przynajmniej się w środowisku nie robotni­ świąt, n i e związanych a n i z tradycją ludową, a n i religijną. w i a d o m o , że i s t o t n y m świętem 1 Maja, materiale konkursowym, potwierdzenia w Warszawie, li tylko robotniczej latach Żyrardowie na klasowej było i jest Święto P r a c y 1890-1892 w i właśnie interpretacji p r z e z historyków, ale próbować t r z e c h dużych w tego — ośrodkach Łodzi. Sądzę, iż n i e święta, już właściwie wzbogacić naszą wiedzę i zanalizować to święto w k a t e g o r i a c h k u l t u r o w y c h . W części poświęconej dzania c z a s u wolnego nalnymi wypowiedziami dłuższe i bardziej działach pracy) część książki odpoczynkowi przez rodziny uczestników są ma ciekawym materiałem charakter bardziej sposoby czasu wolnego, korzystania i K u c h a r s k a opisuje bogato konkursu. d r o b i a z g o w e od w y p o w i e d z i t e t y c z n y . W y p o w i e d z i podzielono wyznaczniki Jadwiga robotnicze, Cytowane faktograficznym. przyczyńkarski czynniki spędzania tego W pierwszej przez (nierzadko sumie roz­ jednak ta czy s y n ­ omówiono możliwości, rodziny spę­ orygi­ pozostałych niż m o n o g r a f i c z n y warunkujące czasu formy artykuł wypowiedzi zamieszczonych w n a d w i e części. W tj. ilustrując dokładnie zakres robotnicze, oraz warunki m a t e r i a l n e r o d z i n r o b o t n i c z y c h oraz p r z e s t r z e n n e r a m y w y p o c z y n k u (miejsce). S t o ­ sunkowo Szeroki małe z n a c z e n i e miał n a t o m i a s t poziom wykształcenia r o d z i n r o b o t n i c z y c h . zakres rozrywek świadczy i czynności p o d e j m o w a n y c h o sporych potrzebach w i o n o m.in. t a k i e f o r m y w r e k r e a c j i i czynnego czasie w o l n y m od p r a c y spędzania tego c z a s u . O m ó ­ r e k r e a c j i , j a k pogawędki sąsiedzkie, g r y t o w a r z y s k i e i z a ­ b a w y o c h a r a k t e r z e zręcznościowo-sprawnościowym (niektóre z n i c h występują dziś a w subkulturze młodzieżowej), gry sportowe, styczną d l a d a w n e j Łodzi i noszącą w s z e l k i e t z w . „fajka". menty Impreza t a odbywała jarmarczno-cyrkowe powiedzi się w z rozrywkami imprezę n a t e m a t początków r o b o t n i c z y m Łodzi p r z e d kilkudziesięciu l a t y cechował, m i m o wypoczynkowi, niepowtarzalny terowość od z a b a w i gier w gronie form r o z r y w k i masowej. rakter ele­ wy­ instytucjonalnie środowisku trudnych warunków koloryt i charakterystyczna wielo- rówieśników i w i z y t t o w a r z y s k i c h do różnych T o zróżnicowanie f o r m u c z e s t n i c t w a wskazują była d l a lunaparków. K i l k a o r g a n i z o w a n e g o s p o r t u i t u r y s t y k i . Sposób spędzania c z a s u wolnego w niesprzyjających jaką Świątki i łączyła w sobie typowymi do charaktery­ cechy r o z r y w k i masowej, Zielone konkursowych dostarcza informacji także wypoczynku oraz żywiołowy n a wagę, jaką n a d a w a n o r e k r e a c j i ciężko cha­ pracują­ c y c h robotników i i c h r o d z i n oraz n a umiejętność spędzania c z a s u wolnego. Wypoczynkowi, element folkloru, rozrywce, zwyczajom jakim rozdziale pt. Pieśni. wiono w Kabat krótko o m a w i a teriał. Joanna i obrzędom t o w a r z y s z y często t a k istotny są pieśni. R e p e r t u a r W pochodzenie Grzelakówna pieśniarski komentarzu całego z b i o r u analizuje robotniczej poprzedzającym oraz próbuje natomiast pieśni zbiór Łodzi omó­ pieśni E w a sklasyfikować m a ­ pod kątem pochodzenia m e l o d i i i od s t r o n y m u z y c z n e j . Z g r o m a d z o n e pieśni ( w p r a c y z a m i e s z c z o n o i c h 81) potwierdzają itp.) fakt do k u l t u r y przenikania robotniczej. Z 16 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 różnorodnych uwagi treści n a ową (ludowych, różnorodność ogólnonarodowych treści n i e udało się �242 RECENZJE też a u t o r c e sklasyfikować kryteriów kie pieśni wiska pieśni według kryteriów gatunkowych, a n a l i z y treści słownej. P o z a s t o s o w a n i u podzielono robotniczego kieliszku, przeżycia w a n y m podziale n a pięć w z a s a d n i c z y c h grup, historii, miłosne, Łódź, jej nie zastosowano jednak się, że np. pieśni związane z z a b a w a m i miłosnych mogłyby być obejmują: i z wiejskiej według udział obyczaje, środo­ zabawy przeszłości. względnie jednolitego wszyst­ W przy zapropono­ kryterium. Wydaje p r z y k i e l i s z k u oraz mówiące o przeżyciach z powodzeniem zaliczone mieszkańcach i o b y c z a j a c h i tamże dopiero także z a p i s y n u t o w e które mieszkańców wspomnienia a tylko k l a s y f i k a c j i treściowej pieśni i klasyfikację do działu pieśni wyodrębnione. W o Łodzi, jej zbiorze z a m i e s z c z o n o m e l o d i i pod względem i c h pochodzenia. Są wśród n i c h m e l o d i e p o c h o d z e n i a w i e j s k i e g o , m e l o d i e pieśni rewolucyjno-patrio- t y c z n y c h , p o c h o d z e n i a b a l l a d o w e g o , a u t o r s k i e oraz w i e l e m e l o d i i p o l s k i c h i o b c y c h szlagierów i utworów t a n e c z n y c h o c h a r a k t e r z e m i e j s k i m oraz z n a n y c h p o w s z e c h ­ nie kolęd. Materiał t e n w s k a z u j e t u r a robotnicza. U z m y s ł a w i a n a bogactwo i n s p i r a c j i , z j a k i c h korzystała kul­ on n a m jednocześnie, j a k t r u d n o j e s t badać tę kul­ turę właśnie z u w a g i n a jej złożoność. Omawiana praca, choć zawiera wiele i o b y c z a j a c h robotników, nie w y c z e r p u j e rzy zdają sobie problemami sprawę. kultury Ponieważ cennych autorzy m i e j s k i e j Łodzi danych o życiu codziennym całości z a g a d n i e n i a , z czego zresztą (w ci zajmują szczególności się n a co dzień auto­ różnymi k u l t u r y robotniczej) należy przypuszczać, że b a d a n i a zostaną rozwinięte i niedługo o t r z y m a m y następne p r a c e będące z jednej naukową strony kontynuacją uzupełnieniem badań omawianej etnograficznych książki, z drugiej w — t y m stosunkowo w pełni nowym kie­ runku. Folklor robotniczej materiałów minwała czeni do jednak w materiałem zbyt mało poświęcono c z y pogrzebom. W kontynuację uczucie niedosytu. W do w nienaruszonej spowodowało także s y g n a l i z o w a n e Bożego Narodzenia tego r o d z a j u świętach i zapustów. zwyczaje ludowe ków w Dniu pewnych zmian (wraz z podaniem fów, można aby Omawiana Ciekawe i formie. zapewna z nowym Ograniczenie już zawężenie Stwarza to tema­ poważne i m zachowaniach, dawne było być w uzyskać badaczy lokalizuje nowymi materiał w stopniu materiał, pełniej wytworami uzyskanie Organizowanie większym pełniejszy i i n n y c h ) . Prześledzenie także ocen konkursów sterowane reprezentujący charakteryzujący ściśle określonych tradycje wian­ kontynuacji jest chyba z a ­ poszczególnych podobnych przez zaszły b o w i e m także w o k r e s i e po I I w o j n i e do etnogra­ wszystkie z a ­ kulturę robotniczą. ramach czasowych. W d a l s z y c h b a d a n i a c h r a m y te zostaną z a p e w n e poszerzone. I s t o t n e z m i a n y w t u r z e robotniczej cie­ pierwszej odnaleźć się przecież także wiele byłoby motywacji). powinno intetresujące praca Zielnej i c h z m i a n i zastępowania łódzkiego gadnienia Boskiej interesującym. konkursu niemniej ( j a k choćby w obrzędach W i e l k a n o c n y c h c z y święceniu Matki wzorów, gadnieniem powodu właściwie zetknięciu i towarzyszących choć p r z e n i e s i o n y c h n a i n n y t e r e n , zachowały i przecież można ograni­ tego się dziecka, chrzcinom, zmienionych w zdeter- zostali tematyki. Z z a c h o w a n i a c h tego r o d z a j u ludowych, którzy ograniczając ogóle. A narodzinom społecznym l u b z a c h o w a n y c h dorocznych badaczy, omawianej w opracowania uczestnikom konkursu, rodzinnym, małżeństwa zwyczajów materiałem k o n k u r s o w y m świąt dano mocno obrzędom zawarcia wyraźną tyki zbyt i obrzędy towarzyszyły komunii środowiskiem jaką i z m u s z e n i do zawężenia i przebiegu zwyczaje może być w z o r e m pełnego i r z e c z o w e g o Dowolność, tym przypadku miejsca wesela kawe Łodzi konkursowych. światowej. one w s z y s t k i e s f e r y życia mieszkańców m i a s t i w s i . T e n okres p r z e m i a n kul­ Objęły powinien �243 RECENZJE być także, a może nawet przede wszystkim, uwzględniony w pracach o charakte­ rze syntetycznym. Omawiana praca może spełnić jeszcze jedną rolę pozytywną. Powinna ona mianowicie pobudzić etnografów i inne osoby zainteresowane kulturą poszczegól­ nych grup społeczeństwa do zajęcia się wszystkimi najważniejszymi zagadnie­ niami kultury miejskiej, ze szczególnym uwzględnieniem kultury robotniczej w róż­ nych ośrodkach miejsko-przemysłowych. Nie można dopuścić do pogłębiania się zaniedbań na tym polu badań, chociażby z uwagi na ścisłe, a niedostatecznie zbadane związki kultury robotniczej z kulturą ludową (wiejską), stanowiącą od dawna przedmiot badań etnografów. Badania etnograficzne powinny iść, jak sądzę, w dwóch zasadniczych kierunkach: 1) analiza procesu rozwoju kultury robotniczej, ze szcze­ gólnym uwzględnieniem jej związków z różnymi warstwami i klasami społecz­ nymi oraz 2) analiza wewnętrznego układu różnych elementów tej kultury (wy­ tworów, zachowań itp.), ich funkcji, znaczenia społecznego, wzajemnych powiązań i oddziaływań. Taka wszechstronna analiza kultury robotniczej powinna umożliwić jej zrozumienie i wyjaśnienie, a także wyeliminowanie ze świadomości społecznej różnych stereotypowych wyobrażeń. Sprecyzowania wymaga sprawa zastosowania odpowiednich metod badawczych. Można jednak sądzić, że metody wypracowane przez etnografię (jak np. metoda funkcjonalno-strukturalna, integralna itp.) oraz odpowiednie techniki badawcze mogą być bez przeszkód stosowane na tym polu badań. Istotna trudność polega natomiast na braku ośrodka, który zdecydowałby się pełnić rolę koordynatora i inicjatora badań ogólnopolskich. Zawsze można jednak mieć nadzieję, że etnografowie zainteresowani omawianą tematyką podejmą bardziej zorganizowany trud prowadzenia szeroko zakrojonych badań nad kulturą robotniczą w Polsce. Badania takie winny być poprzedzone odpowiednimi przy­ gotowaniami metodologicznymi, sprecyzowaniem problematyki, szczegółowych za­ gadnień itp. Sądzę, iż w badania tego typu powinny włączyć się niektóre pla­ cówki muzealne. Muzea bowiem, oprócz prac mających na celu weryfikację i uzu­ pełnianie wiedzy o gromadzonych zabytkach, mają często'spore możliwości prowa­ dzenia badań naukowych, wyjścia poza ramy opisu wytworów kultury materialnej, ukazania ich w szerszym kontekście społecznym (np. w obrzędach, zwyczajach, życiu codziennym). Pozytywnym przykładem łączenia działalności różnego typu może być Dział Kultur Miejskich Muzeum Archeologiczno-Etnograficznego w Ł o ­ dzi, prowadzony przez E . Władykową, autorkę jednego z rozdziałów zamieszczo­ nych w omawianej pracy. Praca ta wskazuje, jak cenny materiał etnograficzny może być zebrany w drodze konkursu. Takie konkursy powinny być organizowane w różnych ośrodkach miejsko-przemysłowych jako uzupełnienie etnograficznych badań terenowych. Kultura robotnicza ulega gwałtownym zmianom; dawne zwyczaje i obrzędy są zastępowane przez nowe zachowania. Rejestracja ginących zachowań powinna być obowiązkiem etnografa. Z uwagi na szybkie tempo zmian i zanikanie wielu oryginalnych wytworów, program ogólnopolskich badań etnograficznych nad k u l ­ turą robotniczą powinien być ustalony jak najszybciej. Sprecyzowanie kierunków badań, wybór problemów i zagadnień badawczych itp. i ich realizacja w różnych regionach kraju powinny umożliwić przejście od rejestracji faktów i opracowań o charakterze monograficznym (w tej chwili na ogół niepełnych) do badań synte­ tycznych, które pozwoliłyby określić m.in. miejsce kultury robotniczej w kulturze ogólnonarodowej, jej oryginalne wartości i cechy charakterystyczne. Andrzej Stawarz �244 RECENZJE W U C Z ' E N G - E N , Małpi bunt, Czytelnik, Warszawa 1976 Nie pierwszy to przypadek, że amatorska pasja zbieracka owocuje w postaci ważnego źródła do badań kultury danego społeczeństwa, a nawet szerzej — do badań porównawczych. Historyczny fakt wędrówki mnicha Hiian-tsanga do Indii w celu sprowadzenia do Chin ksiąg kanonu buddyjskiego stał się dla W u Cz'eng-ena inspiracją do napisania sturozdziałowej powieści pt. Wędrówka na Zachód. Tytuł Małpi bunt został jej nadany przez tłumacza (T. Żebrowski) dla uwypuklenia roli, jaką odgry­ wa w powieści Król Małp — jedna z najważniejszych postaci mitologii chińskiej. Dzięki ogromnemu talentowi pisarskiemu Wu Cz'eng-ena, którego twórczość przy­ pada na drugą połowę X V I w., jego autentycznej pasji zbierania legend i podań ludowych oraz dokładnej znajomości mitologii, filozofii i kosmologii buddyjskiej otrzymujemy dzieło naprawdę znakomite. Powieść Wu Cz'eng-ena dostarcza nam więcej informacji o kulturze chińskiej niż niejeden traktat naukowy. Mnich Hüan-tsang rozpoczął swą wędrówkę w roku 629. Wydarzenie to stało się przedmiotem wielu legend ludowych i rozmaitych opowieści. Mimo pewnych ubarwień, akcji lud zachował jednak realia historyczne, przekazując relację' o w ę ­ drówce Mnicha i towarzyszących mu osób z pokolenia na pokolenie. Wu Cz'eng-en korzystał też na pewno, jak sugeruje tłumacz, z autentycznego źródła historycznego, jakim jest dziennik Hiian-tsanga noszący tytuł Notatki z wędrówki na Zachód dokonanej za panowania wielkiej dynastii Tang. Już same te notatki mogą być doskonałym źródłem dla badaczy kultury Chin. Hüan-tsang umieścił w nich bo­ wiem opisy mijanych miast, wsi w różnych państwach oraz opisy ludzkich zacho­ wań, obrzędów, kultury materialnej itp. Ukazując dzieje Króla Małp, który w y ­ powiedział wojnę Niebu i różnym bóstwom rządzącym światem, Wu Cz'en-en przed­ stawił stosunki społeczne panujące w Chinach w okresie feudalizmu. Barwny opis przygód Króla Małp odsłania jednocześnie prawdziwe oblicze feudalnego świata z jego ścisłymi podziałami na poddanych i panujących, systemem zależności oso­ bistej i materialnej, obowiązujących świadczeń, praw i przywilejów. Stosunki p a ­ nujące w Niebie są dokładnym odbiciem tego, oo dzieje się na Ziemi. To spo­ łeczne, rzec by można, tło powieści blednie jednak w porównaniu z tłem stricto kulturowym. Małpi bunt jest prawdziwą skarbnicą ludowej mądrości, filozofii, ctj-.'á, wierzeń itp. Pełno w tej książce opisów rozmaitych wytworów kultury ma­ terialnej, obrzędów itp. Zbieracki talent Wu Cz'eng-ena, doskonała znajomość wierzeń i podań ludowych, ujawnia się co krok. Na każdej niemal karcie spoty­ kamy a to przypowieść (np. o stworzeniu świata i życia na Ziemi), a to przysłowie, barwny opis obrzędów i zwyczajów itp. Wu Cz'eng-en oprowadza nas po osiemna­ stu kręgach piekła, pokazuje Kołowrót Przeistoczeń — ów naczelny atrybut wiary w reinkarnację duszy, wyjaśnia prawa rządzące podziemiami, a jednocześnie ży­ ciem na Ziemi. Zawdzięczamy mu również dość dokładne informacje o odzieży noszonej w Chinach w okresie, jaki obejmuje powieść, o pożywieniu, używanych sprzętach, narzędziach pracy, wyposażeniu wnętrz, budownictwie, broni i ubio­ rach wojskowych, a także zabawach i grach (łącznie ze wspaniałym traktatem o zasadach gry w szachy) itp. Gdy śledzimy dzieje Króla Małp nasuwa się nieodparcie myśl o znacznym podobieństwie niektórych zachowań bohaterów podań ludowych, niezależnie od kultury, która tę postać stworzyła. Często w różnych przypowieściach występuje np. motyw wędrówki, w której samotnemu wędrowcowi pomagają postacie'spot­ kane po drodze (niby przypadkowo) w zamian za wyświadczenie jakiejś ważnej dla nich przysługi. Występuje też pewne podobieństwo magicznych sztuk czarno­ księżników, jak choćby zamiana w dowolne zwierzę podczas pojedynku z przeciw- �245 RECENZJE nikiem, zmiana wielkości własnej postaci, możliwość stania się niewidzialnym, p r z e n i e s i e n i a n a z n a c z n e odległości w m g n i e n i u o k a i t p . W i e l e zachowań o p i s a n y c h przez W u jeden Cz'eng-ena aspekt m a c h a r a k t e r s y m b o l i c z n y , co p o z w a l a ludowej mądrości i wierzeń n a m poznać (np. t a k i m z a c h o w a n i e m jeszcze jest z a c i s k a n i e się o b w o d u c z a p k i n a głowie Króla Małp, k i e d y M n i c h chce go zmusić do posłu­ szeństwa, wypowiadając jednocześnie Zaklęcie Zaciskającej się Obręczy, zwane także P r a w d z i w ą Formułą U s t a l e n i a Dążeń S e r c a ) . Obficie z a m i e s z c z o n e przysłowia wspaniałym źródłem p o z n a n i a nasuwa się n i e o d p a r c i e postępowania mule w przypomina „trafiła siłacz złudzenia n a kamień"; w o znacznym końcu nasze „Co w takim przypadku, e t y k i , moralności, mądrości itp. I t u znów podobieństwie k u l t u r a c h , które to n o r m y „Każdy np. do kosa stwierdzenie różnych przysłowia: są d l a nas, j a k z a w s z e ludowej natknie powiedzenie się mówi zawarte pewnych są w się n a silniejszego „nosił n a drodze, wilk słyszy norm zwięzłej razy od for­ siebie" kilka..." człowiek w czy trawie" o d p o w i a d a n a s z e m u — „Ściany mają u s z y " i t d . R z e c b y można, że Małpi tych, którzy kultury. I c h uznanie turowych, nych interesują czasem kulturą muszą nawet jest książką uniwersalną. Z a d o w o l i bunt się chińską wzbudzić bardzo rzetelne informacje, drobiazgowe, itp., które łatwo można wyodrębnić beletrystyki. Przypadkowy nieprofesjonalnie, zachowań od p i e r w i a s t k a ona z a p e w n e j a k i badaczy opisy codziennych i kul­ odświęt­ fantastycznego i czystej c z y t e l n i k może mieć p e w n e trudności ze z r o z u m i e n i e m niektórych zachowań bohaterów, zwłaszcza t a m , gdzie p r z e d m i o t dramatu spory i religijne. tej wytworów Usatysfakcjonuje go jednak zapewne zwarta stanowią bardzo ciekawa akcja. Tłumaczowi T a d e u s z o w i Z e b r o w s k i e m u należy się szczególne u z n a n i e za umożli­ w i e n i e n a m p o z n a n i a tej wspaniałej perły l i t e r a t u r y chińskiej, która jest n i e t y l k o beletrystyką, ale także, a może n a w e t Wielka przede w s z y s t k i m , źródłem etnograficznym. s z k o d a , że to, co otrzymaliśmy, s t a n o w i t y l k o jedną siódmą część powieści Wu Cz'eng-ena. A l e i t a k mnogość i n f o r m a c j i , jakie wielkiej otrzymujemy, jest imponująca. Wartość książki podnoszą także i l u s t r a c j e p r z e d r u k o w a n e z oryginalnego wy­ d a n i a chińskiego. Obok c e c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a m a l a r s t w a chińskiego widocz­ ne się n i e są t a m wyraźne wpływy indyjskie. Wpływ kultury indyjskiej wyraża t y l k o w m a l a r s t w i e C h i n , ale także w mitologii, religii, k o s m o l o g i i itp., co wyraźnie ukazuje omawiana praca. Iwona PHILIP O. Press, London Afryka NSUGBE, jest i terenie t y m kontynentem, terenowego. prowadzone były technik badawczych, w i s k a godne n a u k o w e j Warto bysze a Matrilineal lbo Oxfor People, University 1974, m a p 4, w y k r e s ó w 12, t a b e l 2, bibl., i n d e k s , ss. 136 pole d l a b a d a c z a jej Ohajjia, Kabzińska-Stawarz jednak z metropolii; który po M i m o że b a d a n i a od dłuższego to j e d n a k dzień dzisiejszy etnograficzne czasu, przy stanowi wdzięczne i antropologiczne zastosowaniu n a dzień d z i s i e j s z y etnograf n a jedną sprawę. B a d a n i a wielu znajdzie tam zwrócić w uwagę przypadku b r y t y j s k i c h posiadłości te p r o w a d z i l i przy­ kolonialnych wyniki ich ] już w okresie międzywojennym Zob.: К. J u d e n k o , [w:] s z a w a 1958, ss. X X I V - X X V . 1 zja­ analizy. służyć miały do p r a k t y c z n e g o — w r a m a c h „indirect r u l e " — z a s t o s o w a n i a . kolwiek na metod sami Afrykanie B. M a l i n o w s k i , Szkice podjęli z teorii pracę kultury, Jak­ naukową War­ �RECENZJE w zakresie etnografii, choćby Jomo Kenyatta , to jednak na szerszą skalę proces ten mógł rozwinąć się dopiero w latach sześćdziesiątych, w okresie kiedy Afryka zrzuciła z siebie jarzmo kolonialnej zależności. Przykładem prezentacji wyników badań terenowych, prowadzonych we włas­ nym kraju już w okresie niepodległości, jest praca Philipa Nsugbe dotycząca jednej z grup wschodnionigeryjskiego plemienia Ibo. Nigeria, jak słusznie zauwa­ żono w innym miejscu, jest „zlepkiem różnych plemion" . Postępuje w nim proces .szerokiej detrybalizacji , co powoduje załamywanie się dawnych struktur i szero­ kie przemiany. Dlatego też opublikowanie wyników badań przez autora należy uznać za rzecz cenną i słuszną. Ohaffia Ibo zaliczani są przez badaczy do jednej z grup tego ludu, a miano­ wicie tzw. Cross River Ibo, zamieszkujących w południowo-wschodnim obszarze republiki nigeryjskiej. U wszystkich Ibo dominuje system patrylinealny. System społeczny Ohaffia stawia ich natomiast w szczególnym kontraście z pozostałymi grupami Ibo, dominują w nim bowiem elementy matryiinealne. Grupa ta znana była w okresie przed penetracją europejską z tego, iż mężczyźni zatrudniali się jako najemni żołnierze. Odróżniało to ją od grup pozostałych, przede wszystkim od najbliższych sąsiadów z południa, Aro Ibo, odznaczających się niewojowniczą postawą. Materiał do pracy zbierany był przez autora bezpośrednio po uzyskaniu nie­ podległości przez Nigerię w latach 1960-1962. Do jego uzyskania zastosowano me­ todę obserwacji i wywiadu, a także wykorzystano statystyki administracyjne. W tym czasie autor pracował na obszarze zajmowanym przez Ohaffia jako etno­ graf rządowy, a wynikiem jego pracy jest sygnalizowana książka. Ta niezbyt obszerna publikacja — liczy ona 136 stron — składa się z 10 roz­ działów i zakończenia i ma charakter monografii. Rozdział I i I I stanowią część wstępną; przedstawiają one ogólny obraz warunków życia i podstaw gospodarki oraz omawiają tradycje pochodzenia tej grupy. Zasadnicze wyniki badań prezen­ towane są w rozdziałach od trzeciego do dziewiątego. W nich autor analizuje głów­ ne elementy systemu społecznego Ohaffia, jak system pokrewieństwa, instytucję małżeństwa i zasady dziedziczenia, a także i inne zjawiska społeczno-kulturowe, związane z wyżej wskazanymi. Główny nacisk kładzie autor na wydobycie tych cech, które — jego zdaniem — odróżniają badaną grupę od pozostałych grup Ibo. Rozdział ostatni ma charakter teoretyczny. Autor rozpatruje w nim fakty przedstawione w zasadniczych partiach pracy, starając się odnieść je do zasad dali teoretyczną wykładnię tego typu dziedziczenia, głównie do Aberlego. metrylinealnego dziedziczenia. W tym zakresie nawiązuje on do badaczy, którzy We wnioskach autor przedstawia niektóre zmiany, jakie zachodzą obecnie w społeczności Ohaffia. Odnotować należy, że praca zaopatrzona jest w wykresy, tabele i mapy pogłębiające obraz badanej grupy. Uzupełnia ją indeks i biblio­ grafia pozycji dotyczących plemienia Ibo. Książka nie dostarcza tez, które miałyby ogólniejszy charakter. Ukazując na­ tomiast główne różnice pomiędzy tzw. „generał Ibo", będących obok Hausa i Joruba jednym z największych plemion Nigerii, a społecznością Ohaffia — spełnia ona 2 3 4 Wspomina o tym Andrzej Waligórski w swoim posłowiu do książki B. M al i n o w s k i e g o , Argonauci Zachodniego Pacyfiku, Warszawa 1967, s. 619. Zob.: rec. J . M a c i e j e w s k i e j z pracy Fernanda van Laugenhove, Con­ 2 3 sciences et nationales en Afrique Noire, Bruxelles 1960, „Etnografia Polska", t. 8-' 1964, s. 393. Rec. A. W o ź n i a k a pracy R. N. Ismagiłowej, Narody Nigerii — etniczeskij sostaw i kratkaja etnograficzeskaja cřiarakticristifca, Moskwa 1963, „Etnografia Polska", t. 9: 1965, ss. 620-622. 4 �247 RECENZJE ważną funkcję. Rozszerza bowiem znajomość etnografii tegoż plemienia, a tym samym i całej Nigerii. Ukazała się ona w serii Oxford Monographs on Social Anthropology. Bogusław P I T A C R U I S E O ' B R I E N , Whie Society in Black Africa: The Zydok French of Senegal, L o n d o n 1972, ss. 320 Zainteresowanie F r a n c j i Afryką Zachodnią datuje się od X V I I w. Już w 1659 r. założono z i n i c j a t y w y zostaje oficjalnie Intensywny XX a Compagnie rozwój kolonii, w., k i e d y to D a k a r zarazem kolonii głównym port Saint Luis; w w z metropolii. a zwłaszcza jej stolicy, 1848 r. w handlu skład Proces morskiego Federacji. przypada t e n miał i przemysłu "Wtedy też na miejsce jeszcze w początek Zachodniej, lekkiego napływa Senegal Dakarze. stał się stolicą F e d e r a c j i F r a n c u s k i e j A f r y k i centrum wchodzących ludność du Senegal kolonią francuską, a jego stolicę z l o k a l i z o w a n o do dla niego latach ośmiu masowo pięćdziesiątych. Związane to było z napływem byłych mieszkańców I n d o c h i n , po i c h d e k o l o n i z a c j i w r o k u 1954. F r a n c u z i s e n e g a l s c y są po dzień d z i s i e j s z y jedną z większych społeczności pejskich w niepodległych utworzeniu gal — państwach A f r y k i . W roku 1968 •— a Więc w euro­ 10 l a t po Wspólnoty F r a n c u s k i e j , w skład której p r z e z d w a l a t a wchodził zamieszkiwało i c h 29 t y s . n a jego terenie, z czego Sene­ aż 27,5. t y s . w samej stolicy r e p u b l i k i . Podstawą School książki jest o b r a z e m zaś była of E c o n o m i c s . D a j e autorka francuskiej obroniona w 1969 r. się ona wyraźnie obecności w S e n e g a l u prezentując studium socjologiczne rozprawa doktorska podzielić n a d w i e w w London części. Pierwsza okresie k o l o n i a l n y m , w p o s t a w społecznych drugiej i politycznych m i e j s c o w y c h Francuzów z a j m u j e się c z a s a m i współczesnymi. Bazą źródłową wadzonych w d l a a n a l i z y s y t u a c j i obecnej okresie 1966/67 według wości f r a n c u s k i e j . R e s p o n d e n t a m i były materiały kwestionariusza ankiety z badań przepro­ z osobami narodo­ było 60 pracowników t e c h n i c z n y c h o r a z 175 osób z a t r u d n i o n y c h n a różnych s t a n o w i s k a c h w sektorze p r y w a t n y m w Dakarze i w 5 innych miastach Senegalu. J a k k o l w i e k p r a c a jest analizą p o s t a w ludności f r a n c u s k i e j , to j e d n a k wokół którego W ona o s c y l u j e , są r e l a c j e pomiędzy białymi a ludnością wątkiem, miejscową. t e n sposób a n a l i z a h i s t o r y c z n a łączy się z analizą stosunków w o k r e s i e współ­ czesnym. U podstaw lacyjna, francuskiej a jednym z jej doktryny kolonialnej w założeń było, iż ludność Afryce stała francuska k r z e w i c i e l i c y w i l i z a c j i w s t o s u n k u do n i e c y w i l i z o w a n y c h poliykta winna asymi- spełniać rolę Afrykańczyków. Miało to, w k o n s e k w e n c j i , doprowadzić do pełnego zrównania politycznego, społecznego i k u l ­ turalnego obu grup. T a k sformułowana w Paryżu d o k t r y n a była j e d n a k t y k i p o l i t y c z n e j . Większość ludności f r a n c u s k i e j powściągliwie, a n a w e t — j a k stwierdza odmienna a u t o r k a — z pogardą, co było rzeczywistością kolonialną i koniecznością z a p e w n i e n i a nistracji. Choćby n a w e t w sferze prak­ odnosiła się do powyższych założeń uwarunkowane funkcjonowania admi­ chciała ona postępować t a k , by założenia te były zreali­ zowane, to n i e uznawała j e d n a k tego z a możliwe. Otóż z j a s n o nikała ciągane jasno było sformułowanych zasada na dominacji indywidualne ról i s t r u k t u r w Europejczyków czy zbiorowe warunkach kolonialnych n a d Afrykańczykami. stosunki pomiędzy T o zaś jedną a wy­ roz­ drugą �248 RECENZJE grupą. Zrównanie w p r a w a c h obu g r u p było p o w i e r z c h o w n e , gdyż dotyczyło j e d y n i e n i e l i c z n y c h Senegalczyków. T y l k o ludność r o d z i m a zamieszkała w e n k l a w a c h s k i c h uzyskała do stosunków prawa polityczne panujących w obywateli całej kolonii francuskich. Natomiast autorka formułuje w miej­ odniesieniu myśl następującą: „Zgodne z o c z e k i w a n i e m Francuzów było rządzić, n a t o m i a s t Senegalczyków — być rządzonymi". D o p i e r o w okresie współczesnym można obserwować zaczątki z m i a n y s y t u a c j i . Okres niepodległości S e n e g a l u sunków wzajemnych sunków pomiędzy otworzył pomiędzy pozostałym obiema w możliwość kształtowania grupami. Senegalu Widoczne francuskim się n o w y c h to j e s t personelem sto­ n a bazie sto­ pomocniczym i t e c h n i c z n y m a afrykańskimi p r a c o w n i k a m i a d m i n i s t r a c j i rządowej c z y też w s p ó l ­ nej p r a c y w s e k t o r z e p r y w a t n y m . B y ł a b y to próba p r a k t y c z n e g o s p r a w d z e n i a kolonialnej logue, francuskiej k o n c e p c j i cooperation lansowanego z kolei przez S t o s u n e k a u t o r k i do formuły c z y też j e j o d p o w i e d n i k a rodzimą ekipę kierowniczą — post- le dia­ Senegalu. współpracy j e s t s c e p t y c z n y . Z badań s w y c h ciąga ona w n i o s e k , iż formuła t a jest nieco w y i d e a l i z o w a n a . S t o s u n k i pełnej wy­ rów­ ności występują a k t u a l n i e j e d y n i e w m i e j s c a c h p r a c y , i c h więc podstawą n i e m u s i być chęć, a r a c z e j obowiązek. N a g r u n c i e p r y w a t n y m n a t o m i a s t F r a n c u z i stanowią w g r u n c i e r z e c z y zamkniętą grupę. C o więcej, j a k w y n i k a z badań, n i e akceptują trwałych stosunków międzyrasowych. K o b i e t y czyków n i e mają W sumie płynące mogą żadnych prywatnych więc pracę należy być uznać z a ciekawą skonfrontowane z w y n i k a m i badań r e l a c j i o d w r o t n e j , jach europejskich W f r a n c u s k i e mające kontaktów t e n sposób z wynikami mężów ze społecznością Afrykań­ białą. i pożyteczną. W n i o s k i badań t z n . p o s t a w ludności c z a r n e j żyjącej wzbogacą z niej n a i n n y c h obszarach czy one wiedzę w zakresie w kra­ aktualnych stosunków społecznych n a t l e stosunków r a s o w y c h w s k a l i ogólnej. Bogusław Zydok W a r t o nadmienić, iż p r a c e w t y m z a k r e s i e p r o w a d z o n e są m.in. w W i e l k i e j B r y t a n i i . W t y m s a m y m c z a s i e co i r e c e n z o w a n a p r a c a ukazało się n o w e w y d a n i e K e n e t h L i t t l e , Negroes in Britain, I n t e r n a t i o n a l L i b r a r y of Sociology a n d S o c i a l R e c o n s t r u c t i o n , L o n d o n 1972. A u t o r książki j e s t p r o f e s o r e m u n i w e r s y t e t u w E d y n ­ b u r g u . J e g o p r a c a ukazała się po. r a z p i e r w s z y w 1947 r. i w y w o ł a ł a ożywioną dyskusję. J e j i s t o t n y m w k ł a d e m w rozwój w i e d z y o społeczeństwie było to, iż podjęła o n a p r o b l e m w a r u n k ó w życia w dużym ośrodku m i e j s k i m napływowej społeczności, odrębnej r a s o w o i k u l t u r o w o . W n o w y m w y d a n i u a u t o r uwzględnił sugestie prof. R a y m o n d a F i r t h a . Książka składa się z dwóch części. P i e r w s z a (Trie coloured people of Cardiff) j e s t antropologiczną analizą społeczności powstałej pod k o n i e c I w o j n y światowej, osiadłej w sąsiedztwie doków C a r d i f f u i t a m też z a t r u d n i o n e j . W j e j skład w c h o d z i l i p r z e d e w s z y s t k i m M u r z y n i afrykańscy i z A f r y ­ k i Z a c h o d n i e j , A r a b o w i e i S o m a l i s i . Materiału do a n a l i z y b a d a w c z e j dostarczyły b a d a n i a t e r e n o w e p r z e p r o w a d z o n e w 1940 r. W drugiej części a u t o r o m a w i a h i s t o ­ r y c z n y i k u l t u r o w y k o n t e k s t stosunków r a s o w y c h w W i e l k i e j B r y t a n i i . P r z e d m o w ę do drugiego w y d a n i a napisał L e o n a r d B l o o m , który przeprowadził b a d a n i a również w C a r d i f f i e n a t e n s a m t e m a t w 30 l a t później. S w o j e w n i o s k i , j a k i wcześniejsze w n i o s k i Y. L i t t l e , r o z p a t r u j e on n a t l e a k t u a l n y c h stosunków r a s o w y c h w społe­ czeństwie b r y t y j s k i m . 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f34491859cb9c99bea8f443d3503abf2.pdf 4c2cd6eb84500237d51663930d36ac83 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:936 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:859 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text \ ETNOGRAFIA POLSKA XXII Zeszyt 2 -1 �POLSKA INSTYTUT AKADEMIA H I S T O R I I K U L T U R Y NAUK M A T E R I A L N E J ETNOGRAFIA POLSKA XXII Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDAŃSK ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1978 �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI SEKRETARZ REDAKCJI: KRYSTYNA MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE K O M I T E T U R E D A K C Y J N E G O : JÓZEF B U R S Z T A , M A R I A B I E R N A C K A , MARIA F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , D A N U T A M A R K O W S K A , ZOFIA S Z Y F E L B E J N - S O K O L E W I C Z Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Świerczewskiego 105 Okładkę projektował Edward Kostka V)v iihN. Redaktor Zyta 0ЛЭ6 Kwiecińska Redaktor techniczny Lidia Samarin © Copyright by Zaklad Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo, Wrocław Printed in Poland Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1978. Nakład: 700 egz. Objętość: ark. wyd. 21,30, ark. druk. 17,38, ark. A 23,10. Papier powiek, kl. V, 80 g, 70 X 100. Oddano do składania 2 I I I 1978. Podpisano do druku 8 I X 1978. Druk ukończono we wrześniu 1978 r. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. nr 201/78 _ M-12 — Cena zł 55.— x 1978 �S P I S TREŚCI Lech Mróz Wprowadzenie 11 CZĘSC I Lech M r ó z — Badania dystansu etnicznego: Cyganie — Polacy . . . . Streszczenie w j . angielskim Ignacy Marek K a m i ń s k i — Sprzężenia akulturacyjne: Cyganie — Romowie Streszczenie w j . angielskim Jadwiga D e p c z y ń s k a — Adaptacja Cyganów do życia w mieście . . . Streszczenie w j . angielskim Albert P a w ł o w s k i — Problemy kryminalne w cygańskiej grupie etnicznej Streszczenie w j . angielskim Wiktor Edward W e s o ł e k — Działalność Kościoła wśród C y g a n ó w . . . Streszczenie w j . angielskim Józef at Z y w e r t — Sytuacja społeczno-ekonomiczna C y g a n ó w zamieszku­ jących Zielonogórskie Streszczenie w j . angielskim Janina F e n i g s e n - O r ł o w s k a — Cyganie Nowotarszczyzny — sytuacja współczesna i kierunki przemian Streszczenie w j . angielskim 15 34 37 52 55 68 69 85 87 97 99 109 111 125 CZĘŚĆ I I Adam B a r t o s z — Wstęp 127 Adam B a r t o s z — Niektóre elementy tradycyjnej gospodarki Cyganów . 131 Streszczenie w j . angielskim 143 Elżbieta D ł u g o s z — Pożywienie Cyganów na polskim Spiszu . . . . 145 Streszczenie w j . angielskim 152 Marian D ł u g o s z — Mangavipen — zaślubiny cygańskie .155 Streszczenie w j . angielskim 160 Aleksandra J a k l i ń s k a - D u d a — Cyganie osiadli w opinii górali spiskich 161 Streszczenie w j . angielskim 169 E w a K a f e l — Ogólna charakterystyka pieśni Cyganów z Czarnej Góry . 171 Streszczenie w j . angielskim 174 Andrzej M i r g a — Me som Rom, tumen san gadźe 177 Streszczenie w j . angielskim 183 INFORMACJE O BADANIACH W INNYCH K R A J A C H E v a D a v i d o v á — Współczesne badania cyganologiczne w w dziedzinie etnosocjologii Czechosłowacji 185 �6 S P I S TREŚCI József V e k e r d i — Badania cyganologiczne na Węgrzech Walery S a n a r o w — Studia nad Cyganami w Z S R R (1960-1977) . . . Adam B a r t o s z — Cyganologia w Bułgarii Lech M r ó z — Jugosłowiańskie badania nad Cyganami Ignacy Marek K a m i ń s k i — Teoria i pragmatyka współczesnych trendów cyganologii europejskiej 197 201 205 207 213 RECENZJE „Journal of the Gypsy Lore Society" i „Etudes Tsiganes" i ich rola w bada­ niach nad Cyganami — Lech Mróz „Lacio Drom" — Bogdana Pilichowska „Monde Gitan" — Bożena Szymborska „Scharotl. Die Zeitung des fahrenden Volkes in der Schweiz" — Urszula Janicka-Krzywda „Mitteilungen zur Zigeunerkunde" — Andrzej Leo Ian F . Hancock, Romance vs. Realism: Popular Notions of the Gypsy, „Ro­ ma", vol. 2, no. 1 1976 — Ludmiła Melchior Gypsies, Tinkers and other Travellers, F . Rehfisch. Academic Press L o n d o n New York—San Francisco 1975 — Marianna Pawlik Adam Heymowski, Swedish „Travellers" and Their Ancestry, A Social Isola­ te or an Ethnic Minority?, Acta Universitatis Upsaliensis, Uppsala 1969 — Marianna Pawlik Hugh Gentleman, Susan Swift, Scotland's Travelling People, Problems and Solutions, Scottish Development Department, Edinburgh 1971 — Rosen Stefanów Inga Gustaffson, Studies of Minority Grup's Efforts to Preserve Its Cultural Autonomy, I M F O - G r u p University of Stockholm 1973 — Jerzy Krzysztof Fiszer John Takman, The Gypsies in Sweden. A Socio-Medical Study, Liber Vorlag Stockholm 1976 — Jerzy Krzysztof Fiszer Edith Falque, Voyage et Tradition, Payot Paris 1971 — Kazimierz Zajko . . Heinz Mode, Siegfried Wólffling, Zigeuner — der Weg eines Volkes in Deutschland, Koehler and Amelang Leipzig 1968 — Renata Hryń . . . С. H . Ward-Jackson, Denis E . Harvey, The English Gypsy Caravan. Its Origins, Builders, Technology and Conservation, Country Book Club Newton Abbot 1973 — Ludmila Melchior Menyhért Lakatos, Füstos képek, Magveto Budapest 1975 — Tadeusz Olszański Charles King, Men of the Road, London 1972 — Krystyna Bocek . . . . Katherine Esty, The Gypsies, Wanderers in Time, Hawthorn New York 1969 — Małgorzata Jasiczek Peter Maas, King of The Gypsies, A Bantam Book New York 1966 — Ry­ szard Kantor William Field, Gypsies in Texas, „Texas People", University of Texas at San Antonio's Institute of Texan Cultures, vol. V I , no/ 4 1976 — Adam Bartosz Bibliografia publikowanych prac cyganologicznych autorów tomu . . . . 229 234 239 241 243 244 247 248 250 253 255 258 261 264 266 268 269 271 273 275 �СОДЕРЖАНИЕ Лех М р у з - В в е д е н и е 1 ЧАСТЬ I Лех М р у з — Исследование этнического расстояния: цыгане —поляки Резюме на английском языке Игнацы Марек К а м и н ь с к и - Сопряженность по приобщению к культуре: цыгане ромы Резюме на английском языке Ядвига Д е п ч и н ь с к а — Приспособление цыган к городской жизни Резюме на английском языке Альберт П а в л о в с к и - Уголовные проблемы в цыганской этнической группе . . . Резюме на английском языке Виктор Эдвард В е с о л е к - Деятельность Церкви среди цыган Резюме на английском языке Юзефат Зыверг-Общественно-экономическое положение цыган, проживающих в зеленогурской области Резюме на английском языке нина Фенигсен-Орловска - Цыгане Новотарггкого района - современная обста­ новка и пути перемен Я Резюме на английском языке 15 34 37 25 55 68 69 85 87 97 99 109 111 125 ЧАСТЬ I I Адам Б а р т о ш - В в е д е н и е Адам Б а р т о ш - Н е к о т о р ы е элементы традиционного хозяйства цыган Резюме на английском языке Эльжбега Д л у г о ш - Пропитание цыган на польском Спише Резюме на английском языке Мариан Д л у г о ш — Мангавипен— цыганское бракосочетание Резюме на английском языке Александра Я к л и н ь с к а - Д у д а - Оседлые цыгане во мнении спишских гуралей Резюме на английском языке Ева К а ф е л ь - Общая характеристика песен цыган с Черной горы Резюме на английском языке Анджей М и р г а - Me сом ром, тумен сан гадзе Резюме на английском языке . . . 127 131 143 145 152 155 160 161 169 171 174 177 183 ИНФОРМАЦИЯ ОБ ИССЛЕДОВАНИЯХ В ДРУГИХ СТРАНАХ Ева Д а в и д о в а - Современные исследования по цыганологии в Чехословакии в об­ ласти этносоциологии . . . . . 185 �8 SPIS TREŚCI Юзсеф В е к е р д и - Цыганологические исследования в Венгрии Валери С а н а р о в - Исследования по цыганам в СССР (1960-1977) Адам Б а р т о ш - Цыганология в Болгарии Лех М р у з - Югославские исследования цыган Игнацы Марек К а м и н ь с к и - Теория ипрактика современных тенденций европейского цыгановедения РЕЦЕНЗИИ „Journal of Gypsy Lore Society" и „Etiudes Tsiganes" и их роль в исследовании цыган — Лех Мруз „Lacio Drom" - Богдана Пилиховска „Monde Gitan" - Божена Шимборска „Scharotl. Die Zeitung des fahrenden Volkes in der Schweiz" - Уршуля Яницка-Кшивда „Mitteilungen zur Zigeunerkunde" - Анджей Лео . . . Ian F . Hancock, Romance vs. Realism: Popular Notions of the Gypsy, „Roma", vol. 2, no 1 1976 - Людмила Мелхиор Gypsies, Tinkers and other Travellers, F. Rehfisch. Academic Press London - New York San Rrancisco 1975 - Марианна Павлик Adam Heymowski, Swedish ..Travellers" and their Ancestry, A social Isolate or an Ethnic Minority?, Acta Universitatis Upsaliensis, Uppsala 1969 - Марианна Павлик . . . Hugh Gentleman, Susan Swift, Scotland's Travelling People, Problems and Solutions, Scottish Development Department, Edinburgh 1971 - Росен Стефанов Inga Gustaffson, Studies of Minority Grup's Efforts to Preseve Its Cultural Autonomy, IMFO-Grup University of Stockholm 1973 - Ежи Кшиштоф Фишер John Takman, The Gypsies in Sweden. A Socio-Medical Study, Liber Vórlag Stockholm 1796 - Ежи Кшиштоф Фишер Edith Falque, Voyage et Tradition, Payot Paris 1971 - Казимеж Зяйко Heinz Mode, Siegfried Wólffling, Zigeuner - der Weg eines Volkes in Deutschland, Kochler and Amelang Leipzig 1968 - Рената Хрынъ С. H . Ward-Jackson, Denis E . Harvey, The English Gypsy Caravan. Its Origins, Builders, Technology and Conservation, Country Book Club Newton Abbot 1973 - Людмила Мелхиор Menyhért Lakatos, Füstós képek, Magveto Budapest 1975 - Тадеуш Ольшаньски . . . Charles King, Men of the Road, London 1972 - Крыстына Боиек Katherine Esty, The Gypsies, Wanderers in Time, Hawthorn New York 1969-Малгожата Ясичек Peter Maas, King of the Gypsies, A Bantam Book New York 1966 - Рышард Кантор William Field, Gypsies in Texas, „Texas People", University of Texas at San Antonio's Institute of Texan Cultures, vol. VI, no 4 1976 - Адам Бартош . : Библиография опубликованных цыганологических работ авторов тома 229 234 239 241 243 244 247 248 250 253 255 258 261 264 266 268 269 271 273 275 j j \ j J } I ] ] �T A B L E OF CONTENTS Lech Mróz — Introduction . 11 PART I Lech M r ó z — A Study of Ethnical Distance: Gypsies — Poles . . . . . 15 Summary in English Ignacy Marek K a m i ń s k i — The Feedbacks in an Acculturation Process: Gypsy — Romy. Summary in English . 34 37 52 Jadwiga D e p c z y ń s k a — Adaptation of Gypsies to Urban Life . . . . Summary in English . Albert P a w ł o w s k i — Criminal Problems of the Gypsy Ethnical Group . Summary in English Wiktor Edward W e s o ł e k — Activity of the Church among Gypsies . . Summary in English Józefat Z y w e r t — The Social and Economic Situation of Gypsies Settled in the Region of Zielona Góra Summary in English Janina F e n i g s e n - O r ł o w s k a — Gypsies of the Region of Nowy Targ: Their Present Situation and the Trends of Change Summary in English 55 68 69 85 87 97 99 109 Ill 125 PART II Adam B a r t o s z — Preface Adam B a r t o s z — Some Elements of the Traditional Gypsy Economy Summary in English Elżbieta D ł u g o s z — The Food of Gypsies in the Polish Part of Spisz Summary in English Marian D ł u g o s z — Mangavipen — the Gypsy Wedding Ceremony . Summary in English Aleksandra J a k l i ń s k a - D u d a — Settled Gypsies as Seen by . . . . . . 127 131 143 145 152 155 160 Spisz Mountaineers Summary in English E w a K a f e l — A General Description of Gypsy Songs from Czarna Góra Summary in English Andrzej M i r g a — Me som Rom, turnen san gadjo Summary in English 161 169 171 174 177 183 I N F O R M A T I O N S ON F O R E I G N R E S E A R C H W O R K S E v a D a v i d o v á — Contemporary ethnosociological studies on Gypsies Czechoslovakia József V e к e r d i — Gypsy studies in Hungary in 185 197 �10 SPIS TREŚCI Valeri S a n a r o v — Gypsy studies in the U S S R (1960-1977) Adam B a r t o s z — Gypsy -studies in Bulgary Lech M r ó z — Gypsy studies in Yugoslavia Ignacy Marek K a m i ń s k i — Contemporary trends in European Gypsy studies, their theories and procedures 201 205 207 213 REVIEWS „Journal of the Gypsy Lore Society" and „Etudes Tsiganes" and their role in Gypsy studies — Lech Mróz „Lacio drom" — Bogdana Pilichowska „Monde Gitan" — Bożena Szymborska „Scharotl. Die Zeitung des fahrenden Volkes in der Schweiz" — Urszula Janicka-Krzywda „Mitteilungen zur Zigeunerkunde" — Andrzej Leo Ian F . Hancock, Romance vs. Realism: Popular Notions of the Gypsy, „Ro­ ma", vol. 2, No 1, 1976 — Ludmila Melchior Gypsies Tinkers and other Travellers, F . Rehfisch. Academic Press, London — New York — San Francisco 1975 — Marianna Pawlik Adam Heymowski, Swedish ..Travellers" and Their Ancestry, A Social Isola­ te or an Ethnic Minority?, Acta Universitatis Upsaliensis, Uppsala 1969 — Marianna Pawlik Hugh Gentleman, Susan Swift, Scotland's Travelling People, Problems and Solutions, Scottish Development Department, Edinburgh 1971 — Rosen Stefanów Inga Gustaffson, Studies of a Minority Group's Efforts to Preserve Its C u l ­ tural Autonomy, I M F O - G r u p University of Stockholm 1973 — Jerzy Krzy­ sztof Fiszer John Takman, The Gypsies in Sweden. A Socio-Medical Study, Liber Vdrlag, Stockholm 1976 — Jerzy Krzysztof Fiszer Edith Falque, Voyage et tradition, Payot, Paris 1971 — Kazimierz Zajko . . Heinz Mode, Siegfried Wólffling, Zigeuner — der Weg eines Volkes in Deutschland, Koehler und Amelang, Leipzig 1968 — Renata Hryñ . . . С. H . Ward-Jackson, Denis E . Harvey, The English Gypsy Caravan. Its O r i ­ gins, Builders, Technology and Conservation, Country Book Club, Newton Abbot 1973 — Ludmila Melchior Menyhért Lakatos, Füstós képek, Magveto, Budapest 1975 — Tadeusz Olszański Charles King, Men of the Road, London 1972 — Krystyna Bocek . . . . Katherine Esty, The Gypsies, Wanderers in Time, Hawthorne, New York 1969 — Małgorzata Jasiczek Peter Maas, King of the Gypsies, A Bantam Book, New York 1966 — Ry­ szard Kantor William Field, Gypsies in Texas, „Texas People", University of Texas at San Antonio's Institute of Texan Cultures, vol. V I , No 4, 1976 — Adam Bartosz A Bibliography of Gypsy studies published by the authors contributing to this volume 229 234 239 241 243 244 247 248 250 253 255 258 261 264 266 268 269 271 273 275 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05c999db44f42285c94a3d585055de02.pdf 40793e84f0d481f794cc5cd7eabf3441 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:927 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:852 Title A name given to the resource Zmiany postaw ludności wiejskiej do ziemi / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.159-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I MIROSŁAWA z. 1 DROZD-PIASECKA ZMIANY Założenia POSTAW i wyniki LUDNOŚCI WIEJSKIEJ DO ZIEMI badań wsi południowo-wschodniego Mazowsza P r o b l e m a t y k a współczesnych p r z e m i a n t r a d y c y j n e j w s i i j e j jest podejmowana etnograficz­ n y c h k r a j u . J e d n y m z zagadnień szczegółowych, n a d którymi prowadzono wie, badawcze w Zakładzie E t n o g r a f i i I H K M P A N w był proces z m i a n p o s t a w Celem badań było: lat w kultury r ó ż n y c h ośrodkach ostatnio prace od k i l k u n a s t u ludności w i e j s k i e j 1) o d t w o r z e n i e procesu w Warsza­ stosunku do ziemi. zmian postaw ludności w i e j s k i e j w s t o s u n k u do z i e m i j a k o własności i w a r s z t a t u p r a c y w 'wsiach pd.-wsch. Mazowsza w okresie ostatniego 1 0 0 - l e c i a ; 2) kilku odtworze­ n i e k o n k r e t n y c h z a c h o w a ń , k t ó r e są e f e k t e m t y c h p o s t a w w r a z z c z y n n i ­ k a m i j e determinującymi; i stereotypach nach i będących 3) z w e r y f i k o w a n i e p o d bezpośrednim u r b a n i z a c j i , które powodują w literaturze wpływem procesów industrializacji głównie z m i a n y s t o s u n k u do ziemi ł wartości popularnego myślenia poglądu, że z i e m i a t r a c i swą wartość n a t e r e ­ ekonomiczno-zabezpieczającej, społecznej jako i prestiżowej . 2 Z a p u n k t w y j ś c i a p r z y j ę t o , ż e z i e m i a w chłopskim s y s t e m i e wartości p o u w ł a s z c z e n i u (1864 r.) należała d o w a r t o ś c i o r a n d z e n a d r z ę d n e j , c e ­ n i o n y c h najwyżej. Była ogniskową turowego. T e n agrocentryczny systemu ekonomiczno-społeczno-kul- układ o d n i e s i e n i a d e t e r m i n o w a ł ż y c i e j e d ­ n o s t k i i całej z b i o r o w o ś c i w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h . Ilustrują g o przy­ toczone poniżej f r a g m e n t y niektórych prac. J a k zauważa W . G r a b s k i : 1 jej W funkcje s i o w a, na rejonie funkcja „uprzemysławianym ujemna [...] z i e m i związane Zawód przykładzie rolnika wybranych [...] powstają a jednocześnie, m i m o z jej w wartością świadomości .społeczności degradacje ziemi i pojawia że n i e l i c z n i e , w y d a j ą profesjonalną". społecznej lokalnych Por. E . dwóch Jagiełło-Ły- pokoleń i pamiętników, się się s i l n i e j s z e wsi. Studium W a r s z a w a 1969, s. 91. 2 Por. J a g i e ł ł o - Ł y s i o w a , powinny wpływać na tworzenie Zawód..., s. 7. Oczywiście w tej s y t u a c j i z m i a n y się n o w y c h wzorów kariery i awansu. �160 MIROSŁAWA „Obserwacja sunku życia w i e j s k i e g o do w a r s z t a t u s w e j DROZD-PIASECKA w s k a z u j e , że r o l n i k m a i n n e n a s t a w i e n i e w s t o ­ p r a c y niż rzemieślnik l u b f a b r y k a n t , że z i e m i a n i e j e s t t r a k t o w a n a wyłączcznie j a k o w a r s z t a t p r a c y , bo j e s t jednocześnie i siedzibą r o d z i n ludzkich, chodu, czyli, lecz że z i e m i a jest p o t r z e b n a dla prowadzenia człowiekowi pewnego t r y b u życia nie tylko jako i zapewnienia pokoleniom. D l a wieśniaka g o s p o d a r s t w o rolne to cała a t m o s f e r a źródło d o ­ go przyszłym jego życia, która m a d l a niego wartość n i e t y l k o j a k o sposób do życia, a l e j a k o sposób życia" . 3 O w swoistym systemie agrocentrycznym u s t r o j u f e u d a l n y m t a k pisze K . ukształtowanym „ N a przełomie X I X i X X w i e k u w południowej źródła zabezpieczającego jeszcze Dobrowolski: egzystencję chłopa była Małopolsce o c e n a z i e m i j a k o bardzo wysoka. Wynikało to m.in. z rentowności z i e m i w o w y m c z a s i e i istniejącego wówczas p o w s z e c h n i e z n a ­ czenia posiadanie ziemi jako społeczny wartości, której ziemiaństwu w wyznaczało s t r a t y f i k a c j i społecznej [...] [...] dużą najwyższy rolę w szczebel tych ocenach odgrywały długotrwałe p r z y z w y c z a j e n i a p r z e n o s z o n e z p o k o l e n i a n a pokolenie, pione w t r a d y c y j n y s t y l życia i myślenia w i e j s k i e j społeczności, słabo wto­ powiązanej z s z e r s z y m światem" . 4 Jak zauważa ważnym autor, źródłem posiadanie ziemi zabezpieczającym było d l a środowiska egzystencję chłopską. S. wiejskiego Czarnowski n a t o m i a s t s t w i e r d z a wręcz, ż e była t o k u l t u r o w a wartość nadrzędna, w y ­ znaczająca m i e j s c e w h i e r a r c h i i s p o ł e c z n e j . 5 „Matka z i e m i a — j a k z a z n a c z a w i n n y m m i e j s c u K . D o b r o w o l s k i żywą istotę [...] życie i życie ją [...] była świętą. W y m a g a ł a do niej wracało [...] też o d p o w i e d n i e j czci. Z Matka Trzeba z i e m i a jest wdzięczna, g d y się j e j n i e z a n i e d b u j e , g d y ją się s t a r a n n i e u p r a w i a , zgodnie z p r a w e m się d o b r y m i wyrastało O d m a t k i z i e m i zależy życie r o d z i n y . mieć w szczególnym p o s z a n o w a n i u . czas o d w z a j e m n i a — stanowiła niej Bożym. W ó w ­ p l o n a m i , a l e znieważona p r z e z n i e d b a l s t w o gospo­ d a r z y może się mścić" . 6 Ziemia w odczuciu chłopskim była z a t e m również i wartością ną , a o b o w i ą z e k pracy ważalną wartością społeczno-moralną. 7 3 P o r . W. na niej System Grabski, i szacunek socjologii do t e j pracy były wsi, „Roczniki S o c j o l o g i i sakral­ niepod­ w s i " , t. 1: 1936, s . 98. 4 5 Trzy K. D o b r o w o l s k i , życiem społecznym studia z teorii kultury ludowej, [w:] Studia nad i kulturą, W r o c ł a w 1966, s. 112. Por. S. C z a r n o w s k i , Podłoże ruchu chłopskiego, [w:] Dzieła, t. 2, W a r ­ s z a w a 1956, s. 173, 175, 184. 6 K. Dobrowolski, przełomie XIX i XX Tradycyjna rodzina w., [w:] Studia chłopska nad życiem w południowej społecznym Polsce i kulturą, na Wrocław 1966, s. 224-225. 7 ziemi Wg badacza kultury ludowej z a matkę i świętą Słowian, K a z i m i e r z a Moszyńskiego, jest p o w s z e c h n e n i e t y l k o wśród uznawanie ludności p o l s k i e j , a l e i większej r z e s z y słowiańskiej, co z n a k o m i c i e i l u s t r u j e poniższe s t w i e r d z e n i e : „Bodaj, że p o w s z e c h n i e j niż matką b y w a z i e m i a u Słowian n a z y w a n a świętą. Zwłaszcza n a zachodzie Słowiańszczyzny szyński, Kultura ludowa słyszymy Słowian, o świętej Warszawa z i e m i n a każdym k r o k u " . К . M o1967, t. I I , cz. 1, s. 511. �ZMIANY POSTAW T e n s y s t e m wartości — LUDNOŚCI WIEJSKIEJ DO 161 ZIEMI z centralnym miejscem ziemi — utrzymywał się p r z e d e w s z y s t k i m n a s k u t e k n i s k i e g o p o z i o m u sił w y t w ó r c z y c h w nictwie, trwałości osadniczej, rol­ partriarchalnemu ustrojowi rodziny oraz p r a w n e m u i ekonomicznemu u c i s k o w i . Pewne widoczne s y m p t o m y zmian 8 zaczynamy w n i m obserwować dopiero w okresie międzywojennym, ulegają z m i a n i e w a r u n k i ż y c i a i b y t u ludności w i e j s k i e j karłowacenia odsetka gospodarstw, ludności przeludnienia bezrolnej, wsi, powstawania cyklicznych kryzysów znacznego rolno-przemysłowych etc.) u l e g a załamaniu p r z e k o n a n i e , ż e z i e m i a j e s t p o d s t a w o w y m egzystencji 9 gdy (np. n a skutek źródłem . Agrocentryczny, pomocniczy model nominalny (inaczej pojęciowy, i d e a l n y c z y też k o n c e p t u a l n y ) , s k o n s t r u o w a n o w i ę c n a p o d s t a w i e prac 1 0 polskich badaczy m.in. k u l t u r y chłopskiej z p i e r w s z e j S. C z a r n o w s k i e g o , J . Chałasińskiego 11 W. Grabskiego, połowy naszego stulecia, F. B u j a k a , K. , a także pamiętników J . S ł o m k i Dobrowolskiego, oraz 1 2 pamiętników zainicjowanych i opracowanych przez I n s t y t u t Gospodarstwa Społeczne­ go Modelowi agrocentrycznemu wistości w s i t r a d y c y j n e j element — odpowiadającemu w końca X I X w . — strukturotwórczy w chłopskiego s y s t e m u i kulturowego, przeciwstawiono zasadzie r z e c z y ­ którym ziemia stanowiła społeczno-ekonomicznego m o d e l p r o c e s u p r z e m i a n nadrzędnej do­ tąd w a r t o ś c i a k s j o l o g i c z n e j — z i e m i . D o j e g o s k o n s t r u o w a n i a w y k o r z y s t a ­ n o współczesne o p r a c o w a n i a poświęcone przeobrażeniom t r a d y c y j n e j tury wiejskiej, m.in. K. Dobrowolskiego, B . Gałęskiego, J. kul­ Turskiego, J . T u r o w s k i e g o , B . Jagiełło-Łysiowej, B . T r y f a n , B . Kopczyński e j - J a w o r - Trzy studia..., 8 Dobrowolski, s Por. K . D o b r o w o l s k i , z posiedzeń 10 Komisji PAN s. 80-81. Studia nad w Krakowie, Uwagi Por. K . M a ł k o w s k a , teorią zawodów, 1963 г., K r a k ó w o modelu, Sprawozdania [w:] 1964, s. 206-207. „Etnografia Polska", t. 13: 1969, z. 1, s. 15-16. и Wykorzystano limanowskiego, Dzieła, m. i n . t a k i e Kraków t. 2, W a r s z a w a tenże, Reforma wolski, rolna Studia 1956; W. i materiały, jak: F . B u j a k , Grabski, a moralno-religijny nad życiem ściańskie rozporządzenie żenia prace, 1903; S . C z a r n o w s k i , ostatniej woli II wojnie światowej, J. Chałasiński, społecznej na Podhalu [w:] Młode ludności Przemiany pokolenie Zmiąca, ruchu w spratuie Wrocław w XVII w powiatu [w:] włościańskiej; 1937; K . Dobro­ Wło­ 1966; t e n ż e , i XVIII nad teorią zawodów, chłopskiej wieś chłopskiego, wsi, W a r s z a w a i kulturą, K r a k ó w 1933; t e n ż e , Studia świadomości Materiały stan społecznym Podłoże w., [w:] tenże, południowej Ludowej, Studia Przeobra­ Małopolsce społeczne w Polsce chłopów, t. 1, W a r s z a w a 1938. po W a r s z a w a 1965; 1 2 J . S ł o m k a , Pamiętniki 1 8 Niektóre z t y c h zbiorów zostały w z n o w i o n e , a n a w e t uzupełnione w o s t a t n i c h latach. W s e r i i Młode P o k o l e n i e t. 1, W a r s z a w a i. 3, W a r s z a w a i rodzina, włościanina, K r a k ó w 1912. Wsi Polski Ludowej 1964; T u j e s t mój dom, t. 2, W a r s z a w a 1967; Od t. 5, W a r s z a w a chłopa do rolnika, 1970; Pamiętniki 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X X I I , z. 1 wydano: t. 4, W a r s z a w a emigrantów, Awans pokolenia, 1965; W poszukiwaniu 1967; drogi, Gospodarstwo W a r s z a w a 1973. �162 MIROSŁAWA skiej w i innych stosunku 1 4 . Autorzy do ziemi i DROZD-PIASECKA i c h podkreślają gospodarstwa zgodnie, że r a d y k a l n e rolnego zaszły dopiero zmiany na skutek p r z e m i a n ekonomiczno-społecznych, j a k i e nastąpiły p o zakończeniu I I w o j ­ ny światowej, postępujących powstały n o w e możliwości procesów industrializacji i urbanizacji, wykształcenia, zatrudnienia, kariery gdy życiowej etc. „Znaczniejsze z m i a n y w s y s t e m i e wartości i w poglądach n a ziemię i pracę — j a k pisze E . Jagiełło-Łysiowa — mogły nastąpić j e d n a k t y l k o w w a r u n k a c h z a s a d ­ n i c z y c h z m i a n ekonomiczno-społecznych, przełamywania b a r i e r k l a s o w y c h i s p o ­ łecznej i z o l a c j i w s i , w w a r u n k a c h k o n f r o n t a c j i d a w n e j p r e z a w o d o w e j k u l t u r y chłop­ s k i e j z zawodową kulturą miejsko-przemysłową, w w a r u n k a c h u r b a n i z a c j i i i n d u ­ s t r i a l i z a c j i k r a j u . T a k a całościowa k o n f r o n t a c j a wartości zaczęła występować d o ­ piero w epoce z m i a n społeczno-ekonomicznych w P o l s c e L u d o w e j " . 15 W warunkach współczesnej w s i , n a której krystalizują się n o w e sy­ s t e m y wartości „ziemia — j a k pisze B . Gałęski — przestała odgrywać dominującą rolę w s y ­ stemie wartości ludności w i e j s k i e j , chociaż n i e przestała w n i m występować. P o ­ jawiły się n a t o m i a s t wartości n o w e : u z n a w a n i e k w a l i f i k a c j i i z a w o d u , wykształ­ cenia, w y b o r u dróg życiowych i osobistego szczęścia [...] pojawiło się s i l n e p o c z u c i e e g a l i t a r y z m u obok s i l n e g o k o m p l e k s u chłopskości, poczucie p r a w a do równego udziału w wartościach społecznych, w dochodach, prestiżu, w wartościach k u l t u ­ ralnych" . 1G Obecnie cem żenie J. obserwujemy do wzmożonej do coraz częściej, działalności uzyskania że d l a właściciela gospodarczej wysokiego dochodu jest ziemi bodź­ przede wszystkim pieniężnego. Ale, jak dą­ zaznacza Turowski: „Od s t a n u , w którym z i e m i a i j e j płody były wspólnym źródłem u t r z y m a n i a przy życiu d l a w s z y s t k i c h mieszkańców g r o m a d y , a g o s p o d a r s t w o chłopskie stawą b y t u rodziny, od u j m o w a n i a daleka droga, w której uwłaszczenie, ogólny do społeczności państwowej i n a r o d o w e j proces postęp t e c h n i c z n y , wejście 1 4 t e n stwarzał i pogłębiał, stanowił jego podłoże, było oddziaływanie P o r . chociażby: „Wieś Współczesna", w Polsce Na chłopów [...] grały dużą rolę [...] c z y n n i k i e m , który j a k o r y n k u z b y t u i zakupów oraz wyższego środowiska giełło-Łysiowa, Ludowej, podstawie Problemy ludzi cji, Warszawa wsi kujawskiej Studia Dobrowolski, Praca jako wartość 17 nad życiem w starych w okresie od roku na wsi. Studium Przemiany do ziemi. Przemiany kulturowej 1 5 J a g i e ł ł o - Ł y s i o w a , Praca..., 16 Gałęski, 1 7 T u r o w s k i , Zmiany..., Przemiany..., s. 21. s. 295-296. s. 98. społeczne społeczne sytuacji w Polsce W s i " , t. 3: 1964; Stosunek pod r e d . B . Kopczyńskiej-Jaworskiej, Łódź 1974. E. J a ­ chłopsko-rolniczym, wsi a wsi miasto. 1800-1946, L u b l i n 1949; B . T r y f a n , porównawcze 1971; „Roczniki S o c j o l o g i i społecznym...; środowisku n r 6: (136) 1968; B . G a ł ę s k i , miasta społeczno-kulturalnego" . W a r s z a w a 1965; J . T u r o w s k i , Zmiany wsi Nasutów pod­ g o s p o d a r s t w a j a k o źródła dochodów prowadziła hierarchii wartości. i we Fran­ mieszkańców Praca zbiór, �ZMIANY Obserwacje POSTAW LUDNOŚCI prowadzone WIEJSKIEJ współcześnie w DO 163 ZIEMI różnych krajach zgodnie s t w i e r d z a j ą d a l e k o idące z m i a n y s t o s u n k u m i e s z k a ń c ó w w s i d o z i e m i j a k o podstawy zabezpieczenia egzystencji, a także degradację jej nad­ r z ę d n e g o d o n i e d a w n a m i e j s c a w s y s t e m i e w a r t o ś c i ludności w i e j s k i e j Badacze k u l t u r y wiejskiej podkreślają, że wartość 1S . pozaekonomiczna z i e m i z n a c z n i e zmalała o d c h w i l i , g d y d o b r o b y t i p o z y c j a r o l n i k a zostały o p a r t e w w i ę k s z e j m i e r z e n a p r o d u k c j i i d o c h o d a c h , niż n a f a k c i e s a m e g o posiadania z i e m i 1 9 . Z i e m i a n i e j e s t j u ż u w a ż a n a za w y k ł a d n i k p o z y c j i społecznej i b e z ­ pieczeństwa, l e c z s p r o w a d z o n a wiązanie została d o r o l i t o w a r u . N a p r z y k ł a d do ziemi, jakie żywili emigranci europejscy A m e r y k i P ó ł n o c n e j , zostało zastąpione p o s t a w ą z d e c y d o w a n i e ną . L i c z b a rolników uważających 2 0 rośnie r ó w n i e ż w przy­ przybywający do ekonomicz­ z i e m i ę g ł ó w n i e z a środek p r o d u k c j i i n n y c h k r a j a c h . Proces t e n można generalnie określić j a k o t r a n s f o r m a c j ę polegającą n a r a c j o n a l i z a c j i p o s t a w w o b e c z i e m i . Z i e m i a j a k o o b i e k t w a r t o ś c i m a c h a r a k t e r w i e l o w y m i a r o w y , pełni w i e ­ le funkcji. Przedmiotem 2 podstawowe prowadzonych badań były przede wszystkim i j e d n o c z e ś n i e ściśle ze sobą p o w i ą z a n e c e c h y t e j wartości, a mianowicie: ekonomiczna (w rozumieniu warsztatu pracy) i stępująca z nią f u n k c j a e k o n o m i c z n o - z a b e z p i e c z a j ą c a współwy- (czyli p r o d u k c y j n a w p r o c e s i e w y t w ó r c z y m ) o r a z s p o ł e c z n o - k u l t u r o w a w r a z z funkcją s p o ł e c z no-prestiżową, wynikającą od którego w przeważającej z samego f a k t u mierze posiadania uzależniona (czyli własności), była p o z y c j a jednostki w r a m a c h społeczności w i o s k o w e j . P o s t a w y ludności w i e j s k i e j w s t o s u n k u d o z i e m i j a k o w a r s z t a t u p r a c y i własności ulegają zmianie społeczno-ekonomicznych przede struktury wszystkim pod wpływem badanej społeczności, przemian oddziaływania szeroko pojętych procesów i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a n i z a c j i (np. przez w z r o s t wykształcenia, u z y s k a n i e pozarolniczego wolnej z a w o d u , możliwości w y b o r u d o ­ d r o g i życiowej i k a r i e r y , oddziaływania m i a s t a j a k o r y n k u pracy i z b y t u itd.). Wpływają n a n i e również a k t y n o r m a t y w n e w postaci prze­ pisów i zarządzeń a d m i n i s t r a c j i państwowej. W postępowaniu badawczym dążono d o o d t w o r z e n i a procesu zmian p o s t a w ludności w i e j s k i e j w s t o s u n k u d o z i e m i j a k o w a r s z t a t u p r a c y o r a z własności n a p r z e s t r z e n i o k o ł o 100 l a t w k i l k u w s i a c h p o ł u d n i o w o - w s c h o d ­ n i e g o M a z o w s z a o r a z d o w y k r y c i a i s t o t n y c h odrębności b a d a n e j 1 8 N a z j a w i s k o to w E u r o p i e z a c h o d n i e j i P o l s c e zwracał u w a g ę już w międzywojennym 19 społecz- C z a r n o w s k i okresie w Podłoże..., s. 174-185. Niektóre z t y c h poglądów zostały z a w a r t e w t. 3: 1964 „Roczników S o c j o l o g i i W s i " oraz materiałach p o w i e l o n y c h z I Światowego K o n g r e s u S o c j o l o g i i W s i w D i ­ j o n ( F r a n c j a ) , sierpień 1964 r. 2 0 E . A . W i 1 к e n i n g, Wpływ n i k i S o c j o l o g i i W s i " , t. 3: 1964. przemian w rolnictwie na cele i wartości, „Rocz­ �164 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA ności w s t o s u n k u d o i n n y c h . Odrębności t e m o g ł y zaistnieć p r z e d e w s z y ­ s t k i m n a s k u t e k o d m i e n n y c h w a r u n k ó w podłoża h i s t o r y c z n e g o j ą c y c h m . i n . n a u k s z t a ł t o w a n i e się s t r u k t u r y p s y c h i c z n e j (wpływa­ badanej czności — i n n e j , n i ż n p . n a t e r e n i e M a ł o p o l s k i c z y Śląska) o r a z nych warunków zewnętrznych, wynikających w s i w bezpośrednim sąsiedztwie s t o l i c y k r a j u 2 1 społe­ odmien­ z usytuowania badanych . W y c h o d z ą c o d i s t n i e j ą c e g o s t a n u w i e d z y z a ł o ż o n o n a w s t ę p i e , że p o s t ę ­ pująca i n d u s t r a l i z a c j a i u r b a n i z a c j a , będące g ł ó w n y m m o t o r e m z m i a n n a w s i , p o w i n n y w p ł y w a ć n a t w o r z e n i e się n o w y c h w z o r ó w k a r i e r y i a w a n ­ su. D l a t y c h , którzy zdecydowali się n a e m i g r a c j ę , z i e m i a p o w i n n a m i e ć w a r t o ś ć malejącą, o d w r o t n i e zaś, d l a j e d n o s t e k z d e c y d o w a n y c h n a pozo­ stanie n a w s i i nastawionych n a rolnictwo — z elementu k u l t u r y skiej przekształcała się w kultury profesjonalnej. chłop­ Przed przy­ stąpieniem d o badań t e r e n o w y c h założono p o n a d t o , że n a w ł a ś c i w y obraz s t o s u n k u mieszkańców w s i do z i e m i w różnych okresach c z a s o w y c h rzutu­ ją w sposób z a s a d n i c z y element t a k i e c z y n n i k i egzo- i endogenne, j a k historyczne i współczesne uzależnienia wynikające z s y s t e m u k u l t u r o w e g o oraz wiązującego ustawodawstwa na plan pierwszy centrycznego państwowego. C z y n n i k i t e były zarówno w w y k o r z y s t a n y c h m o d e l o w y c h obo­ wysuwane ujęciach stosunku do ziemi, j a k i procesu jego zmian. Zgodnie agroz tym założeniem uważano, ż e : 1) n a s t o s u n e k d o z i e m i i g o s p o d a r s t w a w sposób z a s a d n i c z y chodowości jako warsztatu pracy wpływa (obok stopnia jego mechanizacji, u t o w a r o w i e n i a , d o ­ itd.) istnienie (lub brak) lokalnego i pozalokalnego rynku p r a c y o r a z j e g o chłonność ( c z y l i r o z m i a r y ) ; 2) n a s t o s u n e k d o z i e m i j a k o własności wiązujące u s t a w o d a w s t w o t y w n y c h zależy b o w i e m decydujący wpływ m a państwowe. O d poszczególnych aktów m . i n . o b r ó t ziemią, spłaty r o d z i n n e obo­ norma­ czy zasady dziedziczenia; 3) s t o s u n e k d o z i e m i j a k o własności i w a r s z t a t u p r a c y najpełniej o d ­ z w i e r c i e d l a j ą s p r a w y k o n f l i k t o w e ,,o z i e m i ę " . D l a t e g o t e ż i s t o t n y m ź r ó d ­ ł e m d o badań t e g o z a g a d n i e n i a są p r o c e s y sądowe o ziemię oraz antago­ n i z m y zaistniałe n a s k u t e k k o m a s a c j i . Konsekwencją powyższego s t a n o w i s k a b y ł o wyodrębnienie, a następ­ nie zanalizowanie mocne i przy endogennych. struktura k i l k u n a s t u wskaźników przyjętych charakteryzowaniu Najważniejsze wyżej wymienionych za n a j b a r d z i e j czynników z n i c h t o : s t o s u n k i r o d z i n n e i sąsiedzkie; gospodarczo-społeczna gospodarstw; charakter gospodarki r o l - n o - h o d o w l a n e j , stopień m e c h a n i z a c j i i u t o w a r o w i e n i a g o s p o d a r s t w skich, plany inwestycyjne związane z r o z w o j e m chłop­ rolnictwa i hodowli, m o - A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Tradycyjna społeczność wiejska przemian współczesnych. Studium wsi Mników powiatu krakowskiego, 1968, s. 8. 21 po­ egzo- w procesie Warszawa �ZMIANY POSTAW LUDNOŚCI WIEJSKIEJ DO 165 ZIEMI ż l i w o ś c i p r a c y i u t r z y m a n i a ludności p o z a w ł a s n y m g o s p o d a r s t w e m , s o b y przejęcia z i e m i ( t u zasady dziedziczenia, spo­ spłat i o b r o t u z i e m i ą ) , s t o ­ sunek d o komasacji i t d . W k o n s e k w e n c j i p r z y j ę t y c h założeń i w y s u n i ę t y c h h i p o t e z p y t a n i a s t a ­ w i a n e w czasie p r a c y t e r e n o w e j dotyczyły p r z e d e w s z y s t k i m : 1) z m i a n z a c h o d z ą c y c h w s t o s u n k u c h ł o p ó w d o z i e m i j a k o własności i w a r s z t a t u p r a c y , i c h bezpośrednich p r z y c z y n , c z y l i c z y n n i k ó w determi­ n u j ą c y c h określone p o s t a w y , p r z e j a w ó w k o n k r e t n y c h z a c h o w a ń b ę d ą c y c h efektem t y c h postaw; 2) r o l i p o d ł o ż a h i s t o r y c z n e g o , wencyjnych administracji aktów n o r m a t y w n y c h , czynników i n t e r ­ państwowej, wyspecjalizowanych organów p r a w n y c h o r a z r y n k u p r a c y w k s z t a ł t o w a n i u się p o s t a w ludności w sto­ s u n k u d o z i e m i j a k o własności i w a r s z t a t u p r a c y . C h o d z i ł o t u o o k r e ś l e n i e c h a r a k t e r u zachodzących z m i a n oraz u s t a l e n i e niektórych k o r e l a c j i m i ę ­ d z y n i m i a p r z e o b r a ż e n i a m i s t r u k t u r y gospodarczo-społecznej w s i i s t o p ­ n i a i c h p o w i ą z a n i a ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m ; 3) okoliczności, w j a k i c h w a r t o ś ć z i e m i w z r a s t a i m a l e j e . W o s t a t n i m p r z y p a d k u chodziło m . i n . o s p r a w d z e n i e prawdziwości h i p o t e z y o maleją­ cej w a r t o ś c i z i e m i w zależności o d z a w o d u i m i e j s c a m i g r a c j i ; 4) w a r t o ś c i p r z y p i s y w a n e j ziemi w s y t u a c j a c h k o n f l i k t o w y c h , szcze­ g ó l n i e w t o k u p r o c e s ó w s ą d o w y c h o r a z w s p o r a c h zaistniałych w przeprowadzonej trakcie komasacji. W s i e południowo-wschodniego Mazowsza, w których przeprowadzono b a d a n i a , cechują się z a c h o w a w c z o ś c i ą k u l t u r o w ą , u t r z y m y w a n i e m się s z e ­ r e g u treści t r a d y c y j n y c h w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h kultury budownictwo', f o l k l o r ) . Szczegółowe badania etnograficzne no w e wszystkich gospodarstwach 3 w s i byłego pow. otwockiego nie w o j . siedleckie): W o l i D u c k i e j , W o l i Karczewskiej, Wszystkie wanymi. ( n p . strój, przeprowadzo­ Woli (obec­ Sufczyńskiej. o n e są b y ł y m i w s i a m i p a ń s z c z y ź n i a n y m i , n i g d y n i e c z y n s z o Uwłaszczone u k a z e m (folwarcznych). Badane wsie z 1864 r . należały charakteryzują d o dóbr prywatnych się m a ł y m i l i c z e b n i e rodzi­ n a m i , niską jakością g l e b y i niedostateczną ilością ł ą k i p a s t w i s k , m a ł y m i r o z m i a r a m i gospodarstw, n i e w i e l k i m i działkami g r u n t u (gdzie s t w a 3 - h a , mają p o 2 0 - 4 0 k a w a ł k ó w z i e m i ) , gospodar­ szachownicą gruntów, m i t y w n y m i narzędziami p r a c y i z a b u d o w a n i a m i gospodarczymi, znaczną stałą e m i g r a c j ą d o W a r s z a w y ( d o o k . 1954 г.), w y s o k i m o d s e t k i e m ności 1945 r . k o e g z y s t o w a ł y chłopo-robotniczej. Do na tych pry­ lud­ terenach z gospodarką chłopską d r o b n e f o l w a r k i s z l a c h e c k i e . W 1970 r . n a w n i o s e k mieszkańców w e w s i a c h t y c h podjęto pierwsze masacji gruntów. Była t o równocześnie akcja przeprowadzona w i c h h i s t o r i i próby k o ­ pierwsza po wojnie n a terenie byłego pow. otwockiego tego typu i jedna z nie­ l i c z n y c h w całym b y ł y m w o j . w a r s z a w s k i m . Podstawową bazę źródłową, wykorzystaną w pracy badawczej, sta- �166 MIROSŁAWA nowiły ze materiały ku; w terenowe zbierane w spisu powszechnego materiały akta referatu nież 1970 г.; latach materiały Wydziału z l a t 1925-1970; Cywilnego w ustalenia i dane źródłowe i Sądu GUS Gliniance; Geodezji i Karnego „o materiały Kołbieli o b s e r w a c j a uczestnicząca w toczących się p r o c e s a c h sądowych niektóre 1963-1973; GRN scaleniowego Powiatowego B i u r a archiwalne Otwocku alnie DROZD-PIASECKA w Otwoc­ Powiatowego kilkunastu aktu­ ziemię". W y k o r z y s t a n o zawarte w literaturze rów­ dotyczą­ cej t y c h t e r e n ó w . Najważniejsze ustalenia wynikające z analizy zebranych materiałów 2 2 są n a s t ę p a j ą c e : 1. Przeprowadzone podejmujących Polski (m.in. badania studia podobną problematykę K. Dobrowolskiego posiadanie t z w . lepszych pańszczyźnianą 2 2 oraz ludność praw z w odniesieniu Małopolski do ziemi chłopską jest Całość w y k o n a n y c h p r a c b a d a w c z y c h od s t r o n y f o r m a l n e j zagadnienia po współczesność do innych terenów równoznaczne wykazały, na czynsz z że przez 2 3 efektywniejszą (szczegółowe p y t a n i a , odpowiedzi, n a 3 części i n t e g r a l n i e oraz z tych autorów Podhala) w formie maszynopisu zało­ podzielonego ze sobą powiązane. W części I o m ó ­ związane z ziemią j a k o p o d s t a w o w y m ogólnych u w a r u n k o w a ń wynikający i prac l u b przejście żenia m e t o d y c z n e itd.) i i c h w y n i k i o p r a c o w a n o wiono porównawcze w a r s z t a t e m p r a c y n a tle h i s t o r y c z n o - e k o n o m i c z n y c h i k u l t u r o w y c h od uwłaszczenia s t o s u n e k mieszkańców w s i do z i e m i j a k o uwarunkowań. Zgodnie z założeniami warsztatu przyjętymi pracy n a wstępie p r a c a n a l i z i e p o d d a n o t u : strukturę gospodarczo-społeczną b a d a n y c h w s i ; g o s p o d a r ­ kę rolno-hodowlaną wych odmian ze szczególnym roślinnych, uwzględnieniem modernizacji procesu i mechanizacji; wprowadzania powiązania no­ gospodarcze z l o k a l n y m i p o z a l o k a l n y m r y n k i e m p r a c y oraz f a k t y i opinie odnośnie do s t o s u n k u mieszkańców w s i do p o d s t a w o w e g o w a r s z t a t u szono p r o b l e m y nawiązując pracy — ziemi. W części I I p o r u ­ związane z ziemią j a k o własnością ( w r a z z genezą tej własności), do obowiązujących aktów normatywnych i przepisów szczegółowych, którym chłop j a k o właściciel z i e m i musiał się podporządkować, a które rzutowały n a jego s t o s u n e k do z i e m i . P o d d a n o t u a n a l i z i e i omówiono z a g a d n i e n i a i w nieformalnego stosunku mieszkańców obrotu ziemią, zasady do z i e m i wynikające w s i do d z i e d z i c z e n i a , spłat ze sposobu obowiązującego objęcia gospodarstwa ustawodawstwa formalnego i alimentów, postawy oraz spadkowego. stosunek Rozważania z a w a r t e w części I I obejmują również o k r e s od uwłaszczenia p o l a t a 70-te b. s t u ­ l e c i a . W części I I I omówiono s t o s u n e k mieszkańców w s i do z i e m i j a k o pracy i własności w s y t u a c j a c h k o n f l i k t o w y c h . sądowe „o ziemię" oraz sytuację Analizie antagonistyczną, dzonej k o m a s a c j i . C h r o n o l o g i c z n i e część t a o b e j m u j e s z y n a c i s k położono w niej 2 3 Począwszy na wydarzenia jaka poddano w zaistniała po od X V w . chłop w e w s i a c h chłopa musiał o d niego ostatnie 70-lecie, a l e n a j w i ę k ­ lokowanych na prawie darki niemieckim zakupnym. samowolę p a n a , który chcąc usunąć z z i e m i p r a w o wykupić p r z e d t e m towarowo-pieniężnej zamożniejsi procesy przeprowa­ współczesne. mógł otrzymać z a pieniądze t z w . lepsze p r a w o do z i e m i , i n a c z e j z w a n e Ograniczało ono b a r d z o warsztatu niej „lepsze p r a w o " . chłopi mieli W warunkach niejednokrotnie takiego gospo­ możliwość u w o l n i e n i a się od s t o s u n k u poddańczego, n a d r o d z e w y k u p i e n i a pełnych p r a w w ł a ­ sności ziemi. Posiadanie dzieciom, a n a w e t n a własność z i e m i pozwalało i m n a przekazywanie n a p r z e d o s t a n i e się do s t a n u s z l a c h e c k i e g o . jej �ZMIANY i bardziej POSTAW LUDNOŚCI WIEJSKIEJ DO 167 ZIEMI ś w i a d o m ą działalnością gospodarczą ludności t y c h w s i niż we w s i a c h , których mieszkańcy p r a w t a k i c h n i e m i e l i czy n i e b y l i oczynszow a n i . Chłopi p a ń s z c z y ź n i a n i b a d a n y c h w s i p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e g o M a ­ zowsza nie posiadali lepszych p r a w do ziemi, a gospodarstwa i c h n i e były oczynszowane. powstałego Wyposażenie małżeństwa) w ziemię leżało w (szczególnie gestii dworu. w przypadku Dopiero nowo mocą ukazu u w ł a s z c z e n i o w e g o z 2 I I I 1864 r . chłopi b a d a n y c h w s i n a b y l i p r a w o w ł a s ­ ności d o u p r a w i a n e j z i e m i . O d t e j p o r y m o g l i nią d o w o l n i e przekazywać jami dzieciom, Kodeksu zamieniać, Napoleona. szczyźnianą l e p s z y c h Nieposiadanie sztatu pracy) w jako źródła dochodu, ale i Struktura darstw z wszystkim, warsztatów pań­ gospodarstw ziemi (czyli równocześnie hamuje war­ rozwój gospodarczej jeszcze opóźnia w y k s z t a ł c e n i e się badanych z jaką pracy) i kategorią tra­ w s i po uwłaszczeniu, ludności oraz gospo­ i c h samodzielności ekonomicznej 1 8 6 4 г., w y k a z u j e istnienie obok m a m y do c z y n i e n i a w w y n i k u r e f o r m y n i e z b y t dużych majątków oceny przywile­ ludność ziemi. gospodarczo-społeczna przede (inaczej tutejszą inicjatywy kilkadziesiąt l a t p o uwłaszczeniu o r a z 2. przez umiejętności samodzielności d y c j i posiadania i dziedziczenia informująca dysponować: i t d . , zgodnie p r a w do ziemi oraz nieoczynszowanie w p ł y w a nie t y l k o n a ograniczenie przedsiębiorczości, sprzedawać f o l w a r c z n y c h znacznej ilości d r o b n y c h g o s p o ­ d a r s t w chłopskich (3-5 h a ) , w ś r ó d k t ó r y c h posiadające ł ą c z n i e p o 10 h a z i e m i u c h o d z i ł y za b a r d z o b o g a t e . S t a t y s t y c z n e d a n e p o r ó w n a w c z e z k i l ­ ku przekrojów nowych, czasowych, świadczą gospodarstw o uzupełnione i n f o r m a c j a m i z w y w i a d ó w szybko chłopskich w pogłębiającym wzrost ludności procesie odczuwanych w zbędnej produkcyjnie. tere­ rozdrobnienia l a t a c h następnych, pociągających obok skutków e k o n o m i c z n y c h towny się za sobą każdym z n i c h — Bezpośrednią — gwał­ przyczyną t e g o s t a n u r z e c z y są działy r o d z i n n e i n i e f o r m a l n y obrót ziemią. P o s t ę ­ pujący proces r o z d r a b n i a n i a gruntów, c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a z m i a n s t r u k ­ tury gospodarczo-społecznej całego Mazowsza, nacisk n a posiadanie ziemi i gospodarstwa w pozwala wnioskować, że n a terenie badanych w s i był c i ą g u o s t a t n i c h kilkudziesięciu l a t duży, a l e z m i e n n y . D y n a m i k a r o z ­ drabniania gruntów w y k a z u j e , obok okresów nasilenia, l a t a wyraźnego z a h a m o w a n i a tego procesu. N a przykład w y r a ź n y spadek działów gospo­ d a r s t w następuje t a m w l a t a c h 1 9 4 4 - 1 9 5 4 , n a t o m i a s t i c h g w a ł t o w n e n a ­ s i l e n i e (przede w s z y s t k i m przez działy n i e f o r m a l n e ) w l a t a c h 1954-1970. 3. N i s k a jakość g l e b y (IV—VI k l a s y ) , b r a k łąk i p a s t w i s k , rozdrobnienie gruntów (gospodarstwa znaczne 3 h a składają się z p o n a d 20 k a ­ w a ł k ó w ) , a c o się z t y m w i ą ż e p r y m i t y w n e t e c h n i k i i narzędzia pracy o r a z n i e w i e l k a w y d a j n o ś ć z h a ( w y n o s z ą c a d l a 4 zbóż 17-21,5 q , a z i e m ­ n i a k ó w 1 6 0 - 1 9 0 q) z t r u d e m t y l k o p o k r y w a j ą c a p o t r z e b y we r o d z i n chłopskich, w p ł y w a j ą na omawianym terenie samożywienio- n a f a k t , że p r o d u k c j a r o l n o - h o d o w l a n a o d uwłaszczenia po l a t a 70-te naszego stulecia �168 ma charakter pracy — w MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wszystkim ekstensywny. przede gospodarstwo Podstawowy r o l n e , wykazując znaczne porównaniu z i n n y m i d z i e l n i c a m i k r a j u , warsztat opóźnienie gospodarcze nie przejawia nawet symp­ t o m ó w p r o f e s j o n a l i z a c j i . N a przykład do l a t 7 0 - t y c h w 3 b a d a n y c h w s i a c h nie było ani jednego rolnika specjalizującego się w ściśle określonym k i e r u n k u p r o d u k c j i r o l n o - h o d o w l a n e j . O żadnym z t u t e j s z y c h mieszkań­ ców (właścicieli gospodarczej ziemi) n i e można powiedzieć, zmierzał d o profesjonalizacji kiem pozytywnego w swej stosunku do ziemi i gospodarstwa, staw skierowanych „ku gospodarstwu", wyposażenie w narzędzia i m a s z y n y skich, inwestycje że działalności w zawodzie rolnika. jest Wskaźni­ a t y m samym po­ m.in. tempo mechanizacji, rolnicze, stan budynków i n w e n t a r ­ i realne plany inwestycyjne w zakresie r o l n i c t w a czy h o d o w l i , m o d e r n i z a c j a u p r a w etc. Ś w i a d c z ą o n e r ó w n o c z e ś n i e o wysokiej w a r t o ś c i z i e m i . W p r z y p a d k u b a d a n y c h w s i w ciągu o m a w i a n e g o postęp w z a k r e s i e modernizacji gospodarstw w o l n y . L u d n o ś ć ograniczała d o m i n i m u m s w o j e duszy n a j a k i e k o l w i e k poważniejsze raźniejszy postęp w t y m zakresie okresu był n i e w i e l k i i bardzo p o ­ p o t r z e b y n i e mając przedsięwzięcia fun­ inwestycyjne. z a z n a c z y ł się p o I I w o j n i e Wy­ światowej w l a t a c h 5 0 - t y c h , g d y m i e s z k a ń c y t u t e j s z y c h w s i zaczęli u z y s k i w a ć w i ę k ­ sze w p ł y w y p i e n i ę ż n e z p r a c y p o z a r o l n i c z e j . W l a t a c h 7 0 - t y c h n a s k u t e k z n i e s i e n i a o b o w i ą z k o w y c h d o s t a w n a r z e c z państwa, n o w e j (w zakresie p o l i t y k i cen zasad s k u p u ż y w c a ) o r a z w e j ś c i a w ż y c i e u s t a w y o u r e g u l o ­ w a n i u własności g o s p o d a r s t w , interwencyjnych, c z y l i w w y n i k u oddziaływania czynników wzrosło wśród mieszkańców b a d a n y c h w s i zaintereso­ w a n i e przedmiotową ( c z y l i instrumentalną) wartością z i e m i . Z m i a n a s p o ­ sobu gospodarowania według o p i n i i zainteresowanych jest możliwa jed­ n a k dopiero po przeprowadzeniu komasacji. 4. L o k a l n y r y n e k p r a c y n a p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i m tach 1864-1945 czenie p r a w i e cechują stosunkowo w y ł ą c z n i e d o zajęć niewielkie sezonowych, Mazowszu rozmiary oraz wykonywanych w la­ ograni­ na fol­ w a r k u , a w y n a g r a d z a n y c h w n a t u r z e i pieniądzach. T y l k o d l a n i e l i c z n e j g r u p y r o b o t n i k ó w d w o r s k i c h j e s t o n w z g l ę d n i e stały. O j e g o powszech­ ności i t r w a ł o ś c i z a d e c y d o w a ł o p r z e d e w s z y s t k i m słabe u p r z e m y s ł o w i e n i e całej okolicy, a t y m samym b r a k możliwości uzyskania innych d o d a t k o w y c h , n i e p o c i ą g a j ą c y c h konieczności o p u s z c z e n i a zajęć rodzinnej wsi. R o z w i j a j ą c y się b o w i e m n i e o p o d a l w i e l k o m i e j s k i p r z e m y s ł w a r s z a w s k i — z b r a k u t r a s i środków d o j a z d o w y c h — w y m a g a ł m i g r a c j i ze w s i (stałej l u b sezonowej). Decyzje o opuszczeniu w s i p o d e j m o w a l i ludzie nie obarczeni jeszcze rodziną o r a z c i wszyscy, z reguły którzy tylko ziemi nie p o s i a d a l i w c a l e . Chociaż i t a o s t a t n i a g r u p a m i e s z k a ń c ó w w s i w s y t u a c j i , g d y m i a ł a j u ż założone w ł a s n e r o d z i n y , starała się r a c z e j o p r a c ę w rakterze stałych robotników folwarcznych, a nie o pracę miejskich. Istnienie lokalnego r y n k u pracy, j a k i m były okoliczne aż do 1945 г., jest istotnym czynnikiem hamującym cha­ robotników dwory podejmowanie �ZMIANY decyzji o dzimych POSTAW opuszczeniu LUDNOŚCI w s i przez gospodarstwach, ale WIEJSKIEJ ludność obarczoną szereg p o t e n c j a l n y c h wychodźców DO 16» ZIEMI produkcyjnie własną zbędną rodziną, w dzięki ro­ czemu pozostawało n a d a l związanych z mią j a k o w a r s z t a t e m p r a c y . P o zakończeniu I I w o j n y ś w i a t o w e j zie­ lokalny r y n e k p r a c y przestał t u istnieć. 5. Bliskość i dostępność p o z a l o k a l n e g o szawy) były (czyli bezpośrednią bezpowrotne r y n k u p r a c y (szczególnie p r z y c z y n ą t e g o , ż e stała m i g r a c j a opuszczenie ziemi jako War­ zarobkowa warsztatu pracy, a nawet własności), o b s e r w o w a n a w s p ó ł c z e ś n i e j a k o m a s o w a w i n n y c h d z i e l n i c a c h k r a j u , rozpoczęła się t u n a w i ę k s z ą skalę j u ż n a p r z e ł o m i e X I X i stulecia. Jej nasilenie o b s e r w u j e m y w i e k u . Została o n a z a h a m o w a n a nistracyjne ograniczenia nej. dopiero w latach 50-tych poprzez meldunkowe w Warszawie O d o k . 1954 r . f o r m ą p o w s z e c h n ą codzienne dojazdy czenia i strefie egzystencji z a w o d o w e g o r u c h u ludności n i e były więc j e d y n y m i możliwościami d l a mieszkańców tutejszych są we wsi. zabezpie­ w s i , ponieważ zawsze a l t e r n a t y w a m i g r a c j i do m i a s t a , z której — nia — w ogromnej admi­ podstołecz- d o p r a c y p o ł ą c z o n e ze s t a ł y m z a m i e s z k a n i e m Ziemia i gospodarstwo XX w l a t a c h 2 0 - t y c h i 3 0 - t y c h naszego istniała j a k wykazały bada­ większości k o r z y s t a n o . Dostęp d o p o z a r o l n i c z y c h źró­ deł u t r z y m a n i a z a d e c y d o w a ł o t y m , ż e s t o s u n k o w o s z y b k o p o u w ł a s z c z e ­ n i u ilość p o s i a d a n e j z i e m i przestała d e c y d o w a ć o p o w o d z e n i u n y m . Dewaluację znaczenia ziemi jako podstawowego ekonomicz­ źródła egzystencji p o w o d o w a ł t u w i ę c o d kilkudziesięciu l a t stały w z r o s t atrakcyjności d u ­ żego c e n t r u m miejskiego. S y t u a c j a p r z y m u s o w a , j a k a zaistniała n a t e r y ­ t o r i u m b a d a n y c h w s i , polegająca n a a d m i n i s t r a c y j n y m z a t r z y m a n i u w i c h granicach potencjalnych wychodźców, ności o d w a r t o ś c i zabezpieczającej powoduje dalszy ciąg i c h zależ­ z i e m i oraz w a r u n k ó w życia w środo­ w i s k u w i e j s k i m ( w z n a c z e n i u środowiska społeczno-bytowego i p r z y r o d ­ niczego). D l a obecnych mieszkańców ziemia n i e jest j e d y n y m i nym środkiem zabezpieczenia egzystencji, ale jest m i e j s c e m wyłącz­ zamieszka­ n i a i p r z e b y w a n i a n i e o m a l p r z e z całe ż y c i e . W ł a ś n i e t e n j e j w a l o r p o ­ woduje i szereg daleko ekonomicznych, idących a w 6. C h a r a k t e r konsekwencji k u l t u r o w y c h , społecznych t y m m . i n . j e j znaczenie tutejszej rodziny i całej j a k o źródła społeczności, konfliktów. będącej w s z y s t k i m społecznością otwartą, p o w o d o w a ł b r a k w e w n ę t r z n e j dacji (a z a t e m społeczną) sprzyjała oraz również i wewnętrznej silniejszej więzi f o r m o w a n i u się identyfikacji jednostki z t e r y t o r i a l n e j . Istniejąca pozytywnych przede konsoli­ opinii o grupą sytuacja wsi jako nie środowisku społecznym. 7. Z i e m i a j a k o własność p o s i a d a k i l k a c e c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h , m . i n . jest przedmiotem zakupu, dziedziczenia, podziału, sprzedaży, prestiżu i b o g a c t w a . Z c h w i l ą w i ę c , g d y c h ł o p s t a j e się j e j p r a w n y m w ł a ś c i c i e l e m , może w własność pełni korzystać posiada. W ze w s z y s t k i c h w ł a ś c i w o ś c i , całkowicie dowolnej w które t y m zakresie ziemia jako działalności �170 MIROSŁAWA jest o n jednak w znacznym normatywne obowiązujące oraz DROZD-PIASECKA stopniu ograniczony prawo p r z e z istniejące zwyczajowe. Stosunek akty do ziemi j a k o własności b y ł w i ę c w a r u n k o w a n y ( i j e s t n a d a l ) o b o w i ą z u j ą c y m p r a ­ w e m zwyczajowym jej i a k t a m i n o r m a t y w n y m i w zakresie posiadania ziemi, z a k u p u , dziedziczenia, Równocześnie w wania czy możliwości zagospodarowania, zabudowy itd. zależności o d p e r s p e k t y w y d z i e d z i c z e n i a niekierowania gospodarką, różnicują się l u b też k i e r o ­ postawy ludności wiejskiej w stosunku do ziemi jako warsztatu pracy. 8. W e d ł u g a r c h i w a l n y c h a k t sądowych oraz i n d y w i d u a l n y c h w y w i a ­ d ó w t e r e n o w y c h w b a d a n y c h w s i a c h południowo-wschodniego o d uwłaszczenia d o l a t 5 0 - t y c h X X w . s p r a w y sporadyczne. zatargi pod Mazowsza s p o r n e o g r u n t o r n y są I c h ilość g w a ł t o w n i e w z r a s t a p o 1954 г., g d y nasilają o siedliska i odszkodowania zabudowę miejską Otwocka za z i e m i ę czy Mińska przejętą się przez państwo Mazowieckiego. Procesy s ą d o w e o z i e m i ę , k t ó r e są w s k a ź n i k i e m s t o s u n k u d o z i e m i j a k o własności i warsztatu pracy o swoistej są równocześnie obyczajowości interesującym i zachowaniach ludności źródłem informacji wiejskiej. Wskazują o n e n a i s t n i e n i e ściśle o k r e ś l o n y c h n o r m p o s t ę p o w a n i a w r o d z a j u s p e c y ­ ficznego kodeksu honorowego. Nieprzestrzeganie jego zasad p r o w a d z i d o zadrażnienia s y t u a c j i k o n f l i k t o w e j , a w d a l s z y c h k o n s e k w e n c j a c h nawet d o s p r a w s ą d o w y c h c y w i l n y c h , a często i k a r n y c h . 9. W stwa sytuacjach konfliktowych postawy wykazują zasadniczą różnicę między względem ziemi i zachowaniem i gospodar­ działaniami a d e k l a r a c j a m i w e r b a l n y m i . P r z y t y m i c h f o r m o w a n i e się n i e z a l e ż y o d t a k i c h c z y n n i k ó w , j a k w i e k , płeć, w y k s z t a ł c e n i e , w y s o k o ś ć d o c h o d u c z y wielkość posiadanego emocjonalnych rządzania, gospodarstwa, oraz posunięć a tylko w pozarolniczego. ale przede w s z y s t k i m o d czynników administracji niewielkim stopniu państwowej i kazała następujące zależności: a) p o s t a w y w k o m a s a c j i n i e są uzależnione komasacji w y ­ stosunku do przeprowadzo­ o d płci, w i e k u , w y k s z t a ł c e n i a , kawałków g r u n t u , wielkości gospodarstwa, k a t e g o r i i użytków, uzyskiwanego za­ zatrudnienia N a przykład analiza 4 p o d s t a w o w y c h g r u p p o s t a w w s y ­ t u a c j i k o n f l i k t o w e j zaistniałej w w y n i k u p r z e p r o w a d z o n e j nej organów od posiadanego dochodu i płaconych podatków przed i po ilości wysokości scaleniu; b ) i s t n i e j e p e w n a n i e w i e l k a zależność m i ę d z y p o s i a d a n y m z a t r u d n i e n i e m pozarolniczym w a neutralną postawą stosunku do przeprowadzonego wieństwem a zajmowaną same postawy (a n a w e t brakiem postawą p r z e j a w i a się w charakteryzują zainteresowania) s c a l e n i a ; c) zależność m i ę d z y linii j e d y n i e małą d w u - , m a k s i m u m t r z y p o k o - l e n i o w ą r o d z i n ę , pracującą w j e d n y m g o s p o d a r s t w i e , a n i e są o n e i d e n ­ tyczne z postawami dalszych k r e w n y c h , nawet stryjecznego d) i s t o t n e znaczenie pokre­ p r o s t e j , t z n . te rodzeństwa, d l a zajęcia j e d n e j z o k r e ś l o n y c h p o s t a w w s t o s u n k u d o k o m a s a c j i o d e g r a ł y n a t o m i a s t c z y n n i k i e m o c j o n a l n e , działalność i n t e r - �ZMIANY wencyjna POSTAW LUDNOŚCI WIEJSKIEJ DO 171 ZIEMI organów a d m i n i s t r a c y j n y c h oraz k l a s y f i k a c j a g r u n t u z l a t 60- t y c h naszego stulecia. 10. W rejonie, wpływem o którym miasta, pojawiła mówimy, pozostającym się s t o s u n k o w o 2 0 - t y c h b. stulecia) degradacja pod bezpośrednim (bo już w latach z i e m i oraz j e j f u n k c j a u j e m n a . U t y c h , którzy n a z i e m i pozostawali w b r e w do ziemi i gospodarstwa wcześnie części w ł a s n e j w o l i i chęci, s t o s u n e k wynikał z b r a k u i n n y c h możliwości życiowych. B y ł t o i c h s w o i s t y l o s , chociaż b y l i o n i ś w i a d o m i w y b o r u i n n e j k a r i e r y , k t ó r y m k i e r o w a ł o się i c h r o d z e ń s t w o . J e d n o c z e ś n i e o s o b o w o ś ć i m e n t a l ­ ność t y c h w s z y s t k i c h , k t ó r z y p o z o s t a w a l i p r z y p r a c y n a z i e m i , kształto­ wała się n a p o d s t a w i e poczucia własności z i e m i , stanowiącego do dziś i s t o t n y składnik c h ł o p s k i e g o s y s t e m u w a r t o ś c i . O g ó l n e s t w i e r d z e n i a , j a k i e się nasuwają, są n a s t ę p u j ą c e : 1. Z i e m i a n i e t r a c i w a r t o ś c i a u t o t e l i c z n e j , a t y m b a r d z i e j wej (instrumentalnej) w układach g o s p o d a r c z y c h , n y m w a r s z t a t e m zaspokajającym tomiast stencji jące traci czy ziemi, Zjawisko darstw, tę w a r t o ś ć odmienne zachodzi niezależnie są kariery. Funkcje coraz równocześnie częściej we od i c h struktury przedmioto­ których jest możliwości innej przez zawody wszystkich pozarolnicze. kategoriach ekonomiczno-społecznej. gospo­ Wartość u j e m n a z i e m i jest w i d o c z n a w p o s t a w a c h t y c h w s z y s t k i c h , którzy zostali z a t r z y m a n i poprzez egzy­ ekonomiczno-zabezpiecza- własnym aspiracjom życiowym i przekonaniom rierze jedy­ podstawą u t r z y m a n i a . N a ­ w ó w c z a s , g d y istnieją wzory przejmowane to potrzeby — w wbrew o innej „miejskiej" k a ­ zarządzenie a d m i n i s t r a c y j n e ( l u b i n n e w y p a d k i losowe) w rodzinnej w s i . Ziemia n i e stanowi d l a n i c h wartości o d c z u w a n e j , chociaż często się z d a r z a , ż e j e s t o n a za w a r t o ś ć p r z e z n i c h u z n a w a n a (ale w y ł ą c z n i e j a k o w a r t o ś ć i n s t r u m e n t a l n a ) . N a t o m i a s t w ż a d ­ nej s y t u a c j i gospodarczej, społecznej i k u l t u r o w e j z i e m i a n i e t r a c i tutaj s w e j w a r t o ś c i p r e s t i ż o w e j w z n a c z e n i u własności. 2. D o t y c h c z a s o w e „samą w sobie" ujęcia kładą zbyt duży oraz i r r a c j o n a l n e (emocjonalne) nacisk n a wartość ziemi p r z y w i ą z a n i e chłopa d o z i e m i . T e n o s t a t n i p o g l ą d w p r z y p a d k u o m a w i a n y c h w s i został znacznie podważony m . i n . przez wyłącznie racjonalne a r g u m e n t y , j a k i e w y s u w a l i m i e s z k a ń c y z a r ó w n o w p r z y p a d k u w a l k i o s e r w i t u t y , podział czy też o b e c n i e postawach domość gospodarstw o u z y s k a n i e siedliska p o d zabudowę. O i c h r a c j o n a l n y c h świadczy również powszechna realizacji 2 odmiennych modeli już p o d k o n i e c X I X w. kariery życiowej: świa­ prowadzenie r e n t o w n e g o g o s p o d a r s t w a n i e o b c i ą ż o n e g o spłatami i p o d a t k a m i ( n a w z ó r dobrze prosperującego niewielkiego f o l w a r k u dworskiego) l u b migracja stała d o m i a s t a . 3. W s y t u a c j a c h k o n f l i k t o w y c h z i e m i a m a g ł ó w n i e z n a c z e n i e wartości nadrzędnej (autotelicznej), p r z y c z y m najwyraźniej u w i d o c z n i a się w ó w ­ czas wartości prestiżowa obok własności. instrumentalnej jej wartość w sensie �172 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA 4. W o k r e ś l o n y c h s y t u a c j a c h s p o ł e c z n o - a d m i n i s t r a c y j n y c h ( n p . p r z y z a ­ ostrzonych przepisach m e l d u n k o w y c h w dużych miastach), w z r a s t a t o w n i e wartość z i e m i j a k o m i e j s c a zamieszkania, gwał­ środowiska społecznego, r e k r e a c j i ( n p . t a k a s y t u a c j a powstała n a t e r e n i e b a d a n y c h w s i n a s k u t e k zamknięcia a d m i n i s t r a c y j n y c h g r a n i c W a r s z a w y o r a z w w y n i k u miasta sytuacji i n a dotychczasowe wpływ urbanizacji) miasta tereny ( i związanych jest n e g a t y w n y Dlatego też każdej d o wartości z i e m i i pociąga jednocześnie obserwować można g w a ł ­ j e j wartości i n s t r u m e n t a l n e j , doskonale w i d o c z n y cesach sądowych „ o ziemię". ekspansji nie w z n i m procesów i n d u s t r i a l i z a c j i n a stosunek j e j degradację. W r ę c z p r z e c i w n i e , towny wzrost wiejskie). w pro­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d604bf462b3395835138fdba1f3bd02.pdf 1e0e232fc6b847b0cdc4ef9076546c92 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:928 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:853 Title A name given to the resource Taniec jako forma przekazu treści kulturowych. Uwagi wstępne / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.173-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I JOLANTA z. 1 KOWALSKA TANIEC JAKO FORMA PRZEKAZU UWAGI Celem niniejszego TREŚCI KULTUROWYCH. WSTĘPNE artykułu j e s t z a s y g n a l i z o w a n i e b l e m ó w , n a k t ó r e n a t k n ę ł a m się j u ż w p i e r w s z e j podstawowych pro­ fazie poszukiwań, d o t y ­ czącej d e f i n i c j i , t y p o l o g i i i t p . , a p r z e z t o z o r i e n t o w a n i e c z y t e l n i k a w z ł o ­ żoności z j a w i s k a , k t ó r e m a b y ć p r z e d m i o t e m m o i c h d a l s z y c h rozważań. Zawarte jako pytania badawcze, postępowaniu, niż j a k o na t u propozycje które odpowiedzi należy traktować raczej będę szukała w dalszym p r ó b ę o s t a t e c z n y c h ustaleń. K t o k o l w i e k zadał s o b i e trud nieco r e f l e k s j i n a d tańcem, p r z y z n a , że t o niełatwy, w y m y k a j ą c y zacji, a zarazem niesłychanie fascynujący głębszej się w e r b a l i ­ temat. T r u d n y t y m bardziej, ż e j e g o o c z y w i s t o ś ć i zrozumiałość są p o z o r n e . Wprowadza nas w j e g o powszechność, t y m c z a s e m k a ż d y k r o k p o z a m e c h a n i c z n ą błąd rejestrację i k a ż d a p r ó b a n i e c o b a r d z i e j s y n t e t y c z n e g o ujęcia u ś w i a d a m i a j ą n a m j e g o wielowarstwowość. szukamy wyodrębnić wiłby Pierwsza odpowiedzi taki namw trudność pojawia się już w chwili, gdy n a p y t a n i e : c o t o j e s t t a n i e c ? i g d y s t a r a m y się zespół dalszych przysługujących rozważaniach m u atrybutów, znalezienie tego, który umożli­ c o różni taniec o d w s z e l k i c h i n n y c h z a c h o w a ń r u c h o w y c h . D e f i n i c j e tańca n i g d y n i e są o s t r e i w y c z e r p u j ą c e . N i e i s t n i e j e t a k a , n a którą z g o d z i l i b y się w s z y s c y j e g o b a d a c z e , n a t y m t e ż e t a p i e p o p e ł n i a się p i e r w s z e b ł ę d y , najczęściej z fascynacji jednym z aspektów tańca, przy wynikające jednoczesnym p o m i n i ę c i u l u b n i e d o c e n i e n i u w a g i pozostałych. G d y p r z e g l ą d a się p r ó b y określenia i n t e r e s u j ą c e g o n a s z j a w i s k a , nym zaskoczeniem podejście n a u k o w e jest f a k t , że o i l e p r o p o z y c j e pozostawiają zawsze pewną autorów pew­ deklarujących lukę, o t y l e uwagi na t e m a t tańca z a w a r t e w p o e z j i , w dziełach f i l o z o f ó w , w l i t e r a t u r z e p i ę k ­ nej, j a k również p e w n e i muzyce zawierają definicyjnym . 1 1 Porównaj: „ s y n t e z y " tańca, j a k i e o d n a j d u j e m y w w sobie prawdę, która J a k i e są t e g o p r z y c z y n y ? a) L u k i a n z Samosate, W s e m i o l o g i i poezja, Dialog „[...] P r z e d e w s z y s t k i m n i e w i e s z p r a w d o p o d o b n i e , plastyce u m y k a suchym ustaleniom o tańcu, malar- W a r s z a w a 1951. że t a n i e c n i e j e s t czymś n o w y m , lecz j e s t spuścizną przekazaną n a m p r z e z ojców i praojców. C i , którzy znają jego �174 JOLANTA KOWALSKA s i w o , m u z y k a i t a n i e c w ł ą c z a n e są d o k a t e g o r i i p o e t y k , j ę z y k zaś n a u k i , określany j a k o k o d l o g i c z n y , p r z e c i w s t a w i a n y j e s t w s z y s t k i m w y ż e j m i e n i o n y m . Łatwość „mówienia" zyki m a swoje uzasadnienie w o tańcu w języku m a l a r s t w a czy m u ­ podobieństwie procesu k o m u n i k o w a n i a , j a k i m posługują się p o e t y k i s k i e r o w a n e n a t w o r z e n i e wywoływanie doznań, r a c z e j wy­ pewnych obrazów, n a c z u c i e niż r o z u m i e n i e . J ę z y k n a u k i n i e dopuszczający d o w o l n o ś c i skojarzeń, służący r o z u m i e n i u , o k a z u j e się z b y t mało elastyczny różnym d l a u c h w y c e n i a z j a w i s k posługujących sposobem komunikowania . Nie n a rozważania o p i e r w o t n e j je nawet mianem w chorei 0 bez 2 powodu się d i a m e t r a l n i e trafia j e d n o ś c i tańca, m u z y k i i p o e z j i muzycznej prasztuki, a znajdujące się wszak określające egzemplifikację g r e c k i e j c z y w f o r m a c h t a n e c z n y c h społeczeństw p i e r w o t n y c h , 3 tańcu j a k o przedjęzykowym sposobie k o m u n i k o w a n i a , z którego do­ p i e r o w w y n i k u e w o l u c j i r o z w i n ą ł się j ę z y k . i Dla tych trzech nownik, jakim dziedzin wypowiedzi jest rola akcentu w rytmika. znacznej próby w y w i e d z e n i a Faktem istnieje dającym pewien wiele wspólny mia­ do myślenia jest liczbie języków. T y m właśnie a r g u m e n t u j e języka artykułowanego nego. T r u d n o powiedzieć, w jakim z d r a m a t u i tańca stopniu podobne się mimicz­ rozważania są z a ­ sadne, n i e m n i e j j e d n a k n i e z w y k l e i s t o t n e j e s t zwrócenie u w a g i n a r y t m 1 n a o p a r t e n a n i m powiązania między muzyką, poezją i tańcem. K a n o n i k Jan Tabourot, muzyki a u t o r dzieła i bez r y t m u wyższego twierdzenia powstanie z tą bieg nasuwają że t a n i e c zależy od C o do p i e r w s z e g o członu p o ­ 5 się p e w n e wątpliwości; stanie się o n o w której powstał r u c h y gwiazd, wszechświat, i że źródłem tańca stanowisko planet wobec gwiazd jest odwieczna stałych, p r a w i d ł o ­ ciał n i e b i e s k i c h i ład, h a r m o n i a , c z y to w s z y s t k o n i e j e s t o d b i c i e m k o ­ smicznego pratańca?"; b) M. w y d a n i a książki L'emtre chant kroju" bezmyślny . od p i e r w s z y c h początków, pouczą n a s , że t a n i e c zjawił się równocześnie chwilą, miłość E r o s . A wy mówi, Orchesographie, byłby Bejart, fragment wywiadu udzielonego z okazji de la danse. P r z e d r u k w y w i a d u z a m i e s z c z o n y w „ P r z e ­ n r 1562 z d n i a 6 m a r c a 1975: „[...] D l a m n i e t a n i e c to f o l k l o r [...] Taniec to ważny c z y n n i k społeczny. T a n i e c j e s t wszędzie t a m , gdzie p o t w i e r d z a się jedność grupy ludzkiej". 2 A. P. Warszawa Dzieje Wstęp jako Z [...] gdzie próbami struktur sens 1974, s. 14-16, 18, 20 n. Z o b a c z Przekazy i sygnały, Warszawa także: semiotyczny, 1970; M . Wallis, „Kultura i Społeczeństwo", t. 13: 1968; W a r s z a w a 1976. obserwowane do owej 1960; U . E c o , Pejzaż Warszawa semantycznych, filozofii, istotnie powrotu Warszawa do semantyki, 1972; L . J . P r i e t o , sztuki S . L a n g e r , Nowy 3 Semiología, G i r a u d, Schaff, jest pierwotnej połączenie jedności muzyki, spotykamy się ruchu i słowa. niejednokrotnie w e współczesnym balecie. 4 P o r ó w n a j i n f o r m a c j e z a w a r t e w omówieniu d w u p r a c poświęconych l i t e r a t u ­ rze, z a w a r t e w „Ludzie". J . W i o r t, Etnografia i najnowsze studia nad literaturą, „ L u d " , t. 3: 1897, z. 3, s. 213-224. 5 J . Tabourot 1589. I n f o r m a c j a (zwany inaczej za: E . K u r y ł ł o , w a pod r e d . M . Glińskiego, W a r s z a w a Thoinot-Arbeau), Taniec dworski, 1930, s. 106. [w:] Orchesographie, Langes Taniec, zbioro­ monogr. �TANIEC JAKO FORMA PRZEKAZU TREŚCI 175 KULTUROWYCH j e d n a k zrozumiałe, jeżeli pamiętać będziemy, że p r a c a t a w y d a n a w 1589 p o w s t a ł a w e F r a n c j i i d o t y c z y ł a określonej kultury c z y w i ś c i e ściśle w i ą ż ą c e j t a n i e c z m u z y k ą , co w p l a n i e b a r d z i e j a b s o l u t n i e n i e jest obowiązującą bez r y t m u w byłby r y t m i k a . Jest t o p i e r w s z y formy i nieomal tańca, narzuca­ j ą c y się j e g o a t r y b u t , n i e s t a n o w i ą c y j e d n a k o w y r ó ż n i e n i u g o wszelkich wspólna zachowań r u c h o w y c h . Jest aktywności ruchowej rze­ ogólnym regułą. I s t o t n y j e s t d r u g i c z ł o n : t a n i e c b e z m y ś l n y . F a k t e m j e s t , ż e n i e istnieją których n i e występuje roku tanecznej, jako t o raczej, takiej w spośród j a k się w y d a j e , cecha n a j różnorodniej szych jej o d m i a n a c h , dążącej s a m o r z u t n i e d o u r y t m i z o w a n i a , c z y t o z g o d n i e z t y m , co twierdzi Avenarius, g i i , czy też w w wyniku 6 celu j a k najmniejszego zdeterminowania wydatkowania ener­ o r g a n i z m u p r z e z sieć b i o r y t ­ m ó w , a z a t e m konieczność d o s t r o j e n i a się d o p e w n e g o o g ó l n e g o układu. Nasuwa się p y t a n i e : c o różni r y t m t a n e c z n y inne zachowania ruchowe? od rytmów C o s p r a w i a , że w i e m y , porządkujących że t o właśnie w a n i e j e s t t a ń c e m ? O d w o ł u j ą c się d o p r z y k ł a d u z n a s z e j w trakcie zabawy do tanecznej tańca, o n a w y r a ż a mężczyzna zgodę i podchodzi zaczynają zacho­ rzeczywistości: do k o b i e t y , p r o s i tańczyć. W którym ją mo­ m e n c i e następuje przejście o d k r o k u z w y k ł e g o d o k r o k u t a n e c z n e g o , j e ­ żeli n i e j e d n o k r o t n i e będziemy m i e l i trudności ze w s k a z a n i e m przynaj­ m n i e j j e d n e j r ó ż n i c y . M ó w i się, że r u c h t a n e c z n y j e s t p o s z e r z o n y , z i n t e n ­ s y f i k o w a n y w s t o s u n k u d o r u c h u zwykłego, a mówiąc inaczej — przesad­ n y . M ó w i się r ó w n i e ż , ż e j e s t t o r u c h w y r a z i s t y . C ó ż t o z n a c z y ? Pomocą znaczenia w naszych rytmu w rozważaniach będą, rozróżnieniu pomiędzy z tonem semantycznym, j a k sądzę, uwagi m o w ą i pieśnią w jakie znajdujemy w n e g o p r z e z e ń materiału, a w i ę c g r u p y j ę z y k ó w przez chwilę. W e r y f i k o w a n a semantycznym Stopy . 7 zaprezentowa­ buszmeńsko-hotentockich, a n a l o g i a , n a d którą w a r t o z a s t a n o w i ć t u h i p o t e z a b r z m i następująco: w z tonem w t r a k c i e zaś r o z w a ż a ń s t w i e r d z a się, ż e : 1) m o w a istnieje związek pomiędzy mową wartościach jest wspólne pieśni i pieśnią, ludów p i e r w o t n y c h j a k o pieśni. T w o r z y w o d ź w i ę k o w e o znaczeniowych się językach i j e s t s a m a w s o b i e c z y m ś w r o d z a j u ś p i e w u , 2) obecność r y t m u o uznaniu wypowiedzi temat językach artykule Romana A u t o r zastrzega w p r a w d z i e , że w n i o s k i dotyczą wyłącznie n a s u w a się t u j e d n a k p e w n a na mowie. stanowi określonych Gdy jednak w m o w i e podlega ono kształtowaniu s u b i e k t y w n e m u , a w m e l o d i i w y p o ­ w i e d z i nałożonej n a stały s c h e m a t t o n a l n y p o s z c z e g ó l n y c h w y r a z ó w , o d ­ zwierciedla rytm się stosunek zdeterminowany wiedzi wypowiadającego jest do wypowiedzi, p r z e z treść, t o w pieśni dołącza się c z y n n i k kształtujący, r y t m , m a j ą c y z a : J . R e y , Taniec, 6 Informacja 7 R . S t o p a, Hotentoci, jego rozwój i formy, „ L u d " , t. 38: 1948, s. 50-146. przy czym do melodii wypo­ tendencję do s y - Warszawa 1958, s. 47. �176 JOLANTA KOWALSKA m e t r u , w odróżnieniu o d r y t m u m o w y p o z b a w i o n e g o dencji. A zatem (jak mówi różnica p o m i ę d z y na rytmie, przy wspomniano — w zasadzie t e j t e n ­ się w e wnioskach końcowych) m o w ą i pieśnią w omawianej grupie języków czym nie chodzi oba rodzaje tu o zasadnicza jego występowanie, wypowiedzi polega b o •— j a k u p o r z ą d k o w a n e są r y t m i c z n i e , a o jakość r y t m u . W ś w i e t l e t e g o , c o zostało t u p o w i e d z i a n e , zujące t a n i e c jako ruch poszerzony czy stwierdzenie zintensyfikowany charaktery­ nabiera kla­ rowności. Taniec, p o d o b n i e j a k w i e l e i n n y c h zachowań r u c h o w y c h , u p o ­ rządkowany jest r y t m i c z n i e , j e d n a k charakteryzująca go r y t m i k a będzie posiadać, w e d l e w s z e l k i e g o p r a w d o p o d o b i e ń s t w a , cechę i n d y w i d u a l n ą i j a k się w y d a j e polegającą na wzmocnieniu (zwiększeniu ekspresji) rytmiki czynności n i e b ę d ą c y c h tańcem, a p r z e z t o „ n o b i l i t o w a n i e " i c h d o r a n g i zachowań tanecznych. Będzie t o bodajże pierwszy z atrybutów tańca, n a który, o i l e m i w i a d o m o , n i e zwrócono u w a g i . C z y i w j a k i m s t o p n i u okaże s i ę on p r a w d z i w y i czy o w a różnica pomiędzy rytmem tanecz­ n y m a w s z e l k i m i i n n y m i r y t m a m i n i e okaże się o p a r t a n a i n n e j z a s a d z i e , p o w i n n y wykazać dalsze rozważania. T a n i e c , p o d o b n i e j a k pieśń, m o w a , m i m i k a , t w ó r c z o ś ć p l a s t y c z n a , j e s t uzewnętrznieniem stanów przecież w i a d o m o , że z a r ó w n o o b r a z , j a k pieśń, m i m i k a i t a n i e c , owe psychicznych. Czy tylko? Powszechnie jest mogą s t a n y w y w o ł y w a ć . T a n i e c d l a w p r o w a d z e n i a się w t r a n s , pieśń p a ­ triotyczna wywołująca mogący wyzwolić p e w n e jący gestem określony zespół reakcji emocjonalnych, skojarzenia, taniec udramatyzowany, obraz przekazu­ całe z e s p o ł y w i e r z e ń , t a n i e c b ę d ą c y u z e w n ę t r z n i e n i e m s t a n u emocjonalnego i wywołujący ten sam l u b podobny stan u widza. Ope­ rując t y m i t y l k o p r z y k ł a d a m i w i d z i m y , że w y ł a n i a się k o l e j n y p r o b l e m . Otóż w y w o ł a n i e p e w n e g o s t a n u psychicznego może być w y n i k i e m dzia­ łania j e d n o s t k i n a samą s i e b i e , j a k r ó w n i e ż c z y n n i k ó w , k t ó r e są w sto­ s u n k u d o n i e j z e w n ę t r z n e , p r z y c z y m o w o działanie m o ż e b y ć ś w i a d o m e , celowe, j a k również nieświadome. Przedmiotem m o j e g o z a i n t e r e s o w a n i a jest t a n i e c r o z u m i a n y j a k o śro­ d e k t r a n s m i s j i p e w n y c h treści i t u k o n i e c z n e nie taniec coś p r z e k a z u j e , a wreszcie — jakimi środkami jest ustalenie, k i e d y istot­ posługuje się w t y m celu, j a k i e g o r o d z a j u treści m o ż e p r z e k a z y w a ć . W t y m p u n k c i e n i e z w y k l e p o m o c n a o k a z u j e się t e o r i a z n a k u sytuująca t a n i e c zasadniczo w rzędzie p o e t y k , n i e wykluczająca j e d n a k możliwości, b y niektóre z f o r m tańca p o s ł u g i w a ł y się k o d e m z b l i ż o n y m d o l o g i c z n e g o . Z w r a c a j ą c szczególną u w a g ę n a z a s y g n a l i z o w a n e my t u p r o b l e m y , przejdź­ d o p r ó b y u s t a l e n i a d e f i n i c j i , a n a s t ę p n i e z n a l e z i e n i a t y p o l o g i i słusz­ nej i operatywnej d l a interesującego m n i e ujęcia zagadnienia, co w p o ­ łączeniu z k r ó t k i m o m ó w i e n i e m l i t e r a t u r y t e m a t u s t a n o w i ć b ę d z i e p u n k t wyjścia d l a dalszych rozważań. �TANIEC J A K O FORMA PRZEKAZU TREŚCI 177 KULTUROWYCH USTALENIA DEFINICYJNE Zgodnie z t y m , co p o w i e d z i a n o w e wstępie, p i e r w s z y m nasuwającym się s p o s t r z e ż e n i e m będzie t o , że t a n i e c j e s t r u c h e m . N i e będą t o j e d n a k ruchy dowolne, a jedynie t e , które są w szczególny sposób uporządko­ w a n e , zasadą zaś o w e g o u p o r z ą d k o w a n i a j e s t r y t m . P o w y ż s z e nie jest nicji podstawowym, (porównaj starcza uwzględnianym zestawienie jednak, by z przez definicji zawarte zadowalającą ostrością większość w aneksie określić stwierdze­ znanych defi­ n r 1), n i e w y ­ interesujący nas p r z e d m i o t . P r z y j m u j ą c b o w i e m t e d w a w s k a ź n i k i m u s i e l i b y ś m y za t a n i e c uznać t a k i e r u c h y r y t m i c z n e , j a k chód, s i a n i e zboża, p r z ę d z e n i e , s k o k i czy gimnastykę. Podobną ewentualność instynktownie odrzucamy, by p o z a s t a n o w i e n i u stwierdzić, ż e a n i g i m n a s t y k a , a n i chód j a k o t a k i e n i e będą tańcem, m o g ą n i m j e d n a k b y ć w p e w n y c h s y t u a c j a c h . Jeżeli n p . 8 n i e przędziemy, a j e d y n i e w y k o n u j e m y takie zachowanie r u c h y i m i t u j ą c e tę pracę, j e ż e l i j e s t c e l o w e , w ł ą c z o n e w p e w i e n zespół z a c h o w a ń z r y - t u a l i z o w a n y c h , znaczących p r z ę d z e n i e , a l e n i e b ę d ą c y c h n i m , j e ż e l i przy t y m z o s t a n i e podkreślona c h a r a k t e r y s t y c z n a d l a t e j czynności r y t m i k a — m a m y d o c z y n i e n i a z t a ń c e m n a ś l a d o w c z y m . I s t n i e j e duża g r u p a t a ń c ó w tego t y p u . Popularne 9 jest przekonanie, ż e tańce t e r e p r e z e n t u j ą naj­ d a w n i e j s z ą z f o r m , a n i e k t ó r z y a u t o r z y w y w o d z ą g e n e a l o g i ę tańca z p r a ­ c y , czego d o w o d e m m a j ą b y ć w ł a ś n i e tańce n a ś l a d o w c z e można, że d o s f o r m u ł o w a n i a ceniając znaczenie r y t m u podobnej tezy n i e zwrócono 1 0 . Przypuszczać p r z y c z y n i ł się f a k t , dostatecznej uwagi na iż d o ­ różnicę w j e g o jakości. B y ć m o ż e z a t e m , zostały p r z e z t a n i e c z a a d a p t o w a n e ne r y t m y charakterystyczne dla pracy, nie wydaje s z u k a n i e źródła j e d n e g o z t y c h z j a w i s k w się j e d n a k pew­ słuszne d r u g i m . Poza rytmiką, która j e łączy, p r a c a n i e p o s i a d a i n n y c h n i e z w y k l e w a ż n y c h a t r y b u t ó w tańca, o czym dalej. W a ż n o ś ć p o w y ż s z e g o r o z r ó ż n i e n i a dostrzegł C. S a c h s definiując j a k o r u c h r y t m i c z n y , n i e wynikający jego u s t a l e n i e m musielibyśmy wanie 8 się zamyślonego Porównaj g o, O naturze s 10 dów z podniet pracy j e d n a k za t a n i e c człowieka, co j e s t 1 1 się uznać n p . m i a r o w e k i ­ oczywistym błędem. Dalsze rozważania n a t e m a t tańca z a w a r t e w a r t y k u l e W. W i t w i с к i e tańca, [w:] Taniec, s. 12-13. Np. r o s y j s k i e k o r o w o d y . J . G 1 u z i ń s к i , Taniec dzikich, Lwów uporządkowanie i zwyczaj 1927. A u t o r uważa ruchów, p o w s t a n i e taneczny. Niektóre za p o d s t a w o w y zaś r y t m u tanecznego tańce atrybut niejszymi wydarzeniami w życiu gromady, a i zwyczaje The World History te z k o l e i następstwem 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 of the Dance, pracy. połączone z w a ż ­ czyną w y k o n y w a n i a p e w n y c h czynności). C. S a c h s , lu­ tańca r y t m i c z n e wiąże z r y t m e m Tańce l u d ó w p i e r w o t n y c h mają być tańcami r o b o c z y m i ( z a w s z e 1 1 taniec . Posługując N e w Y o r k 1965, s. 6. lub przy­ �178 JOLANTA uściślenie z n a j d u j e m y u J . R e y a chów ukształtowanych 12 KOWALSKA . M ó w i o n , że t a n i e c j e s t harmonią r u ­ obrazowo, n i e podporządkowanych bezpośrednio p o b u d k o m p r a c y . Dzięki w p r o w a d z e n i u i s t o t n e j cechy, jaką j e s t przekaz za p o ś r e d n i c t w e m o b r a z u , m o ż e m y w y e l i m i n o w a ć w i ę k s z o ś ć w y ż e j wspo­ m n i a n y c h zachowań. K i l k a słów należy poświęcić jeszcze g i m n a s t y c e i p o p i s o m nym, akrobatycz­ k t ó r e t a ń c e m n i e są, a l e d z i e l i j e o d n i e g o n i e j e d n o k r o t n i e nader n i e w y r a ź n a g r a n i c a . C z y m r ó ż n i się o d a k r o b a t y k i n p . cyfrowany taniec o znacznej wyko­ k o m p l i k a c j i kroków, a przez to n i e d l a każdego j a k o nawcy dostępny, mamy wątpliwości. wypadku W cel, gimnastyce Prezentacja czy balet a k a d e m i c k i , co d o którego Wydaje dla jakiego podejmuje robię t o lepiej odbywa l u b gorzej dla imitacji wypadku abstrakcyjnej niż i n n i " . Rolą w i d z a jest w i sfery techniki zmysłowo, wyko­ dysponuje rzeczywistości postrzegalnej przeżyć tym wypadku środków, j a k i m i czy s y m b o l i z a c j i p e w n e j przedmiotowej l u b dotyczącej samej. się n a z a s a d z i e : „ s p ó j r z c i e , j a k t o r o b i ę ; m a n a celu rozszerzenie wachlarza tańczący szym nie tym działania. dla niej j e d y n i e oglądanie i o c e n a . W tańcu osiągnięcie w y s o k i e j nawczej jest w się t a k i e , a n i e i n n e c h o d z i l i t y l k o o osiągnięcie sprawności wyników taneczności się, ż e i s t o t n y m w y r ó ż n i k i e m (w w pierw­ drugim wewnętrznych). Dlatego t a n c e r z - s o l i s t a j e s t n i e t y l k o t y m , k t o okazał się b a r d z i e j sprawny też niż i n n i , a l e i t y m , k t o s z c z e g ó l n i e s u g e s t y w n i e u m i e p o s ł u g i w a ć się p e w n y m systemem znaków. Oczywiście n i e zawsze m u s i być r o z u m i a n y , zależeć t o b ę d z i e o d p r z y j ę t e j k o n w e n c j i k o m u n i k o w a n i a i j e j popularności w d a ­ nej grupie. Dochodzimy nienia: znaku, czyli pragnąc c z e g o k o l w i e k rządkowanie t u do nader ważnego d l a naszego t e m a t u środka przekazu, jakim ustalać o s t a t e c z n i e , t e r m i n o l o g i i , jaką będę proponuję, b y za z n a k i uznać w s z e l k i e posługuje zagad­ się t a n i e c . Nie a mając j e d y n i e n a c e l u u p o ­ posługiwała się w dalszym ciągu, b o d ź c e mające s w o j e g o n a d a w c ę , o d b i e r a n e za p o m o c ą z m y s ł ó w , u m o ż l i w i a j ą c e n a w i ą z a n i e k o n t a k t u (a n i e t y l k o t e , mające n i e j a k o p r o g r a m o w o za z a d a n i e n a w i ą z a n i e go) p r z e z t o , że powodują p o w s t a w a n i e stanu (ścisła emocjonalnego. lub mniej w świadomości o d b i o r c y p e w n e g o o b r a z u czy Precyzyjność ścisła umowa), kodu, jakim powoduje posługuje odpowiednio się nadawca mniejszą lub większą dowolność kojarzeń p o d w p ł y w e m określonego z n a k u . P r z y o k a z j i r o z w a ż a ń n a d p r o c e s e m k s z t a ł t o w a n i a się s y s t e m u k o m u ­ n i k a c j i , w y o d r ę b n i o n o n a p o d s t a w i e k r y t e r i u m bezpośredniości i p o ś r e d niości w y r a ż a n i a treści k o m u n i k o w a n y c h d w i e podstawowe grupy zna­ ków: n a t u r a l n y c h ( n a z y w a n y c h inaczej oznakami) oraz u m o w n y c h . Taniec m o ż e p o s ł u g i w a ć się z a r ó w n o j e d n y m i , j a k i d r u g i m i . N a t u r a l n y m i , g d y np. p o d w p ł y w e m radości p o d s k a k u j e m y , o b r a c a m y cjonalny 12 z n a j d u j e ujście w R e y , op. cit. się, g d y s t a n ruchu. U m o w n y m i , gdy mamy do emo­ czynienia �TANIEC J A K O FORMA PRZEKAZU TREŚCI z k t ó r ą k o l w i e k z f o r m tańca w y k o r z y s t u j ą c ą rykę w ruchów naszego taki, a nie inny ciałaale także 179 KULTUROWYCH n i e t y l k o naturalną proponującą, moto­ b y rozumieć je sposób, b y r u c h o m ciała, o c z u , p a l c ó w i i c h k o m b i ­ n a c j o m odpowiadały p e w n e określone treści n i e dające w y p r o w a d z i ć się z n a t u r a l n y c h n a s z y c h zachowań. Dochodzi t u jeszcze k w e s t i a r o z u m i e n i a z n a k u , o c z y m już wcześniej. O c z y w i s t e j ą c y się s k o m p l i k o w a n y m k o d e m z c a ł y m b o g a c t w e m bie niesie , czytelny jest jedynie 14 wspomniano j e s t пр., że k l a s y c z n y t a n i e c h i n d u s k i dla pewnej k l u c z a n i e będzie w s t a n i e , n a w e t przy grupy. Widz dużej posługu­ treści, j a k i e w s o ­ n i e "znający wrażliwości i otwartości n a obce m u z j a w i s k a k u l t u r o w e , pojąć g o i w y c h w y c i ć w s z e l k i e W podobnej sytuacji znajdzie Polski, w y k o n y w a n e g o kuleje 1 5 . Zapewne, się o b s e r w a t o r niuanse. tańca w e s e l n e g o z t e r e n u przez parę młodych, podczas którego p a n n a młoda zdecydowanie pejoratywne oceny tańców towarzy­ szących ś w i ę t o m z w i ą z a n y m z p r z e s i l e n i e m w i o s e n n y m c z y n a j d ł u ż s z y m dniem w roku, w ustach autorów formę, j a k również oceny prymitywnych widzących jedynie i c h zewnętrzną zamieszczane p r z y opisach tańców t z w . ludów (prezentowane przez podróżników europejskich) s w o j e źródło w n i e z r o z u m i e n i u i s t o t n e g o sensu o b s e r w o w a n e g o Znaki umowne komunikacji konwencji są, j a k w i d z i m y , naturalnymi, zrozumiałe. Mają metodą n a t o m i a s t tę przewagę n a d że k o n t e k s t d o j a k i e g o odnoszą określony, a p r z e z t o i s t n i e j e w i ę k s z e że p o d w p ł y w e m określonego w a r u n k i e m znajomości znaku powstanie sze, j a k i t e o z n a c z n y m wiedzy, bowiem i t a k i e , k t ó r e będą daleko prawdopodobieństwo, wyłącznie jeden obraz posługuje się zarówno t e n a j p r o s t ­ s t o p n i u k o m p l i k a c j i , z n a k i będące c z y t e ż niosące j e d y n i e n a l n y c h , lecz również się j e s t k o d u ) . S k a l a znaków, j a k i m i taniec, jest s t o s u n k o w o szeroka, o b e j m u j e pewnej uniwersalną ( l u b i n a c z e j : zależne o d k o n w e n c j i w s p ó l n e j n a m w s z y s t k i m ) , precyzyjniej (pod mniej n i ż z n a k i n a t u r a l n e , p o n i e w a ż t e o s t a t n i e n i e z a l e ż n e są o d a przez t o powszechniej znakami daleko mają zjawiska. informację bodźcami przekazem o stanach emocjo­ wywołującymi p o - 13 Wynikający z naturalnej motoryki ruchów naszego ciała jest np. podskok z klaśnięciem w dłonie, zrozumiały chyba pod każdą szerokością geograficzną i od­ czytywany jako objaw radości. Można by twierdzić, że takie tłumaczenie podob­ nego gestu jest również umowne. Jeżeli zgodzimy się na taką interpretację, pa­ miętać należy, że jest to zachowanie charakterystyczne dla nas jako gatunku i nie wynika z ustalenia (jakby to miało miejsce w wypadku znaku umownego), że jeżeli podskakuję to macie rozumieć, że się cieszę, a z faktu, że określony stan emocjo­ nalny, jakim jest radość, znajduje odzwierciedlenie w takim właśnie geście. Obszerne, wręcz drobiazgowe omówienie tańca Indii przynosi praca 14 В. E n а к s h i, The Dance in India, New Delhi 1964. Zobacz np. informacje na ten temat zawarte w artykule ks. W. S a r n y , Obrzędy weselne w Jaszczwi, „Lud", t. 2: 1896, z. 3, s. 250-251, oraz w artykule ks. G o ł ę b i o w s k i e g o , Zwyczaj wykupywania panny młodej na loesoiach, „Lud", t. 2: 1896, z. 3, s. 264-266. 15 �180 JOLANTA KOWALSKA w s t a w a n i e w świadomości o d b i o r c y skojarzeń, m o ż l i w y c h dzięki f u n k c j o ­ nowaniu w czynienia każdym społeczeństwie z symbolami — p r z e d s t a w i a n i a treści pisaniem pewnym i archetypów. a b s t r a k c y j n y c h , posługując formom (zjawiskom, pomocą zmysłów, d o d a t k o w e , abstrakcyjne. pewnych Przykładem się w przedmiotom) 1 6 jest , ale również n a s z y c h , t e r e n a c h , n p . tańce ze s k o k a m i ,,za l e n " młodej z mężatkami będący w y r a z e m 1 8 bądź t y m celu postrzegalnym niesłychanie i tańce za bogata spotykane na c z y też t a n i e c p a n n y 1 7 p r z y j ę c i a n o w e g o członka o k r e ś l o ­ p r o p o n u j ę , b y za t a n i e c u w a ż a ć k a ż d y r u c h r y t m i c z ­ t o mający swoje podłoże w stanach emocjonalnych, i b ę d ą c y i c h u z e w n ę t r z n i e n i e m , bądź dążący d o i c h w y w o ł a n i a , bezpośrednio z pracy okolicznościach, znakowy, wtedy wykony­ w a n y w specjalnych, niecodziennych w odczuciu g r u p y i nie cych do przy­ . Podsumowując ny, t u do poza i c h własnym, n a t u r a l n y m , znaczenia s y m b o l i k i tanecznej skomplikowana mudra indyjska nej g r u p y Mamy z n a k a m i s z c z e g ó l n e g o r o d z a j u , służącymi wynikają­ niekiedy symbo­ liczny — zgodnie z powyższymi ustaleniami. Przedstawiony t u wywód był konieczny z u w a g i n a f a k t , że w n y c h m i d e f i n i c j a c h tańca p o m i j a n o l u b z a l e d w i e s y g n a l i z o w a n o zawartości jest treściowej tańca, uzewnętrznieniem ograniczając emocji (patrz się do stwierdzeń, poz. 2, 8, 9, 10 w zna­ kwestię że taniec „Zestawieniu d e f i n i c j i " ) . P e w n e e l e m e n t y p r o p o n o w a n e g o przeze m n i e r o z u m i e n i a tań­ ca z n a j d u j e m y w d e f i n i c j i R e y a, g d z i e m ó w i się o tańcu j a k o h a r m o n i i r u c h ó w u k s z t a ł t o w a n y c h o b r a z o w o , m y ś l t a j e d n a k n i e została d a l e j roz­ winięta. P o m i j a n o jest również wyjątkowość sytuacji, w jakich taniec w y k o n y w a n y , w s k a z u j ą c j e d y n i e n a t o , że j e s t r u c h e m r y t m i c z n y m n i e 16 Najbardziej e w i d e n t n y m przykładem będzie w s p o m n i a n y już k l a s y c z n y t a n i e c h i n d u s k i , E n а к s h i , op. cit. 1 7 W t a r n o b r z e s k i m istniał z w y c z a j tańczenia „za l e n z a k o n o p i e " n a śmieciach, tj. w t y m m i e j s c u n a p r z e c i w d o m u , gdzie g o s p o d y n i p r z e z cały r o k składała śmie­ ci j a k o jeden nawóz pod konopie. W przebrany podarunki, za kobietę, środę popielcową drugi a następnie tańczyła z niedźwiedziem t y m : „ N a konopie, n a konopie, z e b y ludu w Tarnobrzeskim, Gospodyni chłopcy ofiarowywała „na śmieciach". Śpiewano — im przy się rodzieły/zeby n a s e d z i e c i j i m y nago nie chodzieły!" I n f o r m a c j a z a : K . M á t у a s , Zapust zwyczajów c h o d z i l i po d o m a c h z a niedźwiedzia. — Popielec —• Wielka Noc. Kilka „ L u d " , t. 1: 1895, z. 3, s. 82-83. P o d o b n y -cha­ r a k t e r m a t a n i e c „na b o n " tańczony w Z y w i e c k i e m , w ostatni wtorek karnawału p r z e z zamężne k o b i e t y , którego c e l e m j e s t z a p e w n i e n i e u r o d z a j u . M . R o m o w i e z, Tańce urodzaj górali od Żywca, wspomina Warszawa również 1969, s. 78-84. O tańcach mających V a k a r e l s k i w Etnografii „łazarek" dookoła u l i , żeby się pszczoły roiły i zbierały r u g a " i „dodola" związane z obrzędami o tej s a m e j Etnografía wesele tańczyła (swaszka oczepinami Są miód, oraz zapewnić to tańce tańce „pepe- nazwie. C h r . V a k a r e l s k i , Bułgarii, W r o c ł a w 1965, s. 298-303. is P r z y k ł a d o w o : w oczepinach Bułgarii. w z była podobny c z a s i e c y t o w a n e g o już w e s e l a każdym mężczyzną i ostatnią partnerką p r z e z sposób tańczyła w J a s z c z w i p a n n a młoda po kobietą, którzy byli tańcem z p a n e m zaproszeni młodym). ze w s z y s t k i m i dziewczętami i na Przed chłopcami. �TANIEC JAKO FORMA PRZEKAZU TREŚCI 181 KULTUROWYCH wynikającym z podniet pracy. T y l k o Anthropology С. W i n n i c k podkreśla p o w i ą z a n i e tańca ze ś w i ę t e m i c e r e ­ monią 1S . By oddać stałam, n a l e ż y sprawiedliwość definicja zawarta w a u t o r o m , z których Dictionary ustaleń dodać, że r o z u m i e n i e tańca, j a k i e deklarują j e s t często z a w ę ż o n e w s t o s u n k u do tego, j a k i e można b y w of korzy­ definicji, wyprowadzić z całości i c h p r a c . W n i n i e j s z y m .szkicu n i e zostaną u w z g l ę d n i o n e r o z w a ż a n i a n a t e m a t p o w i ą z a ń p o m i ę d z y tańcem i z a b a w ą o r a z r ó ż n i c i z w i ą z k ó w tańca l u d z i z tańcami z w i e r z ą t . O b a t e z a g a d n i e n i a w y m a g a j ą s z e r o k i e g o ' o m ó w i e n i a , próby zaś z a w ę ż e ń na t y m poziomie szkic, prowadzić b y m o g ł y j e d y n i e sygnalizować ogólności, jaki reprezentuje mój d o zafałszowań. P r a g n ę t u t y l k o z a ­ i c h istnienie, bardziej szczegółowe uwagi odkładając na czas p ó ź n i e j s z y . W t e j c h w i l i c h c i a ł a b y m jeszcze n i e c o m i e j s c a p o ś w i ę c i ć k w e s t i i k u l t u r o w o ś c i i naturalności tańca. N i e z w y k l e chętnie m ó w i się o tańcu l u d z i j a k o czynności k u l t u r o w e j , zaś o z w i e r z ę c y c h z a c h o w a n i a c h podobieństwo d o tańca j a k o o czynności p r z y r o d z o n e j , t y m hipotezę, że j e d y n i e taniec właściwy 20 wykazujących wysuwając przy o w a czynność k u l t u r o w a m o ż e b y ć u z n a n a za . W k a t e g o r i a c h przyjętej dzi t u zapewne o opozycję: n a t u r a l n y — przez nas n o m e n k l a t u r y cho­ umowny, przy czym naturalny o d p o w i a d a ł b y p r z y r o d z o n e m u , u m o w n y zaś k u l t u r o w e m u . Z g a d z a ł o b y się t o n p . z h i p o t e z a m i p r o p o n u j ą c y m i , b y za w ł a ś c i w e l u d z i o m uznać k o m u ­ nikowanie jedyne oparte prawdziwe komunikowanie n a znakach przekazujące nego' r o z u m o w a n i a sposobami się n a w e t , umownych (w t y m w y p a d k u uznane wskazują stany emocjonalne współczesne 2 1 . N a błędność badania nad k o m u n i k o w a n i a ( m . i n . k i n e z y k a zajmująca że za z n a k i ) , przenoszących p e w n e poznanie, wiedzę, n i g d y kod kinezyczny jest równorzędny w podob­ pozajęzykowymi się g e s t e m ; uważa stosunku do kodu j ę z y k o w e g o ) . N i e m a m y p o d s t a w , b y sądzić, ż e t a n i e c l u d z i n i e j e s t c z y n ­ nością p r z y r o d z o n ą (naturalną), a r a c z e j przeciwnie, wiele wskazuje t o , że nią j e s t , c o n i e w y k l u c z a w c a l e m o ż l i w o ś c i b y c i a czynnością na kul­ turową. W y d a j e się, że p r a w d o p o d o b n a m o ż e okazać się następująca taniec przejawiający się j a k o f e n o m e n hipoteza: j e s t czynnością naturalną, wszel­ k i e zaś f o r m y , różnorodność o d m i a n i t p . są w y n i k i e m j e g o „ u s p o ł e c z n i e ­ n i a " , „ u k u l t u r o w i e n i a " . I t a k i e w ł a ś n i e ujęcie i n t e r e s u j ą c e g o m n i e z a g a d ­ n i e n i a będzie p u n k t e m wyjścia d l a d a l s z y c h rozważań. Interesować będzie, w j a k i sposób i o i l e t a n i e c m o ż e b y ć o d z w i e r c i e d l e n i e m s t r u k t u r y , jaką s t a n o w i k u l t u r a i o i l e o w a s t r u k t u r a m o ż e m i e ć n a k s z t a ł t o w a n i e się i n d y w i d u a l n y c h , i n t u i c y j n y c h z a c h o w a ń 15 2 0 21 С h. W i n n i c k , Dictionary R e y , op. cit., s. 7-9. S c h a f f , op. cit., s. 181-182. of Anthropology, mnie szerszej wpływ tanecznych. N e w Y e r s e y 1964, s. 152. �182 JOLANTA TANIEC W PRACACH KOWALSKA BADACZY POLSKICH I OBCYCH .f Omawiając pragnąc w literaturę t e m a t u o g r a n i c z a m obraz. Celem wartości, się d o p o z y c j i wybranych, t e n sposób uniknąć rozdrobnień, k t ó r e j e d y n i e m o i m j e s t z o r i e n t o w a n i e się w a nie polemika. D l a większej zaciemniłyby zastanym materiale i jego przejrzystości pozwalam sobie n a w y o d r ę b n i e n i e k i l k u g r u p p r a c , biorąc za k r y t e r i u m t e m a t y k ę , j a k i e j są p o ś w i ę c o n e i g e n e r a l n e nia potrzeb mojej o m ó w i e n i e i c h przydatności pracy. Więcej bądź b y ł y m i b a r d z i e j miejsca p r z y d a t n e , bądź p r z e z t w o r z e n i u j a s n y c h sądów. Z a m i e s z c z o n a z punktu widze­ poświęcam t y m z n i c h , które opozycję pomogły w wy­ t u literatura jest w y b o r e m zde­ t e r m i n o w a n y m n i e t y l k o p o w y ż s z y m i w z g l ę d a m i , ale r ó w n i e ż dostępnoś­ cią interesujących mnie prac. Z literatury obcojęzycznej uwzględnione zostały j e d y n i e t e z p o z y c j i , k t ó r e bądź są dostępne w z b i o r a c h p o l s k i c h , bądź t e ż n a t e m a t k t ó r y c h z n a l e z i o n o obszerne informacje. O m ó w i e n i e badań n a d t a ń c e m w P o l s c e , w r a z z b i b l i o g r a f i ą dostatecznie uwzględnia­ jącą p r a c e , j a k i e ukazały się d o r o k u 1966, zamieścił w 5 1 t o m i e „ L u d u " R. L a n g e . Ponadto 2 2 zaś każda z p r a c i s t n i e j e Bibliografia opisowych zagadnień sztuki o p a t r z o n a jest bibliografią tanecznej , 23 uwzględniającą n i e t y l k o l i t e r a t u r ę d o t y c z ą c ą tańca, a l e r ó w n i e ż m u z y k i , obrzędowości, a także k w e s t i i r u c h u a m a t o r s k i e g o i t p . Jeżeli zaś c h o d z i o o b c o j ę z y c z n e z e s t a w i e n i a l i t e r a t u r y n a t e m a t tańca, warto na 2 4 zwrócić uwagę n a bibliografię oraz Guide to a zawierający w y k a z przygotowaną zestawiony zawarte ogólnych, w w K. Belknap, liczących 25 przez Peterma- artykułów o p u b l i k o w a n y c h w najbardziej Periodicals się p e r i o d y k a c h p o ś w i ę c o n y c h t a ń c o w i . P o n a d t o grafie przez S. Dance interesujące są b i b l i o ­ p r a c a c h p o ś w i ę c o n y c h h i s t o r i i tańca i i n n y c h p r a c a c h t y m przede wszystkim w t e m a t zainteresowań tańcem w dziele dziedzinie Sachsa . leźć m o ż n a w a r t y k u l e G . P. K u r a t h z a m i e s z c z o n y m ..Current Anthropology" 21 Informacje 2 6 na antropologii k u l t u r o w e j zna­ w pierwszym tomie . L i t e r a t u r ę , w której m o ż n a znaleźć i n f o r m a c j e n a t e m a t tańca, lę — d l a p o t r z e b n i n i e j s z e g o dzie­ o m ó w i e n i a — n a t a k i e o t o g r u p y : 1) p r a c e p o ś w i ę c o n e o p i s o w i tańca, 2) o b r z ę d o w o ś c i i z w y c z a j o m , 3) r e l i g i i i m i t o ­ l o g i i , 4) m u z y c z n y m f o r m o m twórczości, 5) k u l t u r z e l u d y c z n e j , 6) m o n o ­ g r a f i e g r u p e t n i c z n y c h , 7) p r a c e ź r ó d ł o w e d o h i s t o r i i tańca, 8) p r a c e s y n ­ tetyczne, 2 2 R. ogólne, h i s t o r i a tańca, t e o r i a tańca. Z a w a r t e Lange, Zarys badań nad tańcem ludowym w pracach w Polsce, opisy „ L u d " , t. 51: 1967, cz. 2, s. 415-451. 23 Bibliografia 24 K . P e t e r m a n, Tanzbibliografia, zagadnień 23 S. B e l k n a p , 25 S a c h s , op. cit. 2 7 G . P. K u r a t h , Guide t. 1: 1960, n r 3, s. 233-254. sztuki to Dance Panorama tanecznej, Warszawa 1945. L i p s k 1966-1972. Periodicals, of Dance G a i n e s v i l l e 1958. Ethnology, „Current Anthropology", �TANIEC J A K O FORMA PRZEKAZU TREŚCI 183 KULTUROWYCH interesują m n i e z u w a g i n a : k o n s t r u k c j ę tańca, c e l , d l a j a k i e g o wykonywany, wykonawców, okres kiedy jest wykonywany jest o n dany typ tańca i p o w i ą z a n i e ze ś w i ę t a m i , t e r e n , n a j a k i m w y s t ę p u j e , i o k r e s j a k i e g o p r a w o m o c n e są p r z e d s t a w i o n e Ad 1. P r a c e poświęcone opisowi tańca zaplanowanych i celowo przeprowadzonych uzyskane informacje di a informacje. stanowią zazwyczaj wynik badań t e r e n o w y c h , p r z y czym p o s z e r z a n e są o l i t e r a t u r ę p r z e d m i o t u . Jakość p o ­ d o b n y c h o p r a c o w a ń j e s t b a r d z o różna. M a m y t u p r a c e w z o r o w e , j a k n p . T a ń c e huculskie R. H a r a s y m c z u k a c z y pracę A . G l a p y i A . 2 8 zawierającą o p i s y t a ń c ó w i z a b a w W i e l k o p o l s k i rzetelnych opisów f o r m tanecznych 2 9 z notacją Kowalskiego . O b i e prezentują, kroków, obok omówienie cha­ r a k t e r y s t y k i k u l t u r o w e j t e r e n u i wyrosłej n a j e j podłożu s p e c y f i k i tań­ c ó w . R ó w n o l e g l e ze w s p o m n i a n y m i istnieją p r a c e b a r d z o słabe, u w z g l ę d ­ niające w p r a w d z i e w o p i s i e t e s a m e e l e m e n t y , a l e mieszające d a n e z r ó ż ­ n y c h o k r e s ó w , c z y t e ż p o m i j a j ą c e n i e o m a l całą c h a r a k t e r y s t y k ę , a s k u p i a ­ jące się w y ł ą c z n i e n a o p i s i e k r o k ó w i f i g u r . W jennym, na fali działalności mającej kultury, powstaje czycieli i tańca Polsce, w za c e l o c h r o n ę z a b y t k ó w duża g r u p a p r a c o p i s o w y c h , ludowego d l a instruktorów w wyższych prowadzących szkołach różnego wychowania rodzaju kwestionariusza, dla potrzeb sowaniu najrozmaitszych wprawdzie n a obfitość tość i n f o r m a c y j n ą w z m e t o d z a p i s u tańca. W drobiazgowych form of Austria, Academy naukową of 3 2 Dances Dancing of Finland a n d Song, czy nierówne jakie 3 1 3 0 opisów p o ­ znajdujemy wydawane pod a przedstawiające of Greece, Dan­ auspicjami niewielką poświęcone o p i s o w i Royal wartość tańców poszczególnych g r u p e t n i c z n y c h Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o . Z p r a c a m i opisowego wiąże się s z e r o k o d y s k u t o w a n a np. czy w pracy n a , t r a f i a się n a p u b l i k a c j e j a k m . i n . Dances jakościowo prace war­ i niepełność. p r a c y G . P. K u r a t h p o ś w i ę c o n e j t a ń c o m I r o k e z ó w ces trafia j e d n a k znikomą i wyczerpujących t e m a t tańca I n d i i a u t o r s t w a B h a v n a n i E n a k s h i zasto­ dotyczącymi tańców d l a tanecznych, t y p u popularyzatorsko-informacyjnego, amatorskie rezultacie badacz z u w a g i n a nieporównywalność charakterystyką fizycznego zespoły na podstawie nie ujed­ d a n y c h , przedstawiających t e r e n u całego świata. O b o k dla nau­ różnych i n s t y t u c j i i p r z y P o d o b n i e r z e c z się m a z p r a c a m i o p i s o w y m i łączonych powo­ rodzimej przeznaczonych o p r o f i l u l u d o w y m . Materiał do n i c h g r o m a d z o n o noliconego okresie kwestia notacji typu zjawisk r u ­ c h o w y c h , w t y m i tańca. N a l e ż y m i e ć n a d z i e j ę , ż e b a d a c z e d o s z l i w t e j 2 8 R . W. H а г a sу m с z u k, Tańce huculskie, 2 8 A . G 1 a p a, A . K o w a l s k i , 3 0 G. P. Kurath, " E n a k s h i , 3 2 Austria, D. Iroąuis Music Dances of L w ó w 1939. i zabawy and Dance, Wielkopolski, W r o c ł a w 1961. W a s h i n g t o n 1964. op. cit. C r os f i e l d , London Tańce 1948; Y . H e i k e l , Greece, London 1948; К. А. С о 11 a n, Dances Bauer, of Finland, Dances of L o n d o n 1949. �184 JOLANTA dziedzinie do porozumienia, KOWALSKA uznając za najbardziej notacji systemem Labana-Kunsta (kinetografia) 3 3 przydatną metodę . A d 2-3. P r a c e dotyczące obrzędowości i z w y c z a j u oraz r e l i g i i i m i t o ­ l o g i i zawierają obszerny materiał n a t e m a t tańców towarzyszących w s z e l ­ k i m s y t u a c j o m ś V i ą t e c z n y m w ż y c i u społeczności l u d z k i c h , j e d n a k z u w a ­ g i n a f a k t , że są t o i n f o r m a c j e pełnością. T r u d n o j e s t m a r g i n a l n e n a l e ż y l i c z y ć się z i c h n i e - t u mówić o graficznych metodach zapisu tańca, często j e d n a k m o ż n a znaleźć interesujący m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . D o p r a c t e g o t y p u zaliczyć n a l e ż y d l a t e r e n u P o l s k i p r a c ę C. B a u d o u i n de C o u r - 3 4 t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o w e j , traktującej obrzęd w e s e l n y j a k o w i d o w i s k o , p r a ­ ce J . S. B y s t r o n i a n a t e m a t obrzędowości , opracowanie omawiające j a k również 3 5 G. Dąbrowskiej obrzędy i r o d z i n n e r o z u m i a n e j a k o w i d o w i s k o (praca dotyczy Prace te mogą być n i e z w y k l e w n i c h materiał o p i s o w y , a więc jako część przydatne nie tyle ile n a aspekt, w szerszego, z nowszych, i zwyczaje doroczne terenu Kurpiów) z uwagi na j a k i m taniec jest determinującego go poszczególnych Frazera 37 grup etnicznych, stanowi The . zawarty widziany, układu. D l a t e r e n ó w pozapolskich o b f i t e źródło i n f o r m a c j i , poza p r a c a m i omawiającymi dy 3 6 Golden obrzę­ J . G. Bough . A d 4 - 5 . P r a c e d o t y c z ą c e m u z y c z n y c h f o r m twórczości, a t a k ż e k u l t u r y ludycznej, stanowią kolejne gadnienia. Podobnie j a k w źródło wiedzy d o interesującego w y p a d k u prac informacje na temat tańca najczęściej znikomej wartości m a r g i n a l n y m i , a przez względem j e d n a k dalsze dane n a t e m a t z a b a w o w y c h za­ omówionych wyżej, t a k i t u są i n f o r m a c j a m i pod mnie opisu formy, to przynoszą a s p e k t ó w tańca o r a z j e g o p o ­ wiązań z f o r m a m i twórczości m u z y c z n e j . T u też p r z e d m i o t e m zaintere­ s o w a n i a jest k w e s t i a , czy taniec jest uzależniony o d m u z y k i , czy też j e s t 33 stia I s t n i e j e k i l k a m e t o d z a p i s u tańca, z a w s z e j e d n a k pozostanie p r o b l e m e m dokładności podobnej n o t a c j i oraz niemożność zanotowania tańców z o w a n y c h , b o w i e m każda z n i c h wiąże się z koniecznością p o w t a r z a n i a t a n e c z n y c h . Toteż o i l e rozwiązują towych, lub form trzeba tańca t o w a r z y s k i e g o , utrwalenia obszerniejsze zapisu i opis ruchów form tanecznych informacje Labana, one p r o b l e m Jossa i tanecznych, w: I. na T u r s k a , Analiza Leedera, Warszawa [w:] Polskie motywów n o t a c j i niektórych układów o t y l e są n i e p r z y d a t n e , opartych kwe­ improwi­ improwizacji. ruchu 1963; Z. tańce ludowe O notacji tanecznego wg. Kwaśnicowa, Mazur, bale­ gdy z a c h o d z i Warszawa po­ tańca zasad Notacja 1953, s. 33-46; R e y , op. cit., rozdział poświęcony n o t a c j i tańca, s. 138-153. 3 4 nad C. Baudouin obrzędami 3 5 J . S. В у ż e, Słowiańskie w Polsce, 5 6 G. de weselnymi Courtenay-Jędrzejewiczowa, ludu s t r o ń, Dzieje obrzędy polskiego, obyczajów Ze studiów W i l n o 1929, cz. 1. w dawnej rodzinne, Kraków Obrzędy i zwyczaje Polsce, 1916; t e n ż e , Warszawa 1960; t e n - Zwyczaje żniwiarskie K r a k ó w 1916. Dąbrowska, doroczne jako widowisko, Warszawa 1971. 37 J . G. F r a z er, L o n d y n 1932. The Golden Bough. A S t u d y i n M a g i c a n d R e l i g i o n , t. 1-8, �TANIEC zjawiskiem kim FORMA PRZEKAZU TREŚCI 185 KULTUROWYCH r ó w n o r z ę d n y m , m o g ą c y m istnieć n i e z a l e ż n i e . P r z e d e przydatne logia JAKO będą prace J . Combarieu , J . Wierzyłowskiego , muzyki artykuł 3 9 zależnościach pomiędzy a z prac 3 8 muzyką Z. Kwaśnicowej i ruchem, opublikowany „Kulturze , praca ludowych 4 1 , w y b ó r prac A . Chybińskiego dotyczących m u z y k i l u d o w e j Zofii Lissa n a d rolą kojarzeń rytmice w 4 0 rozważania poświęcona Psycho­ o w.spół- Fizycznej i L. Bielawskiego wszyst­ polskich polskich w percepcji dzieł pieśni 4 2 muzycz­ nych * . 3 J e ż e l i c h o d z i o kulturę ludyczną, n a j w a ż n i e j s z e d l a t e r e n u P o l s k i będą prace E. P i a s e c k i e g o , ogólnie 4 4 Ad 6. P r a c e czynkarskiego, zaś Homo monograficzne niemniej J. Huizingi ludens dostarczają najczęściej 4 S . materiału przy- j e d n a k n i e należy lekceważyć i c h znaczenia, są b o w i e m n i e j e d n o k r o t n i e j e d y n y m i w c a l e p o p r a w n y m , z u w a g i n a nasze wymagania, źródłem i n f o r m a c j i o f o r m a c h tańca, k t ó r e w cach umknęły u w a d z e badaczy. W p r a w d z i e to i n f o r m a c j e danych należące d o s k r o m n y c h , j e d n a k z n a j d u j e m y dotyczących powiązania form tanecznych życia k u l t u r a l n e g o i społecznego g r u p y , p o n a d t o teriał datowany innych pra­ p o d względem opisowym dla pewnego konkretnego są t a m mnogość z różnymi aspektami jest to zazwyczaj m a ­ okresu, a c o za t y m idzie stanowić m o ż e c e n n e uzupełnienie l u k w m a t e r i a l e z a w a r t y m w p r a c a c h opisowych. nych do Podobnym uzupełnieniem będą i n f o r m a c j e historii tańca zawarte a i podstawą dla weryfikacji da­ w p r a c a c h , które nazwałam ( a d 7). P a m i ę t a ć jednak należy, źródłowymi b y traktować j e ze szczególną ostrożnością, ze w z g l ę d u n a z n a c z n e p r a w d o p o d o b i e ń s t w o t e n ­ dencyjności w opisie prezentowanej będą t o m . i n . k r o n i k i : mara itp. 4 6 , prace D l a terenu Polski A n o n i m a , Długosza, K a d ł u b k a , H e l m o l d a , Thiet- typu rzeczywistości. pamiętnikarskiego ( n p . pamiętniki i n n e stojące n a p o g r a n i c z u l i t e r a t u r y pamiętnikarskiej Ł. G ó r n i c k i e g o Dworzanin 3 3 point J. С o m b a r i e a u, de la vie J. Les rapports de Vexpression, de la musique Paryż 1894; Z. K w a ś n i c o w a , t. 6: 1952, z. 40. 41 L. Bielawski, А. С h y b i ń s к i, O polskiej Rytmika A. Chybińskiego, Lissa, polskich muzyki pieśni muzyce Z. Przede wszystkim będzie to: E . P i a s e c k i , o Polsce, kojarzeń J . H u i z i n g a, Homo ludens, 46 Anonim tzw. G a l l , Kronika czyli nika Słowian, 47 Ł. Kroniki 'w t. 3, Warszawa 4 5 niki, Sławnego percepcji son Paryż 1913. 1970. „Kultura Fizyczna", i ruchu, Kraków 1970. Wybór prac etnograficznych, muzycznych, Zabawy Warszawa i gry ludowe 1954. w Polsce, Warszawa 1975; J . D ł u g o s z , Rocz­ 1931. polska, Królestwa Dworzanin, dzieł Warszawa Warszawa 1974; Kronika Górnicki, au Ses lois, musique. t. 2, Warszawa 1961. 4 3 [w:] Wiedza consideres ludowych, ludowej. 44 Rola et la poésie La Warszawa muzyki, O współzależności 4 2 [w:] Z prac tenże, de la musique, W i e r s z y ł o w s к i, Psychologia 40 oraz . Paryż 1908; t e n ż e , Histoire evolution, 3 9 4 7 Paska) i pięknej, j a k n p . 1967. Warszawa Polskiego, Thietmara, 1961; Poznań 1953. Warszawa 1950. Helmolda Kro­ �186 JOLANTA KOWALSKA A d 8. D o g r u p y p r a c o g ó l n y c h , s y n t e t y c z n y c h i t e o r e t y c z n y c h należy zarówno prace poświęcone ogólnym rozważaniom zaliczyć na temat h i ­ s t o r i i tańca, j a k r ó w n i e ż p r a c e d o t y c z ą c e j e d y n i e w y c i n k a w i e d z y cu — a m i a n o w i c i e b a l e t u . W t y c h o s t a t n i c h zasadnicza poprzedzona bywa krótkim opisem rozwoju form o tań­ część r o z w a ż a ń tanecznych od naj­ p r o s t s z y c h , za k t ó r e — j a k j u ż m ó w i ł a m — u w a ż a się tańce l u d ó w p r y ­ mitywnych, k u kunsztowi klasycznego baletu europejskiego. Podobne r o z w a ż a n i a z u w a g i n a s w ó j e u r o p o c e n t r y z m n i e m o g ą stanowić poważ­ n e g o źródła w i e d z y n a t e m a t tańca. Najcenniejszym i n i e mającym s t o r i i tańca j e s t w s p o m i n a n e geschichte of the des Dance), bodaj odpowiednika omówieniem h i ­ już k i l k a k r o t n i e dzieło Sachsa Tanzes (w a n g i e l s k i m tłumaczeniu: wydane po raz pierwszy The w Berlinie w Eine Welt- World History 1933 r . A u t o r o w i t e m u z a w d z i ę c z a m y najpełniejsze j a k d o t e j p o r y z e s t a w i e n i e informacji na czasie, j a k i temat tańca, u w z g l ę d n i a j ą c e zróżnicowanie opiera się uwzględnia na zarówno j e g o zmienność w terytorialne. Wprowadzona dwóch podstawowych następujące kwestie: przez grupach ruchy (ze Sachsa form. f o r m y i choreografię wieki okresy odznaczające z nich zwróceniem zgodnych się j e p r z e k r o c z y ć ) , a d a l e j oraz muzykę. Omawiając autor wyróżnił Pierwsza szczególnym u w a g i n a d u a l i s t y c z n y podział r u c h ó w t a n e c z n y c h — w o ś c i a m i ciała i starającymi kategoryzacja z możli­ t y p y i tematy, zmienność tańca się stosunkową poprzez jednolitością f o r m t a n e c z n y c h , poczynając o d e p o k i k a m i e n i a , a kończąc n a w i e k u X X , który n a z y w a w i e k i e m tanga. O m a w i a charakterystyczne d l a t y c h okre­ s ó w p o s t a c i tańca uwzględniając wcześniej już sformułowane zróżnico­ w a n i e zawartości t e m a t y c z n e j tańca. Zaprezentowane ca z uwagi l u dzieło s t a n o w i źródło i n f o r m a c j i d l a b a d a c z y n a wszechstronne tego, czy będziemy zgadzali ujęcie tego zagadnienia. tań­ Niezależnie od się z z a w a r t y m i w n i m u s t a l e n i a m i d e f i n i ­ c y j n y m i , r o z w a ż a n i a m i n a t e m a t z m i a n f o r m t a n e c z n y c h , p o w i ą z a ń tańca l u d z i z tańcami z w i e r z ę c y m i i p r ó b a m i r e f l e k s j i n a d istotą tańca, dziemy obraz t u przebogaty m a t e r i a ł i n f o r m a c y j n y , a także p e w i e n tańca j a k o z j a w i s k a k u l t u r o w e g o , co w powodzi prac znaj­ generalny opisowych i i n n y c h i n f o r m a c j i o b a r d z o różnej jakości stanowić b ę d z i e p e w i e n p u n k t odniesienia. Z późniejszych, b a r d z i e j Phenomenology ważania of Dance traktujące 4 8 taniec ogólnych prac, w a r t a u w a g i w y d a j e a u t o r s t w a M . Sheets, j a k o formę się The zawierająca m . i n . r o z ­ wychowania, a zatem, z punktu w i d z e n i a n a s z e g o ujęcia, b a r d z o interesujące. Ponadto warto zwrócić uwagę n a i n n e prace ogólne, w p r a w d z i e nie t a k p e ł n e j a k d z i e ł o Sachsa, a l e p r e z e n t u j ą c e c e n n e u s t a l e n i a d e f i n i c y j n e , propozycje *> M . podziału Sheets, tańców n a kategorie, Trie Phenomenology rozważania of Dance, dotyczące W a s h i n g t o n 1971. zmien- �TANIEC JAKO FORMA ności f o r m t a n e c z n y c h , PRZEKAZU czy pewne TREŚCI kompilacje wiedzy p tańcu p o s z c z e ­ gólnych epok h i s t o r y c z n y c h . W y m i e n i ć t u należy przede Maxa Tanz Menil, Taniec, Histoire jego tańcu. Rozważania Taniec i zwyczaj ryczne poszukiwania na przeobrażeń tle de la danse rozwój J . R e x a , Historical tanec) 0 Boehn, a travers (tytuł i formy w s z y s t k i m : Der oryginału: Jaře se divat Dzikowskiego, Józefa Gluzińskiego, Choroimania, o tańcach M a r i a n a G o r z k o w s k i e g o , Zofii społecznych Nożyńskiej, czyli histo­ Tańce w Polsce dwutomową Taniec, m o n o g r a f i ę p o d redakcją M a t e u s z a G l i ń s k i e g o o r a z The Nature An Anthropological Literatura na a dla terenu Polski: Stanisława kulturalno-obyczajowe taneczny Felicjana les ages Melusine Wood; Dances 187 KULTUROWYCH of Danct. Roderyka Langego . Perspective 4 9 z j a k i e j m o ż e korzystać b a d a c z tańca, n a w e t ograniczona z p o w o d ó w , o k t ó r y c h m ó w i o n o n a początku n i n i e j s z e g o rozdziału, p r z e d s i a w i a się i m p o n u j ą c o p o d w z g l ę d e m ilości, n a t o m i a s t j e j w a r t o ś ć w w i e l u w y p a d k a c h jest niestety dyskusyjna. D l a potrzeb m o i c h rozważań będą użyteczne p r z e d e w s z y s t k i m prace charakteryzujące t a n i e c w nieco szer­ s z y m aspekcie, w powiązaniu z i n n y m i z j a w i s k a m i k u l t u r o w y m i , oraz — m a t e r i a ł o w o — p r a c e dostarczające o p i s ó w f o r m t a n e c z n y c h . FORMY I KATEGORIE TAŃCA W z n a n y c h o p r a c o w a n i a c h p r z e w a ż a p r z e k o n a n i e o e w o l u c j i tańca o d f o r m najprostszych k u bardziej ratury, s k o m p l i k o w a n y m (patrz omówienie głównie w p. 8); o d t y c h , prymitywny i nieuporządkowany, g d z i e składnik r u c h o w y muzykę jest zaś s t a n o w i b e z ł a d n y k u h a r m o n i i i wyładzeniu z o d d a n i e m p r y m a t u estetycznemu w a n i u tańca 5 0 dotyczących w . T w i e r d z i się r ó w n i e ż , p r z e d e w s z y s t k i m w baletu i t y m momencie scenicznych staje form tanecznych, się sztuką, g d y z a c z y n a lite­ bardzo hałas, oddziały­ opracowaniach że t a n i e c oddziaływać dopiero n a widza s w ą estetyczną f o r m ą . N i c n i e u p o w a ż n i a n a s d o m ó w i e n i a o e w o l u c j i 5 1 lanca przypisując sobie p r z y w i l e j t w o r z e n i a f o r m n a j d o s k o n a l s z y c h , p r z y ­ n a j m n i e j w c h w i l i obecnej. N a w e t formach tanecznych 1 że podobne 49 M. twierdzenia Dzikowski, 1925; F . O tańcu. r o k i e m 1939); historyczne w Polsce Tanz, Nature Rey, Gluziński, oszukiwania na tle przeobrażeń of Dance, o tańcach, społecznych, A n Anthropological op. cit.; I . T u г s к a, Krótki 1961; d e f i n i c j a W i t w i c k i e g o 51 o megalomanii, T u r s k a, op. cit. Menil, Rozważania z n a n i u " , z. 6, 1963, s. 5-118, Poznań; Taniec, The bądź Der czyli Berlin mogą znanych że t a k n i e j e s t Paryż b.r.; R e y , op. ctí.; M . W o o d , Historical s z a w a b.r. (przed Tańce świadczyć orientacja w wniosek, les Ages, 1964; S . roimania, powierzchowna jako oczywisty Boehn, a Travers dyn nasunie Histoire de la Dances, M. Warszawa Gorzkowski, 1869; Z . Lon­ Cho- Nożyńska, „Roczniki N a u k o w e W S W F monogr. Danse War­ kulturowo-obyczajowe, op. cit.; bądź. z b i o r o w a , op. cit.; R . w Po­ Lange, P e r s p e c t i v e , L o n d y n 1976. zarys historii tańca (aneks, n r 1), definicja M u l l e r a i baletu, (aneks, n r 4), Warszawa �188 JOLANTA KOWALSKA o ignorancji wypowiadającego je. Równie skrajna jest teoria W. W u n d t a , opozycyjna w o b e c p o w y ż s z e j , a m ó w i ą c a , że k a ż d a n o w a f o r m a j e s t uboższa i p r y m i t y w n i e j s z a ciekawa, rozwoju 52 ż e ś w i a d c z y , iż a u t o r dostrzegł rakterystycznego p e w n e n i e d o s t a t k i tańca ekonomicznego, n y c h teorii zawarte w stosunku do f o r m tanecznych zagadnienia, zakładające etapów r o z w o j o w y c h k u formom doskonalszym mnianej minus, ewolucji tzw. ludów z zaprezentowa­ jest ziarno p r a w d y , j e d n a k ewolucjonistyczne mnie dostrzeżenie cha­ d l a k u l t u r e u r o p e j s k i c h , stojących n a szczycie d r a b i n y p r y m i t y w n y c h . Zapewne t a k w jednej, j a k i w drugiej interesującego taneczna niż p o p r z e d z a j ą c e . T e o r i a t a j e s t o t y l e in rozwiązania, k u bardziej które — przechodzenie lub, w wypadku prymitywnym, j a k się w y d a j e ujęcie kolejnych — wspo­ uniemożliwiło w sposób t ł u m a c z y i s t n i e n i e r ó ż n o r o d n y c h f o r m t a n e c z n y c h zadowalający z uwzględnie­ n i e m s p e c y f i k i bagażu k u l t u r o w e g o p o s z c z e g ó l n y c h g r u p e t n i c z n y c h , w z g l ę d u n a t o , n a j a k i m s t o p n i u t z w . r o z w o j u znajdują się w bez momencie obserwacji. By t o wyjaśnić, podejmuje należy się t a n i e c i powrócić do do m o m e n t u zagadnienia celu, dla tańczący u z e w n ę t r z n i a l u b s t y m u l u j e p e w n e s t a n y e m o c j o n a l n e , podejmuje pewne abstrakcyjnej. W określone efekcie działania uzyskuje jakiego j e g o rozpoczęcia. J a k p a m i ę t a m y , dla unaocznienia satysfakcję a także rzeczywistości wynikającą z rozładowa­ n i a n a d m i e r n i e s k u m u l o w a n y c h e m o c j i l u b nawiązanie k o n t a k t u z człon­ kami grupy potwierdzenie (współuczestnictwo w tych samych czywistością szerszą, pozaludzką. Z z a c h o w a n i a m i że stanach psychicznych, przynależności), a także nawiązanie k o n t a k t u z pewną r z e ­ się i s t n i e n i e zespołu uświęconych ruchów. ostatniego rodzaju Uświęconych przez że p o c h o d z i ć mają o d sił w y ż s z y c h . Z m i a n a l u b b ł ę d n e i c h może przynieść n i e o b l i c z a l n e tuje przychylność mało m a m y danych, b y twierdzić się j e d n a k p r z y p u s z c z e n i e , właśnie jest miejsce funkcjonowanie cokolwiek z całą pewnością, Rysują więzi za c e l z a p e w n i e n i e n a rozbudowaną się w tańcu dwie międzyludzkie, tendencje druga tendencji powstać mogą różne f o r m y powtórze­ ciągłości i s t n i e n i a świata. T u symbolikę, n a mówienie przeważy w taneczne. działania: p i e r w s z a danej gestem werbalnego. n a k o n t a k t człowieka r z e c z y w i s t o ś c i ą i określenie się w o b e c n i e j . W z wymienionych Zbyt nasuwa bóstwa, c z y p o w t ó r z e n i e m p r o c e s u o d b e z ­ o- s p r a w a c h n i e w y r a ż a l n y c h w d r o d z e k o m u n i k a t u na gwaran­ przyrody. że tańce t e będąc n i e j e d n o k r o t n i e n i e m czynności k r e a c y j n y c h ładu k u ł a d o w i , mają odtworzenie s k u t k i , p r a w i d ł o w e zaś w y k o n a n i e bóstw i prawidłowe wią­ fakt, z skierowana otaczającą go zależności o d t e g o , która grupie, w Posługując danym się p o w y ż s z y m okresie, rozróż­ n i e n i e m z d o ł a m y uniknąć p o z o r n e g o p a r a d o k s u , j a k i m w y d a w a ł o się b y ć 5 2 W. Wundt, s. 14, 25-30. Vólkerpsychologie, Lipsk 1923. I n f o r m a c j a za: R e y , op. cit., �TANIEC istnienie JAKO bardziej FORMA PRZEKAZU rozbudowanych, TREŚCI 189 KULTUROWYCH bogatszych form n a niższych stop­ n i a c h r o z w o j u społecznego, p o d c z a s g d y e t a p y w y ż s z e p r z y n i o s ł y formy stosunkowo ubogie. Zgodnie z teorią e w o l u c j i z a s a d n i c z a linia rozwoju przebiegała od n a j p r o s t s z y c h , do których zgodnie form tanecznych z a l i c z a się tańce naśla­ dowcze przez grupę tańców r e l i g i j n y c h (obrzędowych) k u współczesnym formom tanecznym. Jest to bodajże najpopularniejsza z kategoryzacji f o r m tanecznych. Wprawdzie a u t o r z y proponują różne podziały w e w n ą t r z wymienionych zasadniczy grup, jednak stawą p r z e p r o w a d z e n i a n i a r o z w o j u społecznego — wiada t r z o n pozostaje t e n sam. Pod­ tegO' podziału j e s t zmienność uzależniona o d s t o p ­ określonemu s t o p n i o w i tego r o z w o j u t a k i , a n i e i n n y stopień k u l t u r y , t e m u o s t a t n i e m u zaś w a n e są t a k i e , a n i e i n n e f o r m y t a n e c z n e . C h a r a k t e r y s t y c z n e odpo­ przypisy­ rozważania d l a tego sposobu myślenia z n a j d u j e m y u I . T u r s k i e j : „ W miarę p o l e p s z a n i a się w a r u n k ó w b y t u człowieka i u d o s k o n a l a n i a cji życia społecznego wzbogaciło organiza­ się jego życie wewnętrzne. I m p u l s y w n e odruchy c z y m i m i k a , gesty i r u c h y całego ciała j a k o w y r a z stanów p s y c h i c z n y c h i r e a k c j a n a bodźce wewnętrzne stawały się b a r d z i e j różnorodne, a p r z y t y m b a r d z i e j w a n e . O d d z i k i c h , n i e p o h a m o w a n y c h w y b u c h ó w złości c z y nagłej radości opano­ powstrzy­ m y w a ł y n a k a z y d y s c y p l i n y zbiorowego życia. Świadomie kształtowane o b j a w y uczuć znalazły więc ujście w tańcu" '. 53 Oprócz zaprezentowanej form tanecznych, t u , opartej na teorii ewolucji istnieją i n n e j e j t y p y . K r y t e r i a , w e d l e kategoryzacji których doko­ n u j e się p o r z ą d k o w a n i a materiału, m o ż n a p o d z i e l i ć n a t r z y g r u p y : 1) c h a ­ r a k t e r y z u j ą c y c h t a n i e c ze w z g l ę d u n a konstrukcję, 2) c e l , d l a j a k i e g o wykonywany, można 3) w y k o n a w c ó w . W o b r ę b i e w y m i e n i o n y c h g r u p bardziej szczegółowe wskaźniki, wszystkie tańca m o ż n a zamknąć w p r z e d s t a w i o n y m niżej K r y t e r i u m główne Konstrukcja • znane wyróżnić typologie schemacie: Wskaźniki 1) r y t m 2) tempo 3) kroki 4) figury 5) p o z y c j e ciała, w j a k i c h w y k o n u j e się t a n i e c 6) budowa (wieloelementowa tyw powtarzany 7) Cel zaś jest kierunki ruchu 1) s a t y s f a k c j a 2) lub ten s a m m o ­ wielokrotnie) własna tańczącego cel grupowy 3) łączące c e l 1 i 2 Wykonawcy 1) ilość (grupa, grupa plus soliści, s o l i s t a p l u s g r u p a p l u s g r u p a , p a r y itd.) 2) " T u r s к a, op. cit. płeć solista, g r u p a plus obserwująca, para �190 JOLANTA KOWALSKA 3) wiek 4) s t r a t y f i k a c j a społeczna E w o l u c j a form tanecznych stopień r o z w o j u Kryterium 1) r e j o n g e o g r a f i c z n y 2) g r u p a e t n i c z n a geograficzno-etniczne Powstaje pytanie, czy podobne społecznego kategoryzacje mogą być podstawą porządkowania materiału d l a p o t r z e b m o j e j p r a c y . Biorąc p o d u w a g ę p y ­ t a n i a , n a j a k i e p r a g n ę znaleźć o d p o w i e d ź , n a j b a r d z i e j k r y t e r i u m , systematyzujące rodzaje podejmuje. Przypomnijmy tańca w e d l e przydatne byłoby celu dla jakiego się go j e d n a k , że t a n i e c i n t e r e s u j e m n i e j a k o k o m u ­ n i k a t o g r u p i e , o szerszej s t r u k t u r z e , jaką s t a n o w i k u l t u r a , p o p r z e z gólne z a c h o w a n i a jednorodności jej przedstawicieli. W posiadanych materiałów, szcze­ t e j s y t u a c j i , pamiętając uważam za konieczne o nie­ wprowa­ d z e n i e w ł a s n y c h k r y t e r i ó w , w y w o d z ą c j e z w c z e ś n i e j s z e g o u s t a l e n i a , że t a n i e c j e s t z a w s z e znaczący, u w z g l ę d n i a j ą c naturalność i u m o w n o ś ć zna­ k ó w , j a k i m i się posługuje, o r a z f a k t , że z n a k i u m o w n e są z r o z u m i a ł e p o d w a r u n k i e m znajomości p r z y j ę t e g o turalność z n a k ó w b ę d z i e m y k o d u . Ze względu n a umowność i n a ­ mówili o d w u g r u p a c h tańców: znaczących i n t e n c j o n a l n i e i znaczących n i e i n t e n c j o n a l n i e , ze w z g l ę d u zaś n a s y s t e m komunikacji o tańcach rozumianych w różnym stopniu, zgodnie lub n i e z g o d n i e z informacją leżącą u źródeł p r z e k a z u . Zatem, proponowany przeze m n i e schemat, wedle którego porządko­ w a n y b ę d z i e materiał, p r z e d s t a w i a się następująco: 1. T a ń c e znaczące i n t e n c j o n a l n i e —- c e l o w o p r z e k a z u j ą c e p e w n e treści. P o s ł u g u j ą się o n e p r z e d e w s z y s t k i m z n a k a m i u m o w n y m i , p o n i e w a ż w w y ­ p a d k u celowego przekazu i n f o r m a c j i konieczne jest stworzenie ł e g o d l a całej grupy, w obrębie której owe informacje zrozumia­ mają być prze­ k a z y w a n e , s y s t e m u t r a n s m i s j i . W w y p a d k u tańca będą t o j e d n o s t k i k o d u kinezycznego. kod znany >1) taniec odbierany jest zgodnie z intencją tańczącego p r z e z całą g r u p ę , d l a k t ó r e j o b o w i ą z u j ą c y j e s t kx>d, j a k i m p o s ł u g u j e się t a ń c z ą c y ; 2) t a n i e c o d b i e r a n y j e s t z g o d n i e z intencją tańczącego j e d y n i e p r z e z tę część c z ł o n k ó w g r u p y , k t ó r z y znają- k o d (pozostali p a t r z p u n k t y 3 i 4); kod zmieniony/->3) / / / / / / / / kod n i e z n a n y — > 4 ) taniec odbierany niezgodnie z intencją l u b t y l k o częściowo z nią z g o d n i e tańczącego ze w z g l ę d u n a : a — dezaktualizację k o d u , b — wieloznaczność k o d u wynikającą z ków grupy t y m samym przypisywania с — nieznajomość kodu, jakim czący, p r z y j e d n o c z e s n e j gdzie gestom przez gestom używanym różnych różnych człon- znaczeń, posługuje się t a n - znajomości i n n y c h k o d ó w , przez tańczącego przypi- s u j e się i n n e z n a c z e n i a ; taniec odbierany niezgodnie z intencją tańczącego. �TANIEC 2. T a n i e c JAKO FORMA PRZEKAZU TREŚCI znaczący n i e i n t e n c j o n a l n i e — 191 KULTUROWYCH n i e będący c e l o w y m przeka­ z e m . P o s ł u g u j e się z n a k a m i u m o w n y m i i n a t u r a l n y m i . Z p i e r w s z ą z w y ­ mienionych ewentualności mamy do c z y n i e n i a , gdy dla nieintencjonai- n e g o p r z e k a z u w y k o r z y s t u j e się z n a k i u m o w n e należące do k o d ó w cjonujących schemat, w obrębie jak w danej wypadku grupy. Obowiązywać tańców znaczących t u będzie funk­ taki sam i n t e n c j o n a l n i e , z t y m że tańczący n i e o p a t r u j e c e l o w o s w o i c h z a c h o w a ń w z n a c z e n i a , c z y n i t o n i e ­ świadomie (nieintencjonalnie) że zostaną o d c z y t a n e posługiwania się z dużo m n i e j s z y m zgodnie znakami z jego własnym naturalnymi, prawdopodobieństwem, odczuciem. kod, zgodnie z W wypadku wcześniejszymi u s t a l e n i a m i ( p a t r z rozdział p o ś w i ę c o n y d e f i n i c j i tańca), j e s t z a w s z e zna­ n y , a odbiór z a w a r t y c h w k o m u n i k a c i e treści b ę d z i e p o l e g a ł n a w y c h w y ­ c e n i u , a w n i e k t ó r y c h s y t u a c j a c h n a w ł ą c z e n i u się w s t a n emocjonalny tańczącego. Z a t e m każdą z f o r m t a n e c z n y c h r o z p a t r y w a ć b ę d z i e m y w d w u płasz­ czyznach, uwzględniając f a k t n a d a n i a i o d b i o r u z n a k u oraz k o m u n i k a ­ t y w n o ś ć środka t r a n s m i s j i . W e d l e w s z e l k i e g o z f o r m t a n e c z n y c h p o w i n n a znaleźć s w o j e Przedstawione podjęciem dalszej t u propozycje prawdopodobieństwa miejsce każda w t y m systemie. mają c h a r a k t e r w s t ę p n y c h ustaleń p r z e d pracy. Celem m o i m było zapoznanie się z zastaną bazą materiałową oraz t e c h n i k a m i s t o s o w a n y m i do gromadzenia i analizy i n ­ teresującego m n i e zagadnienia. Taniec tylko pojmowany wdzięcznym jako forma przekazu i nader pociągającym treści k u l t u r o w y c h j e s t n i e przedmiotem badań. Podobne ujęcie t e g o p i ę k n e g o z j a w i s k a p o z w o l i n a m zastanowić się n a d i s t o t n y m i j e g o w a r t o ś c i a m i , p r z e r y w a j ą c m a g i c z n y j u ż n i e o m a l krąg zainteresowań z e w n ę t r z n ą j e g o formą, k t ó r a w g r u n c i e r z e c z y j e s t j e d y n i e przekazu, podobnie „Tańczcie głową" dziane czy przez — Annę niepochlebne j a k obraz, wiele alfabet prawdy Pawłowa. i inne kryje w Zachwyty u w a g i p o d adresem środki sobie t o zdanie n a d pięknem szpetoty narzędziem komunikowania. innego wypowie­ jednego obrazu pozostaną jałowe, j e ż e l i n i e z a s t a n o w i m y się. j a k a treść k r y j e się p o z a n i m i . ANEKS ZESTAWIENIE DEFINICJI TAŃCA 1. T a n i e c to: prawidłowe, w y r a z i s t e układy jako widowisko; W. W i t w i e k i , O naturze (WYBÓR) ruchów tańca, [w:] i postaw Taniec, ciała monogr. działające zbiorowa pod r e d . M . Glińskiego, W a r s z a w a 1930. 2. T a n i e c j e s t sztuką ques-Delcroze, wyrażania Rythmus, Musie uczuć r y t m i c z n y m i r u c h a m i und Erzeichnung, ciała; E . J a c - B a z y l e a 1921. 3. T a n i e c j e s t szczególnym, r y t m i c z n i e uporządkowanym ruchem wyrazistym; W. W u n d t, Vólkerpsycřtologíe, L i p s k 1923. 4. T a n i e c to każdy r o d z a j swą formą; R . M u l l e r , czynności c i e l e s n e j zdolnej Freinfels-Psychologie der Kunst, oddziaływać e s t e t y c z n i e t. 2. 3. T a n i e c to h a r m o n i a r y t m i c z n y c h ruchów ukształtowanych obrazowo, n i e p o d - �192 JOLANTA KOWALSKA porządkowanych bezpośrednim pobudkom pracy; J. R e y , Taniec, jego rozwój i formy, Warszawa 1958. Z tego też źródła zaczerpnięto definicje nr 2-4. 6. Taniec to praca mięśni i ciała o ruchach wybitnie rytmicznych; J. G 1 u z i ń s к i, Taniec i zwyczaj taneczny. dzikich, Lwów 1927. 7. Taniec to wszelkie działania C. S a c h s , The World History of the Niektóre tańce rytmiczne Dance, i zwyczaje taneczne nie wynikające z podniet New York ludów pracy; 1965. 8. Taniec jest ruchem całego ciała lub jedynie stóp, w czasie, zgodny z ryt­ mem. Jest uniwersalnym środkiem ekspresji ludzkich uczuć, niezależnie od wieku i narodowości i zasadniczy rodzaj odpoczynku ludów pierwotnych. Może być w y ­ konywany dla efektów wizualnych lub dla własnej satysfakcji tańczącego; Ch. W i n n i с к, Dictionary of Anthropology, New Yersey 1964, hasło „taniec", s. 152. 9. Taniec polega na rytmicznym ruchu całego ciała lub jego części, zgodnie z pewnym schematem działań grupowych lub indywidualnych, będący uzewnętrz­ nieniem emocji lub idei; С. H . W e d g w o o d , Enciclopedia Británica, Chicago 1962, t. 7, s. 9. 10. Taniec rozumiany jest najczęściej jako forma ekspresji emocji ludów prymitywnych, związana z ceremonią lub świętem; D. D a v i e s, Dictionary oj' Anthropology, New York 1972, s. 64. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e89f892354b5abfbf6539d0decd25e4e.pdf 709c49257c3882c24b48a96d81a8d26d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:926 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:851 Title A name given to the resource Małżeństwo chłopskie w XVIII-wiecznej wsi pańszczyźnianej / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.133-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I ANDRZEJ z. 1 WOŻNIAK MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII-WIECZNEJ WSI PAŃSZCZYŹNIANEJ Na przełomową rolę uwłaszczenia w uwagę n i e m a l wszystkie 0 przemianach głównie w rowych. opracowania zachodzących p o d w p ł y w e m kategoriach ekonomicznych Przyczyną odniesienia, dziejach o tego kulturze zwracają uwłaszczenia p i s a n o i społecznych, r z a d k o stanu rzeczy bywał bowiem w s i polskiej poświęcone t z w . w s i t r a d y c y j n e j . wsi najczęściej pańszczyźnianej, brak w jednak zaś kultu­ punktu porównaniu z pouwłaszczeniową, w i e m y właściwie n i e w i e l e Opracowanie, k t ó r e g o p i e r w s z ą część s t a n o w i n i n i e j s z y artykuł, jest p r ó b ą z w r ó c e n i a u w a g i n a t e r ó ż n i c e m i ę d z y kulturą w s i p a ń s z c z y ź n i a n e j 1 pouwłaszczeniowej, które wynikają z o d m i e n n e j w o b u okresach s y t u a c j i społecznej i ekonomicznej chłopa . 2 i uwypuklić zagadnienia najbardziej tucją podstawową dla kultury Aby ograniczyć zakres istotne, zajmiemy chłopskiej, jaką j e s t rozważań się j e d y n i e i n s t y ­ rodzina, w okresie poprzedzającym stulecie r e f o r m uwłaszczeniowych n a z i e m i a c h p o l s k i c h — wieku XVIII, kiedy zasady funkcjonowania systemu n i e uległy jeszcze poważniejszym z m i a n o m . T e r e n e m , pańszczyźnianego którego nasze r o z ­ w a ż a n i a dotyczą, j e s t M a z o w s z e w j e g o p r z e d r o z b i o r o w y c h dawne województwa: Podstawę r a w s k i e , płockie i źródłową pracy własności ziemskiej, ziemskich na Mazowszu — 1 Por. B. Polski niejako Łódź Wschodniej Wielkopolski materiały należała źródła archiwalne Kultura ludowa XVII i XVIII badań autora prywatnej większość (Archiwum wieku na nad i XVIII kulturą Akt ziemiach w. J e s t o n a ludową o k r e s i e pańszczyźnianym. Dodać należy, że p o l s k i c h p r a c z d z i e d z i n y t z w . etnografii dóbr Główne naszej literaturze praca o k u l t u r z e chłopskiej X V I I wieloletnich w dotyczące przeważająca 1971. J e s t to właściwie j e d y n a w w sposób całościowy podsumowaniem stanowią której Baranowski, Środkowej, traktująca do granicach, t j . mazowieckie. tzw. większość h i s t o r y c z n e j n a p i s a n a została p r z e z auto­ r ó w ze s t w o r z o n e g o p r z e z B . B a r a n o w s k i e g o w Łodzi ośrodka. 2 Część d r u g a z a m i e s z c z o n a z o s t a n i e w następnym tomie „Etnografii Niektóre z p o r u s z a n y c h t u zagadnień były p r z e z a u t o r a k i m a r t y k u l e Rodzina nej XVIII wieku, i gospodarstwo chłopskie zasygnalizowane w mazowieckiej „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I : 1974 z. 1, s. 47-55. wsi Polskiej". w krót­ pańszczyźnia­ �134 ANDRZEJ Dawnych w Warszawie — WOŻNIAK AG AD, A r c h i w u m Diecezjalne w Płocku — A D P ) d r u k o w a n e i p u b l i k a c j e źródłowe. Źródła dotyczące królewszczyzn i porównawczy. dóbr d u c h o w n y c h stanowią p r z e d e w s z y s t k i m DOBÓR materiał MAŁŻONKÓW W I I połowie X I X w . j e d n y m z najważniejszych momentów w doborze m a ł ż e ń s t w chłopskich b y ł y s p r a w y dziny w ziemię. zwyczajowo System związane z wyposażeniem n o w e j dziedziczenia, ustalony i w spłacania rodzeństwa, ro­ i t p . był znacznej m i e r z e rzutował n a kwestię doboru małżonków. Całkowicie o d m i e n n i e szczyźnianej XVIII kształtowało w. Zanim się t o w jednak mazowieckiej zajmiemy się t y m w s i pań­ zagadnieniem s z c z e g ó ł o w o , k o n i e c z n e b ę d z i e k r ó t k i e chociażby o m ó w i e n i e s p r a w y c h ł o p ­ s k i c h p r a w do z i e m i w interesującym nas okresie. N a wstępie należałoby p r z y t o c z y ć p o w t a r z a j ą c e się o d l a t p r z y n a j m n i e j cach w polskich okresie historyków gospodarki ostatecznie stwierdzenie, kilkudziesięciu w stosunek folwarczno-pańszczyźnianej chłopa n i e został jedynie formą posiadania stwierdzić, ziemi że w był rodzaj XVIII ziemi dotychczas w 3 posiadanych pra­ do wyjaśniony . Szczególnie a k t u a l n e j e s t t o s t w i e r d z e n i e s u n k u do Mazowsza. N a podstawie możemy że sto­ materiałów źródłowych w. na Mazowszu dominującą bezterminowej dzierżawy, w warun­ k a c h której chłop n i e posiadał ż a d n y c h p r a w d o u p r a w i a n e j p r z e z s i e b i e ziemi . Był o n jedynie 4 jej użytkownikiem i mógł być z niej w c h w i l i p r z e z p a n a usunięty. Z „ l e p s z y m p r a w e m " , n y m , stosunkowo powszechnym np. w każdej tzw. prawem zakup- Małopolsce, n a M a z o w s z u spoty­ k a m y się j e d y n i e w n i e k t ó r y c h w s i a c h dóbr d u c h o w n y c h i k r ó l e w s z c z y z n . P r a w o z a k u p n e p o z w a l a ł o chłopu n a z a m i a n ę z i e m i , p u s z c z e n i e j e j w n a ­ jem, z a s t a w , sprzedaż, p r z e k a z a n i e Wszystkie potomstwu t e działania m o g ł y b y ć d o k o n y w a n e Według K. Tymienieckiego jeszcze w XV w całości l u b częściach. jedynie w. za zgodą d w o r u . związane z prawem n i e m i e c k i m zakupieństwo n a M a z o w s z u było niemalże n i e znane . N o w s z e s b a d a n i a S. R u s s o c k i e g o , o p a r t e n a dokładnej a n a l i z i e m a t e r i a ł ó w z dóbr 3 P o r . J . R a f а с z, Czynnik wodnik nad gospodarstwem wiejskim W s w o i c h Studiach 4 materiale źródłowym w omawianym okresie gruntu w dobrach w dawnym z terenu „włościanin n i e posiadał, a podstawą przez kowski, dziedzica kościelnych nad położeniem na mu gospodarczy N a u k o w y i L i t e r a c k i " , t. X L I V : 1918, s. 833-834; włościan całej w prawie XVI w Polsce niemal Polski, ogromnej w., W a r s z a w a XVIII wsi polskiej Studia 1962, s. 42. wieku, opartych pisze, wypadków X V I - X V I I I wieku, czasu", Warszawa że własnego e g z y s t e n c j i był g r u n t l u b jego zastępcę n a nieokreślony przeciąg S t u d i o z dziejów „Prze­ J . Rutkowski większości jego gospodarczej wiejskim, L. Z y t k o w i c z , nadany J. Rut­ 1956, s. 170- 171. 5 K. wiecza, T y m i e n i e c k i , Poznań 1930, s, 14. Kmieć wielkopolski w zapiskach sądowych średnio­ �MAŁŻEŃSTWA kościelnych stanowiących CHŁOPSKIE w W warunkach XVIII 135 WIEKU mazowieckich typową formę w i e l k i e j własności w y k a z u j ą , że p o d k o n i e c ś r e d n i o w i e c z a K o ś c i ó ł u j e d n o ­ licał n a M a z o w s z u p o ł o ż e n i e c h ł o p ó w n a l e ż ą c y c h d o r ó ż n y c h , c y c h się z w c z e ś n i e j s z y c h prawo wa niemieckie. zakupne. prawa Część c h ł o p ó w „Są zakupne wywodzą­ o k r e s ó w k a t e g o r i i , przenosząc i c h m a s o w o n a również dane występowały w o b j ę t y c h tą akcją — pisze autor nabyła także dalej — że d o b r a c h książęcych, a t a k ż e niektórych p r y w a t n y c h " . Jeżeli i d z i e o d o b r a p r y w a t n e , t o a u t o r s t w i e r d z a istnienie danych mówiących o zezwoleniach jedynie książęcych n a l o k a c j ę w s i szlacheckich n a p r a w i e n i e m i e c k i m . „Nie w i e m y natomiast — zastrzega—• czy o b d a r o w a n i s k o r z y s t a l i z p r z y z n a n y c h i m p r a w o r a z czy w e kich wsiach były prawa pra­ chłopskie z a k u p n e " . S. R u s s o c k i przyjmuje 6 wszyst­ bowiem K . B u c z k i e m , iż p r a w o n i e m i e c k i e n i e z a w i e r a ł o w s o b i e implicite za zaku- pieństwa . 7 W ciągu w i e k u X V I w m a z o w i e c k i c h miejsce stałe i s y s t e m a t y c z n e dobrach duchownych m a jednak ograniczanie W okresie t y m n p . kapituły: warszawska, wywać, przekazywać, chłopskich p r a w zakupnych. pułtuska, płocka zakazują s p r z e d a w a ć i dzielić g r u n t a z a k u p n e bez l e n i a p o s e s o r a w s i . W końcu w i e k u X V I i w początkach X V I I , w z ogólnym regresem gospodarczym i prawnej sytuacji chłopa, oraz pogarszaniem zakazy takie stają się się daro­ pozwo­ związku ekonomicznej coraz bardziej po­ wszechne . 8 Cenne wiadomości szczyznach w wieku na temat zakupieństwa w X V I zawiera dokładniejsze i n f o r m a c j e praca A. mazowieckich królew- Wawrzyńczykowej . Naj­ 9 podaje a u t o r k a w stosunku do starostwa socha- c z e w s k i e g o , w k t ó r y m w g i n w e n t a r z a z r o k u 1510 n a 13 w s i 9 posiadało prawo je z a k u p n e , n i e posiadały t e g o p r a w a prawdopodobnie. Na i n n y c h terenach, dwie, a dwie z których m n i e j dokładne, A . W a w r z y ń c z y k o w a o d n o t o w u j e XVI w. prawa kiego, zakupnego w pojedynczych osieckiego, łomżyńskiego, w pozostałe dane miały źródłowe są istnienie w I I połowie wsiach starostwa kamieniec­ okolicach' Płocka i G a r w o l i n a . Dane t e są n i e p e ł n e , g d y ż — j a k s t w i e r d z a W a w r z y ń c z y k o w a — źródła z I I p o ­ ł o w y X V I I w . wspominają o p r a w i e z a k u p n y m głównie w e w s i a c h d a w n o p o w s t a ł y c h . Opisując w i n w e n t a r z a c h c z y l u s t r a c j a c h w s i e wiadomości tego m i o t u pozwala występowało 6 XIII S. K. pomijano . 1 0 n a m zatem jedynie na Mazowszu dosyć Russocki, do XVI 7 rodzaju wieku, Buczek, Z zagadnień Niezbyt obfita n a stwierdzenie, często, spornych literatura że p r a w o przynajmniej wolności kmiecej od na nie­ starsze, przed­ zakupne początków Mazowszu od „Przegląd H i s t o r y c z n y " , t. 49: 1958 z. 2, s. 272-274. Uwagi o prawie chłopów do ziemi w Polsce piastowskiej, „Kwartalnik H i s t o r y c z n y " , t. L X I V : 1957, s. 91. 8 9 Ż у t к o w i с z, op. cit., s. 45. A. Mazowszu 1 0 Wawrzyńczyk, w XVI Gospodarstwo i na początku Wawrzyńczyk, XVII op. cit., s. 194. chłopskie wieku, w Warszawa dobrach królewskich 1962, s. 193-194. na �136 ANDRZEJ XVI w. w niektórych WOŻNIAK królewszczyznach i d o b r a c h kościelnych. r ó w n i e ż p r a w d o p o d o b i e ń s t w o , ż e m o g l i j e posiadać chłopi w Istnieje pojedynczych w s i a c h p r y w a t n y c h . W w i e k u X V I I następuje j e d n a k o g r a n i c z e n i e skich p r a w zakupnych w w królewszczyznach chłop­ d o b r a c h kościelnych, a p r a w d o p o d o b n i e i tych dobrach prywatnych, w których także prawa te istniały. W s t o s u n k u d o w i e k u X V I I I b r a k j a k i c h k o l w i e k opracowań n a t e n t e m a t . Ponieważ bardziej szczegółowe s t u d i a n a d t y m z a g a d n i e n i e m kraczają r a m y n i n i e j s z e j pracy, przedstawione ogólne w n i o s k i , j a k i e n a s u w a a n a l i z a X V I I I - w i e c z n y c h one w mianowicie niektórych stracja dóbr stwierdzić wsiach mazowieckich łowickich klucza skierniewickiego zamiany niewątpliwie z roku r ó l i łąk, d a w a n i a Skierniewic, słusznością „lub 1 1 . W dosyć Pozwalają zakupieństwa Tak np. admini­ gnieźnieńskiego w inwentarzu 1780 z a b r a n i a s p r z e d a ż y , z a s t a w ó w ich w posagu wsi postronnych", działane" źródeł. występowanie dóbr kościelnych. arcybiskupstwa prze­ t u zostaną j e d y n i e za c ó r k a m i „przedtem innych wsiach przez oraz „do miasta", t j . poddanych dóbr łowickich nie­ administracja kwestionowała w ogóle p r a w a zakupników d o i c h gruntów, g d y n i e b y l i o n i w s t a n i e p r z e d s t a w i ć o d p o w i e d n i c h d o k u m e n t ó w . P r z y p u s z c z a ć zresztą można, ż e w I I p o ł o w i e X V I I I w . , p o d ł u g i m o k r e s i e w o j e n , e p i d e m i i i t p . wyniszczających wieś mazowiecką, w i e l u zakupników t a k i c h dokumentów n i e posiadało. Wiadomości n a t e m a t p r a w z a k u p n y c h w d r u g i m dużym mazowieckich w Księgach dóbr kościelnych, d o b r a c h b i s k u p ó w płockich, wójtowskich i ławniczych klucza jabłońskiego kompleksie znajdujemy (Jabłonna p o d W a r s z a w ą ) . K s i ę g a t a , n i e k o m p l e t n a zresztą, z a w i e r a m . i n . l i c z n e umowy dotyczące sprzedaży, d a r o w i z n y , p r z e k a z y w a n i a w p o s a g u gruntów chłop­ s k i c h . W i ę k s z o ś ć z n i c h p o c h o d z i z l a t 4 0 - t y c h i końca w i e k u X V I I , t r z y zaś z I p o ł o w y w i e k u X V I I I . U m o w y zapis z roku 1747 s t w i e r d z a , z l a t 1 7 0 1 i 1 7 3 1 d o t y c z ą sprzedaży, iż j a k o f o l w a r k u „rolę ogrodną" niejakiego rekompensatę J a n a Bieniesza, pustą" w i n n y m m i e j s c u nazwaną „ o g r o d n ą " k u p n e c z y n s z o w e posiadały w s i e wsie czynszowe w i n n y c h okolicach 1 3 okolicy do m u „łąkę . B y ć może, że p r a w a kurpiowskie w Pułtuska 1773 w y r a ź n i e o t y m n i e zaoraz (np. Dzierżanowo, Dzierzążnia, płacin, S z c z y c ę ) , a l e i n w e n t a r z z r o k u mina 1 2 za przyłączoną dwór daje Po- wspo­ . N i e posiadały t y c h p r a w , o c z y m b ę d z i e j e s z c z e m o w a , w s i e czy chłopi, k t ó r y m d w ó r d a w a ł załogę. T a k i c h zaś w s i p a ń s z c z y ź n i a n y c h b y ł o w dobrach wiele 14 i pułtuskiej bardzo . N i e w i e l e d a się r ó w n i e ż p o w i e d z i e ć o r o z p o w s z e c h n i e n i u prawa zakupnego 1 1 1 2 1 3 ! b i s k u p s t w a płockiego, kapituły w mazowieckich płockiej k r ó l e w s z c z y z n a c h . W z m i a n k i w źródłach, n a A G A D , A r c h i w u m G o s p o d a r c z e P r y m a s a P o n i a t o w s k i e g o 92. A G A D , A r c h . G o s p . P r y m a s a P o n i a t o w s k i e g o 122. A D P , sygn. 121. * A D P , sygn. 86 i 121. �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII 137 WIEKU p o d s t a w i e k t ó r y c h m o ż n a z całą p e w n o ś c i ą s t w i e r d z i ć w y s t ę p o w a n i e t e g o p r a w a w o k r e ś l o n y c h w s i a c h , są s t o s u n k o w o n i e l i c z n e . T a k n p . w tarzu kilku dzierżaw obejmujących (przeważnie z w o j . mazowieckiego) 11 w s i i 2 miasteczka, inwen­ z r o k u 1904, m o ż n a znaleźć j e d y n i e pojedyncze w z m i a n k i , które pośrednio m o g ł y b y świadczyć o występowaniu t a m g o ­ spodarstw zakupnych 15 . Bezpośrednich wiadomości o zakupieństwie b r a k także w lustracjach w o j . r a w s k i e g o i p ł o c k i e g o z X V I I I w . , choć w y m i e n i a j ą o n e dosyć l i c z n e gospodarstwa w y b r a n i e c k i e , posiadające p o ś w i a d c z o n e p r z y w i l e j a m i k r ó ­ l e w s k i m i d z i e d z i c z n e p r a w a d o z i e m i . Część z w ł ó k w y b r a n i e c k i c h d o w a ł a się j e d n a k w n y c h dóbr Z 1 6 bezpośrednim użytkowaniu posesorów poszczegól­ . 20 s p r a w rozpatrywanych przez Referendarię Koronną w latach 1 7 6 8 - 1 7 9 4 , a d o t y c z ą c y c h kilkudziesięciu w s i z całego M a z o w s z a , w trzech wypadkach szym znaj­ prawie znajdujemy niewątpliwie wiadomości d o z i e m i " . Są t o s p r a w y ( w s i e : C z e r n i k , Głębczyca, R y n i a ) 1 7 jedynie o tzw. „lep­ kątników z dzierżawy czernickiej , w s i holenderskich z Troszyna i T r o - szynka oraz „holendrów" z K a z u n i a 1S . W paru innych przypadkach mo­ ż e m y t y l k o przypuszczać, ż e c h o d z i o t a k i e p r a w a . O b r a k u p r a w z a k u p n y c h w poszczególnych królewszczyznach mazo­ w i e c k i c h świadczyłoby n a t o m i a s t przenoszenie chłopów z j e d n e g o gospo­ d a r s t w a n a drugie (niekiedy d o i n n e j w s i ) czy posiadanie przez z a ł o g i . P o d k o n i e c X V I I I w . — w ogłoszonej w r o k u 1 7 9 1 Referendaria Koronna przyznała n a c h (a w i ę c i m a z o w i e c k i c h ) i z pewnymi ograniczeniami chłopom w e w s z y s t k i c h prawo chłopów Ordynacji..., 1 9 królewszczyz­ do dziedzicznego posiadania do z b y w a n i a jej 2 0 . Trudno jednak dzieć, w j a k i m s t o p n i u r e f o r m a t a , w z w i ą z k u z w y d a r z e n i a m i n y m i l a t następnych, została z r e a l i z o w a n a ziemi powie­ politycz­ i j a k i miała w p ł y w n a sytuację chłopów. Dominującym prywatne. 15 Przyjąć typem własności można, że w ziemskiej na Mazowszu dobrach t y c h w były I I połowie Dzierżawy: Bątków, S o c h o c i n , N o w e Miasto, A G A D , Archiwum dobra XVIII w. Skarbu K o ­ ronnego L V I G . 7. 16 1971; L u s t r a c j e województwa Lustracje województwa rawskiego 1789. W y d . płockiego Z. K ę d z i e r s k a , 1565-1789, wyd. A. Warszawa Sucheni-Grabowska i S. M . S z a c h e r s k a , W a r s z a w a 1965. 17 Księgi referendarii koronnej z drugiej w y d . A . K e c k o w a i W. Pałucki, W a r s z a w a 18 Księgi referendarii..., 19 W starostwie załogę, A G A D , XVIII w., t. I I , 1781-1794, I I , s. 22-225, 650-670. piaseczyńskim Archiwum połowy 1957, s. 207-210. (5 Gospodarcze wsi i miasteczko) Wilanowskie większość (dalej: chłopów A r c h . Gosp. ma Wil.) — A n t e r i o r a 165, 1722 r. 20 O r d y n a c j a cian wieku. wszelkich Wybór referendaryi królewszczyzn, koronnej [w:] o powinnościach, porządku, Próby reform włościańskich źródeł. W y d a ł S . Inglot, W r o c ł a w 1952, s. 314-323. w opłacie włoś- Polsce XVIII �138 ANDRZEJ znajdowało się p o n a d 7 0 % wszystkich wództw mazowieckich. kich w n i e zawierają WOŹNIAK dymów wiejskich trzech woje­ Ź r ó d ł a d o t y c z ą c e 106 p r y w a t n y c h w s i m a z o w i e c ­ wiadomości, n i c h p r a w a zakupnego. stwierdzić istnienie B r a k t a k i c h wiadomości zarówno w które pozwoliłyby pojedyn­ c z y c h i n w e n t a r z a c h dóbr o b l a t o w a n y c h w księgach g r o d z k i c h i z i e m s k i c h , j a k i w bogatej d o k u m e n t a c j i w i ę k s z e j własności ( a r c h i w u m Z a b r a k i e m zakupieństwa w podworskie). dobrach p r y w a t n y c h przemawia s u n k o w o częste p r z e n o s z e n i e c h ł o p ó w z j e d n e g o g o s p o d a r s t w a czy powszechnie kupni występujący i rozbudowany zaś, j a k j u ż w s p o m n i a n o system także sto­ n a drugie załogi. Chłopi wcześniej, n i e o t r z y m y w a l i od za- dworu załogi. C i e k a w ą w y p o w i e d ź n a t e n t e m a t z a w i e r a s k a r g a c h ł o p ó w ze w s i Inwałd z początków X I X w . , której f r a g m e n t p r z y t a c z a J . P u t e k w swojej książce o s t o s u n k a c h p o d d a ń c z y c h z z i e m Zatorskiej i o ś w i ę c i m s k i e j . C h ł o ­ pi t e j w s i posiadający szczyznę, w czasu dwór części prawa zaś zakupne opłacali o d r a b i a l i t y l k o częściowo dworowi czynsz pieniężny. podnosił c z y n s z e i n i e chciał p r z y j m o w a ć Z pań­ biegiem częściowej s z c z y z n y , żądając o d r a b i a n i a całej l u b p e ł n e g o c z y n s z u w pań­ podwyższonym w y m i a r z e . Chłopi z a p r o t e s t o w a l i p r z e c i w t e m u mówiąc: My całej pańszczyzny n i g d y n i e r o b i l i i n i e możemy także robić, a n i jesteśmy podług prawa do r o b i e n i a pańszczyzny obowiązani, bo mamy grunty zakupione, jesteśmy i c h właścicielami, a z t a k i c h gruntów pańszczyzna się podług p r a w a n i e należy, bo w t a k i c h t y l k o d o b r a c h gdzie są g r u n t y poddani muszą całkowitą odrabiać pańszczyznę, n i e z a k u p n e , d o m i n i k a l n e , gdzie d o m i sprzęty r o l n i c z e są d o m i n i - kalną własnością i gdzie d o m i n i u m w s z y s t k o daje p o d d a n e m u , n i c n i e daje, w s z y s t k o j e s t naszą własnością Za małym rozpowszechnieniem kowej Polski 21 prawa np. anonimowy projektu 21 stwa, autor broszury pod tytułem: ułożonego jako „Zbiór pańszczyzny śląsko-polskim, chłopi z r. (tj. w granicy i ucisku były się dystrykcie pracowitością gruntami mocą poddani, środ­ dziedzicznie zaś n i e pożąda własności gruntów, budować chłop w k u p i o n y , na wkupionymi. i multańskiej, gdzie go jest leniwy dziedzicznej musiałby własnym ma- na swych sprawozdania ziemi niemal guber- śląskiej, wszystkie w Czerwonej reszcie kraju od S a n u aż do w razie w niską szczególnie bo g d y b y był d o m swój gdzie grunty c e n a zboża jest z a w s z e gruntach, na nowo poddań­ pograniczu i n i e dąży do majątku, s a m utrzymywać kosztem 1776 z dziejów Natomiast Rusi roku do tejże dawnym na granicy zapobiegliwością, okoliczności konstytucyi szkice społecznego Zatorskim i z patryotycznych" A . W.), a szczególnie n a całej wołyńskiej, podolskiej względnie sądowych" K r a k ó w 1959, s. 68; tamże, n a s. 66 f r a g m e n t Galicji — owych obywatelskie i krnąbrni form i n i e m a z b y t u n a zboże, p o d d a n y cielem na ziemiach chłopskiej w I I p o ł o w i e X V I I I w . Myśli „Listów panowie innych 1791: „...w odznaczają chłopskie praw też z okoliczności J . P u t e 'k, Miłościwi nialnego zakupnego z d a w a ł o b y się p r z e m a w i a ć r ó w n i e ż t o , c o p i s a l i n i e k t ó r z y p u b l i c y ś c i zabierający głos w s p r a w i e Tak a t u dominium n a m . dobrym pożaru. D a l e j właści­ stanie musi jeżeli s t r a c i bydło robocze, nabyć j e k o s z t e m własnym, n a t o m i a s t chłop n i e w k u p i o n y w t a k i m r a z i e o t r z y m u j e bydło to od p a n a " . �MAŁŻEŃSTWA teryi i się... we Wrocławiu ściągających ciwko projektom reform wszelkim próbom upowszechnienie z niego kraju prawa zarówno XVIII 139 WIEKU 1780, w y p o w i a d a j ą c się p r z e ­ Zbiorze zmian A. praw... systemu zakupnego, Zamoyskiego pańszczyźnianego, podkreślając liczne kwitnącego dzięki powszechności się w ó w c z a s w tego prawa granicach zaboru posiadali t z w . lepszych praw d o z i e m i , n i e m o g l i nią a w i ę c i w y p o s a ż a ć w nią d z i e c i , t o okaże się, ż e j e d n o z kryteriów wieckiej przed nej doboru XVIII małżeńskiego w s i pouwłaszczeniowej w . n i e odgrywało kilkunastoma laty uwagę austriac­ większej roli. Na sażenie w z i e m i ę n o w o wsi mazo­ t e n zwróciła autorka X V I I I w. jed­ Wypo­ 2 3 powstającego małżeństwa leżało w g e s t i i d w o r u . go n a gospodarstwie przydzieleniu innego, mazowieckich dużą ilość n i e o b s a d z o n y c h rodziców l u b też c o ze w z g l ę d u n a w y s t ę p u j ą c ą w gospodarstw j a k największej ilości i n t e r e s i e właściciela z i e m s k i e g o , nowych większości w s i c z y chociażby p u ­ s t y c h ról n i e stanowiło przeważnie większego p r o b l e m u gospodarstwie podstawowych fakt z n i e l i c z n y c h p r a c o m a ł ż e ń s t w a c h chłopskich w większości dysponować, we K. Wierzbicka-Michalska, D w ó r decydował o pozostawieniu w Za podaje . 2 2 Jeśli p r z y j m i e m y z a t e m , ż e chłopi m a z o w i e c c y w o g r o m n e j nie wy­ d l a d w o r u , j a k i d l a chłopa k o r z y ś c i . część M a ł o p o l s k i znajdującej kiego w poważniejszych pływające W roku zawartych proponuje przykład CHŁOPSKIE 2 4 . Osadzenie n a gospodarzy dawało b o w i e m leżało więc z w i ę k s z o n ą ilość d n i pańszczyźnianych. N i e zawsze n a t o m i a s t z a i n t e r e s o w a n i w t y m b y l i s a m i chłopi, w ł a ś n i e 2 2 ze w z g l ę d u „Zaludnienie nicach zaboru kraju poddanych polskiego, austriackiego c z y n a , to j e s t : z w y c z a j n a obowiązki — A. wyżej W.] pańszczyźniane, wspomnianego jedna [tj. Małopolski pryncypialna szczęśliwie w p r o w a d z o n y którym n i e - zdaje okupowania w się być sobie p r z e z gra­ przy­ chłopów g r u n t u pańskiego. Zakupił niegdyś chłop k m i e c e rolę z b u d y n k a m i też z d o z w o l e n i e m budowania winności l u b płacić będzie, t a k że to o k u p i e n i e odbywać się pod kondycją, że z n i e j zwykłe r o b o c i z n y lub i po­ r o l i do tego m u t y l k o służy, że j e s t p e w n y , iż jego dzieci i d a l s z a potomność posiadać toż m i e j s c e będą dopóty, się póki dobrze rządząc T e n roztropnie wprowadzony przy prawie budynki reform 2 3 poddaństwa reparuje, K. wieku, A. Konieczny, na Górnym Śląsku zadość czynić pilnie grunt i spustoszeniu wszelkiemu zdołają. zapobiega". wyrabia, Próby s. 22. W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a , XVIII dworskim dobre c z y n i s k u t k i . Chłop b o w i e m nowe przystawia włościańskich..., połowie powinnościom i od w i e l u l a t u t r z y m y w a n y z w y c z a j w i e l o r a k i e , choć Małżeństwa wśród chłopów w drugiej „Kultura i Społeczeństwo", t. 3: 1959, n r 1, s. 131; por. także Ograniczenia w swobody poł. XVIII wieku w zawieraniu i na początku małżeństw XIX wśród wieku, [w:] chłopów Studia Śląskie, red. r e d . S . Wysłouch, t. I , O p o l e 1958. 2 4 w W Łowickim w 1795 r. — pów uprawiana J. Topolski, od XVI do XVIII całym n i e m a l 1739 r. p u s t k i stanowiły ok. 6 5 % ogółu gruntów w i e j s k i c h , ok. 45°/o, z n a c z n a część t y c h gruntów b y w a ł a w p r a w d z i e z a opłatą t z w . „składowego", a l e n i e odrabiano Gospodarstwo wieku, Mazowszu. wiejskie w dobrach p r z e z chło­ za n i e pańszczyzny. arcybiskupstwa gnieźnieńskiego Poznań 1998, s. 127, 129. P o d o b n a s y t u a c j a panowała n a �140 ANDRZEJ jednokrotnie nie byli w WOZNIAK s t a n i e podołać. S y t u a c j ę takiego nowo nego n a gospodarstwie małżeństwa p r z e d s t a w i a r e d a g o w a n y osadzo­ przez F. B o - homolca „Monitor": P o d d a n y , co t y l k o ożeni się, n i e mający więcej majątku swego, to odzienie, które wysłużył gruntu przymuszany, a parobkiem gruntu będąc, zaraz zwykł t y l k o n a sobie bywać do osiadania j e s z c z e od l a t k i l k u n a s t u p u s t o , leżącego i p r z e z innych poddanych n a czynsz zagonowy z a s i e w a n e g o , i p r z e z i n n y c h wypłonionego T a k i e m u , gdy p o s t a w i p a n z i e m i a n i n chałupę i d a woły, r o z u m i e , że zapomożeniu tego poddanego swego już uczynił zadosyć; więc pociąga go do t y c h w s z y s t k i c h powinności, które z a l e d w i e odbyć może zastarzały i już dobrze zapomożony gospo­ darz. gruntu Niechże j e s z c z e będzie taka powinność, żeby ten poddany z tego p r z e z cały r o k d n i t r z y , a zaś żona jego d n i t r z y od św. W o j c i e c h a do św. cina (kiedy niewolnik naj skrzętniejsze c z a s będzie miał są g o s p o d a r s k i e roboty) robił. Z w a ż y ć Mar­ tu, kiedy ten d l a siebie co zrobić, zwłaszcza gdy t y l k o s a m i dwoje w chałupie będą, n i e mogąc wystarczyć c z e l a d z i trzymać . 25 O c z y w i ś c i e ilość n o w y c h g o s p o d a r z y , gospodarstwach, zależała również od których d w ó r m ó g ł osadzić n a wielkości rezerw pustej ziemi i z m i e n i a ł a się w r ó ż n y c h o k r e s a c h , n a w e t w o b r ę b i e dóbr n a l e ż ą c y c h d o j e d n e g o właściciela. T a k n p . w r o k u 1732 w należącej d o W a l i c k i c h w s i Ł a z y Regestr poddanych... m ó w i o 4 p u s t y c h gospodarstwach, n a których m o ż n a osadzić „ p a r o b k ó w p o ż e n i o n y c h " ( w i n n y c h w s i a c h k l u c z a ł a z o w ­ skiego wykazuje Regestr również puste r o l e ) 2 6 . W'drugim dóbr W a l i c k i c h , w e w s i J e z i o r a , w r o k u 1798 j e s t m o w a o kompleksie opuszczonym p r z e z z b i e g ł e g o chłopa g o s p o d a r s t w i e , n a k t ó r y m n a l e ż y osadzić pracują­ c e g o w e m ł y n i e p a r o b k a , k t ó r y „ o ż e n i ł się z p o d d a n k ą l a t s z e ś ć " i dać m u w o ł y w z a ł o g ę . J e d n a k ż e j u ż w r o k u 1800 w d o b r a c h B e l s k ( n a l e ż ą c y c h 2 7 r ó w n i e ż d o W a l i c k i c h ) n i e j a k i K o r c z a k s t a r a się o o b j ę c i e gospodarstwa za p o r ę c z e n i e m d w u m i e j s c o w y c h c h ł o p ó w i w ó j t a . Zaręczają o n i m i a n o ­ w i c i e , że K o r c z a k m o ż e być d o b r y m g o s p o d a r z e m , b o „ m a b r a c i do służby z d a t n y c h i d z i e c i m u nadrastają" 2 S . T e n o s t a t n i p r z y p a d e k jest jednakże z u p e ł n i e o d o s o b n i o n y i n i e mający, p o z a w y j ą t k o w o runki mazowieckie zagospodarowanymi dobrami dobrze jak na wa­ Bazylego Walickiego, żadnych a n a l o g i i . T a k w i ę c w s y t u a c j i , w której „ t r z y m a n i e " z i e m i b y ł o d l a chłopa o b o ­ wiązkiem, p r z y z a w i e r a n i u małżeństwa najważniejszą rolę odgrywał — j a k pisze K . W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a — „osobisty wkład p r a c y , j a k i żeniący się m ó g ł w ł o ż y ć w g o s p o d a r s t w o , d l a t e g o n i c d z i w n e g o , ż e n a w e t z a m o ż n i chłopi często w y d a w a l i s w e c ó r k i z a p a r o b k ó w , a n a w e t z a d ó w " ( t j . l u d z i luźnych, obieżyświatów — A . W . ) Uciążliwe, niesprawiedliwe powinności n i t o r " , n r X X V : 1767, c y t . z a Próby reform 25 2 9 poddanych i tyrania nad temiż, włościańskich..., s. 46-47. A G A D , A r c h i w u m z Małej W s i I B/205, d o b r a Ł a z y w s o c h a c z e w s k i e j (dalej: A r c h . M . W.). 2S 2 7 „wagabun- . Pisze o t y m Tomasz woj. r a w s k i m ziemi A G A D , A r c h . M . W. I A/58, w o j . m a z o w i e c k i e , z. c z e r s k a . A G A D , A r c h . M . W. I A/35, B e l s k , w o j . m a z o w i e c k i e , z. c z e r s k a . 29 W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a , op. cit., s. 131. 2 8 „Mo­ �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W Dłuski, p r z e c i w n i k k o d e k s u Z a m o y s k i e g o , szurze Refleksje nad projektem pod XVIII 141 WIEKU p o s e ł n a s e j m 1790 r o k u w b r o ­ tytułem „Zbiór praw sądowych": „ Ś w i ę t o ś ć m a ł ż e ń s t w a n a l e ż y n a w s p ó l n y m d o t r z y m a n i u w i a r y i miłości, n i e n a majątku, k t ó r e g o c h ł o p c h y b a z ruchomości, l e c z n i e z r o l i p a ń ­ skiej udzielić m o ż e . A córkę jedynaczkę z w y c z a j n i e nieosiadłego i t e n w r a z śmierci w s z y s t k o Małżeństwa kiedy z ojcem posiada jednak w i ą z a ł y się o n e z j e d n o c z e s n y m ściu . Częściej spotykamy w po gospodarzach zostającej . głównie w przejęciem wypadkach, gospodarstwa po t e ­ wdów p a r o b k a m i czy przychodniami. D l a p o ­ wdowy siły r o b o c z e j 3 0 źródłach w z m i a n k i o m a ł ż e ń s t w a c h z miejscowymi n a gospodarstwie b r a k u męskiej źródła za p a r o b k a trzyma, a po jego z p r a w a żony jedynaczki..." t a k i e odnotowują 3 1 wydają żony gospodarstwo obarczonej m a ł y m i dziećmi problem b y ł szczególnie i s t o t n y . G d y n i e była o n a w s t a n i e wypełniać o b o w i ą z k ó w pańszczyźnianych, d w ó r przeważnie go­ spodarstwo jej j e j odbierał. P o n i e w a ż u t r z y m a n i e g o s p o d a r s t w a było w s y t u a c j i n i e m a l jedyną możliwością zabezpieczenia b y t u sobie i starała się j a k n a j p r ę d z e j dzieciom, wyjść powtórnie za mąż. W p o w t ó r n y m ożenku w d ó w z a i n t e r e s o w a n i b y l i również i s a m i w ł a ­ ściciele z i e m s c y . Jeśli n i e b y ł o m i ę d z y miejscowymi parobkami kandy­ d a t a , k t ó r y z d e c y d o w a ł b y się ożenić ze starszą o d s i e b i e i często mającą k i l k o r o d z i e c i k o b i e t ą , skłaniano d o m a ł ż e ń s t w a 3 0 T. D ł u s k i , wydrukowanym, Próby reform Zbioru Refleksyje przez nad projektem delegowanych s. 30-31. W włościańskich..., A. Zamoyskiego praw... od proponuje pod „przychodniów" tytułem „Zbiór województwa krytykowanym zezwolenie praw lubelskiego 3 2 . Za- sądowych" [w:] pisane, p r z e z Dłuskiego por. 10 chłopu n a w y d a w a n i e córek z a mąż „według w o l i onegoż" oraz wyposażanie częścią majątku, zastrzegając n a k , że w w y p a d k u jedynaczek wydawanych jed­ z a „chłopa nieosiadłego l u b człowieka w o l n e g o " , człowiek ó w w i n i e n objąć g o s p o d a r s t w o po o j c u żony l u b dać n a swoje miejsce reform zastępcę, rolę i cały majątek obejmie pozostały", N a przykład w należącej osiadł chałupę po W a l e n t y m do kapituły płockiej w s i Górki „Stanisław (okol. Płocka), mój oskarżony kradzież „Po śmierci rodziców objąwszy po rodzicach m n i e oddał tamże w bawiłem o się. P o t e m moich opowiada w sądzie moich pracowity gospodarstwo, S z c z y t n i e , n a której wyszogrodzkim Wawrzyniec rozporządzał Broda nas i u pracowitego na kronik 3 2 Z. sądowych, We Oskarżeni Warszawa wsi Jaszowice oskarżają. będąc — służyłem. T r z e ­ służyć u tegoż m ł y ­ Boską ożeniłem się i g o s p o d a r s t w o po p r a c o w i t y m Turska, wuj służbę Pawła P y d y n k a u młynarza w S z c z y t n i e l a t d w i e ciego r o k u n i e pozwoliła m i j - m ć k a s z t e l a n o w a — p a n i m o j a wziąłem". koleje [...] n a r z a , a l e m i kazała się żenić z pracowitą Marianną Bykolonką; z a j e j ordynacyją niego ze w s i S z c z y t n o służbie p r z e z l a t 12 z a p a s t e r z a służyłem l a t 5 z a p a r o b k a w s i S z c z y t n a poddanego, p o t e m i Kania K o b u s i e , którego m a córkę z a sobą I r o l i d l a ustąpił...tylko z pszczół żyje", A D P , s y g n . 86, f. 22, 1779 r. P o d d a n y swego życia: Próby s. 218-219. włościańskich..., 3 1 „który rozkazem Marcinie Wieś osiemnastowieczna w „Jan T r a c z y k przychodni Bykole mrokach 1960, s. 61. (star. piaseczyńskie) się ożenił" obejmując g o s p o d a r s t w o półwłókowe, 1722 г., A G A D , z wdową A r c h . Gosp. W i l . - A n t e r i o r a 165. W e w s i Wrońska, z. Z a k r o c z y m s k i e j „Michał K r a w i e c L i t w i n [ p r a w ­ dopodobnie p r z y c h o d n i z Wk. K s . Litewskiego — A . W.] ...ożenił sie z wdową �142 ANDRZEJ WOŻNIAK z n a c z y ć należy, ż e o i l e m a ł ż e ń s t w a chłopskich c ó r e k c z y w d ó w z l u d ź m i luźnymi, „przychodniami", n i e należały d o rzadkości, t o sytuacje od­ w r o t n e , t j . o ż e n e k c h ł o p ó w o s i a d ł y c h z k o b i e t a m i „ p r z y c h o d n i m i " , należał d o w y j ą t k ó w . Przypuszczać można, że n i e o d g r y w a ł t u większej r o l i b r a k posagu czy i n n e względy materialne, lecz raczej p r z y c z y n y czajowej. Prawdopodobnie natury oby­ o p i n i a w i o s k o w a n i e akceptowała t e g o r o d z a j u k o b i e t ze w z g l ę d u n a i c h n i e u s t a b i l i z o w a n ą p o z y c j ę i b r a k j a k i c h k o l w i e k g w a r a n c j i i c h „poczciwości" 3 3 . Jeżeli w i ę c w y p o s a ż e n i e w przede w s z y s t k i m nie odgrywało ziemię młodej pary o d d w o r u , n i e zaś o d r o d z i c ó w , większej roli przy małżeńskiej zależało a c o za t y m d o b o r z e współmałżonka, nasuwa idzie się pytanie, jakie inne k r y t e r i a były wówczas brane p o d uwagę? W I połowie X I X w., k i e d y m i m o p e w n y c h z m i a n w sposobie gospo­ d a r o w a n i a s a m s y s t e m p a ń s z c z y ź n i a n y n a d a l j e s z c z e f u n k c j o n o w a ł , Ł. G o ­ ł ę b i o w s k i pisząc, c z y m się k i e r u j e c h ł o p p r z y w y b o r z e żony, stwierdza: „Oczekuje wieśniak p o żonie: pieniędzy i sprzętów d o m o w y c h [...] w i n n a być poważna, s k r o m n a i cicha d z i e w c z y n a , a nade w s z y s t k o c o w i t a , ż e b y się p o d o b a ć m o g ł a [...] N i e j e d n a będąc n a j a k i m ś mało je i pije, i pragnienie a zapytujących się u p e w n i a , że s y t a , d o k u c z a , a ż e b y się o k a z a ł a n i e w i e l e Po­ pra­ posiedzeniu chociaż j e j wymagająca" 3 4 głód . J a k w i d a ć , p o m i j a t u G o ł ę b i o w s k i zupełnie s p r a w ę z i e m i , co j e s t do­ datkowym argumentem dzeń. Z a g a d n i e n i e tów domowych, za p r a w d z i w o ś c i ą posagu sprowadza có jest w p r a w d z i e , stawie X V I I I - w i e c z n y c h poprzednich stwier­ j a k m o ż e m y się p r z e k o n a ć n a p o d ­ materiałów źródłowych, p e w n y m l e c z ś w i a d c z y jednocześnie, ż e f o r m y z okresem naszych się w y ł ą c z n i e d o p i e n i ę d z y i s p r z ę ­ uproszczeniem, wyposażenia córek w pouwłaszczeniowym n i e były z b y t rozbudowane. s a g u o m ó w i m y j e s z c z e w sposób b a r d z i e j porównaniu Sprawę p o ­ szczegółowy w i n n y m miejscu. W y m i e n i a j ą c c e c h y , j a k i m i p o w i n n a się c h a r a k t e r y z o w a ć k a n d y d a t k a n a żonę, a w i ę c p o w a g ę , skromność — j a k o s z c z e g ó l n i e i s t o t n e — Gołębiowski pracowitość i n i e w i e l k i e w y m a g a n i a . podkreśla Są t o o c z y w i ś c i e c e c h y , poddanką Łukaszową i załogę z nią u t r z y m u j e " . A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z y m s k i e r e l a c j e 36, k. 241, r. 1741. T e n s a m i n w e n t a r z w y m i e n i a inną w d o w ę z a mąż idącą z 2 małych d z i e c i (k. 238). I n w e n t a r z w s i C z a j k i z. Z a k r o c z y m s k i e j w y m i e n i a chłopa p r z y c h o d n i e g o , który się ożenił z miejscową poddanką — w d o w ą , a następnie zbiegł, A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 61, k . 37V, r. 1760, por. również Dłuskieg o Refleksyje nad projektem..., który pisze, że „ w d o w a choćby poszła z a w o l n e g o chłopa, a n i e miała d z i e c i z p i e r w s z y m mężem, które b y rolę ojcowską dziedziczyły i powinność o d b y w a l i , tedy t e n j e j powtórny mąż m u s i tę rolę trzymać, bo skąd by wziął innego poddanego n a tę rolę". Próby reform włościańskich..., s. 31. * Księga rewizji dóbr kapituły płockiej z a w i e r a wzmiankę o t a k i m właśnie małżeństwie: „Marcin K o b u s m i e s z k a w chałupie s t a r e j , ożenił się z przychodnią..." (wieś Górki), A D P , sygn. 86, f. 22, r. 1779. s L. G o ł ę b i o w s k i , s. 220-221. 34 Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1930, �MAŁŻEŃSTWA które w s p e c y f i c z n y c h kryteriów CHŁOPSKIE W XVIII 143 WIEKU w a r u n k a c h g o s p o d a r k i chłopskiej w y s t ę p u j ą w ś r ó d d o b o r u małżeńskiego wszędzie, niezależnie o d miejsca, czasu i f o r m a c j i s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e j . J e d n a k ż e f a k t , ż e urastają o n e t u d o najbardziej istotnych, a stosunkowo niewiele i n n y c h i m towarzyszy, daje się b y ć c z y m ś c h a r a k t e r y s t y c z n y m d l a s y t u a c j i chłopa w wy­ systemie pańszczyźnianym. N i e w ą t p l i w i e ważną rolę w s p r a w a c h d o b o r u małżeńskiego o d g r y w a ł a też kwestia w i e k u . Ciężkie w a r u n k i życia chłopów sprawiały — pisze K. W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a — ,,że s p r a w a m a ł ż e ń s t w a n a w s i w y ł a n i a ł a się wówczas, gdy i samodzielnej trudów stawie kandydaci stawali się gospodarki" 3 5 fizycznie dojrzali do małżeństwa . Według obliczeń a u t o r k i n a p o d ­ i ziemi wieluń­ s k i e j w końcu X V I I I w . , średnia w i e k u k o b i e t w s t ę p u j ą c y c h w d a n y c h z ksiąg p a r a f i a l n y c h z h r u b i e s z o w s k i e g o związki m a ł ż e ń s k i e w y n o s i ł a 20 l a t , m ę ż c z y z n zaś 25. B a r a n o w s k i pisząc o sąsia­ dującej z M a z o w s z e m t z w . W s c h o d n i e j W i e l k o p o l s c e , o b e j m u j ą c e j z i e m i ę wieluńską, p o d a j e , dla dziewczyny Dotyczy to 1800-1880 3 e że z a n a j l e p s z y uważano w i e k jednak okresu okres do zawarcia 18-20 l a t , d l a mężczyzny znacznie późniejszego, a również małżeństwa zaś 2 0 - 2 4 l a t a . mianowicie lat . Różnica w i e k u między małżonkami była więc s t o s u n k o w o niewielka i wynosiła około 5 l a t . Oczywiście p r z y małżeństwach powtórnych, a b y ł y one wówczas n a w s i zjawiskiem się bardzo c z ę s t y m , r ó ż n i c a t a zwiększała znacznie. W leżących zawiera w ziemi nurskiej dobrach Łuniewo, których inwentarz dokładne d a n e o w i e k u p o d d a n y c h , r ó ż n i c a w i e k u m i ę d z y mał­ ż o n k a m i j e s t n i e c o w i ę k s z a i w y n o s i 8 l a t (bez m a ł ż e ń s t w p o w t ó r n y c h ) . 3 7 P o n i e w a ż j e d n a k p r ó b a j e s t w t y m w y p a d k u z b y t mała, a b y m ó w i ć o j a ­ k i c h k o l w i e k p r a w i d ł o w o ś c i a c h d l a c a ł e g o M a z o w s z a , p r z y j m i e m y , że b l i ż ­ sza rzeczywistości We jest średnia w s i pańszczyźnianej, podana podobnie przez K. jak w Wierzbicka-Michalska. pouwłaszczeniowej, rola u c z u c i a w z a w i e r a n i u m a ł ż e ń s t w b y ł a n i e w i e l k a . Chociaż przesadą b y ł o b y twierdzenie za H . Biegeleisenem, iż chłop , , w o ż e n i e n i u się n i e k i e r u j e się s e r c e m , p r z y w i ą z a n i e m , t y l k o i n t e r e s e m " 3 8 , to j e d n a k p r z y p a d k i mał­ ż e ń s t w z miłości b y ł y w ó w c z a s s t o s u n k o w o r z a d k i e 36 W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a , 3 6 B. wieku, nym Baranowski, Warszawa Zycie kwestie wsi między Wartą a Pilicą w XIX 1969, s. 126. AGAD, 3 8 H . В i e g e 1 e i s e n, Wesele, 3 9 Być może z t a k i m i właśnie małżeństwami m a m y G r o d z k i e N u r s k i e r e l a c j e i o b i a t y 73, k. 23-34v, r. 1782. Księgę rewizji dóbr L w ó w 1928, s. 6. kapituly płockiej do c z y n i e n i a w przypadku „Chałupa siódma..., w której j e s z c z e p o m i e s z k a i z n a j d u j e Marcienie . M i m o iż op. cit, s. 136. codzienne 3 7 przez 3 9 chłopie d z i a t e k małych w roku mający, przeszłym obiedwie teraz mieszkający córki, który żonę ze w s i odnotowa­ Czerzniewo: się w niej po zbiegłym brat sobie jego P a w e ł dwoje kupił..." [podkr. �144 ANDRZEJ związane z ziemią nie odgrywały WOŹNIAK w mazowieckiej wsi pańszczyźnianej w i ę k s z e j r o l i , t o dobór m a ł ż o n k ó w b y ł , j a k i w I I p o ł o w i e X I X w . , p o d ­ porządkowany czelną sprawom gospodarczym. zasadą j e s t w y p o s a ż e n i e We młodego w s i pouwłaszczeniowej małżeństwa w ziemię, być d l a n i e g o w a r s z t a t e m p r a c y , w w a r u n k a c h pańszczyźnianych, miast chodzi przede wartościowy i sprawny ułatwiającym w nato­ w s z y s t k i m o t o , a b y n o w a r o d z i n a stanowiła pełno­ zespół r o b o c z y , który będzie w stanie w s z y s t k i m obowiązkom związanym z objęciem gospodarstwa. w ą t p l i w i e posag, na­ mającą znacznej mierze s t a r t młodemu sprostać Czynnikiem małżeństwu jest ale i o n o d g r y w a rolę mniejszą niż w o k r e s i e nie­ pouwła- szczeniowym. Omawialiśmy dotychczas t e k r y t e r i a d o b o r u małżeńskiego, które m o ż ­ n a określić j a k o k r y t e r i a w ł a s n e społeczności w i e j s k i e j , t z n . t a k i e , k t ó r e zostały p r z e z n i ą s t w o r z o n e mierze zaakceptowane. l u b p r z y n a j m n i e j w większej l u b mniejszej J a k widać n i e były one a n i z b y t liczne, a n i b a r ­ dzo z r ó ż n i c o w a n e . J e d n a k ż e z a k r e s ograniczony oddziaływania n a w e t t y c h b y ł s t o s u n k i e m poddaństwa, w j a k i m c h ł o p się kryteriów znajdował, i istniejącymi podziałami s t a n o w y m i . N a z a w a r c i e m a ł ż e ń s t w a chłop posiadać musiał z g o d ę d z i e d z i c a . W w i ę ­ kszości w y p a d k ó w , g d y o b o j e m ł o d z i b y l i p o d d a n y m i j e d n e g o właściciela, uzyskanie pan w takiego zezwolenia n i e stanowiło większego problemu, trosce o własne i n t e r e s y gospodarcze dążył, a b y w zawierano j a k najwięcej małżeństw. Nie zezwalał gdyż jego dobrach natomiast dwór na o ż e n k i w i ą ż ą c e się z p r z e n o s i n a m i p o d d a n y c h d o i n n y c h dóbr. Mniej powszechne, ale w c a l e nierzadkie, p o d d a n y c h d o ożenku z w y z n a c z o n y m i gospodarczymi, a czasami wypadki zmuszania przez dwór k a n d y d a t a m i . W k o ­ j a r z e n i u m a ł ż e ń s t w chłopskich k i e r o w a ł a bami były się s z l a c h t a w ł a s n y m i zaś p o p r o s t u k a p r y s e m lub potrze­ fantazją. Z m u s z a n o d o m a ł ż e ń s t w a n i e t y l k o l u d z i m ł o d y c h , n p . s i e r o t y c z y córki gospodarzy Zakazy będące j e d y n a c z k a m i , l e c z n a w e t w d o w y dotyczące zawierania małżeństw i wdowców. z cudzymi poddanymi za­ w i e r a j ą i n s t r u k c j e i i n s t r u k t a r z e e k o n o m i c z n e dóbr m a z o w i e c k i c h , a n a w e t n i e k t ó r e i n w e n t a r z e . W Instruktarzu d l a będącego wówczas w ekonomicznym... jego posesji ks. A . J . Ogińskiego starostwa guzowskiego j a k w y n i k a z t e k s t u , d l a dóbr dziedzicznych), (a także, n a k a z u j e się a d m i n i s t r a c j i d ó b r : „ D o z i e r a ć , a b y s y n y n i e w y c h o d z i l i ze w s i , a c ó r k i o s o b l i w i e d o o b c y c h w ł o ś c i za m ą ż n i e szły..." leźć w Instrukcji dla ekonomów 4 0 Podobne zalecenia folwarcznych w dobrach bogate, możemy Nieborów zna­ z po- A . W.] A D P , sygn. 86, f. 6, r. 1762, oraz w i n n y m , k i e d y to o w c z a r z ze w s i S z y m b o r y (z. w y s z o g r o d z k a ) M a r c i n P e c z ożenił się z uprowadzoną p o t a j e m n i e p o d ­ danką z i n n y c h dóbr. T u r s к a, Oskarżeni oskarżają..., s. 129 (r. 1791). *> Polskie instruktarze ekonomiczne t. 2, W a r s z a w a 1929, s. 277. z końca XVII i XVIII w., w y d . S . P a w l i k , �MAŁŻEŃSTWA czątków X I X w . 4 1 verbis W XVIII 145 WIEKU o r a z w i n w e n t a r z u C z o s n o w a i M a ł o c i e z 1784 r . Chociaż t e g o r o d z a j u pressis CHŁOPSKIE ograniczenia znajdujemy zawierania przeważnie w małżeństw wyrażone źródłach d o t y c z ą c y c h własności z i e m s k i e j , b y ł y o n e p o w s z e c h n e , i t o n i e t y l k o n a 4 2 ex- większej Mazowszu, co p r o w a d z i ł o d o s w o j e g o r o d z a j u e n d o g a m i i w o b r ę b i e dóbr n a l e ż ą c y c h d o j e d n e g o właściciela. M i m o p o w s z e c h n o ś c i t e g o r o d z a j u z a k a z ó w , w y ­ pływających z o b a w y p r z e d utratą s i ł y r o b o c z e j , łatwo j e d n a k zauważyć, że osobiste i n t e r e s y poszczególnych właścicieli z i e m s k i c h przeważały n a d solidarnością klasową. T e n s a m s z l a c h c i c , nym ożenków k t ó r y zabraniał s w o i m d o i n n y c h włości, g o d z i ł się, a n i e k i e d y nawet podda­ zachęcał gospodarską j e d y n a c z k ę c z y w d o w ę d o m a ł ż e ń s t w a z p r z y c h o d n i e m , t y l k o objął o n gospodarstwo. byle Przychodzień t a k i n i e r z a d k o zbiegły z i n ­ n y c h dóbr, n a w e t jeśli n i e p r z y j m o w a ł o f i c j a l n i e p o d d a ń s t w a , t o p o o b ­ 4 3 jęciu g o s p o d a r s t w a i t a k wypełniał obowiązki pańszczyźniane. S a m a zasada z a w i e r a n i a małżeństw przez p o d d a n y c h w obrębie n a l e ż ą c y c h d o j e d n e g o w ł a ś c i c i e l a n i e b y ł a zresztą w pełni Ścisłe j e j p r z e s t r z e g a n i e , np. w d o b r a c h składających dóbr realizowana. się z jednej-dwu w s i i z a m i e s z k i w a n y c h p r z e z 15-20, a często i m n i e j r o d z i n , b y ł o n i e k i e d y w r ę c z n i e w y k o n a l n e , a t e g o r o d z a j u d r o b n a i średnia własność była szczególnie c h a r a k t e r y s t y c z n a dla Mazowsza. Przy ziemska tak niewielkiej p o p u l a c j i mogło n i e k i e d y brakować p o p r o s t u kandydatów w odpowied­ n i m w i e k u d o m a ł ż e ń s t w a . D o d a t k o w y m u t r u d n i e n i e m m o g ł y b y ć często w w a r u n k a c h w i e j s k i c h związki pokrewieństwa w myśl obowiązującego p r a w a kanonicznego i powinowactwa, uniemożliwiały N a l e ż y dodać, ż e l i c z n e z k o l e i k o m p l i k a c j e w które małżeństwo. u s t a l e n i u stosunków p o ­ k r e w i e ń s t w a w e w s i p a ń s z c z y ź n i a n e j p o w o d o w a ł a duża l i c z b a d z i e c i ślubnych 4 4 nie­ . W t e j s y t u a c j i s z l a c h t a z e z w a l a ł a n i e k i e d y n a zamążpójście p o d d a n k i d o i n n y c h włości n a zasadzie w y m i a n y . Niektóre z i n w e n t a r z y zawierają w z m i a n k i o córkach chłopskich w y d a n y c h z a m ą ż d o o k o l i c z n y c h w s i , z a k t ó r e d z i e d z i c n i e dostał j e s z c z e o d sąsiada „ r e k o m p e n s a t y 4 S ". W rewizji Instrukcje gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich z XVII i XVIII w. t. I I , w y d . B . B a r a n o w s k i , J . Bartyś i T . S o b c z a k , W r o c ł a w 1963, s. 340 ( i n s t r u k c j a z r. 1811). 41 4 2 A G A D , A r c h . P o t o c k i c h z Jabłonny 113, r. 1784. O f i c j a l n e przyjęcie poddaństwa zdarzało się r a c z e j w w y p a d k u l u d z i r z e ­ czywiście w o l n y c h . O d w u w y p a d k a c h „poddania się a k t a m i z a k r o c z y m s k i m i w p o d ­ d a ń s t w o " w o l n y c h o w c z a r z y ożenionych z p o d d a n k a m i ze w s i Wrońska i Trębki w z i e m i z a k r o c z y m s k i e j , w s p o m i n a i n w e n t a r z t y c h w s i z 1741 г., A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 36, k. 241v i 242v. 4 3 Przykłady trudności, j a k i e p o w o d o w a ł y t a k i e p r z y p a d k i p r z y z a w a r c i u żeństwa, podaje W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a , op. cit., s. 142-143. 4 4 mał­ Wieś Trębki, z. z a k r o c z y m s k a , A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 36, k. 242v, r. 1741 i C z a j k i również w z i e m i z a k r o c z y m s k i e j , A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 61, k. 374v, r. 1970. P o d o b n e przykłady z i n n y c h terenów P o l s k i podaje W i e r z b i c k a M i c h a l s k a , op. cit., s. 126. 4 5 10 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 �146 ANDRZEJ WOZNIAK zaś dóbr k a p i t u ł y pułtuskiej z n a j d u j e m y szły za m ą ż „ n a s t r o n ę " 4 6 osobną listę d z i e w e k , . Oprócz w y m i a n y które w y ­ p r a k t y k o w a n o również w n i e k t ó r y c h w y p a d k a c h zapłatę w g o t ó w c e z a ż o n ę d l a p o d d a n e g o * . W y ­ 7 j ą t k o w y w m a z o w i e c k i c h źródłach j e s t p r z y p a d e k o d n o t o w a n y w księdze r e w i z j i dóbr k a p i t u ł y p ł o c k i e j , k i e d y chłop i m i e n i e m P a w e ł ze w s i C z e r z niewo, s a m „kupił sobie żonę" Najbardziej żeństw 4 8 . jaskrawym przejawem chłopskich było niewątpliwie ingerencji d w o r u w sprawę zmuszanie poddanych do mał­ ożenku z w y z n a c z a n y m i przez pana k a n d y d a t a m i . W p r z y p a d k a c h , o których m ó ­ w i ą źródła m a z o w i e c k i e , decyzje d w o r u wynikały z pobudek n y c h . T a k n p . J a w o r s k a , właścicielka w s i G r o d z i e c z z i e m i ekonomicz­ zakroczymskiej, w y m i e n i a w i n w e n t a r z u t e j ż e w s i p o d d a n e g o i m i e n i e m J a n z następującą u w a g ą : „ ż o n a j e g o T e r e s a , z k t ó r ą m g o d r u g i t y d z i e ń j a k ożeniła, z p i e r ­ wszą zaś żoną d z i e c i m a p i ę c i o r o " dziedziczka prawdopodobnie darstwa i wynikającymi ności. Z p o d o b n y c h , (pod Bodzanowem) 4 9 . Decyzję o ożenku w d o w c a w obawie stąd trudnościami w e g z e k w o w a n i u j a k się w y d a j e , wydała przyczyn gospodarską dziedziczka córkę przymusu przy nych 5 1 fantazji po o j c u żony 5 0 za . bawiącego a niekiedy się w swatanie po prostu swoich było podda­ . Wieś 4 6 dziedzica Bykalonkę z a w i e r a n i u m a ł ż e ń s t w m o g ł o zresztą w y ­ pływać także z p o b u d e k p o z a e k o n o m i c z n y c h , wynikiem zeń p o w i n ­ w s i Szczytno Mariannę m i e j s c o w e g o p a r o b k a i kazała m u objąć g o s p o d a r s t w o Stosowanie podjęła p r z e d p o d u p a d n i ę c i e m jego- g o s p o ­ Jaszczołty w dobrach kapituły płockiej, ADP, sygn. В 177, к. 148, г. 1756. Przykładem 4 7 ziora w Miłosierdzia. W do może być ugoda między M . Wyszyńskim, właścicielem w s i J e ­ z. c z e r s k i e j (później swojej poddanej Wyszyńskich własność W a l i c k i c h ) , a przełożoną w a r s z a w s k i c h S S . myśl tej ugody S S . Miłosierdzia zrzekają ze w s i J a z g a r z e w , chłopa z J e z i o r . małżeństwa poddanki Umowa z Jazgarzewa która zastrzega pozostają I A/52, r. 1740. P o d o b n e wiadomości z a w i e r a a k t przyjęcia oblatowany poddaństwa w przez Wyszogrodzie. wyszła niejakiego jednak, w się z a sumę 60 zł p r a w z a mąż z a należącego że d z i e c i z tejże w s i . A G A D , Gąsiaka z Grodkowa, z Wilkowych należy...", ska, którą, w i e m Mateusz w Księżych T u r ska, dobrze, służbie W. daty) synach Gąsiak Grodkowskiego że zapłacił n i e b o s z c z y k w.w.j.mć.p. s t a r o s t a z a ­ w Grodkowie z a ugodą z księżami cit., 131; por. op. M. ze w s i R o g u s z y n , O s w o i c h pożenionych w R o g u s z y n i e mówi: „Kacper wziął z a żonę dziewkę dziedziczną j.mć.p. Z y g m u n t a kroczymski, Arch. X V I I I - w i e c z n y (bez dokładnej Stanisława do poprzedniego s. urodzony, wziął czerwieńskimi, również z a żonę do których dziewkę ta wieś W i e r z b i c k a - M i c h a l ­ op. cit., s. 126. 4 8 A D P , s y g n . 86, f. 6, r. 1762. 4 9 A G A D , Grodź. Z a k r o c z . r e i . 61, k. 693-693v, r. 1759. 5 0 T u r s к a, op. cit., s. 41. 51 Baranowski, Kultura ludowa..., s. 326. Wiadomości a u t o r a odnoszą się do sąsiadującego z M a z o w s z e m polski kich — (m.in. w o j . łęczyckiego, rawskiego). a także części przytaczane terenu tzw. Wschodniej jednego z województw przez Wielko­ mazowiec­ �MAŁŻEŃSTWA W CHŁOPSKIE W XVIII p u b l i c y s t y c e I I p o ł o w y X V I I I w . zajmującej sprawa ograniczenia swobody 147 WIEKU się k w e s t i ą chłopską z a w i e r a n i a małżeństw była jedną z najczę­ ściej p o r u s z a n y c h . W ś r ó d p r z e c i w n i k ó w t z w . k o n s e n s u m a ł ż e ń s k i e g o m o ż ­ n a znaleźć n a w e t l u d z i , k t ó r y c h p o g l ą d y n a s p r a w ę p o d d a ń s t w a i p a ń ­ szczyzny były dalekie o d l i b e r a l n y c h . D o t a k i c h należy n p . występujący pod pseudonimem ks. T r y n i t a r z a Ignacy G r a b o w s k i autor wydanej w r o k u 1790 b r o s z u r y Dopytanie się u przodków czułości ku poddanym autorowi odpowiedzi, czyli dodatku do księgi o poddanych polskich... w r. 1789 odpowiadające, w k t ó r e j o p o w i a d a się z a u t r z y m a n i e m s t o ­ wydrukowanej sunków pańszczyźnianych . W p o l e m i k a c h , j a k i e s p r a w a konsensu 32 p a t r y w a n a w kontekście całości k w e s t i i chłopskiej w ó w c z a s p u n k t e m odniesienia b y ł często p r o j e k t Zbioru A u t o r postulował zniesienie chłopskich 5 3 konsensu A. praw... z wyjątkiem wdów roz­ wywoływała, Zamoyskiego. i jedynaczek . Z dosyć s z e r o k i e g o g r o n a p u b l i c y s t ó w I I p o ł o w y X V I I I w . d o m a g a j ą ­ c y c h się c a ł k o w i t e g o zniesienia ograniczeń w z a w i e r a n i u małżeństw d o n a j b a r d z i e j z n a n y c h n a l e ż ą : S. S t a s z i c , P . ŚW i t k o w s k i 5 1 ski. W wydanej 5 5 i J . Pawlikow­ a n o n i m o w o w r o k u 1788 b r o s z u r c e O poddanych polskich J . P a w l i k o w s k i , d o m a g a j ą c się w o l n o ś c i d l a c h ł o p ó w , n a p i e r w s z y m miej­ scu w y m i e n i a sprawę zniesienia k o n s e n s u małżeńskiego: „Najpierwsze w o l ­ ności p o d d a n y c h dzicom wolno chciałbym mieć p r a w o n a d dziećmi, j a k ą r o d z i c e wydawać n a wsie z wybiorem..." 5 6 cudze obwarowania mieć takiej władzy r o ­ p o w i n n i , t o jest, córki i m ł o d y m a b y i m było żenić się, g d z i e zechcą . Omawiając zasady d o b o r u współmałżonka i różnego r o d z a j u przeszko­ dy, które ograniczały możliwości p o d d a n e g o w t y m w z g l ę d z i e p o m i j a l i ­ śmy dotychczas kwestię małżeństw międzystanowych, c h e c k i c h i chłopsko-mieszczańskich. N a s u w a z położeniem społecznym i sytuacją małżeństwa były szlachty tego rodzaju prawną zawierane. chłopa Chociaż w z w i ą z k i m a ł ż e ń s k i e chłopsko-szlacheckie dopuszczalne, t j . chłopsko-szla- się p y t a n i e , c z y w związku pańszczyźnianego opinii przeciętnej uważane były za n i e ­ t o j e d n a k z d a r z a ł y się o n e , a l e n i e w ą t p l i w i e dosyć r z a d k o . Małżeństwa z chłopami zawierała przede w s z y s t k i m d r o b n a szlachta, z a ­ możnością i p o z i o m e m często n i e w i e l e się o d n i c h różniąca. T a k i e w ł a ś n i e p r z y p a d k i z n a n e są r ó w n i e ż z t e r e n u M a z o w s z a , g d z i e t a d r o b n a s z l a c h t a była szczególnie liczna. T a k n p . i n w e n t a r z w s i Humięcino w z i e m i w y - 5 2 Materiały do dziejów sejmu czteroletniego, opr. J . Woliński, J . Michalska, E . R o s t w o r o w s k i , W r o c ł a w 1965, s. 270. 53 Próby 5 4 S. reform t. I , W a r s z a w a 5 5 wania 5 6 P. włościańskich..., s. 218, 219. Staszic, Przestrogi dla Polski, [w:] Pisma filozoficzne i społeczne, lub słusznego umiarko­ 1954, s. 289. Switkowski, poddaństwa, Porady [w:] Próby J. P a w l i k o w s k i , reform i środki do zniesienia włościańskich..., s. 187. O poddanych polskich, Kraków 1788, s. 89. �148 ANDRZEJ szogrodzkiej WOŻNIAK w y m i e n i a chłopa p r z e z w i s k i e m K r y c h a c o ż e n i o n e g o ze s z l a ­ chcianką i o d r a b i a j ą c e g o w r a z z n i ą p a ń s z c z y z n ę 5 1 . Chociaż w i ę c , j a k p i ­ sze J . M a c i s z e w s k i , „szlachcianka poślubiająca chłopa n i e traciła osobiste­ go s z l a c h e c t w a i w d o k u m e n t a c h p r a w n y c h tytułowana była urodzoną a l b o szlachetną" 58 , t o poza p r a w e m do z a c h o w a n i a wolności osobistej, p r z y w i l e j t e n n i e w i e l e znaczył. D o w y j ą t k o w y c h należy zaliczyć p r z y p a d e k , w k t ó ­ r y m p a n u w a l n i a ł chłopa z p o d d a ń s t w a w z w i ą z k u z j e g o małżeństwem ze szlachcianką, j a k t o u c z y n i ł A d a m W ą g r o d z k i , p i s a r z g r o d z k i i ski ziemi zakroczymskiej skiego . 5 9 w s t o s u n k u do swego poddanego ziem­ Jana K i e r a l - M a ł ż e ń s t w a z p o d d a n y m i b y ł y d l a osób p o c h o d z e n i a szlachec­ k i e g o w y r a ź n ą degradacją społeczną, m o ż n a w i ę c przypuszczać, ż e zawie­ r a l i j e przeważnie c i s a m i ludzie, którzy n i e r z a d k o z b r a k u środków do życia z a s i l a l i rzeszę t z w . „ l u ź n y c h " z małżeństwami szy 60 , p o d o b n i e p r z e d s t a w i a ł a się s p r a w a chłopsko-mieszczańskimi, chociaż ze w z g l ę d u n a m n i e j ­ d y s t a n s s p o ł e c z n y d z i e l ą c y c h ł o p ó w o d s t o j ą c y c h najniżej w hierar­ c h i i s w e g o s t a n u m i e s z c z a n , b y ł y o n e m o ż e z j a w i s k i e m n i e c o częstszym KOJARZENIE MAŁŻEŃSTW. 6 1 . WESELE S t w i e r d z e n i e , ż e s z l a c h t a starała się, a b y w j e j d o b r a c h chłopi zawie­ r a l i j a k najwięcej małżeństw może brzmieć paradoksalnie, wziąwszy p o d u w a g ę t o , c o zostało w c z e ś n i e j powiedziane o roli dworu przy doborze małżonków. W rzeczywistości j e d n a k b y ł y t o t y l k o różne sposoby reali­ z o w a n i a t e j samej t e n d e n c j i d o ilościowego zwiększania „osiadłości" chłop­ s k i c h , którą W . K u l a u w a ż a za j e d n ą z p o d s t a w o w y c h d l a g o s p o d a r k i f o l ­ warcznej 6 2 . D w ó r zachęcał p o d d a n y c h d o z a w i e r a n i a m a ł ż e ń s t w n i e t y l k o z t e g o p o w o d u , ż e d o p i e r o p a r a małżeńska m o g ł a s t w o r z y ć j e d n o s t k ę g o ­ spodarczą, l e c z r ó w n i e ż n i e zasadniczej dlatego, że posiadanie rodziny w pewnej, m i e r z e , z a p o b i e g a ł o ź b i e g o s t w u i w sposób b a r d z i e j choć ścisły w i ą z a ł o p o d d a n e g o ze społecznością w i e j s k ą . W XVIII-wiecznej w s i mazowieckiej istniał c a ł y s y s t e m p o d d a n y c h do z a w i e r a n i a małżeństw, polegający « AGAD, 5 8 J. Maciszewski, 5 9 W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a , Szlachta N. A s s o r o d o b r a j , przemyśle p o l s k i m epoki polska i jej państwo, zachęcania pokrywaniu G r o d z k i e C i e c h a n o w s k i e r e l a c j e I I , 53, k. 304, X V I I I 6 0 w na przez w. (b.d.). Warszawa 1968, s. 140. op. cit., s. 128. Początki klasy stanisławowskiej, robotniczej, Warszawa problem rąk 1966,' s. 48-49. roboczych W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a , op. cit., s. 129, tamże p r z y p a d e k małżeń­ s t w a chłopsko-mieszczańskiego w e w s i B o g a t e w z. c i e c h a n o w s k i e j , A n t o n i N a r z y m s k i , b i s k u p s u f r a g a n pułtuski, dziedzic tej w s i , zobowiązał się dać wolność p o t o m ­ s t w u z r o d z o n e m u z małżeństwa jego p o d d a n e g o P i o t r a Sadłowskiego, m a j s t r a ś l u ­ s a r s k i e g o z mieszczanką (s. 130). 6 1 W. K u l a , s z a w a 1962, s. 65. 6 2 Teoria ekonomiczna ustroju feudalnego. Próba modelu, War­ �MAŁŻEŃSTWA d w ó r części w y d a t k ó w CHŁOPSKIE związanych W XVIII z i c h zawarciem. sposobu k o j a r z e n i a małżeństw i zwyczajów można powiedzieć. P r a w d o p o d o b n i e ograniczeniem znacznie, w kręgu kandydatów porównaniu z w N a t e m a t samego z t y m związanych związku z o m a w i a n y m do małżeństwa, okresem 149 WIEKU również pouwłaszczeniowym, i niewiele wcześniej one były uproszczone. W m a ł y c h , j e d n o - d w u w i o s k o w y c h d o b r a c h p r z y s z l i m a ł ż o n k o w i e z n a l i się najczęściej o d dzieciństwa. W w i ę k s z y c h m ł o d y p a r o b e k m ó g ł s o b i e u p a ­ t r z y ć k a n d y d a t k ę n a ż o n ę n a j a r m a r k u , w kościele c z y n a w e s e l u . n i e wyglądała sprawa Podob­ z pośrednictwem swatów czy r a j ków, z którego k o ­ r z y s t a n o znacznie c h y b a rzadziej niż w I I połowie X I X w . N i e w s p o m i n a o n i c h opisujący z w y c z a j e w s i mazowieckiej ł ę b i o w s k i , pisząc, ż e „ m ł o d y M a z u r Panie ojcze czy w y d a c i e s a m z p o c z ą t k ó w X I X w . Ł. G o ­ się oświadcza o j c u , m ó w i ą c : za m n i e s w o j ą c ó r k ę M a r y n ę , c z y n i e ? b o o n a m i się b a r d z o spodobała i z a r o b y ś m a d a l i n a z a p o w i e d z i , a jeśli n i e w y ­ d a c i e z a m n i e M a r y n y , t o się m u s i m y d r u g i e j p o s t a r a ć " 6 3 . Idąc w t e g o r o ­ d z a j u o d w i e d z i n y d o d o m u p a n n y , ze s w a t e m c z y bez, m ł o d y ze sobą w ó d k ę . Z w y c z a j t o zresztą p o w s z e c h n y przynosił nie t y l k o na Mazowszu, u t r z y m u j ą c y się i o b e c n i e . X V I I I - w i e c z n a ś p i e w k a l u d o w a , p r a w d o p o d o b ­ nie mazowiecka mówi: A mój miły M a c i e k D o Kaśki się zaciekł N i e postawił f l a s z k i Nie dali m u K a ś k i . M W niektórych w y p a d k a c h , g d y d w o r o w i zależało n a c z y i m ś ożenku starającemu się o d z i e w c z y n ę d a w a n o z d w o r s k i e j k a r c z m y w ó d k ę n a ó w n i e z b ę d n y poczęstunek. T a k i w ł a ś n i e w y p a d e k został o d n o t o w a n y w r a ­ c h u n k a c h k a r c z m y należącej d o W a l i c k i c h S t a r e j W s i : „ A n t o n i e m u Przy­ b y s z o w i n a z a l o t y , a b y się p r ę d z e j o ż e n i ł . G o r z a ł k i k w a r t 3 i p i w a g a r n ­ cy 6" 6S . Chodziło niewątpliwie o u t r z y m a n i e w e w s i przez ożenek o w e g o przybysza Antoniego. O pieniądzach pożyczonych chłopu n a wspomina inwentarz w s i Trzepowo w ziemi zakroczymskiej W czasie o ś w i a d c z y n rodzicom narzeczonej, 6 6 zaręczyny . c z y l i t z w . „ z a l o t ó w " ', 67 czy też p r z e d zaręczynami, o m a w i a n o r ó w n i e ż sprawę p o s a g u . Ponieważ c h ł o p p a ń s z c z y ź n i a n y n i e d y s p o n o w a ł n a o g ó ł ziemią, p o s a g t e n składał 6 3 Gołębiowski, op. cit., s. 59-60. 6 4 C . H e г n a s, kalinowym dowej « ze zbiorów 5 6 6 W polskich XVIII lesie. wieku, Tom drugi. Antologia polskiej pieśni lu­ W a r s z a w a 1965, s. 131. A G A D , A r c h . M . W . I A/36, r. 1778/79. „TJ Łukasza P a c a pożyczonych n a zaręczyny tynfów 3 g r 5 " , A G A D , Grodz­ k i e Z a k r o c z . r e i . 77, k. 103v, r. 1764. 6 7 K. „Iść n a z a l o t y j e s t to samo, co oświadczyć się r o d z i c o m i p a n n i e o rękę". Kozłowski, zowsza Czerskiego, Lud. Pieśni, podania, baśni, zwyczaje i przesądy wraz z tańcami..., W a r s z a w a 1867-74, t. 210. ludu z Ma­ �150 ANDRZEJ WOZNIAK się p r z e w a ż n i e z p i e n i ę d z y , s p r z ę t ó w i i n w e n t a r z a ż y w e g o łach ź r ó d ł o w y c h . W materia­ chłop­ s k i c h c ó r e k są dosyć skąpe. W s p o m i n a j ą o n e j e d y n i e o d a w a n i u w posagu czy najwyżej paru zasadniczą część s k ł a d o w ą Jeszcze w pierwszej 6 9 wiadomości 6 8 n a t e m a t wyposażenia jednej z Mazowsza s z t u k bydła, s t a n o w i ą c y c h n i e w ą t p l i w i e jego . połowie X I X w . istniał n a M a z o w s z u zwyczaj, ż e „ o j c o w i e łączącej się p a r y p r z e d w e s e l e m p r z y c h o d z i l i d o d z i e d z i c a r a ­ dzić się j a k p o w i a d a l i s t a r s z e j g ł o w y m a ł ż e ń s t w o " . N a parę d n i p r z e d w e s e l e m formalnością, gdyż o zamierzonym i prosić o pozwolenie było t o j e d y n i e ożenku dziedzic na zwyczajową wiedział już wcze­ śniej i w y r a ż a ł nań z g o d ę , jeśli n i e k o l i d o w a ł o t o z j e g o i n t e r e s a m i . B y ć może, właśnie p r z y o k a z j i tego oficjalnego „błogosławieństwa" uzyskiwa­ no o d d w o r u p o m o c materialną n a w y p r a w i e n i e wesela. W y p r a w i a n i e w e ­ sel przez dwór czy chociażby częściowe i c h f i n a n s o w a n i e b y ł o b o w i e m XVIII-wiecznej w s i mazowieckiej p r a k t y k ą dość p o w s z e c h n ą . w Najwięcej m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h n a t e n t e m a t o d n o s i się d o dóbr p r y w a t n y c h , a l e pojedyncze-wzmianki świadczą, że f i n a n s o w a l i chłopskie w e s e l a również niektórzy posesorzy dóbr kościelnych i królewszczyzn. C y t o w a n y w c z e ś n i e j Instruktarz ekonomiczny... d l a dóbr d z i e d z i c z n y c h ks. A . J . Ogińskiego i będącego w j e g o posesji s t a r o s t w a g u z o w s k i e g o n i e t y l k o określa w p . 9 p a r . X I r o z m i a r y z a p o m ó g u d z i e l a n y c h c h ł o p o m n a wesela ( w t y m w y p a d k u t y l k o ilość p i w a i w ó d k i ) , l e c z w y j a ś n i a także, j a k i e m u c e l o w i mają o n e służyć: Dozierać, a b y s y n y n i e w y c h o d z i l i ze w s i , a córki o s o b l i w i e bogate, do o b c y c h włości z a mąż n i e szły, dlatego zachęcać należy i szukać sposobów 'do częstych ś l u b ó w i w e s e l , n a które n a z n a c z a się w d z i e d z i c z n y c h d o b r a c h gorzałki g a r c y d w a , p i w a b e c z e k d w i e w g a r c y trzydzieści sześć, w s t a r o s t w a c h zaś gorzałki g a r n i e c , p i w a b e c z k a j e d n a w g a r c y trzydzieści sześć, które z a ordynacyją J . P a n a g u b e r ­ n a t o r a w y d a n e być p o w i n n y ™. Szczególnie o b f i t e wiadomości dotyczące zapomóg n a w e s e l a zawiera­ ją i n w e n t a r z e i r a c h u n k i z dóbr B a z y l e g o W a l i c k i e g o . T a k n p . i n w e n t a r z d ó b r Ł ę c z e s z y c e w y z n a c z a n a chłopskie w e s e l a p o 2 ć w i e r c i żyta, 1 ć w i e r ­ c i pszenicy, 4 garnce g r o c h u , 2 k w a r t y soli, 2 „ m i r k i " 30-garncowe p i w a , 2 g a r n c e g o r z a ł k i i 4 zł „ n a m i ę s o " niędzy d a w a n o n a wesela w 7 1 . P o d o b n e ilości a l k o h o l u , zboża i p i e ­ i n n y c h dobrach Walickiego. Z rachunków G o ł ę b i o w s к i, op. cit., s. 220, oraz c y t o w a n a wcześniej b r o s z u r a T . D ł u s s k i e g o z 1780 r. Próby reform włościańskich..., s. 30. 6 8 „Szymon...ożenił się z córką W a w r z e ń c a P a r z e n i e c k i e g o , po n i e j wzioł k r o w ę w p o s a g u " , w C z e r z n i e w i e (dobrach k a p i t . pułt.), A D P , sygn. 86, k. 58 (post 1780). Także w s p r a w i e o p o m i a r gruntów g r o m a d h o l e n d e r s k i e j i chłopskiej T r o s z y n a i T r o s z y n k a można znaleźć wzmiankę o d a w a n i u bydła (bez określenia ilości) w posagu. A G A D , Księgi m i e j s k i e Gąbina 8 ( D i s s o l u t a r a d z i e c k i e i wójtowskie), post 1765. 69 70 Polskie 7 1 A G A D , A r c h . M . W . I . A/115, r. 1794. instruktarze ekonomiczne..., s. 277. �MAŁŻEŃSTWA wynika wprawdzie, CHŁOPSKIE W XVIII 151 WIEKU że zapomóg u d z i e l a n o w s z y s t k i m — c y m się p o r a z p i e r w s z y , j a k i w d o w c o m , zarówno żenią­ gospodarskim s y n o m i parob­ k o m ( n i e k i e d y n a w e t p r z y c h o d n i m ) , ale i c h wysokość n i e była j e d n a k o w a . Na przykład rzemieślnicy odrabiający niewielką o p o ł o w ę m n i e j p i w a i w ó d k i niż s y n o w i e pańszczyznę gospodarzy 72 dostawali . Wartość wyda­ w a n y c h n a j e d n o w e s e l e p r o d u k t ó w w y c e n i a n o n a 30 d o 65 zł. W w l a t a c h 1785-1795 w pomóg 27 o s o b o m . 7 3 d o b r a c h łęczeszyckich u d z i e l o n o W sumie „weselnych" l a t a c h 1773-1797 w y d a t k i n a w e s e l a za­ chłopskie są r ó w n i e ż stałą p o z y c j ą w r a c h u n k a c h i n n y c h dóbr W a l i c k i e g o — k l u c z y małowiejskiego i bełskiego 7 4 . Z n a c z n i e m n i e j dokładne są w i a d o m o ś c i d o ­ t y c z ą c e f i n a n s o w a n i a w e s e l chłopskich w i n n y c h w s i a c h p r y w a t n y c h i n a ­ leżącej d o k a p i t u ł y płockiej w s i G ó r k i . O g r a n i c z a j ą się o n e d o k r ó t k i c h w z m i a n e k stwierdzających, że dziedzic l u b posesor j e d n e m u czy k i l k u p o d d a n y m 7 S w s i „sprawił w e s e l e " . I n n ą f o r m ą zachęty d o z a w i e r a n i a m a ł ż e ń s t w b y ł o w y w i e r a n i e przez d w ó r n a c i s k u n a proboszczów, a b y n i e p o b i e r a l i o d chłopów z b y t w y s o k i c h o p ł a t za śluby. I t a k w Instruktarzu d l a dóbr k s . Ogiń­ ekonomicznym... skiego z n a j d u j e m y w p . 11 p a r . X I zalecenie: „ W c h r z t a c h , ślubach, p o ­ grzebach, ażeby p o d d a n i z d z i e r a n i n i e b y l i , m a dopatrzeć J . P a n e k o n o m wcześnie umówiwszy się z J . X . p l e b a n e m i p r o b o s z c z e m , wyciągali, co i m jest a l o c i o r d i n a r i o p o z w o l o n e m " 7 6 aby to t y l k o . A n k i e t a z 1785 г., n a którą w i n n i b y l i o d p o w i e d z i e ć k o n t r o l u j ą c y w s i e K s i ę s t w a Ł o w i e c k i e g o l u s t r a t o r z y , z a w i e r a ł a m . i n . p y t a n i e , c z y p o d d a n i „ n i e sarkają opłatę o d ślubu, c h r z t u i p o g r z e b ó w " 7 7 n a dużą . R a p o r t y kontrolerów z tego sa­ m e g o r o k u z a w i e r a j ą w i a d o m o ś c i o s k a r g a c h z 10 w s i , ż e opłaty, s z c z e g ó l ­ n i e za śluby i p o g r z e b y , są w i c h p a r a f i a c h z b y t w y s o k i e 7 8 , nie wiemy j e d n a k w j a k i m s t o p n i u s k a r g i t e zostały p r z e z administrację w z i ę t e p o d u w a g ę . J a k się w y d a j e , m o ż l i w o ś c i k o n t r o l o w a n i a i o g r a n i c z a n i a opłat za chrzciny i pogrzeby miały jedynie tak wysoko j a k p r y m a s M . P o n i a t o w s k i (chociażby z r a c j i postawione osobistości, s w o j e g o urzędu), czy n p . k s . A . J . Ogiński. W ł a ś c i c i e l e m n i e j s z y c h d ó b r w o l e l i n i e psuć s o b i e s t o - 7 2 7 3 A G A D , A r c h . M . W. I . A/16, r. 1785. A G A D , A r c h . M. W. I A/115, l a t a 1785-1795. 7 4 A G A D , A r c h . M. W. I A/35, I A/36, I A/37, z l a t 1772-1797. 75 N a przykład wieś G r a b i e koło Gąbina. A G A D , radz. i wójt.) Oskarżeni post 1765, w. oskarżają..., Szymbory s. 129 o r a z wieś w Księgi m i e j . Gąbin 8 (dissol. z, w y s z o g r o d z k i e j , kapituły płockiej r. Górki, 1791, T u r s k a , której posesor sprawił w e s e l e t r z e m chłopom, A D P , sygn. 86, k. 22, r. 1779. 7S Polskie instruktarze 77 Supliki chłopskie ekonomiczne..., XVIII w. c y t . w y d . , s. 277. z archiwum prymasa Michała Poniatowskiego, w y d . J . L e s k i e w i c z , J . M i c h a l s k i , W a r s z a w a 1954. 7 8 Skarżyły się ślub 8-10 zł), Supliki wsie: Zduny, Strubienice, Szymonowice, Rząśno (opłata za chłopskie..., s. 125-126; M a u r z y c e (7-8 zł), tamże, s. 158; C h r u ś - lin, L i s i e w i c e , M y s t k o w i c e Krępa (3-6 zł), tamże, s. 199. (6-10 zł), tamże, s. 180; Guźnia (5-8 zł), tamże, s. 195; �152 ANDRZEJ sunków z m i e j s c o w y m i WOŹNIAK proboszczami j a k i m k o l w i e k wtrącaniem się w s p r a w y i c h dochodów. W XIX-wiecznej w s i mazowieckiej wesela odbywały się najczęściej w miesiącach j e s i e n n y c h p r z e d A d w e n t e m i p o B o ż y m N a r o d z e n i u w o k ­ resie w zapustnym 7 9 . Obliczenia ilości m a ł ż e ń s t w p o s z c z e g ó l n y c h miesiącach r o k u w pozwalałyby stwierdzić, że p o d o b n i e cach z i m o w y c h chłopskich p a r a f i i pułtuskiej było i w zawieranych (lata 1781-1791) wieku XVIII. W miesią­ ( s t y c z n i u i l u t y m ) z a w a r t o m i a n o w i c i e o k o ł o 55°/o o g ó l ­ n e j l i c z b y małżeństw, a w j e s i e n n y c h ( w październiku i l i s t o p a d z i e ) około 30°/o . P r a w i d ł o w o ś ć t a w i ą ż e się z a r ó w n o z c h ł o p s k i m r o k i e m g o s p o ­ 80 d a r c z y m i obrzędowym, j a k k a l e n d a r z e m kościelnym. W miesiącach j e - s i e n n o - z i m o w y c h , p o z a k o ń c z e n i u n a j p i l n i e j s z y c h robót, r o d z i n a chłopska d y s p o n o w a ł a s t o s u n k o w o n a j w i ę k s z ą ilością w o l n e g o c z a s u i k o n i e c z n y c h do w y p r a w i e n i a wesela, i mimo dworskich produktów. Okres t e n przedzielony Boże Narodzenie Adwentu, w zapomóg, zasobów był 4 t y g o d n i a m i którym Kościół gotówki poprzedzającego n i e zezwalał na śluby. P o B o ż y m N a r o d z e n i u s z c z e g ó l n i e l i c z n e b y ł y w e s e l a w czasie zapustów. P ó ź n i e j n a s t ę p o w a ł w y k l u c z a j ą c y w e s e l a długi o k r e s p o s t u , n a s t ę p n i e zaś czas w i o s e n n y c h r o b ó t p o l o w y c h i p r z e d n ó w e k . J a k podaje O. K o l b e r g , do l a t m n i e j więcej 40-tych X I X w. śluby o d b y w a ł y się z a w s z e w n i e d z i e l ę , p ó ź n i e j r o z p o r z ą d z e n i e m w ł a d z k o ś c i e l ­ n y c h p r z e n i e s i o n e zostały n a p o n i e d z i a ł e k . 8 1 Materiały źródłowe z XVIII w . n i e zawierają żadnych danych, na p o d s t a w i e których moglibyśmy wnioskować, j a k wyglądały wówczas n a M a z o w s z u obrzędy weselne. Niewątpliwie podstawowe i c h elementy były p o d o b n e l u b t a k i e same, j a k w z n a n y c h n a m z l i c z n y c h opisów e t n o g r a f i ­ cznych weselach z p i e r w s z y c h d z i e s i ą t k ó w l a t p o uwłaszczeniu. Przema­ w i a z a t y m n a j s t a r s z y , b o odnoszący się d o p o c z ą t k ó w X I X w . o p i s w e s e ­ l a c h ł o p s k i e g o n a M a z o w s z u w p r a c y Ł. G o ł ę b i o w s k i e g o Lud polski 82 . Zachodzące w ciągu X I X w . z m i a n y w obrzędowości w e s e l n e j , j a k już w s p o m n i a n o , n i e miały zasadniczego c h a r a k t e r u . P o d s t a w o w e elementy j a k n p . rozpleciny, poważniejszym błogosławieństwo rodziców, o c z e p i n y modyfikacjom. Zmiany te polegały — — n i e ulegały przede wszystkim, choć o c z y w i ś c i e n i e w y ł ą c z n i e , n a w y r u g o w a n i u ze z w y c z a j ó w związa­ n y c h z w e s e l e m i z s a m e g o obrzędu w e s e l n e g o t y c h elementów, które p o d ­ kreślały zależność c h ł o p a o d d w o r u . Zagadnienie czeniowej, p r z e m i a n , j a k i e następowały w k u l t u r z e w s i pouwłasz- n i e z m i e r n i e r z a d k o znajdowało odbicie w etnograficznej X I X w . D o wyjątków zaliczyć polskiej literaturze można mało dziś znany z b i ó r pieśni, p o d a ń i z w y c z a j ó w l u d o w y c h z M a z o w s z a C z e r s k i e g o K . K o 7 9 К o z ł o w s к i, op. cit., s. 211. 8 9 A D P , s y g n . 879, k. 71-87. Mazowsze, 8 1 O. K o l b e r g , 1 2 Gołębiowski, cz. I I I , W a r s z a w a op. cit., s. 59-63. 1963, s.. 180. �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII 153 WIEKU złowskiego. Po opisie w e s e l a chłopskiego z l a t 6 0 - t y c h X I X w . w s p o m i n a a u t o r o n i e k t ó r y c h n i e p r a k t y k o w a n y c h już w ó w c z a s z w y c z a j a c h z cza­ sów pańszczyźnianych i w y p o w i a d a parę n i e z w y k l e i s t o t n y c h u w a g o p r z y ­ czynach i c h z a n i k u : „Przed l a t y , k u w i e l k i e m u z a w s z e z m a r t w i e n i u rządców i ekonomów, w e s e l a nigdy krócej n i e t r w a ł y n a d tydzień — n a j p i l n i e j s z a chociażby była w p o l u r o ­ bota, jeżeli w e w s i l u b w drugiej było wesele, n i e było co robić, t y l k o o d d a w s z y się l o s o w i c i e r p l i w i e czekać, póki n i e p r z e j d z i e w e s e l n y tydzień i w ó d k a z głowy chłopom nie w y s z u m i . P o w e s e l u dopiero następowały gęste i częste r a z y — ale to w s z y s t k o n a próżno — był to już t a k i z w y c z a j , a z w y c z a j u chłopa, zwłaszcza t a k i , do którego wchodziła z a b a w a l u b wódka, był p r a w e m świętym, n i e t y k a l n y m , którego strzegł j a k o k a w głowie. Dziś i n a c z e j , r z a d k o posłyszeć o w e s e l u , które by tydzień trwało, a po większej części ograniczają się t e r a z n a trzydniówce. R a d y k a l n a z m i a n a , j a k i e j od p e w n e g o c z a s u ulegał o d w i e c z n y b y t n a s z y c h w ł o ś ­ c i a n , n i e mogła pozostać bez ogromnego w p ł y w u n a i c h z w y c z a j e i t r a d y c j e . O s t a ­ t e c z n i e z e r w a n y został węzeł p a t r i a r c h a l n y , który niegdyś łączył p a n a z chłopkiem, p i l n o t e m u s t a t n i e m u zakosztować n o w e j s w o b o d y , i a n i chce wiedzieć o z w y c z a ­ j a c h , j a k i c h się t r z y m a l i ojcowie' względem panów. T a k np. b y w a ł p r z e d l a t y z w y c z a j , który j e s z c z e p r z e d 1846 r. zapamiętam, że ojcowie łączącej się p a r y , p r z e d w e s e l e m , p r z y c h o d z i l i do d z i e d z i c a radzić się, j a k p o w i a d a l i s t a r s z e j g ł o w y i prosić o p o z w o l e n i e i błogosławieństwo d l a s w y c h dzieci. P o w e s e l u znów, t r z e ­ ciego d n i a (we w t o r e k ) z w y k l e oboje państwo młodzi p r z y c h o d z i l i z r a n a do d w o r a , przynosząc państwu w ofierze k a w a ł e k c i a s t a pszennego i s e r a . N a z y w a ł o się to s t o l i n a m i , może j a k o pochodzące ze stołu, to j e s t z w i e c z e r z y spożywanej drugiego d n i a ( w poniedziałek) — i z a ofiarę tę nowożeńcy h o j n i e b y w a l i w y n a g r a d z a n i [...] A l e z w y c z a j t e n już d a w n o poszedł w z a p o m n i e n i e — a t a k s a m o w i e l e t r a d y c j i i pamiątek, d a w n y c h stosunków, d a w n e g o społeczeństwa" . 83 Mówiliśmy dotychczas o r o l i , jaką w k w e s t i i k o j a r z e n i a i zawierania małżeństw, a t y m s a m y m r ó w n i e ż oddziaływania n a kształtowanie przy­ szłej r o d z i n y chłopskiej, o d g r y w a ł d w ó r . Cała j e g o działalność w t e j d z i e ­ dzinie była w y r a z e m określonej polityki populacyjnej, dostosowanej do p o t r z e b g o s p o d a r k i f o l w a r c z n e j . C z y j e d n a k o m ó w i o n e s p o s o b y i środki — przede w s z y s t k i m ekonomiczne — były j e d y n y m i , jakie stosowano? Pomi­ j a l i ś m y t u d o t ą d z u p e ł n i e r o l ę K o ś c i o ł a . N a s u w a się z a t e m p y t a n i e , j a k i e m i e j s c e w n a u k a c h g ł o s z o n y c h p r z e z K o ś c i ó ł w ś r ó d ludności w i e j s k i e j zaj­ m o w a ł y s p r a w y związane z małżeństwem i rodziną o r a z w j a k i e j m i e r z e było w tej dziedzinie nującej. P y t a n i e XVII i wiek ścioła w duchowieństwo w y r a z i c i e l e m t o jest t y m bardziej X V I I I są o k r e s e m interesów k l a s y p a ­ i s t o t n e , że w ł a ś n i e I I p o ł o w a szczególnie w z m o ż o n e j środowisku w i e j s k i m . W działalności w. Ko­ związku z oddziaływaniem reformacji p o s o b o r z e t r y d e n c k i m s p r a w a znajomości r e l i g i i , z a s a d w i a r y katolickiej i w y k o n y w a n i a o b o w i ą z k ó w r e l i g i j n y c h n a w s i , stały się s z c z e g ó l n i e a k t u ­ a l n e . O k a z a ł o się b o w i e m , że w sześć s t u l e c i p o p r z y j ę c i u lud polski wiary" 8 4 jest nadal „zaniedbany moralnie i chrześcijaństwa ciemny w sprawach . Z a c z ę t o w i ę c z j e d n e j s t r o n y kłaść w i ę k s z y n a c i s k n a p r a c ę d u - 8 3 К o z ł o w s к i, op. cit., s. 235-236. 8 4 S . Z a ł ę s к i, Jezuici w Polsce, L w ó w 1902, t. I I I , cz. 1, s. 907. �154 ANDRZEJ chowieństwa wych". W parafialnego, wieku X V I I z WOŻNIAK drugiej rozwijać akcję t z w . „misji ludo­ szczególnie o ż y w i o n ą działalność m i s y j n ą n a w s i p r o w a d z i l i jezuici, w X V I I I w . p r y m a t przejęli p i j a r z y . Z i n n y c h zakonów p r o w a d z ą c y c h akcję m i s y j n ą n a w s i w y m i e n i ć n a l e ż y księży misjonarzy o r a z p o l s k i z a k o n m a r i a n ó w , m a j ą c y s w ą siedzibę w P u s z c z y Korabiewic- kiej n a Mazowszu. W okresie k o n t r r e f o r m a c j i zaczęto zwracać większą uwagę n a obec­ ność p a r a f i a n kanocnej, wzorem n a nabożeństwach, przestrzeganie rzymskim postów odbywanie corocznej i t p . Jednocześnie szereg n o w y c h nabożeństw spowiedzi Kościół wiel­ wprowadzał (40-godzinne, 3-dniowe, różańce, g o r z k i e ż a l e ) . N a b o ż e ń s t w a s t a w a ł y się c o r a z dłuższe, c o r a z b a r ­ dziej w y s t a w n e , nabierały t e a t r a l n e g o i c h a r a k t e r u . T a w ł a ś n i e teatralność b a r w n o ś ć n a b o ż e ń s t w m i a ł a zachęcać w i e r n y c h uczestnictwa. dziej Jednocześnie powierzchowny nętrznych reguł ówczesna religijność nich coraz bar­ c h a r a k t e r . S p r o w a d z a ł a się d o z a c h o w y w a n i a chrześcijańskich modłów, procesji, p i e l g r z y m e k . i postów, Sprawy udziału w 8 5 dla k a t o l i c y z m u polskiego Wziąwszy p o d uwagę ów r o z b u d o w a n y prob­ . W i e l e z t y c h cech, t a k c h a ­ z okresu kontrreformacji, odnaleźć m o ż n a w r e l i g i j n o ś c i chłopskiej z p r z e ł o m u X I X i X X w . k a t o l i c y z m u polskiego zew­ nabożeństwach, moralności, a t y m b a r d z i e j l e m y d o k t r y n a l n e , schodziły n a d a l s z y p l a n rakterystycznych do masowego w przybierała rytualizm i 8 6 powierzchowność X V I I i X V I I I w . , przypuszczać można, że z g i e m c z a s u m i m o zaleceń S o b o r u T r y d e n c k i e g o , sprawy katechizacji bie­ wier­ n y c h z a c z ę ł y s t o p n i o w o schodzić w działalności d u c h o w i e ń s t w a n a d a l s z y plan. Wprowadzony wielokrotnie w po Soborze T r y d e n c k i m Polsce w t z w . Katechizm rzymski, ciągu d w u n a s t ę p n y c h s t u l e c i w y d a w a n y , w i e r a dosyć s z c z e g ó ł o w e i n s t r u k c j e d l a p l e b a n ó w , d o t y c z ą c e z a k r e s u dzy religijnej nom. W i zasad m o r a l n y c h , które m i e l i o n i przekazywać rozdziale związku małżeńskiego, prokreację wie­ parafia­ dotyczącym s a k r a m e n t u małżeństwa szczególnie kreśla się n i e r o z e r w a l n o ś ć za­ pod­ jako jego g ł ó w n y c e l , a p r z e d e w s z y s t k i m dominującą p o z y c j ę m ę ż a j a k o g ł o w y r o ­ dziny 8 7 . G ł ó w n y m obowiązkiem męża jest zabezpieczenie b y t u ż o n y zaś w y c h o w a n i e „domowego porządku" rodzinie, — p r z e d e w s z y s t k i m r e l i g i j n e — d z i e c i i strzeżenie 8 8 . S p r a w y z w i ą z a n e ze s t o s u n k a m i w e w n ą t r z r o d z i n y p o r u s z a n e są w techizmie n o w a n i u " , z j a k i m m a ł ż o n k o w i e p o w i n n i się odnosić d o s i e b i e 85 XVII S. C z a r n o w s k i , Reakcja wieku, Dzieła, t. I I , W a r s z a w a S. C z a r n o w s k i , Kultura t I , W a r s z a w a 1959, s. 88-107. 8 8 katolicka w Polsce 1956, s. 165. religijna Katechizm według uchwały S. Konsylium żony..., t. I I , K r a k ó w 1789, s. 649 n. 87 88 Ka­ j e d y n i e w f o r m i e o g ó l n i k o w y c h zaleceń o „ s z a c u n k u " c z y „ u s z a ­ Tamże, s. 667-669. wiejskiego w końcu ludu Trydentskiego XVI wzajemnie i początku polskiego, Dzieła, dla plebanów uło­ �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII i w y r a ź n i e schodzą n a d a l s z y p l a n . W s z y s t k i e kramencie małżeństwa zasady są, p o d o b n i e ułatwienia d u c h o w n y m i c h u z a s a d n i e n i a 155 WIEKU głoszone w r o z d z i a l e o s a ­ zresztą poparte jak w innych, dla cytatami z Pisma św. i o j c ó w Kościoła. W ą t p i ć j e d n a k n a l e ż y , c z y w i e j s c y p r o b o s z c z e w y k ł a d a j ą ­ c y s w o i m p a r a f i a n o m o w ą n a u k ę o m a ł ż e ń s t w i e u c i e k a l i się d o w Katechizmie l i p o z a p o p u l a r n e w o w y m c z a s i e Nauki katechizmowe 89 , przeznaczone d l a „ m a ł y c h d z i a t e k i l u d z i p r o s t y c h " . T e s a m e treści z a s a d n i c z e , wierał Katechizm zawartej argumentacji. Prawdopodobnie rzadko wykracza­ rzymskim rzymski, Nauki które za­ podawały katechizmowe, w formie u p r o s z c z o n y c h p y t a ń i o d p o w i e d z i , b e z c y t a t ó w z P i s m a św. i o j c ó w K o ­ ścioła, a l e za t o b a r d z i e j u s z c z e g ó ł o w i o n e i p o p a r t e n i e k i e d y p r z y k ł a d a m i . Wszystko j e d n a k , co z n a j d u j e m y n a t e m a t małżeństwa w m a c h , t o j e d y n i e zasady p o d s t a w o w e , Nauk obu katechiz­ uniwersalne i nawet w przypadku n i e przeznaczone wyłącznie d l a o d b i o r c y katechizmowych wiejskie­ go. P o z a w i e l o k r o t n i e z a l e c a n y m p r z y o k a z j i s t o s u n k u ż o n y d o m ę ż a c z y dzieci w do rodziców, posłuszeństwie n i c h znaleźć c o k o l w i e k , omawianego wobec wszelkiej władzy , trudno 9 0 co w sposób b e z p o ś r e d n i n a w i ą z y w a ł o b y w y ż e j s y s t e m u oddziaływania przez dwór n a s p r a w y do zwią­ zane z małżeństwami p o d d a n y c h . Nauczanie zasad w i a r y i m o r a l n o ś c i n i e ograniczało się j e d n a k d o k a ­ t e c h i z m u . J . S. B y s t r o ń p i s z e w r ę c z , że n a u k ę kościelną s z e r z o n o p r z e d e w s z y s t k i m p r z e z k a z a n i a i że o n e miały n a j b a r d z i e j w i e ś . Słuchano i c h chętnie „ z u z n a n i e m i p o d z i w e m , istotny wpływ na zwłaszcza ż e k a z n o ­ dzieja n i e poprzestawał n a samej nauce w i a r y , ale włączał w kazanie ca­ ły szereg elementów legendarnych i nowelistycznych, świeckich, o p o w i a d a ł o t y m , c o się n a ś w i e c i e d z i e j e " 9 1 czasem o k a z j ą d o w y t y k a n i a p a r a f i a n o m p r z y w a r i z ł y c h skłonności, w też — j a k pisze B . B a r a n o w s k i — gromił n i e j e d e n proboszcz łych „bezżenników" 9 2 zupełnie . Kazania bywały kazaniach zatwardzia­ . T o g r o m i e n i e z a m b o n y l u d z i , którzy bez i s t o t n y c h p o w o d ó w pozosta­ w a l i w s t a n i e b e z ż e n n y m , b y ł o zresztą n i e t y l k o z g o d n e z i n t e r e s a m i d w o ­ ru. Również w opinii społeczności w i o s k o w e j p a n n a n i e b y l i j e j pełnowartościowymi stary członkami i kawaler często czy stara stawali jię p r z e d m i o t e m ż a r t ó w i k p i n ze s t r o n y o t o c z e n i a . M a m y t u j e d n a k d o c z y ­ n i e n i a z p r z y p a d k i e m , k i e d y treści głoszone z a m b o n y były wyjątkowo n i e s k o m p l i k o w a n e i zgodne z u t r w a l o n y m i przez tradycję poglądami l u d ­ ności w i e j s k i e j , i c h z r o z u m i e n i e zatem i ewentualna akceptacja nie na­ stręczały s ł u c h a c z o w i p o w a ż n i e j s z y c h trudności. W w i ę k s z o ś c i j e d n a k w y ­ padków podstawowe 89 Nauki nawet katechizmowe wiedziach...podane, zasady e t y k i i d o g m a t y k i z a w a r t e dla łatwiejszego pojęcia w krótkich Berdyczów 1779. 90 Tamże, s. 235-236. 9 1 J . S. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warszawa 9 2 Baranowski, Kultura ludowa..., s. 320. 1947, s. 132. pytaniach w nauce i odpo­ �156 ANDRZEJ k a t e c h i z m u c z y k a z a n i a c h natrafiały WOZNIAK w środowisku w i e j s k i m n a n i e p o ­ datną g l e b ę . Z a p o r ą d l a n a u k i o d o g m a c i e s t a w a ł się chłopski s e n s u a l i z m i niechęć d o a b s t r a k c j i , a k o ś c i e l n y sprzeczny z codziennym w kulturze normami moralnymi N i e inaczej wykład doświadczeniem prawdopodobnie 9 3 etyki bywał społecznym przeważnie i ugruntowanymi . b y ł o z e f e k t a m i głoszonej p r z e z n a u k i o małżeństwie. W i e ś przyjmowała Kościół z n i e j p r z e d e w s z y s t k i m t o , co już wcześniej u t r w a l o n e b y ł o w t r a d y c j i . T a k n p . s t w i e r d z e n i e , że zasad­ niczym celem oczywiste małżeństwa jest prokreacja było d l a ludności wiejskiej i n i e b u d z i ł o ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i , p o d o b n i e zresztą, j a k t o , że g ł o w ą r o d z i n y j e s t m ę ż c z y z n a , k o b i e t a zaś j e s t p o d d a n a j e g o w o l i . N i e była już t a k o c z y w i s t a n p . zasada nierozerwalności związku małżeńskie­ go, t a k m o c n o Trydenckie­ p r z e z K o ś c i ó ł podkreślana o d c z a s ó w S o b o r u go. O t y m , ż e w w świadomości kowo X V I I w . n i e była o n a jeszcze chłopskiej świadczą dane zbyt silnie l i c z n y c h p r z y p a d k a c h p o r z u c a n i a współmałżonka W XVIII-wiecznej jedynym sposobem w s i mazowieckiej zerwania gdyż przeprowadzenie utrwalona źródłowe, mówiące o s t o s u n ­ i rodziny. ucieczka o d męża czy żony była niechcianego czy nieudanego procesu unieważniającego małżeństwa, b y ł o , ze w z g l ę d u cho­ c i a ż b y n a j e g o k o s z t y , p r a k t y c z n i e d l a chłopa n i e m o ż l i w e . Wszystkie znane n a m z t e r e n u Mazowsza w y p a d k i opuszczenia m a ł ż o n k a w i ą ż ą się ze z b i e g o s t w e m . współ­ N a j c z ę ś c i e j , b o w p o n a d 70°/o p r z y ­ padków, u c i e k a l i o d żon m ę ż o w i e . C h a r a k t e r y s t y c z n e , że w ś r ó d k o b i e t 9 i w i e j s k i c h opuszczających s w o j e r o d z i n y znaczną część s t a n o w i ł y t e , k t ó ­ r e uciekały z ż o ł n i e r z a m i 9 S . N i e zawsze j e d n a k ucieczka współmałżonka p o w o d o w a ł a t r w a ł y r o z p a d m a ł ż e ń s t w a . Chociaż ze ź r ó d e ł r z a d k o dujemy się, c o b y ł o p o w o d e m dowia­ porzucenia przez poddanego rodziny, t o n i e k t ó r e w y p a d k i świadczą, ż e p r z y c z y n y t e n i e m i a ł y n i e k i e d y żadnego z w i ą z k u ze s t o s u n k a m i p a n u j ą c y m i w r o d z i n i e . Z d a r z a ł o się, ż e p o d d a n y uciekał z r o d z i n n e j w s i , g d y ż n i e m ó g ł podołać o b o w i ą z k o m p a ń s z c z y ź n i a ­ nym, a znalazłszy w i n n e j o k o l i c y l e p s z e w a r u n k i , s p r o w a d z a ł d o s i e b i e r o ­ dzinę. Z d a r z a ł o się r ó w n i e ż , j a k b y ł o w p r z y p a d k u chłopa ze w s i B . W a ­ lickiego — J e z i o r a , ż e p o d d a n y , k t ó r y z b i e g ł ze w s i porzucając O b s z e r n i e o m a w i a to z a g a d n i e n i e C z . H e r n a s w s. 95-108), por. także C z a r n o w s k i , Kultura religijna... 9 3 cytowanej rodzinę pracy {t. I I , A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 36, k. 238, r. 1741, w . N a b o r o w o , pow. z a k r o ­ c z y m s k i ; G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 16, k. 628, r. 1729, w. K a d ł u b o w o , p o w . w y s z o ­ g r o d z k i ( d w a p r z y p a d k i ) ; G r o d z k i e C i e c h a n . r e i . I I , 52, k. 202-203, X V I I I w. wieś Nocpolsk, p o w . w y s z o g r o d z k i ( d w a p r z y p a d k i ) ; G r o d z k i e C i e c h a n . r e i . П , 52, k. 38-49, X V I I I w . wieś K o b y l n i k i , pow. w y s z o g r o d z k i ( d w a p r z y p a d k i ) ; A r c h . M . W. I A/58, r. 1798, w. J e z i o r a , z. c z e r s k a ; G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 61, k. 687, r. 1759, w. S t r z e m b o w o Górne, pow. z a k r o c z y m s k i ; G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 36, k. 241, w. Trębki, p o w . z a k r o c z y m s k i . S i N a przykład d w a p r z y p a d k i u c i e c z k i żon od mężów „z w o j s k i e m s k i m " , w. B o r y s z e w o , A D P , s y g n . 86, k. 191, r. 1773. 9 5 moskiew­ �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII 157 WIEKU w s k u t e k z a t a r g u z dzierżawcą, zamierzał wrócić p o u p ł y w i e j e g o k o n t r a k ­ t u dzierżawnego kontakt 9 6 . N i e k t ó r z y ze z b i e g ł y c h p o d d a n y c h , z e r w a w s z y n a stałe z rodziną, zawierali przybranym nazwiskiem. n o w e z w i ą z k i małżeńskie, p r z e w a ż n i e p o d Wzmianki wówczas do w y k r y c i a , z n a j d u j e m y o przypadkach bigamii, trudnych w źródłach z t e r e n u M a z o w s z a dosyć rzadko '. 9 7 s 6 A G A D , A r c h . M . W. I A/58, r. 1798. 9 7 W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a , op. cit., z m a z o w i e c k i e j w s i Małocice (z. w a r s z a w s k a ) . s. 140 p r z y t a c z a taki przypadek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b5e4bbb12a29570868e76d3b8a1f8910.pdf c1308b944498cf3eb9e9a10c48f1e91e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:932 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:857 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.233-236 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R О N I K A „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I B A D A N I A E T N O G R A F I C Z N E NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ Od W 1961 r. działa n a t e r e n i e Ż y r a r d o w a M u z e u m początkach zmieniono statutu 1976 г., w związku nazwę placówki z nowym na Muzeum Obok tematyki m i a s t a Ż y r a r d o w a (i k o o r d y n o w a n i a r e n i e w o j . s k i e r n i e w i c k i e g o ) , rozpoczęto o r g a n i z o w a n i e lono, że dział t e n będzie gromadził, zabezpieczał przede w s z y s t k i m z t e r e n u samego Robotniczego. administracyjnym kraju, Okręgowe. Jednocześnie nastąpiła i c h a r a k t e r u działalności M u z e u m . r u c h u robotniczego ŻYRARDOWA Historii R u c h u podziałem Żyrardowa z. 1 zmiana obejmującej historię tego r o d z a j u badań n a t e ­ działu etnograficznego. i opisywał z a b y t k i Usta­ etnograficzne oraz z jego najbliższych okolic. Z e względu n a szczególny c h a r a k t e r m i a s t a ( h i s t o r y c z n y , u r b a n i s t y c z n y i społeczno-kulturowy) postanowiono w pierwszych latach pracy działu etnograficznego skupić się n a p r o b l e m a t y c e k u l t u r y robotniczej. B a d a n i a tego r o d z a j u nie były t a m j e s z c z e prowadzone. czynkarskim B r a k jest szczegółowych źródeł, n a w e t itp. G r o m a d z e n i e zabytków opracowań o c h a r a k t e r z e p r z y - obrazujących kulturę czątkowane zostało w r o k u 1975 z i n i c j a t y w y m g r B a r b a r y nej d y r e k t o r k i M u z e u m . Na ogłoszony w miejscowej z a b y t k o w y c h przedmiotów mieszkańcy o d p o w i e d z i e l i robotniczą zapo­ Dzierżanowskiej, obec­ prasie apel o przekazywanie s z y b k o i w ciągu k i l k u z a l e d ­ w i e miesięcy z e b r a n o przeszło 250 eksponatów ( w f o r m i e darów). O b e c n i e w znajduje Muzeum się p o n a d 450 eksponatów, głównie z t e r e n u Żyrardowa. Większość p r z e d ­ miotów pochodzi z przełomu X I X i X X w. oraz z o k r e s u międzywojennego. D o n a j ­ c i e k a w s z y c h należy zaliczyć kolekcję s e r w e t e k l n i a n y c h , m.in. h a f t o w a n y c h p r z e z robotnice, k o m p l e t y b i e l i z n y stołowej, u n i k a l n e e g z e m p l a r z e bielizny ręcznie damskiej (z początku X X w.) oraz cały szereg przedmiotów wchodzących w skład g o s p o d a r ­ stwa domowego. J e s z c z e w końcu 1975 r. udało się ze z g r o m a d z o n y c h zabytków urządzić stałą ekspozycję izby robotniczej, odpowiadającej s w y m c h a r a k t e r e m w n ę ­ trzom mieszkalnym w domach „robotniczych" Żyrardowa w okresie pierwszych l a t naszego s t u l e c i a (przed r o k i e m 1914). P r z y urządzaniu i z b y p r a c o w n i c y Muzeum k o n s u l t o w a l i się z n a j s t a r s z y m i mieszkańcami m i a s t a , co p r z y b r a k u źródeł n a u k o ­ w y c h pozwoliło n a w i e r n e o d t w o r z e n i e t a k i c h szczegółów, j a k r o z m i e s z c z e n i e sprzę­ tów g o s p o d a r s t w a domowego, właściwie u m e b l o w a n i e i t p . W październiku 1976 r. s z e ­ r e g eksponatów e t n o g r a f i c z n y c h (m.in. w a r s z t a t t k a c k i d r e w n i a n y , o b r u s y i s e r w e t ­ ki) umieszczono Ogólny w nień b a d a w c z y c h XIX stałej program (lata został już z a s a d n i c z o z a l i c z o n o : 1) d a w n e t r a d y c j e w. n a potrzeby robotniczych ekspozycji historycznej „Żyrardów badań od 1870 do współczesności); wnętrz 3) i o b y c z a j a c h (2 poł. X I X w. do dziś). O s t a t n i e z a g a d n i e n i e szeroko. O b e j m u j e inne formy ono z w y c z a j e l a t a c h 1829-1945". zmiany mieszkań w w dziedzin k u l t u r y robotniczej bardzo i obrzędy r o d z i n n e i doroczne, g r y i z a b a w y rzyską itp., a także całokształt oficjalnego w rodzin zwyczajach jest rozumiane spędzania c z a s u wolnego, s t o s u n k i międzypokoleniowe, etykietę jest nie tylko dokonanie zagad­ ręcznego t k a c t w a (rozwiniętego zakładów I n i a r s k i c h ) ; 2) p r z e m i a n y około w określony. D o głównych oraz towa­ życia k u l t u r a l n e g o m i a s t a . C e l e m badań miarę pełnego i o b i e k t y w n e g o (na t l e ogólnego r o z w o j u opisu najważniejszych m i a s t a ) , a l e również c h a r a k ­ t e r y s t y k a i s t o t n y c h c e c h tej k u l t u r y , pogłębiona a n a l i z a kierunków i efektów z m i a n . �234 KRONIKA B a d a n i a n a d o b y c z a j a m i r o b o t n i c z y m i w Żyrardowie rozpoczęto w połowie 1976 r. po nawiązaniu współpracy między M u z e u m Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego. Okręgowym w Żyrardowie a Podjęte z a g a d n i e n i e b a d a w c z e Katedrą „Przemiany o b y c z a j u i m o d y w środowisku r o b o t n i c z y m Ż y r a r d o w a " zostało włączone do p r o b ­ l e m u węzłowego „Polska k u l t u r a n a r o d o w a , czaj i moda We j a k o pojęcie k o d u wstępnym jej tendencje rozwoju i percepcja. O b y ­ informacyjnego etapie badań, trwającym stosunkach w od s i e r p n i a z r e a l i z o w a n o następujące przedsięwzięcia: 1 — dokonano ficznych (pod dotyczących (mgr kątem historii i k u l t u r y Andrzej Stawarz) nina Hassowa); ogólnego zasadniczego 2 — tematu przy Żyrardowa), międzygrupowych". 1976 do s t y c z n i a 1977 r. wstępnych p r a c uwzględnieniu opracowano bibliogra­ istniejących bibliografię i bibliografię zawartości c z a s o p i s m z a l a t a 1946-1976 ( A n t o ­ przeprowadzono kwestionariusza 55 w y w i a d ó w , w sondażowo-problemowego t y m 50 w y w i a d ó w „Obyczaj i moda w według środowi­ s k u r o b o t n i c z y m Ż y r a r d o w a " , o p r a c o w a n e g o p r z e z dr. A n d r z e j a Woźniaka d y te przeprowadziły studentki Katedry Etnografii U W końca X I X i początku X X w i e k u " ( o p r a c o w a n i e kwestionariusza i Kuczyńska); 3 — n a p o d s t a w i e wywiadów opracowano informacji przeprowadzenie u z y s k a n y c h drogą i zgadzają się uczestniczyć w dalszych badaniach. wstępnym etapie badań rozpoczęto także p r a c e zmierzające do z e b r a n i a i materiałów oraz 5 robotniczych kartotekę informatorów obejmującą głównie osoby, które są najlepszymi informatorami nia (wywia­ oraz A . S t a w a r z ) , w y w i a d ó w według k w e s t i o n a r i u s z a szczegółowego „Wnętrza mieszkań wywiadów dr A n n a prac rozumowaną (głównie archiwalnych) dotyczących całokształtu We opracowa­ życia kultural­ nego w Żyrardowie n a przełomie X I X i X X w. ( o p r a c o w u j e m g r B . D z i e r ż a n o w ska). P l a n pracy badawczej n a r o k 1977, który będzie stanowił z a s a d n i c z y etap g r o ­ m a d z e n i a materiałów t e r e n o w y c h i a r c h i w a l n y c h oraz i c h wstępnego nia przewiduje: 1 — kontynuowanie badań według p r a w i o n e g o i rozszerzonego po wstępnym riusza planuje mieszkańców (rodzin) się z b a d a n i e n i c z y c h " (do badań zostaną w y b r a n e najmniej domu od 30 do 50°/o lokatorów etapie badań); według tego w wybranych domach stanowią 3 — rozpoczęcie badań l u d z i e s t a r s i , mieszkający „robotniw badań n a d wnętrzem szczegółowych nad ubiorem w r o b o t n i c z y m ; 4 — rozpoczęcie a r c h i w a l n y c h poszukiwań o d p o w i e d n i c h przy­ danym mieszkań środowisku źródeł p i s a ­ n y c h i i k o n o g r a f i c z n y c h . Rozważana j e s t również możliwość p r z e p r o w a d z e n i a cze w 1977 r. k o n k u r s u o t w a r t e g o n a relację ( w s p o m n i e n i e ) ujmując, dawnej kultury włącznie). P o d s u m o w a n i e robotniczej w Żyrardowie międzywojennego s e m i n a r i u m naukowego, stąpi pod k o n i e c 1977 r. w K a t e d r z e E t n o g r a f i i U W . P l a n o w a n e n i z o w a n i e s e s j i poświęconej k u l t u r z e robotniczej jesz­ dotyczącą, ogólnie r z e c z (do o k r e s u tego e t a p u badań, w f o r m i e (po­ kwestiona­ n i e m n i e j niż t r z y b u d y n k i , w których od kilkudziesięciu l a t ) ; 2 — k o n t y n u o w a n i e robotniczych; opracowywa­ ogólnego k w e s t i o n a r i u s z a Żyrardowa jest również w tutejszym na­ zorga­ Muzeum Okręgowym. Andrzej Z X MIĘDZYNARODOWEJ KONFERENCJI EUROPEJSKICH W W dniach 13-18 września ROBOCZEJ ZABOROWIE 1976 r. odbyła POD się X Stawarz ETNOCHOREOLOGOW WARSZAWĄ Międzynarodowa Konferencja R o b o c z a z udziałem etnochoreologów reprezentujących różne k r a j e e u r o p e j s k i e , ganizowana w r a m a c h planu naukowego Instytutu S z t u k i Polskiej Akademii zor­ Nauk p r z e z Pracownię D o k u m e n t a c j i F o l k l o r u . G ł ó w n y m t e m a t e m k o n f e r e n c j i b y ł y „ P r o b - �235 KRONIKA lemy klasyfikacji europejskich tańców ludowych ze szczególnym uwzględnieniem tańców k o r o w o d o w y c h i s o l o w y c h " . Wygłoszono i p r z e d y s k u t o w a n o częcych tańców kolistych muzyki Ludowej W A N korowodowych syfikacja w Budapeszcie; tańców rumuńskich ludowych tańców powiązania Zasady klasyfikacji PAN, Warszawa; polskich korowodowych Hailing, tańców — węgierskich dr G . Martin, kształtowania się form dziew­ Instytut bułgarskich — A. Iliewa, Instytut M u z y k i B A N w Sofii; — A. Giurchescu, Instytut i F o l k l o r u w B u k a r e s z c i e ; Tańce korowodowe nej Typy następujące r e f e r a t y : i ich europejskie ludowych akrobatyczny i solowe — taniec w Polsce Kla­ Etnografii w kontekście ogól­ d r G r . Dąbrowska, I n s t y t u t S z t u k i norweski — czy europejski? — R. W a r m e , T e a t r O p e r y i B a l e t u w Oslo. P r z e p r o w a d z o n o również dyskusję n a t e m a t a n a l i z y f o r m a l n e j n a p o d s t a w i e tez p r z y g o t o w a n y c h tańców ludowych do tego t e m a t u p r z e z d r H . L a u d o w ą i E . K r ó - schlową z I n s t y t u t u E t n o g r a f i i i F o l k l o r y s t y k i C A N , P r a h a . Grażyna Dąbrowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b667efd066f888b1357788d7236e6c45.pdf 42b9a90b74a81dd373056a4eea1e5d15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1176 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1083 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.5-8 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text j ¡ I ETNOGRAFIA xxvin Zeszyt 2 POLSKA �P O L S K A A K A D E M I A INSTYTUT HISTORII KULTURY ETNOGRAFIA NAUK MATERIALNEJ POLSKA XXVIII Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K • ŁÓDŹ ZAKŁAD N A R O D O W Y IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII 1984 NAUK �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : JÓZEF B U R S Z T A M A R I A B I E R N A C K A ( P R Z E ­ WODNICZĄCA), M A R I A F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , WANDA P A P R O C K A , Z O F I A S Z Y F E L B E J N - S O K O L E W I C Z O W A Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, ul. Ś w i e r c z e w s k i e g o 105 Okładkę p r o j e k t o w a ł Edward Kostka Redaktor Zyta K w i e c i ń s k a Redaktor techniczny Danuta K o ł o m a ń s k a Korektor Hanna Nasz © Copyright by Zaklad Narodowy im. Ossolińskich. Printed in Poland Wydawnictwo. Wroclaw 1Ш P L I S S N 0071-1861 Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wroclaw 1984. N a k ł a d : 700 egz. Objętość: ark. w y d . 22,40, ark. druk. 18,25, a r k . A 2 4 . Papier druk. sat. k l . I V , 70 g, 70 X 100. Oddano do składania 31 I 1984. Podpisano do druku 29 VIII 1984. Druk u k o ń c z o n o w paź­ dzierniku 1984. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 108/84. z-7. Cena zł 200.— r �SPIS TREŚCI Dr Kazimierz Pietkiewicz (1910-1983) — Jan Krzysztof Makulski 9 ARTYKUŁY Część I niektóre problemy Zofia S o k o l e w i c z — Podstawowe modele nauki teoretyczne etnologii w Polsce. Część I Gabriela A u g u s t y n o w i c z — Jeszcze raz strukturalizm. (Sytuacja orien­ tacji strukturalno-semiotycznej w etnologii polskiej 1972-1983) . . . 11 31 Część II Jan S z e m i ń s k i — Myślane po kiczua Streszczenie w j . hiszpańskim Ryszard T o m i c k i — Elementy kultury duchowej Indian Nahua z 2 po­ lowy X V I w.: Krótka relacja o bogach i obrzędach z czasów pogaństwa Pedra Ponce de Leon Maria P a r a d o w s k a — Polskie obserwacje i badania etnograficzne w Mek­ syku i Ameryce Środkowej Streszczenie w j . angielskim S ł a w o j S z y n k i e w i c z — Etnografia Buriacji Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z — Noworoczne gry mongolskie. Ich sym­ bolika i związki z magią. Część I I Streszczenie w j . rosyjskim Jolanta K o w a l s k a — Symbolika uniwersum w wyobrażeniu rzeźbiarskim mitycznego tańca kreacyjnego Siwy-Nataradży Magdalena Z o w c z a k — Mit bohaterski jako opowieść o granicach ludz­ kich możliwości ' R E C E N Z J E I ARTYKUŁY 51 109 Ш 137 166 169 189 229 231 243 RECENZYJNE Krzysztof K u b i a k — Przypomniany świat Sródziemia. Próba etiologicznego odczytania Władcy Pierścieni J . R. R. Tolkiena 269 „Rocznik Polonijny", nr 2: 1981 — Antoni Kuczyński .286 Janinę i Dominique Sourdel, Cywilizacja islamu, P I W , Warszawa 1980 — Andrzej Romanowski 289 �СОДЕРЖАНИЕ Д-р Казимеж Петкевич (1910-1983) - Ян Кшиштоф Макулъски 9 СТАТЬИ Часть I София С о к о л е в и ч - Основные модели науки и некоторые теоретические проблемы этнологии в Польше. Часть I Габриэля А у г у с т ы н о в и ч - Опять структурализм. (О структурно-семиотической ориентации в польской этнологии 1972-1983) 11 31 Часть II -5 i I I / Я |. 1 Í • Ян Шеминьски - Думая по кичуа • Резюме на испанском языке , Рышард Т о м и ц к и - Элементы духовной культуры индейцев Нахуа во второй половине X V I в.: Краткий отчет о богах и обрядах времен язычества Педра Понце де Леон Мария П а р а д о в с к а —Наблюдения и исследования польских этнографов, прове¬ денные в Мексике и Центральной Америке . Резюме на английском языке . Славой Шинкевич - Этнография Бурятии '. . . Ивона К а б з и н ь с к а - С т а в а ж - Новогодние монгольские игры. Их символика и связь c магией. Часть I I Резюме на русском языке Иолянта К о в а л ь с к а - Символика вселенной в скульптурной представлении твор­ ческого танца Шивы-Натараджи Магдалена Зовчак - Героический миф какповесть о пределах человеческих возмож­ ностей 51 109 П1 137 166 169 189 229 231 243 РЕЦЕНЗИИ И РЕЦЕНЗИОННЫЕ СТАТЬИ Кшиштоф Кубяк - Вспомним мир Средиземноморья. Попытка этнологического выяснения Властелина перстней Д. Р.Р. Толькена „Rocznik Polonijny", номер 2: 1981 - Антоны Кучинъски Лнин и Доминик Сурдель-.Цивилизация ислама, ПИВ, Варшава 1980 - Анджей Романовски 269 286 289 �CONTENTS Dr. Kazimierz Pietkiewicz, 1910-1983 (An obituary) — Jan Krzysztof Makulski 9 PAPERS Part I Zofia S o k o l e w i c z — Basic Models of Science and their Implications for Theory of Ethnology in Poland, Part I Gabriela A u g u s t y n o w i c z — On Structuralism Again (The Position of the Structural-Semiotic Approach in Polish Ethnology 1972-1983) . . 11 31 Part II Jan S z e m i ń s k i — Thinking in Quechua 51 Summary in Spanish 109 Byszard T o m i c k i — Components of the Belief System of the Nahua I n ­ dians in the second half of the 16th century: Breve Relación de los Dioses y Ritos de la Gentilidad by Pedro Ponce de Leon . . . . . . . Ill Maria P a r a d o w s k a — Ethnographical Records and Studies on Mexico and Middle America left by Polish Observers 137 Summary in English 166 S ł a w o j S z y n k i e w i c z — Ethnographical Research in Buryatia . . .169 Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z — Mongolian New Year Games. Their Symbolic Meaning and Connections with Magic. Part I I 189 Summary in Russian 229 Jolanta K o w a l s k a — Symbolics of the Universum in Sculptural Repre­ sentations of the Siva-Nataraja Mythical Dance of Creation . . . . 231 Magdalena Z o w c z a k — The Heroic Myth as a Narrative on Limitations to Human Potentialities 243 R E V I E W S AND S U R V E Y S 9 • 6 ' 9 i Krzystof K u b i a k — Reminding the World of the Middle-Earth. A n A t ­ tempt at Ethnological Interpretation of J . R. R. Tolkien's The Fellowship of the Ring „Rocznik Polonijny" (Polish Emigrants Yearbook), 1981 No. 2 — Antoni Ku­ czyński J . and D. Sourdel, Cywilizacja islamu, Warszawa 1980, P I W (Polish edition of: L a civilisation de l'Islam classique) — Andrzej Romanowski . . . . 269 286 289 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bd426f018383fb3a53562c241a767642.pdf f43cbd0c54c1427666ecdca029c60684 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1174 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1082 Title A name given to the resource Wierzenia w istoty nadzmysłowe / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1, s.223-250 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr, Urszula Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I I , z. 1 P L I S S N 0071-1861 URSZULA LEHR WIERZENIA W ISTOTY NADZMYSŁOWE N i e w i e l k i fragment k u l t u r y duchowej, a m i a n o w i c i e w i e r z e n i a d e m o ­ nologiczne s t a n o w i ą c e p r z e d m i o t r o z w a ż a ń niniejszego r o z d z i a ł u , r e p r e ­ zentują różnorodność i złożoność zjawisk świata n a d z m y s ł o w e g o . Zare­ jestrowane w e wsiach ś l ą s k i c h (Brennej i Istebnej) podania w i e r z e n i o ­ we o istotach n a d z m y s ł o w y c h s ą o d z w i e r c i e d l e n i e m w i e r z e ń tego r o ­ dzaju, w y s t ę p u j ą c y c h na t y m terenie co n a j m n i e j do okresu I I w o j n y ś w i a t o w e j , a t y m s a m y m obrazem ż y c i a duchowego i c h m i e s z k a ń c ó w . Oddanie wiernego stanu w i e r z e ń nie jest ł a t w e ze w z g l ę d u na s p e c y f i k ę tej d z i e d z i n y k u l t u r y , p e r c e p c j ę j e j o d b i o r c ó w i nosicieli zarazem, a t a k ż e na z a w o d n o ś ć przekazu, j a k i m b y ł a w t y m p r z y p a d k u t r a d y c j a ustna. B i o r ą c pod u w a g ę te t r u d n o ś c i , m o ż n a d a ć d o m n i e m a n y obraz w i e r z e ń w i s t o t y n a d z m y s ł o w e z k o ń c a X I X w., o p a r t y na relacjach i n f o r m a ­ torów. 1 Zachowane w p a m i ę c i i n f o r m a t o r ó w podania, a w ś w i a d o m o ś c i n i e ­ k t ó r y c h n a w e t ż y w a d o t ą d w i a r a w istnienie istot n a d z m y s ł o w y c h , d a w ­ n i e j , to jest p r z e d o s t a t n i ą w o j n ą (cezura, na k t ó r ą wszyscy na ogół się p o w o ł u j ą ) , c h o ć relacjonowane w postaci nieco f r a g m e n t a r y c z n e j — bo l u d z k a p a m i ę ć jest zawodna — s ą c i e k a w y m m a t e r i a ł e m p o z n a w c z y m , d o k u m e n t e m m i n i o n e j epoki. T r e ś ć w i e r z e ń l u b n i e k i e d y t y l k o o k r e ś l o ­ ne cechy w n i c h zawarte, c h a r a k t e r y z u j ą c e pewne i s t o t y ś w i a t a n a d ­ z m y s ł o w e g o , m o g ą b y ć ś l a d e m z w i ą z k u l u b n a w e t k o n t i n u u m , zagubio­ n y c h w p r z e s z ł o ś c i w i e r z e ń p o g a ń s k i c h . S t a n o w i ą one z p e w n o ś c i ą w y ­ cinek o g ó l n e g o systemu wierzeniowego, k t ó r y j e d n a k ż e t a k d o k ł a d n i e u l e g ł k o n t a m i n a c j i , że t r u d n o n a podstawie w s p ó ł c z e ś n i e posiadanego m a t e r i a ł u z r e k o n s t r u o w a ć jego dawniejszy k s z t a ł t . N i e p o z w a l a j ą n a to t a k ż e niepewne ź r ó d ł a historyczne. 1 Z a Simonides, pod tym pojęciem rozumie się „opowiadanie, które zawiera relację z przeżycia subiektywnie prawdziwego, choć z racjonalnego stanowiska biorąc nieprawdopodobnego" (D. S i m o n i d e s , Nobilitacja podania wierzenio­ wego jako przedmiotu badań, „Prace Komisji Historycznoliterackiej", nr 3: 1980, s. 87). �224: URSZULA LEHR I. TREŚC P O D A N W I E R Z E N I O W Y C H Zarejestrowane w badanych wsiach podania z a w i e r a j ą relacje i n f o r ­ m a t o r ó w z i c h rzekomo p r a w d z i w y c h s p o t k a ń z i s t o t a m i n a d z m y s ł o w y m i albo i c h b l i s k i c h , znajomych, a n a w e t obcych osób, o c z y m k r ą ż y ł y we wsiach opowiadania. N i e k t ó r e z n i c h z a w i e r a j ą stosunkowo d o k ł a d n e opisy postaci, j a k i e w i d y w a n o , sposoby g n ę b i e n i a przez nie l u d z i , a t a k ż e rodzaje z a c h o w a ń obronnych. Istoty, o j a k i c h m ó w i ą podania, to boginka, p o ł u d n i c a , nocnica, poroniec, s t r z y g o ń , sotona, utopiec, p ł a n e t n i k , cza­ rownica, d i a b e ł i ś m i e r ć . P o d s t a w o w e p o j ę c i a . Istoty nadzmysłowe, występujące w wie­ r z e n i a c h m i e s z k a ń c ó w w s i ś l ą s k i c h , podzielono na s z e ś ć grup, odbiega­ j ą c od klasycznego p o d z i a ł u K . M o s z y ń s k i e g o i p r z y j m u j ą c za k r y t e ­ r i u m i c h pochodzenie. W y r ó ż n i o n o zatem: i s t o t y m i t y c z n e , demony, i s t o ­ t y demoniczne, i s t o t y ezoteryczne, quasi-demony oraz strachy. M i m o iż grupa ostatnia m i e ś c i s i ę w o g ó l n e j g r u p i e istot ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o , t u t a j j e d n a k ż e zostanie p o m i n i ę t a , ze w z g l ę d u na ograniczone r a m y tego rozdziału. 2 Wszystkie i s t o t y p r z y j ę t o u m o w n i e n a z w a ć i s t o t a m i n a d z m y s ł o w y m i , przez co r o z u m i e ć się b ę d z i e i s t o t y e g z y s t u j ą c e w ś w i a d o m o ś c i w i e r z e n i o ­ w e j , a w i ę c i s t n o ś c i , z n a j d u j ą c e się poza s f e r ą racjonalnego p o j m o w a n i a . Do g r u p y istot m i t y c z n y c h b ę d ą n a l e ż a ł y t a k i e , k t ó r e s w y m r o d o w o ­ d e m s i ę g a j ą c z a s ó w p o g a ń s k i c h , j a k m o ż n a s ą d z i ć na podstawie l i t e r a ­ t u r y p r z e d m i o t u . Zaliczono t u w i ę c b o g i n k ę i p o ł u d n i c ę , k t ó r e — j a k dowodzi A . B r u c k n e r — m a j ą b y ć o d m i a n a m i p i e r w o t n y c h w i ł i b r z e g i ń , a w i ę c istot p o g a ń s k i c h czy n a w e t b ó s t w , z w i ą z a n y c h z k u l t e m w o d y i lasów . W l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u c z ę s t o s p o t k a m y s i ę z p o j ę c i e m demon, w i e ­ l o z n a c z n y m i r ó ż n i e i n t e r p r e t o w a n y m , b ę d ą c y m oznaczeniem g r u p y 3 4 5 2 Moszyński wyróżnia trzy grupy istot zwanych ogólnie istotami mitycznymi: strachy, istoty półdemoniczne i demony, kierując się. w tym podziale częściowo genezą tych istot, jak również stosując w obrębie grupy drugiej podział wedle różnych kryteriów, m. in. wg miejsca ich przebywania, pochodzenia (K. M os zу ń s к i, Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 1, Warszawa 1967, s. 600, 643, 645). Patrz m. in. H . Ł o w m i a ń s к i, Religia Słowian i jej upadek, Warszawa 1965, s. 227; J . S. B y s t r o ń , Etnografia Polski, Poznań 1947, s. 141; J . K a r ł o ­ w i c z , Słownik gwar polskich, t. 1, K r a k ó w 1929, s. 99, a także A. B r u c k n e r , Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1980, s. 307. В r ü с к n e r, op. cit., s. 304—305, 317. O hipotezach na temat genezy wspom­ nianych istot patrz: W. K l i n g e r , Wschodnioeuropejskie rusałki i pokrewne, po­ stacie demonologii ludowej, a tradycja grecko-rzymska, Lublin 1949; Ł o w m i a ń s к i, op. cit., s. 82, 227, a także O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, Góry i Pogórze, t. 45, cz. 2, Wrocław 1968, s. 507; M o s z y ń s k i , op. cit., s. 689, 690. W mitologii greckiej, skąd słowo to się wywodzi, jest to istota nadnaturalna, stadium pośrednie pomiędzy bogami a ludźmi (Webster's New Collegiate Dictionary, Springfield 1975, s. 302). J a k pisze Łowmiański, demon jest istotą duchową antro8 4 5 �W I E R Z E N I A W I S T O T Y NAD ZMYSŁOWE 225 d r u g i e j . M a j ą c na uwadze liczne definicje tego o k r e ś l e n i a , a t a k ż e de­ f i n i c j ę K . M o s z y ń s k i e g o , proponuje się pod t y m o k r e ś l e n i e m p o d a w a ć wszystkie i s t o t y n a d z m y s ł o w e , k t ó r e w y w o d z ą się o d duszy c z ł o w i e k a z m a r ł e g o l u b ż y w e g o , c z ł e k o k s z t a ł t n e l u b personifikowane. We wspomnianej grupie d e m o n ó w w y r ó ż n i o n o d w i e p o d g r u p y : 1) de­ m o n y , w y w o d z ą c e się od duszy c z ł o w i e k a z m a r ł e g o , do k t ó r e j zaklasy­ f i k o w a n o n o c n i c ę , p o r o ń c a i s t r z y g ę oraz 2) demony, w y w o d z ą c e się od duszy c z ł o w i e k a ż y j ą c e g o , a w i ę c n a l e ż e ć t u b ę d z i e sotona. G r u p ę t r z e c i ą nazwano i s t o t a m i d e m o n i c z n y m i , a w i ę c t a k i m i , k t ó r e — m ó w i ą c o g ó l n i e — r o d o w ó d s w ó j w y w o d z ą od c z ł o w i e k a , a nie od jego duszy, dlatego t e ż nie są, w ś w i e t l e p r z y j ę t e j d e f i n i c j i p o j ę c i a de­ mon, „ c z y s t y m i " demonami. Do g r u p y tej zaklasyfikowano zatem d w a rodzaje istot: takie, k t ó r e w y w o d z ą się od c z ł o w i e k a z m a r ł e g o (utopiec) oraz c z ł o w i e k a ż y j ą c e g o , k t ó r e g o u w a ż a n o za t a k ą i s t o t ę ( p ł a n e t n i k ) . K o l e j n a grupa istot n a d z m y s ł o w y c h to i s t o t y ezoteryczne, a w i ę c l u ­ dzie, k t ó r z y p o s i a d a j ą z d o l n o ś c i magicznego d z i a ł a n i a , n a j c z ę ś c i e j — j a k wierzono — r o d z ą się z t a k o w y m i , a n i e z a l e ż n i e od tego w y r ó ż n i a j ą się s p o ś r ó d i n n y c h l u d z i cechami p r z y p i s y w a n y m i demonom: z r o ś n i ę t e b r w i , c z e r w o n y k o l o r oczu, z n a m i ę i t p . N a l e ż e ć t u b ę d z i e czarownica. Ostatnia grupa to quasi-demony, i s t o t y n a d z m y s ł o w e o cechach de­ m o n i c z n y c h i m p r z y p i s y w a n y c h , a nie b ę d ą c e r z e c z y w i s t y m i demonami w e d l e p r z y j ę t e j d e f i n i c j i tego p o j ę c i a . N i e m a j ą one b o w i e m ż a d n e g o z w i ą z k u z c z ł o w i e k i e m l u b jego d u s z ą w sensie przede w s z y s t k i m gene­ t y c z n y m . Zaliczono t u d i a b ł a i ś m i e r ć . P o d a n i a o i s t o t a c h n a d z m y s ł o w y c h . Jak podano wcze­ ś n i e j , przekazy o istotach n a d z m y s ł o w y c h p r z e t r w a ł y do dnia dzisiej­ szego w r ó ż n y m s t o p n i u z a c h o w a w c z o ś c i . W ś r ó d n i c h z n a j d u j ą się po­ dania, z k t ó r y c h j e d y n i e na podstawie z a w a r t y c h w n i c h ś l a d ó w m o ż n a ewentualnie z i d e n t y f i k o w a ć d a n ą i s t o t ę . Do t a k i c h n a l e ż ą wierzenia z w i ą ­ zane z b o g i n k ą i p o ł u d n i c ą . O d n o ś n i e do pierwszej z n i c h nie natrafiono nawet na ś l a d y w prze­ kazach p o c h o d z ą c y c h z Istebnej, w B r e n n e j , c h o ć pewne sposoby zachowania się tej i s t o t y wobec c z ł o w i e k a w s k a z u j ą na z n a j o m o ś ć tego w ą t k u , to w y s t ę p u j e ona pod i n n ą n a z w ą . O k r e ś l a się j ą m i a n e m zły d u c h i od t e g o ż w y w o d z i , a w n i e k t ó r y c h w y p o w i e d z i a c h m o ż n a s p o t k a ć s i ę z o k r e ś l e n i e m d i a b e ł i u t o ż s a m i a n i e m j e j z n i m . Tego rodzaju m e t a ­ morfoza jest, j a k się u w a ż a , odbiciem w p ł y w ó w c h r z e ś c i j a ń s k i c h w w i e ­ rzeniach l u d o w y c h . pomorfiezną, która swym charakterem zbliżona jest „do pojęcia duszy ludzkiej, która przetrwała śmierć cielesną" ( Ł o w m i a ń s k i , op. cit., s. 148). Pojęcie to jednak uległo pewnym przekształceniom i w nomenklaturze chrześcijańskiej stało się „synonimem dla ducha ciemności (zbuntowanego anioła), szatana, księcia ciem­ ności, księcia tego świata" (J. K o w a l e w s k i , Mały słownik teologiczny, Po­ znań 1960, s. 94). 15 — Etnografia Polska t. 28/1 �226 URSZULA L E H R Nie napotkano w badanych wsiach t a k ż e o p i s ó w w y g l ą d u tej i s t o ­ ty. Jedynym śladem wskazującym i równocześnie potwierdzającym, ż e i n f o r m a c j e o z ł y m d u c h u d o t y c z ą b o g i n k i , s ą pewne zakazy i s p o s ó b p o ­ s t ę p o w a n i a tej i s t o t y oraz p o d e j m o w a n y c h przez c z ł o w i e k a c z y n n o ś c i m a g i c z n o - r e l i g i j n y c h , m a j ą c y c h na celu o b r o n ę przed n i ą . Jak w y n i k a z m a t e r i a ł ó w , ó w z ł y duch, o k t ó r y m czasami m ó w i ł o się u ż y w a j ą c f o r m y „ o n a " , b y ł s z c z e g ó l n i e niebezpieczny, przede w s z y s t k i m d l a nowo narodzonych i nie ochrzczonych dzieci. O k r e ś l o n e t r a d y c j ą w z o ­ r y zachowania w t a k i c h p r z y p a d k a c h m o g ł y j e d n a k ż e zapobiec n i e s z c z ę ­ ściu, j a k i m b y ł o — j a k w i e r z o n o — p o r w a n i e i zamiana dziecka przez t ę i s t o t ę . B y ł y to zakazy o d n o s z ą c e s i ę t a k do m a t k i , j a k i n i e m o w l ę c i a , k t ó r y c h t r e ś ć s p r o w a d z a ł a s i ę do tego, że d o p ó k i m a t k a nie o c h r z c i ł a s w e ­ go dziecka i sama nie p o s z ł a na w y w ó d , nie m o g ł a go z o s t a w i a ć samego. I n f o r m a t o r z y b y l i b o w i e m p r z e k o n a n i , że z j a w i a s i ę w t e d y ta istota i p o r y w a dziecko. W nowszych w e r s j a c h p o d k r e ś l a n o w y r a ź n i e , iż c z y n i ł to d i a b e ł . F a k t napastowania dziecka przez z ł e g o ducha — b o g i n k ę , w y j a ś n i o n o w ten s p o s ó b , że po urodzeniu dziecka kobieta b y ł a nazbyt s ł a b a , a b y się p r z e c i w s t a w i ć z ł y m duchom, j a k t e ż nieodporna na i c h d z i a ł a n i e . Tego r o d z a j u uzasadnienie znajduje w y t ł u m a c z e n i e w n o r m a c h z a w a r ­ t y c h w c h r z e ś c i j a ń s k i m systemie w i e r z e n i o w y m , a m ó w i ą c y c h , że k o ­ bieta po u r o d z e n i u dziecka, aż do o b r z ą d k u w y w o d u , znajduje się w o k r e ­ sie „ p r z e j ś c i a " i u w a ż a n a jest za „ n i e c z y s t ą " . Podobnie rzecz się m a z dzieckiem. Po u r o d z e n i u o b c i ą ż o n e jest ono grzechem p i e r w o r o d n y m i podlega m o c y zła, d o p ó k i sakrament c h r z t u nie z m y j e z niego tego grzechu. Z a k a z y nieopuszczania nie ochrzczonego dziecka znane z B r e n n e j w Istebnej w y s t ę p u j ą w i n n e j postaci. E g z e m p l i f i k a c j ą zakazu o d n o s z ą ­ cego się do m a t k i b ę d z i e zdarzenie, j a k i e o p i s a ł a j e d n a z i n f o r m á t o r e k , k t ó r a z l e k c e w a ż y ł a ó w zakaz, p o n o s z ą c w j e j mniemarftu jego s k u t k i . P e w n e j niedzieli, a b y ł o to przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą , z o s t a ł a w d o m u sama z nowo n a r o d z o n y m dzieckiem, k t ó r e u m y ł a i s p o w i ł a , po c z y m p o ł o ż y ł a się, bo b y ł a t r o c h ę o s ł a b i o n a po porodzie. Dziecko l e ż a ł o obok n i e j . W k r ó t c e z a s n ę ł a . Po p r z e b u d z e n i u s t w i e r d z i ł a , że dziecka p r z y n i e j nie b y ł o . Z n a l a z ł o s i ę nie w i a d o m o s k ą d na stole. J a k o ś w i a d c z y ł a i n f o r ­ m á t o r k a , ż a d n y c h d u c h ó w n i g d y się nie b a ł a i nie boi, ale w t e d y w y ­ s t r a s z y ł a się bardzo, a to dlatego, j a k w y j a ś n i ł a , ż e nie b y ł a jeszcze na w y w o d z i e . Wniosek, j a k i w y s n u ł a z tej — wedle n i e j p r a w d z i w e j — p r z y g o d y t o ten, że n i e w y w i e d z i o n e j kobiecie nie w o l n o s p a ć w n i e ­ d z i e l ę . Prawdopodobnie jest to w s p ó ł c z e s n y m o t y w tego w ą t k u , k t ó r y j a k d o t ą d nie z n a l a z ł p o t w i e r d z e n i a w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u . N a z a k o ń ­ czenie swej w y p o w i e d z i i n f o r m á t o r k a d o d a ł a , że w i ę c e j j u ż n i g d y , p r z y ż a d n y m dziecku nie z a s y p i a ł a w n i e d z i e l ę . Podana w y ż e j w e r s j a zakazu jest sporadyczna, n i e m n i e j j e d n a k p o - �W I E R Z E N I A W I S T O T Y NADZMYSŁOWE 1327 przez fakt, iż d o t y c z y k o b i e t y w okresie „ p r z e j ś c i a " , n a w i ą z u j e do zna­ nego w ą t k u o bogince i dlatego j ą u w z g l ę d n i o n o . B r a k s a k r a m e n t u c h r z t u i o b r z ą d k u w y w o d z ą c e g o p o ł o ż n i c ę ze stanu „nieczystości" są podstawowymi w a r u n k a m i , k t ó r y c h niespełnienie — j a k wierzono — m i a ł o p o w o d o w a ć zjawienie się tej i s t o t y i napastowanie przez n i ą dziecka. T a k w i ę c podejmowane d z i a ł a n i a p r o f i l a k t y c z n e i ochronne m i a ł y c h a r a k t e r m a g i c z n o - r e l i g i j n y . Zamienione przez z ł e g o ducha dziecko n a z y w a n o podciepem. Było ono b r z y d k i e , czasami u ł o m n e i k r z y k l i w e . F a k t ten p r z y p i s y w a n y isto­ cie n a d z m y s ł o w e j jest w y t ł u m a c z e n i e m , p r z y n a j m n i e j dla n i e k t ó r y c h w y p a d k ó w n a r o d z i n dzieci n i e n o r m a l n y c h , t a k pod w z g l ę d e m psychicz­ n y m , j a k i f i z y c z n y m . Przestrzeganie natomiast w y ż e j w s p o m n i a n y c h z a k a z ó w m i a ł o skutecznie zapobiec j e j i n g e r e n c j i , ale — j a k to w y n i k a 7, r e l a c j i — n i e stosowano się do n i c h z r ó ż n y c h p o w o d ó w . Przede w s z y s t k i m kobieta w i e j s k a m a j ą c t y l e o b o w i ą z k ó w d o m o w y c h nie m o g ł a bezustannie p i l n o w a ć swojego nie ochrzczonego dziecka. Z a ­ lecano przeto z a b e z p i e c z y ć j e poprzez w ł o ż e n i e p o d p o d u s z k ę r ó ż a ń c a l u b p o k r o p i e n i e go ś w i ę c o n ą w o d ą . Te a t r y b u t y o charakterze r e l i g i j n y m m i a ł y s t a n o w i ć b a r i e r ę , b r o n i ą c ą d o s t ę p u do dziecka z ł e m u d u c h o w i . J e ś l i m i m o wszystko dziecko z o s t a ł o zamienione, znane b y ł y spo­ soby odzyskania go. P i e r w s z y z n i c h p o l e g a ł na t y m , że chrzczono dziec­ ko, k t ó r e p o n o ć po t a k i m zabiegu z n i k a ł o , a na jego miejsce m i a ł o się z j a w i ć zabrane przez z ł e g o ducha. S p o s ó b d r u g i b y ł nieco s k o m p l i k o w a n y . N a l e ż a ł o n a r y s o w a ć koło ś w i ę c o n ą w o d ą w o k ó ł k o ł y s k i , w k t ó r e j leżał pociep i p o k r o p i ć go t ą w o d ą . Odzyskanie dziecka b y ł o w y n i k i e m tego, że woda ś w i ę c o n a , j a k i e j u ż y t o do zabiegu, m i a ł a p a l i ć tego ducha, k t ó r y zmuszony b ó l e m z w r a ­ cał zabrane dziecko. Inne sposoby nie z a c h o w a ł y się w zastanych w ą t k a c h i c h o ć c a ł y m a ­ t e r i a ł d o t y c z ą c y istoty, zwanej t u z ł y m duchem, d i a b ł e m , jest n i e z w y k l e ubogi, to j e d n a k s t a n o w i p r z y k ł a d adaptacji d a w n y c h w i e r z e ń do nowego, c z y l i c h r z e ś c i j a ń s k i e g o systemu wierzeniowego. O d n o ś n i e do d r u g i e j i s t o t y n a d z m y s ł o w e j , p o ł u d n i c y , o p r ó c z znanego jeszcze, a czasami przestrzeganego zakazu p r a c y w p o ł u d n i e , nie zacho­ w a ł y się ż a d n e w z m i a n k i w ś r ó d zanotowanych w y p o w i e d z i . N i e spot­ kano r ó w n i e ż opisu tej postaci, ani t e ż nie ma i n f o r m a c j i na temat cha­ r a k t e r u j e j d z i a ł a n i a , a w z w i ą z k u z t y m b r a k danych d o t y c z ą c y c h spo­ s o b ó w o b r o n y przed n i ą . N i e p r z e t r w a ł a t a k ż e j e j nazwa. W s p o m n i a n y zakaz, j e d y n y ś l a d p o z o s t a ł o ś c i po t y m w i e r z e n i u , w i ą ż e się z g o d z i n ą d w u n a s t ą w p o ł u d n i e , k i e d y to p o w i n n o się o d m a w i a ć modlitwę „Anioł P a ń s k i " . Nieodmówienie jej bowiem narażać miało 6 * W literaturze przedmiotu nie spotkano się z tego rodzaju nakazem. U w a ż a się tam, że przerwanie pracy w południe powoduje, iż odpoczywających napastują południce (G. M o r c i n e k , Ziemia cieszyńska, Katowice 1962, s. 137). �228 URSZULA LEHR c z ł o w i e k a na i n g e r e n c j ę z ł y c h mocy, d z i a ł a j ą c y c h nie t y l k o o p ó ł n o c y , ale t a k ż e o tej samej porze w d z i e ń . T e n j e d y n y zakaz o d n o s z ą c y się do p o ł u d n i c y na i n n y c h terenach w y s t ę p u j e powszechnie . M o ż n a przypuszcza, iż istota t a w y s t ę p o w a ł a k i e d y ś w w i e r z e n i a c h p o c h o d z ą c y c h z badanych w s i , lecz (z u w a g i na m n i e j s z ą m o ż l i w o ś ć j e j adaptacji do nowej r e l i g i i ) z a g i n ę ł a w c z e ś n i e j . Jak się u w a ż a , w w i e r z e n i a c h l u d o w y c h p r z e t r w a ł y te i s t o t y ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o , k t ó r y c h w ł ą c z e n i e do nowego systemu wierzeniowego b y ł o ł a t w i e j s z e poprzez m o d y f i k a c j ę i c h pochodzenia oraz z m i a n ę l u d z ­ k i c h z a c h o w a ń z m a g i c z n y c h na magiczno-religijne. I s t o t y m i e s z c z ą c e się w grupie d e m o n ó w pochodzenie swoje w y w o d z ą cd duszy c z ł o w i e k a , z t y m że n a l e ż ą t u d w i e i c h kategorie. Pierwsza to i s t o t y p o c h o d z ą c e od duszy c z ł o w i e k a z m a r ł e g o ; nocnica, poroniec, s t r z y ­ ga, a do d r u g i e j n a l e ż e ć b ę d z i e zmora, k t ó r ą l u d w y w o d z i od duszy c z ł o ­ wieka żyjącego. D e m o n y zwane n o c n i c a m i na b a d a n y m terenie o g ó l n i e w y s t ę p u j ą pod n a z w ą b ł ę d n y c h o g n i k ó w . O d n o ś n i e do genezy t y c h istot znane s ą d w i e wersje. Pierwsza podaje, że b y ł y to p o k u t u j ą c e dusze z a b i t y c h i za­ m a r z n i ę t y c h . Obok tej w e r s j i w y s t ę p u j e racjonalne w y j a ś n i e n i e p o j a ­ w i a j ą c y c h się ś w i a t e ł e k , p o d a j ą c e , że b y ł y to zjawiska n a t u r y fizycznej, a m i a n o w i c i e gazy, w y d o b y w a j ą c e się z ziemi i z a p a l a j ą c e p r z y z e t k n i ę ­ c i u z p o w i e t r z e m . J e d n a k ż e to mniemanie, t ł u m a c z ą c e nie znane d a w n i e j zjawiska p r z y r o d y , u n i e k t ó r y c h b u d z i ł o j e d n a k pewne z a s t r z e ż e n i a z tego w z g l ę d u , że owe ś w i e c ą c e na p o d m o k ł y c h terenach o g n i k i p r z e ­ m i e s z c z a ł y się z miejsca na miejsce. 7 Natomiast w B r e n n e j w y r a ź n i e p o d k r e ś l o n o , że nocnice b y ł y p o k u t u ­ j ą c y m i duchami, k t ó r e w postaci ś w i a t e ł e k b ł ą k a ł y się po ś w i e c i e , c h c ą c u p r o s i ć w y b a w i e n i e . M i a ł y to b y ć d u c h y l u d z i , k t ó r z y w y r z ą d z i l i k o m u ś k r z y w d ę , l u d z i nie ochrzczonych d w o m a i m i o n a m i , a t a k ż e nie ochrzczo­ ne dzieci. W a r i a n t d r u g i w e r s j i p o c h o d z ą c e j z Brennej w s k a z y w a ł b y na w ą t e k o strzydze, trzeci natomiast na p o r o ń c a . N i e ulega k w e s t i i , że m a m y do czynienia z przemieszaniem się t r e ś c i w i e r z e n i o w y c h i t r u d n o na podsta­ w i e t a k f r a g m e n t a r y c z n y c h p r z e k a z ó w u s t a l i ć ostatecznie r o d o w ó d tego demona, t y m w i ę c e j że w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , p o d a j ą c e j wersje z tego samego regionu, w y s t ę p u j ą z r ó ż n i c o w a n i a p r z y w y j a ś n i a n i u pochodze­ nia tej i s t o t y . Ponadto w u ż y w a n e j nazwie nocnica d o p a t r y w a n o s i ę 8 7 Patrz porównawczo: materiał z Sądeckiego w artykule TJ. L e h r , Wierze­ nia demonologiczne we wsi Obidza (region Sądecki) w świetle badań empirycznych, „Lud", t. 66: 1982, s. 113-149. Nocnicami mogły więc być dziewczyny, które zmarły między zapowiedzią a ślubem (Materiały, P. Z a w a d a , Jaworzynka, „Zaranie Śląskie", R. 8: 1932, z. 2, s. 119), duchy graniczne (J. K o c z w a r a, Wierzenia ludowe w Małych Koń­ czycach koło Zebrzydowic na Śląsku, „Lud", t. 17: 1911, s. 69). Tenże autor uważa, 8 �W I E R Z E N I A W I S T O T Y NADZMYSŁOWE 229 9 w i e r z e n i a w nocne b o g i n k i . Jak w y n i k a z m a t e r i a ł ó w t e r e n o w y c h , cha­ r a k t e r d z i a ł a n i a tego demona m o ż e p o t w i e r d z a ć to przypuszczenie. N a ­ l e ż y jeszcze d o d a ć , że w badanych wsiach m o t y w w y w o d z e n i a nocnie od p o k u t u j ą c y c h dusz g e o m e t r ó w nie z a c h o w a ł się l u b t e ż nie w y s t ę ­ pował. W e d ł u g w i e r z e ń nocnice p o j a w i a ł y się j e s i e n i ą na m o k r a d ł a c h , bag­ nach, lecz c h o ć w i d y w a n o je t a k ż e i w i n n y c h porach r o k u , to j e d n a k p o d k r e ś l a n o , że n a j c z ę ś c i e j w y s t ę p o w a ł y na jesieni. Z j a w i a ł y się w i e ­ czorem albo w nocy, o k o ł o godziny jedenastej, dwunastej. Opisywano je r ó ż n i e , ale i c h c h a r a k t e r y s t y k a sprowadza się do tego, że b y ł y to b ą d ź o g n i k i , b ą d ź t e ż ś w i a t e ł k a , w y g l ą d e m s w y m p r z y p o m i n a j ą c e zapalone l a m p k i , p r z e m i e s z c z a j ą c e się szybko z miejsca na miejsce. D z i a ł a n i e t y c h istot b y ł o p o n o ć p r z y k r e w s k u t k a c h dla c z ł o w i e k a . O p r ó c z wodzenia, p r z e j a w i a j ą c e g o się w o b i e t n i c y wskazania lepszej d r o ­ gi, m ę c z y ł y l u d z i w r ó ż n y s p o s ó b : o b r z u c a ł y l u d z i piaskiem, o b l e w a ł y w o d ą , a t a k ż e „ p o w i a d a j ą ludzie, że ich p o i s c a ł y " . S ł y s z a n o t a k ż e głos, j a k i nocnice w y d a w a ł y , z a p y t u j ą c : „ s p i s z ? " czy „ H a n i c z k o spisz, Haniczko spisz?" l u b c a ł e zdanie powtarzane d w u k r o t n i e „ t u — j e , t u — j e , t u go n i ma, tu—je, tu—je, t u go n i ma". N a j c z ę ś c i e j , j a k p o d k r e ś l a n o , o f i a r a m i t y c h d e m o n ó w p a d a l i ludzie n i e t r z e ź w i l u b tacy, k t ó r z y w o ł a l i i g w i z d a l i . Znane b y ł y j e d n a k ż e sposoby, k t ó r e m i a ł y c h r o n i ć p r z e d n o c n i c a m i , a w i ę c odpowiednie zachowania w rodzaju: n i e w y ś m i e w a n i e się z n i c h , czego p o n o ć bardzo nie l u b i ł y , n i e w z y w a n i e i c h poprzez gwizdanie; nie zalecano t e ż p l u c i a . Bliższego w y t ł u m a c z e n i a tego ostatniego rodzaju za­ chowania nie potrafiono p o d a ć . J e ż e l i c z ł o w i e k nie p r z e s t r z e g a ł podanych w y ż e j s p o s o b ó w p o s t ę p o ­ w a n i a i z o s t a ł zaatakowany przez nocnice, m ó g ł się r a t o w a ć u c i e c z k ą w k r ą g ś w i a t ł a , gdzie moc s w ą t r a c i ł y , l u b u p a ś ć na z i e m i ę i u d a w a ć umarłego. Jak w c z e ś n i e j nadmieniono, n i e k t ó r z y u w a ż a l i nocnice za p o k u t u j ą c ą d u s z ę . W t a k i m w y p a d k u , celem pozbycia się j e j , n a l e ż a ł o z a p y t a ć , czego potrzebuje i w y p e ł n i ć to ż ą d a n i e . R ó w n i e ż msza ś w i ę t a za dusze z m a r ­ ł y c h m i a ł a p r z y c z y n i ć się do z n i k n i ę c i a o w y c h istot. Natomiast w w e r s j i 1 0 1 1 że l u d śląski p o m y l i ł pojęcie ducha granicznego z nocnicą, k t ó r ą o k r e ś l a jako ducha p o k u t u j ą c e g o , wodzącego, a zwanego b ł ę d n y m ognikiem (К о с z w a r a, op. cit., s. 64). Poniatowski u w a ż a , że wywodzenie b ł ę d n y c h o g n i k ó w od dusz p o k u t u j ą c y c h g e o m e t r ó w jest nowszego pochodzenia; wcześniejsze natomiast zdaje się b y ć w i e ­ rzenie, iż są to nocne boginki (S. P o n i a t o w s k i , Wiedza o Polsce, t. 5 / I I I , W a r ­ szawa 1936, s. 273). Cytowane wypowiedzi pochodzą z w ł a s n y c h m a t e r i a ł ó w terenowych zinwen­ taryzowanych w A r c h i w u m Pracowni w K r a k o w i e ZE I H K M P A N . Liczne opowiadania o nocnicach z terenu w s i śląskich patrz: J. B r o d a , O czarownicach, utopcach i nocnicach, B i e l s k o - B i a ł a 1980, s. 24-28. 9 1 0 1 1 �230 URSZULA LEHR p o d a j ą c e j inne pochodzenie tego demona, a m i a n o w i c i e od nie ochrzczo­ nego dziecka, zalecano o d m i e n n y rodzaj p o s t ę p o w a n i a . Szyto w ó w c z a s koszulkę dziecinną, poświęcano j ą w kościele, a n a s t ę p n i e kładziono w miejscu, gdzie p o k a z y w a ł o s i ę ś w i a t e ł k o . Po t y m zabiegu, ś w i a t e ł k a w i ę c e j nie w i d y w a n o . Jak w i ę c z p o w y ż s z e g o w y n i k a , r ó ż n e b y ł y sposoby zachowania c z ł o w i e k a wobec tego demona, zdeterminowane r o d z a j e m w i a r y w jego pochodzenie. D e m o n e m w y w o d z ą c y m się od duszy c z ł o w i e k a z m a r ł e g o jest t a k ż e poroniec, n a z y w a n y w y m i e n n i e n i e c h r z c z e ń c e m , l u b też r o z u m i a n y jako dwie różne istoty. Zarówno pierwszy j a k i drugi miał b y ć duszą dziecka z m a r ł e g o bez c h r z t u . Rozgraniczenie stanowi rodzaj ś m i e r c i , j a k ą p o n i o s ł o dziecko. Jak wierzono, poroniec z a b i j a n y b y ł r o z m y ś l n i e przez m a t k ę , n a j c z ę ś c i e j poprzez sztucznie w y w o ł a n e poronienie, niechrzczeniec natomiast u m i e r a ł ś m i e r c i ą n a t u r a l n ą . U w a ż a s i ę jednak, że r ó w n i e ż i t e n o s t a t n i g i n ą ł z a b i j a n y przez m a t k ę . 1 2 Zabite dziecko grzebano b y l e gdzie, s z c z e g ó l n i e w miejscach odosob­ n i o n y c h , b y n i k t nie m ó g ł o d n a l e ź ć z w ł o k , i w t y c h to w ł a ś n i e miejscach (w krzakach, w lesie, pod b r z e g i e m r z e k i ) m i a ł a s i ę u k a z y w a ć jego dusza. Wierzono, ż e dzieci nie ochrzczone i zabite przez m a t k ę n i e s z ł y na wieczne p o t ę p i e n i e , lecz m u s i a ł y p o k u t o w a ć . P o k a z u j ą c s i ę l u d z i o m w r ó ż n e j postaci nie c z y n i ł y i m k r z y w d y , lecz j e d y n i e z a k ł ó c a ł y i c h spo­ k ó j , d a j ą c y m się s ł y s z e ć p ł a c z e m dziecka w miejscach, gdzie j e pocho­ wano. W i d y w a n o je w postaci ś w i a t e ł e k , ale t e ż m i a ł y się u k a z y w a ć w e ś n i e s w o i m m a t k o m w postaci dziecka o c z a r n y m ciele. Celem w y b a w i e n i a p o k u t u j ą c e j duszy dziecka zalecano, aby „ g d z i e płakały, ktoś słyszał, b r a ł święconą w o d ę i krzcił. K r z y ż robił i m ó w i ł : j a k e ś synek to J ó z e k , j a k e ś d z i e w c z y n k a to A n n a , w i m i ę Ojca i S y n a i Ducha Ś w i ę t e g o i p r z e s t a w a ł o p ł a k a ć , bo ż ą d a ł o tego". O p r ó c z tego zabiegu m a g i c z n o - r e l i g i j n e g o zamawiano msze ś w i ę t e i modlono s i ę za dusze z m a r ł y c h , nie ochrzczonych dzieci, g ł ó w n i e z m a r ł y c h ś m i e r c i ą gwałtowną. P a n u j ą c e w Istebnej wierzenie, a n a w e t przekonanie, że u l e w n e desz­ cze g r o ż ą c e nieraz k l ę s k ą s ą spowodowane u k r y t ą z b r o d n i ą d z i e c i o b ó j ­ stwa, w i ą ż ą s i ę ściśle z w ą t k i e m o t y m demonie. U w a ż a s i ę t a m , że desz­ cze s ą k a r ą b o ż ą i p a d a ć b ę d ą t a k d ł u g o , d o p ó k i w o d a nie w y m y j e z w ł o k dziecka i nie ukarze w s z y s t k i m grzechu, j a k i z o s t a ł p o p e ł n i o n y . Wedle r e l a c j i i n f o r m a t o r ó w , kara spada w i ę c nie t y l k o na m a t k ę , ale i na w i e ś , w k t ó r e j mieszka, za n i e w y k r y c i e z b r o d n i i n i e u k a r a n i e w i n o w a j c z y n i . Przekazy o i n n y m demonie — strzydze (strzygoniu) z a c h o w a ł y s i ę j e d y n i e w B r e n n e j . W Istebnej pewne cechy c h a r a k t e r y z u j ą c e strzygo- 1 2 J a k uważa Moszyński, jest to nasiąknięcie dawnego pogańskiego ś w i a t o ­ poglądu treściami nowszymi, chrześcijańskimi ( M o s z y ń s k i , op. cit., s. 674). �231 W I E R Z E N I A W I S T O T Y NADZMYSŁOWE 1 3 n i a p r z y p i s y w a n e s ą jednak i n n e j istocie, a m i a n o w i c i e sotonie . N i e jest to z r e s z t ą p i e r w s z y p r z y p a d e k k o n t a m i n a c j i w ą t k ó w , w d u ż e j m i e ­ rze u t r u d n i a j ą c y i d e n t y f i k a c j ę danej postaci ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o do­ d a t k o w o przez w z g l ą d na f r a g m e n t a r y c z n o ś ć przekazu. U w a ż a s i ę , że strzyga b y ł a z ł y m duchem. To u o g ó l n i e n i e , przenoszone coraz częściej na w i ę k s z o ś ć istot ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o , jest powszechnie spotykane w relacjach i n f o r m a t o r ó w . Zanotowano j e d n a k ż e w y p o w i e d z i , w k t ó r y c h z a w a r t a jest starsza w e r s j a m ó w i ą c a , że k a ż d y c z ł o w i e k p o ­ siada d w a d u c h y . J e ż e l i p r z y chrzcie nadano m u t y l k o jedno i m i ę , to p o jego ś m i e r c i , d r u g i d u c h (dusza), nie p o s i a d a j ą c y i m i e n i a , chodzi i na­ pastuje l u d z i . 1 4 Jak podano w B r e n n e j , strzygonia m o ż n a b y ł o p o z n a ć po t y m , że czło­ w i e k m a j ą c y n i m z o s t a ć po swej ś m i e r c i r o d z i ł się z p i ę t n e m w k s z t a ł ­ cie n o ż y c . T e n znak rozpoznawczy, umieszczony na plecach c z ł o w i e k a , m ó g ł w p o r ę zapobiec staniu się t a k i e j osoby s t r z y g o n i e m , poprzez ochrzczenie dziecka d r u g i m i m i e n i e m . J e ż e l i j e d n a k nie z w r ó c o n o na to u w a g i , w t e d y — aby u n i k n ą ć napastowania l u d z i przez tego demona. — p r z e d s i ę b r a n o d z i a ł a n i a obronne, n i e k i e d y bardzo drastyczne. D z i a ł a n i a t y p u p r o f i l a k t y c z n e g o nie s ą znane, c h o ć w l i t e r a t u r z e o d n o ś n i e do t y c h t e r e n ó w podaje s i ę r o ś l i n ę p r z y t u l i ę (Galium verum L . ) , z w a n ą przytu­ li ją, j a k o skuteczny ś r o d e k o c h r o n n y p r z e c i w k o s t r z y g o n i o w i . 1 5 S t r z y g o ń n a p a s t o w a ł l u d z i g ł ó w n i e w nocy podczas snu. O p u s z c z a ł miejsce swego s t a ł e g o p o b y t u , c z y l i g r ó b , na k t ó r y m z o s t a w i a ł k o s z u l ę , i u d a w a ł się na w i e ś , aby d u s i ć l u d z i . Przekazy zachowane w Brennej n i e w s p o m i n a j ą o w y p i j a n i u k r w i przez tego demona, bo m o t y w t e n p r z y p i s y w a n y jest sotonie. W relacjach z Brennej z a c h o w a ł się p r a w i e p e ł n y opis polowania na strzygonia, j a k i m i a ł t a m rzekomo g r a s o w a ć w okresie przed I w o j n ą ś w i a t o w ą . Po w y s o n d o w a n i u , gdzie znajduje s i ę g r ó b strzygonia, o d k o ­ p y w a n o z w ł o k i , odcinano r ę c e , nogi i g ł o w ę . O d c i ę t e c z ł o n k i umieszczano w o d w r o t n e j k o l e j n o ś c i , a w i ę c r ę c e k ł a d z i o n o t a m , gdzie m i a ł y b y ć nogi, n o g i t a m , gdzie r ę c e , a g ł o w ę p r z y t y l n e j części ciała. I n n a wersja tego w ą t k u podaje, że nie okaleczano z w ł o k , t y l k o w i ą z a n o c z ł o n k i , a n i e ­ boszczyka k ł a d z i o n o na b r z u c h u . Po d o k o n a n y c h zabiegach — z a r ó w n o w p i e r w s z y m , j a k i d r u g i m p r z y p a d k u — podano, że w i ę c e j j u ż n i k t nie r 1 8 1 6 Chodzi tu o znak w kształcie nożyc, jaki na plecach miał posiadać człowiek, który wedle przekazu z Istebnej po swej śmierci stawał się sotoną. Znak ten Moszyński przypisuje wyraźnie upiorowi ( M o s z y ń s k i , op. cit., s. 605). Por. inne wersje z terenu Śląska ( M o r c i n e k , op. cit., s. 142), a także Polski (B. B a r a n o w s k i , W kręgu upiorów i wilkołaków, Łódź 1981, s. 55-57). " M o r c i n e k , op. cit., s. 142. W literaturze podkreśla się m. in., iż położenie strzygonia twarzą do dna trumny miało spowodować, że istota ta nie mogła wydostać się z grobu; chodzić miała tylko pod ziemią. Patrz m. in. S. G o n e t , Strzygonie, „Lud", t. 3: 1897, s. 154. 1 4 1 6 �232 URSZULA LEHR w i d z i a ł tej istoty. Inne sposoby, m a j ą c e na celu unieszkodliwienie tego d e ­ mona, nie z a c h o w a ł y się w przekazanych podaniach . W grupie d e m o n ó w znajduje się t a k ż e zmora, lecz z a k l a s y f i k o w a n a z o s t a ł a do d r u g i e j k a t e g o r i i , j a k o że pochodzenie swe w y w o d z i o g ó l n i e od duszy c z ł o w i e k a ż y j ą c e g o . Jak p o d k r e ś l a n o i w co wierzono, z m o r y b y ł y ż y j ą c y m i l u d ź m i , k t ó r y c h dusze o p u s z c z a ł y ciało podczas snu w nocy. D e m o n ten, z w a n y w badanych wsiach s o t o n ą , u w a ż a n y b y ł t a k ż e za złego ducha l u b ducha p o k u t u j ą c e g o c z ł o w i e k a , k t ó r y z m a r ł w c i ę ż k i m grzechu. Mógł t e ż to b y ć , j a k podano, duch c z ł o w i e k a z m a r ł e g o bez c h r z t u i b i e r z m o w a n i a . , W i ę k s z o ś ć j e d n a k ż e r e l a c j i zawiera i n f o r m a c j e , że s o t o n ą b y ł a jedna z d w ó c h dusz c z ł o w i e k a , k t ó r y nie o t r z y m a ł na chrzcie d w ó c h i m i o n l u b t e ż drugiego p r z y b i e r z m o w a n i u . P o d k r e ś l a n y t u f a k t m o ż l i w o ś c i stania się z m o r ą , j e ś l i na p r z y k ł a d dziecko nie o t r z y m a ł o na chrzcie d w ó c h i m i o n , jest n i e z w y k l e z b i e ż n y z pochodzeniem s t r z y g i . R ó ż n i c a polega na t y m , że z m o r ą , j a k wierzono, s t a w a ł się c z ł o w i e k za swego życia, a s t r z y g ą dopiero po ś m i e r c i . Ponadto pewne f o r m y d z i a ł a n i a p r z y p i s y w a n e sotonie w s k a z y w a ł y b y raczej na s t r z y g ę ( w a m p i r a ) . Jest t o w i ę c k o l e j n y p r z y k ł a d przemieszania s i ę w ą t ­ k ó w w i e r z e n i o w y c h , z k t ó r y m to z j a w i s k i e m m o ż n a się s p o t k a ć coraz częściej. 1 7 Wećlle w i e r z e ń l u d o w y c h r ó ż n e są przedstawienia tego demona. U w a ­ ża się, że c z ł o w i e k b ę d ą c y s o t o n ą p o s i a d a ć m i a ł na plecach z n a m i ę w k s z t a ł c i e n o ż y c l u b t e ż z r o ś n i ę t e b r w i . T a p i e r w s z a cecha c h a r a k t e r y ­ zuje raczej s t r z y g ę , o c z y m j u ż pisano w c z e ś n i e j , lecz t u p r z y p i s y w a n a jest sotonie. Wersje na temat postaci, w j a k i e j p o j a w i a ł a się przed l u d ź m i , są r ó ż ­ ne. I t a k n i e k t ó r z y u w a ż a j ą , że b y ł a niewidoczna, ale m o g ł a p r z y b i e r a ć postacie l u d z k i e : np. d z i e w k i , parobka; k s z t a ł t y zoomorficzne: k u n y , cie­ lęcia, a w i d z i a n o j ą p o n o ć t a k ż e w postaci ż a b y . Sotona m o g ł a p r z e m i e n i a ć się t a k ż e w p r z e d m i o t y m a r t w e r ó ż n e g o rodzaju, np. w sznurek, w ź d ź b ł o s ł o m y l u b s ł y s z a n o j e d y n i e szelest, z w i a s t u j ą c y j e j p r z y b y c i e . N a p a s t o w a ł a ona ś p i ą c y c h l u d z i , i to t a k i c h , do k t ó r y c h rzekomo c z u ł a j a k ą ś u r a z ę , albo b y ł y to osoby o b o j ę t n e j e j uczuciowo, ale ś p i ą c e na wznak, l u b t e ż takie, k t ó r e nie o d m ó w i ł y w i e ­ czornej m o d l i t w y . Zakres d z i a ł a n i a tego demona przedstawiono w r ó ż n y m stopniu jego nasilenia p o c z ą w s z y od d z i a ł a ń ł a g o d n y c h , nie p r z y n o s z ą c y c h w y r a ź n e j szkody z d r o w i u c z ł o w i e k a , aż do p o c z y n a ń m o g ą c y c h s p o w o d o w a ć p o ­ w a ż n ą c h o r o b ę . Do stosunkowo ł a g o d n y c h f o r m d z i a ł a n i a tej i s t o t y n a ­ l e ż a ł o sprowadzanie c i ę ż k i c h s n ó w . P r z y c h o d z ą c w nocy o godzinie d w u ­ nastej, bo podobno t y l k o w t e d y się u j a w n i a ł a , p r z y s i a d a ł a na piersiach 1 7 We wsi Łąka w dawnym pow. pszczyńskim wierzono, że sposobem na uwolnienie się od strzygonia jest zabranie mu jego śmiertelnej koszuli (Materiały, spisała M. P i ł o t ó w n a , „Zaranie Śląskie", R. 8: 1932, z. 4, s. 228). �W I E R Z E N I A W I S T O T Y NAD ZMYSŁOWE 233 c z ł o w i e k a , p o w o d u j ą c n i e r ó w n y oddech l u b nawet jego b r a k i z w i ą z a n e z t y m uczucie strachu. Napastowany nie m ó g ł się r u s z y ć , czuł j a k g d y b y był cały sparaliżowany. Sotona nie t y l k o d u s i ł a ś p i ą c y c h l u d z i . Wierzono, że w y p i j a z c z ł o ­ w i e k a k r e w , p o n i e w a ż ludzie, k t ó r y c h n ę k a ł a , b y l i anemiczni. W y p i j a ł a k r e w z r ó ż n y c h miejsc c i a ł a ludzkiego, o c z y m m i a ł y ś w i a d c z y ć rzekomo pozostawione przez n i ą ś l a d y (krople z a k r z e p ł e j k r w i ) , j a k i o p u c h n i ę t e piersi, z k t ó r y c h t a k ż e m i ę d z y i n n y m i k r e w „ w y c i ą g a ł a " . P o d k r e ś l a n y t u m o t y w w y p i j a n i a k r w i przez t ę i s t o t ę w y s t ę p u j e t a k ż e w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u d o t y c z ą c e j i n n y c h t e r e n ó w P o l s k i , c h o ć na ogół p r z y p i ­ s y w a n y jest u p i o r o w i . 1 8 Znano j e d n a k ż e szereg s p o s o b ó w n a t u r y p r o f i l a k t y c z n e j , j a k i o b r o n ­ nej, k t ó r e m i a ł y na celu z a b e z p i e c z y ć c z ł o w i e k a przed i n g e r e n c j ą tego dokuczliwego demona. Przede w s z y s t k i m sotona m i a ł a p r z y c h o d z i ć do o s ó b ś p i ą c y c h na w z n a k . Starano się w i ę c p r z e s t r z e g a ć tego i nie zasy­ p i a ć w t a k i e j pozycji. N i e m n i e j w a ż n a b y ł a m o d l i t w a z a r ó w n o odma­ w i a n a w k o ś c i e l e , j a k i przed snem w d o m u . W B r e n n e j u w a ż a n o , że w y s t a r c z y ł o p r z y c h o d z ą c e j zmorze o b i e c a ć chleba z m a s ł e m , a w t e d y w i ę c e j się nie p o j a w i . W l i t e r a t u r z e r ó w n i e ż m o ż n a się s p o t k a ć z tego rodzaju f o r m u ł ą s ł o w n ą l u b p o d o b n ą (obietnica dania placka l u b karpiela), lecz t ł u m a c z o n ą w ten s p o s ó b , że j e j w y p o ­ wiedzenie spowoduje w ł a ś n i e p r z y b y c i e na d r u g i d z i e ń osoby, k t ó r a jest ową zmorą . 1 9 I n n y m sposobem m a j ą c y m u c h r o n i ć c z ł o w i e k a przed d r ę c z e n i e m go przez z m o r ę m i a ł o b y ć poruszenie d u ż y m palcem u p r a w e j nogi, c h o ć u w a ż a n o , że gest ten m o ż e t a k ż e s p o w o d o w a ć o d s t ą p i e n i e n a p a s t u j ą c e j istoty, a w i ę c jest r ó w n i e ż d z i a ł a n i e m o b r o n n y m . Do c z y n n o ś c i p r o f i l a k t y c z n y c h u ż y w a l i n i e k t ó r z y , j a k podano, o l e j ­ k ó w ś w i ę t y c h stosowanych za p o r a d ą k s i ę d z a . I t a k w B r e n n e j jeden z i n f o r m a t o r ó w , k t ó r e g o c i ą g l e d r ę c z y ł a zmora i nic m u nie p o m a g a ł o , po n a t a r c i u się n i m i s t w i e r d z i ł , że w i ę c e j zmora go j u ż nie napasto­ wała. W Istebnej znane b y ł o branie jedzenia j a k się szło „ n a s t r o n ę " . Wierzono, że sotona b r z y d z i się c z ł o w i e k i e m , k t ó r y w t a k i m miejscu s p o ż y w a p o s i ł e k i do niego nie p r z y j d z i e . Stosunkowo o r y g i n a l n y spo­ sób pozbycia się z m o r y podany z o s t a ł w B r e n n e j . T a m ż e doradzono oso­ bie g n ę b i o n e j przez z m o r ę , aby c h w y c i ł a z ę b a m i m a r t w e g o c z ł o w i e k a za palec i p o ł a s k o t a ł a go. Osoba ta z a s t o s o w a ł a się do p o w y ż s z e j r a d y i w i ę c e j zmora się nie p o j a w i ł a . 1 8 Patrz: O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie. Lubelskie, t. 17, cz. 3, Wroclaw 1962, s. 99; t a m ż e , Tarnowsko-Rzeszowskie, t. 48, W r o c ł a w 1967, s. 276, a t a k ż e R. К u к i e r, Kaszubi bytowscy, Gdynia 1968, s. 298. Patrz t a k ż e : Materiały ludoznawcze wśród ludu Lipowca w ostatnich latach, z e b r a ł F. N i e s ł a n i k , „ Z a r a n i e Śląskie", R. 6: 1930, s. 42. 1 9 �234 URSZULA LEHR N i e z a l e ż n i e od p r z e d s t a w i o n y c h w y ż e j z a c h o w a ń stosowano inne ś r o d ­ k i , a w ś r ó d n i c h apotropeje i z n a k i . W grupie apotropei znane są z obu w s i g ł ó w n i e przedmiotowe: n ó ż i n o ż y c z k i oraz pieluszka n i e m o w l ę c i a . Z a r ó w n o w Istebnej j a k i w B r e n n e j u w a ż a n o , że n ó ż m o ż e t y l k o zapo­ biec i n g e r e n c j i tego demona. Jedna z i n f o r m á t o r e k p o d a ł a , że j e j m a t k a c i ą g l e napastowana przez s o t o n ę t r z y m a ł a pod p o d u s z k ą r ó ż a n i e c , ale to nie p o m a g a ł o . Skuteczny o k a z a ł się b y ć dopiero n ó ż t r z y m a n y w m i e j ­ sce r ó ż a ń c a , co w y j a ś n i o n o w t e n s p o s ó b , że demon t e n po p r o s t u b a ł s i ę n o ż a . T r z y m a n i e z a ś n o ż y c z e k w z a s i ę g u r ę k i m i a ł o nie t y l k o odstra­ s z y ć s o t o n ę , ale t a k ż e p o s ł u ż y ć do j e j zaatakowania, o c z y m b ę d z i e m o w a dalej. Do w y m i e n i o n y c h apotropei p r z e d m i o t o w y c h n a l e ż a ł a t a k ż e pieluszka n i e m o w l ę c i a . W i e c z o r e m n a l e ż a ł o z a b r u d z o n ą p i e l u s z k ę p o ł o ż y ć na p r o ­ gu d o m u , co s t a n o w i ć m i a ł o p r z e s z k o d ę dla sotony. M e c h a n i z m d z i a ł a n i a jest analogiczny j a k w p r z y p a d k u jedzenia „ n a stronie", z t y m że chodzi t u o obrzydzenie miejsca, do k t ó r e g o z a m i e r z a ł a s i ę u d a ć zmora. W ś r ó d z n a k ó w m a g i c z n y c h rzadko j u ż w y s t ę p u j ą c y c h w przekazach, p r z e t r w a ł y c h j e d y n i e w B r e n n e j , z a c h o w a ł a się relacja m ó w i ą c a o za­ k r e ś l a n i u ś w i ę c o n ą k r e d ą k o ł a w o k ó ł ł ó ż k a , na k t ó r y m spano. D o z n a k ó w o charakterze m a g i c z n o - r e l i g i j n y m n a l e ż ą wspomniane o l e j k i ś w i ę t e , r ó ­ żaniec, a t a k ż e obrazki święte trzymane pod poduszką. Sposoby o b r o n y znane na terenie badanych w s i w s k a z u j ą na bardziej energiczne f o r m y d z i a ł a n i a , j a k i e podejmowano p r z e c i w k o t e m u demo­ n o w i , a n a l e ż ą do n i c h : z ł a p a n i e j e j , a nawet zabicie. W p i e r w s z y m p r z y ­ p a d k u n a l e ż a ł o uprzednio p r z y b i ć g w ó ź d ź do ś c i a n y i w nocy, g d y p r z y ­ s z ł a sotona, trzeba b y ł o j ą c h w y c i ć i p r z y b i ć na t e n g w ó ź d ź . Rano p o n o ć w i s i a ł a na n i m p r z y b i t a za w a r k o c z dziewczyna, k t ó r a o w ą s o t o n ą b y ł a . W celu zabicia tego demona wskazane b y ł o m i e ć w z a s i ę g u r ę k i n o ­ ż y c e do s t r z y ż e n i a owiec l u b n o ż y c z k i ; c z ę s t o j e d n a k ż e w w y p o w i e d z i a c h p o w t a r z a się uwaga, że w i n n y to b y ć n o ż y c e . G d y ó w demon z j a w i a ł się, n a j c z ę ś c i e j pod p o s t a c i ą s ł o m k i , n a l e ż a ł o go w t e d y p r z e c i ą ć . S k u t e k b y ł niezawodny i w i d o c z n y na d r u g i d z i e ń . W j a k i e j ś c h a ł u p i e znajdo­ w a n o n i e ż y w ą , p r z e c i ę t ą na p ó ł k o b i e t ę . O p r ó c z n o ż y c czy n o ż y c z e k u ż y w a n o t a k ż e innego, metalowego ś r o d k a apotropeicznego, np. i g ł y . Z a ­ a t a k o w a n i e n i ą sotony s i e d z ą c e j c z ł o w i e k o w i na piersiach d a w a ł o skutek k o ń c o w y , j a k opisany w y ż e j , z t ą r ó ż n i c ą , że m a r t w a kobieta nie b y ł a p r z e c i ę t a na p ó ł , lecz m i a ł a przebite serce. Do k a t e g o r i i pierwszej istot demonicznych zaliczony z o s t a ł topielec, istota w y w o d z ą c a s i ę od z m a r ł e g o c z ł o w i e k a , w y s t ę p u j ą c a pod n a z w ą utopca . Staje się n i ą c z ł o w i e k , k t ó r y u t o n ą ł na skutek n i e s z c z ę ś l i w e g o w y p a d k u l u b t e ż t a k i , k t ó r y o d e b r a ł sobie życie, ale z d r o w y na u m y ś l e . 2 0 2 0 Choć i nazwa waserman nie jest na Śląsku obca (К ос z w a r a, op. cit., s. 70), jak i też inna: fajerman (Materiały. O utopcu spisał W. R e i s s , „Zara­ nie Śląskie", R. 4: 1911, z. 1, s. 44). �235 W I E R Z E N I A W I S T O T Y NADZMYSŁOWE Z d a r z a ł y się i w y p o w i e d z i p o d a j ą c e , że utopiec m i a ł się w y w o d z i ć z nie ochrzczonego, utopionego dziecka l u b , że jest to p o k u t u j ą c a dusza; u t o p cem n a z y w a n o t e ż d i a b ł a . W ś r ó d w y m i e n i o n y c h t u o p i n i i i n f o r m a t o r ó w na t e m a t genezy tej i s t o t y d w i e z a s ł u g u j ą na s z c z e g ó l n ą u w a g ę . P i e r w ­ sza p o d a j ą c a , że p o c h o d z i ć m i a ł z nie ochrzczonego, utopionego dziecka oraz druga s t w i e r d z a j ą c a , że b y ł to d i a b e ł . Wersja pierwsza n a w i ą z u j e do znanych w l i t e r a t u r z e , t a k ż e z r e g i o n u s ą d e c k i e g o , w ą t k ó w z a w i e r a ­ j ą c y c h t e n w ł a ś n i e m o t y w , u z u p e ł n i o n y dodatkowo i n f o r m a c j ą , że t o ­ pielcem s t a w a ł o się dziecko kobiety, k t ó r a u t o p i ł a s i ę r o z m y ś l n i e b ę d ą c w c i ą ż y . D r u g a natomiast wskazuje na b i b l i j n y r o d o w ó d topielca. Obok i n f o r m a c j i , że utopiec b y ł d i a b ł e m , podano t a k ż e , iż w wodzie, z k t ó r e j się b i o r ą , znajduje się p i e k ł o . Z b l i ż o n y m o t y w m o ż n a z n a l e ź ć w l i t e r a ­ turze przedmiotu . 2 1 2 2 Utopce b ę d ą c i s t o t a m i z w i ą z a n y m i z ż y w i o ł e m w o d n y m p r z e b y w a ł y w rzekach, jeziorach, a i c h u l u b i o n y m miejscem m i a ł y b y ć p r o g i wodne i k ł a d k i . Opisy postaci t e j i s t o t y s ą r ó ż n e , c h o ć na ogół topielec p r z y b i e ­ r a ć m i a ł k s z t a ł t y l u d z k i e . I t a k w i d y w a n o go p o n o ć w postaci dziecka, d o r o s ł e g o m ę ż c z y z n y l u b z m a r ł e g o s ą s i a d a czy t e ż k o b i e t y albo p a n n y . O g ó l n i e m ó w i o n o , że b y ł to „ m a ł y , c z e r w o n y c z ł o w i e c z e k , t r z y d z i e ś c i c e n t y m e r ó w , cały czerwiony". R ó w n i e ż w Brennej wspomniano o i n n y m kolorze f r a g m e n t u u b i o r u utopca, a m i a n o w i c i e z i e l o n y m . Podane opisy u b i o r u tej i s t o t y i noszone przez n i ą k o l o r y : z i e l o n y i czerwony, w s k a z u j ą n a p r z e t r w a n i e w t y c h przekazach e l e m e n t u cha­ r a k t e r y z u j ą c e g o i s t o t y demoniczne, p o d k r e ś l a n e g o w l i t e r a t u r z e p r z e d ­ m i o t u . W f o r m i e s z c z ą t k o w e j , bo d o t y c z ą c e j j e d y n i e a t r y b u t ó w w p o ­ staci k o l o r o w y c h s z n u r k ó w ( w t y m czerwonego) l u b w s t ą ż e c z e k , element t e n p r z e t r w a ł w Istebnej. 2 3 2 4 Utopiec m ó g ł p r z y b i e r a ć t a k ż e obok l u d z k i c h k s z t a ł t y zoomorficzne. Zachowane podania m ó w i ą o t o p i e l c u p r z e m i e n i o n y m w c z e r w o n ą r y b k ę , b i a ł e g o psa, w r a k a czy ś w i n i ę , j a k t e ż w y s t ę p u j ą c y m w postaci p ó ł r y b y , p ó ł c z ł o w i e k a . Podano t a k ż e , że m ó g ł p o s i a d a ć r ó w n i e ż r o g i . P r z y p i s y ­ w a n i e u t o p c o w i r o g ó w w i ą z a ł o b y się konsekwentnie z w t ó r n ą , bo chrze­ ś c i j a ń s k i e g o pochodzenia i n t e r p r e t a c j ą jego r o d o w o d u . 2 1 Więcej szczegółów można znaleźć w artykule U . L e h r , Ludowe wierzenia w demony wodne (złożony do druku, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w K r a ­ kowie", t. 8). Patrz: J . Ś w i ą t e k , Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię), K r a k ó w 1893, s. 453; także B r o d a , op. cit., s. 13; H . В i e g e 1 e i s e n, U kolebki. Przed ołta­ rzem. Nad mogiłą, L w ó w 1929, s. 52. Znane są i inne opisy jego postaci z uwzględnieniem ubioru nie w y s t ę p u ­ jącego w zachowanych podaniach, m. in. jest tam uwaga o wodzie kapiącej z k a ­ pelusza i z kieszeni kapoty, po czym rozpoznawano utopca (N. M a d 1 o w n a, Topielec w Czeladzi w pow. będzińskim, w guberni piotrkowskiej, „Lud", t. 10: 1904, s. 438). В i e g e 1 e i s e n, op. cit., s. 524. 2 2 2 8 2 4 �236 URSZULA LEHR Utopce c e c h o w a ł o w r o g i e nastawienie do c z ł o w i e k a . Z n a ł y one r ó ż n e sposoby, d z i ę k i k t ó r y m z w a b i a ł y l u d z i nad r z e k ę , aby i c h p o t e m u t o p i ć , m i m o iż ci — w i e d z ą c co i c h t a m s p o t k a ć m o ż e — s t a r a l i się j ą o m i j a ć . O d n o s i ł o s i ę t o g ł ó w n i e do dzieci, ale t a k ż e i do d o r o s ł y c h . Dzieci w c i ą g a ł y do w o d y w a b i ą c je poprzez u k a z y w a n i e na j e j p o w i e r z c h n i r ó ż n o b a r w n y c h w s t ą ż e c z e k l u b p r z e d m i o t ó w , np. zegarka, p i ł k i . 2 S Utopiec m ó g ł t e ż i w i n n y s p o s ó b w a b i ć do w o d y ; np. p r z y b r a w s z y p o s t a ć z m a r ł e g o s ą s i a d a p r o w a d z i ł c z ł o w i e k a , aby go p o t e m u t o p i ć w po­ t o k u . S ł y s z a n o t a k ż e głos topielca m ó w i ą c e g o „ p ó d ź c i e do m n i e h a w " . Podano t a k ż e , że czasami s t a w a ł na k ł a d c e ze ś w i a t ł e m i c z ł o w i e k s z e d ł za t y m ś w i a t ł e m , aż w p a d ł do w o d y i t o n ą ł . Istota ta m i a ł a s i ę pokazy­ w a ć z a r ó w n o w nocy, j a k i w d z i e ń , k i e d y to w i d y w a n o j ą rzekomo s i e d z ą c ą w c z e r w o n y m u b r a n i u i g r z e j ą c ą się w p r o m i e n i a c h s ł o ń c a . Utopce, j a k p o d k r e ś l a n o w Istebnej, m i a ł y najbardziej n ę k a ć l u d z i , k t ó r z y grzeszyli. To stwierdzenie, spotykane coraz c z ę ś c i e j w t r a d y c y j ­ n y c h przekazach, odnosi s i ę t a k ż e i do i n n y c h istot ś w i a t a n a d z m y s ł o wego, s t a n o w i ą c d o d a t k o w y element p r z e m a w i a j ą c y za a s y m i l a c j ą w i e ­ rzeń i religii. O d n o ś n i e do utopca znane b y ł y w e wsiach badanego r e g i o n u pewne zakazy, k t ó r y c h przestrzeganie m o g ł o u c h r o n i ć c z ł o w i e k a od n a p a s t l i ­ wości tej i s t o t y . D o t y c z y ł y one: n i e w z y w a n i a p i o r u n ó w i n i e p r z e k l i n a n i a nad w o d ą oraz n i e k ą p a n i a się w wodzie bez specjalnego zabezpieczenia. Zakaz p i e r w s z y w i ą ż e s i ę z d a w n ą w i a r ą , iż topielce ś c i ą g a ł y p i o r u n y . W z y w a n i e w i ę c i c h w p r z e k l e ń s t w i e w y w o ł y w a ł o gniew t y c h istot, k t ó r e m ś c i ł y się, w c i ą g a j ą c l u d z i do w o d y . Zakaz k ą p i e l i w wodzie o d n o s i ł s i ę s z c z e g ó l n i e do dzieci. Jak się w y ­ daje, jest to w e r s j a nowszego pochodzenia, t y m bardziej że w w y p o w i e ­ dziach w y r a ź n i e się p o d k r e ś l a , że straszono dzieci utopcami, aby n i e d o p u ś c i ć do n i e s z c z ę ś c i a , j a k t e ż , że „z powodu dzieci b y ł t e n utopiec". Natomiast przedstawiciele najstarszego pokolenia w i ą z a l i ó w zakaz z a u t e n t y c z n ą w i a r ą w topielca i na ogół go przestrzegali, nie k ą p i ą c się bez k r z y ż y k a czy szkaplerza zawieszonego na szyi. N i e z a l e ż n i e od i s t n i e ­ j ą c y c h z a k a z ó w z a c h o w a ł y się w podaniach i n f o r m a c j e o zachowaniach t y p u profilaktycznego, m a j ą c y c h r ó w n i e ż z a b e z p i e c z y ć c z ł o w i e k a przed tą istotą. Przed utopcem m i a ł a zatem skutecznie c h r o n i ć m o d l i t w a . Przecho­ d z ą c w p o b l i ż u r z e k i , o k t ó r e j wiedziano, że jest miejscem zamieszkania tej i s t o t y , n a l e ż a ł o w y p o w i e d z i e ć s ł o w a m o d l i t w y , aby u n i k n ą ć spotkania z n i m . N i e k t ó r z y u w a ż a l i , że nie są w a ż n e s ł o w a m o d l i t w y , ale stworze­ nie p o z o r ó w j e j o d m a w i a n i a . W celach p r o f i l a k t y c z n y c h w y k o n y w a n o t e ż t a k i e c z y n n o ś c i , j a k 2 5 Patrz także: Materiały ludoznawcze. Bajki o utopcu (z okolic Strumienia), spisał ks. O. Z a w i s z a , „Zaranie Śląskie", R. 4: 1912, z. 2-4, s. 116-121; Mate­ riały. O utopcu..., s. 43-44. �237 W I E R Z E N I A W I S T O T Y NAD ZMYSŁOWE ś w i ę c e n i e miejsc zamieszkanych rzekomo przez utopce oraz w r z u c a n i e do r'zeki m o n e t y . Wierzono, że „ t e p i e n i ą d z e to dla niego z a p ł a t a , że nas nie w e ź m i e " . B y ł to w i ę c rodzaj okupu, m a j ą c y z a g w a r a n t o w a ć bezpie­ c z e ń s t w o k ą p i ą c y m się l u d z i o m . W z m i a n k a o okupie dla utopca, pocho­ d z ą c a j e d y n i e z Istebnej, wskazuje na p r z e t r w a n i e w t r a d y c y j n y m prze­ kazie elementu s u g e r u j ą c e g o a r c h a i c z n o ś ć tego m o t y w u . Nie p r z e t r w a ł c n co p r a w d a w postaci d o s ł o w n i e t a k i e j , j a k podaje K . M o s z y ń s k i p i ­ sząc o ofiarach z w i e r z ę c y c h s k ł a d a n y c h topielcowi, j e d n a k ż e t r a k t o w a n i e o w y c h monet j a k o „ z a p ł a t y " w zamian za o f i a r y z l u d z i jest ś l a d e m analogicznego d z i a ł a n i a p r o f i l a k t y c z n e g o : zmianie u l e g ł przedmiot, a nie cel o k u p u . Z l i t e r a t u r y d o t y c z ą c y t e r e n u Ś l ą s k a znany jest i n n y ciekawy sposób profilaktyczny . 2 6 2 1 Ś r o d k a m i c h r o n i ą c y m i c z ł o w i e k a przed utopcem, o p r ó c z w s p o m n i a ­ nej w o d y ś w i ę c o n e j , m i a ł a b y ć t a k ż e r o ś l i n a p r z y t u l i ą (Galium verum L . ) . Wierzono, że posiada onia w ł a ś c i w o ś c i apotropeiczne , przeto u w a ­ ż a n o , że j e ś l i c z ł o w i e k nosi j ą p r z y sobie, w t e d y utopiec nie ma do n i e ­ go p r a w a . J a k j u ż wspomniano, utopiec nie b y ł zainteresowany osobami, k t ó r e p r o w a d z i ł y r e l i g i j n y t r y b ż y c i a . M a t e r i a ł y terenowe w s k a z u j ą , iż p r z y ­ p a d k i t a k i e b y ł y nader rzadkie, w z w i ą z k u z c z y m topielec c z ę s t o się p o j a w i a ł , n a p a s t u j ą c l u d z i , co na ogół k o ń c z y ł o się tragicznie: ś m i e r c i ą przez utopienie. Co p r a w d a w i e l u s p o ś r ó d r e s p o n d e n t ó w u w a ż a ł o , że nic nie m o ż e z a b e z p i e c z y ć c z ł o w i e k a przed t ą i s t o t ą , n i e m n i e j znane b y ł y odpowiednie sposoby p o s t ę p o w a n i a i ś r o d k i . 2 S W Istebnej w j e d n y m p r z y p a d k u podano, że n a l e ż a ł o z a p y t a ć czego ż ą d a i s p e ł n i ć to ż ą d a n i e , a t y m s a m y m w y b a w i ć p o k u t u j ą c ą d u s z ę . T e n s p o s ó b zachowania w i ą ż e się z j e d n ą z w e r s j i na temat jego pochodzenia, a m i a n o w i c i e , że jest on p o k u t u j ą c ą d u s z ą . Z z a c h o w a ń t y p u manualnego znany jest w y k o n y w a n y r ę k ą znak k r z y ż a , k t ó r y m i a ł o c h r o n i ć c z ł o w i e k a przed t ą i s t o t ą , a t a k ż e obrona czynna. Jak podano w Istebnej, za p o r a d ą k s i ę d z a , n a l e ż a ł o u d e r z y ć w t w a r z l e w ą r ę k ą topielca, k t ó r y p o j a w i ł się na k ł a d c e . M i a ł b y ć on p o k u t u j ą c y m duchem i przez to uderzenie z o s t a ł w y b a w i o n y , o c z y m z r e s z t ą sam z a k o m u n i k o w a ł , o p o w i a d a j ą c o s w y c h losach i d z i ę k u j ą c za w y b a w i e n i e od p o k u t y . W B r e n n e j natomiast opowiadano, iż strzelono do s i e d z ą c e g o na k ł a d c e topielca, po k t ó r y m z o s t a ł a t y l k o s m o ł a . 2 6 M o s z y ń s k i , op. cit., s. 681. Autor podaje, że aby uchronić sie przed utopcem, „zanim wejdzie sie. do rzeki lub stawu, by się kąpać, należy zanurzyć duży palec prawej nogi w wodzie i owym palcem zrobić krzyż na czole", M o r c i n e k , op. cit., s. 135. Moszyński wymienia tę roślinę jako apotropeion, ale dla Bułgarii (M os zу ń s к i, op. cit., s. 329). Nie wspomina natomiast o jej w y s t ę p o w a n i u w takim charakterze dla obszaru Polski. Tymczasem, jak wynika z materiałów terenowych, jak też i literatury dla Śląska, w y s t ę p o w a ł a tam i była znana jako środek apotropeiczny ( M o r c i n e k , op. cit., s. 140). 2 7 2 8 �238 URSZULA LEHR W d r u g i e j k a t e g o r i i istot demonicznych znajduje się p ł a n e t n i k , istota w y w o d z ą c a się, j a k to w y n i k a z zachowanych p r z e k a z ó w , od c z ł o w i e k a ż y j ą c e g o . W p r z e t r w a ł y c h w badanych wsiach w ą t k a c h w i e r z e n i o w y c h z n a z w ą t ą nie spotkano s i ę . P o z o s t a ł y j e d y n i e pewne cechy j e j d z i a ł a ­ nia, w s k a z u j ą c e na p i e r w o t n ą f u n k c j ę tej i s t o t y , w i ą ż ą c ą s i ę ściśle z d a w ­ n y m i w y o b r a ż e n i a m i o p ł a n e t n i k u i to t y l k o w jednej w s i , a m i a n o w i c i e w Istebnej. T a m t e ż znana jest z w i e r z e ń l u d o w y c h p o s t a ć c z a r n o k s i ę ż n i k a — c z ł o w i e k a , k t ó r e g o zadaniem b y ł o „ k r u p y w o d z i ć " i „ s k l u d o w a ć deszcz", obok i n n e j n a z y w a n e j d r a k i e m . J a k wierzono, m i a ł to b y ć p o t w ó r w y ­ c h o d z ą c y z ziemi, o w y g l ą d z i e r y b y , z ł a ń c u c h a m i , k t ó r y m i c z y n i ł w i e l ­ k i h a ł a s . Ogon tego p o t w o r a przeznaczony b y ł p o n o ć do rozganiania gradu. Informacje powyższe m o g ą b y ć śladem wierzeń w p ł a n e t n i k a i z ł e ­ go smoka, znanych na terenie krakowskiego l u b podobnych w i e r z e ń , w y s t ę p u j ą c y c h na" terenie M o r a w . 2 9 O d n o ś n i e do postaci c z a r n o k s i ę ż n i k a n a l e ż y s t w i e r d z i ć , że m a on n i e ­ wiele wspólnego z p ł a n e t n i k i e m znanym z dawnych przekazów, a w i ę c p r z e b y w a j ą c y m w c h m u r a c h czy w c i ą g a n y m przez nie, g d y n a d e s z ł a odpowiednia c h w i l a . W y g l ą d a j a k n o r m a l n y c z ł o w i e k , a r ó ż n i się t y m , że chodzi z w y k l e na czarno u b r a n y i j a k o z a p ł a t ę za o d p ę d z e n i e z b l i ż a ­ j ą c e j s i ę b u r z y pobiera m l e k o od czarnej k r o w y i j a j k a od czarnej k u r y . Zanikająca wiara w płanetnika — istotę demoniczną, spowodowała p r z e j ę c i e j e j r o l i przez l u d z i . B y ł y to osoby kompetentne, a w i ę c t a k i e , k t ó r e z n a ł y s i ę na m a g i i . W Istebnej w y s t ę p o w a ł w s p o m n i a n y czarno­ k s i ę ż n i k , w B r e n n e j natomiast nie b y ł a znana osoba czy t e ż osoby szcze­ g ó l n i e z a j m u j ą c e się tego rodzaju d z i a ł a l n o ś c i ą m a g i c z n ą , ale o t y m b ę ­ dzie m o w a dalej. 3 0 O g ó l n i e zabiegi magiczne w y k o n y w a n e przez c z a r n o k s i ę ż n i k a s p r o ­ w a d z a ł y s i ę do tego, że g d y z b l i ż a ł a się burza, s t a w a ł on w kole z a k r e ­ ś l o n y m ś w i ę c o n ą k r e d ą i o d c z y t y w a ł z magicznej k s i ą ż k i s ł o w a — za­ k l ę c i a . M i a ł r ó w n i e ż p r z y sobie ś w i ę c o n ą w o d ę . Jak p o d a w a l i naoczni ś w i a d k o w i e tego zabiegu, w c h w i l i , g d y c z a r n o k s i ę ż n i k z a c z ą ł odczy­ t y w a ć f o r m u ł y magiczne, z b l i ż a j ą c e s i ę c h m u r y z m i e n i ł y s w ó j k i e r u n e k i o m i n ę ł y w i e ś . D z i a ł a n i a magiczne p r o f i l a k t y c z n e i o d w r a c a j ą c e p o d e j ­ mowano t a k ż e w e w ł a s n y m zakresie. C z y n i l i to ludzie sami, u ż y w a j ą c do tego celu r o z m a i t y c h a k c e s o r i ó w . 8 1 n Informacje powyższe uzyskano w drodze konsultacji z dr Klimova podczas pobytu służbowego w Pradze w 1981 r. Odnośnie do terenu Polski patrz: M. В r y1 a k, "Wierzenia ludowe, [w:] Monografia pow. myślenickiego, t. 2, Kultura ludowa, K r a k ó w 1970, s. 293. Biegeleisen pisze m. in. o tak właśnie w y g l ą d a j ą c y m płanetniku wśród ludu krakowskiego ( B i e g e l e i s e n , op. cit., s. 540-541). O magicznych sposobach zabezpieczających zagrodę i w i e ś przed klęskami atmosferycznymi patrz artykuł U. L e h r, Beliefs and magical procedures for the protection of farms in the Polish Carpathians, „Ethnographica et Folkloristica C a r pathica", t. 2: 1981, s. 105-111. 8 0 8 1 �239 W I E R Z E N I A W I S T O T Y NADZMYSŁOWE Do najstarszych, znanych z p r z e k a z ó w , a dzisiaj j u ż nie p r a k t y k o ­ w a n y c h d z i a ł a ń p r o f i l a k t y c z n y c h , n a l e ż a ł o w Brennej k r e ś l e n i e k r z y ­ ż y k ó w i k r o p i e n i e i c h ś w i ę c o n ą w o d ą na granicach swego pola. W grupie d z i a ł a ń o b r o n n o - o d w r a c a j ą c y c h znanych w badanych wsiach, lecz t a k ż e nie zachowanych w f o r m i e czynnej, p o d k r e ś l i ć n a l e ż y w y n o ­ szenie ł o p a t y chlebowej na z e w n ą t r z d o m u i ustawianie j e j s t r o n ą w y ­ p u k ł ą w k i e r u n k u n a d c h o d z ą c e j b u r z y . J a k podano w Istebnej, ostatni raz m i a n o t a k c z y n i ć w 1962 r . Do s p o s o b ó w p r a k t y k o w a n y c h d a w n i e j , a t a k ż e sporadycznie po d z i ś d z i e ń , n a l e ż a ł o spalanie p o ś w i ę c o n y c h w o k t a w ę B o ż e g o C i a ł a ziół, umieszczonych na p o k r y w c e , l u b t e ż p a l m y w i e l k a n o c n e j , palonej w p i e ­ cu. W i e r z o n o b o w i e m , że j a k daleko p ó j d z i e d y m z p a l ą c y c h się ziół, t a k daleko odejdzie burza. Zioła' spalano g ł ó w n i e w celu o t r z y m a n i a d y m u , k t ó r y m i a ł b y ć p o k a r m e m dla p ł a n e t n i k ó w . Do c z a s ó w w s p ó ł c z e s n y c h nie p r z e t r w a ł a tego rodzaju interpretacja, j e d n a k ż e j u ż sama c z y n n o ś ć oraz d y m m a j ą c y , w e d l e nowszej w e r s j i , po prostu o d g a n i a ć c h m u r y , jest ś l a d e m w i e r z e n i a w i s t o t ę d e m o n i c z n ą . K o l e j n a g r u p a to i s t o t y ezoteryczne, a w i ę c k o n k r e t n e osoby posia­ d a j ą c e w i e d z ę m a g i c z n ą n a b y t ą na zasadzie p r z e k a z y w a n i a j e j z p o k o ­ lenia na pokolenie w o b r ę b i e jednej r o d z i n y , w sporadycznych w y p a d ­ k a c h od l u d z i obcych. N a l e ż e ć t u b ę d z i e czarownica. W e d l e r e l a c j i i n f o r ­ m a t o r ó w c z a r o w n i c ą b y ł a n a j c z ę ś c i e j kobieta m i e s z k a j ą c a w danej w s i , znana z nazwiska, p o s i a d a j ą c a u m i e j ę t n o ś c i magicznego z a d z i a ł a n i a . W Istebnej m i a ł y b y ć t r z y czarownice — z m a r ł y po w o j n i e . W B r e n n e j natomiast podano, że b y ł y cztery: w t y m d w i e z m a r ł y w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m , trzecia po I I w o j n i e ś w i a t o w e j w d o m u s t a r c ó w , a czwarta jeszcze ż y j e . Osoby u w a ż a n e za czarownice czy "też t y l k o podejrzewane o w y k o ­ n y w a n i e p r a k t y k m a g i c z n y c h na s z k o d ę s ą s i a d ó w , j a k w y n i k a z podanych o p i s ó w , nie w y r ó ż n i a ł y się n i c z y m s z c z e g ó l n y m s p o ś r ó d i n n y c h kobiet. I c h w y g l ą d z e w n ę t r z n y nie o d b i e g a ł od n o r m y . W j e d n y m t y l k o p r z y ­ p a d k u podano, że kobieta u w a ż a n a za c z a r o w n i c ę , m i a ł a d ł u g i e w ł o s y n i g d y nie uczesane. Z a c h o w y w a ł y się n o r m a l n i e , w y c h o w y w a ł y swoje dzieci, c h o d z i ł y do k o ś c i o ł a i n a j w i ę c e j s i ę m o d l i ł y , aby p o k a z a ć , j a k i e są p o b o ż n e . U w a ż a n o , że czarownice k o ń c z y ł y swoje ż y c i e w strasznych m ę c z a r n i a c h , a p o d koniec ż y c i a b y ł y „ p o w y k r ę c a n e " . Czarownice b y ł y specjalistkami z zakresu m a g i i z w i ą z a n e j z gospo­ d a r k ą m l e c z n ą , a stosowane przez nie zabiegi magiczne m i a ł y na celu odebranie l u b „ b a b r a n i e " , c z y l i psucie, m l e k a k r o w o m s ą s i a d ó w . P o d e j ­ rzewano je t a k ż e o rzucanie u r o k ó w . 3 2 3 3 3 2 Chodzi tu o zmiany reumatyczne spowodowane stanem zapalnym s t a w ó w , powodujące zniekształcenia dłoni, palców, kręgosłupa i in. Zagadnienie to zostało szerzej omówione w innym artykule. Patrz: U . L e h r , Urok w aspekcie działań magiczno-religijnych, „Lud", t. 65: 1981, s. 91-104. Por. także: Materiały ludoznawcze {zebrała E . Ś w i b ó w n a wśród ludu w Brennej w ostatnich latach), „Zaranie Śląskie", R. 5: 1929, z. 3, s. 153. 8 8 �242 URSZULA LEHR N a t o m i a s t w B r e n n e j ochrona b y d ł a p r z e d c z a r o w n i c a m i o g r a n i c z a ł a się to tego, że w d n i a c h i c h w z m o ż o n e j d z i a ł a l n o ś c i , to jest w ś w . Ł u c j i , ś w . Jana, ś w . Tomasza, k o b i e t y d o k ł a d n i e z a m y k a ł y d r z w i stajni, o b o r y i chlewa i p i l n o w a ł y , b y ż a d n a osoba nie z b l i ż a ł a s i ę do t y c h pomiesz­ czeń. S p o s o b ó w o b r o n n y c h znano k i l k a . B y ł y w ś r ó d n i c h t a k i e , k t ó r e sto­ sowano we w ł a s n y m zakresie bez uciekania się do pomocy znachora, osoby bardziej kompetentniej w t y m zakresie, co z w y k l e czyniono w c i ę ż ­ szych p r z y p a d k a c h . T a k w Istebnej p o c z a r o w a n ą k r o w ę okadzano t r z a ­ skami z p r o g u chlewa czarownicy, umieszczonymi na p r z y k r y w c e . E f e k t zabiegu b y ł p o n o ć t a k i , że k r o w y c z a r o w n i c y t r a c i ł y m l e k o . R ó w n i e ż w tej w s i przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą , za p o r a d ą w ę d r o w n e g o handlarza, p o s t ą p i o n o w t e n s p o s ó b , że w b i t o do szmatki, przez k t ó r ą cedzi się m l e ­ ko, szpilki, ale tak, że i c h g ł ó w k i z n a j d o w a ł y s i ę od spodu i poprzez w y s t a j ą c e ostrza lano m l e k o . M i a ł o to p o n o ć k ł u ć c z a r o w n i c ę , k t ó r a zmuszona z o s t a ł a do p r z y j ś c i a . N i e wpuszczono j e j jednak, bo tego nie n a l e ż a ł o r o b i ć . Po w y k o n a n y m zabiegu, j a k twierdzono, czarownica w i ę ­ cej m l e k a nie o d b i e r a ł a . W B r e n n e j podano, że n a l e ż a ł o p o d o i ć k r o w ę przed wschodem s ł o ń ­ ca, a uprzednio dobrze n a p a l i ć w piecu. N a s t ę p n i e w y l a ć c a ł e m l e k o na b l a c h ę pieca i k ł u ć je n o ż a m i . Po u c z y n i e n i u tego, wedle r a d y C y g a n k i , ' p r z y s z ł a do i n f o r m a t o r k i czarownica z zapytaniem, co ona r o b i z j e j k r o w a m i , bo s k a c z ą po J a s ł a c h i r y c z ą . W i ę c e j m l e k a tej osobie j u ż nie c z a r o w a ł a . Czasami w y s t a r c z y ł o , j a k podano, w y l a ć m l e k o na s z m a t k ę , n a stół i k ł u ć je n o ż a m i . R ó w n i e ż i w t y m p r z y p a d k u m i a ł a p r z y j ś ć osoba, k t ó r a p o c z a r o w a ł a m l e k o i p r o s i ć , b y zaniechano tej c z y n n o ś c i , bo to j ą b o l i . O p r ó c z w y m i e n i o n y c h t u s p o s o b ó w o b r o n n y c h , znane b y ł o w B r e n ­ nej okadzanie k r ó w p o ś w i ę c o n y m i z i o ł a m i . M o g ł y to b y ć zioła pocho­ dzące z w i a n u s z k ó w święconych w o k t a w ę Bożego Ciała lub w i ą z a n e k p o ś w i ę c a n y c h w d n i u M a t k i Boskiej Z i e l n e j . Czarownice znano, p o n i e w a ż b y ł y m i e s z k a n k a m i w s i , ale c h c ą c s i ę u p e w n i ć , czy f a k t y c z n i e z a j m u j ą s i ę czarami, m o ż n a b y ł o z a s t o s o w a ć p e w i e n zabieg magiczny, s p r a w d z a j ą c y to podejrzenie. P o l e g a ł on na t y m , że na 12 d n i przed B o ż y m N a r o d z e n i e m zbierano polana, k t ó r e po j e d n y m o d k ł a d a n o aż do w i g i l i i . W w i g i l i ę palono je wszystkie i w t e d y osoba, k t ó r a p r z y s z ł a do d o m u j a k o pierwsza, m i a ł a b y ć na pewno cza­ rownicą. O s t a t n i ą g r u p ę istot ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o t w o r z ą quasi-demony, do k t ó r e j zaliczono d w i e i s t o t y : d i a b ł a i ś m i e r ć . D i a b e ł , w p r o w a d z o n y przez c h r z e ś c i j a ń s t w o do ś w i a t a wierzeniowego j a k o uosobienie zła, w t a k i e j postaci z o s t a ł zaadaptowany do w i e r z e ń l u d o w y c h . M o ż n a przypusz­ czać, że i ś w i a t p o g a ń s k i p o s i a d a ł o d p o w i e d n i k a tej' postaci, j e d n a k ż e nie z a c h o w a ł y się ż a d n e ś l a d y na to w s k a z u j ą c e w m a t e r i a ł a c h z t e r e n u �243 W I E R Z E N I A W I S T O T Y NADZMYSŁOWE badanych w s i . D i a b e ł jest p o s t a c i ą najbardziej p o p u l a r n ą s p o ś r ó d w y ­ m i e n i o n y c h t u istot ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o . P o w s z e c h n o ś ć jego w y s t ę ­ powania jest t ł u m a c z o n a ś c i s ł y m z w i ą z k i e m z systemem r e l i g i i chrze­ ś c i j a ń s k i e j , p o d a j ą c e j w w i e l u w y p a d k a c h , a nawet n a r z u c a j ą c e j k o n - ~ c e p c j ę pochodzenia i w y o b r a ż e n i a d i a b ł a , j a k t e ż p o d t r z y m y w a n i a w i a r y w niego. D i a b e ł z w a n y b y ł t a k ż e w obu wsiach szatanem l u b o k r e ś l a n y m i a n e m „ p l u g a s t w o " . U w a ż a n o t a k ż e , że nie n a l e ż y w y m a w i a ć jego i m i e ­ nia, bo to jest grzech. Wersje na t e m a t pochodzenia tej i s t o t y w s k a z u j ą w y r a ź n i e na ź r ó d ł o c h r z e ś c i j a ń s k i e . P o d a j ą one, że są to a n i o ł o w i e zamienieni w d i a b ł y l u b t e ż w z i ę ł y się stąd, iż w wierze, k t ó r a b y ł a przed Chrystusem, n a s t ą p i ł r o z ł a m : d i a b e ł c h c i a ł r z ą d z i ć po swojemu, a Pan Bóg po s w o j e m u . Nie jest z b y t jasna i n t e r p r e t a c j a w y ż e j podana, ale n a w i ą z u j e ona do b i ­ blijnego r o d o w o d u d i a b ł a , j a k i zanotowano w S ą d e c k i e m . 3 5 D i a b ł y są w s z ę d z i e , p o n i e w a ż c h o d z ą po ś w i e c i e . P r z y b i e r a j ą n a j ­ częściej p o s t a ć c z ł e k o k s z t a ł t n ą , np. m ę ż c z y z n y , ale t e ż spotkano się ze ś l a d a m i z o o m o r f i z m u w p r z e d s t a w i a n i u jego postaci. Mógł w i ę c m i e ć w y g l ą d ś w i n i , k r o w y , konia, ale t e ż p o n o ć w y s t ę p o w a ć m i a ł w postaci czarnego psa. W y o b r a ż a n o go Sobie t a k ż e z r o g a m i i w i d ł a m i . S ą to n a j ­ liczniej w y s t ę p u j ą c e opisy. I n n e z a w i e r a j ą bardziej fantastyczne ele­ m e n t y , p o d a j ą c e , że np. w i d y w a n o t ę i s t o t ę bez g ł o w y l u b z siedmioma głowami, mogła też posiadać kopyta końskie. U w a ż a n o , że d i a b e ł przede w s z y s t k i m k u s i l u d z i do grzechu. Z j a w i a ć się m i a ł t a k ż e i w t e d y , g d y z o s t a ł w e z w a n y przez c z ł o w i e k a w prze­ k l e ń s t w i e — ż y c z e n i u , aby k o g o ś d i a b e ł w z i ą ł l u b p i o r u n s t r z e l i ł w da­ nego c z ł o w i e k a . W obu wsiach nie zanotowano s z c z e g ó l n y c h s p o s o b ó w p o s t ę p o w a n i a ani d z i a ł a ń n a t u r y p r o f i l a k t y c z n e j czy obronnej, m a j ą c y c h na ce]u u c h r o n i ć c z ł o w i e k a przed d i a b ł e m . W Istebnej u w a ż a się, że c z ł o w i e k p o s i a d a j ą c y s i l n ą w o l ę nie jest n a r a ż o n y na napastowanie przez t ę i s t o ­ t ę , a' w i ę c t a k i , k t ó r y nie ulega pokusom. W B r e n n e j natomiast p o d ­ k r e ś l a n o , że t a k ą g w a r a n c j ę daje b i e r z m o w a n i e . 3 6 O s t a t n i ą z p r z e d s t a w i a n y c h postaci ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o jest ś m i e r ć . Podobnie j a k w p r z y p a d k u d i a b ł a , t a k i t u i n f o r m a c j e na j e j t e m a t w s k a z u j ą na n a l e c i a ł o ś c i r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń s k i e j . W podanych przekazach nie z a c h o w a ł y się w z m i a n k i na temat pochodzenia tej istoty, a p o z o s t a ł e dane c h a r a k t e r y z u j ą się n i e z w y k ł ą l a k o n i c z n o ś c i ą , z w y j ą t k i e m o p i s ó w p o d a j ą c y c h c h a r a k t e r y s t y k ę postaci. Ś m i e r ć w y o b r a ż a n o sobie n a j c z ę ś c i e j w postaci k o ś c i o t r u p a w b i a ł e j 3 5 Wersja z regionu Sądeckiego podaje co następuje: „Tych aniołów co Pan Bóg i św. Michał postrącali z nieba [...] to te diabły som. Bo one som strącone z nieba, bo sie Panu Bogu sprzeciwiły" (Obidza), w ł a s n e materiały terenowe zin­ wentaryzowane w Archiwum Pracowni Etnografii Z E I H K M P A N w Krakowie. O innych sposobach działalności diabła, patrz: K o c z w a r a, op. cif., s. 64-65. i 8 4 �244 URSZULA LEHR p ł a c h c i e l u b t e ż jako k o b i e t ę na b i a ł o u b r a n ą z rozpuszczonymi w ł o s a m i i z w i e l k ą m i o t ł ą . Jej a t r y b u t a m i m i a ł y b y ć kosa, sierp l u b m ł o t e k . M i a ł a p o s i a d a ć t ę w ł a ś c i w o ś ć , że w oczach p a t r z ą c e g o na n i ą c z ł o w i e k a r o s ł a do o l b r z y m i c h r o z m i a r ó w , nawet do 20 m . M o g ł a t e ż p r z y b i e r a ć k s z t a ł t y zoomorficzne, g ł ó w n i e psa i kota. G ł ó w n y m celem j e j d z i a ł a n i a b y ł o odebranie c z ł o w i e k o w i życia, o c z y m doskonale wiedziano i z c z y m się na ogół zgadzano. P r z y c h o ­ d z i ł a w i ę c do k o n a j ą c y c h , b y w y p e ł n i ć s w o j ą m i s j ę . W j a k i s p o s ó b to c z y n i ł a , nie potrafiono w y j a ś n i ć . W Istebnej w j e d n y m t y l k o p r z y p a d k u podano i n f o r m a c j ę , że ś m i e r ć z a b i ł a m ł o t k i e m w t a ń c u pana m ł o d e g o . W e d ł u g K . M o s z y ń s k i e g o jest to bardzo pospolite wierzenie o starej tradycji . Wierzono t a k ż e , że .spotkanie ze ś m i e r c i ą z a p o w i a d a ł o zgon k o g o ś we wsi, a czasami osoby, k t ó r a j ą z o b a c z y ł a . M i a ł a ona u m r z e ć w c i ą g u trzech d n i . Z d a r z a ł y się t e ż i takie w y p a d k i , że ś m i e r ć p r o s i ł a k o g o ś o podwiezienie, a potem nagle z n i k a ł a i o k a z y w a ł o się, że w p o b l i ż u miejsca, w k t ó r y m z n i k n ę ł a , k t o ś u m a r ł . 3 7 I I . P R Z Y C Z Y N Y Z A C H O W A N I A I Z A N I K A N I A WIERZEŃ Przedstawione podania w i e r z e n i o w e m ó w i ą c e o istotach n a d z m y s ł o w y c h są d o k u m e n t a c j ą f r a g m e n t u k u l t u r y duchowej na terenie bada­ n y c h w s i oraz stanu j e j zachowania do lat 70-tych X X w . N a p r z e t r w a ­ nie n i e k t ó r y c h z n i c h do tego okresu z ł o ż y ł o się k i l k a c z y n n i k ó w . N i e ­ m a ł y w p ł y w m i a ł a religia. K o ś c i ó ł nie n e g o w a ł c a ł k o w i c i e o g ó l n i e i s t n i e j ą c e g o w wierzeniach l u d o w y c h świata nadzmysłowego czy „ z ł y c h mocy". Z d r u g i e j strony, c h o ć w a l c z y ł z p r z e s ą d a m i r ó ż n e g o r o ­ dzaju, s u g e r o w a ł , że nieprzestrzeganie o k r e ś l o n y c h n o r m r e l i g i j n y c h na­ r a z i ć m o g ł o c z ł o w i e k a na p o k u t ę po ś m i e r c i w postaci skazania duszy takiego c z ł o w i e k a na p o t ę p i e n i e . Tego r o d z a j u sugestie s t w a r z a ł y odpo­ w i e d n i g r u n t do p r z e t r w a n i a i wzbogacania o nowe t r e ś c i zachowanych w ą t k ó w d a w n y c h w i e r z e ń , czego p r z y k ł a d e m jest utopiec i poroniec. To splatanie się t r e ś c i c h r z e ś c i j a ń s k i c h i p o g a ń s k i c h , z a w a r t y c h w przeka­ z y w a n y c h z pokolenia na pokolenie podaniach, j a k i c h a r a k t e r podej­ m o w a n y c h d z i a ł a ń (magiczny ii r e l i g i j n y ) p r z e c i w k o i s t o t o m n a d z m y s ł o w y m , u m o ż l i w i ł o zachowanie d a w n y c h w i e r z e ń . W postaci z m o d y f i k o ­ wanej przez r e l i g i j n o ś ć s p o ł e c z n o ś c i l o k a l n e j w i e r z e n i a te m i a ł y s z a n s ę p r z e t r w a n i a i egzystowania nie t y l k o w ś w i a d o m o ś c i p o s z c z e g ó l n y c h osób, ale i w ż y c i u c o d z i e n n y m tej w a r s t w y , co n a j m n i e j do okresu międzywojennego. Innym czynnikiem determinującym w i e r z e ń jest psychika przedstawicieli 3 7 Moszyński, op. cit., s. 701. z a c h o w a w c z o ś ć tego rodzaju tej w a r s t w y s p o ł e c z n o ś c i , j a k �W I E R Z E N I A W ISTOT Y NADZMYSŁOWE 245 i m e c h a n i z m p r z e k a z y w a n i a t r e ś c i w i e r z e n i o w y c h , w k t ó r y m to proce­ sie n i e m a ł ą r o l ę o d g r y w a j ą przedstawiciele najstarszego pokolenia, b ę ­ d ą c y i c h nosicielami i przekazicielami. W t r a n s m i s j i r ó ż n e g o rodzaju w i e r z e ń d e c y d u j ą c ą r o l ę o d g r y w a psychika n a d a w c y i odbiorcy. R z u t u ­ je ona na dalsze losy przekazu. P o d a t n y g r u n t stwarza w a r u n k i u m o ż l i ­ w i a j ą c e r e j e s t r a c j ę p r z e k a z y w a n y c h t r e ś c i , ewentualnie uzupełnianie t y c h ż e w ł a s n y m i s p o s t r z e ż e n i a m i oraz i c h rozpowszechnianie. N a l e ż y t u o d n o t o w a ć , że obecnie o d b i ó r tego r o d z a j u t r e ś c i przez l u d z i m ł o d y c h w g ł ó w n e j mierze ma charakter b i e r n y (brak w i a r y ) , a przekaz ma m i e j ­ sce w sporadycznych w y p a d k a c h ze w z g l ę d u na k r y t y c z n ą p o s t a w ę m ł o ­ dego pokolenia, j e d n a k ż e p r ó b y t a k i e są jeszcze podejmowane przez l u ­ dzi starych. C z y n n i k i te są n i e z w y k l e istotne nie t y l k o p r z y t r a n s p o n o w a n i u t r e ś ­ ci w i e r z e n i o w y c h , ale t a k ż e m a j ą n i e m a ł y w p ł y w na i c h p r z e k s z t a ł c a n i e , m o d y f i k o w a n i e i u g r u n t o w y w a n i e l u b t e ż n i w e l o w a n i e w danej g r u p i e s p o ł e c z n e j . U z u p e ł n i e n i e m są opinie i n f o r m a t o r ó w o d n o ś n i e do po­ s z c z e g ó l n y c h w ą t k ó w , w t y m g ł ó w n i e istot w n i c h w y s t ę p u j ą c y c h , j a k i w i e r z e ń w tego rodzaju i s t o t y w ogóle. S t a n o w i ą one w y k ł a d n i k i c h osobistych refleksji, a t y m s a m y m odzwierciedlenie z m i a n ś w i a t o p o g l ą ­ d o w y c h w sferze k u l t u r y d u c h o w e j . N a l e ż y z a z n a c z y ć na w s t ę p i e , że w w i e l u w y p a d k a c h przekaz t r a d y ­ c y j n y z a w i e r a ł samorzutnie p o d a w a n ą przez i n f o r m a t o r a jego w ł a s n ą i n t e r p r e t a c j ę na temat i s t n i e n i a istot n a d z m y s ł o w y c h b ą d ź komentarz nacechowany k r y t y c z n y m p o d e j ś c i e m do t y c h zjawisk. C z ę s t o k r o ć po­ w o ł y w a n o się t a k ż e na w s p ó ł c z e ś n i e p a n u j ą c e opinie, pod k t ó r y m i się podpisywano, n e g u j ą c na ogół e g z y s t e n c j ę ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o . R ó w ­ n o c z e ś n i e , c h o ć nie zawsze, i d e n t y f i k o w a n o się z o p i n i a m i s w o i c h p r z o d ­ ków, aprobujących świat nadzmysłowy. Opinie d o t y c z ą c e zachowanych w badanych wsiach p r z e k a z ó w o isto­ tach n a d z m y s ł o w y c h o d n o s z ą się w s p o s ó b w y r a ź n y j e d y n i e do trzech z n i c h : b ł ę d n e g o ognika, z m o r y i topielca. P o s t a w ę k r y t y c z n ą z a j m u j ą n i e k t ó r z y i n f o r m a t o r z y w z g l ę d e m po­ staci b ł ę d n e g o ognika, p o w o ł u j ą c się na o p i n i ę ogółu głoszącą, że z j a w i ­ ska tego rodzaju, a m i a n o w i c i e u n o s z ą c e się na terenach bagnistych ś w i a t e ł k a , to gazy w y d o b y w a j ą c e się z ziemi. Po zasypaniu i c h n i k t j u ż nie w i d z i a ł o w y c h o g n i k ó w s t r a s z ą c y c h l u d z i . Taka postawa nie prze­ szkadza posiadaniu w ł a s n e j i n t e p r e t a c j i tego zjawiska: „ja u w a ż a m , że to b y ł brak orientacji, a ludzie se m y ś l e l i , że go s m y k a ł o " , j a k i niep o d d a w a n i u w w ą t p l i w o ś ć przekazanych t r e ś c i : „ p i ę ć d z i e s i ą t l a t t e m u to m o ż n a je b y ł o jeszcze w i d z i e ć " . W p r z y p a d k u z m o r y p r z e w a ż a j ą w relacjach i n f o r m a t o r ó w elementy s k ł a n i a j ą c e do stwierdzenia, na podstawie licznie p o d a w a n y c h p r z y k ł a ­ d ó w , j a k o b y d o ś w i a d c z y l i na sobie d z i a ł a n i a tej i s t o t y , że postawa zgod­ na z t r a d y c y j n y m przekazem w y s t ę p u j e w w i ę k s z y m nasileniu a n i ż e l i �URSZULA LEIIR k r y t y c z n a : „ j a sie nie b a ł a tego, ale w i e r z y ł a . S i a d a ł o na piersiach. To czasem b y ł o p i ę ć m i n u t , czasem d z i e s i ę ć " . Zanotowane w y p o w i e d z i b ę d ą c e e g z e m p l i f i k a c j ą indywidualnych p r z e m y ś l e ń s ą sporadyczne, n i e m n i e j w s k a z u j ą na t r z e ź w ą o c e n ę zja­ w i s k a powszechnie uznawanego za p r a w d z i w e . A oto p i e r w s z a (z Isteb­ nej): „a to m o ż e b y ł w ł a ś c i w i e na serce chory, abo coś, ale ludzie m ó ­ w i l i : sotona go p r z y s i e d ł a " . D r u g a w y p o w i e d ź pochodzi z B r e n n e j : „ C z ł o ­ w i e k sie rozrasta. R o s n ą m u p i e r s i i m ę ż c z y z n a sie rozrasta, kobieta sie rozrasta i m o ż e o d r z y ć t ą p i e r ś , t ą k o ń c ó w k ę i b o l a ł o . C h o d z i l i ludzie w t y c h p ł ó c i a n k a c h to ż r a ł o , ta koszula. I m ę ż c z y z n ę ż r a ł o i ta p i e r ś nawet n a p u c h ł a , chociaż n i mo piersi m ę ż c z y z n a " . Dla p r z y p o m n i e n i a n a l e ż y d o d a ć , że o p u c h n i ę t e p i e r s i m i a ł y b y ć , j a k wierzono, s k u t k i e m ssania i c h przez s o t o n ę . Istnienie u t o p c ó w t a k ż e n i e k t ó r z y poddali w w ą t p l i w o ś ć s t w i e r d z a ­ jąc, że „ t o bujda, to straszenie dzieci. T a m b y ł a g ł ę b o k a woda i celowo to r o b i l i , ż e b y sie dzieci nie t o p i ł y " , „ o j c o w i e , dziadkowie to straszyli nas. Teraz w i m , że to nieprawda, ale j a k m y b y l i dzieci, to m y w i e r z y l i " . W z a r e j e s t r o w a n y c h w y p o w i e d z i a c h m o ż n a się s p o t k a ć też i z t a k i m i , k t ó r e w r ę c z S t w i e r d z a j ą , że „z p o w o d u t y c h dzieci b y ł ten utopiec", obok i n n y c h m ó w i ą c y c h , że straszyli dzieci utopcami; j e d n ą z w y p o ­ w i e d z i z a m y k a podsumowanie tej t r e ś c i : „ t a k i zwyczaj". W y n i k a z tego, że p o s t a ć topielca s t r a c i ł a swe miejsce w r z ę d z i e istot n a d z m y s ł o w y c h , s t a j ą c się j e d y n i e p o s t r a c h e m dla dzieci, a r ó w n o c z e ś n i e r ę k o j m i ą dla r o d z i c ó w , g w a r a n t u j ą c ą i c h b e z p i e c z e ń s t w o . Obok c y t o w a n y c h w y ż e j w y p o w i e d z i spotkano się i z t a k i m i , k t ó r e w y r a ź n i e s t w i e r d z a j ą , że tego rodzaju i s t o t y n a p r a w d ę k i e d y ś b y ł y , a potem z n i k n ę ł y z n i e w i a d o m y c h p r z y c z y n : „ p o w o j n i e to jeszcze b y ł y troche, a p o t e m z n i k ł y [...]. Nie w i a d o m o ka t y utopce poschodzili". W y p o w i e d z i na temat w i e r z e ń w i s t o t y n a d z m y s ł o w e są r ó ż n o r o d n e , w w i ę k s z o ś c i j e d n a k s t w i e r d z a j ą stan i s t n i e n i a w i e r z e ń i w y s t ę p o w a n i a r ó ż n e g o rodzaju istot, aż do okresu I I w o j n y ś w i a t o w e j , c h o ć w n i e k t ó ­ r y c h z n i c h p o d k r e ś l a się okres I w o j n y ś w i a t o w e j : „ p r z e d I w o j n ą ś w i a t o w ą ludzie starzy w i e r z y l i , m ł o d z i j u ż nie. Do I I w o j n y to j u ż nie było". N a j c z ę ś c i e j p o d a w a n ą m o t y w a c j ą tego rodzaju o p i n i i jest uzasadnie­ nie w i a r y f a k t e m u k a z y w a n i a się istot n a d z m y s ł o w y c h „ n o w i e r z y l i , bo to sie i m u k a z y w a ł o i to w i e r z y l i t e m u " , a p o n i e w a ż „ t e r a z sie j u ż nic nie r o b i , to m ł o d z i nie w i e r z o m . Teraz j u ż n i ma n i j a k i c h d z i w ó w " , „ p r z e d I I w o j n ą ludzie w i e r z y l i , bo to b y ł o : nocnice, sotony, teraz nie ma". N i e z a l e ż n i e od pozornie logicznej m o t y w a c j i , ale w k a t e g o r i a c h m y ­ ś l e n i a nie empirycznego, podano szereg i n n y c h wedle i n f o r m a t o r ó w c z y n n i k ó w n a t u r y ś w i e c k i e j i r e l i g i j n e j , k t ó r e p r z y c z y n i ć się m i a ł y w n i e m a ł y m stopniu z a r ó w n o do z n i k n i ę c i a t y c h istot, j a k i z a n i k u �W I E R Z E N I A W I S T O T Y NADZMYSŁOWE 247 w i a r y w nie. N a l e ż ą do n i c h : 1)" i n n y s p o s ó b s p ę d z a n i a wolnego czasu; 2) podniesienie poziomu k u l t u r a l n e g o ; 3) d z i a ł a l n o ś ć p u b l i k a t o r ó w ; 4) w y j a z d y do p r a c y nie t y l k o poza o b r ę b w s i , ale i k r a j u . B r a k czasu b ę d ą c y elementem d e s t r u k t y w n y m w p o d t r z y m y w a n i u i t r a n s m i s j i w i e r z e ń j a k i i n n y s t y l ż y c i a uzasadniono w ten s p o s ó b , że z jednej s t r o n y d a w n i e j ludzie b y l i m n i e j zapracowani i m o g l i sobie p o z w a l a ć na wieczorne spotkania i o p o w i e ś c i , z d r u g i e j natomiast na skutek w e j ś c i a na w i e ś radia, t e l e w i z j i , t r a d y c j a w s p ó l n y c h s p o t k a ń za­ n i k n ę ł a : „ P r z e d t e m ludzie sie schodzili, siedzieli, o p o w i a d a l i r ó ż n e rze­ czy. A teraz c z ł o w i e k ma radio, t e l e w i z o r , to tak sie nie s c h o d z ą , t a k j a k k i e d y ś wszyscy gospodarze z jednego placu do jednej c h a ł u p y " . P o d k r e ś l a się t a k ż e , że „ t e r a z to ludzie h a r d z i k u l t u r a l n i , c y w i l i z o ­ w a n i , no i nie w i e r z o m w t a k i g ł u p s t w a " , a p r z y c z y n i ć s i ę do tego m i a ł y m i ę d z y i n n y m i w y j a z d y do p r a c y „ d z i s i a j j e ż d ż ą szeroko, daleko do r o b ó t po ś w i e c i e " . W g r u p i e c z y n n i k ó w n a t u r y r e l i g i j n e j w y s z c z e g ó l n i o n o takie ele­ m e n t y , j a k : 1) zamawianie mszy przede w s z y s t k i m za dusze z m a r ł y c h , p o k u t u j ą c y c h ; 2) upowszechnienie b i e r z m o w a n i a i nadawanie na chrzcie d w ó c h i m i o n ; 3) w i ę k s z a p o b o ż n o ś ć . T a k w i ę c z j a w i a n i e się w p r z e s z ł o ś c i r ó ż n y c h istot znajduje wedle i n f o r m a t o r ó w w y t ł u m a c z e n i e w t y m , że „ n i e b y ł o kiejsi telach mszy za t y dusze. Teraz nie p o k u t u j o m te dusze, a kiejsi to b y ł o . Z j a w i a ł y się, p o k a z y w a ł y " , „ k i e d y ś b i e r z m o w a n i a nie b y ł o i b a r d z i dusze p o k u t o w a ł y . Teraz b i e r z m o w a n i e i s k o ń c z y ł o sie". Ponadto podano j a k o p r z y c z y n ę n i e z j a w i a n i a się t y c h istot fakt, iż spowodowane to z o s t a ł o c z ę s t s z y m p r z y s t ę p o w a n i e m l u d z i do k o m u n i i , uczestnictwem w mszach ś w i ę t y c h i g ł ę b s z ą w i a r ą . R ó w n i e ż nadawanie p r z y chrzcie d w ó c h i m i o n m i a ł o b y ć nie bez znaczenia dla z n i k n i ę c i a istot n a d z m y s ł o w y c h : „i ludzie m ó ­ w i l i , że s t r a s z y ł o , a że t e m u , że c h r z c i l i na jedno miano, że te z ł e d u c h y m i a ł y p r a w o do c z ł o w i e k a . A teraz c h r z c z ą l u d z i na d w a i m i o n a , b i e r z ­ m u j ą i że to wszystko z n i k ł o " . Jako c z y n n i k n a t u r y ś w i e c k i e j podaje się s ł a b o ś ć c z ł o w i e k a , a w za­ sadzie jego c h a r a k t e r u i b r a k u silnej w o l i : „ d l a t e g o , że w i e r z ą to w i d z ą . S ł a b e n a t u r y m a j ą , s ł a b e g ł o w y , s ł a b e m y ś l i [...] i przez to w i e r z ą i c z u j ą coś takiego". Na podstawie przedstawionych w y p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w o d n o ś n i e do w i e r z e ń w i s t o t y n a d z m y s ł o w e oraz c z y n n i k ó w , k t ó r e wedle n i c h p r z y c z y n i ł y się w z n a c z n y m stopniu do i c h z n i k n i ę c i a m o ż n a s ą d z i ć , że ten w y i m a g i n o w a n y świat duchowy m i e s z k a ń c ó w wsi w p e w n y m mo­ mencie p r z e s t a ł nagle i s t n i e ć . N i e jest to j e d n a k ż e m o ż l i w e ze w z g l ę d u na d ł u g o t r w a ł ą t r a d y c j ę i p r z y w i ą z a n i e do niej s z c z e g ó l n i e l u d z i sta­ r y c h . W i e r z e n i a z o s t a ł y w y r u g o w a n e ze ś w i a d o m o ś c i , ale p r z e t r w a ł y , jak m o ż n a przypuszczać, w podświadomości ludzi w wieku średnim, choć do tego nie p r z y z n a j ą się dzisiaj, b y nie b y ć p o s ą d z o n y m o w i a r ę w za- �248 URSZULA LEHR bobony. Natomiast ludzie starzy nie k r y j ą się w c a l e . z e s w ą w i a r ą w ś w i a t n a d z m y s ł o w y , a podejmowane przez n i c h jeszcze obecnie p e w ­ ne zabiegi magiczne są tego dowodem. I I I . PRZEŻYTKI D Z I E D Z I C T W A K U L T U R O W E G O O g ó l n i e m o ż n a s t w i e r d z i ć , iż w i a r a w i s t o t y n a d z m y s ł o w e , a ściślej w i c h u k a z y w a n i e się, z a n i k n ę ł a . N i e znaczy to jednak, że nie p r a k t y ­ kuje się do dzisiaj, c h o ć j u ż sporadycznie, p e w n y c h z a b i e g ó w odbiega­ j ą c y c h od racjonalnie p r z y j m o w a n y c h postaw i w y g ł a s z a n y c h o p i n i i . S ą to d z i a ł a n i a magiczne i m a g i c z n o - r e l i g i j n e o charakterze g ł ó w n i e p r o ­ f i l a k t y c z n y m , m a j ą c e na celu zabezpieczenie c z ł o w i e k a i jego d o b y t k u przed k l ę s k a m i ż y w i o ł o w y m i , na k t ó r e — j a k d o t ą d — nie znaleziono skutecznej metody. A n a l i z u j ą c n i e k t ó r e z p o d e j m o w a n y c h zabiegów m o ż n a z a u w a ż y ć i c h z w i ą z e k z i s t o t ą n a d z m y s ł o w ą , w k t ó r ą — wedle powszechnego m n i e m a n i a — j u ż n i k t obecnie nie w i e r z y . W s k a z y w a ł o b y to na u w s p ó ł c z e ś n i e n i e z a c h o w a ń tego t y p u , ale t y l k o w dziedzinie i n ­ terpretacyjnej, z w y j ą t k i e m zabiegów przeciwdziałających urokowi. Na­ j e ż y p o d k r e ś l i ć , że sama f o r m a zabiegu magicznego czy m a g i c z n o - r e l i gijnego p o z o s t a ł a nie zmieniona. P r a k t y k o w a n e obecnie n i e k t ó r e zabiegi w i ą ż ą się z p ł a n e t n i k i e m oraz c z a r o w n i c ą . Do pierwszego rodzaju n a l e ż y spalanie na p r z y k r y w c e ziół j a k o zabezpieczenie przed b u r z ą . T e n rodzaj p r a k t y k nie jest i n t e r p r e ­ t o w a n y j a k o f o r m a w s p ó ł d z i a ł a n i a z p ł a n e t n i k i e m , lecz j a k o d z i a ł a n i e m a j ą c e na c e l u odegnanie c h m u r b u r z o w y c h . D r u g i rodzaj c z y n n o ś c i p o l e g a j ą c y na okadzaniu b y d ł a przed p i e r w ­ szym w i o s e n n y m wypasem, t ł u m a c z o n y dzisiaj j a k o p r z y n o s z ą c y s z c z ę ś ­ cie i p o m y ś l n o ś ć , b y ł k i e d y ś zabiegiem o c h r a n i a j ą c y m b y d ł o przed cza­ r a m i r z u c a n y m i przez c z a r o w n i c ę . Do i n n y c h z a b i e g ó w p r o f i l a k t y c z n y c h , a t a k ż e o charakterze o b r o n n o - o d w r a c a j ą e y m , stosowanych w s p ó ł c z e ś n i e n a l e ż y : 1) t r z y k r o t n e ob­ chodzenie d o m u i c a ł e g o o b e j ś c i a z z a p a l o n ą ś w i e c z k ą , p o ś w i ę c o n ą w d n i u M a t k i Boskiej G r o m n i c z n e j oraz k r o p i e n i e b u d y n k ó w ś w i ę c o n ą w d n i u Trzech K r ó l i w o d ą ; 2) w y s t a w i a n i e do o k i e n k r z y ż a , o b r a z ó w ś w i ę t y c h , zapalanie gromnic ś w i ę c o n y c h w d n i u M a t k i Boskiej G r o m ­ nicznej. Natomiast do apotropei p r z e c h o w y w a n y c h w domu i u ż y w a n y c h w razie j a k i e g o ś n i e s z c z ę ś c i a : p o w ó d ź , p o ż a r , a t a k ż e grad, n a l e ż ą woda i sól oraz chleb ś w i ę c o n e w d n i u ś w . A g a t y , j a k i g a ł ą z k i brzozy, p o ­ c h o d z ą c e z o ł t a r z y u b i e r a n y c h n i m i w d n i u B o ż e g o C i a ł a . Po dziś d z i e ń w i e r z y się, że rzeka g r o ż ą c a w y l a n i e m , a p o k r o p i o n a „ w o d ą A g a t o w ą " , p o w r ó c i do swego k o r y t a , co p r a k t y k u j e się w p r z y p a d k u p o w o d z i . N a ­ t o m i a s t chleb i sól z n a j d u j ą c e ,się w d a n y m d o m u z a b e z p i e c z ą go od �W I E R Z E N I A W I S T O T Y NADZMYSŁOWE Ü49 p o ż a r u . G a ł ą z k i brzozy zatykane na polach skutecznie z a b e z p i e c z a j ą je od gradobicia. Wymienione t u f o r m y działań magicznych i magiczno-religijnych d o t y c z ą zabezpieczenia d o b y t k u i i n w e n t a r z a ż y w e g o oraz w p e w n y m stopniu i c z ł o w i e k a . Nie są one j e d y n y m i . Znane są zachowania odno­ s z ą c e się przede w s z y s t k i m do ochrony c z ł o w i e k a przed u r o k i e m . Obec­ nie są one z a c h o w a n i a m i czysto m e c h a n i c z n y m i , z a k o d o w a n y m i w p o d ­ ś w i a d o m o ś c i l u d z i s t o s u j ą c y c h je j a k ,gdyby m i m o w o l i , na zasadzie o d r u c h u w a r u n k o w e g o w odpowiedzi na o k r e ś l o n ą s y t u a c j ę k u l t u r o w ą . M o ż n a j e d n a k ż e s p o t k a ć się ze ś w i a d o m y m i c h stosowaniem, j a k i w y ­ j a ś n i e n i e m , że c z y n i ą to, b y k o m u ś nie z a s z k o d z i ć . N a l e ż ą do n i c h : t r z y ­ k r o t n e s p l u n i ę c i e , spojrzenie na w ł a s n e paznokcie w pierwszej k o l e j ­ n o ś c i , a n a s t ę p n i e na obiekt p o d a t n y na u r o k czy w y p o w i e d z e n i e s ł ó w ,,na psa u r o k " i t p . Noszenie zaś p r z y sobie a t r y b u t ó w r e l i g i j n y c h w rodzaju: k r z y ż y k , szkaplerz czy r ó ż a n i e c , ma u c h r o n i ć c z ł o w i e k a przed n i e s z c z ę ś c i e m wszel­ kiego rodzaju. Obecnie, c h o ć p e ł n i ą one przede w s z y s t k i m f u n k c j ę zna­ k u o k r e ś l a j ą c e g o p r z y n a l e ż n o ś ć do g r u p y w y z n a n i o w e j , w p o d t e k ś c i e p o s i a d a j ą nadal w y m o w ę m a g i c z n ą . * P r z e d s t a w i o n y m a t e r i a ł f a k t o g r a f i c z n y stanowi zarys b y ć m o ż e n i e ­ p e ł n e g o , ale ( p r z e m i j a j ą c e g o f r a g m e n t u k u l t u r y duchowej, znanego na terenie badanych w s i . I l u s t r u j e on zjawisko' t r w a n i a i w y m i e r a n i a n i e ­ k t ó r y c h w ą t k ó w w i e r z e n i o w y c h o istotach ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o , a t a k ­ że zachowywania p e w n y c h w i e r z e ń w moc d z i a ł a ń magicznych i m a ­ g i c z n o - r e l i g i j n y c h , k t ó r e z d a j ą się t r w a ć w dalszym c i ą g u ibez zasad­ niczych zmian. N a l e ż y zatem s t w i e r d z i ć , że w b r e w pozorom proces z a n i k a n i a t r e ś c i w i e r z e n i o w y c h nie p o s t ę p u j e t a k szybko, j a k n a l e ż a ł o się tego spodzie­ w a ć . Z d e t e r m i n o w a n e to jest siłą o d d z i a ł y w a n i a t r a d y c j i i o s o b o w o ś c i jej nosicieli, k t ó r e to c z y n n i k i o p ó ź n i a j ą proces p r z e o b r a ż e ń o g ó l n o k u l turowych. Urszula Lehr D E R G L A U B E N A N ÜBERIRDISCHE W E S E N Zusammenfassung Die in der Bearbeitung vorgelegtén Glaubenselemente über übernatürliche Wesen sind ein Dokument der Erhaltung eines kleinen Fragments der geistigen Kultur. Die besprochenen erhaltenen Formen wurden, der Ordnung halber, in sechs Gruppen unterteilt. Die erste Gruppe bilden mythische Gestalten (Boginka, �250 URSZULA LEHR Południca), die zweite Dámone (Błędny Ognik, Poroniec, Strzyga und Zmora), die nachste dámonische Wesen (Topielec, Płanetnik), asotherische Wesen (Hexe), Quasi-Dámone (Teufel, Tod) sowie Angstmacher. Obwohl die letzte Gruppe zur allgemeinen Gruppe der übernatürlichen Wesen gehort, wurde sie h i e r a u f Grund des beschránkten Rahmen des Artikels ausgelassen. Die erhaltenen Glaubensangaben sind durch ihren fragmentarischen Charakter und ihre TJngenauigkeit, aber auch durch den relativ hohen Kontaminationsgradder in ihnen enthaltenen Elemente gekennzeichnet. Die in ihnen auftretenden Elemente der christlíchen Religion sind von Spuren alter Glaubensvorstellungen durchsetzt. Ihre Existenz berechtigt zu der Annahme, daB der Glauben an ü b e rirdische Wesen einst ein Teil eines allgemeinen regionalen Glaubenssystems, das sich heute schwer rekonstruieren laBt, war. Eine Erganzung der Überlieferungen sind die Meinungen der Informatoren über die einzelnen Elemente, hauptsachlich über die hierbei auftretenden Wesen, wie auch über den Glauben an Wesen solcher Art überhaupt. Sie sind der Ausdruck ihrer personlichen Gedanken und somit eine Wiederspiegelung der BewuBtseinsveránderungen der lokalen Menschengruppe auf dem Gebiet der geistigen Kultur. Die bis heute überdauernden Glaubensformen sind ein interessantes faktographisches Material, das Feststellung erlaubt, inwieweit die Einwirkungskraft der Tradition und die Persdnlichkeit ihres Tragers den ProzeB der allgemeinen Kulturveránderungen aufhalten kann. E i n Beispiel hierfür sind gewisse magische und magisch-religiose Handlungen, die auch heute noch, wenn auch nur in vereinnelten Fallen, zum Schutz vor Naturkatastrophen vorgenommen werden. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/361b3682704d5cccdcb0243599f55164.pdf 0cad1e24ec83d283b78e8db70fa07b08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1172 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1080 Title A name given to the resource Zwyczaje i obrzędy doroczne / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1, s.157-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I I , z. 1 P L I S S N 0071-1861 KRYSTYNA KWASNIEWICZ ZWYCZAJE I OBRZĘDY DOROCZNE Postawy, zachowania i czyriności zwyczajowe s k ł a d a j ą c e się na c a ł o ­ k s z t a ł t r o k u o b r z ę d o w e g o w Beskidzie Ś l ą s k i m z p u n k t u w i d z e n i a prze­ k a z y w a n y c h t r e ś c i nie w y k a z u j ą istotniejszych r ó ż n i c z o b r z ę d o w o ś c i ą d o r o c z n ą p o z o s t a ł y c h t e r e n ó w K a r p a t Polskich. J e d n a k o w o ż od s t r o n y f o r m a l n e j o d z n a c z a j ą się p e w n y m i cechami s z c z e g ó l n y m i , ś w i a d c z ą c y m i o specyfice k u l t u r y regionalnej, a nawet l o k a l n e j . Z a r y s o w a n y n i ż e j obraz p o w s t a ł przede w s z y s t k i m na podstawie w y ­ n i k ó w b a d a ń t e r e n o w y c h p r o w a d z o n y c h w s p ó ł c z e ś n i e w e wsiach u z n a ­ n y c h za r e p r e z e n t a t y w n e d l a regionu. B y ł y to wsie Brenna, Istebna i Ja­ w o r z y n k a . Baza ź r ó d ł o w a z o s t a ł a u z u p e ł n i o n a d a n y m i z l i t e r a t u r y przedmiotu. Celem opracowania jest t a k a prezentacja zebranego m a t e r i a ł u , k t ó r a w s p o s ó b m o ż l i w i e najbardziej w i a r y g o d n y o p i s y w a ł a b y oraz i n t e r p r e ­ t o w a ł a badany w y c i n e k r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j . D l a o s i ą g ­ n i ę c i a zamierzonego celu wskazane b y ł o sprecyzowanie odpowiednich za­ ł o ż e ń badawczych. Za p u n k t w y j ś c i a p o s ł u ż y ł a w d a n y m w y p a d k u teza, iż k a ż d y zwyczaj czy t e ż o b r z ę d s k ł a d a się z d w ó c h e w i d e n t n i e r ó ż n y c h w a r s t w . Pierwsza z n i c h posiada cechy spektakularne, a w i ę c u z e w n ę t r z ­ nia się przede w s z y s t k i m w k o n k r e t n e j f o r m i e . D r u g a , u k r y t a przed w z r o k i e m postronnego obserwatora, w y p ł y w a ze ś w i a d o m y c h , czy t e ż nawet p o d ś w i a d o m y c h , lecz w d r o ż o n y c h k u l t u r o w o postaw, ocen i spo­ s o b ó w p o j m o w a n i a s y m b o l i k i o d n o s z ą c e j się do- t r e ś с i , t a k i c h czy i n n y c h z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h . O p i e r a j ą c się na p r z e s ł a n k a c h logicz­ n y c h (popartych zarazem w y n i k a m i g e n e t y c z n o - p o r ó w n a w c z y c h poszu­ k i w a ń etnologicznych) m o ż n a w n o s i ć , że p i e r w o t n e t r e ś c i i f o r m y b y t y ze s o b ą konsekwentnie p o w i ą z a n e za p o ś r e d n i c t w e m ó w c z e s n e g o systemu wierzeniowego. W r a z ze z m i a n a m i , j a k i e z a c h o d z i ł y diachronicznie w t y m systemie na skutek o d d z i a ł y w a n i a i k r z y ż o w a n i a się r ó ż n y c h genetycz­ nie i k u l t u r o w o w ą t k ó w , r o z b i e ż n o ś c i p o m i ę d z y t r e ś c i ą i f o r m ą p o g ł ę 1 1 Badania były prowadzone w latach 1977-1980. Zebrane w ich toku mate­ riały znajdują się w archiwum Pracowni Etnografii Z E I H K M P A N w Krakowie. �158 KRYSTYNA KWASNIEWICZ b i a ł y się. „ W ł a ś c i w e " z genetycznego p u n k t u w i d z e n i a t r e ś c i b ą d ź zacie­ r a ł y się p r z y j m u j ą c p o s t a ć r e l i k t o w ą , b ą d ź z y s k i w a ł y w t ó r n ą i n t e r p r e ­ t a c j ę , s t o s o w n ą do z m i e n i a j ą c y c h się w a r u n k ó w ż y c i a i k a t e g o r i i potrzeb s p o ł e c z n y c h . W c i ą g u tego samego procesu dziejowego f o r m a c e c h o w a ł a się stosunkowo w i ę k s z ą t r w a ł o ś c i ą . W odniesieniu do c a ł o k s z t a ł t u k u l ­ t u r y l u d o w e j w relacjach p o m i ę d z y t r e ś c i ą i f o r m ą z w y c z a j ó w n i e z w y k l e istotne znaczenie posiada ponadto fakt, że n i e j e d n o k r o t n i e w y r a ż a n i u j e d ­ n y c h i t y c h samych t r e ś c i m o g ł y s ł u ż y ć r ó ż n e f o r m y . F o r m a zatem a nie t r e ś ć d e c y d o w a ł a w g ł ó w n e j mierze o z r ó ż n i c o w a n i u p r z e s t r z e n n y m o b r z ę d o w o ś c i dorocznej. W p r a k t y c e , r ó w n o l e g ł e badanie obu t y c h w a r s t w k o n s t y t u u j ą c y c h zwyczaje i o b r z ę d y pozwala s t w i e r d z i ć , że t r a d y c j a spla­ ta się w n i c h z r e a l i a m i w s p ó ł c z e s n o ś c i w r o z m a i t y , n i e j e d n o k r o t n i e za­ skakujący sposób. N a s t ę p n y m z a ł o ż e n i e m w y n i k a j ą c y m z poprzedniego b ę d z i e zatem teza, że analityczne d w u w a r s t w o w e p o t r a k t o w a n i e p o s z c z e g ó l n y c h z w y ­ c z a j ó w dorocznych p o w i n n o n a ś w i e t l i ć m e c h a n i z m y i c h f u n k c j o n o ­ w a n i a . Wreszcie m o ż n a p r z y p u ś c i ć , że diachroniczne spojrzenie na ca­ łość u p o r z ą d k o w a n e g o w m y ś l p r z y j ę t y c h z a ł o ż e ń m a t e r i a ł u s t w o r z y p o d ­ s t a w ę dla o k r e ś l e n i a o g ó l n y c h p r a w i d ł o w o ś c i d e t e r m i n u j ą c y c h p r z e m i a n y regionalnej o b r z ę d o w o ś c i dorocznej na przestrzeni b i e ż ą c e g o stulecia. Z k o l e i w y p a d a u s t o s u n k o w a ć się do p o d s t a w o w y c h dla p o d j ę t e j p r o ­ blematyki kategorii pojęciowych, takich jak: „zwyczaj", „obrzęd", „ o b y ­ czaj", k t ó r e do c h w i l i obecnej k r y j ą w i e l e n i e d o m ó w i e ń i b u d z ą szereg k o n t r o w e r s j i . N i e w n i k a j ą c w proces d o c i e k a ń badawczych, k t ó r y na p o d ­ stawie analizy r ó ż n y c h p r o p o z y c j i d e f i n i c y j n y c h p r e z e n t o w a n y c h w l i t e ­ r a t u r z e p r z e d m i o t u d o p r o w a d z i ł m n i e do w y p r a c o w a n i a w ł a s n e g o sta­ nowiska teoretycznego w tej k w e s t i i , o g r a n i c z ę się do k r ó t k i e g o p o w t ó ­ rzenia k o n k l u z j i . 2 Za p o d s t a w o w ą k a t e g o r i ę p o j ę c i o w ą p r z y j m u j ę z w y c z a j . W o d n i e ­ sieniu do c a ł o k s z t a ł t u k u l t u r y l u d o w e j pod p o j ę c i e m t y m r o z u m i e m k u l ­ t u r o w o w d r o ż o n e i s p o ł e c z n i e sankcjonowane zachowanie się, t a k j e d ­ nostek j a k t e ż z b i o r o w o ś c i , podejmowane spontanicznie w m a ł y c h g r u ­ pach s p o ł e c z n y c h w s p o s ó b zamierzony w o k r e ś l o n y c h sytuacjach spo­ ł e c z n y c h , na gruncie u z n a n y c h w danej s p o ł e c z n o ś c i t r a d y c y j n y c h n o r m i w z o r ó w o b w a r o w a n y c h s a n k c j a m i t y p u obyczajowego. Ta bardzo sze­ r o k a i w z a ł o ż e n i u o g ó l n a definicja stwarza r a m y , w k t ó r e po u w z g l ę d ­ n i e n i u r ó ż n y c h m o ż l i w y c h do zastosowania k r y t e r i ó w p o d z i a ł u m o ż n a w k o m p o n o w a ć u ś c i ś l o n e definicje p o s z c z e g ó l n y c h k a t e g o r i i z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h . D o t y c z y to t a k ż e z w y c z a j ó w dorocznych. J e ż e l i w y j d z i e - 2 Zob.: K . K w a ś n i e w i c z , Doroczne i rodzinne zwyczaje na tle współcze­ snych przeobrażeń wsi podkrakowskiej, Prace Komisji Socjologicznej P A N , nr 44, K r a k ó w 1979, s. 12-27 oraz 66-67; t e j ż e , Zwyczaje i obrzędy rodzinne, [w:] Etno­ grafia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981, s. 89-90. �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 159' m y od k r y t e r i u m funkcjonalnego, p o d s t a w ą dalszego w y r ó ż n i e n i a m o ż e s t a ć się o k r e ś l e n i e p r z e d m i o t u i n t e r e s u j ą c e j nas sfery z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h . P o d m i o t z w y c z a j ó w pozostaje b o w i e m z r e g u ł y n i e z m i e n ­ n y i zawsze jest n i m c z ł o w i e k ż y j ą c y w o t a c z a j ą c e j go r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n e j i przyrodniczej, do k t ó r e j m u s i się d o s t o s o w y w a ć i k t ó r ą p r a g ­ nie k s z t a ł t o w a ć w m y ś l w ł a s n y c h z a m i e r z e ń — m i ę d z y i n n y m i t a k ż e po­ przez zachowania zwyczajowe. Natomiast przedmiot z w y c z a j ó w jest z m i e n n ą z a l e ż n ą . D l a z w y c z a j ó w r o d z i n n y c h na p r z y k ł a d i podmiotem, i p r z e d m i o t e m jest c z ł o w i e k , podczas gdy p r z e d m i o t e m dla z w y c z a j ó w d o r o c z n y c h - b ę d z i e przede w s z y s t k i m o t a c z a j ą c a r z e c z y w i s t o ś ć p r z y r o d n i ­ cza i s p o ł e c z n a , z k t ó r ą c z ł o w i e k u s i ł u j e n a w i ą z a ć specyficzny k o n t a k t poprzez powtarzane cyklicznie w skali rocznej zachowania zwyczajowe, u k s z t a ł t o w a n e w drodze s p o ł e c z n e j selekcji o b o w i ą z u j ą c y c h w z o r ó w k u l ­ t u r o w y c h . K r y t e r i u m p r z e d m i o t u nie n a l e ż y jednak t r a k t o w a ć r y g o r y ­ stycznie, g d y ż w r z e c z y w i s t o ś c i w i e l e z w y c z a j ó w dorocznych m o ż n a z tego p u n k t u w i d z e n i a z a l i c z y ć do k a t e g o r i i mieszanej (np. d o m o w o - r o d z i n n e zwyczaje w i g i l i j n e ) . W l i t e r a t u r z e etnograficznej nader często t e r m i n o w i „ z w y c z a j " t o w a ­ rzyszy t e r m i n „ o b r z ę d " , a r o z r ó ż n i e n i e p o j ę c i o w e p o m i ę d z y n i m i o d b y w a się n i e j e d n o k r o t n i e na drodze czysto i n t u i c y j n e j . I s t n i e j ą c e propozycje definicyjne p o z o s t a w i a j ą t ę k w e s t i ę nadal o t w a r t ą . K . Z a w i s t o w i c z - A d a m ­ ska stwierdza n p „ że „ n a o b r z ę d s k ł a d a się suma p o j ę ć , w i e r z e ń , w y o b r a ­ ż e ń , c z y n n o ś c i i z a c h o w a ń p r z e k a z y w a n y c h z pokolenia na pokolenie w o k r e ś l o n e j z b i o r o w o ś c i i o b w a r o w a n y c h ściśle przestrzeganym w t e j ż e z b i o r o w o ś c i r y t u a ł e m s p o ł e c z n o - p r a w y m i s a k r a l n y m " . Zaraz j e d n a k do­ daje, iż „ n i e k t ó r e t r e ś c i i f o r m y zachowane w zmienionej postaci j u ż t y l k o m o c ą n a w y k u i z a t r a c a j ą c e s w ó j p i e r w o t n y sens s t a j ą się z w y c z a ­ jem, częstokroć usankcjonowanym w danym środowisku i obwarowanym n o r m a m i postaw i z a c h o w a ń " . Z. Szyfelbejn-Sokolewicz zastanawia się „ c z y pewne zwyczaje nie s ą po p r o s t u p e w n y m i p o z o s t a ł o ś c i a m i o b r z ę ­ d ó w ? [...] Czy nie s ą o w y m i p r z e c h o w y w a n y m i z p i e t y z m e m przez spo­ ł e c z e ń s t w a r e s z t k a m i r y t u a l i z a c j i s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h " . Jest s k ł o n n a p r z y j ą ć , że to, co w dalszej l u b bliższej p r z e s z ł o ś c i b y ł o o b r z ę d e m — p r z e k s z t a ł c a s i ę z czasem w zwyczaj, l u b t e ż t r a c ą c swoje uzasadnienie w i e r z e n i o w e — z a n i k a . Z p o w y ż s z y c h w y p o w i e d z i w y n i k a sugestia, b y w c h w i l i obecnej stosowaniu t e r m i n u „ o b r z ę d " t o w a r z y s z y ł o p o d e j ś c i e d o p u s z c z a j ą c e p e w n ą d o z ę a r b i t r a l n o ś c i . I d ą c za t ą s u g e s t i ą jestem s k ł o n ­ na — o g ó l n i e rzecz b i o r ą c — p r z y j ą ć , że w p r z y p a d k u , g d y m a m y do czynienia z p e w n y m c i ą g i e m z r y t u a l i z o w a n y c h s y m b o l i c z n y c h z a c h o w a ń 3 4 * K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Treści folklorystyczne we współczesnej kulturze polskiej, [w:] Granice i horyzonty badań kultury wsi w Polsce, Warsza­ wa 1976, s. 169-170. Z. S z y f e l b e j n - S o k o l e w i c z , Plon, obrzęd i widowisko, Wrocław 1967, s. 30, 142. 4 �160 K R Y S T Y N A KWAŠNIEWICZ t w o r z ą c y c h s p ó j n ą ' t r e ś c i o w o całość, gdy ponadto w g r ę w c h o d z ą u ś w i ę ­ cone t r a d y c j ą e l e m e n t y s p o ł e c z n e i sakralno-wierzeniowe, m o ż e m y m ó ­ wić o z w y c z a j a c h obrzędowych, czy t e ż k r ó c e j o o b r z ę ­ d a c h . I n n y m i s ł o w y , pewne t y p y z a c h o w a ń okazjonalnych nie p r z e ­ s t a j ą c b y ć zwyczajami, m o g ą r ó w n o c z e ś n i e p r e t e n d o w a ć do m i a n a o b r z ę ­ d ó w . N a l e ż y j e d n a k p a m i ę t a ć , że w r a z z u p ł y w e m czasu o b r z ę d o w y cha­ r a k t e r t r a d y c y j n y c h z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h jest coraz s ł a b i e j c z y t e l n y . P a t r z ą c na to zagadnienie w aspekcie g e n e t y c z n y m m o ż n a j e d n a k n a w e t w s p ó ł c z e ś n i e z a k w a l i f i k o w a ć do k a t e g o r i i o b r z ę d ó w te np. s p o ś r ó d z w y ­ c z a j ó w dorocznych, k t ó r e w s p o s ó b ceremonialno-symboliczny p o w r a c a j ą c y k l i c z n i e w czasie, aby u n a o c z n i ć fazy p r z e j ś c i a k o ń c z ą c e l u b z a p o c z ą t ­ k o w u j ą c e p e w i e n n o w y etap, okres, p o r ę r o k u . W t a k i m r o z u m i e n i u m o ­ ż e m y w i ę c m ó w i ć o o b r z ę d o w y m charakterze n i e k t ó r y c h z w y c z a j ó w wczesnozimowych o g n i s k u j ą c y c h się w o k ó ł ś w i ą t Bożego Narodzenia, czy t e ż o zwyczajach wiosennych m a j ą c y c h na celu u a k t y w n i e n i e wegeta­ c y j n y c h sił p r z y r o d y . W t y m t a k ż e sensie, m ó w i ą c o c a ł o k s z t a ł c i e z w y ­ c z a j ó w dorocznych przekazanych przez t r a d y c j ę •— p o j m o w a n ą j a k o spu­ ś c i z n a m i n i o n y c h epok — m o ż e m y s t o s o w a ć t e r m i n o b r z ę d o w o ś ć do­ roczna, czy t e ż r o k o b r z ę d o w y . Zwyczaje i o b r z ę d y zakorzenione na k o n k r e t n y m p o d ł o ż u s p o ł e c z n o k u l t u r o w y m s t w a r z a j ą dodatkowe p r z e s ł a n k i do s a m o o k r e ś l e n i a się g r u ­ py, a t a k ż e s p o ł e c z n o ś c i t e r y t o r i a l n e j . W y p ł y w a to z k o n i e c z n o ś c i i c h p o d p o r z ą d k o w a n i a się o g ó l n y m n o r m o m zachowania o b o w i ą z u j ą c y m w t e j ż e g r u p i e czy s p o ł e c z n o ś c i . W p r z y p a d k u z w y c z a j ó w dorocznych b ę d ą c y c h s z c z e g ó l n ą d o m e n ą z a c h o w a ń s p o ł e c z n y c h , konsekwencje prze­ strzegania l u b ł a m a n i a p r z y j ę t y c h n o r m w y r a ż a j ą się przede w s z y s t k i m w kategoriach obyczajowych, a w i ę c t a k i c h , k t ó r e z a w i e r a j ą p o z y t y w n ą lub n e g a t y w n ą ocenę ogółu. W kontekście „ z w y c z a j " („obrzęd") — „oby­ czaj" m o ż n a zatem p r z y j ą ć t a k ą k o n c e p c j ę o b y c z a j ó w , w m y ś l k t ó ­ r e j s ą one poza i n s t y t u c j o n a l n y m systemem o b e j m u j ą c y c h n o r m y zacho­ w a n i a uznawane przez d a n ą s p o ł e c z n o ś ć i w y r a ż a n e w kategoriach m o ­ r a l n y c h . Obyczaje umacniane n a w y k i e m k u l t u r o w y m s t o j ą na s t r a ż y zgodności z a c h o w a ń z ich postulowanymi wzorami społecznymi. T y m samym sprzyjają kultywowaniu tradycyjnych zwyczajów częstokroć n a w e t m i m o zatracenia się i c h w ł a ś c i w e g o sensu. Na zakończenie rozważań w p r o w a d z a j ą c y c h w zawiłości podjętej pro­ b l e m a t y k i badawczej c h c i a ł a b y m jeszcze nieco u w a g i p o ś w i ę c i ć samemu p r z e d m i o t o w i opracowania. M ó w i ą c n a j o g ó l n i e j , sprowadza się on do kompleksu zwyczajów powtarzanych w cyklu rocznym w terminach od­ n o s z ą c y c h się do j e d n y c h i t y c h samych d n i , o k r e s ó w , c z y n n o ś c i gospo­ darczych. W ś w i e t l e w y n i k ó w dawniejszych j a k t e ż w s p ó ł c z e s n y c h ba­ d a ń g e n e t y c z n o - p o r ó w n a w c z y c h w i d a ć j e d n a k niezbicie, iż takie w ł a ś n i e , a nie i n n e rozmieszczenie w skali czasowej r ó ż n y c h , pozornie nie p o w i ą ­ zanych ze s o b ą p r a k t y k z w y c z a j o w y c h oraz t o w a r z y s z ą c y c h i m magiczno- �Kil Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE k u l t o w y c h n a k a z ó w , z a k a z ó w , i w r ó ż b , posiada o k r e ś l o n e uzasadnienie. G ł ó w n ą osią, w o k ó ł k t ó r e j oscyluje t r a d y c y j n a o b r z ę d o w o ś ć doroczna, jest r o k s ł o n e c z n y . D a t y p o s z c z e g ó l n y c h ś w i ą t c h r z e ś c i j a ń s k i c h skupia­ j ą c e w o k ó ł siebie najistotniejsze zwyczaje l u d o w e n i e p r z y p a d k o w o w y ­ k a z u j ą znaczny s t o p i e ń z b i e ż n o ś c i z d a t a m i u s t a l o n y m i przez kalendarze p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i e dla oznaczenia c y k l i c z n o ś c i z m i a n p o ł o ż e n i a s ł o ń c a w z g l ę d e m ziemi. T a z b i e ż n o ś ć dat ś w i a d c z y o sile t r a d y c j i , k t ó r a p o t r a ­ fiła p o g o d z i ć dawne doroczne ś w i ę t a i u r o c z y s t o ś c i z p ó ź n i e j s z y m od n i c h znacznie c h r z e ś c i j a ń s k i m k a l e n d a r z e m l i t u r g i c z n y m . L . S t o m m a stara s i ę u d o w o d n i ć , że d e c y d u j ą c e procesy c h r y s t i a n i z a c j i c h ł o p s t w a w Polsce d o k o n a ł y się dopiero w 1 p o ł o w i e X V I I w., a w i ę c po z a d e k r e t o w a n i u w r o k u 1582 przez p a p i e ż a Grzegorza X I I I z m o d y f i k o w a n e j w e r s j i k a l e n ­ darza j u l i a ń s k i e g o , nazwanego p ó ź n i e j k a l e n d a r z e m g r e g o r i a ń s k i m . Z a ­ n i m to n a s t ą p i ł o , kalendarze l u d o w e o p i e r a ł y się na wyznaczaniu t e r m i ­ n ó w p r z e s i l e ń s ł o ń c a na podstawie systematycznych obserwacji a z y m u ­ t ó w jego w s c h o d ó w i z a c h o d ó w na horyzoncie . W s p o m n i a n e m u a u t o r o w i u d a ł o się p o t w i e r d z i ć s w o j ą h i p o t e z ę , gdy w r o k u 1975 w e w s i a c h d a w ­ nego pow. c h e ł m s k i e g o n a t r a f i ł na i n f o r m a t o r ó w , k t ó r z y jeszcze p a m i ę ­ t a l i , że w i c h w i o s k a c h p r a k t y k o w a n o s t a ł e obserwacje miejsc w s c h o d ó w i z a c h o d ó w s ł o ń c a . N i e k t ó r z y z n i c h s t a r a l i się n a w e t o b j a ś n i ć zasady, p o d ł u g k t ó r y c h podejmowano t a k i e o b s e r w a c j e . L u d o w e kalendarze „ a z y m u t o w e " , ustalane na podstawie obserwacji tego t y p u , i n t e r p r e t o ­ w a ł y r y t m czasu w kategoriach n a s t ę p s t w a p ó r r o k u liczonych od m o ­ m e n t u zimowego przesilenia s ł o ń c a . M i a ł o to swoje daleko p o s u n i ę t e konsekwencje dla u k s z a t ł t o w a n i a się kalendarza o b r z ę d o w e g o . F a k t uza­ l e ż n i e n i a c z ł o w i e k a od sił p r z y r o d y i ż y w i o ł ó w m u s i a ł z n a t u r y rzeczy w y w i e r a ć z n a m i e n n y w p ł y w na sferę w i e r z e n i o w o - k u l t o w ą s u g e r u j ą c p o t r z e b ę o k r e ś l e n i a postaw w z g l ę d e m ś w i a t a materialnego i p o n a d z m y s ł o w e g o . Postawy te w y r a ż a ł y się m i ę d z y i n n y m i za p o ś r e d n i c t w e m s y m ­ b o l i c z n y c h z a c h o w a ń u w z g l ę d n i a j ą c y c h k r y t e r i a czasu i miejsca a k c j i . Z y s k u j ą c z czasem w ł a s n ą o d r ę b n ą p o z y c j ę w h i e r a r c h i i potrzeb spo­ łecznych n a b i e r a ł y charakteru obowiązujących n o r m i w z o r ó w k u l t u ­ r o w y c h . J. S. B y s t r o ń bardzo i s t o t n ą r o l ę w procesie i c h powstawania przypisuje instynktowi n a ś l a d o w n i c t w a , k t ó r y „ p o w o d u j e z a r ó w n o na­ ś l a d o w a n i e p o s z c z e g ó l n y c h p o w i e d z e ń , r u c h ó w , z w y c z a j ó w , ale t a k ż e i t y p ó w ; u m o ż l i w i a u t w i e r d z e n i e s i ę z w y c z a j ó w i u n i m o r f i z a c j ę psychicz­ n ą g r u p y " . T a k w i ę c m i m o n a w a r s t w i a n i a się r ó ż n y c h pod w z g l ę d e m pochodzenia w ą t k ó w zaadaptowanych i z i n t e g r o w a n y c h przez k u l t u r ę 5 6 1 8 9 3 Zagadnienie to szczegółowo analizuje L . S t o m m a , Słońce nia, Warszawa 1981. Zob. szczególnie s. 45-57, 64-78. в Ibidem, s. 129-131, 123-126. Ibidem, s. 64-78. Ibidem, s. 97. J . S. B y s t r o ń , Socjologia, Warszawa 1947, s. 98. 7 8 9 I I — Etnografia Polska t. 28/1 rodzi się 13 grud­ �162 K R Y S T Y N A KWAŠNIEWICZ l u d o w ą nawet obecnie w zwyczajach dorocznych ś l ą s k i c h g ó r a l i beskidz­ k i c h m o ż n a n a p o t k a ć jeszcze r e l i k t y odwiecznej s y m b o l i k i p o d k r e ś l a j ą c e j c y k l i c z n o ś ć z m i a n z a c h o d z ą c y c h w przyrodzie, kolejne etapy w e g e t a c j i r o ś l i n oraz r ó ż n i c o w a n i e się w czasie prac r o l n o - h o d o w l a n y c h i c z y n ­ n o ś c i gospodarskich. J a k k o l w i e k w z m i n i m a l i z o w a n y m j u ż zakresie n a ­ d a l o b r z ę d o w o ś ć doroczna w y z w a l a s p e c y f i c z n ą , p o z a r a c j o n a l n ą s f e r ę a k t y w n o ś c i c z ł o w i e k a w jego odwiecznej walce o b y t . C z y n n i k i e m s p r z y ­ j a j ą c y m w u t r z y m y w a n i u się tego stanu rzeczy jest przede w s z y s t k i m w t ó r n e usankcjonowanie p o w a ż n e j części t r a d y c y j n e j o b r z ę d o w o ś c i d o ­ rocznej n a p o d ł o ż u r e l i g i j n o ś c i l u d o w e j . Z n a j d u j e to odzwierciedlenie m i ę d z y i n n y m i w p r a k t y k a c h z w y c z a j o w y c h d o k o n y w a n y c h za p o ś r e d ­ n i c t w e m p r z e d m i o t ó w k o n s e k r o w a n y c h oraz w synchronizacji u r o c z y ­ stości a g r a r n y c h i zaduszkowych, w y w o d z ą c y c h się z c z a s ó w przedchrze­ ś c i j a ń s k i c h , z g ł ó w n y m i ś w i ę t a m i r o k u liturgicznego. W Beskidzie Ś l ą s k i m p r o b l e m o b r z ę d o w o ś c i dorocznej k o m p l i k u j e s i ę nieco z u w a g i na p r z y n a l e ż n o ś ć m i e s z k a ń c ó w do r ó ż n y c h w y z n a ń r e l i ­ g i j n y c h . Region ten jest b o w i e m j e d n y m z n i e l i c z n y c h w i e l o w y z n a n i o wych obszarów P o l s k i zamieszkanym p r ó c z k a t o l i k ó w przez l u d n o ś ć w y z n a n i a ewangelicko-augsburskiego oraz przez c z ł o n k ó w sekt r e l i g i j ­ n y c h , w ś r ó d k t ó r y c h w y m i e n i ć trzeba przede w s z y s t k i m a d w e n t y s t ó w , z w a n y c h t a k ż e sabaciarzami, oraz ś w i a d k ó w Jehowy. Poza W i s ł ą , w k t ó ­ r e j ewangelicy s t a n o w i ą ponad 8 5 % o g ó ł u l u d n o ś c i , i n n e wsie B e s k i d u Ś l ą s k i e g o pod w z g l ę d e m p r z y n a l e ż n o ś c i w y z n a n i o w e j p r e z e n t u j ą s i ę j a k o s p o ł e c z n o ś c i mieszane, j e d n a k ż e ze z n a c z n ą p r z e w a g ą l u d n o ś c i k a ­ t o l i c k i e j . W B r e n n e j , a w jeszcze w i ę k s z y m s t o p n i u w Istebnej i J a w o ­ rzynce, l u d n o ś ć ta s t a n o w i o g r o m n ą w i ę k s z o ś ć , w z w i ą z k u z c z y m badania terenowe prowadzono g ł ó w n i e , aczkolwiek nie w y ł ą c z n i e , w r o ­ dzinach k a t o l i c k i c h . W y n i k i b a d a ń u j a w n i ł y pewne z r ó ż n i c o w a n i e o b r z ę ­ d o w o ś c i dorocznej u w a r u n k o w a n e p r z y n a l e ż n o ś c i ą w y z n a n i o w ą . O g ó l n i e rzecz b i o r ą c r ó ż n i c e te m o ż n a u j ą ć w k i l k u zdaniach: ewangelicy n i e u z n a j ą c y d o g m a t u o N i e p o k a l a n y m P o c z ę c i u nie o b c h o d z ą k a t o l i c k i c h ś w i ą t m a r y j n y c h . W N i e d z i e l ę P a l m o w ą nie ś w i ę c ą p a l m , lecz o b c h o d z ą k o ś c i e l n e ś w i ę t o m ł o d z i e ż y , w okresie z a ś katolickiego ś w i ę t a B o ż e g o Ciała, „ p a m i ą t k ę p o ś w i ę c e n i a k a m i e n i a " . W e d ł u g r e l a c j i terenowych z B r e n n e j , ś w i ę t o to w y w o d z i się z c z a s ó w p r z e ś l a d o w a ń r e l i g i j n y c h , k i e d y to e w a n g e l i k o m zabraniano w z n o s i ć k o ś c i o ł y i z b i e r a ć się na w s p ó l n e m o d ł y . W i e r n i g r o m a d z i l i się w ó w c z a s potajemnie w lesie na R ó w n i c y w o k ó ł d u ż e g o o k r ą g ł e g o g ł a z u , k t ó r y od c h w i l i uroczystego p o ś w i ę c e n i a s ł u ż y ł i m za o ł t a r z . W p i e r w s z ą n i e d z i e l ę p a ź d z i e r n i k a w y 1 0 1 1 0 u O zróżnicowaniu wyznaniowym w Polsce zob. J . S. B y s t r o ń , Etnografia Polski, Poznań 1947, s. 201-202. Odpowiednie zestawienie ujęte w procentach podaje D. T y l k o w a , Zdo­ bywanie i użytkowanie wody we wsiach Beskidu Śląskiego, Prace Komisji Etno­ graficznej, K r a k ó w 1978, s. 127. 1 1 �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 1вЗ z n a w c y e w a n g e l i z m u ś w i ę t u j ą „ p o d z i ę k o w a n i e za ż n i w a " . K a p ł a n b ł o g o ­ s ł a w i w ó w c z a s z ł o ż o n y na o ł t a r z u chleb, j a r z y n y i owoce oraz w i e ń c e u w i t e z k ł o s ó w zbóż. A d w e n t y ś c i s t a n o w i ą rodzaj b r a c t w a r e l i g i j n e g o s k u p i a j ą c e g o się w o ­ kół ś w i e c k i c h p r z y w ó d c ó w d u c h o w y c h . N i e u z n a j ą m o d ł ó w za z m a r ł y c h s t o j ą c na stanowisku, że c z ł o w i e k w ł a s n y m p r z y k ł a d n y m ż y c i e m p o w i ­ nien z a s ł u ż y ć na K r ó l e s t w o Niebieskie. W z w i ą z k u z t y m nie o b c h o d z ą ś w i ą t zadusznych. W p r a k t y k a c h o b r z ę d o w y c h e w a n g e l i k ó w , j a k t e ż c z ł o n k ó w sekt r e ­ l i g i j n y c h , nie w y s t ę p u j e ś w i ę c o n a woda, t a k bardzo p o p u l a r n a w l u d o ­ w e j o b r z ę d o w o ś c i k a t o l i c k i e j . Woda z w y k ł a stosowana jest za to w z w y ­ czajowych p r a k t y k a c h m i e s z k a ń c ó w B e s k i d u Ś l ą s k i e g o w t y c h samych o k o l i c z n o ś c i a c h , bez w z g l ę d u na i c h p r z y n a l e ż n o ś ć w y z n a n i o w ą . P r z y ­ k ł a d o w o m o ż n a w s p o m n i e ć o zwyczajach wiosennych, t a k i c h j a k o b r z ę ­ dowe m y c i e s i ę w wodzie rzecznej w W i e l k i P i ą t e k o ś w i c i e czy t e ż ś m i g u s w i e l k a n o c n y . Ponadto w a r t o w s p o m n i e ć , że u a d w e n t y s t ó w woda b i e ż ą c a posiada s z c z e g ó l n e znaczenie k u l t o w e , p o n i e w a ż k a ż d y n o w o w s t ę p u j ą c y w y z n a w c a m u s i p o d d a ć się o b r z ę d o w i c h r z t u poprzez z a n u ­ rzenie się w pobliskiej rzece l u b p o t o k u . W e d ł u g m i e j s c o w y c h o p i n i i wzajemne stosunki p o m i ę d z y k a t o l i k a m i i e w a n g e l i k a m i u k ł a d a j ą s i ę na zasadzie niewymuszonej t o l e r a n c j i . R ó ż ­ nice w y z n a n i o w e nie s t a n o w i ą zatem b a r i e r w u t r z y m y w a n i u k o n t a k ­ t ó w d o b r o s ą s i e d z k i c h i t o w a r z y s k i c h . N i e c h ę ć , p r z y b i e r a j ą c a niejedno­ k r o t n i e jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n y m drastyczne f o r m y , c e c h o w a ł a natomiast stosunek o g ó ł u do t a k z w a n y c h „ s e k c i a r z y " . Obecnie to pe­ j o r a t y w n e nastawienie widocznie o s ł a b ł o . W y p o w i e d z i r e p r e z e n t a n t ó w r ó ż n y c h w y z n a ń zgodne s ą co do tego, że w i ę k s z o ś ć z w y c z a j ó w dorocznych m i a ł a charakter ponad w y z n a n i o w y . D z i e w c z ę t a z gaikiem, mikołaje, kolendnicy i połaźnicy odwiedzali wszyst­ kie d o m y w e w s i bez w z g l ę d u na p o g l ą d y r e l i g i j n e i c h m i e s z k a ń c ó w . I. Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY Z I M O W E Okresem w p r o w a d z a j ą c y m w r o k o b r z ę d o w y jest wczesna zima. T y ­ powe d l a tej p o r y t r a d y c y j n e zwyczaje o g n i s k u j ą się w o k ó ł ś w i ą t B o ż e g o Narodzenia, z w a n y c h świętami godowymi . W e d ł u g czasu astronomicz­ nego z b i e g a j ą się one z z i m o w y m przesileniem s ł o ń c a . Chronologicznie n a j b l i ż s z a tego m o m e n t u jest w i g i l i a B o ż e g o Narodzenia (24 X I I ) . D z i e ń t e n m o ż n a bez w ą t p i e n i a u z n a ć za n a j w a ż n i e j s z y w s k a l i c a ł e j o b r z ę d o w o ś c i dorocznej. W y j ą t k o w o w t y m w y p a d k u silna presja t r a d y c j i sprawia, że nadal przestrzega się w i e l u w s k a z a ń z w y c z a j o w y c h , 12 1 2 O zwyczajach regionalnych dotyczących tego okresu pisze J . B r o d a , godowe na Podbeskidziu, „Zaranie Śląskie", R. 23: 1959, z. 1, s. 127-134. Święta �1ÜÍ KRYSTYNA KWASNIEWICZ u z n a j ą c j e za s ł u s z n e obyczajowo i korzystne ze w z g l ę d u na przebieg nowego r o k u gospodarczego. D o t y c z ą one p r o b l e m ó w t a k w a ż n y c h , j a k p o m y ś l n o ś ć w gospodarce r o l n e j i hodowlanej oraz w ż y c i u r o d z i n n y m i osobistym. M a j ą c na uwadze o p i n i ę , że d z i e ń w i g i l i j n y r z u t u j e na c a ł y n a d c h o d z ą c y r o k , n a l e ż y z a c h o w y w a ć się zgodnie z o b y c z a j o w y m i w y ­ m o g a m i p o p r a w n o ś c i . W a ż n e jest, k t o z obcych p r z y j d z i e p i e r w s z y do d o m u . N a d e j ś c i e „ s t a r e j b a b y " s t a n o w i np. z ł ą w r ó ż b ę , podczas gdy o d w i e d z i n y dzieci s ą w y b i t n i e p o m y ś l n y m p r o g n o s t y k i e m . I n t e r p r e t a c j a p r z y j ę t y c h w t y m w y p a d k u postaw zgodna jest z c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla k u l t u r y l u d o w e j w ogóle stereotypami m y ś l e n i a magicznego, p o d ł u g k t ó r y c h spotkanie w o k r e ś l o n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h kobiety, z w ł a s z c z a sta­ rej, zapowiada n i e s z c z ę ś c i e , podczas g d y dziecko, a w i ę c istota obdarzona w i t a l n ą siłą u k i e r u n k o w a n ą n a r o z w ó j i r o z k w i t , m o ż e s p r o w a d z i ć p o ­ m y ś l n o ś ć dla gospodarstwa i jego u ż y t k o w n i k ó w . Takie nastawienie psy­ chiczne b y ł o p r z y c z y n ą , d l a k t ó r e j jeszcze w m i n i o n y m X X - l e c i u c z ę ­ s t o k r o ć p o s y ł a n o dzieci j a k n a j w c z e ś n i e j rano do k r e w n y c h l u b s ą s i a ­ dów . 1 3 W d n i u w i g i l i j n y m , zgodnie z w y m o g i e m r e l i g i j n y m , o b o w i ą z u j e post. S k r o m n e ś n i a d a n i e m u s i w y s t a r c z y ć do uroczystego p o s i ł k u wieczornego, zwanego na t y m terenie wieczerzą wigilijną. T r a d y c j a nakazuje s p o ż y ­ w a ć j ą w s z c z e g ó l n e j o b r z ę d o w e j scenerii. Z tej okazji w okresie m i ę ­ d z y w o j e n n y m gospodarz s t a w i a ł w k ą c i e izby snop ż y t a l u b owsa. Do c z a s ó w obecnych p i l n u j e się, b y pod s t o ł e m p o ł o ż y ć w i ą z k ę siana. P o ­ ś r o d k u s t o ł u n a k r y t e g o l n i a n y m obrusem gospodyni sypie m i a r k ę zboża, a b e z p o ś r e d n i o na n i m k ł a d z i e bochenek chleba. Ilość i rodzaj ziarna, j a k i e p r z y l g n i e do spodu bochenka, s t a n o w i w r ó ż b ę p r z y s z ł y c h urodza­ j ó w . Podobnie j a k w c a ł e j Polsce, t a k i w Beskidzie Ś l ą s k i m chleb w i g i ­ l i j n y t r a k t o w a n y jest z w i e l k ą czcią, a jego s p o ż y w a n i e m a charakter k o m u n a l n y . P o m i ę d z y u c z e s t n i k ó w r o d z i n y rozdzielany jest przez ojca l u b m a t k ę . N a l e ż y n i m t a k ż e o b d z i e l i ć k r o w y i konie, a część p o z o s t a w i ć na stole do k o ń c a ś w i ą t , z m y ś l ą o j a k i m ś b l i ż e j nie o k r e ś l o n y m „ n i e ­ spodziewanym g o ś c i u " . W B r e n n e j chleb w i g i l i j n y b y w a p r z e c h o w y w a n y do p o c z ą t k ó w lutego i ś w i ę c o n y w d n i u ś w . A g a t y . W Istebnej p i ę t k ę z tego chleba, c z y l i godni kraiczek, ś w i ę c i s i ę w r a z z owsem w d n i u ś w . Szczepana, w i e r z ą c w jego cudowne w ł a ś c i w o ś c i ochronne i s p r o w a ­ d z a j ą c e urodzaj. 1 4 P r ó c z chleba n a stole z n a l e ź ć się p o w i n n y miseczki z m i o d e m i m a ­ s ł e m , surowe z i e m n i a k i i kwaki, c z y l i karpiele, okrawane na w i o s n ę do 1 3 W okresie m i ę d z y w o j e n n y m zwyczaj ten miał charakter powszechny. Pisze o nim — jak też o innych zwyczajach wigilijnych M. A s s a n k a - J a p o ł ł , Sw. Mikołaj i wilia w obrzędzie istebniańskim, „Zaranie Śląskie", R. 5: 1929, z. 4, s. 231-235. O obrzędowym charakterze wigilijnego chleba w polskiej kulturze ludowej zob. I . i K . K u b i a k , Chleb w tradycji ludowej, Warszawa 1981, s. 21-32. 1 4 �165 Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE sadzenia, oraz j a b ł k a i orzechy. Pod obrus w k ł a d a się p i e n i ą d z e — obecnie np. m o n e t y 2 0 - z ł o t o w e — b y w c i ą g u r o k u nie b r a k ł o i c h . w domu. N i e z b ę d n y m u z u p e ł n i e n i e m ś w i ą t e c z n e g o w y g l ą d u w n ę t r z a jest t r a ­ d y c y j n e d r z e w k o w i g i l i j n e — wiecznie zielona j o d e ł k a . D r z e w k o to, z w a ­ ne t a k ż e goiczkiem, przystrajane przez d z i e w c z ę t a w j a b ł k a , orzechy i k r ą ż k i w y c i ę t e z k o l o r o w y c h o p ł a t k ó w , zawieszano n i e g d y ś za czubek u p o w a ł y . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m miejsce w i s z ą c e g o goiczka za­ j ę ł a s t o j ą c a choinka przystrajana w fabryczne ś w i e c i d e ł k a . W tej postaci m o ż n a obecnie s p o t k a ć j ą w k a ż d y m d o m u . Od pewnego czasu zaczyna p r z y j m o w a ć się zwyczaj w k ł a d a n i a pod c h o i n k ę p r e z e n t ó w g w i a z d k o ­ w y c h d l a dzieci. Do wieczerzy w i g i l i j n e j trzeba z m i e n i ć odzież r o b o c z ą na p ó ł o d ś w i ę * n ą . D a w n i e j s z c z e g ó l n i e zwracano u w a g ę na to, aby wszyscy m i e l i b u t y na nogach, g d y ż „ d o w i l i i n i k t nie ś m i a ł s i a d a ć b o s o " . J a k k o l w i e k opinia t a się powtarza, i n f o r m a t o r z y nie p o t r a f i ą obecnie j e j u z a s a d n i ć . B i o r ą c j e d n a k pod u w a g ę fakt, że jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m b u t y s t a n o w i ł y swoisty w y k ł a d n i k z a m o ż n o ś c i , n i e t r u d n o p o j ą ć , że o s z c z ę ­ dzano je m a k s y m a l n i e . Dlatego t e ż m o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że nakaz o b u ­ w a n i a s i ę do w i g i l i i m i a ł po p r o s t u na celu p o d k r e ś l e n i e s z c z e g ó l n e j r a n g i tego p o s i ł k u . W l o k a l n e j t r a d y c j i nie p r z e t r w a ł o j u ż znane z r ó ż ­ n y c h t e r e n ó w K a r p a t wskazanie zwyczajowe, aby w czasie p o s i ł k u go­ spodarz t r z y m a ł stopy na l e ż ą c e j pod s t o ł e m siekierze. Zachowanie t a k i e m i a ł o go u c h r o n i ć przed w y p a d k a m i okaleczenia p r z y pracy. Siekierze p r z y p i s y w a n o b o w i e m w ł a ś c i w o ś c i izolacyjne i apotropeiczne, powszech­ nie ł ą c z o n e w k u l t u r z e l u d o w e j ze s t a l ą , a z w ł a s z c z a z o s t r y m i l u b k ł u ­ jącymi przedmiotami z niej wykonanymi. Wzmianki w literaturze świad­ czą j e d n a k o t y m , że jeszcze k i l k a d z i e s i ą t l a t t e m u w s p o m n i a n y zwyczaj respektowano t a k ż e i w Beskidzie Ś l ą s k i m . 15 1 6 Starsi i n f o r m a t o r z y t w i e r d z ą , iż d a w n i e j zawsze na stole k ł a d z i o n o o j e d n ą ł u ż k ę w i ę c e j . N i e k t ó r z y p r a k t y k u j ą to i obecnie. I n t e r p e r a c j a tego z w y c z a j u — podobnie j a k pozostawianie na stole chleba — n a w i ą ­ zuje niedwuznacznie do p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h w i e r z e ń i o b r z ę d ó w zadusznych. N a p r z y k ł a d w Zapasiekach — g ó r s k i m p r z y s i ó ł k u J a w o r z y n ­ k i — n a l e ż a ł o z o s t a w i ć na stole t y l e ł y ż e k , i l u z m a r ł y c h o p u ś c i ł o d o m r o d z i n n y . N a j c z ę ś c i e j zwyczaj zostawiania ł y ż k i , k r o m k i chleba i o p ł a t k a t ł u m a c z o n o e w e n t u a l n o ś c i ą p r z y b y c i a j a k i e g o ś nieznanego w ę d r o w c a . W n i e k t ó r y c h rodzinach puste miejsce p r z y stole rezerwowano j e d n a k „ d l a gościa, k t ó r y b y ł zaproszony". Z m y ś l ą o n i m n a l e ż a ł o w y p o w i e d z i e ć 1 5 Wszystkie gwarowe cytaty w tekście pochodzą z materiałów terenowych stanowiących własność archiwum Pracowni Etnografii Z E I H K M P A N w K r a ­ kowie. Wspomina o tym J . K o p e ć , Materiały ludoznawcze, „Zaranie Śląskie", R 4: 1912, z. 2-4, s. 125; B r o d a , Święta..., s. 129. 1 6 �166 KRYSTYNA KWASNIEWICZ te s ł o w a : „ P r z y j d ź Panie Boże, staw s i ę za gościa, racz n a m b ł o g o s ł a w i ć te d a r y , k t ó r e z T w o j e j szczodrobliwej r ę k i s p o ż y w a ć b ę d z i e m y " . W o k r e ­ sie m i ę d z y w o j e n n y m , k i e d y b y ł o jeszcze w i e l e bezdomnej biedoty, zda­ r z a ł y się p r z y p a d k i zapraszania do rodzinnego s t o ł u w i g i l i j n e g o p r z y ­ godnego ż e b r a k a . Obecnie zaprasza się samotne osoby z s ą s i e d z t w a . O d p a r u l a t z d a r z a j ą się t e ż p r z y p a d k i zapraszania na c a ł y okres ś w i ą t e c z n y sierot z P a ń s t w o w y c h D o m ó w Dziecka. U n i k a l n a dotychczas na b a d a n y m terenie i n f o r m a c j a o a r c h a i c z n y m zwyczaju zapraszania na w i e c z e r z ę w i g i l i j n ą w i l k a pochodzi z J a w o r z y n k i - Z a p a s i e k . I n f o r m a t o r urodzony z p o c z ą t k i e m b i e ż ą c e g o stulecia t w i e r d z i , że d a w n i e j z a n i m rodzina z a s i a d ł a do s t o ł u k t o ś z obecnych w o ł a ł w k i e r u n k u okna l u b d r z w i : „ W i l k u ! W i l k u ! C h o d ź k u n a m w i e c e r z a ć . A j a k nie p r z y ń d z i e s — nie c h o d ź c a ł y r o k " ( z a p i s a ł a A . K o w a l s k a - L e w i c k a ) . O szerszym n i e g d y ś z a s i ę g u tej zwyczajowej f o r m u ł y ś w i a d c z ą analogie z i n n y c h t e r e n ó w P o l s k i P o ł u d n i o w e j . J e ś l i chodzi o i n t e r p r e t a c j ę samego tekstu, k t ó r y m o ż e w y d a ć s i ę d z i w n y i t a j e m n i ­ czy, wielce prawdopodobna jest hipoteza, że i w t y m p r z y p a d k u m a m y do czynienia z r e m i n i s c e n c j ą p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h w i e r z e ń , p o d ł u g k t ó ­ r y c h d u c h y z m a r ł y c h p r z y b y w a j ą c okresowo na z i e m i ę m o g ł y p r z y b i e r a ć postać p t a k ó w lub dzikich zwierząt, m . i n . w i l k a . Z dużą r e z e r w ą trzeba natomiast o d n i e ś ć się do o p i n i i , iż p r ó b a zaproszenia w i l k a na w i e c z e r z ę wigilijną „świadczy o t y m , j a k głęboko rozumiano j e d n o ś ć ś w i a t a , j e d n o ś ć nawet z t y m i , k t ó r y c h s i ę o b a w i a n o " . 1 7 1 8 1 9 Zgodnie z o g ó l n o p o l s k ą t r a d y c j ą , h a s ł e m do r o z p o c z ę c i a wieczerzy b y ł a pierwsza wieczorna gwiazda. G d y w z e s z ł a , wszyscy d o m o w n i c y p o ­ w i n n i z g r o m a d z i ć się w o k ó ł s t o ł u . P a n o w a ł p r z e s ą d , ż e kogo w ó w c z a s zabraknie, t e n nie d o ż y j e n a s t ę p n e j w i l i i . B y n i e o d e j ś ć na zawsze z d o ­ m u , nie w o l n o b y ł o w czasie p o s i ł k u w s t a w a ć a n i o d k ł a d a ć t r z y m a n e j w ręce łyżki. Atmosfera powagi i milczenia m i a ł a z kolei z a p e w n i ć zgodne w s p ó ł ż y c i e rodzinne. M n i e j w i ę c e j do k o ń c a okresu m i ę d z y w o j e n n e g o powszechnie s p o ż y ­ w a n o w i e c z e r z ę w i g i l i j n ą ze w s p ó l n e j m i s k i , p r z y ś w i e t l e ś w i e c . Obec­ nie, c h o ć na co d z i e ń o b o w i ą z u j e j u ż m o d e l k o n s u m p c j i z b l i ż o n y do miejskiego, w p r z y p a d k u p o s i ł k u w i g i l i j n e g o nader często z a r ó w n o ś w i e ­ ce, j a k i w s p ó l n a m i s k a s ą jeszcze akceptowane. Ś w i a d o m i e p o d k r e ś l a się w t e n s p o s ó b poszanowania dla t r a d y c j i i poczucie bliskiej w i ę z i ł ą c z ą c e j w s p ó ł b i e s i a d n i k ó w . N a d a l o b o w i ą z u j e t a k ż e na p o c z ą t k u i na 1 7 Por. np. A. W ó j c i k , Zwyczaje doroczne Pogórzan, [w:] Nad rzeką Ropą, K r a k ó w 1965, s. 261; K . K w a ś n i e w i c z , Zwyczaje doroczne, [w:] Wieś Rudawa i jej okolice, Zeszyty Naukowe U J , Prace Etnograficzne, K r a k ó w 1980, z. 12, s. 153. 18 przypuszczenia takie w y s u w a j ą : W. K l i n g e r , Obrzędowość ludowa Bo­ żego Narodzenia. Jej początek i znaczenie pierwotne, Poznań 1926, s. 45-46; В ys t r o ń , Etnografia..., s. 172. K u b i a k , Chleb..., s. 24. 1 9 �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 167 Rye. 1. Przy wigilijnym stole. Istebna 1946 4 Fot. H . Hermanowicz k o ń c u wieczerzy w s p ó l n a m o d l i t w a , w k t ó r e j zawarta jest p r o ś b a o b ł o ­ g o s ł a w i e ń s t w o „ s p o ż y w a n y c h d a r ó w " , p o d z i ę k a za p r z e ż y t y r o k i p r o ś b a 0 nowy, szczęśliwy. W s p ó ł c z e s n y j a d ł o s p i s w i g i l i j n y do dziś w znacznej mierze opiera się na w z o r a c h t r a d y c y j n y c h . S k ł a d a j ą się na niego postne p o t r a w y p r z y r z ą d z a n e na bazie p o d s t a w o w y c h z i e m i o p ł o d ó w i p r o d u k t ó w r o l n y c h , t a k i c h j a k chleb, kapusta, groch, fasola, k w a k i , z i e m n i a k i , k r u p y j ę c z ­ m i e n n e i p ę c a k , ż u r , g r z y b y , suszone owoce, ś w i e ż e j a b ł k a i orzechy. R y b y w t y m j a d ł o s p i s i e zasadniczo nie f i g u r u j ą . P o g l ą d y co do ilości 1 k o l e j n o ś c i d a ń r ó ż n i c u j ą się obecnie d o ś ć znacznie. Zgodne s ą natomiast co do tego, że i c h r o z m a i t o ś ć r z u t u j e na obfitość p ł o d ó w r o l n y c h w n o ­ w y m r o k u gospodarczym oraz że w i e c z e r z ę n a l e ż y r o z p o c z y n a ć od chleba. Dzielenie się o p ł a t k i e m p o s m a r o w a n y m m i o d e m i wzajemne s k ł a d a n i e sobie ż y c z e ń na ogół rozpoczyna w i e c z e r z ę , w B r e n n e j b y w a j e d n a k t a k ż e j e j akcentem f i n a l n y m . T r a d y c j a nakazuje pod koniec biesiady w i g i l i j ­ nej d z i e l i ć się r ó w n i e ż j a b ł k i e m , aby w t e n s p o s ó b u m o c n i ć w i ę z y r o ­ dzinne i aby k a ż d y z b i e s i a d n i k ó w p o w r a c a ł zawsze s z c z ę ś l i w i e do d o m u . S t a r s i ludzie u w a ż a j ą , że n a l e ż y j e ś ć po t r o c h u z w s z y s t k i c h k o l e j n y c h d a ń , b y nie z a z n a ć w n a d c h o d z ą c y m r o k u g ł o d u . N i e w o l n o j e d n a k z j e ś ć wszystkiego, co z o s t a ł o podane do s t o ł u , g d y ż z a r ó w n o chlebem i o p ł a t k a ­ m i , j a k t e ż r e s z t k a m i s t r a w y n a l e ż y p o d z i e l i ć s i ę ze z w i e r z ę t a m i d o m o - �168 K R Y S T Y N A KWAŠNIEWICZ w y m i . Jeszcze w l a t a c h p o w o j e n n y c h j a d ł o w i g i l i j n e zmieszane z p o m y j a m i d a w a ł a gospodyni k r o w o m i owcom. O b d z i e l a ł a n i m i t a k ż e psa i kota. O p ł a t k i e m w ł o ż o n y m p o m i ę d z y k r o m k i chleba k a r m i l i gazdowie k r o w y i konie. Tego ostatniego z w y c z a j u w w i e l u rodzinach przestrzega się do dziś. Podobnie j a k w c a ł e j Polsce, po wieczerzy w i g i l i j n e j p r z y c h o d z i ł a pora na rozmaite w r ó ż b y , k t ó r e m i a ł y się s p e ł n i ć w p r z e c i ą g u r o k u . S i l ­ nie rozpowszechnione b y ł y w r ó ż b y ż y c i a i ś m i e r c i z d y m u ś w i e c y . K a ż d y kolejno z d m u c h i w a ł j ą t r z y k r o t n i e . D y m u n o s z ą c y się r ó w n o k u g ó r z e z a p o w i a d a ł r o k p r z e ż y t y w z d r o w i u . S n u j ą c y się niezdecydowanie l u b pełzający ku drzwiom zwiastował chorobę lub śmierć. Zły lub dobry los m o ż n a b y ł o t a k ż e o d c z y t a ć na podstawie zdrowego czy t e ż zepsutego w n ę t r z a r o z ł u p y w a n y c h o r z e c h ó w oraz k s z t a ł t u i r o z m i a r ó w gniazda nasiennego w r o z k r a j a n y m poprzecznie j a b ł k u . W r ó ż b y tego t y p u , do niedawna jeszcze p r a k t y k o w a n e , w y r a ź n i e z a n i k a j ą . Do z w y c z a j ó w c a ł ­ kowicie j u ż poniechanych n a l e ż ą w i g i l i j n e w r ó ż b y d z i e w c z ą t d o t y c z ą c e z a m ą ż p ó j ś c i a . K i l k a d z i e s i ą t lat ternu d o k o n y w a n o i c h n a s ł u c h u j ą c p r z e d domem, z k t ó r e j s t r o n y dobiegnie szczekanie psa l u b odezwie się echo, p r z e l i c z a j ą c k o ł k i w p ł o c i e albo d r w a przyniesione na o p a ł (do p a r y — nie do p a r y ) , r z u c a j ą c b ą d ź p r z e k ł a d a j ą c od s t o ł u do p r o g u but (nosek — p i ę t k a ) i t p . Ponadto p u k a ł y d z i e w c z ę t a do d r z w i c h l e w i k a z a p y t u j ą c ś w i n i ę , czy w y j d ą w c i ą g u r o k u za m ą ż . C h r z ą k n i ę c i e ś w i n i u z n a w a ł y za o d p o w i e d ź t w i e r d z ą c ą . Z n o c ą w i g i l i j n ą ł ą c z y ł o się powszechne w k u l t u r z e l u d o w e j w i e r z e ­ nie, że o p ó ł n o c y k r o w y i konie r o z m a w i a j ą m i ę d z y s o b ą l u d z k ą m o w ą . N i e g d y ś t r a k t o w a n o je b e z k r y t y c z n i e , obecnie ż a r t o b l i w i e l u b w n a j ­ lepszym razie sceptycznie. Jak w s p o m i n a j ą starsi, i d ą c n o c ą na jucznie ( p a s t e r k ę ) prognozowano urodzaje o b s e r w u j ą c niebo. G d y b y ł o silnie w y g w i e ż d ż o n e , ludzie cieszyli się: „ile gwiazd na niebie, t y l e ś c i e b e ł z b o ż a b ę d z i e w p o l u " . W r a c a j ą c k a ż d y s t a r a ł się j a k najspieszniej zna­ l e ź ć na p o w r ó t w domu, aby w czasie ż n i w n a d ą ż a ć z p r a c a m i p o l o ­ wymi. D z i e ń B o ż e g o N a r o d z e n i a (25 X I I ) u c h o d z ą c y obok N i e ­ dzieli Wielkanocnej za n a j w i ę k s z e ś w i ę t o doroczne, n a l e ż a ł o o b c h o d z i ć w atmosferze powagi, s k r u p u l a t n i e p r z e s t r z e g a j ą c z w y c z a j o w y c h z a k a z ó w o d n o s z ą c y c h się do o k r e ś l o n y c h c z y n n o ś c i i z a c h o w a ń . P i e r w o t n e t ł o w i e r z e n i o w e o b o w i ą z u j ą c y c h w t y m zakresie t r a d y c y j n y c h n o r m o b y ­ czajowych w i ą z a ł o się z obchodzonymi w tej porze r o k u p o g a ń s k i m i u r o c z y s t o ś c i a m i k u czci z m a r ł y c h p r z o d k ó w . P r z e ś w i a d c z e n i e o okreso­ w y c h p o w r o t a c h dusz pod dachy r o d z i n n y c h d o m ó w n a k a z y w a ł o szcze­ g ó l n ą o s t r o ż n o ś ć , b y przez n i e r o z w a ż n e zachowanie się nie s k r z y w d z i ć p r z y p a d k i e m t y c h n i e w i d z i a l n y c h istot l u b i m nie u c h y b i ć ś c i ą g a j ą c w ten s p o s ó b na siebie i c h gniew . Obecnie genealogia tego t y p u zaka2 0 a 0 Zwyczajowe zakazy stanowiące relikty pogańskich wierzeń i obrzędów za- �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY D O R O C Z N E im z ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h nie jest j u ż znana, i c h i n t e r p r e t a c j a z a ś p o s z ł a w k i e r u n k u w y m o g ó w k u l t u religijnego. „ G r z e c h e m " b y ł o b y zatem w y ­ k o n y w a n i e w d n i u t a k u r o c z y s t y m j a k i e j k o l w i e k pracy, n a w e t t a k n i e ­ z b ę d n y c h c z y n n o ś c i , j a k zamiatanie, obieranie z i e m n i a k ó w , r ą b a n i e d r z e ­ wa, a n a w e t czyszczenie b u t ó w i czesanie się. Gotowanie ograniczano do odgrzania s p o r z ą d z o n y c h zawczasu p o t r a w . N i e w o l n o b y ł o c h o d z i ć po w s i ani p r z y j m o w a ć w d o m u gości. Czas u p ł y w a ł w ś c i s ł y m gronie r o d z i n n y m na ś p i e w a n i u k o l ę d z k a n c j o n a ł ó w . Ź l e b y ł o widziane, g d y k t o ś p o ł o ż y ł się w c i ą g u dnia, aby się p r z e s p a ć . Presja obyczajowa s k ł a n i a j ą c a do p o d p o r z ą d k o w a n i a się w s p o m n i a ­ n y m zakazom, bardzo silna jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , po I I w o j ­ nie ś w i a t o w e j sukcesywnie t r a c i ł a s w ą moc. Obecnie z a k a z ó w b o ż o n a ­ r o d z e n i o w y c h j u ż się nie przestrzega, nadal b u d z ą one j e d n a k ż y w e wspomnienia u starszej generacji m i e s z k a ń c ó w r e g i o n u . Z p o w a ż n ą a t m o s f e r ą Bożego Narodzenia kontrastuje d r u g i d z i e ń ś w i ą t p r z y p a d a j ą c y w Ś w . S z c z e p a n a (26 X I I ) . T r a d y c y j n i e b y ł on przeznaczony na odwiedzanie się i s k ł a d a n i e ż y c z e ń ś w i ą t e c z n y c h , k t ó ­ re — j a k m n i e m a n o — s p r o w a d z a ł y p o m y ś l n o ś ć w p r a c y na gospodar­ stwie i w ż y c i u d o m o w y m . O d wczesnego rana oczekiwano n a d e j ś c i a dzieci połaźników czy t e ż winszowników. W Istebnej i Jaworzynce b y l i to p r z e w a ż n i e m a l i c h ł o p c y , w B r e n n e j dzieci obojga płci. Połaźnicy chodzili b ą d ź pojedynczo, b ą d ź w m a ł y c h g r u p k a c h i w k a ż d y m d o m u zostawiali p r z y s t r o j o n ą g a ł ą z k ę j o d ł o w ą , c z y l i połaźniczkę. Nie nosili ż a d n y c h p r z e b r a ń . P r z e k r a c z a j ą c p r ó g d o m u s k ł a d a l i gospodarzom w i e r ­ szowane ż y c z e n i a l u b ś p i e w a l i p i e ś n i o p o w i a d a j ą c e o narodzinach D z i e ­ c i ą t k a Jezus. J a k k o l w i e k zwyczaj ten obecnie zanika, m o ż n a jeszcze n a p o t k a ć m a ł y c h połaźników. Oto d l a p r z y k ł a d u t r a d y c y j n y tekst oko­ l i c z n o ś c i o w y w y g ł a s z a n y w Jaworzynce t a k ż e w s p ó ł c z e ś n i e : „ J o j e m a ł y p o ł a ź n i c z e k . / P r z i s e ł j o t u na t r o j n i c z e k . / T r o j n i c z e k m i dejcie, / se m n i e sie nie ś m i e j c i e . / Bo j o z w o z e m nie j a d e m , / suchej rzepy nie wiezem. / Co m i dacie, to weznem. / Grosz, dwa, to j e dobro kolenda, / a z ł o t ó w k a , d w i e — to m i kapsy nie u r w i e " . 2 1 D a w n i e j g r u p k i p o ł a ź n i k ó w p r z y c h o d z i ł y do gospodarzy przez c a ł y ranek. P e w n ą u c i ą ż l i w o ś ć t y c h o d w i e d z i n r e k o m p e n s o w a ł a j e d n a k po­ m y ś l n a w r ó ż b a , że i m w i ę c e j p o ł a ź n i k ó w — t y m p o m y ś l n i e j zapowiada dusznych omawia J . K l i m a s z e w s k a , Zakazy magiczne związane z rokiem obrzędowym w Polsce, „Etnografia Polska", t. 4: 1961, s. 115-124. Niemal identyczną formułę życzeń składanych przez połaźników cytuje ks. E . G r i m , Materiały ludoznawcze, „Zaranie Śląskie", R. 9: 1931, z. 1, s. 129. A. P al u c h o w a - T a r g o ń s k a podaje jeszcze dalszy ciąg tego samego tekstu, [w:] Zanik funkcji zwyczajów dorocznych na przykładzie okresu Bożego Narodzenia w Istebnej na przestrzeni XX wieku. Praca mag. wykonana w Katedrze Etnografii Słowian U J pod kier. M. Gładysza, 1979. Archiwum K E S U J , nr inw. 104. Maszy­ nopis. 2 1 �170 Ryc. KRYSTYNA 2. Chłopiec z podłaźniczką KWASNIEWICZ składający życzenia świąteczne. Istebna 1946 Fot. H . Hermanowicz się r o k . O m i e s z k a ń c a c h d o m u p o m i n i ę t e g o przez dzieci m ó w i o n o w z w i ą ­ z k u z t y m , że czeka i c h c i ę ż k i r o k , g d y ż nie m i e l i ani jednego p o ł a ź n i k a . Ż a d n e z dzieci n i e o d c h o d z i ł o zatem z p u s t y m i r ę k a m i , g d y ż gospodarze zawsze za ż y c z e n i a o d w z a j e m n i a l i się k a w a ł k a m i k o ł a c z a l u b d r o b n y m i p i e n i ę d z m i niezmiennie d a j ą c t y m p o w ó d do r a d o ś c i . S t o p n i o w y zanik chodzenia po winszu t ł u m a c z y się. obecnie w kategoriach ekonomicznych: ,,Ludzie teraz bogaci, m a j ą p i e n i ą d z e — to rodzice t a k t y c h dziecek n i e gonią". W Beskidzie Ś l ą s k i m z d n i e m ś w . Szczepana ł ą c z y s i ę t a k ż e — p o ­ dobnie j a k i w i n n y c h regionach k a r p a c k i c h — zwyczaj ś w i ę c e n i a owsa. Do tego celu s z c z e g ó l n i e n a d a w a ł s i ę owies z w i g i l i j n e g o s t o ł u . Do k o ś ­ cioła nosili go w szatkach (chustkach) gazdowie l u b parobcy. P o ś w i ę c o n y owies s ł u ż y ł przede w s z y s t k i m do s i e w ó w w i o s e n n y c h na urodzaj. W y ­ s y p y w a ł y go t a k ż e gospodynie k u r o m do o b r ę c z y z beczki, ż e b y nie o d d a l a ł y się od d o m u , d a w a ł y po k i l k a ziaren c i e l ą c e j się k r o w i e , b y u ł a t w i ć p o r ó d i t p . Obecnie zwyczaj ś w i ę c e n i a owsa k u l t y w u j ą j u ż t y l k o starsi r o l n i c y . N i e g d y ś po ś w i ę t a c h Bożego Narodzenia k o ń c z y ł y się t e r m i n y r o c z ­ n e j s ł u ż b y u gospodarzy. „ W t e d y pastuchy od k r ó w , p a c h o ł k i od k o n i , d z i w k i i mniejsze p a s t y r k i m i e l i czas, co sie i m g i b i r o w a ł w o l n y . Wszystko szło do d o m u , do r o d z i c ó w " . T r w a ł o to do ś w i ę t a Trzech K r ó l i . �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY D O R O C Z N E 171 M ó w i o n o w ó w c z a s , że c z e l a d ź p o s z ł a na połazy czy t e ż na poławki. Od­ c h o d z ą c y po c a ł o r o c z n e j p r a c y o t r z y m y w a l i o d c h l e b o d a w c ó w p e w n ą k w o t ę , z w a n ą k o l e n d ą . Jej p r z y j ę c i e o z n a c z a ł o a k c e p t a c j ę n o w e j rocznej u m o w y , o b o w i ą z u j ą c e j d w u s t r o n n i e . P r ó c z kolendy p i e n i ę ż n e j o t r z y m y ­ wano kolendą w naturze, n a j c z ę ś c i e j bochen chleba i p o ł e ć s ł o n i n y . P o d ­ s t a w o w ą f o r m ą w y n a g r a d z a n i a rocznej s ł u ż b y b y ł o j e d n a k k o m p l e t n e ubranie, b u t y i kierpce, sprawiane przez gospodarzy p r z e w a ż n i e po ż n i ­ w a c h . Jeszcze do k o ń c a okresu m i ę d z y w o j e n n e g o d l a licznych ubogich r o d z i n oddawanie dzieci na s ł u ż b ę do gospodarzy b y ł o j e d n y m z d o s t ę p niejszych ś r o d k ó w w p r z e z w y c i ę ż a n i u t r u d n o ś c i ekonomicznych. Pierwszy dzień roku kalendarzowego (1 I ) o d g r y w a ł r o l ę o w i e l e s k r o m n i e j s z ą n i ż w i g i l i a Bożego Narodzenia. W k u l t u r z e t r a d y c y j n e j nie b y ł o z w y c z a j u czuwania do p ó ł n o c y w w i e c z ó r s y l w e ­ s t r o w y , nie w i t a n o t e ż Nowego R o k u na w i e j s k i c h zabawach, co obecnie jest na p o r z ą d k u d z i e n n y m . Charakter i n i c j a l n y m o ż n a jednak bez w ą t ­ pienia p r z y p i s a ć t r a d y c y j n y m n o w o r o c z n y m połaźnikom-winszownikorn. Podobnie j a k w d n i u ś w . Szczepana b y ł y to dzieci c h o d z ą c e od ś w i t u po domach w celu w r ę c z e n i a połaźniczki i z ł o ż e n i a noworocznych ż y c z e ń , w y p o w i a d a n y c h w f o r m i e w i e r s z o w a n y c h oracji, n a j c z ę ś c i e j ż a r t o b l i ­ w y c h . D l a p r z y k ł a d u : „ W i n s z u j e m w o m szczęścia, z d r o w i a na t e n N o w y Rok. B y ś c i e b y l i z d r o w i , weseli — j a k o w niebie a n i e l i " . A l b o t e ż : „ W i n ­ szujem w o m winsz. / Mocie w piecu g y n ś , / a na piecu koguta, / mocie chłopa chuncwuta" . 2 2 P o n i e w a ż na N o w y Rok dzieci b y ł y t a k ż e z w i a s t u n a m i p o m y ś l n o ś c i , m a ł y c h w i n s z o w n i k ó w w s z ę d z i e nagradzano s ł o d y c z a m i , orzechami czy t e ż d r o b n y m i p i e n i ę d z m i . Obecnie i t a f o r m a s k ł a d a n i a ż y c z e ń zanika. J e ś l i j e d n a k w i n s z o w n i c y p r z y j d ą , k a ż d e m u z dzieci trzeba d a ć co n a j ­ m n i e j po 20 z ł o t y c h . K o m u s z c z e g ó l n i e z a l e ż y na t a k i c h odwiedzinach, uprzednio zaprasza dzieci k r e w n y c h l u b s ą s i a d ó w . W okresie p o ś w i ą t e c z n y m , g ł ó w n i e w d n i a c h od ś w . Szczepana do T r z e c h K r ó l i , c h o d z i ł y po w s i t a k ż e g r u p y starszych kolędników. W p o r ó w n a n i u z i n n y m i t e r e n a m i k a r p a c k i m i , w Beskidzie Ś l ą s k i m k o ­ l ę d n i c y ci p r e z e n t o w a l i się raczej skromnie. P u n k t ciężkości p r z e n i ó s ł się zapewne w t y m p r z y p a d k u n á p r z y p a d a j ą c e w okresie a d w e n t u b a r w ­ ne w i d o w i s k o mikołajów. B ę d z i e o t y m m o w a na i n n y m miejscu. W e d ł u g relacji t e r e n o w y c h , n a j a t r a k c y j n i e j s z y m z w y c z a j e m k o l ę d n i c z y m b y ł o chodzenie z betlymkiem (szopka). W betlymku t y m figurki przytwier­ dzone do o k r ą g ł e j t a r c z y o b r a c a ł y się w r a z z n i ą p r z y r u c h u u m o c o w a ­ nej od spodu k o r b y . W y o b r a ż a ł y postacie Ś w i ę t e j Rodziny, T r z e c h K r ó l i , 2 2 Teksty życzeń noworocznych miały wiele wariantów. Analogiczne rymowa­ ne fragmenty powtarzały się w nich w różnych układach. J . Broda podaje 13 ta­ kich przykładów, z których teksty nr 2, 3, 6, 11, 12 są niemal całkowicie zbieżne z tekstami zapisanymi obecnie w terenie. Zob. J . B r . o d a , Życzenia noworoczne z pow. cieszyńskiego, „Literatura Ludowa", R. 1: 1957, nr 4, s. 51-54. �172 KRYSTYNA KWASNIEWICZ a n i o ł a , pasterzy oraz z w i e r z ę t a — a w i ę c owce, kozy, w o ł y i k r o w y . S a m i k o l ę d n i c y w y s t ę p u j ą c y w liczbie 5-7 p a r o b k ó w nosili przebrania pasterzy wałaskich, diabła i baby. O b c h ó d w s i rozpoczynali o z m r o k u , a k o ń c z y l i c z ę s t o nad ranem. Do w n ę t r z a d o m ó w nie w c h o d z i l i . Z a t r z y ­ m u j ą c się pod o k n a m i rozpoczynali w y s t ę p ś p i e w a n ą i n w o k a c j ą do go­ spodarzy: „Mości gospodarzu, d o m o w y szafarzu, / nie b ą d ź t a k o s p a ł y , k a ż n a m d a ć g o r z a ł y . / Troche a l a b i n k u i do n i e j p i e r n i k u . / H e j k o lenda! K o l e n d a ! / Mości gospodyni, domowa m i s t r z y n i / k a ż d a ć m a s ł a faske i do niej k i e ł b a s k ę . / Bo j a k to w e z n e m y , to p o d z i ę k u j e m y . / H e j kolenda! K o l e n d a ! / . 2 3 Po tej niedwuznacznej aluzji do p o c z ę s t u n k u , czy t e ż z a p ł a t y , n a s t ę ­ p o w a ł y k o l ę d y ś p i e w a n e z kancynału, wreszcie p r z y ś p i e w k i adresowane do d z i e w c z ą t . N a koniec jeden z p r z y b y ł y c h s k ł a d a ł gospodarzom ż y ­ czenia t y m i s ł o w y : „Przyszliśmy tu do ciebie gospodarzu, żeby ci sie chowały w chlewiku ś w i n ­ ki — jako linki. W chlewie byczoszki — jako w lesie buczoszki. Żebyście mieli w stodole pełno zboża, a żeby tylko jedna dziura tam była, coby sowa tam wlatowała, żeby to zboże wynoszała . A jak nam co dacie, to za kolende podziękujemy. A jak nic nie dacie, to pujdemy. Wszyndzie bedymy głosić o skąpej kolyndzie. Hej kolenda! Kolenda!" (Tekst zanotowany w Brennej-Hołcynie). 24 W zestawieniu z i n n y m i r e g i o n a m i P o l s k i P o ł u d n i o w e j t r a d y c j e szopkarskie w Beskidzie Ś l ą s k i m nie b y ł y j e d n a k a n i s z c z e g ó l n i e o r y g i n a l n e , ani rozbudowane w i d o w i s k o w o . Bardziej charakterystyczne dla r e g i o n u j a k o takiego b y ł o natomiast k o l ę d o w a n i e t a k z w a n y c h pastuszków i trzech króli. Za p a s t u s z k ó w p r z e b i e r a l i się czterej k i l k u n a s t o l e t n i c h ł o p c y . J u ż przed o s t a t n i ą w o j n ą i c h r e p e r t u a r o g r a n i c z a ł się do ś p i e w a n i a p o p u ­ l a r n y c h k o l ę d . W nieco odleglejszych czasach na podstawie t e k s t ó w sta­ rych pastorałek prezentowali w k a ż d y m domu długie widowiska u w z g l ę d ­ niające podział r ó l . 2 5 P r z e d ś w i ę t e m Trzech K r ó l i chodzili t a k ż e po wsiach ś l ą s k i c h k o l ę d 2 8 T a sama świecka kolęda znana była także w innych regionach karpackich, np. w Beskidzie Sądeckim. Zob. Z. i S. C h r z ą s t o w s c y , Zwyczaje i obrzędy Lachów Sądeckich, [w:] Folklor Lachów Sądeckich, Warszawa 1974, s. 174-178. Zanotowano ją także na ziemiach Polski Środkowej. Zob. B. A n d r z e j c z a k , Obrzędy i zwyczaje doroczne w Kaliskiem, „Literatura Ludowa", R. 8: 1964, nr 1-2, s. 17-18. Według lokalnych wierzeń sowa zamieszkująca w stodole przynosi gospo­ darzom szczęście i dostatek. Bliższe informacje o dawnych pastuszkach z Istebnej i Wisły podają G r i m , Materiały..., s. 129-130, oraz M. P i l c h , Wisła naszych, przodków, Wisła 1979, s. 4950. Natomiast w starej polskiej wsi Bukowiec leżącej obecnie na terytorium S ł o ­ wacji jeszcze w latach siedemdziesiątych bieżącego stulecia udało się zrekonstruować tradycyjne widowisko pastuszków z dużą dokładnością. Zob. E . R z o ń c a , Wido­ wisko obrzędowe „mikołai" i „pastuszków" w społeczności wsi Bukowiec w XX wieku. Praca mag. wykonana w Katedrze Etnografii Słowian U J pod kier. J . K l i ­ maszewskiej, 1977. Archiwum K E S U J , nr inw. 170. Maszynopis. 2 4 2 5 �173 Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE n i c y , c h ł o p c y p r z e b r a n i za k r ó l i „ c z a r n e g o , b i a ł e g o i ż ó ł t e g o " . Ś p i e w a l i kolędy i składali życzenia. Wszystkich kolędników witano z radością. Gdyby pominęli k t ó r y ś z d o m ó w , jego m i e s z k a ń c y c z u l i b y się d o t k n i ę c i . Nagradzano i c h b ą d ź w naturze, k a w a ł k a m i szpyrki czy k o ł a c z y , b ą d ź p i e n i ę d z m i . Jak t w i e r ­ d z ą i n f o r m a t o r z y , w y ż e j ceniono sobie r e w a n ż p i e n i ę ż n y . Prócz wspomnianych wyżej form kolędowania zespołowego, w okre­ sie p o ś w i ą t e c z n y m p r z y c h o d z i ł y d a w n i e j do gospodarzy z ż y c z e n i a m i stare b a b k i komornice i wszelka biedota, a n i k t nie o d c h o d z i ł z p u s t y m i r ę k a m i , g d y ż „ g o d o w e ś w i ę t a u c h o d z i ł y u g ó r a l i ś l ą s k i c h za ś w i ę t a s z c z o d r o ś c i i dobroci, z w ł a s z c z a dla najbiedniejszych" . Obecnie t r a d y c y j n e zwyczaje k o l ę d n i c z e z a n i k a j ą . Nieudolnie p o d ­ t r z y m u j ą je jeszcze m a l i c h ł o p c y . W e d ł u g miejscowej o p i n i i niewiele ma to w s p ó l n e g o z w y s t ę p a m i d a w n y c h g r u p k o l ę d n i c z y c h , k t ó r e b y ł y n i e ­ o d z o w n y m akcentem w scenerii ś w i ą t z i m o w y c h . D e g r a d a c j ę o b r z ę d u k o l ę d o w a n i a t ł u m a c z y się w g ł ó w n e j mierze spadkiem poszanowania dla t r a d y c j i oraz poszerzeniem się i z r ó ż n i c o w a n i e m k r ę g u ł a t w o d o s t ę p n y c h r o z r y w e k . Ponadto z w i e l u w y p o w i e d z i w y n i k a , że p o p r a w a o g ó l n e j s y t u a c j i s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e j s p o w o d o w a ł a p r z e w a r t o ś c i o w a n i e się po­ g l ą d ó w w z g l ę d e m zarobkowego aspektu k o l ę d o w a n i a . R ó w n o c z e ś n i e t r z e ­ ba j e d n a k z w r ó c i ć u w a g ę na w s p ó ł c z e s n e zjawisko coraz c z ę s t s z e g o w ł ą c z a n i a t r a d y c y j n y c h z w y c z a j ó w k o l ę d n i c z y c h do r e p e r t u a r u regio­ n a l n y c h z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h , a co za t y m idzie prezentowania ich w f o r m i e s p e k t a k l i scenicznych przed szerszym f o r u m p u b l i c z n y m . 2 6 C y k l ś w i ą t godowych z a m y k a ś w i ę t o T r z e c h K r ó l i (6 I ) . Z w y ­ czajem p r a k t y k o w a n y m do c z a s ó w obecnych w t y m d n i u jest ś w i ę c e n i e w o d y , zwanej trzejkrólową. Woda ta dawniej z n a j d o w a ł a zastosowanie przede w s z y s t k i m p r z y rozpoczynaniu w a ż n y c h c z y n n o ś c i gospodarskich. T a k w i ę c , gdy gospodarz po raz p i e r w s z y na w i o s n ę w y j e ż d ż a ł w pole, k r o p i ł n i ą konie i p ł u g oraz ziarno siewne. „ Ś w i ę c o n o " n i ą z i e m n i a k i przeznaczone do sadzenia i b y d ł o przed p i e r w s z y m w y p ę d e m na p a s t w i ­ sko. Ponadto trzejkrólową woda u c h o d z i ł a za. skuteczny ś r o d e k do zaż e g n y w a n i a b u r z y i za p o p u l a r n y lek dla l u d z i i z w i e r z ą t d o m o w y c h — a p l i k o w a n y d o r a ź n i e i p r o f i l a k t y c z n i e — oraz j a k o a n t i d o t u m p r z e c i w ­ ko z ł y m duchom. W o d ą t ą n a p e ł n i a n o t a k ż e domowe k r o p i e l n i c z k i za­ wieszane p r z y d r z w i a c h . 2 7 Obecnie, j a k k o l w i e k sam zwyczaj ś w i ę c e n i a w o d y jest nadal po­ wszechny, jej p r a k t y c z n e stosowanie ulega w y r a ź n e m u ograniczeniu. Za­ n i k ł o j u ż ś w i ę c e n i e w t y m s a m y m d n i u k r e d y . Z a n i m na b a d a n y m tere­ nie z o s t a ł w p r o w a d z o n y zwyczaj chodzenia k s i ę d z a po k o l ę d z i e (co na- 2 6 P i l c h , Wisła..., s. 48. O roli wody trzejkrólowej Śląskiego zob. także T y l k o w a , 2 7 w obrzędowości ludowej mieszkańców Zdobywanie..., s. 128-129. Beskidu �174 K R Y S T Y N A KWAŠNIEWICZ s t ą p i ł o dopiero ok. 20 lat t e m u ) , w i e r n i p r z y n o s i l i do p o ś w i ę c e n i a w k o ś c i e l e k r e d ę , b y w ł a s n o r ę c z n i e k r e ś l i ć na d r z w i a c h s w y c h d o m ó w i n i c j a ł y Trzech K r ó l i . Z a n i k ł y t a k ż e zwyczajowe w r ó ż b y m a t r y m o n i a l n e p r a k t y k o w a n e d a w ­ niej w d n i u Trzech K r ó l i . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m d z i e w c z ę t a k ł a d ł y ogryzione r a t k i w i e p r z o w e na m i o t l e o z n a c z a j ą c j e i m i o n a m i swoich z a l o t n i k ó w . N a s t ę p n i e w o ł a ł y psa i o b s e r w o w a ł y : „ k t ó r ą k o ś ć chyci — ten będzie mąż". W e d ł u g l i t u r g i i k o ś c i e l n e j okres Bożego Narodzenia k o ń c z y ś w i ę t o M a t k i B o s k i e j G r o m n i c z n e j (2 I I ) . W t y m d n i u n a d a l po­ wszechnie u t r z y m u j e się o g ó l n o p o l s k i zwyczaj ś w i ę c e n i a d u ż y c h ś w i e c z w a n y c h gromnicami. K u l t okazywany gromnicy jako „świętości" w y ­ p ł y w a z silnej w i a r y w j e j c u d o w n ą moc. Do k o ś c i o ł a m o ż e n i e ś ć g r o m ­ n i c ę k a ż d y bez w z g l ę d u na p ł e ć i w i e k , jednak w p r a k t y c e r o b i ą t o n a j c z ę ś c i e j k o b i e t y . M i e s z k a ń c y B r e n n e j po powrocie z k o ś c i o ł a o b n o s z ą z a p a l o n ą g r o m n i c ę po c a ł y m d o m u , a n a w e t w c h o d z ą z n i ą do pomiesz­ c z e ń i n w e n t a r s k i c h . W e d ł u g powszechnego m n i e m a n i a , g r o m n i c a przede w s z y s t k i m „ s ł u ż y k u ś m i e r c i " . „ Z a p a l a się ją, j a k k t o u m i e r a , ż e b y m u z a ś w i e c i ć na wieczne czasy" oraz gdy k s i ą d z p r z y b y w a do chorego z sa­ k r a m e n t a m i . W c i ą g u c a ł e g o r o k u zapalona g r o m n i c a stawiana w o k n i e p e ł n i r o l ę najpopularniejszego ś r o d k a c h r o n i ą c e g o p r z e d b u r z ą , g r a d e m , w i c h u r ą . O d k ą d p r z e d p a r u l a t y K o ś c i ó ł z a p r o w a d z i ł w d n i u ś w . Jana Chrzciciela zwyczaj ś w i ę c e n i a ś w i e c m a j ą c y c h s ł u ż y ć do z a ż e g n y w a n i a b u r z y , w s p o m n i a n a rola g r o m n i c y u l e g ł a p e w n e m u ograniczeniu. Z p o c z ą t k i e m lutego p r z y p a d a j ą r ó w n i e ż d n i d a r z o n y c h ż y w y m k u l ­ tem popularnych świętych, Błażeja i Agaty. W dniu ś w. B ł a ż e j a (3 I I ) patrona w s p o m a g a j ą c e g o w chorobach g a r d ł a , do c z a s ó w obecnych p r z y w i ą z u j e się w a g ę do „ s t a r o d a w n e g o " z w y c z a j u k u l t o w o - m a g i c z n e g o . N a porannej mszy k s i ą d z p r z y k ł a d a w i e r n y m do szyi d w i e z w i ą z a n e n a k r z y ż ś w i e c e , co z d a n i e m i n f o r m a t o r ó w m a przez c a ł y r o k c h r o n i ć przed b ó l e m g a r d ł a , pod w a r u n k i e m jednak, że się w to g o r ą c o w i e r z y . 2 8 Ś w . A g a t a (5 I I ) j a k o p a t r o n k a b r o n i ą c a przed ż y w i o ł a m i , a w s p o ­ m a g a j ą c a l u d z i t a k ż e w i n n y c h potrzebach, cieszy s i ę w Beskidzie Ś l ą ­ s k i m jeszcze bardziej r o z b u d o w a n y m k u l t e m . N i e m a l wszyscy s p o ś r ó d z a p y t y w a n y c h w i e r z ą niezachwianie w c u d o w n ą moc w o d y i chleba ś w i ę c o n y c h w d n i u tej p a t r o n k i . Jako m i a r o d a j n ą o p i n i ę m o ż n a p r z y ­ t o c z y ć w y p o w i e d ź 60-letniej m i e s z k a n k i B r e n n e j : „Woda świętej Agaty i chleb to jest pocud! Od ognia, od gradu, od powodzi najbardziej. Jak idzie burza i mroki straszne, trzeba wody agatowej wziąć i krop­ nąć trzy razy w te stronę i przeżegnać, to to wszystko przejdzie. Chleb trzeba b r a ć M Na innych terenach Karpat, np. w Beskidzie Sądeckim, za lek skuteczny w chorobach gardła uchodzą jabłka święcone w dniu św. Błażeja, spożywane i profilaktycznie, i w razie doraźnej potrzeby. (Na podstawie badań terenowych autorki). �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 175 do podróży, to ochroni od nieszczęścia. J a k myszy w polu gryzą, to do tych dziu­ rek trzeba dać agatowego chleba. My tak zrobili, to my potem mieli piękne ziem­ niaki i m y s z ó w nie było do jesieni w polu. Jak woda brała brzeg gruntów, to jo wzięła do śklonki [flaszki] wody agatowej i umocowała kamieniem w rzece, żeby jej prąd nie porwoł. Potem powiedziała: Święta Agatko opatruj nas od niebezpie­ czeństw. I potem, Ojcze nasz..., Zdrowaś... Ledwie jo wróciła do domu, w momencie woda się cofnęła. Jo tak wierzę w tą w o d ę agatową bardzo. Moc boża w niej jest. Napić się tej wody też można. Ale to trzeba robić z tą wiarą, bo inaczej nie pomoże. Wiara, pomoc boża i lekarstwo, to wszystko się łączy". Podobnych w y p o w i e d z i zanotowano w i ę c e j . I n n a kobieta mieszka­ j ą c a w p o b l i ż u k o ś c i o ł a t w i e r d z i , że co r o k u ś w i ę c i c a ł y bochen chleba i p a r o l i t r o w ą b l a s z a n k ę w o d y , aby p o d z i e l i ć się z i n n y m i , k t ó r z y nie z d o ł a l i w roboczy d z i e ń p r z y j ś ć do k o ś c i o ł a . C a ł y okres p o m i ę d z y B o ż y m Narodzeniem a p o c z ą t k i e m Wielkiego^ Postu to czas k a r n a w a ł u , o k r e ś l a n e g o w t e r m i n o l o g i i l u d o w e j mięso­ pustem. W Beskidzie Ś l ą s k i m zwyczaje o charakterze l u d y c z n y m , a t a k ż e r e l i k t y d a w n y c h z a k a z ó w magicznych, ł ą c z ą się g ł ó w n i e z k o ń c o w ą fazą tego okresu, p r z y p a d a j ą c ą w porze p r z e d w i o ś n i a . Pora ta u c h o d z i ł a za s z c z e g ó l n i e o d p o w i e d n i ą do organizowania t r a d y c y j n y c h szfcubaczefc p i e ­ rza, u r z ą d z a n i a zabaw i w y p r a w i a n i a wesel. P e r s p e k t y w a z b l i ż a j ą c e g o się W i e l k i e g o Postu w r a z z jego s u r o w y m i w y m o g a m i o b y c z a j o w y m i s k ł a n i a ł a , b y zawczasu n a j e ś ć się, n a p i ć i z a b a w i ć . K o ń c o w ą , n a j w e s e l s z ą fazę m i ę s o p u s t u , r o z p o c z y n a ł t ł u s t y c z w a r t e k . W Brennej t r a ­ d y c y j n ą p o t r a w ą p r z y r z ą d z a n ą z tej okazji b y ł a gotowana g ł o w a w i e p ­ r z o w a p r z e c h o w y w a n a specjalnie od ś w i ą t z i m o w y c h na s t r y c h u za k r o k w i ą . .Gazdowie schodzili się jeden do drugiego po d w ó c h , po trzech, b y p r z y k i e l i s z k u w e w ł a s n y m m ę s k i m gronie r a c z y ć się t y m s p e c j a ł e m . Z w y c z a j t e n z a n i k n ą ł w czasie ostatniej w o j n y . K o ń c o w e t r z y d n i m i ę s o p u s t u , t r w a j ą c e od n i e d z i e l i do p ó ł n o c y z w t o r k u na ś r o d ę p o p i e l c o w ą , n o s z ą n a z w ę o s t a t k ó w . W c a ł e j Polsce b y ł to czas t r a d y c y j n i e przeznaczony na zabawy p o ł ą c z o n e ze w z m o ż o n ą k o n s u m p c j ą j a d ł a i a l k o h o l u . W Beskidzie Ś l ą s k i m zabawy ostatkowe o d b y w a ł y s i ę z a r ó w n o w domach, j a k i w gospodach. L u d z i e p o r z u c a l i c o d z i e n n ą p r a c ę i p r z y w d z i e w a l i o d ś w i ę t n e stroje. W w i e l u domach u r z ą ­ dzano p o t a ń c ó w k i p r z y w t ó r z e u s t n y c h h a r m o n i j e k , p i s z c z a ł e k czy nawet grzebieni. P a n o w a ł p o g l ą d , że z a b a w y ostatkowe m a j ą magiczny z w i ą ­ zek z j a k o ś c i ą p r z y s z ł y c h p l o n ó w . S t ą d , jeszcze do c z a s ó w I I w o j n y „ w o s t a t k i trzeba b y ł o t a ń c z y ć na urodzaj [...] Trzeba b y ł o t a ń c z y ć na k w a k i i trzeba b y ł o p r z y t y m p r z y t u p k o w a ć , ż e b y d u ż e u r o s ł y . T a ń c o ­ w a l i t e ż na owies. I trzeba b y ł o w t e d y w y s k a k o w a ć do g ó r y j a k n a j w y ­ ż e j — to t a k wysoko w y r o ś n i e owies. T a ń c o w a l i wszyscy i m ł o d z i i sta­ rzy, k a w a l e r o w i e i p a n n y " . R ó w n o l e g l e z p o t a ń c ó w k a m i u r z ą d z a n y m i po domach o d b y w a ł y s i ę ostatkowe z a b a w y w gospodach, t a k zwane „ g a z d o w s k i e m u z y k i " . M i a ł y one specyficznie e k s k l u z y w n y charakter, m o g l i w n i c h b o w i e m u c z e s t n i c z y ć t y l k o ż o n a c i gospodarze i z a m ę ż n e �176 KRYSTYNA KWASNIEWICZ 2 9 gospodynie — w ł a ś c i c i e l e g r u n t ó w u p r a w n y c h . Przez t r z y d n i z r z ę d u t a ń c z o n o kolejno na urodzaj z i e m n i a k ó w , ż y t a , owsa, k a p u s t y i k w a k ó w w t a k t r o z m a i t y c h polek, k o ł o m y j e k , czardaszy, w a l c z y k ó w oraz szcze­ g ó l n i e c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla r e g i o n u t a ń c ó w , t a k i c h j a k : ouńęziok, Under, mietlorz czy kozierajtka. M ł o d z i e ż z a c z ę t o d o p u s z c z a ć do t y c h zabaw dopiero po I w o j n i e ś w i a t o w e j . Z e s p o ł o w e t a ń c e na urodzaj z a n i k ł y w e wsiach Beskidu Ś l ą s k i e g o dopiero ok. 20 l a t t e m u . T r u d n o b y ł o b y j e d n a k p o w i e d z i e ć , że z a n i k ł y w ogóle. W s p ó ł c z e ś n i e daje się b o w i e m z a o b s e r w o w a ć proces j a k g d y b y „ u w e w n ę t r z n i a n i a " się oraz i n d y w i d u a l i z o w a n i a postaw wobec t r a d y c y j ­ n y c h n o r m i w z o r ó w z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h . T a k n p . urodzona w 1919 r. mieszkanka B r e n n e j t w i e r d z i , że i obecnie w e w ł a s n y m d o m u t e ż t a ń c z y n a urodzaj „ n a k w a k i , ż e b y dobrze u r o s ł y , l u b na owies". Bierze do takiego t a ń c a k t ó r e ś z w n u c z ą t i m ó w i do niego: „ W y s k o k u j m y se na owies". N a k ł a n i a t e ż do t a ń c a m a t k ę , s ę d z i w ą s t a r u s z k ę . T r u d n o p o w i e d z i e ć , i l e jeszcze podobnych p r z y k ł a d ó w m o ż n a b y z n a l e ź ć . O w i e l e s ł a b s z e s ą j u ż reminiscencje o s t a t k o w y c h z w y c z a j ó w , k t ó r e w odniesieniu do i n n y c h r e g i o n ó w P o l s k i — w t y m t a k ż e do t e r e n ó w k a r p a c k i c h — o k r e ś l a n o n i e g d y ś karaniem niezamężnych . Tylko naj­ starsi m i e s z k a ń c y badanych w s i w s p o m i n a j ą , j a k w ż a r t a c h g r o ż o n o p a n n o m , że „ k t ó r a sie nie w y d a ł a w m i ę s o p u ś c i e , to p ó j d z i e na Czantor y j e g n a t y k u l a ć " (czyli c i ą g n ą ć na szczyt g ó r y d r e w n i a n y kloc), a z k a ­ w a l e r ó w w y ś m i e w a n o się, że „ k t ó r y sie nie ożenił, b ę d z i e oset gołą d u p ą t ł u k ł " . Podobnie n i k ł e s ą obecnie t r a d y c j e p r z e b i e r a ń c ó w zapustnych, j a k k o l w i e k na i n n y c h terenach P o l s k i P o ł u d n i o w e j , np. w K r a k o w s k i e m , p r z e b i e r a ń c y tacy i obecnie c h o d z ą po wsiach. W Beskidzie Ś l ą s k i m i n ­ formacje na t e n t e m a t o g r a n i c z a j ą się do z a s ł y s z a n y c h o p o w i e ś c i , j a k o b y „ d a w n i e j w o s t a t k i baby p r z e b i e r a ł y się za c h ł o p ó w , a c h ł o p y za baby i t a k chodzili po domach [...] U d a w a l i , że c h c ą k r o w ę k u p i ć albo o w c ę , 3 0 2 9 Ostatkowe czy też zapustne (w zależności od regionu) tańce na urodzaj na­ leżą do charakterystycznych dla kultury ludowej dorocznych z w y c z a j ó w z zakresu magii wegetacyjnej. W odróżnieniu od innych regionów Polski Południowej w trak­ cie badań terenowych w Beskidzie Śląskim nie napotkałam tradycji kobiecych t a ń c ó w na len i na konopie, jakkolwiek uprawie i obróbce lnu jeszcze po I I woj­ nie ś w i a t o w e j towarzyszyły na tym terenie rozbudowane formy współdziałania sąsiedzkiego, zwanego tu pobabą na len. Zob. па ten temat S. A. J a s к u 1 а n к a, Pomoc wzajemna przy pracach związanych z lnem, konopiami i wełną, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9; 1950/51, s. 514-538. 5 0 Zwyczaj karania dziewcząt, a często także i chłopców, za to, że w mięso­ puście nie wstąpili w związki małżeńskie, był niegdyś powszechny w całej Polsce. T y p o w ą formą, w jakiej się przejawiał, było zmuszanie d e l i k w e n t ó w do włóczenia po wsi na łańcuchu lub powrozie kloca (pnia, kłody drzewa), mające na celu na­ piętnowanie i publiczne wyszydzenie stanu bezżennego. Zbyt drastyczne formy, j a ­ kie zwyczaj ten dawniej częstokroć przybierał, doprowadziły z czasem do nadania mu złagodzonej, żartobliwej postaci. Zob. na ten temat К. К w a ś n i e w i с z, Pol­ ské lidové masopustní obyčeje, [w:] Masopustní tradice, Brno 1979, s. 115-116. �177 Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE albo j a ł ó w k ę . T a k p r z e p y t o w a l i k a w a l e r o w i e o d z i e w c z y n y w m i ę s o ­ puście". Trwalsze o k a z a ł y się za to genetycznie bardzo stare — a l b o w i e m w y w o d z ą c e się z p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h o b r z ę d ó w zadusznych — ostat­ kowe zakazy magiczne, po części respektowane do dzisiaj. Zakazy te z a b r a n i a ł y przez t r z y d n i szyć, p r z ą ś ć i czyćhrać w e ł n ę , a k t o b y je z ł a m a ł , b ę d z i e w godzinie ś m i e r c i o d c z u w a ł bolesne k ł u c i e w piersiach. W t y m s a m y m czasie nie w o l n o t e ż b y ł o w y r z u c a ć l u b w y w o z i ć o b o r n i k a pod g r o ź b ą zniszczenia u p r a w p o l o w y c h przez myszy. Nie n a l e ż a ł o r ó w ­ n i e ż niczego p r z y n o s i ć b ą d ź p r z y w o z i ć do domu, trzeba b y ł o natomiast p o z b y ć się z d o m u ś m i e c i . Urodzona z k o ń c e m X I X w . mieszkanka Brennej-Bukowej wspomina: 3 1 „Co było roboty, zamiatania w ostatki [...] Wszystko sie pozamiatało — izby, sieni, góry (strychy), a spakowało sie do kosza na śmieci, a odniosło sie kęs od chałupy do łasa, poza granice ,[...] Mówili, że wtedy nie przyjdą ani myszy, ani szczury, ani błechy [pchły]. Żodnego dziadostwa nie byndzie w chałupie. Jeszcze teraz w ostatki zamiatają i wynoszą do łasa śmieci [...] W ostatki drzewa z lasu wozić nie wolno, bo gady [węże] przysmycza sie do chałupy. Nic też nie wolno do chałupy przynosić. Jakby kto co przyniós, a zostawił w sieni — zaraz krzyczeli i kazali mu zabierać" . i 2 Wspomniane t u regionalne zakazy ostatkowe m a j ą w y r a ź n e cechy m y ś l e n i a magicznego i z p u n k t u w i d z e n i a p e ł n i o n y c h f u n k c j i m o ż n a j e z a k w a l i f i k o w a ć do p r a k t y k o c h r o n n o - z a b e z p i e c z a j ą c y c h . P i e r w o t n e t r e ś ­ ci, j a k j u ż wspomniano, ł ą c z y ć n a l e ż y z p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i m i w i e r z e ­ n i a m i i o b r z ę d a m i zadusznymi. R e l i k t o w e f o r m y z a k a z ó w tego t y p u w o b r ę b i e r o k u o b r z ę d o w e g o znane s ą t a k ż e z i n n y c h t e r e n ó w Polski, w t y m także z t e r e n ó w karpackich. I I . Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY W I O S E N N E W Beskidzie Ś l ą s k i m wiosna nadchodzi p ó ź n i e j n i ż na terenach r ó w ­ n i n n y c h . Pogranicze p ó r r o k u zbiega się na ogół w czasie z okresem W i e l k i e g o P o s t u . U k s z t a ł t o w a n e na p o d ł o ż u w i e r z e n i o w o - k u l t o 8 1 Zakazy tego typu uchodzą w świetle badań genetyczno-porównawczych za relikty wiosennych uroczystości ku czci zmarłych przodków, które obchodzono za­ równo w kręgu śródziemnomorskiej kultury antycznej, jak też na terenach po­ ł u d n i o w e j i wschodniej Słowiańszczyzny. Zakazy te, analogicznie do zakazów bo­ żonarodzeniowych, w y k l u c z a ł y wykonywanie niektórych czynności z uwagi na obec­ ność dusz zmarłych. Zob. na ten temat K l i m a s z e w s k a , Zakazy magiczne..., s. 119-124. Warto dodać, że podobne zakazy obowiązywały w tradycyjnej obrzędo­ wości pogrzebowej od momentu śmierci do chwili pochówka członka w s p ó l n o t y rodzinnej i terytorialnej. 3 2 O ostatkowych nakazach sprzątania i wynoszenia śmieci poza obręb gospo­ darstwa, jak też o zakazach przynoszenia czegokolwiek do domu, wspomina r ó w ­ nież E . S w i b ó w n a , Materiały ludoznawcze z Brennej, „Zaranie Śląskie", R. 5: 1929, z. 2, s. 98. 12 — Etnografia Polska t. 28/1 �178 KRYSTYNA KWASNIEWICZ w y m r y g o r y i zakazy wielkopostne p o c i ą g n ę ł y za s o b ą t a k ż e o d p o w i e d ­ nie konsekwencje obyczajowe i zwyczajowe. Post rozpoczyna się od ś r o d y w s t ę p n e j , zwanej t e ż Popielcem. Z p o c z ą t k i e m stulecia w t y m d n i u k o b i e t y s z o r o w a ł y p o p i o ł e m g a r n k i , aby nie p o z o s t a ł a w n i c h c h o ć ­ b y odrobina t ł u s z c z u . O d t ą d j e d y n ą d o p u s z c z a l n ą o m a s t ą b y ł olej r o ś l i n ­ ny, a p o ż y w i e n i e m c o d z i e n n y m ż u r , kiszona kapusta, gotowane karpiele, pieczone z i e m n i a k i i p o l e w k a z suszonych o w o c ó w . We wszystkie ś r o d y , p i ą t k i i soboty o b y w a n o się n a w e t bez m l e k a . Z a m i e r a ł o ż y c i e t o w a r z y ­ skie, c i c h ł o m u z y k o w a n i e , gospody ś w i e c i ł y p u s t k a m i . N i e n a l e ż a ł o s i ę s t r o i ć . O b o w i ą z y w a ł y u b i o r y w kolorach ciemnych, skromne, podnisz­ czone. Obecnie ograniczenia wielkopostne d o t y c z ą g ł ó w n i e ś r o d y popielco­ w e j i W i e l k i e g o P i ą t k u . Zabaw ani wesel nie w y p r a w i a się w t y m o k r e ­ sie, poza t y m ż y c i e toczy się n o r m a l n y m r y t m e m . W p r z e s z ł o ś c i na okres W i e l k i e g o Postu p r z y p a d a ł y zwyczajowe o b ­ chody d o m ó w przez t a k zwane morzany i grzegorzy. Zwyczaje te, b a r ­ dzo s ł a b o zachowane w p a m i ę c i w s p ó ł c z e s n e g o najstarszego pokolenia, z a n i k ł y prawdopodobnie w t r a k c i e I w o j n y ś w i a t o w e j , nieco d ł u ż e j za­ c h o w u j ą c się w g ó r s k i c h p r z y s i ó ł k a c h . W e d ł u g r e l a c j i z takiego w ł a ś n i e p r z y s i ó ł k a z J a w o r z y n k i - Z a p a s i e k : „ D a w n i e j w e W i e l k i m P o ś c i e cho­ d z i ł y po w s i m o r z a n y . To b y ł y d w i e k i l k u n a s t o l e t n i e dziewczyny, k t ó r e n o s i ł y l a l k ę d u ż ą j a k n i e m o w l ę , z r o b i o n ą ze szmatek i p r z y b r a n ą p i ę k n i e w s t ę g a m i . W c h o d z i ł y do d o m ó w z t ą l a l k ą , ś p i e w a ł y p i e ś n i w i e l k o p o s t ­ ne, d o s t a w a ł y za to j a j k a i p i e n i ą d z e " . S z e ś ć d z i e s i ę c i o l e t n i a obecnie i n ­ f o r m á t o r k a także jako dziewczynka chodziła z m o r z a n ą . Ś p i e w a ł a przy tej okazji p i e ś ń z a c z y n a j ą c ą się od s ł ó w : „ P o d z i ę k u j m y C h r y s t u P a n u , a o d d a j m y cześć i c h w a ł ę Jemu, bo O n przez swe u m ę c z e n i e r a c z y ł n a m d a ć g r z e c h ó w odpuszczenie". L a l k i nie niszczono, lecz chowano j ą na n a s t ę p n y r o k . M o ż n a s ą d z i ć , że w s p o m n i a n y zwyczaj s t a n o w i silnie z d e f o r m o w a n ą p o s t a ć prastarego o b r z ę d u marzanny. P o s t a ć w ł a ś c i w a tego o b r z ę d u , to jest topienie ś m i e r c i - z i m y pod p o s t a c i ą s ł o m i a n e j k u k ł y , zwanej M a r z a n n ą , b y ł a charakterystyczna przede w s z y s t k i m dla t e r e ­ n ó w Polski P o ł u d n i o w o - Z a c h o d n i e j i częściowo Polski Ś r o d k o w e j . 3 3 3 4 8 8 W trakcie badań terenowych nie napotkano tego zwyczaju w Brennej. N a ­ tomiast o analogicznej jego formie na terenie Istebnej, Koniakowa i innych wsi Beskidu Śląskiego zob. M. S z u b e r t ó w a, Dary i świadczenia obrzędowe, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9: 1950/51, s. 591-592; K . K a c z k o , Zwyczaje do­ roczne i rodzinne, [w:] Zabytki kultury ludowej na Śląsku i w Częstochowskiem Bytom 1975, s. 155; J . O n d r u s z, Obrzędy i zwyczaje, [w:] Płyniesz Olzo..., t. 1, Ostrawa 1970, s. 198. J a k wynika ze wspomnianych prac morzany z Beskidu Ś l ą ­ skiego rekrutowały się wyłącznie z biedoty wiejskiej. Podobnie było niegdyś i na Opolszczyźnie gdzie „morzanki to była zabawa bidoty. Zebracka zabawa. Dziouchy i golca chodziły po prośbie. Tera to im wstyd". Cytat za: S. W a s i l e w s k i , Na Śląsku Opolskim, Katowice 1937, s. 166. Zob. Z . S t a s z c z a k , Śląska forma obrzędu marzanny i gaika na tle po­ równawczym, Opole 1964, s. 12-13. y 8 4 �179 Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE W e d ł u g r e l a c j i z tego samego ź r ó d ł a z Zapasiek, w d n i u ś w . G r z e ­ g o r z a (12 I I I ) chodzili po w s i t z w . grzegorze. B y l i to trzej c h ł o p c y u b r a n i w b i a ł e , s i ę g a j ą c e kolan, koszule p r z e w i ą z a n e p a s k a m i i w w y ­ sokie b i a ł e papierowe czapki. Obnosili po w s i b r z ó z k ę u s t r o j o n ą we w s t ą ż k i z marszczonej b i b u ł y , a w c h o d z ą c do d o m ó w r y t m i c z n i e s t u k a l i t ą b r z ó z k ą w p o d ł o g ę m ó w i ą c : „ A swe d z i t k i do s z k o ł y , a swe d z i t k i m i ł u j ą . A swe d z i t k i do szkoły, a s w y c h o j c ó w s z a n u j ą " . N a p r z e ł o m i e lat czterdziestych i p i ę ć d z i e s i ą t y c h naszego w i e k u zanotowano w I s t e b ­ nej o wiele d ł u ż s z y tekst oracji w y g ł a s z a n e j przez „ c h ł o p c ó w z b r z ó z ­ k ą " . W e d ł u g i n t e r p r e t a c j i uzyskanej w terenie, zwyczaj ten m i a ł p r z y ­ p o m i n a ć , że nadchodzi wiosna. W r z e c z y w i s t o ś c i w y k s z t a ł c i ł się zapewne 3 5 Ryc. 3. Grzegorze — czyli chłopcy z brzózką. Istebna 1947 Fot. H . Hermanowicz 1 5 Zob. S z u b e r t ó w a, Dary..., s. 592-593. �180 KRYSTYNA KWASNIEWICZ na skutek przemieszania się cech t y p o w y c h dla l u d o w e j o b r z ę d o w o ś c i wiosennej z t r a d y c j a m i ż a k o w s k i c h gregorianek . Niedwuznacznie j u ż w o b r z ę d o w o ś ć w i o s e n n ą w p r o w a d z a ostatnia n i e ­ dziela Wielkiego Postu, zwana N i e d z i e l ą P a l m o w ą . Z w y c z a j e m powszechnym jest ś w i ę c e n i e w t y m d n i u g a ł ą z e k z baziami, c z y l i p a l m wielkanocnych, na terenie Beskidu Ś l ą s k i e g o z w a n y c h kociankami. W k u l t u r z e t r a d y c y j n e j p a l m y wielkanocne b y ł y w a ż n y m akcesorium o b r z ę d o w y m p e ł n i ą c y m rozbudowane funkcje k u l t o w o - m a g i c z n e . N i e ­ k t ó r e z n i c h z a c h o w a ł y a k t u a l n o ś ć do c z a s ó w obecnych. W o d r ó ż n i e n i u od bardzo o k a z a ł y c h p a l m z i n n y c h r e g i o n ó w K a r p a t (np. z okolic N o ­ wego S ą c z a czy Rabki) k o c i a n k i g ó r a l i ś l ą s k i c h p r e z e n t u j ą się skromnie. T w o r z y je w i ą z k a g a ł ą z e k w i e r z b o w y c h p r z y s t r a j a n y c h n i e k i e d y leską ( l e s z c z y n ą ) , j o d e ł k ą i zimzielonem ( w i d ł a k i e m ?). D a w n i e j do kocianki w k ł a d a n o t a k ż e g a ł ą z k i cisu, olchy i j a ł o w c a . N i e m a o k r e ś l o n y c h t r a ­ d y c j i p r e f e r u j ą c y c h p ł e ć l u b w i e k o s ó b n i o s ą c y c h k o c i a n k i do kościoła, natomiast panuje opinia, że przez p o ś w i ę c e n i e n a b y w a j ą one c u d o w n y c h w ł a ś c i w o ś c i . Starsi r o l n i c y n a d a l z p e ł n ą p o w a g ą d o k o n u j ą za i c h po­ ś r e d n i c t w e m r ó ż n y c h p r a k t y k z w y c z a j o w y c h . K ł a d ą np. kocianki pod p i e r w s z ą s k i b ę o r z ą c pole pod owies, z a t y k a j ą w n a r o ż n i k a c h z a g o n ó w s a d z ą c z i e m n i a k i oraz s i e j ą c k a p u s t ę i k w a k i , a p o s t ę p u j ą tak, celem zapewnienia p o m y ś l n e g o przebiegu p r o c e s ó w w e g e t a c y j n y c h i o c h r o n y przed gradobiciem. G a ł ą z k i kocianki przechowuje się t a k ż e na s t r y c h u , by strzegły dom przed uderzeniem pioruna. 3 6 3 7 P r a k t y k i zwyczajowe z w i ą z a n e z W i e l k i m T y g o d n i e m p r z y p a d a j ą na d r u g ą jego p o ł o w ę p o c z ą w s z y od W i e l k i e g o C z w a r t k u . W tym w ł a ś n i e d n i u ś l ą s c y g ó r a l e beskidzcy p r a k t y k o w a l i k u l t o w o - m a g i c z n y zabieg na urodzaj o w o c ó w . G d y d z w o n y k o ś c i e l n e o d z y w a ł y się po raz ostatni przed „ z a w i ą z a n i e m " , b i e g l i do s a d ó w i p o t r z ą s a l i d r z e w k a m i o w o c o w y m i , b y p o b u d z i ć j e do ż y c i a i owocowania. J a k k o l w i e k n i e w i e l e o s ó b p a m i ę t a j u ż , że tak n a l e ż a ł o p o s t ę p o w a ć , s ą i tacy, k t ó r z y do tej p o r y zabieg ten w y k o n u j ą . Na p r z y k ł a d j e d n a s p o ś r ó d starszych mieszka­ nek B r e n n e j t w i e r d z i , że s ł y s z ą c d z w o n y w W i e l k i C z w a r t e k w y c h o d z i do o g r ó d k a , b y k a ż d e d r z e w k o owocowe c h o ć b y d o t k n ą ć r ę k ą . W nocy z Wielkiego C z w a r t k u na W i e l k i P i ą t e k o b o w i ą z y w a ł o ob­ r z ę d o w e mycie się w wodzie b i e ż ą c e j . Obecnie zwyczaj t e n w y k a z u j e w y r a ź n e tendencje regresywne. Z r ó ż n i c o w a n y stosunek do tej k w e s t i i najlepiej z i l u s t r o w a ć a u t e n t y c z n y m i w y p o w i e d z i a m i : „Ojciec wszystkich wyganiol. Trzeba było iść. W y z u w a ł o sie nogi i trzeba było je zamoczyć, a potem obmyć sie do pasa, nie ocierać sie i szybko do chałupy, żeby obmyć ze siebie te grzechy, tak jak Chrystus mył wszystkim grzesznikom 3 6 O „gregoriankach" zob. пр.: С. W i t k o w s k i , Doroczne polskie i zwyczaje ludowe, K r a k ó w 1965, s. 32; G. D ą b r o w s k a , Obrzędy i doroczne jako widowisko, t. 2, Warszawa 1971, s. 33-36. K a c z k o , Zwyczaje..., s. 174. 8 7 obrzędy zwyczaje �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 181 nogi. Myli sie też po twarzy pieniądzem srebrnym albo złotym, żeby być tak zdro­ wym, jak ten pieniądz [...] Jo jak by teroz powiedzioł w domu, żeby poszli do rzeki, to by powiedzieli czy jo jest gupi, czy co? Przecież to jest dwudziesty wiek" — stwierdza informator urodzony z początkiem stulecia. „W Wielki Piątek przed wschodem słońca trzeba iść do rzeki i obmyć sie na pamiątkę, że Pana Jezusa wrzucili do rzeki. To trzeba zrobić przed wschodem słońca, bo potem kruk sie okapie w tej wodzie i ona już będzie nieczysta. To jest na uzdrowienie. Mnie bolowało strasznie w krzyżach, tak żech sie trzy razy obmywała. To pomogło. Jo w to bardzo wierze" — wyznaje z kolei 60-letnia kobieta. „Tata w to nie wierzył, ale jo sam widzioł, że niekiery poszedł do rzyki chory na oczy, a wrócił zdrowy. Tata sie obawioł, że ktoś może b y ć w y ż e j od niego i ta choroba na niego spły­ nie" — m ó w i stary mężczyzna niepewny, jakie powinien zająć w tej sprawie stanowisko. Jeszcze i n n y z i n f o r m a t o r ó w , u r o d z o n y z k o ń c e m X I X w., do d z i ś przynosi w o d ę z r z e k i w w i a d r z e i b u d z i w s z y s t k i c h d o m o w n i k ó w , ż e b y się w n i e j o b m y l i . W p r z e s z ł o ś c i , do k t ó r e j s i ę g a j u ż t y l k o p a m i ę ć starszego pokolenia m i e s z k a ń c ó w regionu, z W i e l k i m P i ą t k i e m ł ą c z y ł y się zapewne zakazy wierzeniowo-magiczne, bardzo z b l i ż o n e do t y c h , k t ó r e o b o w i ą z y ­ w a ł y i na p o z o s t a ł y c h ziemiach polskich. W ś r ó d n i c h na p i e r w s z y m m i e j ­ scu n a l e ż y w y m i e n i ć zakaz prac p o l o w y c h , p o s i a d a j ą c y o k o l i c z n o ś c i o w ą a n a l o g i ę w l u d o w e j o b r z ę d o w o ś c i pogrzebowej . W t y m t e ż k o n t e k ś c i e m o ż n a z i n t e r p r e t o w a ć c h a r a k t e r y s t y c z n ą w y p o w i e d ź , iż: „ D a w n i e j w e W i e l k i P i ą t e k nie r o b i l i nic. Ś w i ę t o w a l i t y m u , że Pan Jezus w grobie l e ż y . Bo do tej p o r y , g d y c z ł o w i e k l e ż y na marach, to n i k t nie ś m i e w c a ł e j okolicy w p o l u r o b i ć " . 3 8 O b r z ę d o w o ś ć W i e l k i e j S o b o t y w i ą ż e się z k o ś c i e l n y m i cere­ m o n i a m i ś w i ę c e n i a ognia i w o d y . Rozpowszechniony t a k bardzo w P o l ­ sce — w t y m t a k ż e i w i n n y c h regionach K a r p a t — zwyczaj ś w i ę c e n i a p o k a r m ó w w i e l k a n o c n y c h , jeszcze przed n i e w i e l u l a t y nie b y ł w B e s k i ­ dzie Ś l ą s k i m w ogóle znany. M i e s z k a ń c y badanych w s i t w i e r d z ą , że od najstarszych l u d z i nie słyszeli, aby k i e d y k o l w i e k i s t n i a ł . Od k i l k u n a s t u lat k l e r k a t o l i c k i propaguje zwyczaj ś w i ę c e n i a p o k a r m ó w w i e l k a n o c n y c h , j a k dotychczas j e d n a k bez w i ę k s z e g o powodzenia. Ceremonia ś w i ę c e n i a cgnia k o j a r z y się za to •— z w ł a s z c z a w Istebnej — z o d l e g ł y m i t r a d y c j a ­ m i . Rozpalany t u przed k o ś c i o ł e m stos do dziś nazywa się paleniem Ju­ dasza, a w i e r n i z a b i e r a j ą do d o m ó w w ę g i e l k i drzewne i o k a d z a j ą n i m i konie „ ż e b y się dobrze c h o w a ł y " . W nieco dalszej p r z e s z ł o ś c i „ w Gole­ szowie i w Istebnej palono w W i e l k ą S o b o t ę p r z e d k o ś c i o ł e m k u k ł ę 3 8 Lęk, aby „umartwiająca" siła zmarłego nie przenosiła się na otoczenie, przy­ brał na gruncie obrzędowości rodzinnej postać rozmaitych zakazów magicznych o charakterze profilaktyczno-izolacyjnym. Między innymi wstrzymywano się od prac polowych, by nie zaszkodzić procesowi wegetacji roślin uprawnych. O zwy­ czajowych zakazach przestrzeganych do chwili pochówka zmarłego współmieszkańca wsi zob. K w a ś n i e w i c z , Zwyczaje i obrzędy..., s. 111-112. �182 KRYSTYNA KWASNIEWICZ z w a n ą Judaszem, k t ó r e j opalone f r a g m e n t y zabierano do d o m u j a k o o c h r o n ę przed p i o r u n e m " . L . D u b i e l w s p o m i n a ponadto, że po w e t k n i ę ­ c i u t y c h n i e d o p a ł k ó w za k r o k w i e na s t r y c h u kropiono je w o d ą ś w i ę ­ c o n ą . Obecnie od p o ś w i ę c o n e g o ognia k a p ł a n zapala ś w i e c ę p a s c h a l n ą , od k t ó r e j w i e r n i z a p a l a j ą z k o l e i ś w i e c e przyniesione z d o m ó w . Ś w i e c e tc w c i ą g u r o k u p e ł n i ą r o l ę z b l i ż o n ą do g r o m n i c i są p r z e c h o w y w a n e z r ó w n y m pietyzmem. 3 9 4 0 Woda ś w i ę c o n a w W i e l k ą S o b o t ę nosi n a z w ę wody chrzcielnej. W go­ spodarstwie stosuje się j ą do k r o p i e n i a k r ó w i g ę s i p r z e d p i e r w s z y m w i o s e n n y m w y p a s e m oraz ś w i e ż o w y k l u t y c h p i s k l ą t . W o b r z ę d o w o ś c i rodzinnej „ s ł u ż b y do c h r z t u dzieci jeszcze nie narodzonych, a w i ę c p ł o d ó w p r z e b y w a j ą c y c h w ł o n i e m a t k i , n i e m o w l ą t s ł a b y c h po urodzeniu, do b ł o g o s ł a w i e ń s t w a m ł o d e j p a r y dokonywanego podczas u r o c z y s t o ś c i d o ­ m o w y c h p o p r z e d z a j ą c y c h w y j a z d do kościoła, a t a k ż e do k r o p i e n i a u m i e ­ r a j ą c e g o , aby m i a ł l ż e j s z ą ś m i e r ć " . 4 1 Ś w i ę t a w i e l k a n o c n e r o z p o c z y n a ł y się o d r e z u r e k c j i . Jednak o p r ó c z p r a k t y k o w a n y c h w czasie I w o j n y ś w i a t o w e j s t r z a ł ó w „ n a v i v a t " o d d a w a n y c h ze specjalnych m o ź d z i e r z y , i n n y c h z w y c z a j ó w z w i ą z a n y c h z t y m n a b o ż e ń s t w e m nie zanotowano. D o m o w e u r o c z y s t o ś c i ś w i ą t e c z n e o t w i e r a ł o ś n i a d a n i e wielkanocne, na k t ó r e zgodnie z t r a d y c j ą jedzono wajeśnicę. Niedziela wielka­ n o c n a , podobnie j a k p i e r w s z y d z i e ń ś w i ą t Bożego Narodzenia, o b w a ­ r o w a n a b y ł a n i e g d y ś z w y c z a j o w y m i zakazami w y k o n y w a n i a r ó ż n y c h c z y n n o ś c i , p r z y j m o w a n i a gości i w y d a l a n i a s i ę z d o m u . Od o k r e s u m i ę ­ dzywojennego u p o w s z e c h n i ł się zwyczaj u s t a w i a n i a w o g r ó d k u koszycz­ ka z j a j k a m i dla dzieci „od z a j ą c a " . W s p ó ł c z e s n y „ z a j ą c w i e l k a n o c n y " p r z y n o s i dzieciom koszyczki ze s ł o d y c z a m i . P o n i e d z i a ł e k w i e l k a n o c n y k o j a r z y się do d z i ś z t r a d y c y j ­ n y m z w y c z a j e m wzajemnego oblewania s i ę ^ o d ą . W p r z e s z ł o ś c i ł ą c z y ł się t a k ż e z c h ł o s t ą o b r z ę d o w ą , z zabiegami m a g i c z n y m i na urodzaj o w o ­ c ó w , a w n i e k t ó r y c h wsiach r ó w n i e ż z obchodem gaika. D z i e ń ten nosi g w a r o w ą n a z w ę śmiergustu. Jak w s p o m i n a j ą i n f o r m a t o r z y , k a ż d y bez w z g l ę d u na p ł e ć i w i e k m ó g ł s i ę s p o d z i e w a ć , że w śmiergust zostanie z l a n y do suchej n i t k i . Najbardziej s p e k t a k u l a r n e sceny o d b y w a ł y się p r z y studniach, gdzie parobcy nie ż a ł o w a l i w o d y d z i e w c z ę t o m , z w ł a s z c z a t y m s z c z e g ó l n i e l u b i a n y m . Ż e polewanie w o d ą m i a ł o n i e g d y ś g ł ę b s z y sens o b r z ę d o w y , że b y ł o a k t e m u n a o c z n i a j ą c y m ż y c i o d a j n ą moc w o d y , m o ż e ś w i a d c z y ć relacja i s t e b n i a ń s k i e g o proboszcza ks. G r i m a : „ ś m i g u ś n i cy p r z y p o l e w a n i u d z i e w c z ą t d o p o m i n a l i się o z a p ł a t ę : P r z y s z l i c h m y t u 8 9 K a c z k o , Zwyczaje..., s. 145. L . D u b i e l , Wnętrze domu chłopskiego w Beskidzie Śląskim 1950, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 9: 1975, z. 2, s. 48. T y l k o w a , Zdobywanie..., s. 129. 4 0 4 1 w latach 1860- �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 183 po ś m i e r g u ś c i e , j y n y nas t e ż nie o p u ś c i e . K o p e wajec a font s z p y r k i nagotujcie. N i mocie t u o s p a ł e g o , leniwego, p r z y s z l i c h m y go o c z y r s t w i ć w o d z i c z k ą w o n i ą c ą , ze ź r ó d ł a c i e k ą c ą " . 1 2 Z w y c z a j wzajemnego oblewania się nie jest obecnie t r a k t o w a n y a ż z t a k ą d o s ł o w n o ś c i ą . W i a d r a w o d y u s t ę p u j ą coraz częściej s y m b o l i c z n y m f l a k o n i k o m p e r f u m . W o d ą o b l e w a j ą się g ł ó w n i e dzieci we w ł a s n y m g r o ­ nie r ó w i e ś n i c z y m . Obok mokrego śmiergustu d o c h o w a ł y się t r a d y c j e w i e l k a n o c n e j c h ł o ­ sty o b r z ę d o w e j . Jak podaje M . Szubertowa, w Istebnej jeszcze z k o ń c e m lat czterdziestych naszego w i e k u ś m i g u ś n i c y , oblawszy d o m o w n i k ó w w o d ą , u d e r z a l i i c h po nogach i r ę k a c h buczkami ( g a ł ę z i a m i ) m ó w i ą c : „ ż e ­ b y n ó ż k i nie c h r o m a ł y , ż e b y g ł ó w k a nie b o l a ł a " . M n i e j w i ę c e j w latach I w o j n y ś w i a t o w e j r o l ę r ó z g i p e ł n i ł y p ę d y t r z c i n y c u k r o w e j zwanej . . s ł o d k i m d r z e w e m " . Parobcy u d e r z a l i n i m i po nogach d z i e w c z ę t a w r a ­ c a j ą c e w p o n i e d z i a ł e k w i e l k a n o c n y z kościoła, po c z y m zapraszali j e cło gospody, gdzie po p o c z ę s t u n k u w ó d k ą k a ż d y c h ł o p a k o d d a w a ł swoje „ s ł o d k i e d r z e w o " dziewczynie, do k t ó r e j c h c i a ł się z a l e c a ć , a k t ó r a na znak p r z y c h y l n o ś c i p o w i n n a je z j e ś ć . O „ s ł o d k i m d r z e w i e " w s p o m i ­ n a j ą jeszcze obecnie starzy m i e s z k a ń c y B r e n n e j . Ż y w s z y o d d ź w i ę k w tej w s i b u d z ą j e d n a k wspomnienia c h ł o s t y w i e l k a n o c n e j , dokonywanej p r z y u ż y c i u specjalnych b i c z ó w p l e c i o n y c h z 8 c i e n k i c h p r ę t ó w w i e r z b o w y c h , z w a n y c h karwaczami. P r z e d k o ś c i o ł e m parobcy c h ł o s z c z ą c n i m i po n o ­ gach d z i e w c z ę t a m ó w i l i : „ M u s z e m y cie b i ć , ż n ą ć — ż e b y cie b ł e c h y nie g r y z ł y " . Po n a b o ż e ń s t w i e zabierali karwacze do d o m ó w , a g d y w c i ą g u r o k u z a c h o r o w a ł a k r o w a , w t e d y o k ł a d a l i j ą t a k i m karwaczem, aby cho­ r o b ę p r z e p ę d z i ć . W p o n i e d z i a ł e k w i e l k a n o c n y o d b y w a ł a się zawsze zaba­ w a w miejscowej gospodzie. C z ę s t o k r o ć k o ń c z y ł a się ona b ó j k ą , w k t ó r e j w r u c h s z ł y wspomniane karwacze. Skutki takich bijatyk bywały opła­ kane. Dlatego j u ż po ostatniej w o j n i e m i l i c j a z a b r o n i ł a chodzenia po w s i z karwaczami. 4 3 W t y m s a m y m d n i u , dla zapewnienia u r o d z a j ó w w sadach, wieszano na g a ł ę z i a c h w y d m u s z k i z j a j e k z u ż y t y c h na ś w i ą t e c z n ą wajeśnicę. Jeśli k t ó r e ś drzewko słabo rodziło, mężczyźni lub chłopcy odgrywali zwycza­ j o w ą s c e n ę s y m b o l i c z n ą . Podczas g d y jeden z n i c h z a m i e r z a ł się sie­ k i e r ą u d a j ą c , że chce d r z e w k o ściąć, d r u g i w y s t ę p o w a ł w r o l i o b r o ń c y z a p e w n i a j ą c , że d r z e w k o się p o p r a w i . W ó w c z a s t r z e c i uczestnik tej sceny r z u c a ł s k o r u p k i z j a j e k na gałęzie. Z n i e k t ó r y c h w y p o w i e d z i w y n i k a t a k ż e , iż w p o n i e d z i a ł e k w i e l k a n o c n y gospodarz o b w i ą z y w a ł d r z e w k a 4 4 4 2 G r i m , Materiały..., s. 130. S z u b e r t o w a , Dary..., s. 594-595. Analogiczne sceny na innych terenach Polski Południowej miały miejsce wieczorem po wieczerzy wigilijnej. Por. np. K . K w a ś n i e w i c z , Zwyczaje lu­ dowe okresu Bożego Narodzenia, Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie, t. 6, K r a k ó w 1976, t. 226; t e j ż e , Zwyczaje doroczne..., s. 154. 4 3 4 4 �184 KRYSTYNA KWASNIEWlCZ p o w r ó s ł a m i ze s ł o m y , g d y ż „ c h o d z i ł o o to, ż e b y szkodniki, co m i a ł y w e j ś ć i z g r y ź ć t e n owoc, z o s t a ł y p r z e w i ą z a n e " . Wspomniane p r a k t y k i magiczne stosowano m n i e j w i ę c e j do c z a s ó w I I w o j n y ś w i a t o w e j . P o n i e d z i a ł e k w i e l k a n o c n y b y ł t a k ż e d n i e m obchodu g a i к a. T e n bardzo d a w n y o b r z ę d , na terenie P o l s k i c h a r a k t e r y s t y c z n y g ł ó w n i e d l a r e g i o n ó w p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i c h i zachodnich , jeszcze w okresie m i ę ­ d z y w o j e n n y m b y ł d o s y ć rozpowszechniony na terenie B r e n n e j , natomiast w t r a k c i e b a d a ń nie napotkano t r a d y c j i g a i k o w y c h ani w Istebnej, a n i w Jaworzynce . W y r a ź n e m u regresowi u l e g ł w czasie w o j n y . W p i e r w ­ szych l a t a c h po j e j z a k o ń c z e n i u w y s t ę p o w a ł j u ż t y l k o sporadycznie n a górskich obrzeżach wsi. 4 5 4 e G a i k i e m nazywano d r z e w k o iglaste, n a j c z ę ś c i e j j o d ł o w e , p r z y b r a n e we w s t ą ż k i , w y d m u s z k i z j a j e k i d z w o n e c z k i , obnoszone po w s i przez trzyosobowe g r u p k i k i l k u n a s t o l e t n i c h dziewczynek. P o d c h o d z ą c pod o k n a domów śpiewały: „Niechaj wam tu będzie Jezus pochwalony. / Do tego tu domku tak przystę­ pujemy. / Gaiczek zielony, pięknie przystrojony! / Zdało się nam zdało, że się w polu mroczy, / A to gazdoszkowi czerniły się oczy. / Gaiczek zielony, pięknie przystrojony! / Zdało się nam zdało, że w polu gorzało, / A to gaździneczce liczko zakwitało. / Gaiczek zielony, pięknie przystrojony! / A na tym gaiczku malowane wajca, / Som też tu dzieweczki szykowne do tańca. / Gaiczek zielony, pięknie przystrojony!" 47 P o d ł u g miejscowej o p i n i i z w y c z a j o w y m pretekstem obnoszenia po w s i gaika b y ł y c h ę ć z ł o ż e n i a ż y c z e ń ś w i ą t e c z n y c h . D o d a t k o w y m b o d ź c e m b y ł t e ż aspekt ekonomiczny. Z g a i k i e m c h o d z i ł y d z i e w c z y n k i z u b o g i c h r o d z i n . S ł o d y c z e , j a j k a i p i e n i ą d z e , k t ó r y m i j e obdarzano, s t a n o w i ł y za­ tem atrakcyjną formę rewanżu. Obecnie z e s p ó ł f o l k l o r y s t y c z n y z B r e n n e j r e a k t y w o w a ł o b c h ó d g a i k a w f o r m i e w i d o w i s k a estradowego. W ś r ó d z w y c z a j ó w w i o s e n n y c h n a w i ą z u j ą c y c h do s y m b o l i k i zielonego d r z e w k a trzeba w y m i e n i ć t a k ż e zwyczaj s t a w i a n i a m a j ó w (1 V ) . K . M o s z y ń s k i na naszych ziemiach zwyczaj t e n zalicza do zachodniopols k i c h . T . K a r w i c k a s t w i e r d z a , . i ż „ s t a w i a n i e w o b e j ś c i a c h i na p ł a c a c h 4 8 4 5 Zob. S t a s z c z a k , Śląska forma..., s. 19. Ten stan rzeczy potwierdza mapa zasięgu z w y c z a j ó w wiosennych zamiesz­ czona w Katalogu Pokonkursowej Wystawy Zwyczaje Ludowe na Śląsku. Opr. В. B a z i e l i c h , Bytom 1960. Natomiast Szubertowa wspomina, iż w ostatnich latach ubiegłego wieku do Jaworzynki przychodziły dziewczęta z sąsiednich tere­ n ó w Słowacji, które oprócz lalki, jaką nosiły morzany, miały ze sobą moiczek (drzewko jodłowe) przybrany wstążkami. S z u b e r t o w a , Dary..., s. 593. Zapis tekstu, prawdopodobnie niekompletny, pochodzi z Brennej-Leśnicy. Obszerny opis tradycyjnego obrzędu gaika z terenu Beskidu Śląskiego podają m, in. O n d r u s-z, Obrzędy..., s. 199-201, oraz P i l c h , Wisła..., s. 42-44. K . M o s z y ń s k i , Regionalne zwyczaje doroczne, „Kalendarz Ilustrowany Kuriera Codziennego na rok 1938", K r a k ó w 1937, s. 80. 4 8 4 7 4 8 �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY D O R O C Z N E 185 w i e j s k i c h w okresie w i o s e n n y m w y s o k i c h d r z e w l u b s ł u p ó w p r z y b r a ­ n y c h z i e l e n i ą — to zwyczaj bardzo szeroko rozpowszechniony w Europie Zachodniej i Ś r o d k o w e j , a t a k ż e c z ę ś c i o w o Wschodniej i P o ł u d n i o w e j " . Maje z B e s k i d u Ś l ą s k i e g o m o ż n a u z n a ć za o b r z ę d o w ą f o r m ę z a l o t ó w 4 9 0 w y r a ź n y c h asocjacjach obyczajowych. W nocy z 30 k w i e t n i a na 1 maja c h ł o p a k , k t ó r y c h c i a ł p o z y s k a ć p r z y c h y l n o ś ć dziewczyny, s t a w i a ł j e j przed o k n a m i maja. B y ł o to wysokie drzewo ś w i e r k o w e od d o ł u pozba­ w i o n e g a ł ę z i i okorowane z p o z o s t a w i o n y m czubem w f o r m i e choinki, ozdabianej b a r w n y m i w s t ą ż k a m i i p o w i ą z a n y m i w p ę c z k i p i ó r k a m i gęsi. D o l n y koniec d r z e w k a n a l e ż a ł o w k o p a ć g ł ę b o k o do ziemi. K a w a l e r sta­ w i a j ą c y maja b y ł zatem zmuszony do korzystania z pomocy r ó w i e ś n i k ó w . . Z w y c z a j o w ą f o r m ą r e w a n ż u za postawienie maja b y ł p o c z ę s t u n e k , k t ó ­ r y m podejmowano nazajutrz z a l o t n i k a i jego w s p ó ł t o w a r z y s z y . Maj s t a n o w i ł p o w ó d do r a d o ś c i dla c a ł e j r o d z i n y i przede w s z y s t k i m dla samej dziewczyny: „ T a k a co m i a ł a fajnego maja, to b y ł a dumna. Nosa z a d z i r a ł a " . Z d a r z a ł y się w y p a d k i , że g d y k t ó r a ś panna nie m i a ł a p o w o ­ dzenia, ojciec i bracia po k r y j o m u s t a w i a l i j e j maja, aby nie w s t y d z i ć się przed s ą s i a d a m i . P i ę k n e g o , wysokiego maja zostawiano przez c a ł y m i e s i ą c na pokaz okolicy. Trzeba b y ł o j e d n a k ustawicznie p i l n o w a ć , aby k t o ś z a w i s t n y go nie u k r a d ł l u b — czego obawiano się najbardziej — nie p r z e w i e r c i ł . „ J a k u k r a d l i l u b p r z e w i e r c i l i , to b y ł a w i e l k a g a ń b a , w i e l k a wzgarda". P r z e w i e r c o n y maj o z n a c z a ł b o w i e m , że dziewczyna spo­ dziewa się n i e ś l u b n e g o dziecka. G d y parobcy chcieli z r o b i ć na złość k t ó r e j ś z panien, zamiast maja s t a w i a l i j e j dziada, c z y l i k u k ł ę o s a d z o n ą na p a t y k a c h , o d z i a n ą w ł a c h ­ m a n y „z w y c i ą g n i ę t y m na w i e r z c h p r z y r o d z e n i e m " . T a k i dziad posta­ w i o n y przed d o m e m o k r y w a ł strasznym w s t y d e m d z i e w c z y n ę w r a z z ca­ ł ą r o d z i n ą . W p r z e s z ł o ś c i z d a r z a ł y się j a k o b y w y p a d k i , że „ t a k i e rzeczy b r a ł y koniec nawet w s ą d z i e " . 5 0 Obecnie stawiania dziadów poniechano z u p e ł n i e , stawianie z a ś majów n a l e ż y do w i e l k i e j r z a d k o ś c i . Okres wiosenny w o b r z ę d o w o ś c i l u d o w e j z a m y k a j ą Zielone Świątki, b ę d ą c e ś w i ę t e m r o z k w i t u p r z y r o d y i ś w i ę t e m pasterzy. Z tej okazji przystrajano o d r z w i a i f u t r y n y okien g a ł ę z i a m i drzew i g l a ­ stych. W s o b o t ę p o p r z e d z a j ą c ą ś w i ę t a oraz w d r u g i i c h d z i e ń , na polach 1 pastwiskach palono ogniska. O k o l i c z n o ś c i t o w a r z y s z ą c e t e m u z w y c z a ­ j o w i n o s z ą jeszcze ś l a d y dawnej m a g i i hodowlanej i wegetacyjnej, k t ó ­ r y c h nie z d o ł a ł a z a t r z e ć nowsza i n t e r p r e t a c j a r e l i g i j n o - k u l t o w a . W B r e n ­ nej przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą sam gazda w y g a n i a ł po rannej mszy b y d ł o na pastwisko, a reszta d o m o w n i k ó w t o w a r z y s z y ł a m u w t y m . G a ź d z i n a 4 9 Т. К a r w i с к a, Zwyczaj stawiania „majów" w polskiej kulturze ludowej na tle europejskim, „Polska Sztuka Ludowa", R. 34: 1980, nr 3-4, s. 213-218. S w i b ó w n a, Materiały..., s. 100. 5 0 �186 KRYSTYNA KWASNIEWlCZ z a b i e r a ł a z d o m u d u ż y rondel, k a w a ł s z p y r k i i k i l k a n a ś c i e jajek, aby na ognisku u s m a ż y ć n i e o d z o w n ą w t y m d n i u wajeśnicę i wszystkich n i ą •obdzielić. W t y m s a m y m okresie, w s o b o t ę przed Z i e l o n y m i Ś w i ą t k a m i , starzy ludzie obchodzili pola z p ł o n ą c y m i szczapami z bukowego d r e w n a s t a r a j ą c się p o r u s z a ć j a k najszybciej, aby r ó w n i e p r ę d k o u c i e k a ł y z p ó l wszystkie m y s z y i i n n e s z k o d n i k i r o ś l i n u p r a w n y c h . W d r u g i d z i e ń ś w i ą t , c z y l i w p o n i e d z i a ł e k pod w i e c z ó r , pachołcy (kilkunastoletni chłop­ cy) r o z p a l a l i ogniska — j a k m ó w i o n o — na p a m i ą t k ę o g n i s t y c h j ę z y k ó w z e s ł a n y c h przez Ducha Ś w i ę t e g o na a p o s t o ł ó w . Od ż a r u ognia zapalali maczane w smole stare m i o t ł y brzozowe i z p ł o n ą c y m i biegali m i e d z a m i w ś r ó d p ó l , na urodzaj, aby lepiej u d a ł y się z b o ż a . N a polach i ugorach g o r z a ł o w i e l e t a k i c h ognisk s k u p i a j ą c y c h g r u p y r ó w i e ś n i c z e i s ą s i e d z k i e . Obecnie, zdaniem w s z y s t k i c h i n f o r m a t o r ó w , palenie ognisk na lone Ś w i ą t k i p r a k t y k o w a n e jest w coraz s k r o m n i e j s z y m zakresie. Zie­ I I I . Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY L E T N I E W d r u g i e j p o ł o w i e r o k u r y t m o b r z ę d o w y s ł a b n i e . Z p o c z ą t k i e m lata т о к s ł o n e c z n y , a w r a z z n i m r o k gospodarczy, o s i ą g a j ą p u n k t k u l m i n a ­ c y j n y . N a polach, w sadach i ogrodach d o j r z e w a j ą p l o n y . Troska o p o ­ m y ś l n e i c h zebranie znajduje w y r a z t a k ż e w zachowaniach zwyczajo­ wych. P r z y p a d a j ą c e w t y m okresie k o ś c i e l n e ś w i ę t o B o ż e g o Ciała, u c h o d z ą c e za jedno z n a j w i ę k s z y c h ś w i ą t dorocznych, p o ś r e d n i o do­ starcza p r e t e k s t u do u t r z y m y w a n i a się k u l t o w o - m a g i c z n y c h p r a k t y k 0 charakterze z a b e z p i e c z a j ą c y m . D z i a ł a n i e tego t y p u n a d a l przypisuje s i ę g a ł ę z i o m , k t ó r y m i ozdobione b y ł y o ł t a r z e . Po procesji ludzie b i o r ą j e i z a t y k a j ą na k a ż d y m s k r a w k u pola, aby w ten s p o s ó b z a b e z p i e c z y ć p l o n y przed k l ę s k a m i ż y w i o ł o w y m i , z w ł a s z c z a przed gradem. W i e l e o s ó b s ą d z i , ż e w y s t a r c z y ł y b y do tego celu c a ł k i e m m a ł e symboliczne g a ł ą z k i , w p r a k t y c e j e d n a k — m i m o perswazji k s i ę ż y — ludzie z a b i e r a j ą c a ł e g a ł ę z i e o g a ł a c a j ą c w t e n s p o s ó b ś w i e ż o przystrojone w s p ó l n y m w y s i ł ­ k i e m p r z y b y t k i k u l t u r e l i g i j n e g o . D a w n i e j g a ł ę z i e z o ł t a r z y w celach o c h r o n n y c h p r z e c h o w y w a n o t a k ż e na strychach, w s t o d o ł a c h i w pomiesz­ czeniach i n w e n t a r s k i c h . Z o k t a w ą B o ż e g o C i a ł a ł ą c z y się o g ó l n o p o l s k i zwyczaj ś w i ę c e n i a wianków zielonych. N a b a d a n y m terenie zwyczaj t e n w y s t ę p u j e w Isteb­ nej i Jaworzynce, nie stwierdzono go natomiast w B r e n n e j . W Istebnej obecnie do w i a n k a w p l a t a się c z e r w o n ą k o n i c z y n ę , liście poziomki, c z y l i t z w . jagodnik, g a ł ą z k i czarnego bzu, zwanego bzówką, m a c i e r z a n k ę oraz k w i a t y ogrodowe. W i a n k i ś w i ę c ą k o b i e t y . D a w n i e j , aby s p o t ę g o w a ć c u ­ d o w n ą moc, p o c i e r a ł y n i m i w k o ś c i e l e o m o n s t r a n c j ę . P o ś w i ę c o n y w i a n e k n a l e ż a ł o u s u s z y ć i s c h o w a ć , b y w m i a r ę potrzeby, w f o r m i e o k a d z a ń 1 n a p a r ó w a p l i k o w a ć c h o r y m czy t e ż c i e l ą c y m się k r o w o m . K a d z i d ł o �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 187 7 w i a n k a stosowano t a k ż e do r o z p ę d z a n i a b u r z y . Obecnie f u n k c j ę t ę p r z e j m u j ą ś w i e c e ś w i ę c o n e w d n i u ś w . Jana Chrzciciela (24 V I ) . D a w n a o b r z ę d o w o ś ć ś w i ę t o j a ń s k a jest obecnie j u ż s ł a b o czytelna. Starsi p a m i ę t a j ą jeszcze, że w i g i l i a ś w . Jana u c h o d z i ł a za d z i e ń najodpowiedniejszy do zbierania r ó ż n y c h ziół leczniczych. Pola majono g a ł ę z i a m i l i p y i leszczyny, przystrajano t e ż ś w i e ż ą z i e l e n i ą i k w i a t a m i d r z w i i okna d o m ó w . Zwyczaje te m i a ł y na celu zabezpieczenie się przed b u r z ą i gradobiciem, a t a k ż e przed s z k o d l i w ą d z i a ł a l n o ś c i ą a k t y w ­ n y c h w t y m czasie czarownic. W B r e n n e j d z i e w c z ę t a r o b i ł y w d n i u ś w . Jana w i a n u s z k i w i e l k o ś c i d ł o n i z k w i t n ą c e g o żółto rozchodnika i za­ w i e s z a ł y je od z e w n ą t r z ponad d r z w i a m i i o k n a m i d o m ó w . T y c h w i a ­ n u s z k ó w u ż y w a n o p ó ź n i e j j a k o l e k u dla b y d ł a , n a j c z ę ś c i e j w f o r m i e n a p a r ó w i o k ł a d ó w na s p u c h n i ę t e w y m i ę . K w i t n ą c e g a ł ą z k i szerokolistnej o d m i a n y rozchodnika, zwanego roz­ chodem święto Jankiem, z a t y k a ł y d z i e w c z ę t a w szpary ś c i a n , po jednej g a ł ą z c e dla k a ż d e g o c z ł o n k a r o d z i n y . N a l e ż a ł o o b s e r w o w a ć s w ó j k w i a t e k . G d y u t r z y m y w a ł d ł u g o ś w i e ż o ś ć i w y g i n a ł się k u g ó r z e z n a c z y ł o , że jego w ł a ś c i c i e l b ę d z i e się c i e s z y ł d o b r y m z d r o w i e m . Szybkie z w i ę d n i ę c i e w r ó ż y ł o c h o r o b ę l u b ś m i e r ć . Ś w i ę t o j a ń s k i e w r ó ż b y tego t y p u znane s ą t a k ż e z i n n y c h r e g i o n ó w K a r p a t Polskich, np. z Beskidu S ą d e c k i e g o i Podhala . Z a r ó w n o m a t e r i a ł y terenowe j a k i w z m i a n k i w l i t e r a t u r z e p r z e d ­ miotu d a j ą p o d s t a w ę do p r z y p u s z c z e ń , że k i e d y ś palono w e w s i a c h Beskidu Ś l ą s k i e g o ognie ś w i ę t o j a ń s k i e . W e d ł u g j e d n y c h r e l a c j i u s t n y c h p a l i l i je pasterze b y d ł a , u ż y w a j ą c na o p a ł ś w i e ż e g o drzewa, aby w y t w o ­ r z y ł o się j a k n a j w i ę c e j d y m u , w e d ł u g i n n y c h , w w i g i l i ę ś w . Jana c h ł o p c y z b i e r a l i w i e l k i e ilości c h r u s t u u k ł a d a j ą c z niego w o k ó ł w b i t e j w z i e m i ę ż e r d z i w y s o k ą na k i l k a m e t r ó w watrę. G d y zapalali j ą o z m r o k u , o g r o m ­ n y s ł u p ognia w i d a ć b y ł o ze znacznej n a w e t o d l e g ł o ś c i . W B r e n n e j na ten s y g n a ł z a c z y n a ł y b i ć d z w o n y k o ś c i e l n e i oddawano s a l w ę z u s t a ­ w i o n y c h p r z e d k o ś c i o ł e m 12 m o ź d z i e ż y n a p e ł n i o n y c h p r o c h e m i t ł u c z o n ą c e g ł ą . P o n i e w a ż kościół p a r a f i a l n y w tej w s i jest pod w e z w a n i e m ś w . Jana Chrzciciela, s a l w y z m o ź d z i e ż y oddawano r ó w n i e ż w czasie nabo­ ż e ń s t w a odpustowego. Z w y c z a j u tego poniechano w 1935 r. 5 1 5 2 Pod koniec l a t a p r z y p a d a k o ś c i e l n e ś w i ę t o Wniebowzięcia M a t k i B o s k i e j (15 V I I I ) , znane pod n a z w ą M a t k i Boskiej Zielnej. W e d ł u g i n t e r p r e t a c j i t e r e n o w e j , nazwa ta w z i ę ł a się j a k o b y s t ą d , że gdy a p o s t o ł o w i e o t w o r z y l i g r ó b M a t k i Boskiej, z n a l e ź l i w n i m t y l k o k w i a t y . K o b i e t y u w a ż a ł y d a w n i e j ten d z i e ń za n a j w i ę k s z e ś w i ę t o m a r y j n e w c i ą ­ gu r o k u . Blisko 80-letni mieszkaniec B r e n n e j - H o ł c y n y wspomina: ,,Za s t a r k i k o b i e t y w t y m d n i u bardzo ś w i ę t o w a ł y . B y ł y t r z y d n i w r o k u , że 5 1 8 2 Na podstawie badań terenowych autorki. Por. np. O n d r u s z, Obrzędy..., s. 202. �188 KRYSTYNA KWASNIEWICZ nie w o l n o b y ł o z a m i a t a ć , ani m i e t ł y w z i ą ć do r ę k i . To b y ł o Boże N a r o ­ dzenie, W i e l k a n o c i Z i e l n a " . U t a r ł o się mniemanie, że c z ę s t o k r o ć w t y m d n i u p r z e c h o d z ą straszne h u r a g a n y . „Ludzie mówili, żę ten smok, co kiedyś chciał pokonać Matkę Boską, zburzył się i próbuje ją atakować jeszcze teraz, prawie po dwóch tysiącach lat. Wtedy zapalali gromniczki, wynosili łopaty do chleba i stawiali przed domem tą stroną co chleb się piecze do chmury, żeby odbijała pioruny. Obchodzili też trzy razy dom i kropili w o d ą agatową, która była najbardziej cudowna". Powszechnym zwyczajem k u l t y w o w a n y m w i n t e n c j i uczczenia M a t k i Boskiej b y ł o ś w i ę c e n i e ziela. Z w y c z a j t e n p r a k t y k o w a n y jest nadal, j a k ­ k o l w i e k j u ż nie powszechnie. K o b i e t y r o b i ą w i ą z a n k i s k ł a d a j ą c e się z r ó ż ­ n y c h dziko r o s n ą c y c h r o ś l i n i p o l n y c h k w i a t ó w . W ś r ó d n i c h w Istebnej j a k o n a j w a ż n i e j s z e w y m i e n i a się polej i czyścicę — jakoby w y j ą t k o w o s k u t e c z n ą p r z y o d c z y n i a n i u u r o k ó w . W B r e n n e j w i ą z a n k a ziela p o w i n n a z a w i e r a ć : m a c i e r z a n k ę , zimzielon, m i ę t ę , j a ł o w i e c , dziurawiec, liście j a ­ godowe (poziomkowe), liście o ż y n y , balsaminkę, ajbisz, bałszankę, polej oraz polne k w i a t y . D a w n i e j po powrocie z k o ś c i o ł a okadzano ś w i ę c o n y m zielem w n ę t r z e d o m u i pomieszczenia dla k r ó w , a t a k ż e l u d z i „ ż e b y i c h d i a b e ł nie k u s i ł " . N a s t ę p n i e w i ą z a n k ę zawieszano na s t r y c h u p r z y k r o k w i , aby b y ł a pod r ę k ą w razie potrzeby o k ł a d z e n i a chorej l u b c i e l ą c e j s i ę k r o w y , a t a k ż e „ k o b i e t y , k t ó r a m i a ł a ś l e g n y ć do ł ó ż k a [ r o d z i ć ] " , czy t e ż u m i e r a j ą c e g o , „ ż e b y Pan B ó g te dusze p r z y j ą ł , że pachnie". P o ś w i ę c o ­ n y m zielem kadzono t e ż w czasie g w a ł t o w n e j b u r z y i w obawie przed n i e c z y s t y m i d u c h a m i . Podczas w i c h u r y okadzano m a l e ń k i e dzieci o b a w i a ­ j ą c e s i ę , że „ w t e d y k t o ś się o b w i e s i ł " i w p o w i e t r z u b ł ą k a się p o t ę p i o n a dusza. W y w a r y z odpowiednich ziół stosowano j a k o ś r o d k i terapeutyczne w przypadkach bólu głowy lub żołądka. Ś w i ę t o M a t k i Boskiej Zielnej przypada n a j c z ę ś c i e j pod koniec okresu ż n i w n e g o , rzadziej po jego u k o ń c z e n i u . W o d r ó ż n i e n i u od t e r e n ó w l e ż ą ­ c y c h na Podbeskidziu , w ś l ą s k i c h wsiach beskidzkich zwyczaje z w i ą ­ zane ze ż n i w a m i b y ł y s ł a b o rozbudowane. Jak w s p o m i n a j ą starzy r o l ­ nicy, m n i e j w i ę c e j do p o ł o w y lat dwudziestych naszego stulecia d o ż у n k i ł ą c z y ł y się przede w s z y s t k i m z p r a c ą n a j e m n ą u z a m o ż n y c h gospo­ darzy. Po z a k o ń c z e n i u s p r z ę t u zbóż, ż n i w i a r k i w t a j e m n i c y przed gaz­ d a m i w i ł y dla n i c h wieniec z najdorodniejszych k ł o s ó w , p r z y s t r a j a j ą c go k o l o r o w y m i bandlami ( w s t ę g a m i ) . Wieniec ten umieszczano na ostatniej z j e ż d ż a j ą c e j z pola furze l u b niesiono na styliskach grabi, aby przed d o ­ m e m u r o c z y ś c i e w r ę c z y ć go gospodarzom. W i ą z a ł y się z t ą c h w i l ą spe5 3 5 8 Opisy zwyczajów żniwnych z terenów Podbeskidzia łącznie z tekstami oko­ licznościowych pieśni i oracji można znaleźć m. in. w takich pracach jak: F . F r a nc u s, Dożenka odprawiana dnia 28 sierpnia 1909 r. u rolnika Edwarda Niemca w Dolnej Lesznej kolo Cieszyna, „Zaranie Śląskie", R. 4: 1911, z. 1, s. 44-45; J . В r od a, Dożynki na Podbeskidziu (Górki Wielkie pow. Cieszyn), „Zaranie Śląskie", R. 23: 1960, z. 4, s. 657-661; O n d r u s z, Obrzędy..., s. 207-209. �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 189 c j a l n e o k o l i c z n o ś c i o w e p i e ś n i , k t ó r y c h j e d n a k obecnie n i k t z z a p y t y w a ­ n y c h j u ż nie p a m i ę t a . W p o d z i ę c e za wieniec g a ź d z i n a c z ę s t o w a ł a ż n i ­ w i a r z y k o ł a c z e m , a gazda w ó d k ą i n a t y m w zasadzie k o ń c z y ł a się cere­ monia z a k o ń c z e n i a ż n i w . W pomniejszych gospodarstwach, gdzie nie k o ­ rzystano z pracy najemnej, na z a k o ń c z e n i e ż n i w g a ź d z i n a w r a z z d z i e ć m i w i ł a w p o l u wieniec, a gazda w c h o d z i ł z n i m do s t o d o ł y w y p o w i a d a j ą c n a s t ę p u j ą c e s ł o w a : „ P a n i e Boże d z i ę k u j ę Ci, ż e ś p o z w o l i ł m i d o ż y ć , ten p l o n z w i e ź ć do s t o d o ł y . O b y m m ó g ł go u ż y w a ć z c a ł ą r o d z i n ą " . Przez c a ł y r o k wieniec ż n i w n y w i s i a ł w sieni, g d y ż w izbie m ó g ł b y s c z e r n i e ć od d y m u z paleniska. Z a b a w y z okazji k o ń c a ż n i w nie u r z ą d z a n o ponie­ w a ż „ l u d z i e u w a ż a l i , że o b r a z i l i b y t y m Boga za z b y t k i " . Od p o ł o w y lat dwudziestych, z i n i c j a t y w y Ochotniczej S t r a ż y P o ż a r ­ nej oraz K ó ł e k Rolniczych, z a c z ę t o o r g a n i z o w a ć d o ż y n k i g m i n n e , p o m y ­ ś l a n e przede w s z y s t k i m j a k o k o ś c i e l n a ceremonia p o ś w i ę c e n i a z ł o ż o n e g o na o ł t a r z u w s p ó l n e g o w i e ń c a . Z tej okazji z a c z ę t o r ó w n o l e g l e u r z ą d z a ć w i d o w i s k a plenerowe w f o r m i e inscenizacji (na specjalnie przystosowa­ n y c h wozach) p r a c y p r z y m ł o c c e , p r z y w y p i e k u chleba i t p . , a w y b r a n i gospodarze d o ż y n e k c z ę s t o w a l i zebranych roznoszonymi w koszach poleśnikami, c z y l i pszennymi p l a c k a m i z serem. Obecnie g m i n n e d o ż y n k i są i m p r e z ą z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n ą pod p a t r o n a t e m l o k a l n y c h w ł a d z te­ r e n o w y c h . Jeden wieniec w r ę c z a n y jest n a c z e l n i k o w i g m i n y — d r u g i , podobnie j a k d a w n i e j , p o ś w i ę c a się w k o ś c i e l e . D o ż y n k i g m i n n e dostar­ c z a j ą p r e t e k s t u do u r z ą d z e n i a z a b a w y l u d o w e j , na k t ó r e j nie b r a k napo­ j ó w a l k o h o l o w y c h . Z tej okazji organizuje się t a k ż e rozmaite w y s t a w y , np. nowoczesnego s p r z ę t u rolniczego, a z e s p o ł y regionalne p r e z e n t u j ą r o d z i m y f o l k l o r m u z y c z n y i taneczny w w y d a n i u e s t r a d o w y m . I V . Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY J E S I E N N E N a d e j ś c i e jesieni oznacza, że r o k gospodarczy dobiega k o ń c a . Po u p r z ą t n i ę c i u p ó l i ł ą k nadchodzi czas na w y k o p k i z i e m i o p ł o d ó w , o r k i i siewy ozime. U p r o g u tej p o r y r o k u r y t m o b r z ę d o w y w y r a ź n i e s ł a b n i e , b y o ż y w i ć się na nowo w okresie p r z e j ś c i o w y m p o m i ę d z y a s t r o n o m i c z n ą jesienią i zimą. Przed u t r w a l e n i e m się na naszych ziemiach p r o c e s ó w chrystianizacji, w t y m w ł a ś n i e czasie p r z y p a d a ł y jedne z n a j w a ż n i e j s z y c h dorocznych o b c h o d ó w k u czci z m a r ł y c h p r z o d k ó w , k t ó r y c h d u c h y — j a k m n i e m a n o — p r z y b y w a ł y w ó w c z a s z z a ś w i a t ó w do s w y c h d o m ó w r o d z i n n y c h . Sto­ s u n k o w o n a j w i ę c e j w i e r z e ń p o c i ą g a j ą c y c h za s o b ą o k r e ś l o n e p r a k t y k i k u l t o w o - m a g i c z n e , k t ó r e m o ż n a z a k w a l i f i k o w a ć j a k o r e l i k t y odwiecznego k u l t u z m a r ł y c h , w r o s ł o stopniowo w o b r z ę d o w o ś ć .świąt Bożego N a r o ­ dzenia. N i e k t ó r e z n i c h p r z e n i k n ę ł y j e d n a k r ó w n i e ż do o b r z ę d o w o ś c i l u ­ dowej k u l t y w o w a n e j w n a w i ą z a n i u do k o ś c i e l n y c h o b c h o d ó w dnia W s z y s t k i c h Ś w i ę t y c h (1X1) i Z a d u s z e k (2X1). �190 KRYSTYNA KWASNIEWlCZ Przedstawiciele starszej generacji m i e s z k a ń c ó w B e s k i d u Ś l ą s k i e g o t w i e r d z ą , iż jeszcze w pierwszej ć w i e r c i b i e ż ą c e g o stulecia w i a r a w po­ w r o t y dusz b y ł a silnie zakorzeniona. Spodziewano s i ę i c h p r z y b y c i a w n o c y z W s z y s t k i c h Ś w i ę t y c h na Zaduszki. K r ą ż y ł y o p o w i e ś c i , że ,.wtedy k a ż d a dusza p r z y c h o d z i ł a pod s t r z e c h ę swojej c h a ł u p y , z o b a c z y ć j a k w y g l ą d a gospodarstwo. M ó w i l i , że w d o m u na stole trzeba d l a t y c h dusz z o s t a w i ć g a r n k i i m i s k i , z k t ó r y c h j a d a ł y za życia, ż e b y m o g ł y sobie na nie p o p a t r z e ć " . S z c z e g ó l n i e mocno b y ł a u g r u n t o w a n a w i a r a w p o ­ w r o t y na z i e m i ę matek, k t ó r e o s i e r o c i ł y m a l e ń k i e dzieci: „ M ó w i l i , ż e w d z i e ń zaduszny z m a r ł a m a t k a p r z y j d z i e sie p o d z i w i a ć na dzieci, czy sie i m k r z y w d a nie dzieje. M ó w i l i , że tej matce trzeba z o s t a w i ć jedzenie, że p r z y j d z i e se p o j e ś ć . Z o s t a w i a l i z tego, co sie w i e c z ó r j a d ł o " . W z w i ą z ­ k u ze s p o d z i e w a n y m i o d w i e d z i n a m i gości z k r a i n y u m a r ł y c h n a l e ż a ł o na nowo p o b i e l i ć piec — s y m b o l domowego ogniska. Nie zostawiano j e d ­ n a k na noc o t w a r t y c h d r z w i w y c h o d z ą c z z a ł o ż e n i a , iż „ d u s z a m o ż e sie p r z e c i s n ą ć przez d z i u r k ę od klucza l u b j a k ą b ą d ź s z p a r ę " . W badanych wsiach nie natrafiono na t r a d y c j e rozdawania j a ł m u ż n y zadusznej, ż y w e d o t ą d w i n n y c h regionach k a r p a c k i c h (np. w Beskidzie S ą d e c k i m ) . Powszechnie p r a k t y k o w a n y jest j e d y n i e zwyczaj n a t u r y r e l i ­ g i j n e j p o l e g a j ą c y na o p ł a c a n i u w k o ś c i e l e specjalnych m o d ł ó w za z m a r ­ łych, tak zwanych napominków. Ostatnie tygodnie r o k u o b r z ę d o w e g o p r z y p a d a j ą na okres z w a n y w l i ­ t u r g i i k o ś c i e l n e j a d w e n t e m , t r a k t o w a n y przez m i e s z k a ń c ó w B e s k i d u Ś l ą s k i e g o j a k o „ c z a s oczekiwania na n a r o d z i n y Pana Jezusa". Z tego t y t u ł u jeszcze w p o c z ą t k a c h b i e ż ą c e g o stulecia o b o w i ą z y w a ł y ogranicze­ n i a o charakterze o b y c z a j o w y m z b l i ż o n e do w i e l k o p o s t n y c h — a w i ę c d o t y c z ą c e p o ż y w i e n i a , u b i o r u oraz ż y c i a towarzyskiego. Po raz ostatni m o ż n a się b y ł o z a b a w i ć n ą ś w . A n d r z e j a (30 X I ) . W w i g i l i ę tego dnia po domach g r o m a d z i ł a s i ę m ł o d z i e ż , g ł ó w n i e d z i e w c z ę t a , b y na podstawie w o s k u lanego na w o d ę w r ó ż y ć sobie p r z y s z ł o ś ć , przede w s z y s t k i m poct k ą t e m z a m ą ż p ó j ś c i a . M a t e r i a ł t e r e n o w y pozwala j e d n a k p r z y p u s z c z a ć , że zwyczaje andrzejkowe nie m a j ą w Beskidzie Ś l ą s k i m z b y t d a w n y c h t r a d y c j i . Prawdopodobnie z a c z ę ł y s i ę u p o w s z e c h n i a ć dopiero po I w o j n i e światowej. Monotonię krótkich dni i długich wieczorów adwentowych urozmai­ c a ł y zwyczaje i p r a k t y k i w r ó ż e b n e z w i ą z a n e z d n i a m i ś w . M i k o ł a j a , ś w . Ł u c j i i ś w . Tomasza. N a j s t a r s i i n f o r m a t o r z y z n a j ą zwyczaj, że w d n i u 6 X I I ś w . M i k o ł a j p r z y n o s i dzieciom p o d a r k i . Przed w o j n ą d a r y m i k o ł a j o w e b y ł y j e d n a k bardzo skromne. O g r a n i c z a ł y się do j a b ł e k l u b c u k i e r k ó w w k ł a d a n y c h dzieciom pod p o d u s z k ę . Obecnie o p r ó c z i m p r e z m i k o ł a j o w y c h organizo­ w a n y c h i n s t y t u c j o n a l n i e w przedszkolach i ś w i e t l i c a c h , p o p u l a r n y jest „Mikołaj domowy", k t ó r y w odpowiednim przebraniu „osobiście" w r ę c z a dzieciom drogie prezenty. O p i n i a l u d z i starszych t r a k t u j e t e n f a k t j a k o �191 Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE Ryc. 4. Lanie wosku na w o d ę w wigilię Istebna 1946 św. Andrzeja. Fot. H . Hermanowicz przerost a m b i c j i rodzicielskich. O d pewnego czasu zaczyna się u s t a l a ć zwyczaj p r z y g o t o w y w a n i a przez starsze dzieci t a k ż e paczuszek z d r o b ­ n y m i upominkami „od św. Mikołaja dla rodziców". O r y g i n a l n i e j s z y , z a r ó w n o z p u n k t u w i d z e n i a t r a d y c j i regionalnych, j a k t e ż w a l o r ó w w i d o w i s k o w y c h , jest zwyczaj obchodu d o m ó w przez g r u p y t z w . mikołajów, o d b y w a j ą c y się t a k ż e 6 g r u d n i a . Poza B e s k i 5 i 5 4 Na temat śląskich mikołajów beskidzkich napisano sporo prac przyczynkarskich publikowanych przede wszystkim w czasopismach regionalnych. Obszerny opis tego tradycyjnego widowiska z terenu starej polskiej wsi Bukowiec leżącej obecnie w granicach Czechosłowacji podaje w swej pracy magisterskiej R z o ń c a , Widowisko... �192 KRYSTYNA KWASNIEWICZ Ryc. 5. Andrzejkowa wróżba z kształtu cienia figury woskowej na ścianie. Istebna 1946 Fot. H. Hermanowicz dem Ś l ą s k i m nie w y s t ę p u j e on w ż a d n y m i n n y m regionie K a r p a t P o l ­ skich. W obchodzie t a k i m u c z e s t n i c z y ł o n i e g d y ś od k i l k u n a s t u do ponad d w u d z i e s t u m ł o d y c h ' l u d z i w y s t ę p u j ą c y c h n a j c z ę ś c i e j w maskach i po­ p r z e b i e r a n y c h za r ó ż n e postacie charakterystyczne. W ś l ą s k i c h beskidz­ k i c h m i k o ł a j a c h - p r z e b i e r a ń c a c h m o ż n a z jednej s t r o n y d o s z u k a ć się p e w ­ n y c h analogii do s ł y n n y c h a d w e n t o w y c h p o c h o d ó w maszkar z t e r e n ó w P o l s k i P ó ł n o c n e j , z drugiej, do z e s p o ł ó w k o l ę d n i c z y c h c h o d z ą c y c h po ś w i ę t a c h B o ż e g o Narodzenia w i n n y c h regionach k a r p a c k i c h . W i d o w i s k a prezentowane przez m i k o ł a j ó w z p o s z c z e g ó l n y c h w s i ś l ą s k i c h nieco r ó ż n i ą się p o m i ę d z y s o b ą . W latach p o p r z e d z a j ą c y c h I I w o j n ę ś w i a t o w ą w B r e n ­ nej w y s t ę p o w a ł o np. od jednego do trzech „ w ł a ś c i w y c h " m i k o ł a j ó w p r z e ­ b r a n y c h za biskupów, co n a j m n i e j d w a diabły, żyd, baba — n i e k i e d y t a k ż e anioł i koza. O d g r y w a j ą c y te role parobcy p r z y c h o d z i l i przede w s z y s t k i m do d o m ó w , gdzie b y ł y p a n n y na w y d a n i u . P r z e k r o c z y w s z y p r ó g k a z a l i d o m o w n i k o m rzykać na klęczkach ( t j . o d m a w i a ć pacierz), za co baba r o z d a w a ł a i m z koszyka m i k o ł a j k i z ciasta, c u k i e r k i i suszone 5 5 6 5 Por. np. W. Ł ę g a, Okolice Świecia, Materiały Etnograficzne, Gdańsk 1960, s. 106; R. К u к i e r, Kaszubi Bytowscy. Zarys monografii etnograficznej, Gdynia 1968, s. 242-243. �193 Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE owoce l u b „ n a ś m i e c h " p r z y g o t o w a n e paczuszki z a w i e r a j ą c e o b i e r z y n y z z i e m n i a k ó w b ą d ź ł u p i n y z o r z e c h ó w wymieszane z p o p i o ł e m . O p o r n y c h i m y l ą c y c h s i ę w m o d l i t w i e t a r m o s i ł y d i a b ł y , n i e u s t a j ą c e w harcach i pso­ tach. W y s t ę p m i k o ł a j ó w nagradzano p i e n i ę d z m i . N a z a k o ń c z e n i e obchodu w s i c a ł a g r u p a b y w a ł a zapraszana przez k t ó r e g o ś z gospodarzy na p o ­ c z ę s t u n e k gulaszem i ciastem. W w i d o w i s k u m i k o ł a j ó w z Istebnej u c z e s t n i c z y ł y d w i e g r u p y prze­ b i e r a ń c ó w : czarni i b i a l i . W y s t ę p rozpoczynali czarni, anonsowani przez wojoka. W ś l a d za n i m w b i e g a ł y do i z b y d i a b ł y s i e j ą c w i e l k i p o p ł o c h w ś r ó d dzieci i d z i e w c z ą t . Z k o l e i p r z e k r a c z a ł a p r ó g maszkara zwana Me­ dula — matką niedźwiedzi l u b Melasem — niedźwiednikiem. Maszkara ta w i o d ł a na ł a ń c u c h a c h od 4 do 6 odzianych w s ł o m ę niedźwiedzi, które n a p a s t o w a ł y d z i e w c z ę t a i t a r z a ł y s i ę po p o d ł o d z e . Za n i e d ź w i e d z i a m i zja­ w i a ł y s i ę i n n e postacie charakterystyczne, a w i ę c kominiorz ( k t ó r y u d a ­ w a ł , że chce w y m i a t a ć piec), płaneciorz (czyli p ł a n e t n i k ) n i o s ą c y kota w skrzynce, dwóch na koniach (skonstruowanych za p o m o c ą d u ż y c h p r z e ­ t a k ó w p o ł ą c z o n y c h d r ą g i e m i o k r y t y c h p ł a c h t ą , t r z y m a j ą c y c h się na b i o d 5 6 Ryc. 6. „Czarni" z grupy mikołajów. Istebna 1946 Fot. H . Hermanowicz 5 6 O mikołajach s. 231-232. z Istebnej zob. także 13 — Etnografia Polska t. 28/1 Assanka-Japołł, Sw. Mikołaj..., �194 KRYSTYNA KWASNIEWICZ Ryc. 7. Niedźwiedzie i diabeł z grupy mikołajów. Istebna 1946 Fot. H. Hermanowicz r a c h „ j e ź d ź c a " p r z y u ż y c i u szelek), wreszcie baba w s t r o j u ś l ą s k i m z n i e ­ o d ł ą c z n y m koszem n a p e ł n i o n y m k o s t k a m i c u k r u i d r o b n y m i j a b ł k a m i . G d y w ś r ó d o g ó l n e j w r z a w y czarni j u ż ponad m i a r ę z b y t k o w a l i , wojok w y g a n i a ł i c h z i z b y p r z y g o t o w u j ą c t y m s a m y m pole d z i a ł a n i a dla bia­ łych. N a czele tej g r u p y s t a ł biskup z t o w a r z y s z ą c y m m u paterkiem (wikarym), kościelnym i żaczkami (ministrantami). Kościelny naznaczał, k t o p o w i n i e n „ w y s p o w i a d a ć s i ę " przed paterkiem, on t e ż z b i e r a ł p i e n i ą ­ dze do w o r e c z k a zawieszonego na k i j u . Pod koniec w i d o w i s k a w c h o d z i l i do i z b y cyganka z cyganem u s i ł u j ą c s p r z e d a ć p r a w o w i t y m w ł a ś c i c i e l o m s k r a d z i o n ą uprzednio w o b e j ś c i u k u r ę l u b g ę ś . Cyganka t r z y m a ł a u w i ą ­ z a n ą na drucie s z m a c i a n ą k u k ł ę w y p c h a n ą sianem w y o b r a ż a j ą c ą dziecko. T ą k u k ł ą z w a n ą Ferdusiem b i ł a zgromadzonych w izbie l u d z i na p r a w o i l e w o . K i l k a d z i e s i ą t l a t t e m u do g r u p y m i k o ł a j ó w w c h o d z i ł a t a k ż e śmierć. W tej r o l i w y s t ę p o w a ł w y s o k i c h ł o p a k w r a z z g ł o w ą o k r y t y b i a ł ą p ł a c h t ą . Ponad g ł o w ą t r z y m a ł z a t k n i ę t ą na k i j u w y d r ą ż o n ą d y n i ę z w y c i ę t y m i na oczy i usta o t w o r a m i , przez k t ó r e b i ł blask umieszczonej w e w n ą t r z ś w i e c y . Z czasem zaniechano j e d n a k p r e z e n t o w a n i a tej b u d z ą c e j g r o z ę postaci p r z y w o d z ą c e j na m y ś l z ł o w r ó ż b n e skojarzenia. W czasie ostatniej w o j n y w i d o w i s k o m i k o ł a j ó w z o s t a ł o zakazane przez w ł a d z e okupacyjne. Po jej z a k o ń c z e n i u o d ż y ł o ponownie, lecz ze w z g l ę d u �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY D O R O C Z N E Rye. 8. „Biali" z grupy mikołajów. 195 Istebna 1946 Fot. H. Hermanowicz na t o w a r z y s z ą c e m u ekscesy z a k ł ó c a j ą c e s p o k ó j p u b l i c z n y , b u d z i ł o sprze­ c i w y ze s t r o n y o r g a n ó w M O . Obecnie m i k o ł a j e n a l e ż ą do z w y c z a j ó w za­ m i e r a j ą c y c h . R o l ę p r z e b i e r a ń c ó w p r z e j ę l i k i l k u n a s t o l e t n i c h ł o p c y , co oznacza spadek p r e s t i ż u i a t r a k c y j n o ś c i n i e z w y k l e barwnego n i e g d y ś w i ­ dowiska. N a l e ż y j e d n a k z a z n a c z y ć , że t r a d y c y j n e w i d o w i s k o m i k o ł a j ó w w e s z ł o w f o r m i e inscenizacji do r e p e r t u a r u m i e j s c o w y c h z e s p o ł ó w f o l k l o ­ rystycznych. Rok o b r z ę d o w y z a m y k a d w u n a s t o d n i o w y okres oddziela­ j ą c y d z i e ń ś w . Ł u c j i (13 X I I ) od B o ż e g o Narodzenia. N a podstawie co­ d z i e n n y c h obserwacji pogody s p o r z ą d z a n o w t y m czasie prognostyczny kalendarz na n a d c h o d z ą c y r o k . Starsi ludzie i obecnie p o s t ę p u j ą w t e n s p o s ó b . W r ó ż b y przeprowadza się w d w ó c h etapach. Obserwacje od ś w . Ł u c j i do Bożego Narodzenia są p o d s t a w ą p r z e w i d y w a n i a pogody na pierwsze p o ł o w y k o l e j n y c h m i e s i ę c y nowego r o k u — z obserwacji w d n i a c h od B o ż e g o Narodzenia do T r z e c h K r ó l i w n i o s k u j e się o pogo­ dzie w d r u g i c h p o ł o w a c h m i e s i ę c y k a l e n d a r z o w y c h . Sam d z i e ń ś w . Ł u c j i u c h o d z i ł za o d p o w i e d n i g r o ź n e w s k u t k a c h dla b y d ł a . Jak w s p o m i n a j ą (podobnie j a k w i g i l i a ś w . Jana i ś w . Jerzego) do c z a r ó w , k t ó r e m o g ł y s i ę o k a z a ć s z c z e g ó l n i e z w i e r z ą t i n w e n t a r s k i c h , w t y m z w ł a s z c z a dla starsi i n f o r m a t o r z y — z tego w ł a ś n i e p o w o d u : �196 KRYSTYNA KWASNIEWICZ „w tym dniu nie wolno było nikomu obcemu nic dać do reki, bo to mogło być użyte do czarów. Uważali szczególnie, żeby z chliwa nic nikomu nie dać, bo to szkodziło na mlyku. Mówili, że jak sie wtedy komu co da, to mlyka nie byndzie, albo jak sie krowy podoi, to byndzie od razu kiszka (kwaśne mleko). Dlatego ludzie pilnowali, żeby ktoś obcy nie wziął ani ździebła spod dachu c h l i w a " . 57 A b y s t w i e r d z i ć , k t o s p o ś r ó d w s p ó ł m i e s z k a ń c ó w zajmuje się czarown i c t w e m , n a l e ż a ł o p o c z ą w s z y od ś w . Ł u c j i o d k ł a d a ć codziennie po jednej szczapie drzewa o p a ł o w e g o , a po wieczerzy w i g i l i j n e j t y m i szczapami r o z p a l i ć o g i e ń w piecu k u c h e n n y m . J e ś l i w ó w c z a s z j a w i a ł a się pod j a k i m ­ k o l w i e k pretekstem j a k a ś postronna osoba, b y ł a to w ł a ś n i e domniemana czarownica, k t ó r a w ten s p o s ó b z o s t a w a ł a zdemaskowana. N i e k t ó r z y przedstawiciele starszego pokolenia do t e j p o r y m a j ą do w s p o m n i a n y c h p r a k t y k stosunek b e z k r y t y c z n y . N i e g d y ś z d n i e m ś w . Ł u c j i ł ą c z y ł y się t a k ż e w r ó ż b y m a t r y m o n i a l n e . D z i e w c z ę t a z r y w a ł y rano g a ł ą z k i w i ś n i l u b j a b ł o n i . J e ś l i na Boże N a r o ­ dzenie r o z w i n ę ł y się na t y c h g a ł ą z k a c h k w i a t y , panna do r o k u m i a ł a w y j ś ć za m ą ż . O s t a t n i m s p o ś r ó d z w y c z a j ó w p r a k t y k o w a n y c h w adwencie b y ł o za­ notowane na terenie Brennej chodzenie w i n s z o w n i k ó w w d n i u ś w . T om a s z ą (21 X I I ) . Z w y c z a j ten n a w i ą z u j e j u ż b e z p o ś r e d n i o do ś w i ą ­ tecznych f o r m s k ł a d a n i a ż y c z e ń . P o j a w i a się w n i m symboliczna zielona g a ł ą z k a j o d ł o w a — połaźniczka — t y p o w a dla o b r z ę d o w o ś c i b o ż o n a r o ­ dzeniowej t e r e n ó w k a r p a c k i c h . Jeszcze po ostatniej w o j n i e w t y m d n i u rano p r z y c h o d z i l i do d o m ó w c h ł o p c y - w i n s z o w n i c y , k t ó r z y w r ę c z a l i go­ spodarzom p o ł a ź n i c z k ę ze s ł o w a m i : „ W i n s z u j e m y ś w i ę t e g o T o m y , ż e b y nie b y ł ż a d e n ś l e p y a n i c h r o m y " . O f i a r o w a n ą g a ł ą z k ę gospodyni b r a ł a do r ę k i przez f a r t u c h , po c z y m n i o s ł a j ą do chlewa i l e k k o d o t y k a j ą c k a ż d ą s z t u k ę b y d ł a m ó w i ł a : „ o b y t a k i e szczęście...". N a s t ę p n i e z a t y k a ł a p o ł a ź ­ n i c z k ę w j a k ą ś s z p a r ę w ś c i a n i e b u d y n k u inwentarskiego, b y p r z y n i o s ł a p o m y ś l n o ś ć w gospodarce hodowlanej. W ogóle p a n o w a ł o mniemanie, że j e ś l i w d n i u ś w . Tomasza dzieci nie o d w i e d z ą z ż y c z e n i a m i k t ó r e g o ś domu, nie zagości w n i m szczęście. M a ł y c h w i n s z o w n i k ó w nagradzano ł a k o c i a m i l u b p i e n i ę d z m i . Obecnie zwyczaj t e n j u ż z a n i k n ą ł . 5 S 5 9 * W y n i k i b a d a ń t e r e n o w y c h s k ł a d a j ą c y c h się na obraz r o k u o b r z ę d o ­ wego w y b r a n y c h w s i w Beskidzie Ś l ą s k i m d a j ą podstawy do s f o r m u ł o 5 7 Określenie chliw lub chlew oznacza w Beskidzie Śląskim budynek inwen­ tarski dla krów — odpowiednik powszechnego na innych terenach określenia obora. Składanie życzeń przez małych chłopców w dniu św. Tomasza rano było zwyczajem rozpowszechnionym także w Beskidzie Żywieckim, między innymi we wsi Milówka. (Na podstawie badań terenowych autorki.) O znaczeniu symbolicznym oraz formach tego rekwizytu obrzędowego w k u l ­ turze góralszczyzny zob. Т. S e w e r y n , Podłaźniki. Studia z dziedziny sztuki lu­ dowej, K r a k ó w 1932, s. 7. 5 8 5 9 �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 197 w a n i a p e w n y c h o g ó l n i e j s z y c h r e f l e k s j i . W i c h ś w i e t l e m o ż n a p r z y j ą ć , że w k s z t a ł t o w a n i u się l o k a l n y c h z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w w i ę k s z a r o l a p r z y ­ pada w p ł y w o m p r o m i e n i u j ą c y m z terenów południowo-zachodnich, z w ł a s z c z a ze Ś l ą s k a , n i ż w p ł y w o m z t e r e n ó w k a r p a c k i c h u s y t u o w a n y c h na w s c h ó d od i n t e r e s u j ą c e g o nas regionu. N a przestrzeni b i e ż ą c e g o s t u ­ lecia u w i d a c z n i a się regres t r a d y c y j n y c h z w y c z a j ó w dorocznych, suk­ cesywnie n a s i l a j ą c y się od c z a s ó w I I w o j n y ś w i a t o w e j . W k o n s e k w e n c j i wiele z n i c h zanika d e f i n i t y w n i e . R ó w n o l e g l e do ż y c i a s p o ł e c z n o ś c i w i e j ­ skiej p r z e n i k a j ą nowe w z o r y z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h charakterystyczne dla w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y ś w i e c k i e j . P r z y c h o d z ą one z z e w n ą t r z i dopiero w t r a k c i e procesu adaptacyjnego n a b i e r a j ą lokalnego k o l o r y t u . P r z y k ł a ­ dowo m o ż n a t u w s k a z a ć na D z i e ń K o b i e t i D z i e ń Dziecka, k t ó r e poprzez r ó ż n e g o t y p u i n s t y t u c j e p r z e n i k n ę ł y do ż y c i a rodzinnego, na w s p ó ł c z e s n e f o r m y d o ż y n e k o r g a n i z o w a n y c h na r ó ż n y c h szczeblach a d m i n i s t r a c j i te­ r e n o w e j , czy t e ż na k r y s t a l i z o w a n i e się s t e r e o t y p ó w obchodzenia rocznic h i s t o r y c z n y c h i ś w i ą t p a ń s t w o w y c h . Tendencje do u n i f i k a c j i w z o r ó w k u l ­ turowych, w t y m także w z o r ó w z a c h o w a ń zwyczajowych, zmierzają w y ­ r a ź n i e do n i w e l o w a n i a r ó ż n i c p o m i ę d z y m i a s t e m a w s i ą . J e d n a k o w o ż za­ sób w i e d z y w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w ś l ą s k i c h w s i beskidzkich nadal zawiera jeszcze sporo w ą t k ó w t r a d y c y j n y c h , u k s z t a ł t o w a n y c h w w i e l o ­ w i e k o w y m procesie ś c i e r a n i a się r o z m a i t y c h w p ł y w ó w k u l t u r o w y c h i r ó ż ­ n y c h ideologii. I c h obecna i n t e r p r e t a c j a zgodna jest na ogół z w y o b r a ż e ­ n i a m i c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla z m y s ł o w o - p r z e d m i o t o w e j r e l i g i j n o ś c i l u ­ d o w e j . Ś l a d y pradawnego k u l t u w o d y i ognia, n a b o ż n a c z e ś ć dla chleba j a k o a t r y b u t u dostatku, s y m b o l i k a ż y c i o d a j n y c h sił p r z y r o d y upostacio­ w a n a w t a k i c h akcesoriach o b r z ę d o w y c h , j a k j a j k o i zielona g a ł ą z k a czy drzewko, w i a r a w okresowe p o w r o t y dusz z m a r ł y c h na z i e m i ę — to w y ­ liczone w w i e l k i m s k r ó c i e cechy ś w i a d c z ą c e o t y m , że ziarna o d l e g ł y c h t r a d y c j i w c i ą ż jeszcze k i e ł k u j ą w zagubionych pod w z g l ę d e m t r e ś c i i z u ­ b o ż a ł y c h f o r m a l n i e przejawach w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y o b r z ę d o w e j . Rzecz jasna, s t o p i e ń z n a j o m o ś c i w z g l ę d n i e „ c z y s t y c h " f o r m o b r z ę d o ­ w y c h s t a n o w i ą c y c h s p u ś c i z n ę p r z e s z ł o ś c i r ó ż n i c u j e się znacznie w po­ s z c z e g ó l n y c h p r z e d z i a ł a c h g e n e r a c y j n y c h i z a w ę ż a się r ó w n o l e g l e z k a ż ­ d y m o d c h o d z ą c y m pokoleniem. Ponadto z f a k t u z n a j o m o ś c i k o n k r e t n y c h w z o r ó w z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h nie w y n i k a j u ż k o n i e c z n o ś ć stosowania się do n i c h w p r a k t y c e . W z w i ą z k u z p o s t ę p u j ą c ą l i b e r a l i z a c j ą postaw w z g l ę d e m tej sfery ż y c i a dziedzictwo k u l t u r o w e podlega sukcesywnie procesom selekcji, k t ó r e w o g ó l n y m zarysie m o ż n a u z n a ć za o d p o w i e d ­ n i k i o b i e k t y w n y c h t e n d e n c j i r o z w o j o w y c h oraz r e z u l t a t ó w d o k o n u j ą c y c h się pod i c h w p ł y w e m p r z e m i a n . P r z y g ł ę b s z e j analizie p r o b l e m u nasuwa się j e d n a k refleksja, że r ó w n o c z e ś n i e procesy te w p o s z c z e g ó l n y c h p r z y ­ padkach m a j ą z r ó ż n i c o w a n y przebieg, w y k a z u j ą c y b e z p o ś r e d n i e z a l e ż ­ ności od s u b i e k t y w n y c h postaw, z a r ó w n o ś w i a d o m y c h , j a k t e ż w d r o ż o ­ nych" na zasadzie n a w y k u k u l t u r o w e g o . B i o r ą c pod u w a g ę obecne zre- �198 KRYSTYNA KWASNIEWlCZ d u k o w a n i e s a n k c j i obyczajowych, j a k i m i zwyczaje b y ł y o b w a r o w a n e w okresie k u l t u r y t r a d y c y j n e j , a t a k ż e spadek d z i a ł a j ą c e j w t y m za­ kresie k o n t r o l i s p o ł e c z n e j m o ż n a s t w i e r d z i ć , iż w y t w o r z y ł a się sytuacja, k t ó r a w s p o s ó b s a m o r z u t n y sprzyja „ u w e w n ę t r z a n i u s i ę " stosunku w z g l ę d e m z w y c z a j ó w dorocznych. I c h k o n t y n u o w a n i e czy t e ż poniecha­ nie staje się w z w i ą z k u z t y m stanem rzeczy w coraz w i ę k s z y m s t o p n i u p r y w a t n ą s p r a w ą r o d z i n czy jednostek, z a l e ż n ą w g ł ó w n e j m i e r z e od i n d y w i d u a l n y c h p r e d y s p o z y c j i psychicznych, u p o d o b a ń i potrzeb. P r e ­ cyzyjne ustalanie stopnia ż y w o t n o ś c i w i e l u z w y c z a j ó w jest zatem p r z e d ­ s i ę w z i ę c i e m p r o b l e m a t y c z n y m . O g ó l n i e rzecz b i o r ą c m o ż n a natomiast s t w i e r d z i ć , że z n a j d u j ą się one w s t a d i u m regresu asynchronicznego, k t ó r y d e t e r m i n u j ą pewne p r a w i d ł o w o ś c i r o z w o j o w e . T a k w i ę c stosun­ kowo z n a c z n ą t r w a ł o ś c i ą c e c h u j ą się zwyczaje n a w i ą z u j ą c e p o ś r e d n i o do k u l t u religijnego, p r z e j a w i a j ą c e się przede w s z y s t k i m w f o r m i e docelo­ w y c h d z i a ł a ń s y m b o l i c z n y c h o p a r t y c h na p r z e s ł a n k a c h i r r a c j o n a l n y c h . Z a l i c z y ć t u m o ż n a doroczne zabiegi z zakresu m a g i i o c h r o n n e j , w e g e t a ­ c y j n e j i h o d o w l a n e j . M o d e r n i z a c j a i emancypacja ż y c i a s p o ł e c z n e g o n a w s i w s p ó ł c z e s n e j s k a z a ł a na z a g ł a d ę t a k p o p u l a r n e n i e g d y ś zwyczaje o charakterze w r ó ż b m a t r y m o n i a l n y c h . Wobec o t w a r c i a się m o ż l i w o ś c i czerpania d o d a t k o w y c h pozarolniczych i p o z a h o d o w l a n y c h ź r ó d e ł egzy­ stencji z d e z a k t u a l i z o w a ł y się b o d ź c e ekonomiczne s t a n o w i ą c e w p r z e ­ szłości uboczny, n i e m n i e j i s t o t n y pretekst do k u l t y w o w a n i a o b r z ę d o w y c h o b c h o d ó w w s i przez g r u p y k o l ę d n i k ó w , p o d ł a ź n i k ó w , m i k o ł a j ó w czy dziewcząt z gaikiem. Równolegle z inicjatywy lokalnych zespołów f o l ­ k l o r y s t y c z n y c h zwyczaje tego w ł a ś n i e t y p u , ze w z g l ę d u na w a l o r y w i d o ­ w i s k o w e , s t a j ą się t w o r z y w e m scenicznym. W formie w y s t ę p ó w estrado­ w y c h o d n a j d u j ą swoje nowe miejsce w k u l t u r z e w s p ó ł c z e s n e j w s i i r e ­ gionu, a także w kulturze o g ó l n o n a r o d o w e j . Krystyna Kwaśniewicz JAHRESBRAUCHE UND - S I T T E N Zusammenfassung Die Bearbeitung hat den Charakter einer Problemmonographie. Ihr Gegenstand sind die regionalen in der zeítlichen Abfolge nach dem Sonnenjahreszyklus dargestellten Jahresbrauche und -sitten. Die Quellengrundlage bilden die Ergebnisse von in den Jahren 1977-1980 in für die Volkskultur der Schlesischen Beski­ den reprasentativen Dorfern durchgeführten Terrainforschungen, die durch das Studium der Gegenstandsliteratur überprüft und vertieft wurden. Ziel der Bear­ beitung war es, das gesammelte Quellenmaterial so zu prasentieren, dafi es die Basis für eine moglichst glaubwürdige Beschreibung und Interpretation des erforschten Abschnitts der gesellschaftlich-kulturellen Realitat abgeben würde. I n der Einleitung wurden besprochen: die Forschungsprinzipien (die diesem Ziel cTienen �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY D O R O C Z N E 199 sollten); der Bedeutungsbereich solcher Termine, wie „Brauch", „Sitte", „Gewohnheit"; allgemeine Reflexionen über die Jahresbrauche ais Forschungsobjekt im genetisch-funktionalen Aspekt. Der grundlegende Teil der Bearbeitung besteht aus einer Beschreibung der regionalen Jahresbrauche, die seit dem Weihnachtsabend, der in ritueller Hinsicht den Übergang vom alten zum neuen Wirtschaftsjahr bildet, chronologisch erfaBt wurden. Die Bindung der Jahresbrauche an die Spezifik der Landwirtschaft und Viehhaltung, die, besonders in der Vergangenheit, die Grundlage der materiellen Existenz der Einwohner bildete, diktierte die U n terteilung der Jahresbrauche nach der Abfolge der Jahreszeiten. Jeder von ihnen wurde ein Unterkapitel gewidmet. Die analythische Behandlung des faktographischen Materials im diachronischen Aspekt schuf die Voraussetzung zur Ziehung synthetisierender Schliisse, die in den SchluBbemerkungen enthalten sind. Sie weiBen allgemein auf die Ursachen sowie die Tendenzen der z. Zt. in der erforsclrten gesellschaftlich-kulturellen Realitat der Region sich vollziehenden Veranderungen hin. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4664c4cbdf02c8a50a107ee6068de60f.pdf 497166a4fa126728006d8423905e1233 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1178 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1085 Title A name given to the resource Podstawowe modele nauki a niektóre problemy teoretyczne etnologii w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.11-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text f v A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X X V I I I z. 2 P L I S S N 0071-1861 CZĘŚĆ I ZOFIA SOKOLEWICZ I I l' i i I J 1 i I ¡ ! PODSTAWOWE MODELE N A U K I A NIEKTÓRE PROBLEMY TEORETYCZNE E T N O L O G I I W POLSCE " Część • I R o z w ó j n a u k i w X X w . odznacza się e k s p l o z j ą t e o r i i n a u k o w y c h . M ó w i się j u ż nie o j ę z y k u , ale o j ę z y k a c h n a u k i , a w konsekwencji p o ­ w s t a j e p r o b l e m korespondencji (lub jej b r a k u ) m i ę d z y t e o r i a m i . F a k t w i e l o ś c i t e o r i i zmusza badaczy do w y b o r u m i ę d z y n i m i . W y b ó r jest n a j c z ę ś c i e j n i e u ś w i a d a m i a n y i p o m i n ę t u jego p r z y c z y n y i mechanizmy. R ó ż n o r o d n y c h propozycji i k o m b i n a c j i teoretycznych, a t y m s a m y m i k o n i e c z n o ś c i w y b o r ó w jest coraz w i ę c e j . S p o ł e c z n o ś ć uczonych po¬ w i ę k s z a się wszak proporcjonalnie do w z r o s t u s p o ł e c z e ń s t w a . B r a k jest j e d n e j , w i o d ą c e j orientacji (lub nie p o t r a f i m y j e j z a u w a ż y ć ) , do k t ó r e j m o ż n a b y o d n o s i ć w c i ą ż p o w s t a j ą c e teorie. N a u k a idzie w i e l o m a j u ż t o r a m i . D l a jej przedstawienia nie w y s t a r c z y j u ż metafora drzewa e w o ­ l u c j i . P o t r z e b n y jest raczej r y s u n e k niepoliczalnej liczby r ó w n o l e g ł y c h l i n i i procesu historycznego, o n i e p o w t a r z a l n y c h przebiegach. Tak w i ę c p o w s t a ł a w X X w . potrzeba badania samej n a u k i , potrzeba s o c j o l o g i i i filozofii n a u k i , k t ó r e m o g ł y b y u p o r z ą d k o w a ć ten chaos p o w s t a ł y z ob¬ l i t o ś c i i r ó ż n o r o d n o ś c i t w i e r d z e ń epistemologicznych. W 2 p o ł o w i e X X w . socjologia n a u k i (nie m ó w i ą c o starszej od n i e j f i l o z o f i i n a u k i ) charakteryzuje się dość dobrze z d e f i n i o w a n y m p o l e m b a d a ń . P o c z ą t k a m i s i ę g a w p r a w d z i e do K . M a r k s a i E. D u r k h e i m a , a w i ę c jest mocno osadzona w X I X w., ale k s z t a ł t w y r a ź n i e j s z y n a d a j ą j e j do¬ p i e r o M . Weber i K . M a n n h e i m , i g ł ó w n i e d z i ę k i n i m zyskuje sobie 1 2 I I i j I 3 1 M. M u l k a y , Science and the sociology of knowledge, London 1979; R. К e¬ a t , J . U r r y , Social theory as science, London 1975; K . M a n n h e i m , Essays •on the sociology of knowledge, London 1952. R. A г о n, L a philosophie critique de I'histoire, Paris 1969; J . Ż y c i ń s k i , Język i metoda, K r a k ó w 1983. • M. W e b e r , Wirtschaft und Gesellschaft. Grundriss der verstehenden Sobiologie, Tubingen 1976, s. 1; R. K . M e r t o n , Social theory and social structure, New York 1957; K . M a n n h e i m , Ideology und Utopia, New York 1936. 2 1 \ �p — , I' I 12 j I ! i ; ona p r a w o obywatelstwa. M i m o to j e j k r z e p n i ę c i e jako osobnej d y s c y p l i n y nie jest do dziś z a k o ń c z o n e . W 1981 r. Jerzy Szacki pisze, „iż so¬ cjologia w i e d z y jest do dzisiaj d y s c y p l i n ą d a l e k ą od usystematyzowania i sprecyzowania s w y c h p o d s t a w o w y c h z a ł o ż e ń " . N i e m n i e j jednak staje s i ę jasne, że s p o s ó b , w j a k i badamy r z e c z y w i s t o ś ć , p r z y j m o w a n e przez nas z a ł o ż e n i a o j e j charakterze, a przede w s z y s t k i m r e z u l t a t y naszych b a d a ń n o s z ą znamiona nowej j a k o ś c i , są „ w y t w o r e m k u l t u r o w y m " — j a k b y p o w i e d z i a ł K . M o s z y ń s k i , są „ f a k t e m h i s t o r y c z n y m " — j a k o t y m m ó w i K . D o b r o w o l s k i i t y m s a m y m m o g ą , a nawet p o w i n n y b y ć p r z e d ­ m i o t e m badania j a k o i s t o t n y element k u l t u r y . Wspomniane w y ż e j procesy powstawania n o w y c h t e o r i i i p o r ó w n y ­ w a n i a i c h ze s o b ą zapewne nie p r z e b i e g a j ą t a k ostro na gruncie etno­ l o g i i , j a k na obszarze i n n y c h nauk. Etnologia nie c i e r p i na n a d m i a r t e ­ o r i i , a czasami nawet w y d a j e się, że m a m y do czynienia w r ę c z z i c h b r a k i e m . J e d n a k ż e nawet w takiej s y t u a c j i pozostaje p r o b l e m p o r o z u ­ m i e w a n i a się m i ę d z y z w o l e n n i k a m i r ó ż n y c h t e o r i i , a co w a ż n i e j s z e — sprawa p o r ó w n y w a n i a u z y s k i w a n y c h przez n i c h r ó ż n y m i d r o g a m i r e z u l ­ t a t ó w . N i e j e d n o k r o t n i e trzeba w y j a ś n i ć , czy badacze r e p r e z e n t u j ą c y r ó ż ­ ne orientacje teoretyczne b a d a j ą t e n sam przedmiot czy i n n y . T a k czy inaczej istnieje k o n i e c z n o ś ć p o r ó w n y w a n i a ze s o b ą r ó ż n y c h t e o r i i e t n o logicznych. W 1 p o ł o w i e X X w . kwestie te m o ż e z p e r s p e k t y w y czasu są niecoprostsze. W t y m okresie w w i ę k s z o ś c i europejskich ś r o d o w i s k etnologiczn y c h k r ó l o w a ł y teorie ewolucjonistyczne. Teorie s z k o ł y k u l t u r o w o - h i s t o r y c z ñ e j , w t y m teoria k r ę g ó w k u l t u r o w y c h , r o z w i j a ł y s i ę g ł ó w n i e w Niemczech, A u s t r i i i Szwajcarii, podczas gdy w k r a j a c h anglosaskich. p o w s t a ł f u n k c j o n a l i z m . Dyskusje m i ę d z y przedstawicielami r ó ż n y c ł i orientacji b y ł y rzadkie. W i e l o k r o t n i e h i s t o r y c y e t n o g r a f i i zastanawiali się na p r z y k ł a d nad stosunkiem f u n k c j o n a l i z m u B r o n i s ł a w a Malinow¬ skiego do s z k o ł y k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j O. Schmidta. O t ó ż w latach 30-tych B . M a l i n o w s k i atakuje ostro s z k o ł ę k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n ą m . i n . w h a ś l e culture . Ze znanych m i relacji u c z e s t n i k ó w jego s e m i n a r i ó w ( L . M a i r , R. F i r t h , I . Schapera) m o ż n a w n o s i ć , że nie szczędził jej z ł o ś l i ­ w y c h ocen k r y t y k u j ą c z a ł o ż e n i a metodologiczne. S ą d z i ł , że p o s z u k i w a n i a i rekonstrukcje h i s t o r y c z n y c h p r o c e s ó w etnicznych i k u l t u r o w y c h na podstawie m a t e r i a ł u etnograficznego są nienaukowe i b e z w a r t o ś c i o w e . Odrzuca je w całości pod zarzutem, że w y n i k i b a d a ń nie m o g ą b y ć w e r y - ZOFIA SOKOLEWICZ 4 s ' i j j j i j | 6 I 4 J . S z a c k i , Historia myśli socjologicznej, Warszawa 1981, t. 1, s. 27. 5 K . D o b r o w o l s k i , Zagadnienia metodologii nauk w Polsce w dobie Od­ rodzenia, Warszawa 1953; t e n ż e , Dwa studia nad powstaniem kultury ludoweř w Karpatach Zachodnich, [w:] Studia historyczne ku czci Stanisława Kutrzeby,. t. 2, K r a k ó w 1938, s. 181-246, mapa 1. ' B. M a l i n o w s k i , Culture, Encyclopaedia of the social sciences, t. IV„ New York 1931, s. 621-646. л �13 PODSTAWOWE MODELE NAUKI f i k o w a n e . W y d a j e się, że n i g d y nie dochodzi jednak do d y s k u s j i m i ę d z y s z k o ł a m i . N a temat k o n k r e t n y c h b a d a ń , w b o g a t y m d o r o b k u M a l i n o w ­ skiego o d n o t o w u j e m y szereg recenzji r ó ż n y c h prac, od E. D u r k h e i m a , G. F r a z e r a , po a r t y k u ł y o d n o s z ą c e się do pograniczy j ę z y k o z n a w s t w a , p r a w a , e k o n o m i i , psychoanalizy. W ś r ó d t y c h prac znajduje się zaledwie jedna w s k a z u j ą c a na ś l a d d y s k u s j i nad z a ł o ż e n i a m i epistemologicznymi i n n y c h szkół w etnologu. Jest to The Life of Culture przygotowana w s p ó l n i e z G. E l l i o t S m i t h e m , (?) H e r b e r t e m , J. Spindenem i A l e k s a n ­ d r e m Goldenweiserem. 7 8 9 M o ż e dalsze poszukiwania z w i ą z a n e z w y d a n i e m Dzieł wszystkich Malinowskiego pozwolą nam ustalić dokładniej z k i m dyskutował, a kogo p o m i j a ł on milczeniem (w d r u k u ) . Jak w y n i k a z dotychczasowych u s t a l e ń , to do d y s k u s j i m i ę d z y przedstawicielami obu szkół n i e dochodzi, g d y ż jedna dla d r u g i e j j a k b y nie istnieje Stanowiska i c h p r z e d s t a w i ­ c i e l i są nie do pogodzenia. P r o b l e m y genetyczno-historyczne s f o r m u ł o ­ wane przez O. Schmidta nie d a d z ą się p r z e t ł u m a c z y ć na j ę z y k f u n k c j o n a l i z m u . N i e istnieje w i ę c p r o b l e m k o m u n i k o w a n i a się czy p r z e k ł a d u z jednego j ę z y k a na d r u g i . N a w e t w y k o r z y s t y w a n i e m a t e r i a ł ó w zebra­ n y c h w tak r ó ż n y c h konwencjach pozostaje pod z n a k i e m zapytania c h o ć ­ b y z tego p o w o d u , że nie z a w i e r a j ą one n i e z b ę d n y c h dla d r u g i e j strony informacji. 10 Te t r u d n o ś c i potencjalnego k o m u n i k o w a n i a się p o w s t a j ą z p o w o d u p r z y j ę c i a przez k a ż d ą ze stron i n n y c h p y t a ń badawczych, i n n y c h m e t o d analizy m a t e r i a ł u i wreszcie — i n n y c h z a ł o ż e ń o charakterze n a u k i , i n ­ nego m o d e l u n a u k i . O. W . S c h m i d t optuje za h i s t o r y c z n y m , h u m a n i s ­ t y c z n y m m o d e l e m etnologii. M a l i n o w s k i p r z y j m u j e p o z y t y w i s t y c z n y m o ­ d e l science i buduje e t n o l o g i ę , a p o t e m a n t r o p o l o g i ę s p o ł e c z n ą jako n a u k ę w sensie ś c i s ł y m . Etnologia i etnografia polska okresu m i ę d z y w o j e n n e g o p o z o s t a w i ł a n a m w spadku i n t e r e s u j ą c y i nie zawsze dziś doceniony, dorobek teore­ t y c z n y . W s z a k ż e k a ż d y z p r o f e s o r ó w tego okresu p o z o s t a w i ł po sobie ' B. M a l i n o w s k i , recenzja z: D u r k h e i m , E . , Les formes élémentaires de la vie religieuse, „Folk-lore", vol. 24: 1913, s. 525-531. • В . M a l i n o w s k i , Is humanism dead? recenzja z. F r a z e r, J . G., Publii Ovidii Nasonis Fastorum Libri Sexi: The fasti of Ovid, „Naturę", vol. 125: 1939, s. 847-849. » G . E . S m i t h , B. M a l i n o w s k i , H . J . S p i n d e n, A . G o l d e n w e i s e r , Culture — the Diffusion controversy, London 1928. B . M a l i n o w s k i , Dzieła wszystkie, t. 1-3, Warszawa 1979 i n. Należy tylko wyrazić żal, że dane zawarte w pierwszych tomach nie zawierają nowych ustaleń dotyczących twórczości Malinowskiego. Tradycja ustna przekazuje opinie zwolenników szkoły kulturowo-historycznej o funkcjonalizmie i Malinowskim porównując ten kierunek do dziennikarstwa (J. Manugiewicz); też A . R. R a d с 1 i f f e - В r o w n, Method in social anthropo­ logy, Chicago 1958. 1 0 1 1 �14 ZOFIA SOKOLEWICZ I 1 12 i n n ą , o r y g i n a l n ą p r o p o z y c j ą m e t o d o l o g i c z n ą : S. P o n i a t o w s k i , K . M o ­ s z y ń s k i , E. F r a n k o w s k i , J. C z e k a n o w s k i , B a u d o u i n de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z - J ę d r z e j e w i c z o w a , J. S. B y s t r o ń , K . D o b r o w o l s k i , p o ­ m i j a j ą c t u uczonych p o k r e w n y c h n a u k (S. Czarnowski, L . K r z y w i c k i ) l u b m ł o d s z y c h badaczy (J. O b r ę b s k i , K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a ) . C. B a u ­ d o u i n de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z o w a p r ó b u j e w jednej z p u b l i k a c j i * d o k o n a ć p r z e g l ą d u o w y c h p r o p o z y c j i t r a k t u j ą c je tak, j a k b y się u z u p e ł ­ n i a ł y . Dziś w i d z i m y , że n i e ł a t w o b y ł o je d o d a ć do siebie. K a ż d y z t y c h n u r t ó w w y k o r z y s t u j e m y dziś j a k b y oddzielnie, i c h losy c z e k a j ą jeszcze na w y c z e r p u j ą c e opracowanie h i s t o r y k a n a u k i . W i e m y jednak, ż e za­ r ó w n o d r u k o w a n e nieliczne p o l e m i k i j a k i t r a d y c j a ustna w s k a z u j ą na poszukiwanie przez k a ż d e g o z w y m i e n i o n y c h w y ż e j badaczy swoich w ł a s ­ n y c h , r ó ż n i ą c y c h i c h d r ó g . Te p r ó b y nie d o p e ł n i a j ą się, c h o ć ł ą c z n i e t w o r z ą bardzo r ó ż n o b a r w n y obraz z a i n t e r e s o w a ń polskiej etnografii o k r e ­ su m i ę d z y w o j e n n e g o . Do zerwania ciągłości t r a d y c j i n a u k o w e j w etnologii polskiej p r z y ­ c z y n i ł y się w d u ż e j mierze nie t y l k o w o j n a i ś m i e r ć l u b emigracja c z ę ś c i p r o f e s o r ó w . M a w t y m s w ó j u d z i a ł r ó w n i e ż dyskusja na t e m a t stosowa­ nia metod m a t e r i a l i z m u dialektycznego i historycznego jako j e d y n i e pewnych naukowo i zapewniających właściwe w y n i k i b a d a ń . Programy budowane zgodnie z t y m i metodami l u b z b l i ż a j ą c e się do n i c h e l i m i n o ­ w a ł y w i ę k s z o ś ć p y t a ń s t a w i a n y c h przez e t n o g r a f i ę okresu m i ę d z y w o j e n ­ nego. Najbardziej o b r o n n ą r ę k ą w y s z ł a z okresu p i e r w s z y c h 10 lat p o I I w o j n i e ś w i a t o w e j orientacja s o c j o l o g i z u j ą c a n a w i ą z u j ą c a do r o z b u d o 13 14 15 1 6 17 18 1 2 0 2 1 ** S. P o n i a t o w s к i, O pochodzeniu i praojczyźnie Ariów, [w:] Wiedza o Pol­ sce, t. 1, Warszawa 1932. K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t. 1-2, cz. 1-2, K r a k ó w 1925¬ 1939. E . F r a n k o w s k i , Sztuka Ludowa, ,[w:] Wiedza o Polsce, t. I I I , Warsza­ wa 1935. " J . C z e k a n o w s k i , Wstęp do historii Słowian, L w ó w 1927. i«C. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewic z o w a , Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, Wilno 1929. " J . S. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warszawa 1947. K . D o b r o w o l s k i , Dzieje kultu św. Florjana w Polsce do połowy XVI w., Warszawa 1923; t e n ż e ; Zagadnienie kultury, {w:] Kalendarz Ilustrowany Ku­ riera Codziennego na rok 1937, R. 10, K r a k ó w 1936, s. 68-71; t e n ż e , Ze studiów nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław 1968. »C. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewic z o w a , Materiał naukowy i przedmiot etnologii, „Lud", t. X X I I : 1923. » Najtrafniejszym, choć (a może dlatego) najkrótszym opracowaniem historii etnografii polskiej, jest: А. К u t r z e b i a n к a, Rozwój etnografii i etnologii w Pol­ sce, K r a k ó w 1949. Tradycja ustna nie jest wykorzystywana w pracach nad historią etnografii polskiej. Wydaje się jednak, że maleńka próba, jaką zrobiłam wykorzystując ją w artykule o J . S. Bystroniu, wypadła zachęcająco, por. Z. S o k o l e w i c z , Bystronia kultura „otwarta", „Kultura", 9 V I I 1972. 1 1 1 4 1 8 ! 2 1 �15 PODSTAWOWE MODELE NAUKI 22 wanego po w o j n i e p r o g r a m u K . D o b r o w o l s k i e g o , a t a k ż e w y w o d z ą c e się r ó w n i e ż z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o p r ó b y K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j . Przez w y e l i m i n o w a n i e p e w n y c h k i e r u n k ó w i t r a d y c j i doszło do c z ę ś c i o w e g o ujednolicenia postaw i metod badawczych. D o w o d e m tego są publikacje z lat 1953-1970. F u n k c j o n a l i z m w zasadzie nie z n a l a z ł k o n ­ t y n u a t o r ó w w Polsce poza osobą A . W a l i g ó r s k i e g o i mało znaczącymi p r ó b a m i k i l k u badaczy m ł o d s z e g o pokolenia , ś w i a d o m y c h , że k i e r u n e k ten przechodzi k r y z y s , a nie d a j ą c y c h propozycji jego p r z e k s z t a ł c e n i a . S t r u k t u r a l i z m zapowiadany w etnografii n i e ś m i a ł o w 1960 r. Smutkiem tropików r o z w i j a się faktycznie od 1972 r. M i m o w i ę c w i e l u i n d y w i d u ­ a l n y c h i o r y g i n a l n y c h p r ó b ( w ś r ó d k t ó r y c h n a l e ż y w y m i e n i ć dyskusje z lat 1947-1948 w P T L ) etnologia polska nie cierpi na nadmierne z r ó ż ­ nicowanie postaw badawczych. Dopiero koniec lat 70-tych p r z y n o s i , niewielkie z r e s z t ą , ożywienie teoretyczne. Zapewne t e ż d u ż ą r o l ę w u ś w i a d o m i e n i u ^ ś o b i e przez e t n o g r a f ó w polskich w a g i p r o b l e m ó w teore­ t y c z n y c h o d g r y w a synteza etnografii p o l s k i e j n i e z a l e ż n i e od tego, k t o ją j a k ocenia. U p r z y t a m n i a ona w s z y s t k i m , na jakie p y t a n i a udzielono odpowiedzi i czy są to odpowiedzi z a d o w a l a j ą c e , u ł a t w i a zobaczenie t y c h spraw, k t ó r y m i się nie zajmowano l u b zajmowano w nie dość s t a r a n n y s p o s ó b , p y t a ń , k t ó r y c h nie postawiono, a m o ż n a b y ł o je p o s t a w i ć . B i b l i o 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 » K . D o b r o w o l s k i , Drogi rozwoju etnografii polskiej, jej obecne zadania, metody i związki z innymi naukami, „Etnografia Polska", t. 1: 1958, s. 72-83. K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a (red.), Pomoc wzajemna i współdziałanie w kulturach ludowych, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. V I I I - L X : 1951, oraz. inne zawarte w tym tomie artykuły na temat tradycji współdziałania na wsi pol­ skiej. A. W a l i g ó r s k i , Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa 1973. ИМ. Trawińska-Kwaśniewska, Zagroda chłopska, Wrocław 1968; Z. S o k o l e w i c z , Analiza funkcjonalno-strukturalna zmian kulturowych w spo­ łeczności chłopskiej, [w.] K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a (red.), Zmiany kultury chłopskiej, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1973, s. 51-73: t e j ż e , O nie­ których ograniczeniach funkcjonalizmu-strukturalizmu w tłumaczeniu zmiany kul­ turowej, „Etnografia Polska", t. X I I I : 1969, z. 1, s. 25-43; K . K w a ś n i e w i c z o w a , Doroczne i rodzinne zwyczaje na tle współczesnych przeobrażeń wsi podkrakow­ skiej. Studium wsi Niegoszowice w woj. krakowskim, Wrocław—Warszawa—Kra­ k ó w 1979. « ¡ I . J a r v i e , Revolution in anthropology, London 1964. / Tłumaczenie pierwszej pracy С. Lévi-Straussa na język polski ukazało s i ę w 1960 r. (Smutek tropików), a następne prace ukazały się dopiero w 1968 r. (Tote­ mizm i Rozmowy z C. LéviStraussem). Myśl Nieoswojoną wydano w 1969 r. Znany z oryginałów swoich prac w środowisku naukowym nie budził szczególnych dys­ kusji aż do początku lat 70-tych. Por. też Z. S o k o l e w i c z , T. D r e w n o w ­ s k i , Dzicy i cywilizowani, z profesorem C. Lévi-Straussem rozmawiają...", „Poli­ tyka", 4 V I I 1964. » Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, pod red. M. Biernackiej, B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, A . Kutrzeba-Pojnarowej, W. Paprockiej, Wrocław— Warszawa—Kraków—Gdańsk 1976 (t. 1), 1981 (t. 2). ! 3 M i 7 �— Г : 36 - - ZOFIA SOKOLEWICZ g r a f í a syntezy u j a w n i a natomiast znakomicie fakt, że m a t e r i a ł y zbierane w o k r e ś l o n y m celu m o g ą nie z a w i e r a ć (i n a j c z ę ś c i e j nie z a w i e r a j ą ) i n ­ f o r m a c j i n i e z b ę d n y c h dla realizacji innego celu badawczego. Sprawa p o r ó w n y w a n i a r ó ż n y c h orientacji badawczych staje się r ó w n i e ż i z tego powodu s p r a w ą ważną. P o r ó w n y w a n i e czegokolwiek w y m a g a znalezienia w s p ó l n e g o m i a n o w ­ nika. Ustalenie go w celu p o r ó w n y w a n i a t e o r i i w y m a g a oderwania się od etnologii i z w r o t u k u t e o r i i n a u k i . P r z y c z y n z r ó ż n i c o w a n i a w s p ó ł c z e s n e j n a u k i poszukujemy u t a r t ą d r o ­ g ą w zasadniczej r o z b i e ż n o ś c i p o g l ą d ó w na i s t o t ę ś w i a t a i i s t o t ę poznania u Platona i Arystotelesa, ewentualnie s i ę g a m y do ź r ó d e ł r ó ż n i c w nauce n o w o ż y t n e j , t j . do Kartezjusza i Bacona. I w y d a j e się, że nie dość — w k a ż d y m razie na gruncie etnografii — starannie analizujemy to, co z d a r z y ł o się w filozofii po Kancie, jako reakcja na i d e a l i z m heglowski. A dzisiejsze k i e r u n k i w etnologii t k w i ą s w y m i k o r z e n i a m i w z r ó ż n i c o ­ w a n i u postaw poznawczych p o w s t a ł y m w k o ń c u X V I I I i w X I X w . N a w i ą z u j ą p r z e c i e ż do neokantyzmu, p o z y t y w i z m u , m a r k s i z m u oraz fe­ n o m e n o l o g i i ! egzystencjalizmu. 2 9 W p ł y w y n e o k a n t y z m u na e t n o l o g i ę ś w i a t o w ą u j a w n i ł y się w postaci zafascynowania p r o p o z y c j a m i E. Cassirera , przedstawiciela s z k o ł y marb u r s k i e j . Znacznie silniejsze są w p ł y w y d r u g i e j odnogi tego k i e r u n k u , t j . s z k o ł y b a d e ń s k i e j . M o d e l n a u k i humanistycznej p r o p o n o w a n y przez W.. Windelbanda i H . R i c k e r t a r o z w i n i ę t y przez W . D i l t h e y a z o s t a ł wszak­ że p r z y j ę t y przez O. W . Schmidta. W i n n e j nieco w e r s j i zaakceptowany b y ł poprzez prace M . Webera, a p o ś r e d n i o przez s z k o ł ę c h i c a g o w s k ą . R e p r e z e n t o w a ł go F . Znaniecki. Modele socjologii i etnologii h u m a n i s ­ tycznej w y w o d z ą się w p r o s t ze s z k o ł y b a d e ń s k i e j i chicagowskiej. Z r ó w n ą j e d n a k ż e siłą na utworzenie m o d e l u n a u k i X I X w . oddzia­ ł y w a ł p o z y t y w i z m . Jego znaczenie dla etnologii polega nie t y l k o na t y m , że b y ł filozofią ewolucjonizmu. Istotne o k a z a ł y się w p ł y w y przede w s z y s t ­ k i m tzw. pozytywizmu I I , czyli empiriokrytycyzmu. Pozytywizm w y ­ w a r ł silny w p ł y w na E. D u r k h e i m a , a w i ę c p o ś r e d n i o na c a ł e pokolenie e t n o l o g ó w pierwszych dwudziestu — t r z y d z i e s t u lat X X w . B . M a l i n o w ­ ski o d z i e d z i c z y ł k o n c e p c j ę n a u k i nie t y l k o po E. D u r k h e i m i e — n i e ­ w ą t p l i w i e jeszcze z rodzinnego K r a k o w a w y w i ó z ł w p ł y w y e m p i r i o k r y t y c y z m u . Wszyscy badacze, k t ó r z y sądzili, że etnologia jest n a u k ą 30 3 1 ' i f I, I " Z . S o k o l e w i c z , Szkoły i kierunki w etnografii polskiej (do 1939 г.), {w:] Historia etnografii polskiej, pod red. M. T e r l e c k i e j , Wrocław—Warszawa—Krak ó w 1973, s. 115-169; M. F r a n k o w s k a , Etnografia polska po 1939 г., tamże, nie wyczerpują zagadnienia. Sprawa nie została dostatecznie przebadana przez historyka nauki. «° E . C a s s i r e r , Esej o czowieku, Warszawa 1974. |l J 4 I ! �17 PODSTAWOWE MODELE NAUKI {science), a nie t y l k o s z t u k ą (art) musieli w t y c h czasach o p o w i e d z i e ć się po stronie p o z y t y w i z m u l u b m a r k s i z m u . I aż do lat 50-tych X X w . w et­ nologii polskiej p r z e w a ż a ł y zdecydowanie w p ł y w y p o z y t y w i z m u . M o ż n a b y z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że f a k t y c z n i e - s ą one silne do dziś dnia . 3 2 J e d n a k ż e neokantyzm, p o z y t y w i z m , m a r k s i z m , ż e b y w y l i c z y ć n a j ­ silniejsze orientacje 2 p o ł o w y i p o c z ą t k ó w X X w., p o m i j a j ą c drobniejsze, m n i e j oryginalne, choć i n t e r e s u j ą c e dla etnologa, j a k na p r z y k ł a d t z w . m e t a f i z y k ę i n d u k c y j n ą W . W u n d t a , nie w y c z e r p a ł y wachlarza m o ż l i w y c h r o z w i ą z a ń sporu o r z e c z y w i s t o ś ć , o zasady teoriopoznawcze, o r e a l n o ś ć ducha i miejsce dla niego w r z e c z y w i s t o ś c i . Dlatego n a l e ż y t u w s p o m n i e ć jeszcze f e n o m e n o l o g i ę i 'egzystencjalizm. Ta pierwsza orientacja istotna jest do dziś dnia W etnologii — od Husserla w y w o d z i m y b o w i e m M . E l i a dego, R. Otta, s z k o ł ę u t r e c h t s k ą w fenomenologii z a s ł u ż o n ą dla b a d a ń religioznawczych z jej i s t o t n y m i w p ł y w a m i na inne d y s c y p l i n y nawet na tak o d l e g ł e , j a k np. geografia . Natomiast t r u d n o jest m ó w i ć o w p ł y ­ w a c h egzystencjalizmu w etnologii z w ł a s z c z a polskiej. Jest to jeszcze jeden' p r o b l e m dla h i s t o r y k a n a u k i . 3 3 3 4 R o z w a ż a n i a na temat r ó ż n y c h modeli n a u k i p u b l i k o w a ł w „ E t n o ­ g r a f i i P o l s k i e j " po raz pierwszy n i e o d ż a ł o w a n y G e r h a r d K l o s k a j u ż w 1975 r . A r t y k u ł ten, jak się zdaje, nie m i a ł szerszego o d d ź w i ę k u . Ja sama na posiedzeniu K o m i t e t u N a u k Etnologicznych P A N w czerwcu 1979 r. w y g ł o s i ł a m referat pt. „ P o d s t a w o w e modele n a u k i a s p o s ó b u p r a ­ w i a n i a etnologii w Polsce". Z a m i e r z a ł a m w s k a z a ć w n i m na p r z y c z y n y p e w n y c h t r u d n o ś c i w k o m u n i k o w a n i u się badaczy m i ę d z y sobą, na po­ s ł u g i w a n i e się przez n i c h r ó ż n y m i j ę z y k a m i n a u k o w y m i , stawianie sobie r ó ż n y c h p y t a ń . S ą d z ę , że m i m o t y c h t r u d n o ś c i w p r z y n a j m n i e j j e d n y m momencie p o r ó w n y w a n i e ze s o b ą r ó ż n y c h k i e r u n k ó w badawczych jest konieczne. W t e d y mianowicie, gdy f o r m u ł u j e m y p y t a n i a badawcze i za­ s t a n a w i a m y się, w j a k i s p o s ó b na nie o d p o w i e d z i e ć , j a k ą p r o c e d u r ę ba­ dania p r z y j ą ć . 3 5 Z tego p o w o d u do uniwersyteckiego p r o g r a m u t e o r i i k u l t u r y obowią- » Chciałabym wykazać to w cz. I I tego artykułu poddając analizie niektóre współczesne prace etnologów polskich Myślę, że wskazał na ho też P. S z t o m p k a , Metoda funkcjonalna w socjologii i antropologii społecznej. Studium analityczne, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1971; t e n ż e , Teoria i wyjaśnienie, z me­ todologicznych problemów socjologii, Warszawa 1973, и А. С. M. J a n s e n, A phenomenological orientation in the spatial sciences? Amsterdam 1980 (materiały powielane z konferencji organizowanej w kwietniu 1980 r. przez Uniwersytet Warszawski i Uniwersytet w Amsterdamie, archiwum K a ­ tedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego). M C . L é v i - S t r a u s s , Smutek tropików, Warszawa 1968, s. 57 n. Można przypuszczać, że przez pewien czas C. Lévi-Strauss pozostawał pod urokiem egzys­ tencjalizmu. Trudno sądzić jednak, by zostawiło to trwały ślad w jego pracach. G. K l o s k a , Trzy modete nauk społecznych, „Etnografia Polska", t . X I X : 1975, z. 2, s. 109-137. 8 5 2 _ Etnografia Polska t. 28/2 �f J 18 ZOFIA SOKOLEW1CZ i j jł I I ' ¡ I | I I ż u j ą c e g o s t u d e n t ó w etnografii w Warszawie wprowadzono od 1978 r . r o z w a ż a n i a na temat modeli n a u k i , a z w ł a s z c z a m o d e l i n a u k s p o ł e c z n y c h , Niniejszy szkic jest s k r ó t e m n a j w a ż n i e j s z y c h p u n k t ó w tego p r o g r a m u . J e ż e l i jest wiele etnologicznych t e o r i i k u l t u r y to czy m o ż n a p o r ó w n y w a ć je m i ę d z y s o b ą ? Jak to r o b i ć ? Czy m o ż n a p o r ó w n y w a ć r e z u l t a t y b a d a ń , w k t ó r y c h p o d s t a w o w y m p o j ę c i e m jest „ w y t w ó r k u l t u r o w y " ( K . Mo¬ s z y ń s k i ) , „ f a k t h i s t o r y c z n y " ( K . Dobrowolski), „ i n s t y t u c j a " ( B . M a l i n o w ski), „ z n a c z e n i e " i „ s t r u k t u r a " (C. L é v i - S t r a u s s ) ? C z y te j e d n o s t k i t a k ­ sonomiczne o d p o w i a d a j ą w r z e c z y w i s t o ś c i t e m u samemu? A co m o ż n a powiedzieć o innych pojęciach tych teorii ? Koncepcja modelu n a u k i u m o ż l i w i a p o r ó w n a n i e ze s o b ą r ó ż n y c h t e o r i i t w o r z ą c dla n i c h rodzaj w s p ó l n e g o m i a n o w n i k a . W filozofii i socjol o g i i n a u k i napisano na t e n temat j u ż dość d u ż o . P o r ó w n u j ą c ze s o b ą sposoby p o s t ę p o w a n i a r ó ż n y c h uczonych, w t y m r ó w n i e ż t y c h , k t ó r y c h p o s t ę p o w a n i e s t a ł o się w z o r e m , modelem dla i n n y c h — j a k np. opisany przez G. K l o s k ę , E. D u r k h e i m , M . Weber czy G. M y r d a l — m o ż n a d o j ś ć do w n i o s k u , że k a ż d y z badaczy b u d u j ą c s w o j ą t e o r i ę m u s i o d p o w i e d z i e ć na k i l k a p o d s t a w o w y c h p y t a ń . Odpowiedzi na nie są w s k a ź n i k i e m na t o , j a k i m modelem n a u k i dany badacz p o s ł u g u j e s i ę w swojej pracy. A w i ę c przede w s z y s t k i m m u s i u s t a l i ć , czy p r z y j m u j e z a ł o ż e n i e - o j e d n o ś c i p r z e d m i o t u n a u k i i w konsekwencji, czy o d r ó ż n i a n a u k ę od s z t u k i czy nie? Czy p r z y j m u j ą c t e z ę o j e d n o ś c i n a u k i p r z y j m u j e za w z ó r do n a ś l a ­ dowania n a u k i eksperymentalne? Jak o k r e ś l a r e l a c j ę m i ę d z y p r z e d m i o ­ t e m a p o d m i o t e m badania? Czy na p r z y k ł a d przedmiot badania istnieje n i e z a l e ż n i e od badacza, k t ó r y poznaje go p a t r z ą c się n a ń niejako z d y s ­ tansem czy t e ż m a m y t u do czynienia ze ścisłą z a l e ż n o ś c i ą p r z e d m i o t u i podmiotu? Co stanowi ź r ó d ł o poznania: dane empiryczne, dane obserwa­ cyjne, nasze p r z e ż y c i a , odczucia czy inne jeszcze f o r m y ? Jak się p r z e d ­ stawia relacja m i ę d z y t e o r i ą a o b s e r w a c j ą ? Czy w t e o r i i m o g ą z n a l e ź ć się dane, k t ó r y c h nie m a w obserwacji? J a k i t y p w y j a ś n i a n i a p r z y j m u j e dany autor (przez o d w o ł a n i e się do p r a w o g ó l n y c h l u b s t a t y s t y c z n y c h ustalanie miejsca elementu w systemie, o k r e ś l a n i a s t r u k t u r y z j a w i s k a etc.)? Czy autor w y r ó ż n i a w r z e c z y w i s t o ś c i poznawanej r ó ż n e p o z i o m y zorganizowania l u b d o s t ę p n o ś c i obserwacji (poziom obserwowalny versus nieobserwowalny) etc? Jakie są podstawowe p o j ę c i a j ę z y k a danej t e o r i i (jednostka taksonomiczna, rozumienie czasu, przestrzeni etc.)? W j a k i s p o s ó b sprawdza się t e o r i ę ? K i e d y u w a ż a się j ą za p r a w d z i w ą , a k i e d y m o ż*n aM.o dPr zoul cai ćn уj ąi, jako Knowing n i e pand r a w dbeing, z i w ą ?London 1969; E . А. В u r 11, The meta­ physical ofy m modern science, k London n , Philosophical P r z y foundations szczegółow rozbiorze r y t y c z n y1926; m kTa .ż dB e je nzt o analizowanych 3 6 3 7 • l ] • J I i l < ' ! foundations of the three sociologies, London 1980; M. H о 11 i s, Philosophical thoughts on social action, Edinburgh, 1979. K l o s k a , op. cit., s. 109 n 3 7 Models • of man» '•) 1 ¡ : �19 PODSTAWOWE MODELE NAUKI t e o r i i trzeba p o s t a w i ć znacznie w i ę c e j s z c z e g ó ł o w y c h p y t a ń . P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć wspomniane w y ż e j o m ó w i e n i e K i o s k i l u b tego samego auto­ ra egzegeza Totemizmu C. L é v i - S t r a u s s a . U z n a ł a m jednak, że w y l i c z o ­ ne w y ż e j p y t a n i a p o z w a l a j ą na uzyskanie i n f o r m a c j i w y s t a r c z a j ą c y c h do odpowiedzi na p y t a n i e , z j a k i m modelem n a u k i m a m y w k o n k r e t n y m p r z y p a d k u do czynienia, j a k i e są z a ł o ż e n i a teoriopoznawcze danego ba­ dacza. 3 8 3 9 W ś l a d za t e o r e t y k a m i n a u k i m o ż n a w y r ó ż n i ć n a s t ę p u j ą c e , podsta­ w o w e jej modele: klasyczny p o z y t y w i s t y c z n y , realistyczny i k o n w e n c j o ­ n a l n y (wszystkie zbudowane p r z y z a ł o ż e n i u j e d n o ś c i ś w i a t a i j e d n o ś c i nauki). Z a k ł a d a j ą c jednak o d m i e n n o ś ć h u m a n i s t y k i od n a u k i sensu stricto trzeba w z i ą ć pod u w a g ę n i e k t ó r e c h o ć b y z w ł a ś c i w y c h dla tego u j ę c i a modeli, a to m o d e l h u m a n i s t y k i r o z u m i e j ą c e j i fenomenologiczny. . I. P O Z Y T Y W I S T Y C Z N Y MODEL N A U K I O p o z y t y w i z m i e w filozofii i o d p o w i a d a j ą c y m m u m o d e l u n a u k i na­ l e ż y m ó w i ć ze ś w i a d o m o ś c i ą t r w a n i a tej o r i e n t a c j i od 150 lat, w jej r ó ż ­ n y c h fazach i odmianach. S p r a w i a to, że klasyczny p o z y t y w i z m Comte'a niewiele m a w s p ó l n e g o i r ó ż n i się bardzo od p o z y t y w i z m u I I (empirio­ k r y t y c y z m u ) czy n e o p o z y t y w i z m u k o ł a w i e d e ń s k i e g o . N i e m n i e j jednak w y d a j e się, że podstawowe cechy tego, co n a z y w a m y p o z y t y w i s t y c z n y m modelem n a u k i , są w z g l ę d n i e t r w a ł e do dziś. Model ten n a j p e ł n i e j chyba relacjonuje C. G. H e m p e l . Z b u d o w a n y on z o s t a ł na z a ł o ż e n i u , że n a u k a u m o ż l i w i a zdobywanie p r z e w i d y w a ń (to jest j e j celem) i t y m s a m y m w y j a ś n i a ś w i a t . Jest to m o ż l i w e d z i ę k i s k o n s t r u o w a n i u t e o r i i s k ł a d a j ą ­ cych się z t w i e r d z e ń o g ó l n y c h o k r e ś l a j ą c y c h s t a ł e stosunki m i ę d z y ele­ m e n t a m i r z e c z y w i s t o ś c i . T w i e r d z e n i a te, zwane też p r a w a m i , u m o ż l i w i a j ą p r z e w i d y w a n i e zjawisk o d k r y w a n y c h na drodze systematycznej obserwa­ cji i eksperymentu. 4 0 W y j a ś n i e n i e polega w i ę c na w y k a z a n i u , że badane „ c o ś " jest k o n k r e t ­ n y m przypadkiem tych regularności, przypadkiem działania prawa ogól­ nego. Może b y ć w i ę c przewidziane r ó w n i e ż w p r z y s z ł o ś c i . Istotne jest, że p r a w d a o w y c h t w i e r d z e ń nie jest po p r o s t u koniecz­ n o ś c i ą l o g i c z n ą , nie m o ż e b y ć t e ż znana a priori. M u s i b y ć sprawdzona na drodze obserwacji i eksperymentu, j e d y n y c h ź r ó d e ł p e w n e j i n i e p o d ­ w a ż a l n e j w i e d z y empirycznej. E k s p e r y m e n t i obserwacja s ą t e ż n a r z ę ­ dziem wszelkich t w i e r d z e ń , jeżeli m a j ą m i e ć one charakter n a u k o w y . N a u k a nie musi, a n a w e t nie p o w i n n a s i ę g a ć w g ł ą b l u b poza z j a w i s ­ ka d o ś w i a d c z a n e przez c z ł o w i e k a w poznaniu z m y s ł o w y m . O d e j ś c i e o d " K l o s k a , op. cit. »» K ł o s к a, Totemizm C. Lévi-Straussa, „Lud", t. 67: 1974. «• C. H e m p e l , Metodologia nauk przyrodniczych, Warszawa Philosophy of natural science, Englewood Cliffs 1966. 1968; tenże, �20 ZOFIA S O K O I E W I C Z i n f o r m a c j i dostarczanych n a m przez z m y s ł y jest zdaniem się na speku­ lacje. T u odnajdujemy ź r ó d ł o a r g u m e n t ó w s k i e r o w a n y c h przez f u n k c j o nalistów przeciwko „spekulacjom szkoły kulturowo-historycznej Moż­ na sądzić, że te same w z g l ę d y k i e r o w a ł y k r y t y k a m i r o d z ą c e j się s z k o ł y k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j , w y w o d z ą c y m i się z k r ę g u e w o l u c j o n i z m u bastianowskiego . To w ł a ś n i e p r z y j ę c i e tego samego m o d e l u n a u k i sprawia, że i s t n i e j ą p o d o b i e ń s t w a p o m i ę d z y e w o l u c j o n i z m e m a f u n k c j o n a l i z m e m , a obydwa k i e r u n k i r ó ż n i ą się zasadniczo od s z k o ł y k u l t u r o w o - h i s t o r y c z ­ nej (gdyby nawet o d r z u c i ć t e o r i ę k r ę g ó w k u l t u r o w y c h , najtrudniejszą do utrzymania). 4 2 43 P o g l ą d y pozytywistyczne na n a u k ę s t a ł y się ź r ó d ł e m oddzielenia tego co u w a ż a n o , że m o ż e b y ć p r z e d m i o t e m poznania naukowego (to jest w drodze e k s p e r y m e n t u i obserwacji i co się da w k o n s e k w e n c j i prze­ w i d z i e ć jako seria n a s t ę p s t w ) , od tego, co jest w y t w o r e m w y o b r a ź n i c z ł o w i e k a , jego uczuciami, t w ó r c z o ś c i ą , poezją, co jest n i e p r z e w i d y w a l n e , co — m ó w i ą c k r ó t k o — jest h u m a n i s t y k ą , inaczej s z t u k ą (ort versus science). W p r z y p a d k u uznania c a ł e j r z e c z y w i s t o ś c i za jeden p r z e d m i o t n a u k i , należało podporządkować sferę humanistyki t y m samym rygorom i pro­ cedurom badawczym, co sferę z w y c z a j o w ą b a d a ń e k s p e r y m e n t a l n y c h . T y m samym g ł ó w n y m k r y t e r i u m prawdziwości teorii winno być empi­ ryczne k r y t e r i u m z g o d n o ś c i z d o ś w i a d c z e n i e m , w n i o s k i z a ś n a l e ż a ł o opie­ r a ć na obserwacji i eksperymencie etc. O t y m , że nie jest to ł a t w e , ś w i a d ­ czą c h o ć b y z a r z u t y kierowane przez u c z n i ó w K . R. P o p p e r a (J. Agassi, E. Gellner, I . Jarvie) p r z e c i w k o antropologii f u n k c j o n a l n e j , k t ó r a i c h zdaniem — m i m o szumnych zapowiedzi — nie z d o ł a ł a s f o r m u ł o w a ć ani jednego p r a w a ściśle o g ó l n e g o . O tej t r u d n o ś c i ś w i a d c z ą chyba r ó w n i e ż w y s i ł k i K . M o s z y ń s k i e g o . C h o ć o b j ą ł on j e d n y m aparatem p o j ę c i o w y m c a ł ą k u l t u r ę , to jednak w p r z y p a d k u i n t e r p r e t a c j i s z t u k i p r ó b o w a ł o d ­ w o ł a ć się do pomocy idei bergsonowskich o d c h o d z ą c w ten s p o s ó b od stosowanego klasycznego m o d e l u pozytywistycznego. C. G. H e m p e l p d k r e ś l a , że w y j a ś n i a n i e p r z y b i e r a w p o z y t y w i s t y c z ­ n y m m o d e l u n a u k i o k r e ś l o n ą s t r u k t u r ę . Jej i s t o t n y m i c z ł o n k a m i są 4 4 4 5 4 1 A. R. R a d c l i f f e Brown, The method in social anthropology, London 1958. 4 2 S. O. S t o i l , Die Entwicklung der Volkerkunde von ihrer Anfangen bis in die Neuzeit, „Mitteilungen der Geographische-Eth.iographische Gesellschaft", Zurich 1917-1918, t. 18, s. 105. « S o k o l e w i c z, op. cit., s. 78; S z a c k i , op. cit., s. 413. �21 PODSTAWOWE MODELE NAUKI 46 eksplanandum i eksplanans : N a eksplanans s k ł a d a j ą się p r a w a o g ó l n e (na k t ó r y c h b r a k l u b t r u d n o ś c i w f o r m u ł o w a n i u u s k a r ż a j ą się zawsze t a k z w a n i h u m a n i ś c i ) i w a r u n k i p o p r z e d z a j ą c e zaistnienie o k r e ś l o n e g o zjawiska. S t a n o w i ą w i ę c one p r z e s ł a n k i w y j a ś n i a n i a . K l a s y c z n y p r z y k ł a d r e a k c j i s ł u p k a r t ę c i w termometrze w ł o ż o n y m do g o r ą c e j w o d y s t a n o w i w a r i a n t w y j a ś n i a n i a z w a n y dedukcyjno-nomologicznym. Ten t y p w y ­ j a ś n i a n i a stosowany b y ł w etnologii szeroko przez M a l i n o w s k i e g o i jego s z c z e g ó ł o w ą a n a l i z ę p r z e d s t a w i ł P. S z t o m p k a . D r u g i m t y p e m w y j a ś ­ niania p o z y t y w i s t y c z n e g o jest i n d u k c y j n o - p r o b a b i l i s t y c z n e (statystycz­ ne). W t y m p r z y p a d k u w eksplanansie zamiast p r a w o g ó l n y c h z n a j d u j ą s i ę statystyczne ( l u b probabilistyczne) generalizacje, a relacja m i ę d z y p r z e s ł a n k a m i a w n i o s k i e m m a charakter indukcyjnego p r a w d o p o d o b i e ń ­ stwa. T e n s p o s ó b w y j a ś n i a n i a b y ł szeroko stosowany w a n t r o p o l o g i i ame­ r y k a ń s k i e j rozdartej od c z a s ó w F . Boasa przez w ą t p l i w o ś c i co do s ł u s z ­ n o ś c i p r z y j ę c i a w badaniu k u l t u r y naukowego (scientific) postępowania czy t e ż raczej w y j a ś n i a n i a historycznego (w sensie r e k o n s t r u k c j i n i e ­ powtarzalnych i nieprzewidywalnych n a s t ę p s t w jednostkowych zdarzeń). W y d a j e się że k u t e m u t y p o w i w y j a ś n i a n i a s k ł a n i a ł a się t z w . k a l i f o r niiska szkoła antropologii a z w ł a s z c z a 2rupa s t a t y s t v k ó w p o d kierun— 47 J tr о o У f 4 8 J Sr J 4 9 kiem H D r i v e r a Z nimi współpracował S K l i m e k u c z e ń Jana Czekanowskiego. Dorobek tego ostatniego jest r ó w n i e ż z naszego p u n k t u widzenia ogromnie i n t e r e s u j ą c y W s z a k ż e m o ż n a b y ł o sądzić że studia w^ Niemczech w okresie ofensywy metodologicznej s z k o ł y k u l t u r o w o h i s t o r v c z n e i a w t v m t e o r i i k r ę g ó w k u l t u r o w y c h F Graebnera ( k t ó r e na r e s z t ę ż v ć i a z a u r o c z y ł y S Poniatowskiego) nrzvciagna Czekanowskiego do tego ś r o d o w i s k a A b v ł o to ś r o d o w i s k o mocno a k c e n ü m c e o d m i e n n o ś ć h u m a n i s t y k i i n a u k i p r z y r o d n i c z y c h , o p t u j ą c e za modelem n a u k i W i n d e l R i c k e r t a Jest to iasne w pracach L Frobeniusa p o s z u k u j ą c e g o w n s t a t e r z n e i i n s t a n c i i ducha" k o n t y n e n t u a f r y k a ń s k i e g o Jacach 5 0 O W S Ъ h s meg -ňř H k t ó r v n L ł wnrost o Ankermanna i F duchu" r ó z n v c h kultur « Graebnera w Zapewne j e d n a k ' f a k t ora że * H e m p e 1, op. cit., s. 403. « S z t o m p k a , op. cit. H . Е. D r i v e r , Cultural Diffusion, {w:] Raoul N a r o l l (wyd.); Main cur¬ rents in cultural anthropology, Englewood Cliffs N. J . 1973. • » S. K l i m e k , Metoda ilościowa w badaniach nad historią kultury, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych", t. 3: 1934, s 57-76; S. K l i m e k , W. M i l ­ k ę , An analysis of the material culture of the Tupi peoples", „American A n t h r opologist", vol. 37: 1935, s. 71-91; S. K l i m e k , Culture element distributions, I : The structure of California Indian Culture, „University of California, Publications in American Archaeology and Ethnology, vol. 37: 1935, s. 1-70*. L . F r o b e n i u s , Kulturgeschichte Áfricas: Prolegomena zu einer historischen Gestaltlehre, Zurich 1933. A. B r o n k , Język teorii religioznawczej O. Schmidta, Lublin 1972; O. W. S c h m i d t , der Ursprung des Gottesidee, Tubingen 1911. ' 4 8 4 6 0 6 1 �22 ZOFIA SOKOLEWICZ Czekanowski b y ł p r z y r o d n i k i e m , że przez a n g i e l s k ą s z k o ł ę b i o m e t r y c z n ą z e t k n ą ł się z a n g i e l s k ą filozofią e m p i r y z m u , w y n i k a , że w swoich p r a ­ cach p r z y j m u j e w y j a ś n i a n i e t y p u indukcyjno-probabilistycznego. Jego z a ł o ż e n i a teoriopoznawcze bliższe s ą zdecydowanie p o z y t y w i z m o w i n i ż niemieckiej filozofii Windelbanda i R i c k e r t a . J e d n a k ż e , z tej r a c j i , że badania jego d o t y c z ą antropologii i etnologii historycznej, p r z e d m i o t e m obserwacji s t a j ą się nie f a k t y historyczne, ale raczej ź r ó d ł a , na podsta­ w i e k t ó r y c h o tej przeszłości w n i o s k u j e m y . O b e c n o ś ć ź r ó d ł a jest w i ę c d e c y d u j ą c y m f a k t e m o prawdzie t e o r i i . W k w e s t i i stosunku do ź r ó d ł a Czekanowski b l i s k i jest bardzo p o g l ą d o m s z k o ł y k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j . Tej w ł a ś n i e szkole z a w d z i ę c z a wszak etnologia europejska (i ś w i a t o w a ) o k r e ś l e n i e podstaw k r y t y k i ź r ó d ł o w e j . Przekonanie, że w ł a ś c i w a me­ toda stanowi g w a r a n c j ę p r a w d z i w y c h r e z u l t a t ó w , w s p ó l n e na p r z e ł o m i e X I X i X X w. pozytywizmowi i n i e k t ó r y m przynajmniej kierunkom h u ­ m a n i s t y c z n y m , jest zapewne c e c h ą c a ł e j epoki. 5 2 Zgodnie z modelem p o z y t y w i s t y c z n e j n a u k i teorie budowane są na podstawie danych e m p i r y c z n y c h . W k l a s y c z n y m p o z y t y w i z m i e obserwa­ cja i dane empiryczne w y p r z e d z a j ą t e o r i ę . Z t y m nie d a j ą c y m się dziś u t r z y m a ć poglądem zrywa już neopozytywizm koła wiedeńskiego i bliski m u K . R. Popper. W etnologii p o g l ą d ten m o ż n a s p o t k a ć jeszcze dziś. nie t y l k o jako podzwonne f u n k c j o n a l i z m u i s c j e n t y z m u (w p e w n y c h o k r e ­ sach) F . Boasa, ale r ó w n i e ż jako p o g l ą d h i s t o r y c z n y c h ( p o z y t y w i s t y c z ­ nych) szkół w etnologii europejskiej, exemplum К . M o s z y ń s k i . W p r z y ­ p a d k u tego ostatniego m a m y do czynienia z w a r i a n t e m p o z y t y w i s t y c z ­ nego m o d e l u n a u k i dostosowanego do r o z w a ż a n i a zjawisk p r z e s z ł y c h . Znane są n a m n a s t ę p s t w a z d a r z e ń historycznych, znane s ą p r a w a o g ó l n e k u l t u r y w y p r o w a d z o n e przez M o s z y ń s k i e g o z m o d e l u j ę z y k a oraz analiz morfologicznych. Zadaniem badacza w tej s y t u a c j i b y ł o odtworzenie p r z e s ł a n e k i s t n i e j ą c e g o stanu na podstawie z n a j o m o ś c i n a s t ę p s t w i p r a w ogólnych. 5 3 M o s z y ń s k i podziela p o g l ą d p o z y t y w i s t ó w na s p o s ó b b u d o w a n i a t e o r i i . Teorie s k ł a d a j ą się z t w i e r d z e ń o w y s o k i m stopniu abstrakcji, k t ó r y c h p r a w d a l u b fałsz m o g ą b y ć stwierdzane t y l k o w drodze systematycznej obserwacji i eksperymentu. Teoria m u s i b y ć zbudowana na o b i e k t y w n i e i s t n i e j ą c y c h faktach. W t e o r i i nie m o ż e z n a l e ź ć się nic ponad to, co uprzednio b y ł o w faktach. R ó w n i e ż ten p o g l ą d jest nie do u t r z y m a n i a w tej c h w i l i . Jego zaprzeczenie w d u ż e j mierze z a w d z i ę c z a m y J. Piagetowi . 5 4 5 2 .... F . G r a e b n e r , Methode der Ethnologie, Heidelberg 1911; O. W. S c h m i d t , MefhOde der Ethnologie, Berlin 1935. » S о к o 1 e w i с z, op. cit., s. 87. " ' J . P i a g e t, Epistemologia i psychologia, Warszawa 1972. 5 �23 PODSTAWOWE MODELE NAUKI II. R E A L I S T Y C Z N Y MODEL NAUKI M a on w i e l e cech w s p ó l n y c h z p o z y t y w i s t y c z n y m . Za jego g ł ó w n e g o przedstawiciela m o ż n a u z n a ć K . Marksa. Realiści u z n a j ą j e d n o ś ć ś w i a t a i j e d n o ś ć p r z e d m i o t u n a u k i . S t ą d m o ż e b r a ł o się tak uporczywe, a dla w i e l u n i e z r o z u m i a ł e p o d k r e ś l a n i e naukowego c h a r a k t e r u ' h u m a n i s t y k i w okresie d y s k u s j i nad m a t e r i a l i z m e m d i a l e k t y c z n y m i h i s t o r y c z n y m w latach 50-tych w Polsce. Zgodnie z z a ł o ż e n i a m i m a t e r i a l i z m u szeroko rozumiana h u m a n i s t y k a z wydzieloną* p o d g r u p ą nauk s p o ł e c z n y c h i na­ u k o sztuce m a w y j a ś n i a ć ś w i a t analogicznie do nauk p r z y r o d n i c z y c h . A w konsekwencji w y j a ś n i a n i a ma p r z e w i d y w a ć n a s t ę p s t w a r ó ż n y c h d z i a ł a ń i z m i e n i a ć ś w i a t . W stosunku do modelu pozytywistycznego zmianie ulega przede w s z y s t k i m k r y t e r i u m p r a w d y . W poprzednim w y ­ p a d k u s t a n o w i ł a je e m p i r i a . Obecnie staje się n i m p r a k t y k a s p o ł e c z n a , z d o l n o ś ć i t r a f n o ś ć stosowania. Podobnie do p o z y t y w i s t ó w realiści s ą d z ą , ż e nauka opiera się na e m p i r i i , jest racjonalna, a poznanie ma charakter o b i e k t y w n y . W k o n s e k w e n c j i na gruncie r e a l i z m u nie ma sporu o cha­ r a k t e r h u m a n i s t y k i . Ona t e ż s ł u ż y z m i e n i a n i u ś w i a t a . Istnieje natomiast mocny, mocniejszy n i ż d a w n i e j , postulat f o r m u ł o w a n i a r ó w n i e ż i na jej g r u n c i e p r a w o g ó l n y c h , z c z y m w i ą ż ą się notowane c z ę s t o w ostatnich t r z y d z i e s t u latach dyskusje n a d . i c h c h a r a k t e r e m . 55 Istotne natomiast r ó ż n i c e m i ę d z y p o z y t y w i z m e m a realizmem w y s t ę ­ p u j ą w sposobie w y j a ś n i a n i a . A b y coś w y j a ś n i ć nie w y s t a r c z y t y l k o w s k a z a ć , ż e owo badane „ c o ś " jest s z c z e g ó ł o w y m p r z y p a d k i e m p r a w a o g ó l n e g o , j a k i e j ś p r a w i d ł o w o ś c i w sposobie n a s t ę p s t w m i ę d z y elementami obserwowanej r z e c z y w i s t o ś c i . Konieczne staje się o k r e ś l e n i e s t a ł y c h z w i ą z k ó w m i ę d z y z j a w i s k a m i , odkrycie u k r y t y c h s t r u k t u r i mechaniz­ m ó w f u n k c j o n o w a n i a . Z n i k a w tej s y t u a c j i w y s u w a n y przez r ó ż n y c h badaczy (Lyons, Radcliffe-Brown) zarzut r e i f i k a c j i k u l t u r y przez etno­ l o g ó w f u n k c j o n a l i s t ó w . B y t ontologiczny posiada nie t y l k o to, co postrze­ g a m y za p o m o c ą naszych z m y s ł ó w . Oznacza to postulowanie istnienia b y t ó w n i e o b s e r w o w a l n y c h i p r o c e s ó w nieobserwowalnych, takich, k t ó ­ r y c h nie j e s t e ś m y ś w i a d o m i , a o k t ó r y c h i s t n i e n i u w n i o s k u j e m y na p o d ­ stawie z a c h o d z ą c y c h s k u t k ó w . A l e d z i ę k i t e m u z a ł o ż e n i u m o ż e m y p r z e j ś ć w badaniu pod p o w i e r z c h n i ę zjawisk, do i c h n a t u r y , do czegoś, co nazy­ w a m y i s t o t ą , a co jest u k r y t e . W i ą ż e się to z coraz mocniejszym w w i e l u naukach przekonaniem, że to, co n a p r a w d ę w a ż n e , u k r y w a się pod po­ wierzchnią dostępnych nam zmysłami i u ś w i a d a m i a n y c h informacji o świecie. D l a realisty teoria n a u k o w a jest opisem s t r u k t u r i m e c h a n i z m ó w , k t ó r e g e n e r u j ą zjawiska obserwowalne. Opis t y c h s t r u k t u r pozwala w i ę c 5 5 1960; A. M a l e w s k i , J . T o p o l s k i , Studia z metodologii J . T o p o l s k i , Metodologia historii, Warszawa 1968. historii, Warszawa �1 24. ZOFIA SOKOLEWICZ na w y j a ś n i a n i e tego, co jest widoczne na p o w i e r z c h n i , a co nie t ł u m a c z y się s a m ó przez się. A d e k w a t n e do r z e c z y w i s t o ś c i , w ł a ś c i w e w y j a ś n i e n i e w y m a g a w y k r y c i a s t a ł y c h relacji m i ę d z y z j a w i s k a m i oraz ł ą c z ą c e g o j e mechanizmu. T ł u m a c z ą c zjawisko m ó w i m y nie t y l k o o momencie i n i c j u ­ j ą c y m proces jego powstawania. M u s i m y d a ć opis m e c h a n i z m u generu­ j ą c e g o dany proces . N a gruncie nauk p r z y r o d n i c z y c h nie w y s t a r c z a j ą j u ż p r a w a m ó w i ą c e 0 temperaturze ciał, i c h o b j ę t o ś c i czy c i ś n i e n i u g a z ó w . A b y z n a ć p r z y ­ czynę wzrostu temperatury musimy znać m o l e k u l a r n ą b u d o w ę gazów. Najistotniejsze dla t r y b u w y j a ś n i a n i a w r e a l i s t y c z n y m m o d e l u n a u k i jest zbadanie s t r u k t u r y p r z e d m i o t u badania. R e a l i ś c i s ą d z ą , że aby o d ­ p o w i e d z i e ć na p y t a n i e „ d l a c z e g o " nie w y s t a r c z y w s k a z a ć na p o w t a r z a ­ jące się n a s t ę p s t w a , ale trzeba o d p o w i e d z i e ć p r z e d t e m na p y t a n i a „ c o " 1 „jak". O d p o w i e d ź na p y t a n i e „ c o " polega na ustaleniu i s t o t y zjawiska, c z y l i jego s t r u k t u r y (np. s t r u k t u r y systemu p o k r e w i e ń s t w a , s t r u k t u r y r ó ż n y c h zjawisk k u l t u r o w y c h ) . N a gruncie etnologii ś w i a t o w e j p r z y k ł a d t e go sposobu p o s t ę p o w a n i a daje n a m (zapewne za Marksem) C. L e v i - S t r a u s s . O d p o w i e d ź na p y t a n i e „ j a k " ma o k r e ś l i ć mechanizm u r u chomiony przez j a k i e ś d z i a ł a n i e (np. n a w i ą z a n i e w i ę z i przez obdarowanie drugiego c z ł o w i e k a e t c ) . K l a s y c z n y m p r z y k ł a d e m stosowania realistycznego m o d e l u n a u k i jest model s t w o r z o n y przez M a r k s a . S z c z e g ó ł o w y m p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć c h o ć b y teoria f o r m a c j i g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n y c h . N a j w a ż n i e j s z e w n i m jest założenie, że ludzie nie s ą ś w i a d o m i mechanizm ó w k r y j ą c y c h się za i c h d z i a ł a n i a m i . S t r u k t u r a klasowa, p r a w a r y n k u , w y s t ą p i e n i e w a r t o ś c i dodatkowej, z k t ó r e j r o b t n i c y nie z d a j ą sobie spra­ w y _ oto u k r y t e mechanizmy, k t ó r e badacz w i n i e n o p i s a ć , aby w y j a ś n i ć to, co dzieje się na p o w i e r z c h n i — w ś w i a d o m o ś c i l u d z i . 5 6 1 [ [ i | • -j * j 57 Badacz — 'realista b u d u j ą c t e o r i ę m u s i u w z g l ę d n i a ć f a k t , że nie obejm u j e z m y s ł a m i t e j , n a j w a ż n i e j s z e j dla nas, części r z e c z y w i s t o ś c i . Dlatego *tak często buduje się modele, p o s ł u g u j ą c się m e t o d ą per analogiam. M o del systemu solarnego p o s ł u ż y ł do b u d o w y atomu, modele f a l ś w i e t l n y c h i d ź w i ę k o w y c h oparte są na r u c h u f a l w o d y p o w s t a j ą c y c h p r z y r z u c e n i u k a m i e n i e m (analogia znana n a m t e ż z p r o p o z y c j i K . M o s z y ń s k i e g o ) . T w o r ż e n i e t e o r i i w realizmie opiera się na t w o r z e n i u m o d e l u i sprawdzaniu go w obserwowalnej r z e c z y w i s t o ś c i . Modele d o t y c z ą nieobserwowalnego, e m p i r i a z a ś obserwowalnego. M o d e l m u s i w i ę c u w z g l ę d n i a ć k o n i e c z n o ś ć przechodzenia w r o z u m o w a n i u z jednego na d r u g i pozifim i w s k a z y w a ć , w A. R. R a d c l i f f e - B r o w n , Structure and function, London 1959; J . L y ­ o n s , The verbal communication, [w:] R. H i n d e (wyd.) Non verbal communica­ tion and other essays, London 1974. » C . L é v i - S t r a u s s , The scope of anthropology, „Current Anthropology", vol. 7: 1966, no. 2, s. 112-124; t e n ż e , Anthropology: its achievements and future, „Current Anthropology", vol. 7: 1966, no. 2, s. 124-128. ' . | ' / [ i 1 j ! 1 I ¡ | 1 �j j ' I je L i Jl li , PODSTAWOWE MODELE NAUKI 25 czy jego f u n k c j o n o w a n i e faktycznie powoduje sprawdzane w rzeczywistości s k u t k i . K a ż d a w e r y f i k a c j a m o d e l u z r z e c z y w i s t o ś c i ą w y m a g a po¬ w r o t u do m o d e l u i jego k o l e j n y c h , w i e l u nieraz k o r e k t u r . Teorie p o ż y ­ t y w i s t y c z n e b y ł y n a j c z ę ś c i e j oparte na i n d u k c y j n e j zasadzie p r z e j ś c i a od n i e k t ó r y c h z j a w i s k do w s z y s t k i c h , do i c h u o g ó l n i e n i a . W r e a l i z m i e natomiast m a m y do czynienia z p r z e j ś c i e m od obserwowalnego do nie¬ obserwowalnego. Jest t o nie t y l k o kwestia stopnia ogólności w y p o w i a danych t w i e r d z e ń , lecz r ó w n i e ż poziomu r z e c z y w i s t o ś c i , k t ó r e g o d o t y c z ą , M o d e l n a u k i realistycznej s t o s o w a ł w etnologii ś w i a t o w e j w s p o m n i a ­ n y j u ż C. L é v i - S t r a u s s i na t y m chyba polega jego z a l e ż n o ś ć o d . K . M a r k s a , na k t ó r e g o się z r e s z t ą p o w o ł u j e . Zasady i pewne z a ł o ż e n i a teoriopoznawcze C. L é v i - S t r a u s s a u l e g a j ą z r e s z t ą z m i a n o m w t o k u jego ż y c i a i pracy n a u k o w e j . Nie ulega jednak chyba w ą t p l i w o ś c i , że do k o ń c a lat 6 0 - t y c h p r e z e n t o w a ł on w ł a ś n i e t e n p u n k t w i d z e n i a zadeklarowany w czasie s ł y n n e g o inauguracyjnego w y k ł a d u w College de France w 1965 r. 5 8 5 9 M o d e l realistyczny w etnologii polskiej s t o s o w a ł przede w s z y s t k i m L . K r z y w i c k i , obecnie r e a l i z u j ą go K . Dobrowolski, a t a k ż e — w latach 60-tych — K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a . P r z y j ę t y przez K . Dobrowolskiego s p o s ó b opisu i s p o s ó b o k r e ś l e n i a przez niego pola badawczego sprawia, że D o b r o w o l s k i w efekcie w y j a ś n i a k u l t u r ę nie przez o d w o ł a n i e się do ' u k r y t y c h s t r u k t u r k u l t u r y — j a k to postuluje L é v i - S t r a u s s i do czego s k ł a n i a ł y b y go jego w ł a s n e , przedwojenne prace — ale przez o d w o ł a n i e się do zasad n a s t ę p s t w a w procesie h i s t o r y c z n y m . Metoda i n t e g r a l n a Dobrowolskiego i jego postulat u j m o w a n i a badanych f a k t ó w w szero­ k i m k o n t e k ś c i e sprawia, że m o ż e on o d w o ł a ć się jedynie do t a k z w a n y c h p r a w r o z w o j u s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e g o (czyli do n i e k u l t u r o w e j sfery • r z e c z y w i s t o ś c i ) , a nie do u k r y t e j s t r u k t u r y samej k u l t u r y . Wiedza o k u l ­ turze nie m o ż e b y ć p r z y t a k d u ż e j ilości zmiennych, j a k i e u w z g l ę d n i a Dobrowolski, ani p r z y tej aparaturze p o j ę c i o w e j , p o g ł ę b i o n a . K u l t u r a m o ż e b y ć jedynie t r a k t o w a n a jako k o r e l a t s t r u k t u r y s p o ł e c z n o - g o s p o d a r - czej. P r z y k ł a d e m taluej w ł a ś n i e p r o c e d u r y jest zrealizowana pod w p ł y ­ w e m s z k o ł y Dobrowolskiego Etnografia Polski. Przemiany kultury 'ludo­ wej . N i e s ą d z ę jednak, b y zastosowana t a m procedura b y ł a zgodna do 6 0 6 1 6 2 5 8 L é v i - S t r a u s s , op. cit, s. 121. S o k o l e w i c z , D r e w n o w s k i , op. cit.; L . S e b a g , Marxisme et structuralisme, Paris 1964. «° K . D o b r o w o l s k i , j j Z ą g a d n i e n i e kultury, [w:] Kalendarz Ilustrowany Ku­ riera Codziennego na rok 1937, K r a k ó w 1936, t. 10, s. 68-81; t e n ż e , Dzieje kultu éw. Florjana w Polsce do polowy XVI w., Warszawa 1923; t e n ż e , Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej w Karpatach Zachodnich, i[w:] Studia historyczne ku czci Stanisława Kutrzeby, K r a k ó w 1938, t. 2, s. 181-246. " A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Metoda integralna K. Dobrowolskiego, [w:] Metody etnologii, cz. 1, Warszawa 1980. «г Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej. 6 9 �2Q ZOFIA SOKOLEWICZ k o ń c a z w y m a g a n i a m i w a r s z t a t u realistycznego. Podstawowe b o w i e m pytanie, na k t ó r e n a l e ż y d a ć o d p o w i e d ź , to n a j p i e r w „ c o " ( u k r y t a s t r u k ­ t u r a ) , a p o t e m „ j a k " (mechanizm, p r z e j ś c i e od obserwowalnego do n i e obserwowalnego) wreszcie „ d l a c z e g o " . S ą d z ę , że na te p y t a n i a nie udzie­ lono odpowiedzi w cytowanej pracy i że pewne wskazania metodologicz­ ne p o z o s t a ł y t a m t y l k o w sferze p o s t u l a t y w n e j . S ą d z ę r ó w n i e ż , że i sam D o b r o w o l s k i m i m o szeregu o ś w i a d c z e ń w t e j mierze, t e ż tego m o d e l u konsekwentnie nie s t o s u j e . Podobnie m a się sprawa ze w s z y s t k i m i z n a n y m i m i p r a c a m i d o t y c z ą c y m i z m i a n y k u l t u r o w e j , k t ó r e nie w y s z ł y poza opis e m p i r y c z n y ( ź r ó d ł o w y ) , o k r e ś l e n i e n a s t ę p s t w w procesie h i s ­ t o r y c z n y m i wreszcie o d w o ł a n i e się do p r a w i d ł o w o ś c i s p o ł e c z n o - g o s p o ¬ darczych. W t y m sensie z d a j ą się one p r e z e n t o w a ć raczej m o d e l pozy­ t y w i s t y c z n e j n a u k i — uderza w n i c h silny nacisk na e m p i r i ę — n i ż r e alistyczny. I z tej r a c j i m o ż n a C. L é v i - S t r a u s s a u z n a ć za bliższego M a r k ­ 63 \ s o w i od d e k l a r u j ą c y c h się m a r k s i s t ó w . • III. MODEL KONWENCJONALNY • W 2 p o ł o w i e X X w . u p o w s z e c h n i ł się w nauce t a k z w a n y model k o n ­ w e n c j o n a l n y . D o jego r e p r e z e n t a n t ó w , bardziej znanych w Polsce ( t ł u m a ­ czonych i cytowanych) n a l e ż ą T. S. K u h n , P. K . F e y e r a b e n d , a t a k ż e N . Pv. H a n s o n i S. E. T o u l m i n . M o ż n a t e ż u z n a ć , że w s t r o n ę k o n w e n c j o n a l i z m u s k ł a n i a się c y t o w a n y j u ż K . R. Popper ( m i m o wszelkich swo­ i c h p o w i n o w a c t w z neopozytywizmem) i chyba n i e k t ó r z y z jego u c z n i ó w ( I . J a r v i e ) . K o n w e n c j o n a l i z m jest r ó w n i e ż obecny w Polsce,' c h o ć nie zawsze jest t a k n a z y w a n y . M o ż n a jego z a ł o ż e n i a o d c z y t a ć na p r z y k ł a d w pracach S. Amsterdamskiego, a „ Z a g a d n i e n i a N a u k o z n a w s t w a " p u b l i ­ k u j ą dość liczne a r t y k u ł y na ten t e m a t . K o n w e n c j o n a l i z m zaczyna a t a k i e m na p o z y t y w i z m w jego r ó ż n y c h odmianach i realizm. Z d a n i e m k o n w e n c j o n a l i s t ó w teoria nie jest n e u t r a l na wobec obserwacji. Percepcja z a l e ż y od tego, j a k się ś w i a t k a t e g o r y ­ zuje, j a k się p o r z ą d k u j e relacje m i ę d z y w y r ó ż n i o n y m i k a t e g o r i a m i zja­ w i s k , c z y l i — i n n y m i s ł o w y — z a l e ż y od t e o r i i . N a w e t pojedyncze t w i e r 6 4 6 6 I 65 6 T 6 8 6 9 I 'l •« Por. też analizę metodologii Dobrowolskiego w: S z t o m p к a, op. cit. Т. S. К u h n, Struktura rewolucji naukowych, Warszawa 1968. P. K . F e y e r a b e n d , Jak być dobrym empirystą, Warszawa 1978; t e n ż e , Against method, London 1975. N. R. H a n s o n , Patterns of discovery, Cambridge 1965; t e n ż e , Perception and discovery, San Francisco 1969: ** S. E . T o u l m i n , Foresight and understanding, New York 1968. J a r v i e , op. cit. •o „Zagadnienia Naukoznawstwa", t. X I V : 1978, z. 2.; W. Krajewski, E . P i e t r u s k a - M a d e j , J . M. Ż y t k o w, (red.) Reiacje między teoriami a roz­ wój nauki, Warszawa 1978; W. K r a j e w s k i , W. M e j b a u m , J . S u c h (red.), Zasada korespondencji w jizyce a rozwój nauki, Warszawa 1974. 6 4 8 5 M \ 1 8 1 �27 PODSTAWOWE MODELE NAUKI dzenia obserwacyjne z a l e ż ą od n i e j . To teoria przydaje znaczenie poszcze­ g ó l n y m p o j ę c i o m j ę z y k a , j a k i m p o s ł u g u j e się badacz.' O t y m , co z n a c z ą , d e c y d u j ą p r z e c i e ż wzajemne relacje m i ę d z y n i m i (a nie m i ę d z y n i m i a o b s e r w o w a l n ą r z e c z y w i s t o ś c i ą ) , podobnie j a k w k a ż d y m j ę z y k u n a t u ­ ralnym. W konwencjonalizmie ulega w i ę c zmianie p o j ę c i e obserwacji, obserwo­ walnego f a k t u , t w i e r d z e n i a obserwacyjnego. Z takiego u j ę c i a w y n i k a , że obserwowana r z e c z y w i s t o ś ć nie m o ż e z a p e w n i ć k r y t e r i u m p r a w d z i w o ś c i t e o r i i ( k r y t e r i u m empirycznego). A t a k o w a n e jest b o w i e m podstawowe twierdzenie p o z y t y w i z m u i realizmu, że dowody empiryczne są w y s t a r ­ c z a j ą c o o b i e k t y w n y m sprawdzianem n a u k o w y c h t e o r i i ( k r y t e r i u m p r a k ­ t y k i s p o ł e c z n e j w realizmie t e ż m a e m p i r y c z n y charakter), i że od n i c h z a l e ż y n a u k o w e sprawdzenie i p r z y j ę c i e l u b odrzucenie t e o r i i . Powtarza s i ę nie t y l k o dawne a r g u m e n t y p r z e c i w k o p o z y t y w i z m o w i w rodzaju, że empiryczne s p r a w d z i a n y n i g d y nie d a j ą n a m p e w n o ś c i , a jedynie s t o p i e ń p o z y t y w n e g o potwierdzenia. Że, jeżeli w y p r o w a d z o n e z j a k i e j ś t e o r i i w n i o s k i o k a ż ą się n i e p r a w d z i w e w ś w i e t l e d o ś w i a d c z e n i a , to i t a k nie u z y s k a m y p e w n o ś c i co do p r a w d z i w o ś c i samej t e o r i i . T e o r i i nie s p o s ó b jest ostatecznie z w e r y f i k o w a ć i o d r z u c i ć w ś w i e t l e w y ł ą c z n i e danych e m p i r y c z n y c h . K a ż d ą t e o r i ę m o ż e b o w i e m u r a t o w a ć p r z y j ę c i e dodatko­ wego z a ł o ż e n i a . I t a k n a i w n y metodologiczny falsyfikacjonizm zawsze o d r z u c i t e o r i ę , gdy b ę d z i e niezgodna z o b s e r w a c j ą . W y r a f i n o w a n y nato­ m i a s t metodologiczny falsyfikacjonizm (m. i n . reprezentowany przez I m r e Lakatosa) w y m a g a stworzenia t e o r i i a l t e r n a t y w n e j . To samo z r e s z t ą stanowisko, n a l e ż y p a m i ę t a ć , r e p r e z e n t o w a ł w etnologii A . R. Radcliff e-Brown . 7 0 K o n w e n c j o n a l i z m atakuje w i ę c p o z y t y w i z m i r e a l i z m przede wszyst­ k i m w k w e s t i i n e u t r a l n o ś c i t e o r i i ' i jej s p r a w d z a l n o ś c i w p r a k t y c e , u w a ­ ż a j ą c empiryczne k r y t e r i u m p r a w d y za z ł u d z e n i e . Zgadza się z e m p i r y s t a m i co do ź r ó d e ł naszej wiedzy (empiria), ale odrzuca e m p i r i e j a k o n o r m ę , k t ó r a pozwala n a m o d w o ł a ć się do d o ś w i a d c z e n i a jako elementu w e r y f i k u j ą c e g o t e o r i ę . Teoria jest p r a w d z i w a , jeżeli jest s p ó j n a . K r y ­ t e r i u m p r a w d y przenosi się w i ę c z z e w n ą t r z t e o r i i do w e w n ą t r z . K o n w e n c j o n a l i z m atakuje też realistyczny p o d z i a ł na r z e c z y w i s t o ś ć o b s e r w o w a l n ą i n i e o b s e r w o w a l n ą , tak niedawno jeszcze oceniany w et­ n o l o g i i za niezmiernie istotne teoretyczne o s i ą g n i ę c i e . Obserwacja za­ l e ż y wszak od aparatury, od p o s t ę p u n a u k i i t e c h n i k i . Hanson, T o u l m i n 7 1 72 7 3 R a d c l i f f e - B r o w n , op. cit. M. M u 1 к a y, Science and the sociology of knowledge, London 1979. » H. G. Nu t i n i, Lévi-Strauss conception of science, [w:] Echanges et commu­ nications, H . G. N u t i n i , P. M a r a n d a, [wyd.], Księga dedykowana С. LéviStraussowi w 60-lecie urodzin, t. 11, Paris 1968, s. 543-571; Z. S o k o l e w i c z , Wprowadzenie do etnologii, Warszawa 1974, s. 258 n. " M u L k a y , op. cit; M. H e s s e , The structure of scientific inference, L o n ­ don 1974. 7 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dace39bf401ce5ae39f141d7c19a86ca.pdf 6e24738d066fe0c95be3bc630a522e8a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1181 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1088 Title A name given to the resource Elementy kultury duchowej Indian Nahua z 2 połowy XVI w. w: "Krótka relacja o bogach i obrzędach z czasów pogaństwa" Pedra Ponce de Leon / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.111-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I I : 1984, z. 2 PL ISSN 0071-1861 RYSZARD TOMICKI E L E M E N T Y fcULTURY DUCHOWEJ INDIAN NAHUA Z 2 POŁOWY X V I W.: KROTKA Z CZASÓW Í RELACJA POGAŃSTWA O BOGACH I OBRZĘDACH PEDRA PONCE DE L E O N 1 l 1 W dziejach społeczności indiańskich z obszaru Mezoameryki wiek X V I był okresem szybkich, często nawet gwałtownych przemian obejmująI cych wszystkie dziedziny życia. Najwcześniej dotknęły one mieszkańców f środkowego Meksyku, w większości mówiących językiem náhuatl \ któl rzy przed przybyciem ekspedycji Hernána Cortesa żyli głównie w graniI cach tzw. imperium azteckiego. Dla nich już trzyletnie walki o panowanie l nad Tenochtitlanem (1519-1521) zapowiadały spore zmiany. Nikt jednak ; nie mógł wówczas przewidzieć rozmiarów, jakie osiągną one w latach I następnych , kiedy to miliony Indian stały się przedmiotem akcji kolonizacyjnej lub — jak wolą mówić niektórzy badacze — konkwisty doko­ nującej się tym razem w sferach technologicznej, społecznej i duchowej. W konsekwencji wczesny okres kolonialny (1521 — ok. 1600) przyniósł całkowitą zagładę dawnego systemu społeczno-politycznego (czemu sprzy­ jała katastrofa demograficzna), likwidację wszelkich publicznych przeja­ wów dawnych kultów religijnych i upadek tradycyjnych centrów k u l ­ turowych. Równolegle postępowało upowszechnianie się licznych elemen­ tów kultury chrześcijańsko-hiszpańskiej, stymulujących proces akulturacji, w tym także synkretyzacji religii. 1 2 „Stare zwyczaje przetrwały tylko wśród tych tubylców, którzy byli zbyt biedni albo zbyt odlegli, by przyciągnąć Hiszpanów [...] Tubylcze religie państwowe Mek­ syku stały się religiami ludowymi; w tym samym czasie wyrafinowana sztuka z okresu przed podbojem, wraz ze swą skomplikowaną ikonografią i panteonem, 1 Należy on do podrodziny uto-azteckiej języków aztek-tano, por. M i l e w s k i , !948, mapa 14. O możliwościach oceny przez Indian celów hiszpańskich w zakresie upo­ wszechniania katolicyzmu piszę w artykule Religijne aspekty podboju Meksyku. Konflikt semantyczny jako początkowa faza ewangelizacji Indian (maszynopis, 1982). 8 \ �112 RYSZARD TOMICKI -stopniowo przekształcała się w sztukę ludową, zmieniając swoją treść, przedstawiając świętych zamiast bogów" . 8 Obumieraniu cywilizacji indiańskich towarzyszyło zjawisko unikalne chyba w skali światowej, przynajmniej jeśli chodzi o jego znaczenie dla współczesnych nauk społecznych. Było nim gromadzenie materiałów do­ tyczących dziejów i kultury podbitych ludów. U źródeł tego ienomenu leżały rozmaite czynniki. Misjonarze, którzy dzieło zainicjowali, kierowali się vr dużej mierze względami praktycznymi, traktując zdobywaną wie­ dzę jako jeden ze środków służących optymalizacji działań ewangeliza­ cyjnych. Antycypowali w ten sposób antropologię stosowaną, a zwłaszcza tzw. antropologię misyjną. Jednakże niemniej istotnym motywem ówczes­ nych „badań etnohistorycznych" był przysłowiowy duch Renesansu, sprzyjający rozszerzaniu zainteresowań poza cele czysto pragmatyczne. Już w 1533 r. biskup don Sebastian Ramírez de Fuenleal i fray Martín de Valencia, gwardian zakonu franciszkanów, zlecili fray Andresowi de Olmos napisanie księgi utrwalającej „starożytności indiańskie" . Podobne podejście, praktyczne i zarazem ogólnohumanistyczne, cechowało wielu innych zakonników-badaczy, m. in. franciszkanina Bernardina de Saha4 gun, autora słynnej już dziś Historia general de las cosas de Nueva Espa­ ña, ukończonej w 1585 r. W prowadzonych przez Hiszpanów studiach od początku ogromną rolę odgrywali tłumacze, informatorzy i pomocnicy indiańscy. W pierwszym okresie po podboju ich funkcja była wszakże mocno ograniczona. Zaspo­ kajali oni wyłącznie potrzeby poznawcze misjonarzy, ci zaś utrwalali uzyskane informacje tak, jak je zrozumieli i w stopniu, jaki wydawał, się im właściwy. Przykładem tego rodzaju współpracy może być spisana po hiszpańsku, prawdopodobnie przez Andresa de Olmos, Historia de los meocicanos por sus pinturas (1547). Jedyny sposób notacji, jakim dyspo­ nowali Indianie, a mianowicie tzw. pismo piktograficzne, uniemożliwiał im rejestrację treści w sposób, który byłby porównywalny pod względem bogactwa i precyzji informacji z pismem alfabetycznym. Stosunkowo szybko jednak dzięki naciskowi, jaki kładli misjonarze na kształcenie tu­ bylczej młodzieży, Indianie przekroczyli tę barierę i powstawać zaczęły manuskrypty sporządzane przez nich samych w języku náhuatl — grafią łacińską. Rozwojowi piśmiennictwa nahuatlańskiego sprzyjało z jednej strony powstanie w Tlatelolco szkoły zwanej Colegio de Santa Cruz (1536), mającej w założeniu kształcić indiańskich kapłanów, z drugiej ś _ inspiracja ludzi takich, jak Sahagun (będący przez 20 lat dyrektorem wspomnianego Colegio),' którzy rozbudzali u młodych neofitów za-i interesowanie rodzimą przeszłością. J Efekty pracy dziesiątków przedstawicieli wczesnokolonialnej „inteli-j z a ; * Y o o t L e o n , 1963, s. 245. i i i �113 E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA gencji" indiańskiej trudno dziś przecenić. Tylko podczas realizacji progra­ mu badawczego Sahagúna, rozpoczętej w 1547 r. w Tepepulco i konty­ nuowanej potem w Tlatelolco i Tenochtitlań, zapisali oni tysiące stronic tekstów w náhuatl. Spora część zapisków przetrwała i znana jest obecnie jako tzw. Códices Matritenses oraz Códice Florentino. Prawdopodobnie z tego samego, środowiska wyszły również tzw. Anales de Cuauhtitlan i bogaty zbiór pieśni (Colección de cantares mexicanos). O istnieniu nie­ których manuskryptów wiadomo tylko pośrednio, ze wzmianek kronika­ rzy wykorzystujących je przy pisaniu swych dzieł. Tak np. dominikanin* Diego Duran, autor Historia de las Indias de Nueva España y Islas de Tierra Firme (1581), w partiach historycznych opierał się na zaginionej relacji o wielkim znaczeniu dla rekonstrukcji dziejów Tenochtitlanu . Bez wątpienia wielu Indian spisujących ustne tradycje, przenoszących na papier treść malowanych ksiąg, rejestrujących wiedzę, wierzenia i oby­ czaje, kierowało się swoistym patriotyzmem. Był to zasadniczy motyw, który przyczynił się do powstania szeregu dzieł stanowiących prawdziwe kopalnie informacji o starożytnym Meksyku. Do nich należą w pierw­ 5 szym rzędzie Crónica mexicana (po hiszpańsku) i Crónica mexicayotl (w náhuatl) autorstwa Hernanda de Alvarado Tezozomoca, po matce wnuka Motecuhzomy Xocoyotzina, liczne prace Fernanda de Alva Ixtlilxóchitla, Metysa, pochodzącego wszakże w prostej linii od ostatnich wład­ ców Tetzcoco, piszącego po hiszpańsku, a także spisywane w X V I I stule­ ciu relacje Francisco de San Antón Muñón Chimalpahin Cuautlehuanitzina, potomka rodów panujących w Chalco. Nietrudno domyślić się, że głównym przedmiotem zainteresowania Indian czy poczuwających się do związku ze swymi indiańskimi przod­ kami Metysów, którzy samodzielnie sięgali po pióro, była tak zwana wiel­ ka tradycja, nie pozbawiona czasem elementów apologetycznych. Jest faktem znamiennym, że wiadomości z zakresu szeroko pojętego życia co­ dziennego (np. obyczajowość rodzinna, wiedza przyrodnicza, medycyna) Indianie spisywali zwykle z inspiracji hiszpańskiej albo czynili to sami Hiszpanie, czy to w celach poznawczych, nieraz stricte naukowych (jak Francisco Hernández, protomedyk Filipa II), czy też przy okazji ewan­ gelizacji i zwalczania idolatrii. Wielkie dzieła autorów indiańskich zorien­ towane są natomiast przede wszytkim na przeszłość i koncentrują się wokół tych zagadnień, które z perspektywy nowej rzeczywistości wyda­ wały się godne przypomnienia i utrwalenia. Ich stałym tematem są więc początki różnych grup etnicznych, kształtowanie się organizmów państwo­ wych, dzieje dynastii, genealogie, opisy wojen, bogów, świąt. Wydarzenia aktualne, o ile w ogóle je uwzględniano, przedstawiane były z reguły w postaci kroniki podkreślającej zmiany personalne i polityczne na róż¬ \ 5 Chodzi o tzw. kronikę X, jak ją nazwał R. H. Barlow albo — jak się przy­ puszcza ostatnio — o co najmniej dwie kroniki czerpiące ze wspólnego źródła in­ formacji, por. C o l s t o n , 1973. •i — Etnografia Polska t. 28/2 �114 RYSZARD TOMICKI nych szczeblach administracji kolonialnej i w hierarchii kościelnej. Bar­ dzo rzadkp, znacznie rzadziej niż w dziełach pisanych przez Hiszpanów, szczególnie misjonarzy żywo zainteresowanych zmianami dokonującymi się w społecznościach indiańskich, spotyka się tam wzmianki dotyczące życia codziennego nowych poddanych Korony hiszpańskiej. Niemniej jed­ nak, na marginesie głównego nurtu piśmiennictwa tworzonego przez I n ­ dian, powstała wyjątkowa pod tym względem praca, w całości poświęcona opisowi wybranych fragmentów kultury rdzennych mieszkańców środko*wego Meksyku. * Breve Relación de los Dioses y Ritos de la Gentilidad, czyli Krótka re­ lacja o bogach i obrzędach z czasów pogaństwa, (gdyż taki tytuł nosi ów tekst), jest manuskryptem w języku hiszpańskim stanowiącym środkową część tzw. Códice Chimalpopoca, w skład którego wchodzą ponadto Ana­ les de Cuauhtitlan oraz Leyenda de los Soles, oba w języku náhuatl. Ze­ branie tych trzech tekstów w jeden kodeks przypisuje się wspomnianemu już Fernandowi de Alva Ixtlilxóchitl i nie wykluczone, że egzemplarz, który w 1 połowie X V I I I w. trafił do kolekcji Lorenzo Boturiniego Beneduci, był kopią sporządzoną jego właśnie ręką. W połowie X I X w. znany badacz i kolekcjoner zabytków staromeksykańskich, Charles Etienne Bras­ seur de Bourhourg, nadał manuskryptom nazwę Códice Chimalpopoca. Do niedawna znane były dwie kopie kodeksu — jedna sporządzona przez An­ tonia de León y Gama, znajdująca się w kolekcji Goupil w Bibliothèque Nacional w Paryżu, i druga należąca zapewne do Alvy Ixtlilxóchitla, prze­ chowywana do lat 40-tych bieżącego stulecia w archiwum Instituto Na­ cional de Antropología e Historia w Meksyku. Ta ostatnia zaginęła po wydaniu jej fototypu wraz z tłumaczeniem na hiszpański w 1945 r. Krótko relacja... nie weszła w skład wspomnianego wydania. Doczekała się publikacji znacznie wcześniej, bo już w 1892 r., staraniem Francisco del Paso y Troncoso ; w 1953 r. dokonano reedycji wersji opracowanej przez tego badacza . Kolejne wydanie tekstu, sprawdzone i poprąwionę, przygotował w 1965 r. wybitny znawca języka i kultury náhuatl, ' Ángel Ma. Garibay K. W przeciwieństwie do autorów dwóch nahuatlańskich części Códice Chimalpopoca, którzy nadal pozostają anonimowi, twórca Krótkiej re- i 6 r 8 9 i j ] j j ! \ j > Por. O' G o r m a n, 1975, s. 141, 160, 172, 224. „Anales del Museo Nacional", t. 6: 1892, s. 3-11. s Krótka relacja... wydana została wówczas z paroma innymi XVI-wiecznymi źródłami, por. Jacinto de la S e r n a et al, Tratado de las idolatrías, supersticiones, dioses, ritos, hechicerías y otras costumbres gentílicas de las razas aborigénes de j México, notas, comentarios y un estudio de Francisco del Paso y Troncoso, Edicio­ nes Fuente Cultural, México 1953, t. 1-2. ] » Korzystam z trzeciej edycji, por. T e o g o n i a , 1975. j 7 i �E L E M E N T Y K U L T U R Y DUCHOWEJ INDIAN NAHUA 115 lacji... jest postacią znaną. Był nim Pedro Ponce de León, urodzony w póź­ nych latach 40-tych X V I w. w pobliżu Meksyku, najprawdopodobniej jako dziecko Lucasa Ponce de León, indiańskiego szlachcica, potomka arystokracji tlaxcalteckiej, który za pomoc okazaną Hiszpanom podczas podboju Meksyku otrzymał na mocy edyktu królewskiego z 16 sierpnia 1563 r. klejnot szlachecki . Możliwe, że przed otrzymaniem święceń ka­ płańskich Pedro Ponce uczył się w Colegio de Santa Cruz w Tlatelolco. W każdym razie w 1569 r. został księdzem w parafii w Tzumpahuacan (lub Zumpahuacan), niewielkim miasteczku położonym na południu obec­ nego stanu Meksyk, zamieszkanym przez ludność mówiącą głównie ję­ zykiem náhuatl . Spędził tam resztę swego życia i zmarł w 1628 r., mając 80 lat. Według świadectwa człowieka znającego osobiście Pedra Ponce de León, był on osobą powszechnie znaną ze swej prawości i wiedzy, szlach­ cicem w każdym calu (caballero notorio), a przy tym „Demostenesem ję­ zyka meksykańskiego" przejawiającym duże zainteresowanie „sposobami, w jaki należy rozumieć znaki, liczby i figury, których używali tubylcy, rachubą ich wieków, lat, miesięcy i dni oraz innymi starożytnymi cieka­ wostkami" . Był także — dodaje Ángel Ma. Garibay, komentując przy­ toczone słowa — jednym z wielu Indian dumnych ze swej przeszłości, którzy dostrzegali wartość dawnych sposobów życia i próbowali je za­ chować. Wolno wszelako nie podzielić tej ostatniej opinii, w Krótkiej relacji... nie ma bowiem nic, co by wskazywało na to, że jej autor żywił podobne uczucia do opisywanej rzeczywistości. Zważywszy na jego wy­ kształcenie i powołanie, byłoby to nawet nieco zaskakujące. Natomiast z pewnością ma rację Garibay wskazując, iż niewielki tekst, powstały w 1569 r.,. posiada specjalną wartość jako źródło bezpośrednich, czerpanych z pierwszej ręki informacji, o czym świadczy chociażby duża ilość nahuatlańskich słów, zwrotów i zdań w nim zawartych. Charakter zgromadzonych informacji nie pozostawia jednak raczej wątpliwości co do tego, że ksiądz Ponce de León bliższy był — jeśli chodzi o kierujące nim motywy — np. Hernando Ruízowi de Alarcón i Jacinto de la Serna niż Tezozomocowi czy Ixtlilxóchitlowi. Krótka relacja... składa się w zasadzie z dwóch nierównych pod wzglę10 11 12 i | ¡ 5 1 3 Por. wykaz Indian, którym nadano herby (escudos de armas) w X V I w., zamieszczony w: I c a z a, 1928, s. 90. " Tzumpahuacan należało w owym czasie — jako encomienda — do Antonia Velázquez de la Serna i przeżywało kryzys demograficzny spowodowany migracją ludności; ilość osiedli indiańskich zmniejszyła się z 22 w 1548 r. do 14 w 1580 r., por. G e r h a r d , 1972, s. 171-172. i* Luis B e c c e r a T a n c o , Felicidad de México en el principio y milagroso origen, que tuvo el santuario de la Virgen Maria nuestra señora de Guadalupe México, Viuda de Bernardo Calderon, 1675, s. 60, cytuję za: T e o g o n i a , 1975, s. 17 i" Obaj napisali w 1 połowie X V I I w. dzieła ujawniające dziedzictwo pogańskie istniejące nadal w kulturze Indian — H. R u i z de A l a r c ó n , Tratado de las �116 RYSZARD TOMICKI •dem objętości części. Pierwsza (akapity 1-1.4), którą rozpoczyna swego ro­ dzaju wyznanie wiary, zawiera wykaz głównych bogów indiańskich wraz z krótką ich charakterystyką oraz ogólne wiadomości o praktykach reli­ gijnych. Część drugą (akapity 15-71) wypełnia rejestr „przeżytków" cza­ sów pogańskich związanych przede wszystkim z niektórymi momentami w życiu jednostki (narodziny, choroby) i działalnością gospodarczą (upra­ wa ziemi, sporządzanie octli, czyli pulque, wyrąb drzew, wypalanie wap­ na, budowa domu). Nie jest moim celem przeprowadzanie tutaj szczegóło­ wej analizy relacji ani porównywanie jej z podobnymi źródłami, lecz wydaje się, że warto zwrócić uwagę na trzy kluczowe zagadnienia poru­ szone w Krótkiej relacji...: synkretyzm religijny, panteon indiański oraz działania magiczno-religijne. 1. Synkretyzm religijny. Krótka relacja... powstała równo 50 lat po wylądowaniu Hiszpanów pod wodzą H. Cortesa na wybrzeżu Meksyku i w 45 lat od chwili zapoczątkowania walki z miejscowymi religiami przez 12 franciszkanów z Martinem de Valencia na czele. Tereny, z których pochodzą informacje Pedra Ponce de León, od początku znajdowały się w bezpośrednim zasięgu działań misyjnych i można założyć, że Indianie, 0 których mowa, co najmniej przez okres jednego pokolenia mieli kontakt z religią katolicką i w takiej lub innej formie poddani byli indoktrynacji. Wprawdzie na podstawie relacji trudno stwierdzić, jak głęboko wierzenia 1 obrzędy katolickie zakorzeniły się wśród autochtonicznej ludności, ale kilka wzmianek sugeruje wyraźnie, iż proces ten był już dość zaawanso­ wany w 60-tych latach X V I w., przynajmniej w warstwie formalnej. Być może jednak to ostatnie sformułowanie jest nazbyt ostrożne, gdyż Krótka relacja... dostarcza wielu przykładów synkretyzmu religijnego, przybie­ rającego postać tzw. dwuwiary. Akapity 11 i 71, a także szereg wzmianek o składaniu ofiar w świątyniach chrześcijańskich, świadczą dobitnie o włą­ czeniu Boga, świętych i aniołów do zbioru bytów nadnaturalnych czczo­ nych przed konkwistą. Jeszcze więcej informacji dotyczy systemu działań magiczno-religijnych. Tu podkreślić należy przede wszystkim akceptację j kościoła jako dodatkowego miejsca kultowego, istniejącego obok innych, tradycyjnych miejsc tego typu (por. akapity 14, 24, 53). Pośrednio sygna- I lizowany jest fakt uwzględnienia w kalendarzu obrzędowym pewnych ¡ rytuałów chrześcijańskich związanych z przełomowymi momentami cyklu j życiowego jednostki (np. chrztu, por. akapit 16). Bogato udokumentowane J zostało przyswojenie sobie przez Indian świecy jako dodatkowego przed-1 miotu ofiarnego (por. akapity 8, 24, 35, 36, 38, 39). Znajdujemy też przy-1 kład wzbogacania języka náhuatl o terminy hiszpańskie, będące nazwami* chrześcijańskich obiektów kultu (akapit 22). Trzeba pamiętać, że informacje zawarte w Krótkiej relacji... nie mogą supersticiones y constumbres gentílicas que hoy viven los indios naturales de esta Nueva España i J. de l a S e r n a , Manual de ministros de indios para el conocimiento de sus idolatrías y extirpación de ellas. �E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA 117 stanowić podstawy do wnioskowania o rzeczywistym stopniu chrystiani­ zacji opisanych w niej społeczności, już choćby dlatego, że autor pragnął przedstawić wyłącznie przeżytki pogaństwa. Najprawdopodobniej pomi­ nął zatem to wszystko, co jego zdaniem było „czyste" i nie nosiło na sobie piętna przeszłości. Ewentualność taka nie ma jednak większego wpływu na generalny obraz stosunku Indian do nowej religii, wyrażony skrótowo, lecz w sposób nader wymowny w akapicie 11. Pod naciskiem realiów okresu dominacji hiszpańskiej Indianie gotowi byli zmodyfikować swój system religijny, głównie poprzez poszerzenie go o obiekty i formy kultu wymagane przez panujących cudzoziemców, podobnie jak to czyniono (także na szczeblu „religii państwowej") przed konkwistą. Ów trend inkorporacyjny charakteryzował w ogóle przemiany dokonujące się we­ wnątrz kultury náhuatl, co niektórym badaczom dało asumpt do ujęcia konfrontacji hiszpańsko-meksykańskiej jako zetkjuęcia się kultur pre­ ferujących dwa przeciwstawne rodzaje mentalności — inkorporacyjną i eliminatorską (mentalidad incorporativa y eliminadora) u . 2. Bogowie indiańscy. Ponce de León wymienia w sumie 32 imiona i nazwy bóstw oraz 3 nazwy zbiorowe, ale faktycznie liczba nadnatural­ nych postaci, o których mowa w relacji, jest znacznie mniejsza, wiele bowiem imion i nazw odnosi się do jednej i tej samej postaci. Trudno po­ wiedzieć, na jakiej podstawie sporządzona została lista bogów zamieszczo­ na w pierwszej części relacji. Paru z nich, zaliczanych do głównych bóstw panteonu ludów Nahua sprzed podboju, nie pojawia się w dalszej partii opisu i nie wiadomo, czy byli oni czczeni w środowiskach znanych auto­ rowi z autopsji, czy też wymienił on ich po prostu jako typowych „bogów pogańskich". Fakt, iż w akapicie 9 dwie boginie identyfikowane są z Ewą i Wenus (analogicznie postąpił np. Sahagún w swej Historia general...) uznać można za wskazówkę, że Ponce de León przystępował do pracy posiadając już pewien stereotypowy obraz panteonu indiańskiego, ukształ­ towany podczas pobierania nauk w szkołach misyjnych. Informacje za­ warte w drugiej części relacji pochodzą natomiast niewątpliwie z pierw­ szej ręki i one właśnie decydują o wartości tekstu. Wśród nich na pod­ kreślenie zasługują liczne dane o roli kultu Xiuhtecuhtli, boga ognia, w życiu prostej ludności indiańskiej, unikalne wzmianki o funkcjach Quetzalcoatla (por. akapity 33, 37, 59, 61, 63), o Xolotlu jako pośredniku między ludźmi i Chicomecoatl/Iztaccihuatl (por. akapit 43), itd. Pod tym względem Krótka relacja... stanowi cenne źródło do badań nad „warstwą ludową" religii ludów Nahua, także dla okresu sprzed konkwisty. 3. Działania magiczno-religijne. Ostatnie stwierdzenie odnosi się w jeszcze większym stopniu do sfery działań magiczno-religijnych, będą­ cej zasadniczym przedmiotem zainteresowania autora relacji. Nie wnika­ jąc tu w istotę i charakter opisanych praktyk, gdyż sam tekst jest aż nad14 Por. Z a n t w i j k, 1959. �118 RYSZARD TOMICKI to wymowny, niezbędne zaś uwagi i wyjaśnienia podane są w przypisach, wypada parę słów poświęcić dwóm kwestiom: miejscom i formom kultu oraz podmiotom działań magiczno-religijnych. Jeśli chodzi o pierwszą z nich, to Ponce de León wymienia całą gamę miejsc stosownych do za­ noszenia modlitw i składania ofiar, poczynając od szczytów okolicznych wzgórz, gdzie znajdowały się małe ołtarze (por. akapity 12, 20, 40), po­ przez uprawne pola, a zwłaszcza ich środek (akapit 36), skrzyżowania dróg (akapit 43), źródła (akapit 26), miejsca przechowywania kukurydzy {akapity 12, 27, 38), aż po dom naczelnika wsi (akapit 13) lub po prostu dom każdego z, mieszkańców, w którym miejscem uprzywilejowanym jest nieodmiennie palenisko (akapity 17, 24, 32, 48, 53). Równie bogato reprezentowany jest zestaw składanych przy różnych okazjach ofiar, nie odbiegający zasadniczo — z wyjątkiem kury, która zastąpiła prawdopodobnie przepiórkę — od zestawu występującego w okresie przedhiszpańskim . Są więc wśród nich produkty spożywcze, przede wszystkim placki kukurydziane i kaczany kukurydzy, kadzidła, napój alkoholowy octli (zwany w relacji pulque), papier, tytoń, kwiaty, kakao, kury, wreszcie krew ludzka uzyskiwana na skutek samookaleczeń {por. akapit 41). Jako ofiara traktowane są ponadto woskowe świece, acz­ kolwiek sam akt zapalania świecy zaliczyć można do form kultu. Dodaj­ my, iż prócz modlitw i ofiary w jednym wypadku (akapit 58), najwidocz­ niej jako forma kultu, wymieniony został również taniec. Kwestia podmiotów działań magiczno-religijnych zasługuje na odnoto­ wanie ze względu na rolę odgrywaną przez osoby szczególnie predystynowane do wykonywania pewnych czynności. Krótka relacja... mówi w za­ sadzie o trzech grupach takich ludzi: o szeroko rozumianych lekarzach, w tym także położnych, o wróżbitach i zaklinaczach oraz o specjalistach przewodzących niektórym kategoriom obrzędów. Szczególnie interesująca wydaje się ostatnia grupa, można bowiem podejrzewać, iż pod niewiele mówiącymi nazwami, takimi jak „mistrz ceremonii" (maestro de ceremo­ nias), „stary mistrz" (un viejo maestro), „pewni wyznaczeni starcy" {al¬ 13 gunos viejos señalados) czy „najwięcej wiedzący" (el más sabio), niejedno­ krotnie kryli się dawni kapłani (por. akapity 40, 43, 47, 52, 55, 59). Z tekstu wynika ponadto, że główną rolę w życiu magiczno-religijnym społeczności wiejskich odgrywali mężczyźni, zwłaszcza starzy, a ucze­ stnictwo w niektórych przynajmniej obrzędach było reglamentowane (por. np. akapit 40) . Reasumując powyższe uwagi należy stwierdzić, że relacja Pedra Ponce de León dostarcza stosunkowo wielu różnorakich informacji, które w po­ łączeniu z innymi materiałami źródłowymi pozwalają śledzić losy indiań,Ę « Por. B r o d a , 1976, s. 45. Zakaz udziału dzieci w „pogańskich ceremoniach", z punktu widzenia praw hiszpańskich — nielegalnych i karalnych, mógł być motywowany względami bez­ pieczeństwa. Jest to wszakże tylko przypuszczenie. 1 1 �E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J INDIAN NAHUA 119 skiej kultury duchowej w 2 połowie X V I w. i to na poziomie społeczności lokalnych, będących wówczas ostoją dawnych tradycji. * Zamieszczone niżej tłumaczenie Krótkiej relacji... dokonane zostało na podstawie tekstu przygotowanego do druku pod względem paleograficznym przez Ángela Ma. Garibaya i opublikowanego w 1965 r. Jak każ­ de tfumaczenie, tak i to wymagało szukania kompromisu między mak­ symalną wiernością oryginałowi a formą literacką przekładu. Z uwagi na źródłową wartość tekstu starałem się wszakże pozostać wiemy zarówno jego literze, jak i duchowi, czasem nawet kosztem formy wersji polskiej. Uznałem za stosowne zachować podział relacji na akapity oraz ich nume­ rację, które Garibay wprowadził w swym wydaniu, aby nadać tekstowi większą przejrzystość i ułatwić korzystanie z niego. Za badaczem tym po­ daję również tłumaczenie fraz w języku náhuatl, umieszczając je — po­ dobnie jak numerację akapitów — w nawiasach kwadratowych []. W na­ wiasach okrągłych () umieściłem natomiast to, co nie jest wyrażone ex­ plicite w tekście hiszpańskim, ale jest potrzebne dla więszej precyzji i jasności wersji polskiej. Kursywą wyróżnione zostały słowa i zdania w náhuatl oraz tzw. meksykanizmy, czyli pojęcia pochodzące z náhuatl, ale posiadające już zhispanizowaną formę. W stosunku do wydania Gari­ baya, o bardzo skromnym aparacie naukowym, ograniczonym w zasadzie do wyjaśnień językowych, powiększyłem znacznie część komentarzową, podając tam wszelkie konieczne moim zdaniem objaśnienia i uwagi, a tak­ że tłumaczenie tych nazw, słów i zwrotów w náhuatl, których Garibay nie przetłumaczył albo których tłumaczenie podane przez niego nie jest jedynym możliwym. II Krótko relacja o bogach i z czasów obrzędach pogaństwa [1] Zawsze usiłował Szatan uzurpować sobie cześć i uwielbienie należne Panu Naszemu, Bogu prawdziwemu, zawłaszczając jo dla siebie, rzeczy stworzone sobie przypisując i domagając się, aby człowiek okazywał mu za nie sza­ cunek. I tak zarówno w czasach minionych, jak obecnie miał on i ma takich, co mu składają ofiary z wdzięczności za korzyści, jakie człowiek otrzymuje od Boga, Pana Naszego, a które on sobie przypisuje. Także pośród tubylców z tej Nowej Hiszpanii, ludzi łatwowiernych, co wzywają go w swoich spra­ wach, prosząc o względy przy wykonywanych pracach, nic zostały zapo­ mniane imiona ich bogów i pamiętają je nadal starzy oraz młodzi. [2] Podam tu imiona bogów Indian, by powiedzieć o kilku, którzy dziś są przez nich poważani i których wzywają zależnie od dzieł przypisanych każdemu. �120 RYSZARD TOMICKI 1 ,[3] Ometeuctli Omecihuatl — o nich mówią, że mieszkali ponad dwunastoma niebami. [4] Tezcatlipoca , zwany również Titlacahuan», Telpochtli *, Yaotl« Yohualii ehecatl Ipalnemohuanidawca wielkich bogactw i władzy. [5] Huitzilopochtli = Taras , bóg mieszkańców Mechuacan. 2 8 9 1 „Pan Dwoistości" i „Pani Dwoistości" lub „Dwoisty Pan" i „Dwoista Pani' ( _ dwa; teuctli/tecutli/tecuhtli — pan; cihuatl — kobieta). Najwyższe bóstw, ludów Nahua, uważane za stwórców wszelkich istnień i ostoję kosmosu, łącznu zwane także Ometeotl „Bogiem Dwoistości" lub „Dwoistym Bogiem" (teotl — bóg ale również rzecz czy osoba wypełniona nadnaturalną, magiczną rnoeą; należąc do pozaludzkiego porządku świata; por. H v i d t f e l d t , 1958). Istoty te sytuowan zawsze na ostatnim, trzynastym (w wariantach — dziewiątym) poziomie niebio: w miejscu noszącym nazwę Omeyocan „Miejsce Dwoistości"; por. L e ó n - P o r t i l l a , 1959, passim. * „Dymiące Zwierciadło" (tezcatl — zwierciadło; popoca — wydzielać dyn dymić). Jeden z głównych bogów czczonych przez ludy Nahua, obdarzany częst atrybutami najwyższego bóstwa. » „Jesteśmy jego ludźmi" (ti- przedrostek podmiotowy 1 os. 1. mn.; tlaca[tl człowiek; -huan — przyrostek dzierżawczy l.mn.). Często pojawiający się w źróc łach przydomek Tezcatlipoca, interpretowany także w formie: „Ten, którego ni wolnikami jesteśmy". „Młodzieniec"; termin używany w przedziale wieku od 12 do 20 lat, jeś chłopak nie jest żonaty; por. S a h a g ú n, 1979, s. 946. s „Wróg", w znaczeniu: przeciwnik, wojownik. * „Noc — Wiatr"; określenie używane w stosunku do wielu wyższych bogói m i n . Quetzalcoatla. Tej typowej dla náhuatl strukturze, zwanej dijrasismo, nada się również sens: niewidoczny-niedotykalny, interpretując ją jako wyraz transce; • dencji, „tajemnicy i ducha", G a r i b a y, 1958, s. 126. ' „Dawca Życia", dosł. „Ten, dzięki któremu się żyje/istnieje życie" (i-pal przez niego, za jego sprawą; nem[i] — żyć, mieszkać; o-hua — przyrostek bezos bowy czasownika nemi; -ni — przyrostek oznaczający sprawcę działania). Jest nazwa najwyższego bóstwa, nadawana zwykle Ometeotlowi; misjonarze hiszpańs dopuścili jej używanie w odniesieniu do Boga, w przeciwieństwie do wielu inny równie ogólnych nazw. . * * „Koliber z lewa/z lewej strony" albo — w związku z zasadami orienta, przestrzennej przyjętymi wśród ludów Nahua — „Koliber z południa" (huitzil[in] furkoczący ptaszek, koliber; opochtli — lewa strona, lewa ręka). Istnieje konti wersja co do tego, czy słowo opochtli można rozumieć także jako leworęczny, ms kut, z czym łączyłaby się określona konotacja magiczna imienia; por. G r a l i c h , 1974, s. 338. Huitzilopochtli to bóg pletnienny Meksykanów, mieszkano Tenochtitlan, identyfikowany ze słońcem, uważany za opiekuna wojowników i 1 ga wojny. » Według XVI-wiecznych źródeł nahuatlańskich — bóg ludności zamieszkują Michoacán, nazwanej w związku z tym Taraskami. jednakże w źródłach tarask; skich bóg o tym imieniu nie występuje, natomiast słowem tarasque (taraskwe) zięć — określano Hiszpanów, którzy żyli z miejscowymi kobietami. Na skutek n zrozumienia termin ten został przez nich uznany za etnonim ludu nazywając* samych siebie Purépecha. Przypuszcza się wszakże, iż słowo taras może być zw zane z taraskańskim thares o ogólnym znaczeniu: wyobrażenie (jakiegokolw: boga; por. ' Z a n t w i j k , 1974, s. 80-81. 0 m e ( 1 �E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA I • I 1 $. § £ 10 [6] Quetzalcoatl , Y a c a t e c u t l i b ó g kupców, noszący też imona Yacacoliuhąui»* i Amimitl . mny bóg (to) P i l t z i n t e c u t l i i słońce Tonatiuh «, nazywane również Cuauhtlehuanitl oraz Xipilli ». ] Także ogień wyświęcili na boga i nazwali go Xiuhtecutli , a w naszych czagach dali mu imiona HuehuetzinXoxeptzin*>, Ximeontzin«. Nazywają go ponadto Tocentah „Ojcem wszystkich", bo' wśród' Indian wszystko robi się lł { 7 ] 18 18 [ 8 w „Pierzasty Wąż" lub „Drogocenny Bliźniak" (quetzal[li] — piękne, długie, zielone pióra, a także — skarb, klejnot, ogólnie zaś synonim czegoś drogocennego; coatl/couatl/coate — wąż, bliźniak). Bóg odgrywający dużą rolę w mitologu ludów Nahua jako stwórca i heros kulturowy, łączony z Toltekami, znany również pod? imieniem Ehecatl „Wiatr". » „Pan, który prowadzi" (yaca[na] — prowadzić, kierować kogo; tecutli/tecuhtli — pan). Bóg otaczany szczególną czcią przez wędrownych kupców. Pewne atry­ buty łączą go z Quetzalcoatlem. „Krzywy/Garbaty Nos" (yaca[tl] — nos; coliuhqui — krzywy, zagięty, nachy­ lony, pochylony). » Garibay tłumaczy to imię jako „Wodna Strzała" (a[tl] — woda; mitl — strza­ ła); por. S a h a g u n 1979, s. 917. Być może jednak z uwagi na człon -mi- należa­ łoby uwzględnić inną etymologię, a mianowicie: amilli — nawadniana ziemia, pole oraz mitl — strzała, łącznie Ami/1/mitl „Strzała z nawadnianej ziemi". Amimitl, bóstwo rzadko pojawiające się w źródłach, czczony był głównie w Cuitlahuac lub w ogóle przez ludność żyjącą na chinampas — pływających ogrodach, w pbłudniowej partii jezior Doliny Meksyku. Bywa identyfikowany z Atlahua „Panem/Posiadaczem Wody" lub „Panem/Posiadaczem Wyrzutni Strzał", tzn. broni zwanej w náhuatl atlatl; por. G a r i b a y , 1958, s. 115, 213. „Pan Dziecko" albo „Książe Dziecko" (piltzin[tli] — zdrobnienie od pilli — dziecko, potomek; tecutliltecuhtli — pan, *ale także — szlachcic, osobnik wysoko postawiony w hierarchii społecznej). Nazwa słońca rozpoczynającego swą pozorną wędrówkę po niebie, tuż po wschodzie. „Słońce"; nazwa ta, składająca się z czasownika tona — dawać, powodować ciepło, świecić oraz przyrostka -tiuh oznaczającego akcję skierowaną poza coś,, na zewnątrz, tłumaczona jest dosłownie jako „Ogrzewający i Oświetlający" lub. „Ten, który powoduje nastanie/daje ciepło i światło". Nazwa budząca kontrowersje i tłumaczona jako „Wstępujący/ Wznoszący się Orzeł" (quauhtlH1-ehua-nitl; por. G a r i b a y , 1958, s. 168, 245) albo „Orzeł z Ognis­ tymi Strzałami" (ąuauhtlifcuauhtli — orzeł; tetl — ogień; -hua — właściciel, po­ siadacz, ten, który ma coś; mitl — strzała); por. L e ó n - P o r t i l l a , 1959, s. 116, czy też — na podstawie tej samej etymologii, lecz przy ściślejszym zachowaniu re­ guł gramatycznych — „Orzeł-Właściciel Ognia-Strzała"; por. H v i d t f e l d t , 1958,. s. 106-107. " Imię złożone ze słów xi[uitl] — rok, turkus, zielona trawa, rzadziej — ko­ meta; pilli — dziecko, potomek, ale również — szlachetnie urodzony, książę; w związku z powyższym istnieje kilka możliwości przekładu, choć z reguły prefe¬ ruje się dwie — „Książę Turkusa" i „Książę Roku". „Pan Roku" ewentualnie „Pan Turkusów" lub „Pan Trawy"; por. przyp. 17 (xiv.itl) i przyp. 14 (tecutli). „(Czcigodny) Starzec" (huehue — stary, dawny; -tzin — przyrostek wyraża¬ jacy szacunek, poważanie). » Nie udało mi się ustalić znaczenia tego imienia. Nie udało mi się ustalić znaczenia tego imienia. 12 \. X | ! ; ! 1 15 w T 'j 18 2'° - & k > 121 19 81 �122 RYSZARD TOMICKI przed ogniem, kiedy zaś umrą, towarzyszy im on w postaci zapalonej świecy podczas pogrzebów. [9] Uważali też za bogów niektóre kobiety i (jeszcze) dziś czczą je: ChicomecoatlK, boginię zbóż, i (boginię) wód Chalchihuitlicue *> albo Chalchicueye«, Cihuacoatl" jako Ewę, Tlazolcoatl ¡* jako Wenus. Í10] Czcili również chmury i zwali je Ahuaque", a boga, który nimi kieruje Tlaloque* ; góry, gdzie powstają chmury nazywają Tlaloque tlamacazque 8 *» „Siedem-Wąż" (chicome — siedem; cootZ — wąż); znak kalendarzowy, będący jednocześnie imieniem własnym bogini uważanej za stwórczynię wszelkiego poży­ wienia roślinnego (dlatego zapewne autor nazywa ją diosa de panes — boginią zbóż) oraz nazwą kukurydzy; por. przyp. 71. » „Ta o szmaragdowej spódnicy" (chalchihuitl — szmaragd, zielony kamień szlachetny; i-cue — jej spódnica). M „Ta, która ma szmaragdową spódnicę" (chalch[ihuitlj — por. przyp. 23; cueitl — spódnica; i-cuey-e — ta, która ma swą spódnicę). ** „Kobieta-Wąż" lub „Kobiecy/Żeński Wąż"; bogini narodzin, związana także z wojną i wojowaniem, znana pod wieloma różnymi imionami. Sahagun tłumacząc jej imię jako „Kobieta węża" (mujer de la culebra) i dodając, iż nazywano ją też Tonantzin jNasza Matka", pisze: „Z tych dwóch wypadków zdaje się wynikać, że bogini ta jest naszą matką Ewą, która oszukana została przez węża i że ond (India­ nie) mieli wieści o sprawie, jaka zaszła pomiędzy naszą matką Ewą i wężem". W innym miejscu, przytaczając mowę położnej skierowaną do położnicy, przy sło­ wach „uczyń tak, jak to zrobiła owa bogini, która porodziła jako pierwsza i nazy­ wała się Cihuacoatl i Quilaztli", franciszkanin dodał: „jest to Ewa, bo ona jesi kobietą, która porodziła jako pierwsza"; S a h a g i i n , 1979, lib. I , cap. V I , s. 33; lib. V I , cap. X X V I I I , s. 379. » „Wąż Nieczystości" albo „Wąż Grzechu" (tlazol[li] — śmieci, brudy, nieczys­ tości, łajno, gnój, a także — skaza, plama na honorze, cudzołóstwo, wiarołomstwo coatl — wąż). Nie spotkałem tej formy imienia w innych źródłach, a poniewa z pewnością mowa jest o Tlazolteotl sądzić należy, iż Ponce de Leon zamienił człoi teotl — bóg, bogini na coatl, kierując się skojarzeniami biblijnymi. Boginię te; zwaną też Toci „Nasza Babka", Teteo inan „Matką Bogów", Tlaelquani „Zjadaczk Brudu" lub „Grzesznicą" (por. M o n n i c h , 1969, passim), przyrównywał do Wenu także Sahagun, pisząc o niej i jej hipostazach co następuje: „Powiadali też, ż ta bogini czy boginie miały moc pobudzania do rozpusty, inspirowania spraw cieles nych i sprzyjania nieprzyzwoitym miłościom"; „[...] jest ona niczym bogini Wenu: jej [...] przypisywali wszelkie sprawy związane z brudnymi amorami i ze środkan zaradczymi przeciw ich (skutkom)"; S a h a g u n , 1979, lib. I , cap. X I I , s. 36; lib. conf., s. 62. " „Ci, którzy władają wodą" (a[tl] — woda, [a]hua — pan, właściciel, posiadać: -que — przyrostek l.mn.). Forma użyta przez Ponce de Leon jest l.mn. od imienia Tlaloc — boga des czu i wód, którego pomocnicy zwani byli tlaloque. Zważywszy na to, że auti mówi wyraźnie o jednej postaci, należy przyjąć, iż chodzi tu o Tlaloca. Sime< (1977, s. 602) wywodzi etymologię tego imienia od słowa tlalli — ziemia or onoc — leżeć, być wyciągniętym (gdy mówi się o osobach lub długich przedmi tach), utrzymując, że Tlaloca wyobrażał mężczyzna wyciągnięty na ziemi. Zapew miał na myśli posągi tzw. chac-mooli. Jest to wszakże interpretacja bardzo w£ pliwa, podobnie jak i inne; por. np. R o b e 1 o, 1980, t. 2, s. 577. » Mowa tu o pomocnikach Tlaloca, występujących zawsze jako grupa, st ich nazwa w l.mn. tlaloque — tlalokowie. Słowo tlamacazque to l.mn. od tlarr, cazqui — ten, który (coś) daje. Nazwę tę stosowano w odniesieniu do Tlaloca, jc 1 8 �- E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA 123 I * I -|H] pomiędzy tymi wszystkimi bogami umieszczają naszego pana i odkupiciela Xpo.«", gdyż przyjęli go jako ostatniego boga. I na pewnych malowidłach (pokazujących) jak ma się czynić ofiary dla ich bogów, znajdują się krzyż, gwoździe, bicz przywiązany do kolumny, i ukrzyżowany; i kapłani odprawia­ jący mszę, a jednocześnie ich nauczyciele fałszywych prawd składają swoje ofiary zgodnie z dawnym zwyczajem. ¡{12] Posiadają i wyrabiają trzy rodzaje idoli: jedne maleńkie, kamienne, przezna­ czone do wnętrz ich spichrzów; inne robią z copalu« lub z masy tzoal* i te posyłają na szczyty wzgórz, gdzie są ołtarze zwane przez nich momoztli>»; z masy tzoal sporządzano ciało Huitzilopochtli, które przechowywane było przez okres jednego roku, a po jego upływie rozdzielano je na kąski uxcucoeyotia «*. Obchody świąt 113] Większości ofiar dokonują Indianie po północy lub o świcie, tak więc w cza­ sie uroczystości ku czci swych świętych już przed świtaniem są po śnia­ daniu, i odbywa się to w taki sposób, że^ucinają kurom głowy przed ogniem, który jest bogiem Xiuhtecutli, co w (swoim) języku nazywają tlaąuechcotonaliztli [„ucinanie szyi"]. Ofiarę tę czyni się w domu naczelnika' . [14] Kiedy ptaki zostały już przyrządzone na ich sposób i zrobiono tamale*, 5 pomocników tlaloąue, a także kapłanów indiańskich. W dwu pierwszych wypad.Jcach czynność dawania miała sens — zaopatrywanie, dawanie ludziom tego, co potrzebne do życia, a więc urodzaju, pożywienia. W ostatnim wypadku dawać zna­ czyło — wypełniać obowiązki związane z kultem, składać ofiary; por. G a r i b a y 1958, s. 105-106. Skrót greckiej wersji słowa Chrystus. Nah. copaZii — żywica o konsystencji gumy, uzyskiwana z drzewa o tej sa­ mej nazwie, używana jako kadzidło podczas aktów magiczno-religijnych, stosowana w medycynie i — jak wynika z tekstu — służąca do wyrobu figurek kultowych. Drzewo identyfikuje się jako Bursera spp.; M e s s e r, 1978, s. 139. Nah. tzoalli/tzohualli, czasem tzohuatl — zagęszczona masa, ciasto sporządza­ ne z nasion roślin zwanych michihuauhtli, które Hiszpanie określali ogólnie jako bledos (por. L ó p e z A u s t i n , 1974, s. 110-111, 128). Mieszane nieraz z ciastem kukurydzianym, miodem i copaZem służyło do wyrobu figurek kultowych oraz stanowiło pożywienie rytualne. Rodzaj niskiego ołtarza z kamieni, adobe — glinianej cegły suszonej na słoń­ cu lub z ziemi; w okresie przedhiszpańskim wznoszono je m.in. na skrzyżowaniach dróg. Dosł. „spożywać resztki (pozostałości) ze święta (uroczystości)"; pod. za G ar i b a y e m ; por. Teogonia, 1979, s. 139. Autor używa terminu mayoral. «• Nah. tamalli — rodzaj chleba czy też placka sporządzanego z mielonej ku­ kurydzy, który pieczono owinięty w liście kukurydziane. Znane były różne od­ miany tamali. Tutaj, na marginesie pisowni słowa tamale i jemu podobnych, na­ leży wyjaśnić, że Ponce de Leon z reguły podaje terminy zaczerpnięte z nahuatl w formie zhispanizowanej, np. dodając w l.rmn. końcówki właściwe dla tego ostat­ niego języka, nawet wówczas, gdy słowo nahuatlańskie ma już przyrostek l.mn. We wszystkich tych wypadkach oddaję osobliwości języka autora, stosując odpo­ wiednie końcówki polskie. 80 1 1 w 8 8 84 8 5 �124 RYSZARD TOMICKI mając także przygotowaną pulque", poquiety™ kwiaty i kakao, dzielą to. na dwie części: jedną ofiarowują ogniu i rozlewają przed ogniem puíquer drugą połowę niosą na ofiarę do kościoła, umieszczają w jicarach" przed ołtarzem i stojąc nalewają w jedną z jicar nieco pulque, stawiają pośrodku ołtarza, a gdy postoi chwilę, .zabierają wszystko i dają do zjedzenia teopantlakom* . To samo robi się z częścią ofiarowaną ogniowi, która jest dla starszyzny. 0 Położne {15} Położne D r z y b y w a j ą c e do połogów stosują obrządki z czasów ich pogaństwa. Oto one: [16] W czasie, gdy rodzą się dzieci, polecają, żeby oczekiwano na nie w przed­ dzień przyjęcia przez dzieci chrztu świętego w celu wyciągnięcia z nich ognia,, co w. (swym) języku nazywają itleuh quizaz in piltzintli {„musi wyjść ogień z dziecka"]. [17] Na dzień przedtem, zanim dziecko zostanie ochrzczone, położna przychodzi do domu położnicy, gdzie jufSv dniu porodu nakazała, by przygotowano dla niej pulque, tamale oraz ptaka i żeby zaprosić sąsiadów i mieć zapalony ogień: wszystko to mają więc gotowe. Położna bierze ptaka, pulque oraz tamale i ofiarowuje ogniowi. [18] Bierze potem jicara z wodą, wynosi na podwórze", a ustawiwszy ją na środ­ ku wraca do pomieszczenia, gdzie znajduje się ogień i bierze z niego (parę węgli) w (glinianą) skorupę. Idzie tam, gdzie jest położnica i wziąwszy dziec­ ko na ręce, wynosi je wraz z ogniem w miejsce, gdzie zostawiła jicarą z w o ­ dą. Gdy umieści ogień bardzo blisko wody, kąpie dziecko i powoli gasi ogień rozpryskującą się wodą. W tym momencie pyta obecnych, jak dziecko ma sięnazywać, a oni podają imię z czasów ich pogaństwa lub swych rodziców,. " Słowo o niejasnym pochodzeniu, używane przez Hiszpanów już w latach; i 20-tych X V I w. jako nazwa napoju powstającego w wyniku fermentacji syropu j uzyskiwanego z niektórych rodzajów agaw — Agave (Amatillidaceae). W náhuatl napój ten nosił nazwę ociZi. Być może pulque stanowi zniekształconą nazwę w y ­ razu poliuhqui — zepsuty, nie nadający się do spożycia; por. G o n c a l v e s deL i m a , 1956, s. 13-14. » W oryginale poquietes; A l v a I x l i l x ó c h i t l (1975-1977, t. 1, s. 362) wy­ jaśnia, że są to „unos cañutos llenos de liquiddmbar encendidos"; por. pocyotl — dym, opar; S i m e o n 1977, s. 389. Chodzi o swego rodzaju pierwowzór papierosa — rurkę z łodygi roślinnej, wypełnioną mieszanką tytoniu i balsamicznej sub­ stancji o kolorze żółtoczerwonawym i ostrym zapachu, wydzielanej przez drzewoocozol. Te cañas de humo, jak nazywali je Hiszpanie, zapalano z jednego końca,, a drugim wdychano dym, przypisując mu właściwości lecznicze; por. ' P o m a r , 1964, s. 215. «» Náh. xicalli — małe naczynie do picia, czarka wykonana z tykwy. Teopantlaca' to l.mn. od teopantlacatl „człowiek świątyni" (teo[tl]-pan — Ł świątynia, dosł. „miejsce boga/miejsce, gdzie jest bóg"; tlacatl — człowiek). Ponce I de León ma tu najwyraźniej na myśli służbę przykościelną. • W oryginale patio —• podwórko, wewnętrzny dziedziniec otoczony zabudowa- • niami. w 40 4 1 �E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA 125 takie jak ecatl» czy coatí», jeśli zaś (dziecko) jest płci żeńskiej, to x i c o « albo a:oco « i im podobne. 19). Sprawdza się, czy imiona te należą do pewnych duchów, niczym anioły, które nazywają tlaloąue i tlamacaząue. Po zakończeniu obmywania położna oddaje dziecko matce i znowu bierze ogień w skorupie, wraca do położnicy, okręca jej głowę chustą i okrąża ogniem wokół jej głowy. Gdy to uczyni, odnosi ogień w miejsce, gdzie znajduje się ofiarna pulque, nalewa jej do jicary i rozlewa przed ogniem. (Resztę) tego, co złożono w ofierze, oraz pulque rozdziela pomiędzy gości. •120] W Dolinie Toluca posyłają potem dzieci na jakieś wzgórze i jeśli jest to chłopiec, zabiera na ofiarę coo«, jeżeli jest to dziewczynka — wrzeciono i bawełnę. f Lekarze 12\] Lekarze" Indian są bardzo zabobonni i pociągają za sobą serca niewinnych. 122] Lekarz wezwany przez chorego pyta go o dolegliwość i o to, w jakim miej­ scu i stronie zawładnęła nim choroba, a gdy chory powie już, co mu się zdarzyło, lekarz powiada: Cualani in santo*», cualani in huehuetzin [„za­ gniewany jest święty, zagniewany jest czcigodny starzec"], przypisując świę­ temu z jego wsi lub ogniowi, że są zagniewani. [23] I mówi, zeby w celu wyleczenia choroby znaleźli mu kurę na ofiarę, pulque, kwiaty i poquiety i ze następnego dnia on przyjdzie. [24] Niektórzy nakazują, żeby zarżnęli kurę przed ogniem i mieli przygotowane jedzenie, inni czynią to sami. A gdy wszystko jest już gotowe, lekarz przy­ chodzi, bierze ofiarną krew i namaszcza irzy kamienie, które są jak trójnóg 4 8 Ecatl lub Ehecatl — „Wiatr"; znak kalendarzowy oraz imię własne. » „Wąż", znak kalendarzowy oraz imię własne. Garibay wywodzi to słowo od xicotl i tłumaczy moscardón — bąk, giez albo mucha plujka; por. Teogonia, 1979, s. 139. S i m e o n (1977, s. 765) notuje słowo jcicotli w znaczeniu — duża pszczoła. Słowo pochodne od xocotl — owoc, płód. Sahagun wymienia to imię pisząc •o Tlazolteotl (por. przyp. 26) i jej trzech siostrach: „Od tych czterech bogiń kobiety meksykańskie brały i biorą takie oto swoje imiona: Tiacapan („Pierworodna" — R.T.), Teicu („Siostra" — R.T.), Tlaco („Środkowa" — R.T.), Xuco (zamiast xucotll lxocotl, „Owoc" —R.T.); należy im je usunąć"; S a h a g u n 1979, lib. I , oonf., s. 62. » K i j kopieniaczy, drewniane narzędzie do kopania ziemi o końcu utwardzonym w ogniu. Zdaniem Garibaya coa jest słowem pochodzącym z języków Indian antylskich, które zastąpiło nah. huictli — szpadel, motyka; por. S a h a g u n , 1979, s. 922. Według innej hipotezy stanowi ono skrócenie od nah. cuammaitl aquiloni — „kij <lo sadzenia (roślin)" {cuahuitl — drzewo, drewno; maitl — ręka, dłoń; cuammaitl — drewniana ręka gałąź, aquia — przesadzać, sadzić, wkładać (coś) w dziurkę; — loni przymiotnik odczasownikowy o znaczeniu — nadający się do); por. S i m s o n , 1977, s. 35, 401; L e a n d e r 1972, s. 130. " Nahuatlańskie terminy ticitl i tepatiani, oznaczające lekarza w ogóle, bez względu na specjalność (m.in. położną) oraz środki, jakimi się posługiwał, w po­ czątkach X V I I w. stały się synonimami czarownika; por. L ó p e z A u s t i n 1967, s. 107. Słowo santo — święty, stanowi przykład wprowadzania do języka nahuatl terminów hiszpańskich, związanych z religią chrześcijańską, bez ich tłumaczenia czy szukania bliskoznacznych odpowiedników. Podobnie wprowadzone zostało sło4 44 45 4 4 8 �126 [25] [26] RYSZARD TOMICKI i oni nazywają je tenamaztli». Potem bierze tamale, przyrządzonego ptaka, kwiaty oraz poquiety i dzieli na dwie części. Jedną ofiarowuje ogniowi, a drugą posyła, aby ofiarować ją przed wizerunkiem czy w kościele, gdzie zapala woskową świecę. Wygłasza przemowę i prośbę wobec ognia, następnie rozlewa trochę pulque. Jeszcze przed tym mówią: Motenciahuaz in huehuetzin [[„odświeży swe wargi czcigodny starzec"]. Uczyniwszy to lekarz oraz ci, którzy są obecni, zjadają ptaka i wypijają pulque, zaś biedny chory oczekuje, że ogień da mu zdrowie. Tym chorym, którzy mówią, że zachorowali w pobliżu jakiegoś strumienia lub źródła albo rzeki, nakazują, by zanieśli wszystko, co zostało wspomniane, do jakiegoś źródła i żeby ofiarowali to bogini wód, którą nazywają Matlalcueye* lub Chalchihuitlicue, oraz żeby zabrali woskową świecę i zapalili ją. Innym powiadają: Cualani in tonacayotl [„zagniewane jest to, co utrzymuje nas przy życiu"' ], przez co rozumie się boginię Chicomecoatl, boginię zbóż. Gdy oni sami czy któreś z ich dzieci jest chore, składają jej wielkie ofiary a czynią to w ten sposób, że lekarz bierze kurę, idzie ku płotkom do suszenie kukurydzy lub przed spichrza, tam zarzyna kurę i poleca, aby ją przyrzą­ dzono, zrobiono tamale i przygotowano pulque. Mając to, połowę ofiarowuji ogniowi, a druga połowa (przeznaczona jest) na ofiarę przed płotkami lul spichrzami, gdzie znajduje się kukurydza. I spala trochę copalu, będącegi jego kadzidłem. Dzieciom rozmaite kuracje stosują lekarze nazywani tetonalmacani^, a s, to ci, co przywracają szczęście dzieciom, które je utraciły. I mówią do nic pewne słowa, kładąc im na czubku głowy korzeń zwany tlacopatli«». 0 [27] 1 {28] wo^Bios — Bóg, którego nie wolno było zastępować pojęciem teotl; misjonarze dc opuszczali natomiast złożenie teotl Dios. Por. G a r c í a Q u i n t a n a , 1974, s. 15( 151, passim. « Kamienie służące do podtrzymywania naczyń nad ogniem, o których w Am les de Cuauhtitlan mówi się, że strzegą Xiuhtecutli i nadaje im imiona własn Mixcoatl („Wąż Chmur"), Tozpan („Chorągiewka z żółtych papuzich piór") or Ihuitl („Pióro"); por. L e h m a n n , 1938, s. 52. *° „Ta, która ma ciemnoniebieską spódnicę" (matlalin/matlalli — silna ziek ciemny błękit; cue[itl]-ye — ta, która ma spódnicę). Imię nadawane -bogini w przez mieszkańców Tlaxcali, czyli przedhiszpańskiego państwa Tlaxcallan; tak nazwa góry w tym rejonie, dziś La Malincbe, 4461 m n.p.m. » Rzeczownik abstrakcyjny tonacayotl złożony jest z to- przedrostka o znac: niu — nasz, nasze, rzeczownika naca[tl] — mięso, miąższ, ciało oraz przyros! -yotl odpowiadającego angielskiemu -hood, -ship, co dosłownie można przełóż „istota, treść naszego ciała". Używano go zazwyczaj w znaczeniu „to, co utrzym nas przy życiu, nasze pożywienie", a czasem nawet wprost w odniesieniu do 1 kurydzy; por. L ó p e z A u s t i n 1974, s. 127, 131. " „Ten, który daje ludziom tonalli" (te-tonal[li]-maca-ni), gdzie słowo ton oznacza los, przeznaczenie, jakie człowiek otrzymuje od sił nadnaturalnych w leżności od znaku kalendarzowego, pod którym się urodził, albo — jeśli ten należał do szczęśliwych — od znaku najbliższego, bardziej pomyślnego dnia bieranego do odbycia ceremonii poświęcenia dziecka wodzie (czyli rytualnego ob cia; por. akapity 16-19). Wierzono, że główną siedzibą tonalli, które Ponce de L nazywa szczęściem, pomyślnością (ventura), jést głowa, skąd może ono wydo się na zewnątrz, powodując ciężką chorobę, a nawet śmierć; por. L ó p e z A t i n 1967, s. 98-99, 108. w Roślina identyfikowana jako Aristolochia mexicana, rosnąca głównie na łudniu Meksyku (w kraju Mixteków), o szerokim zastosowaniu leczniczym. 2 �t E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA 127 I k {29] Inni, po złożeniu ogniowi ofiary z kury i rozlaniu pulque, dotykają dziecko l piciełem to jest tytoniem, oraz wzywają Quetzalcoatla, modląc się do niego. ! po] Choroby dziecięce przypisują także wiatrom i chmurom, i powiadają: Cualani ineecame, cualani in ahuaque {„zagniewani są władający wiatrami, zagnie­ wani są władający wodą"], i dmuchają na wiatry, kierując do nich swe zaklęcia. [31] Ci, co są chirurgami i leczą złamania, wzywają i proszą o przychylność cuatlapanqueki , przez co rozumie się wzgórza znajdujące się między rozpadli­ nami, aby wspomogły ich kurację. [37] W domach Indian nigdy nie powinien wygasnąć ogień, ani nie powinnozabraknąć drewna (opałowego), a jeśli przypadkiem brak go i domownikowi przytrafi się jakieś nieszczęście, wówczas po przyjściu do domu prosi ogień o wybaczenie będąc przeświadczonym, że nieszczęście zdarzyło mu się dla­ tego, że ogień nie był rozpalony albo z (powodu) braku drewna. Tak więc w Dolinie * i w innych stronach Indianie umieszczają pod dachem kilka dyli, przytwierdzając je do ścian, pod spodem rozkładają ogień, a na tych dylach układają porządnie drewno, tak iż ten, kto je widzi, sądzi, że trzy­ mają je tam, aby wyschło. Inni układają drewno wokół lub w pobliżu ognia. 65 5 Rolnicy {33] O (ustalonej) porze, kiedy mają uprawiać swe ziemie, najpierw modlą się do ziemi mówiąc jej, że jest ich matką i że chcą ją otworzyć i położyć na jej aromatycznego korzenia wyrabiano także naszyjniki dla dzieci rozpoczynających naukę w szkołach calmecac, wierząc, że „duch chłopca był usadowiony w pacior­ kach z tlacopatli"; S a h a gú n 1979, lib. I I I , Ap., cap. V I I , s. 212. Náh. pícietí — odmiana tytoniu, roślina mniejsza i delikatniejsza od innych (pic[iliui] — cienieć, stawać się cienkim, kiedy mowa o przedmiotach; yeti — ogólna nazwa tytoniu), o szerokim zastosowaniu w lecznictwie. Ponce de León używa naz­ wy tabaco, którą Hiszpanie przejęli od Indian z Haiti, choć identyfikowali także tytoń ze znanym z Europy blekotem; por. P o m a r , 1964, s. 215; S a m o l i n o s D ' A r d o i s , 1971, s. 90-95. Cuatlapanąue to l.mn. od cuatlapanqui, dosł. „ten, który rozdziera, rozbija głowę" (cua[itl] — głowa; tlapan[a] — rozdzierać, rozrywać, drzeć, rozbijać; -qui Przyrostek oznaczający podmiot działania). Sahagún notuje tę nazwę w l.poj. jako imię boga wina, czyli octli, i jednego z grupy mitycznych postaci, które po raz pierwszy przygotowały ten napój. Cuatlapanqui wchodził zatem w skład centzontotochtli „czterystu królików", jak ogólnie nazywano bogów związanych z octli oraz Pijaństwem, do którego skutków zdaje się nawiązywać imię podane przez Ponce de León. Fakt, iż autor pisze je w l.mn. (sam wyraz nahuatlański ma przyrostek Lmn, do którego Ponce de León dodał jeszcze hiszpańską końcówkę -es), świad­ czyć może o synonimizacji określeń centzontotochtli i cuatlapanque. Natomiast sko­ jarzenie z pewnym rodzajem wzgórz jest zapewne wyrazem umiejscawiania przez Indian siedzib owych bóstw w tych właśnie miejscach. Por. G o n c a l v e s de L i m a , 1956, s. 104, passim. Ponce de León parokrotnie mówi o Dolinie (el Valle), nie precyzując, o jaki obszar chodzi. W jednym wypadku, kiedy podaje informacje uzupełniające jego opis, pisze wprost o Dolinie Toluca (Valle de Toluca), najwyraźniej jako o rejonie odmiennym od Doliny anonimowej. Należy sądzić, że pod nazwą tą kryje się obszar Położony na południe od Sierra de Ajusco, zamykającej Dolinę Meksyku, i na Południowy wschód od wulkanu Chiuhnauhtzin (dziś Nevado de Toluca, 4560 m «pm.\ czyli terytorium na którym zlokalizowane było m.in. Tzumpahuacan. 54 M 5 8 �128 RYSZARD TOMICKI plecach pług czy coa. Wtedy proszą (też) Quetzalcoatla o przychylność, żeby dał im siłę, by mogli obrobić ziemię. Po spulchnieniu ziemi i nadejściu czasu, w którym należy siać, idą na pole i tam wpierw przywołują pewne duchy, zwane tlaloque i tlamacazque, bła­ gając je, żeby troszczyły się o obsiane pole i strzegły go przed szkodnikami, takimi jak borsuki, wiewiórki i myszy, aby nie uczyniły im szkód. Następnie je obsiewają. W siedem czy osiem dni później, gdy kukurydza już wzeszła, niosą na pole woskową świecę oraz copal ku czci owych duchów. Zapalają (świecę), palą copal pośrodku pola i proszą je ponownie, żeby uwolniły ich pola od wspo­ mnianych szkodników. Kiedy kukurydza może już być po raz pierwszy pielona, znowu przynoszą na skraj pola woskową świecę i kurę na ofiarę. Zapaloną świecę ustawiają pośrodku pola. Potem przyrządzają złożonego w ofierze ptaka, niosą go wraz z tantalami na środek, gdzie znajduje się świeca i tam ofiarowują go bogini Chicomecoatl, bogini zbóż, która — jak powiadają — mieszka w górach Tlaxcali. Modlą się do niej i zanoszą prośby, a gdy ofiara poleży tam chwilę, zabierają ją i zjadają z pozostałymi (ludźmi). Potem palą copal. Przed rozpoczęciem, pielenia wzywają Quetzalcoatla, prosząc go o przychyl­ ność i siłę przy pomocy pewnych słów, jakich używają w tym czasie, to jest podczas pielenia. Ci spośród tubylców, którzy są (ludźmi) dbałymi, nie pozwalają, by z ku­ kurydzy oberwany został choćby jeden liść zanim nie zaczną wychylać się xilote". A gdy już się pokażą, biorą parę liści kukurydzianych i pierwsze xilote z pierwszymi kwiatami i pierwszy miahuatl««, pierwsze rzeczy, jakie ziemia daje im w tym okresie, i niosą je, żeby ofiarować przed spichrzami razem z ptakiem, tamalami, copalem, woskową świecą i pulque dla rozlania odpowiedniej części przed spichrzami. Inną ofiarę, zwaną przez nich tlaxquiztli™, czynią pierwszym młodym kol­ bom kukurydzy, jakie dają im pola. Mając przygotowane rzeczy potrzebne do tej ofiary, to jest hule»», papier, który nazywają texamatl« i coś niby £34] 135] 136] '[37] 138] 139] 7 « Náh. xilotl — zalążek kolby kukurydzy o nie wykształconych jeszcze ziar­ nach. Po pewnym czasie przekształca się on w zieloną, młodą kolbę o stwardniałych ziarnach zwaną w náhuatl elotl, co Ponce de León oddaje słowem elote, ja zaś -tłumaczę jako „młoda kolba"; por. akapit 39 n. Náh. miahuatl/miauatl/miyauatl — kłos kukurydzy z kwiatem. • Garibay tłumaczy to słowo jako „prezentacja czegoś, ofiara" (od tla-ix-qui20), por. Teogonia, 1979, s. 138. Wydaje się jednak, iż z uwagi na charakter opisy- \ wanego obrzędu (por. akapity 39, 41, 42, gdzie podkreśla się rolę młodych kolb oraz i ich pieczenia), właściwszy będzie przekład następujący: tla- przedrostek oznacza-1 jacy rzeczy, przedmioty; ixca — wypalać (ceramikę), piec coś w rozżarzonych wę- i glach, w gorącym popiele; -iztli przyrostek tworzący rzeczowniki odczasownikows, 1 co łącznie tworzy słowo tla-[i]xqui-[i]ztli „pieczenie (czego)". «• Náh. ullilolli — rodzaj elastycznej gumy z soku drzewa kauczukowego Castilloa elástica, wykorzystywanej do wyrobu piłek do gry tlachtli, a także jako środek medyczny oraz ofiara dla bogów. Rodzaj papieru wykonanego ze sprasowanych liści; S i m s o n , 1977, s. 540¬ 541. Garibay tłumaczy: „popielaty papier"; por. Teogonia, 1979, s. 138. Amatl, czyli papier z włókien roślinnych, używany był do wyrobu ksiąg, stanowił też częstą ofiarę. 68 5 9 81 �E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA {40] ' [[41] [42] [43] 129 koszulki z bawełnianej tkaniny, zwane xicoli«, copal, pulque, świecę wosko­ wą i kurę na zabicie, biorą pierwsze młode kolby i udają się na wzgórza, gdzie mają swe świą­ tyńki które zwą teteli**, podobne do ołtarzy. Istnieje nakaz, by na wzgórza te nie szły dzieci, żeby nie odkryły, co się (tam) robi. Po przyjściu rozpalają ku czci Xiuhtecutli ogień u stóp świątyńki albo w środku, a najwięcej wie­ dzący bierze (glinianą) skorupę z ogniem, wrzuca copal i okadza całe miejsce ofiary. Wtedy zapala woskową świecę, stawia ją pośrodku świątyńki, a na¬ stępnie bierze ofiarę, którą stanowi hule, copal, pulque, koszulki, jicary oraz papier i składa to przed świątyńką i ogniem. Uczyniwszy to, zaczynają piec młode kolby, czerpią z ofiarowanej pulque, rozlewają przed świątyńką i przed ogniem oraz skrapiają pulque kolby. Niektórzy puszczają sobie krew z uszu i skrapiają krwią kolby i otoczenie. Potem biorą kurę przyniesioną na ofiarę i zarzynają przed ołtarzem i świą­ tyńką. Każą przyprawić ptaka i wraz z tamalami ofiarowują go przed ogniem i przed cu«, a koszulki wdziewają na kilka kamieni, które tam k ł a d ą " . Po skończeniu, jedzą młode kolby przepijając pulque i w ten sposób oddają pierwociny z nowych płodów. Jeśli kukurydza nadaje się już do zbioru, a na polu jest łodyga mająca dwie lub trzy kolby, nazywana przez nich xolotlwłaściciel powiadamia zaraz te­ go, który jest mistrzem ceremonii, będącego zazwyczaj starcem, i mówi mu jaki to dobry okres był na jego polu. Mistrz przychodzi i po obejrzeniu ło­ dygi z dwoma czy trzema kolbami poleca, aby na dzień następny zrobiono dwa rodzaje tamali: tamale białe oraz tequixquitamale«. Przybywszy (na­ zajutrz), idzie w pole, wyrywa łodygę o dwóch kolbach i on oraz właściciel pola zabierają zrobione tamale i roślinę i odchodzą poza teren zamieszkany na jakieś miejsce, gdzie rozchodzą się dwie drogi, jedna w jedną, druga w drugą stronę. Tam mistrz ofiarowuje oba rodzaje tamali i roślinę z dwoma ra Nâh. xicolli — szata, rodzaj kaftana sięgającego do kolan. Xicolli z malowa­ nego płótna nosili kapłani, lecz był to także typ ubioru charakterystyczny dla mie­ szkańców Miiohoacain; por. S a h a g u n , 1979, lita. I I , cap. XXV, p. 113; lib. X, cap. X X I X , s. 609. •» Autor używa słowa cueciUo, zdrobnienia od cu — terminu pochodzącego najprawdopodobniej z języka maya, który Hiszpanie przejęli jako nazwę wszelkich świątyń indiańskich. ' « Nâh. tetelli — konstrukcja z kamieni lub ziemi, o płaskim wierzchołku, słu­ żąca jako ołtarz. Por. przyp. 63. Kamienie wyobrażały zapewne jakieś czczone istoty; por. zwyczaj wyrabiania z masy tzoalli tzw. gór (tetepe) podczas święta Tepeilhuitl, które ubierano potem w stroje wykonane z papieru i piór oraz składano przed nimi ofiary; S a h a g u n , 1979, lib. I I , cap. X I I I , s. 88-89; H v i d t f e l d t 1958, s. 92, passim. " Wieloznaczne słowo, o niejasnej etymologii, w tym i podobnych kontekstach tłumaczone jako — rzecz zdwojona, podwójna, o dwóch bliźniaczych częściach. W znanym micie o powstaniu słońca i księżyca w Teotihuacan bóstwo o imieniu Xolotl (por. przep. 69) przemienia się kolejno w kukurydzę o podwójnej łodydze (xolotl), w podwójną agawę (mexolotl) i ziemno-wodnego płaza zwanego axolotl, żyjącego w jeziorach środkowego Meksyku; S a h a g u n 1979, lib. V I I , cap. I I , s. 434; por. polskie tłumaczenie mitu, M i l e w s k i 1966, s. 311. Rodzaj tamali (por. przyp. 36) z domieszką tequixquitl — soli krystalizują­ cych się na powierzchni podmokłych i zasolonych ziem, których głównymi skład­ nikami są węglan sodu i chlorek sodu; por. S i m é c n 1977, s. 513. M 6 8 S- Etnografia Polska t. 28/2 �130 RYSZARD TOMICKI kolbami, kładąc kolby czubkami ku górom Tlaxcali, na wschód, to jest tam, gdzie mieszka bogini Chicomecoatl, bogini zbóż. Wygłasza mowę i śle po­ słanie za pośrednictwem kolb, mówiąc: In ti Xolotl™ xi mohuicatiuh ma xic monahuatiliti in Iztac Cihuatl™ ca in mochihua motequipanoa in quimonequiltia {„ty, Xolotlu, bądź u boku Białej Kobiety i przekaż jej, że czyni się i przygotowuje to, co ona sobie życzy"]. I tych ofiarowanych tamali nikt wziąć nie może, chyba że byłby to jakiś przechodzący biedak, a jeśli taki nie nadejdzie, zabierają je i dają jednemu z biednych ze wsi;. Mówią, że jest to prowiant Xolotla, z którego korzysta jako wysłannik w poselstwie. [44] W czasie zbierania plonów najpierw wzywają boginię Chicomecoatl i mówią: Chicomecoatlé ca onihualla in tíquetzal i titecencoząui ca onichauatquic in noteocuitlachiquiuh in noteocuitlamacpal [„Siedem-Wężu: przybyłem do cie­ bie, drogocenne pióro, do ciebie, wspaniały naszyjniku; przynoszę twój złoty wytwór, twój złoty bukiet"]. {45] Po zebraniu kukurydzy, gdy mają (ponownie) rzucać ją w ziemię, pozdrawia­ ją ją i mówią: Tla xi huallauh tlaltechtli nican mopan nocontema in chico­ mecoatl amo ce toconelehuiz {„Przyjdź tutaj, gnębiony p»zez ziemię: tu, obok ciebie, kładę Siedem-Węża ; nic więcej nie będziesz już pragnął"]. 71 Huiztli lub huitzmaniliztli™ (nowe wino) [46] Sposób, w jaki Indianie przycinają młode magueye™ i składają pierwociny ogniowi, jest taki, [47] że gdy nadejdzie pora przycinania ich i wyciągania syropu, wołają starego mistrza, który jest do tego wyznaczony, a on nakazuje, by po wyciągnięciu syropu wlali go do kadzi lub do dzbanów do robienia pulque. I najpierw wylewa odrobinę syropu na ziemię w miejscu, gdzie rosną nowe magueye. Po wydaniu polecenia, żeby robiono pulque, przychodzi następnego dnia do domu pana winnicy, gdzie byli już niektórzy zaproszeni sąsiedzi. «• „Tajemniczy Xolotl ze starej mitologii jest stuprocentowym «doble». We wszystkich znaczeniach, jakie słowo to mieć może w dzisiejszym kastylijskim" — pisze G a r i b a y 1958, s. 166. El dobie oznaczać więc może kopię, duplikat, sobo­ wtóra, bliźniaka, w ogóle rzecz podwójną, także alter ego. W tym ostatnim sensie Xolotl uważany jest za „bliźniaka" Quetzalcoatla; jest także bogiem monstrów, wszelkich transformacji, istotą związaną z zaświatami i czarownictwem. „Biała Kobieta" (iztac — biała, biały; cihuatl — kobieta). Imię bogini oraz nazwa góry w południowo-wschodnim krańcu Doliny Meksyku (dziś Sierra Nevada, 5286 m n.p.m.), której wierzchołek pokrywał wieczny śnieg. Tu Iztaccihuatl jest najwyraźniej identyfikowana z Chicomecoatl. Sens całego zdania nie jest jasny, lecz nazwa chicomecoatl odnosi się tym razem najprawdopodobniej do ziaren kukurydzy. Stosowanie tego typu nazw, bę¬ dących datami kalendarza tonalpohualli, w odniesieniu do roślin, ziaren, pożywie­ nia poświadczają inne źródła; por. L e h m a n n , 1938, s. 62 Huiztlilhuitztli — cierń, kolec (agawy), ale także nazwa nowego wina z aga­ wy (octli); por. S i m e o n 1977, s. 759. Drugie słowo stanowi złożenie z członów: huitzltli] — znaczenie jw.; mana — ofiarowywać, dawać (co), składać ofiarę, robić, wytwarzać (co); — liztli — przyrostek tworzący rzeczowniki odczasownikowe, co łącznie przetłumaczyć można jako „wytwarzanie iyiub ofiarowywanie nowego wina". Słowo pochodzące najprawdopodobniej z języka Indian haitańskich, używane przez Hiszpanów jako-nazwa różnych odmian agawy, zwanej w náhuatl metl; por. G o n c a l v e s de L i m a , 1956, s. 14, passim. 70 71 72 7 1 �E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA 131 [48] I mają już przygotowane dla niego serce magueyu, które w (swym) języku zwą ciotl w On nalewa nowej pulque do jicary czy do kubka i wraz z pełnym dzbanem ofiarowuje ją ogniowi. Przez chwilę trwa akt ofiarowania; potem bierze pulque i rozlewa nieco przed ogniem. Na to mówią w (swym) języku: Motenciahuaz in huehuetzin [„odświeży swe wargi czcigodny starzec"]. [49] I bierze czubek serca magueyu, wrzuca go do jicary, uderzając palcem tak, aby został spryskany, ogień, a następnie przemawia do niego szeptem, wy­ chodzi na zewnątrz i mówi, wypowiadając takie słowa: Nican catqui in antlamacazque achitzin neuctzintli ic on mohuellamachtizque j[„tu oto jest, kapłani , odrobina mego syropu: wraz z nim ma tu zapanować szczęście"]. Uderza się sercem magueyu, a potem wypija swą jicarkę. [50] Wraca ponownie, nalewa z ofiarowanej pulque i podaje pierwszemu gościowi, uderzając go; ten pije, i tak czyni to, aż skończy się kolejka. [51] Podczas kosztowania nowej pulque nie mogą się upić. W taki oto sposób robi się i próbuje nowe wino, które nazywają huitztli albo huitzmanaliztli. 76 Otwarcie nowych domów, co oni nazywają nicalchalia w [52] Wybudowawszy dom i umieściwszy w czterech rogach jakieś figurki albo kamienie o ładnej barwie oraz odrobiny picietu, pan domu zwołuje mistrzów i starców, (ci zaś) po obejrzeniu domu polecają przygotować na dzień na­ stępny kurę oraz zrobić tamale. [53] Gdy nadszedł kolejny dzień, przychodzą i zebrawszy się w domu, niecą przy pomocy kijów nowy o g i e ń " ; po rozpaleniu go, biorą kurę, ucinają jej głowę przed ogniem, rozlewając krew i nią namaszczają cztery kąty lub cztery ściany, następnie kalenicę jacalu™ czy dach, i otwory świetlne oraz boki drzwi. [54] Po tym, co powiedziano, każą oskubać ptaka poza domem i przyrządzają go na swój sposób, a przyrządzonego biorą wraz z tamalami, zanoszą znowu do ognia i ofiarowują podzielonego na dwie części: jedną zostawiają przed ogniem, drugą zaś posyłają na ofiarę przed wizerunkiem w kościele, a jeżeli nie (ma go w tej wsi), to tam, gdzie jest, razem z zapaloną świecą. Gdy (kura) poleży chwilę jako ofiara, zjadają ją goście. I to nazywają calchalia, co znaczy „oddawać dom do użytku". Wypalacze wapna {55] W większości okolic 'tej Nowej Hiszpanii przyjęte jest wśród tubylców, że wapna nie może wypalać każdy, a tylko pewni wyznaczeni starcy, których wzywają, kiedy ktoś ma wypalać wapno. Po przyjściu (takiego), biorą trochę 74 Nah. quiotl — pęd, odrośl, łodyga; tu: trzon, rdzeń agawy rosnący pomiędzy mięsistymi liśćmi. Wołacz antlamacazque, który można przełożyć jako „o, kapłani" lub „o, wy, którzy jesteście kapłanami", odnosi się zapewne do tlaloque tlamacazque (por. Przyp. 29). „Otwieram/oddaję do użytku dom" (ni- przedrostek 1 os. l.poj.; cal[li] — dom; chalia — otwierać, inaugurować). Mowa oczywiście o rozniecaniu ognia przy pomocy tzw. wiertła ogniowego. Nah. xacalli — dom z glinianych, suszonych na słońcu cegieł zwanych przez Hiszpanów adobe (xa[ca] — piasek, drobno rozbity kamień; calli — dom). 75 n 77 7 8 �132 RYSZARD TOMICKI picietu i kładą go na czterech czy pięciu kamieniach, zwanych tenamaztli na których montuje się piec. [56] Wewnątrz pieca, na ziemi, i na zewnątrz robią linie na kształt ukośnego krzyża i modlą się do Xiuhtecutli, który jest ogniem, aby pomógł swoim płomieniem. [57] Kiedy piec jest gotowy, mają już przygotowaną pulque, a.gdy piec się pali, rozlewają pulque od góry na krawędź pieca i w dolny otwór składają w ofie­ rze kurę, obcinając jej głowę. [58] Zwykli tańczyć przed otworem, przez który ogień oddycha. Podczas tego wszystkiego, przy każdej czynności z osobna, wypowiadają słowa, które zostaną umieszczone na marginesie (słów tych brak). Ci, którzy tną drewno i są nazywani cuauhtlatoque™ (59] Jest rzeczą bardzo powszechną, że w każdej wsi są wyznaczone osoby, które wtedy, gdy mają ciąć belki (czy) inne drewno, idą na wzgórze lub do lasu i zanim tam wejdą modlą się do Quetzalcoatla, prosząc go o pozwolenie i mówiąc, żeby nie poczytał im za brak szacunku tego, że chcą uzyskać drew­ no z jego lasu i aby pozwolił i m zabrać ze swego boku owe drewno, bo obie­ cują umieścić je w miejscu, gdzie będzie szanowane przez ludzi. [60] Po przycięciu belki czy belek i przygotowaniu jej do ciągnięcia, kładą trochę picietu na przednim jej krańcu, w środku i na krańcu tylnim, a potem ude­ rzają w środek parę razy drągiem. [61] Wzywają Quetzalcoatla, aby i m pomógł i nie przytrafiło się im w drodze coś złego, żeby nikt sdę nie zranił. To samo czynią podczas zwózki kamieni i okadzają je copalem na cześć Quetzalcoatla. Wędrowcy [62] Wypowiadają pewne słowa, które zwą acxotlatolli*\ w chwili, gdy spostrzegą jakąś nadchodzącą osobę, na wypadek gdyby był to rozbójnik i zabójca, nazywany przez nich dzikusem . [63] Wzywają Quetzalcoatla, gdyż jest on bogiem mężnym, a potem przywołują wilki, lwy, tygrysy, gepardy oraz wiry powodowane przez wiatry, aby im pomogły i wsparły ich przeciw takim osobom. 6t Ci, co oddalają chmury i grad i ,[64] Są też inni, którzy nazywają się teciuhpeuhque **. W większej części Doliny są tacy, co oddalają chmury i zaklinają je, i w większości wsi są oni wyznaPor. przy. 49. «> „Panowie drzew" lub „Władcy lasu" (cuauitUquauitl — drzewo, a także — belka, dyl; -h formant l.mn.; tlatoque — l.mn. od tlatoani — pan, władca). Nazwa drwali. si W wolnym tłumaczeniu można przełożyć to słowo jako „zaklęcie"; dosł. oznacza „słowo przeciwko krokowi" (a[mo] — negacja rzeczy lub czynności; li]cxi[tl] — noga, krok; tlatolli — słowo); por. Teogonia, 1979, s. 133. » Autor używa słowa cimarrón, które oznaczało udomowione zwierzę zdziczałe po ucieczce z gospodarstwa. Później stosowano je również do zbiegłych niewolni­ ków murzyńskich. M Teciuhpeuhque to l.mn. od teciuhpeuhąui dosł. „ten, który ujarzmia grad" (feciuh[itl] — grad; peua/pehua — zwyciężać, ujarzmiać, czynić podległym; -qui podmiot działania). n �E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA czeni i zwolnieni z coateąuilu**. na wiatry. 133 Czynią rękoma wiele znaków i dmuchają Inni, o których mówią, że przywracają szczęście czy zdrowie i których nazywa się tetonalmacani»' [65] Gdy jakieś dziecko zachorowało z przestrachu albo z powodu upadku, są wśród Indian tacy, którzy zajmują się. przywracaniem mu zdrowia. [66] Oglądają dziecku dłoń, podnoszą mu włosy na czubku głowy do góry, a potem wzywają słońce i mówią do niego: „Panie nasz, proszę cię i błagam, abyś ulitował się nad tym dzieckiem i dał mu i przywrócił utracone zdrowie lub szczęście, bowiem jest ono w twym ręku". [67] Po wygłoszeniu tego wezwania, odrobiną picietu robi dziecku kreskę, ciągnąc ją od czubka nosa do ciemienia na głowie. Tych nazywają tetonolmaconi. 8 Ci, których zwą atlauhtlachique « [68] Biorą jicare z wodą i umieściwszy ją na ogniu, wrzucają do środka siedem (ziaren) kukurydzy i trwają jakby w modlitwie przez jakiś czas, poczem mówią to, co chce się od nich wiedzieć. [69] Inni robią to w odmienny sposób: mierzą źdźbło słomy na trzy i pół dłoni. Jeszcze inni mierzą źdźbłem słomy (rękę) od zgięcia w łokciu do środkowego palca, a uczyniwszy to, mówią, co im się zdaje, i choćby było łgarstwem, (ludzie) im wierzą. Aby dowiedzieć się o zaginionych rzeczach oraz o innych sprawach, jakie pragnie się znać l [70] Piją ololiuhqui " peyote** i pewne nasienie, które nazywają tlitliltzin*'. Są one tak mocne, że tracą zmysły i twierdzą, że ukazuje im się ktoś jak murzynek, który mówi im wszystko, co pragną. y w Nah. coatequitl — prace publiczne, wykonywane przez wszystkich członków społeczności lokalnej. ' Por. przyp. 52. Garibay podaje jako właściwą formę tego słowa atlauhtlachixqui dosł. „ten, który obserwuje głębię wody" (atlauh[tli] — głęboka dziura (z wodą), studnia, głębina wodna; tlachixqui — ten, który patrzy, obserwuje, ogląda, strzeże); por. Teogonia 1979, s. 133. López Austin odczytuje natomiast atlan tlachixqui dosł. „ten, który ogląda (rzeczy) w wodzie" (a[tl] — woda; -tlan — w; tlachixqui — znaczenie jw.); por. L ó p e z A u s t i n , 1967, s. 105. W obu wypadkach przyrostek -que oznacza l.mn. Nazwę tę można przełożyć jako „ten, który kręci/powoduje zawroty" (od cza­ sownika ololoa — zbierać, łączyć (rzeczy), kręcić, zaokrąglać). Zdaniem Garibaya to określenie rośliny halucynogennej odnosiło się do różnych rodzajów botanicz­ nych — Ipomea sidaefolia, Rivea corymbosa, Datura metaloides; por. S a h a g u n 1979, s. 940. Jednakże w X V I w. F. Hernandez opisał ololiuhqui lub inaczej coaxihuitl „ziele węża" jako określoną roślinę o szerokim zastosowaniu w medycynie; por. S o m o l i n o s D ' A r d o i s , 1971, s. 136-137. Nah. peyotl (Lophophoria williamsii) — roślina z rodziny kaktusowanych o właściwościach halucynogennych; por. P o s e r n - Z i e l i ń s k a , 1972. « Dosł. „(czcigodny) czarnuszek" (zdrobnienie C d tlilli — czarny kolor, przez powtórzenie pierwszej sylaby; -tzin przyrostek wyrażający szacunek, poważanie). 8 6 8 8 8 7 8 8 8 �134 RYSZARD TOMICKI £71] Inni powiadają, że ukazuje się im Pan Nasz, (jeszcze) inni, że aniołowie I kiedy to czynią, wchodzą do pomieszczenia, zamykają się i stawiają straż aby słuchała tego, co mówią. I nie mogą z nimi rozmawiać zanim nie minie im obłęd, gdyż stają się jako szaleńcy. A potem pytają, co powiedzieli, i to jest rzeczą niewątpliwą. Rozprawkę tę sporządził don Pedro Ponco, który był beneficjantem w okręgu Tzumpahuacan. LITERATURA A l v a I x t l i l x ó c h i t l , Fernando de 1975-1977 — Obras históricas, México, t. 1-2. B r o d a , Johanna 1976 — Los estamentos en el ceremonial mexica, .[w:] Pedro Carrasco et al., Estratificación social en la Mesoamerica prehispánica, México, s. 37¬ 66. C o 1 s t o n, Stephen A. 1973 The „Historia Mexicana" and Durán's Historia, „Journal de la So¬ ciete des Americanistes", t. 62, s. 35-42. G a r c í a Q u i n t a n a , Josefina 1974 — Exhortación de un padre a su hijo. Texto recogido por Andrés de Olmos, „Estudios de Cultura Náhuatl", t. 11, s. 137-182. G a r i b a y K., Ángel Ma. 1958 — Veinte himnos sacros de los Nahuas, México. G e r h a r d , Peter 1972 — A Guide to the Historical Geography of New Spain, Cambridge. G o n c a l v e s de L i m a , Oswaldo 1956 — El maguey y el pulque en los códices mexicanos, México — Buenos Aires. G r a u l i c h , Michel 1974 — Las peregrinaciones aztecas y el ciclo de Mixcoatl, „Estudios de de Cultura Náhuatl", t. 11, s. 311-354. H v i d t f e l d t , Arild 1958 — Teotl and Hxiptlali. Some central conceptions in ancient mexican religión, with a general introduction on cult and myth, Copenhagen. I c a z a, Francisco A. de 1928 — Selección de documentos referentes a México, sacada de los volú­ menes de la Colección de extractos de Belmonte existentes en el Archivo de Indias por don Francisco A. de Icaza, jefe de la Comi­ sión Mexicana de Investigaciones y Estudios Históricos y confronta­ dos con las signaturas originales. Años 1922 y 23, „Revista Mexicana de Estudios Históricos", t. 2, Num. 1-4, s. 7-112. L e a n d e r , Birgitta 1972 — Herencia cultural del mundo náhuatl o través de la lengua, México. Nazwa odnosi się do wspomnianych nasion albo do czarnej postaci pojawiającej się w wizjach (Ponce de Leon nazywa ją negrito), którą uważa się nieraz za personi­ fikację halucynogennej rośliny, nie zidentyfikowanej botanicznie; por. L ó p e z A u s t i n , 1967, s. 102. �E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA * I ! 135 L e h m a n n , Walter 1938 — Die Geschichte der Königreiche von Colhuacan und Mexico, Stutt­ gart — Berlin. L e ó n - P o r t i l l a , Miguel 1959 — Filosofía náhuatl estudiada en sus fuentes, México. L ó p e z A u s t i n , Alfredo 1967 — Cuarenta clases de magos del mundo náhuatl, „Estudios de Cultura Náhuatl", t. 7, s. 87-117. 1974 — Descripció^ de medicinas en textos dispersos del libro XI de los Códices Matritense y Florentino, „Estudios de Cultura Náhuatl", t. 11, s. 45-135. 1975 — Textos de medicina náhuatl, México. M e s s e r , Ellen 1978 — Present and future prospects of herbal medicine in a Mexican Com­ munity, [w:] Richard I . Ford, ed., The Nature and Status of Ethnobotany, Ann Arbor, s. 137-161. M i l e w s k i , Tadeusz 1948 — Atlas lingwistyczny języków świata, Lublin — Kraków. 1966 — Ziemia i niebo w poezji Azteków, „Lud", t. 50, cz. 1, s. '297-320. M ö n n i c h , Anneliese 1969 — Die Gestalt der Erdgöttin in den Religionen Mesoamerikas, Berlin. O ' G o r m a n , Edmundo 1975 — Estudio introductorio, [w:] A l v a I x t l i l x ó c h i t l , 1975-1977, t. 1, s. 1-257. P o m a r , Juan Bautista de 1964 — Relación de Tezcoco, 1582, [w:] Angel Ma. Garibay K., ed., Poesía náhuatl, México, t. 1, s. 149-219. P o s e r n - Z i e l i ń s k a , Mirosława 1972 — Peyotyzm. Religia Indian Ameryki Północnej, Wrocław. R ó b e l o , Cecilio A. 1980 — Diccionario de mitología náhuatl, México, t. 1-2. R o b e r t s o n , Donald 1959 — Mexican Manuscript Painting of the early Colonial Period. The Metropolitan School, New Havan. S a h a g ú n , Bernardino de 1979 _ Historia general de las cosas de Nueva España, México. S i m e o n , Remi 1977 _ Diccionario de la lengua náhuatl o mexicana, México. S o m o l i n o s D ' A r d o i s , German 1971 _ El doctor Francisco Hernández y la primera expedición científica en América, México. S u 11 i v a n, Thelma D. 1976 — Compendio de la gramática náhuatl, México. Teogonia 1979 _ Teogonia e historia de los mexicanos. Tres opúsculos del siglo XVI, edición preparada por Angel Ma. Garibay K., México. Y b o t L e ó n , Antonio 1963 — La iglesia y los eclesiásticos españoles en la empresa de Indias. I I . La obra y sus artífices, Barcelona - Madrid. Z a n t w i j k , Rudolf A. M. van 1959 _ in ihiyoyaoyotl, in atl in tlachinolli teoyotica, „Estudios de Cultura Náhuatl", t. 1, s. 113-124. 1974 _ Los servidores de los santos. La identidad social y cultural de una comunidad tarasca eñ México, México. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/810d96752d41df64700f1bc355700394.pdf 033e53be9dc0251944e81268bc82d574 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:662 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:609 Title A name given to the resource Z problematyki muzealnictwa etnograficznego w Danii / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.171-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 MAREK ARPAD KOWALSKI Z P R O B L E M A T Y K I M U Z E A L N I C T W A ETNOGRAFICZNEGO W DANII Kraje skandynawskie można nazwać krajami muzeów, a Dania nie stanowi t u wyjątku. Powyższe sformułowanie wynika zarówno z faktu istnienia wielkiej ilości muzeów różnego typu rozrzuconych na obszarze całego kraju, jak i z wielkiej ich popularności wśród społeczeństwa. Sama Kopenhaga może poszczycić się liczbą ok. 50 muzeów wszelkiego rodzaju, przewodniki zaś po Zelandii wymieniają ok. 30 najbardziej interesujących muzeów i instytucji o podobnym profilu. W społeczeństwie duńskim istnieje żywe zainteresowanie muzeami. Wczesne i szybkie uprzemysłowienie kraju oraz zanikanie tradycyjnej kultury wiejskiej spowodowały już w końcu X I X w. akcj-ę mającą na celu uchronienie zabytków tej kultury przed całkowitym zniknięciem i co ważniejsze, zatarciem jej w pamięci i umysłach ludzi. Należało więc udostępnić całemu społeczeństwu zbiory kultury ludowej — miało to związek z potrzebą zachowania ciągłości tradycji ogólnonarodowej. Jak stwierdza bowiem wielu autorów , kultura duńska jest w dużej mierze kulturą wsi, kulturą ludową i chłopską, co koresponduje z popularnymi stereotypami myślowymi określającymi Duńczyków jako naród chłopów, żeglarzy i rybaków. Żywiołowe powstawanie i rozwój muzeów były więc wynikiem rozwoju gospodarczego i kulturalnego, a także potrzeb naukowych i społecznych. Te ostatnie mogą być odzwierciedlone przez liczby dotyczące frekwencji w niektórych placówkach: Muzeum Naro­ dowe w Kropenhadze zwiedziło w 1966 r. 400 000 osób, skansen w Sorgen­ f r i pod Kopenhagą 150 000 osób; Muzeum Historii Miasta notuje 100 000 zwiedzających , skansen w Odense — ponad 160 000 osób, a w Aarhus x 2 1 P. M i c h e l s e n , H . R a s m u s s e n , s e u m , C o p e n h a g e n 1955. 2 T a i d a l s z e l i c z b y s ą d a n y m i za rok skandynawskich, „ L u d " , t. 41: 1954, cz. 2. Danish 1953 wg Peasant Culture, A. Z a r ę b y , National Uwagi o Mu­ muzeach �172 MAREK ARPAD KOWALSKI ponad 100 000 widzów. Oczywiście nasilenie frekwencji, szczególnie w muzeach pod otwartym niebem, przypada na okres letni. Niniejszy artykuł będzie poświęcony opisowi etnograficznych zbiorów muzealnych z dużym uwzględnieniem skansenów oraz działalności oświa­ towej muzeów i ich organizacji. Materiały do tych zagadnień pochodzą z rozmów i dyskusji z pracownikami naukowymi muzeów i instytucji etnograficznych, z duńskich i polskich publikacji dotyczących szerokiej dziedziny muzealnictwa, wreszcie z własnych obserwacji autora. MUZEALNE ZBIORY ETNOGRAFICZNE W Danii zasadniczo nie istnieją samodzielne muzea etnograficzne. Najczęściej kolekcje etnograficzne lub historyczno-etnograficzne sta­ nowią część zbiorów muzeów wielodziałowych, można spotkać się też z wydzielonymi kolekcjami muzeów regionalnych obejmujących dzięki swojemu profilowi całość kultury danego terenu. Bywa też, że poszcze­ gólne typy zbiorów są odrębnymi instytucjami, np. skanseny czy muzea poświęcone jakiemuś zagadnieniu, ale na ogół wchodzą one w skład jednej instytucji jako jej oddziały. Taką właśnie strukturę ma Muzeum Narodowe (Nationalmuseet) w Kopenhadze. Jest to jedno z największych i najstarszych muzeów na świecie, które posiada najbogatsze w Danii zbiory etnograficzne. Jemu więc będzie poświęcony najbardziej obszerny opis, gdyż na tym przykładzie najlepiej można przedstawić model muzealnictwa duńskiego i jego problemów. Zbiory Nationalmuseet składają się z siedmiu autonomicznych działów znajdujących się pod wspólnym zarządem: Dział Duńskiej Starożytności: od okresu lodowcowego do czasów Wikingów. Dział Wieków Średnich: do 1750 r. Dział Historii (po 1750 r.) i K u l t u r y Ludowej Danii. Dział Starożytności Klasycznej. Dział Numizmatyczny. Dział Etnograficzny (tu: K u l t u r Pozaeuropejskich — Den etnografiske Samling, czyli Zbiory Etnograficzne). Siódmym działem jest muzeum skansenowskie (Frilandsmuseet) w Sorgenfri pod Kopenhagą podlegające administracyjnie Muzeum Narodowemu i objęte tą samą dyrekcją. Pierwsze trzy działy określa się mianem zbiorów duńskich (De danske samlinger). Dział Etnograficzny zaś, znany też pod tradycyjną nazwą Królewskiego Muzeum Etnograficznego (Det Kongelige Etnografiskemuseet), dzieli się na trzy zasadnicze sekcje: Ludów polarnych i Indian �MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE W DANII 173 amerykańskich (Polarfolk og Indianere); Ludów pierwotnych obszarów tropikalnych (Tropiske Naturfolk); Kultur Azji (Asiatiske Kulturfolk). Zbiory etnograficzne grupują się w dwóch działach (o skansenie będę mówił później): w Dziale K u l t u r y Ludowej (Dansk Bondestand) i w Dziale Etnograficznym. Zastosowana tu terminologia wymaga krótkiego wyjaśnienia. Mianem etnografii (czy też etnologii) określa się naukę zajmującą się jedynie ludami pozaeuropejskimi — pierwotnymi oraz społeczeństwami Azji i prekolumbijskiej Ameryki, dla badania zaś kultury ludowej Danii i Europy przyjmuje się nazwę folklorystyki, czy może, tłumacząc bardziej adekwatnie, ludoznawstwa. W dalszym ciągu wywodów określenie „etnografia", „etnograficzny" będę stosował raczej w przyjęty u nas sposób i tylko, jeśli to będzie rzeczywiście konieczne, zgodnie z duńską terminologią. Część najbardziej cennych zabytków Muzeum Narodowego datuje się z połowy X V I I w. Z tego okresu właśnie wywodzi się tradycja Muze­ um, a bierze ona swój początek w Gabinecie Osobliwości Fryderyka I I I i Królewskiej Izbie Sztuki (Royal A r t Chamber zwana też Indian Galllery), na którą składało się szereg zbiorów pozaeuropejskich: Gottorps Samling, Warms Samling i t d . Jednak o właściwym Muzeum można mówić dopiero od roku 1807, gdy Frederik Münter i Rasmus Nyerup powołali do życia Królewską Komisję Ochrony Starożytności (Royal Commission for the Preservation of Antiquities). Od tego czasu następuje szybki rozwój Muzeum,, a szczególne zasługi na t y m polu położył Chri­ stian J. Thomsen. W latach 1818—1820 po raz pierwszy w świecie zorganizował on kolekcję prehistoryczną wiążącą się z trzema okresami rozwoju ludzkości: kamienia, bronzu i żelaza. W 1824 r. wszystkie roz­ proszone dotychczas zbiory zostały połączone i zgromadzone pod jednym dachem jako Muzeum Sztuki. Duży napływ eksponatów, zwłaszcza egzotycznych, postawił przed Muzeum nowe wymagania. W owym czasie Dania była mocarstwem kolonialnym, do niej należały Nikobary, które przeszły pod zarząd Wielkiej Brytanii w 1869 г.; od 1671 r. położone na Morzu Karaibskim Wyspy Dziewicze odkupione przez Stany Zjednoczone dopiero w 1920 г., wreszcie faktorie położone na wybrzeżu obecnej Ghany, którymi Dania władała od poł. X V I I do poł. X I X w. Istnienie posiadłości zamorskich pobudzało badaczy, podróżników i kupców do przedsiębrania wypraw na dalekie lądy. Pociągało to za sobą poznawanie innych ludów, co było m. in. jednym ze stymulatorów rozwoju etnologii. Dzięki tym czynnikom C. J. Thomsen mógł utworzyć w 1841 r. pierwsze na świecie Muzeum Etnograficzne (Det Kongelige Etnografiskemuseet) — poprzednika obecnego Działu K u l t u r Pozaeuropejskich Muzeum Na­ rodowego. Uwieńczeniem działalności Thomsena było utworzenie w 1851 r. kolekcji starożytności. �174 MAREK ARPAD KOWALSKI W 1881 r. Bernhard Olsen założył Duńskie Muzeum Ludowe (Dansk Folkemuseet) nadal czasem tak właśnie nazywany obecny Dział K u l t u r y Ludowej. W 1890 r. wszystkie kolekcje i muzea zostały połączone w całość organizacyjną i znalazły się pod wspólną dyrekcją tworząc Muzeum Narodowe. Rzecz ciekawa, że zbiory pozaeuropejskie stanowiły wtedy część działu Duńskiej Starożytności. Tak więc na przestrzeni niespełna 90 lat poszczególne zbiory i kolekcje znajdujące się w posiadaniu wielu indywidualnych właścicieli, w y w o ­ dzące się z okresu istnienia gabinetów osobliwości, i będące raczej kurio­ zami, stały się w pełni wartościowymi obiektami o znaczeniu naukowym dzięki dużemu wysiłkowi organizacyjnemu ludzi zainteresowanych roz­ wojem muzealnictwa. Obecny kształt i zasady organizacyjne przyjęło Muzeum w 1920 r. — przeszło wówczas pod zarząd państwowy. Muzeum skansenowskie, 'tzw;. siódmy dział Muzeum Narodowego, powstało w 1901 r. Przyjęło się w Danii wyodrębniać k u l t u r ę miejską, dworską i wiejską (dosłownie: chłopską). Ostatnia reprezentowana jest przez zbiory etno­ graficzne w naszym rozumieniu tego słowa, dwóm pierwszym poświęcone są odrębne muzea bądź działy placówek wielotematycznych. Za przykład może służyć przekształcony obecnie w muzeum dworek Holmegard w pobliżu Fensmark (Zelandia) lub Kobenhavns Bymuseet — Muzeum Miasta Kopenhagi. Często jednak ich elementy splatają się ściśle ze sobą i eksponowane są nierozdzielnie. Poważniejsze poza Nationalmuseet zbiory etnograficzne grupują się w k i l k u dalszych muzeach: Muzeum Rolnictwa (Landbrugsmuseet) w Sorgenfri pod Kopenhagą eksponuje w przekroju historycznym kolekcję narzędzi i sprzętu r o l n i ­ czego. Bakkehus w Kopenhadze przedstawia wnętrze domu duńskiego w stylu z X I X w. Z placówek terenowych na wzmiankę zasługuje m u ­ zeum w Kogę (płd. Zelandia) i w Maribo (wyspa Lolland) obrazujące kulturę tych regionów. Ciekawy typ instytucji stanowią muzea dzielnic Kopenhagi: Amager i Christianshavn. Tradycje kulturowe Amager wyraźnie odbijają od jednorodnej raczej kultury duńskiej; dzięki napływowi tam w X V I w. osadników holenderskich zachodziły pewne procesy kulturowe, wzajemne zapożyczenia. Różnice te dały swój wyraz głównie w stroju i budow­ nictwie. Te właśnie zagadnienia są wysunięte na plan pierwszy w M u ­ zeum Amager. Portowa dzielnica Christianshavn stanowiła ongiś odrębne miasto. Muzeum poświęcone przeszłości i teraźniejszości Christianshavn (Brostes Samling — zbiory Broste'a, dawna prywatna fundacja)' przed­ stawia dzieje żeglarstwa, handlu i rybołówstwa — zajęcia po dziś dzień związane z tą dzielnicą. Na wystawie znajdują się też eksponaty po­ chodzące z krajów, których statki zawijały do Christianshavn (np. �MUZEALNICTWO E T N O G R A F I C Z N E W DANII 175 z Polski sakralna rzeźba ludowa obok kolekcji plakatów filmowych), a także z dawnych duńskich posiadłości zamorskich. Muzeum Handlu i Żeglugi (Handels- og Sofartsmuseet) w Helsingor (płn. Zelandia) gromadzi bogate zbiory związane z t y m i zagadnieniami. Znajdujące się w Muzeum eksponaty przedstawiają historię duńskiego handlu i żeglarstwa od czasów Wikingów do dni dzisiejszych. Osobno przedstawiona jest historia duńskiej ekspansji kolonialnej udokumento­ wana bogatymi kolekcjami z Indii Zachodnich, Nikobarów, A f r y k i Zachodniej i obszarów arktycznych. Handels- og Sofartsmuseet to doskonały przykład muzeum poświęconego wprawdzie określonemu zagadnieniu, lecz posiadającego zbiory wielotematyczne. Natomiast dwa wyżej wymienione muzea dzielnicowe już ze swej istoty zawierają kolekcje o różnej tematyce i zagadnieniach. Mieszane zbiory znajdują się też w salach C L . Davids Samling zajmującego się średniowieczną sztuką Islamu oraz europejskimi sztukami pięknymi i stosowanymi z X V I I I w; zasadnicze kolekcje dotyczące tego zagadnienia zgrupowane są w Muzeum Sztuki Dekoracyjnej (Kunstindustrimuseet) przedstawiają­ cego duńską i obcą sztukę dekoracyjną począwszy od średniowiecza. Z egzotyką wiąże się Carl Kjersmeiers Samling obejmujący zbiory afry­ kańskie badacza i naukowca Carla Kjersmeiera. Szczególnie bogato re­ prezentowana jest sztuka. W Liseleje (płn. Zelandia) znajduje się Knud Rasmussensmuseet — muzeum poświęcone pamięci Rasmussena, badacza kultur eskimoskich, wielokrotnego uczestnika i kierownika wypraw ark­ tycznych organizowanych przez Danię w ciągu pierwszych trzech dzie­ siątków lat naszego stulecia. Kolekcja w znacznej mierze pochodzi ze zbiorów samego badacza. Można by wyliczać dalsze jeszcze muzea, jednak dotychczas wymie­ nione są najpoważniejszymi i posiadają najbogatsze zbiory wiążące się w sposób niewątpliwy z zagadnieniami etnograficznymi. ZAGADNIENIA WYSTAWIENNICTWA Muzea to nie tylko instytucje naukowe, istotną rolę w ich pracy odgrywają problemy oświaty, z którymi bezpośrednio wiąże się zagad­ nienie wystawiennictwa. W działalności wystawowej musi się uwzglę­ dniać zarówno widza dorosłego o różnych stopniach możliwości odbioru ekspozycji, jak i dzieci. Wystawa zatem powinna być zrozumiała, podana w przystępny sposób, tak by eksponaty znajdowały się w otoczeniu zbliżonym do rzeczywistego. Z tych względów wypływa realistyczny charakter ekspozycji w duńskich muzeach, dostrzegalny zwłaszcza przy organizacji zbiorów wymagających pokazania ich nie jako poszczególnych eksponatów, lecz we wzajemnym związku i szerokim treściowo otoczeniu, �176 MAREK ARPAD KOWALSKI np. izba mieszkalna z zachowanym wystrojem wnętrza, warsztat rze­ mieślnika: stolarza, kowala, garncarza, posiadający komplet narzędzi i przedmiotów potrzebnych do pracy. Wyposażenie tych izb, zbiór narzę­ dzi i ich rozmieszczenie odpowiadają najczęściej spotykanym, typowym wzorom rzeczywistym — zachowana jest duża wierność. Podobnie rzecz się przedstawia w przypadku zbiorów egzotycznych; np. przy ekspozycji domostw eskimoskich, afrykańskich lub jakichkolwiek innych. Dla zwiększenia autentyzmu wprowadza się do niektórych wystaw modele postaci ludzkich, a tam, gdzie jest to potrzebne, również i zwierzęcych, np. psie zaprzęgi Eskimosów. Modele owe stosowane są do przedsta­ wiania różnych zajęć codziennych, czynności gospodarczych i wreszcie — co jest niemal regułą — do eksponowania stroju. W t y m rozwiązaniu wystaw uderza jednak pewna sztuczność sytuacji, realizm zaś niejednokrotnie przekształca się w trudny do przyjęcia naturalizm. Alternatywą byłby bogaty materiał fotograficzny — duże powiększenia i ilustracje dodatkowo oświetlające zagadnienia związane z wystawą. Możliwość ta jest oczywiście brana pod uwagę i stosowana, zwłaszcza przy projektowaniu nowych lub reorganizacji dotychczasowych wystaw, jednak ekspozycje starsze nadal zachowują tradycyjny, głęboko realistyczny wygląd, a ich fotograficzne uzupełnienie jest raczej skąpe. Wystawione zbiory muszą być w jakiś sposób usystematyzowane i przejrzyście ułożone, tak by eksponaty były łatwe do odbioru przez widza — nie tylko przez specjalistów, ale i przez szerokie masy spo­ łeczeństwa. W większości muzeów ekspozycja zbiorów duńskich obejmuje takie zagadnienia, jak gospodarstwo domowe, rybołówstwo i myślistwo, rzemiosło i wytwórczość domowa, architektura wnętrza domu mieszkal­ nego i gospodarczego, stroje oraz ceremonie i obrzędy doroczne. Brak rolnictwa i budownictwa w szerszym zakresie wynika z tego, że zagad­ nienia te są dokładnie przedstawione w muzeach skansenowskich, nadto zbiory dotyczące rolnictwa znajdują się w całkowicie samodziel­ nym Landbrugsmuseet, o k t ó r y m wspomniałem wyżej. Inaczej jednak wygląda rozmieszczenie owych tematów na wystawie. Zasadą jest, że na ogół ekspozycja ułożona jest geograficznie (z w y j . muzeów regional­ nych) pokazując całość kultury ludowej określonego terytorium kraju. Ów podział geograficzny rozbity jest przerywnikami jednotematycznych kolekcji z całego kraju. Tak więc np. w Nationalmuseet po zbiorach prezentujących kolejno Bornholm, Amager i Zelandię, pojawia się kolek­ cja tkanin z całej Danii ogólnie ilustrująca to zagadnienie, po przedsta­ wieniu różnych regionów Jutlandii — oglądamy wnętrza domów ze wszy­ stkich zakątków kraju. Kryterium geograficzne jest jeszcze bardziej wyraźne w zbiorach pozaeuropejskich. W przypadku Muzeum Narodo­ wego ciągowi Syberia — Grenlandia — Ameryka Płn. — Ameryka �MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE W DANII 177 Płd. — Oceania — Australia — Indonezja — Madagarskar — Afryka całkowicie podporządkowane są zbiory przedstawiające k u l t u r ę ludów kolejno następujących po sobie, wg tego schematu geograficznego. W układ powyższy wkomponowane są kolekcje Ameryki prekolumbij­ skiej. Są zatem zestawione zbiory Ameryki współczesnej i sprzed 1492 г., bez baczenia na chronologię. Nieco osobno eksponowane są wysokie kultury Azji choć i one nie wyłamują się z przytoczonego układu. W rezultacie niewątpliwie otrzymuje się w pewien sposób zbudowaną całość, w której jednak żelazna logika dominuje chwilami nad racjo­ nalnością. Wiąże się z t y m jeszcze technika wystawiennicza. W gablotach i na półkach umieszcza się możliwie wiele przedmiotów, aby przekazać widzowi najbardziej wierną próbkę życia ludów różnych części świata i regionów Danii. Sąsiadują więc ze sobą stroje, broń, dzieła sztuki, obiekty k u l t u i narzędzia — wszystko pochodzące z kręgu tej samej kultury. Wystawy są więc raczej przeładowane nazbyt wielką ilością eksponatów i momentami nieczytelne. Trzecim (przy organizowaniu zbiorów podstawowym) czynnikiem, obok autentyzmu i kryterium geograficznego, jest zachowanie perspek­ t y w y historycznej. Każda kolekcja, a nawet obiekt osadzone są w kon­ tekście czasowym i powiązane z innymi pochodzącymi z tego samego okresu. Jeśli ram czasowych nie można wydobyć przez ułożenie zbioru, wówczas określa się je dodatkowymi elementami — objaśnieniem, napi­ sem. Wiele zresztą kolekcji nosi charakter historyczno-etnograficzny. Dzieje rolnictwa w Danii liczą prawie 5 tys. l a t . Przez cały ten długi okres było to główne zajęcie w kraju i aż do początku X X w. zatrudniało W iększą część ludności Danii. Zbiory Dansk Folkemuseet w Kopenhadze urządzone jako wystawa kultury wiejskiej są ujęte w klamry czasowe od 1600 do 1900 r. Kolekcja jest tak zorganizowana, by pozwoliła zrozu­ mieć podstawowe cechy ogólnej kultury narodowej i jej jedność z euro­ pejską kulturą w całości. 3 T Znakomicie rozwiązana jest sprawa informacji widza. Eksponaty zaopatrzone są krótkimi, przystępnymi opisami i wyjaśnieniami. Przy ogólnych objaśnieniach znajdują się mapy, plany, szkice. Niejednokrotnie napisy wyjaśniające są wielojęzyczne, podobnie jak przejrzyste i do­ kładne, starannie wydawane katalogi. Wszystkie te czynniki pozwalają dobrze orientować się w zbiorach. Wystawiennictwo to jeden z podstawowych problemów pracy mu­ zeów. Zagadnienie to jest różnie rozwiązywane przez poszczególne instytucje w zależności od tradycji, dominujących szkół i prądów w na­ uce, wreszcie takich czy innych prób osiągnięcia możliwie najlepszego 3 Michelsen, Rasmussen, 12 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 op. cit., s. 9. �178 MAREK ARPAD KOWALSKI rezultatu dzięki zachowaniu pewnych elementów dotychczasowych wzo­ rów i eliminację tego, co uważa się za złe. Nie zdaije więc egzaminu zasada zdecydowanego, konsekwentnego trwania przy jednym t y l k o kryterium podziału zbiorów, niezależnie od tego, czy będzie ono tematycz­ ne, historyczne, czy też geograficzne. Dopiero ich połączenie przy właś­ ciwie wyważonych proporcjach może dać należytą ekspozycję zapewnia­ jąc jej jasność i czytelność dla nieprzygotowanego widza, nie tracąc przy t y m naukowych wartości. Bardzo ścisła jest współpraca między szkołami a muzeami. Dla nauczycieli organizowane są kursy muzealne, część zajęć szkolnych odbywa się w bezpośrednim kontakcie ze zbiorami przy współudziale przeznaczonego do tych zadań pracownika muzealnego o przygotowaniu pedagogicznym. Wszystkie muzea posiadają wyszkolonych przewodników — specjalistów określonych zagadnień. Niezależnie od tego niektóre muzea organizują odczyty i spotkania z publicznością. Tak np. Muzeum Narodowe urządza w każdym miesiącu cotygodniowe tzw. „niedzielne popołudnia" (Sondagsaftener), w czasie których pracownicy naukowi wygłaszają prelekcje popularnonaukowe. Jest to zespół tematów z każdej dziedziny reprezentowanej przez poszczególne działy Muzeum. Ożywiona działalność wystawienniczo-oświatowa upowszechnia w społeczeństwie znajomość kultury Danii i krajów obcych oraz wzbudza duże zaintereso­ wanie i znajomość spraw muzealnictwa. MUZEA SKANSENOWSKIE 4 Muzea skansenowskie można podzielić na dwa zasadnicze t y p y . 1. Muzea powstałe z obiektów przeniesionych z właściwego i m terenu na obszar wybrany i przystosowany dla muzeum. Mogą to być skanseny składające się z kilku budynków albo duże parki etnograficzne. 2. Muzea powstałe z obiektów pozostawionych na miejscu i tam zabezpieczonych. Zależnie od wielkości i znaczenia są to pojedyncze obiekty rozrzucone na obszarze całego kraju — pod ochroną i nie pełniące już funkcji użytkowej albo całe wsie i dzielnice miejskie pozostawione na miejscu i czynne gospodarczo, w których dba się o zachowanie trady­ cyjnego budownictwa, rzemiosła itp. Największym muzeum skansenowskim w Danii jest Frilandsmuseet (Muzeum pod otwartym niebem) w Sorgenfri pod Kopenhagą. Jest to muzeum kultury wiejskiej. Frilandsmuseet zostało założone w 1901 r. przez Bernharda Olsena, dyrektora ówczesnego Duńskiego Muzeum Ludowego (Dansk Folkemuseet) i objęło obszar 3 5 ha. W początku swe; 4 ny P o d z i a ł ó w p r o p o n u j e K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Park etnograficz­ — Muzeum pod otwartym niebem, „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 1: 1959. �MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE W DANII 179 go istnienia Frilandsmuseet było instytucją p r y w a t n ą wspieraną zasiłka­ mi państwa. Pod zarząd państwowy przeszło w 1920 г., gdy stało się częścią kopenhaskiego Muzeum Narodowego. Przez wiele lat skansen żmudnie gromadził obiekty nie prowadząc bardziej aktywnej działal­ ności. Przełomowy był rok 1940, od którego datuje się szybki rozwój pla­ cówki. Ożywienie pracy muzealnej od tego właśnie czasu tłumaczy się dużymi subwencjami państwa w okresie okupacji — była to forma lo­ katy kapitału pomijająca instytucje niemieckie, a zatem szczególny spo­ sób ratowania mienia narodowego; nadto czas okupacji przyczynił się do wzrostu uczuć patriotycznych społeczeństwa, wyrażających się m. i n . w podkreślaniu tradycji kulturowych Danii. Wszystkie te wydarzenia przyczyniły się do spopularyzowania skansenu. Obecnie Frilandsmuseet rozłożone jest na terenie 35,5 ha i posiada rezerwowe obszary dla dal­ szego rozwoju. Gromadzi ono 45 obiektów, w t y m 37 domostw i zabudo­ wań gospodarczych. W większości pochodzą one z obecnego terytorium Danii i Wysp Owczych (Faeroerne), część zaś z połudmowoszwedzkich prowincji: Skane, Halland i Blekinge, które wchodziły do 1658 r. w skład królestwa Danii oraz ze Schleswigu utraconego na rzecz Prus po wojnie 1864 r. Budynki — zbiór starych zabudowań gospodarskich, młynów, chat — zostały przeniesione z ich rodzinnych okręgów w naturalne otoczenie w wiejskim parku i wyposażone w tradycyjne meble i sprzęty. W ten sposób Muzeum daje obraz starych, wiejskich, duńskich domów w tej postaci, w jakiej istniały one w różnych regionach geograficznych i róż­ nych warunkach ekonomicznych. Większość tych budynków to domy farmerów i drobnych właścicieli, ale są też domy żeglarzy, rybaków, młynarzy i rzemieślników wiejskich. Celem Muzeum jest ukazanie wa­ runków życia wsi, pokazanie domostw i farm wyposażonych w narzędzia i sprzęty oraz sposobu ich użycia. Głównym problemem pracy każdego skansenu jest gromadzenie bu­ dowli, a nawet całych domostw i zabudowań. Powstaje szereg koniecz­ nych do rozwiązania zagadnień technicznych. Ongiś była to słaba strona pracy muzeów duńskich. Po przeniesienu obiektu do parku, rekonstru­ owano go, wymieniając zniszczone części na nowe. W rezultacie obiekt tracił właściwy sobie wygląd. Wkrótce jednak zmieniono postępowanie — zachowuje się maksimum autentyzmu. Rekonstrukcja, jeśli jest ko­ nieczna, ogranicza się do kilku najniezbędniejszych działań, w przypad­ k u zniszczonych części zastępuje się je nowymi, ale stosownie dobrany­ mi, odpowiadającymi wiekiem i pochodzącymi z tej samej okolicy, z k t ó ­ rej wywodzi się budynek. Przed przeniesieniem obiektu wykonuje się pomiary, plany i modele dla uchwycenia architektonicznych właści- �180 MAREK ARPAD KOWALSKI wości budowli i stanu jego zachowania, by przy ustawianiu w muzeum utrzymać możliwie wierny wygląd. Nie zawsze jednak możliwe jest uchwycenie dokładnej daty każdego budynku. Nawet jeśli wiadomo, kiedy był wzniesiony, w ciągu lat zachodziły modyfikacje, które w spo­ sób istotny zmieniały jego oryginalny wygląd i charakter. W muzeach pod otwartym niebem szczególnie ważne są zabiegi konserwatorskie. Budowle umieszcza się więc w bezwzględnie suchym miejscu na cemen­ towych fundamentach. Części drewniane poddaje się impregnującym kąpielom niszczącym zarazem drzewne szkodniki, wobec domów zaś już stojących zabiegi konserwatorskie stosuje się co roku. We wnętrzu budynków, dzięki centralnemu ogrzewaniu (oczywiście ukrytemu), utrzymywana jest stała temperatura, co zabezpiecza przed niszczącym działaniem klimatu tak obiekty, jak i znajdujące się w ich wnętrzu eksponaty stanowiące wyposażenie domostw. Problemy wystawiennictwa w skansenach wynikają z przenoszenia obiektów w odmienne dla nich środowisko i z dużego ich zgęszczenia. Muzeum w Sorgenfri rozpościera się na terenie płaskim, pozbawionym raczej wzniesień, zgodnym z r ó w n i n n y m krajobrazem duńskim. Zagad­ nieniem jest natomiast oddanie naturalnego powiązania obiektów z mo­ rzem, co jest koniecznością nie tylko ze względu na rolniczy, lecz w znacznym stopniu rybacki charakter kultury ludowej Danii. Zrezygno­ wano z tworzenia sztucznych zbiorników wodnych w obawie przed naz­ byt sztucznym wyglądem. Krajobraz typowy dla reprezentowanych w parku regionów tworzy się zatem przez otoczenie zabudowań rośli­ nami właściwymi dla tych części kraju, z których pochodzą obiekty. Istnieje stopniowe przejście od regionu do regionu dzięki zmiennemu rozmieszczeniu b u d y n k ó w — zwartemu bądź rozproszonemu, korespon­ dującemu z gęstością zaludnienia danego okręgu kraju. Inną wreszcie metodą uniknięcia zbyt natarczywego sąsiedztwa obiektów z różnych regionów jest oddzielanie ich pasami i kępami drzew, pozostawianiem pustego, łąkowego obszaru itp. Wspomniana wyżej troska o zachowanie autentyzmu budowli, za­ pewnienie i m naturalnego otoczenia i grupowanie wg zasady geogra­ ficznej jest wspomagana przez, próbę tchnięcia w nie życia. Zatrudnieni w skansenie mężczyźni i kobiety ubrani w stroje ludowe zajmują się czynnościami gospodarczymi — wyplataniem koszyków, wykonywaniem narzędzi, snycerstwem, garncarstwem, hodowlą zwierząt, bo i te znaj­ dują się w skansenie. Pracują też w skansenie fachowcy — mistrzowie ciesielscy, młynarze itd. Wyroby, rzemieślnicze wytwarzane na miejscu przeznaczane są na sprzedaż wśród zwiedzających i w specjalnych skle­ pach, będąc jednym ze źródeł dochodów muzeum. W muzeach skansenowskich odbywają się kilka razy do roku wido- �181 MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE W DANII wiska związane z obrzędami dorocznymi, obchody z okazji świąt Boże­ go Narodzenia, Wielkanocy, a zwłaszcza dnia świętojańskiego — 24 czerwca, pod nazwą „midsommer" (dokładnie: środek lata) i dożynek. We Frilandsmuseet, w k t ó r y m wybudowana jest estrada i amfiteatr dla publiczności, każdej niedzieli w lecie urządzane są pokazy tańca ludo­ wego. Oprócz największego — Frilandsmuseet, mniejsze skanseny kultury wiejskiej znajdują się w Maribo (Loüand) i w Ribe (Jutlandia). W Odense na wyspie Fyn (Fionia) istnieje duży skansen Den Fynske Landsby (Fiońska Wieś) powstały w 1946 r. Nadto w wielu miejscowościach Danii rozsiane są pojedyncze obiekty i zabudowania. K u l t u r ę miejską z X V I I I i X I X w. reprezentuje Stare Miasto (Den Gamie By) w Aarhus, które zorganizował w 1902 r. Peter Holms. M u ­ zeum to obejmuje m. i n . dom i w arsztat złotnika, garbarnię, introligatornię, księgarnię, piekarnię, sklep korzenny i inne. Niezależnie od peł­ nienia roli muzeum staromiejska Aarhus jest zamieszkała i pełni swe normalne funkcje w organizmie miejskim, znajduje się jednak pod ochroną, która polega na zachowaniu zabytkowego budownictwa, war­ sztatów rzemieślniczych i tradycyjnej gospodarki. T ORGANIZACJA MUZEALNICTWA. DZIAŁALNOŚĆ WYDAWNICZA Muzea duńskie są instytucjami państwowymi, komunalnymi lub — co najrzadsze — prywatnymi; spotyka się też formy mieszane. W wielu przypadkach placówki ongiś prywatne znajdują się obecnie pod za­ rządem państwowym. Muzea korzystają też z pomocy stowarzyszeń społecznych, takich jak Miłośnicy Zbiorów Etnograficznych (Etnografisk Samlings Venner) powstałego w 1943 г., Miłośnicy Muzeum pod Otwartym Niebem (Frilandsmuseets Venner) założonego w 1940 r. Muzeum w Sorgenfri pomaga w jego pracy komunalny Fundusz Zakupu Ziemi dla Muzeum Skansenowskiego (Frilandsmuseets Grundkobsfond) dbający o terytorialny rozwój muzeum. Innym rodzajem stowarzyszeń są organizacje zrzeszające pracowników muzeów. Należą do nich osoby zatrudnione w muzeach samodzielnych oraz odpowiednich sekcjach i n ­ stytucji wielodziałowych. Towarzystwa te, wśród innych zadań, dbają o przyrost zbiorów mu­ zealnych, zwiększanie ilości eksponatów. Ogólnie rzecz biorąc kolekcje pochodzą z zakupów muzealnych od instytucji różnego typu i od osób prywatnych, z d a r ó w i przekazów, od zbieraczy i kolekcjonerów, dzięki wymianom z innymi muzeami, dzięki gromadzeniu eksponatów w czasie 5 6 T u : egzotycznych, pozaeuropejskich. �182 MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE W DANII wyjazdów, penetracji i badań terenowych. Dostawcami zbiorów poza­ europejskich są podróżnicy i badacze, Duńczycy stale zamieszkali za granicą, część kolekcji pochodzi z przedsiębranych przez państwo lub osoby prywatne ekspedycji naukowych. Najliczniejsze były wyprawy arktyczne, z których wymienić należy Fifth Thule Expedition (1921-1924), na czele której stał Knud Rasmussen, Danish Literary Expedition (1903-1904), pod kierownictwem L . Myliusa-Erichsena, liczne ekspedycje grenlandzkie przeprowadzane w latach 1894—1925, wreszcie duńsko-amerykańskie wyprawy z okresu międzywojennego i lat pięćdziesiątych badające Amerykę Płn. Dzięki nim, kolekcje pochodzące z obszarów polarnych należą do najbogatszych w zbiorach Muzeum Narodowego. W czasach współczesnych do Ame­ r y k i Płd. były przedsięwzięte dwie wyprawy: Dano-Nether lands Expe­ dition (1922—1923) do Indii Zachodnich oraz Danish Guiana Exp. z lat 1954—1965, którym muzea zawdzięczają wiele przekazów. Eksponaty z Oceanii pochodzą z oceanograficznych wypraw badawczych statków „Monsunen" (1933-1934) i „Galathea" (1951). Wiele przekazów afry­ kańskich wywodzi się z lat 80-tych i 90-tych ubiegłego stulecia i po­ chodzi od oficerów skandynawskich w służbie belgijskiej z okresu two­ rzenia państwa Kongo. Dania wchodzi w skład utworzonego w 1915 r. Skandynawskiego Związku Muzealnego (Skandinaviska Museiforbundet), do którego należy też Norwegia, Szwecja, Finlandia i Islandia. Związek obejmuje muzea wszystkich typów i zajmuje się uściśleniem współpracy w dziedzinie zagadnień muzealnych, wystawienniczych i wydawniczych. Jego orga­ nem jest „Nordens Museer" („Muzea Skandynawskie") wydawany w jęz. szwedzkim, duńskim i norweskim. Głównym duńskim wydawnictwem muzealnym jest rocznik „Danske Museer", nadto większe muzea publi­ kują własne wydawnictwa. Dla Muzeum Narodowego w Kopenhadze jest to „Nationalmuseets Skrifter" („Zeszyty Muzeum Narodowego"), wychodzą też publikacje wydawane w Aarhus, Maribo i innych m u ­ zeach. Sprawy muzealne są poruszane również na łamach najpoważniejszego duńskiego czasopisma etnograficznego — miesięcznika „Folk" . Wreszcie poszczególne muzea i instytucje ogłaszają w y n i k i badań i pracy swoich pracowników naukowych w formie publikacji książkowych. 6 • Przy opracowywaniu ł ó w zawartych w tym Ethnographical niniejszego artykułu korzystałem właśnie piśmie: H. L a r s e n , Department 1963 and 1964, „Folk", również The Danish vol. 7: 1965. National z materia­ Museum, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe8a2b457e5c1a4bffd54a9fc0f5b56b.pdf aeefb913bd9e183a5cbdd363d2452dd4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:661 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:608 Title A name given to the resource Obraz tradycyjnej kultury materialnej Danii w muzeach na wolnym powietrzu / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.151-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zielińska, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA OBRAZ TRADYCYJNEJ K U L T U R Y M A T E R I A L N E J W M U Z E A C H N A W O L N Y M POWIETRZU DANII Muzealnictwo duńskie oparte o ugruntowane w t y m kraju tradycje kolekcjonerskie należy do najstarszych w Europie. J u ż w końcu X V I w., a szczególnie w pierwszych dziesięcioleciach X V I I w., zaczęło wzrastać charakterystyczne dla tych czasów zainteresowanie wszelkiego rodzaju „osobliwościami", których prywatne zbiory stanowiły podstawę przy­ szłych, specjalistycznych kolekcji. Wśród amatorów gromadzących i za­ kładających te „gabinety osobliwości" poczęło krystalizować się przeko­ nanie o poważnej wartości niektórych zabytków dla poznania minionych kart narodowej historii. Szczególnie duże zasługi na t y m polu położył Ole Worm (1588—1654), z wykształcenia lekarz, który jednak całe swe życie poświęcił zbieraniu „starożytności" i badaniom historycznym. Jemu to Dania zawdzięcza cenne kolekcje inskrypcji runicznych oraz ich szczegółowe, wnikliwe opisy. Ole Worm, uznany za ojca duńskiej archeologii, znajdował się zapewne pod silnym w p ł y w e m humanistycznych idei włoskiego re­ nesansu, z którymi bliżej zapoznał się w czasie swych studiów medycz­ nych w Italii. W 1623 r. założył we w ł a s n y m domu pierwsze na terenie Danii muzeum, obejmujące oprócz kolekcji archeologicznych i etnogra­ ficznych, również zbiory z zakresu mineralogii, botaniki i zoologii. Początkowy okres zainteresowań archeologiczno-etnograficznych w Danii charakteryzuje się przede wszystkim próbą odczytania i nowej interpretacji przeszłości narodowej. Działalność naukowa skupiała się wówczas głównie na dziejach Wikingów, duńskich królów i arystokra­ tycznych rodów, lecz w zasięgu zainteresowań ówczesnych ludzi nauki znajdowały się również stare ballady ludowe i zabytki kultury material­ nej. Późniejsze dopiero lata wraz z koniecznością powstania specjalistycz­ nych warsztatów naukowych przyniosły w konsekwencji daleko idącą popularyzację zainteresowań, która — rzecz jasna — musiała również �152 MIROSŁAWA P( odzwierciedlić się i w duńskim muzealnictwie. Faktem jednak pozosta­ nie bezsprzecznie duża rola Ole Worma, który poprzez założenie tzw. Museum Wormianum zainicjował nowy etap w rozwoju duńskiej huma­ nistyki. Po śmierci fundatora zbiory te włączono do Muzeum Królewskie­ go (Det Kongelige Kunstkammer) powstałego najprawdopodobniej w la­ tach 1652-1653. Innym wydarzeniem dużej wagi w dziejach duńskiego muzealnictwa, 0 reperkusjach widocznych do dziś, bylo założenie w 1807 r. przy ko­ penhaskiej Bibliotece Uniwersyteckiej — Królewskiego Muzeum Sta­ rożytności Północy (Det Kongelige Museum for de Nordiske Oldsager). W 1855 r. zbiory tej placówki, po uprzednim przeniesieniu ich do Pałacu Christiansborg (1832 г.), znalazły się ostatecznie w tzw. Pałacu Książę­ cym (Prinsens Palae). Muzeum Królewskie obok kolekcji pochodzących z pierwszego na świecie, założonego już w 1841 г., również duńskiego muzeum etnograficznego, objęło także zbiory antyczne i numizmatyczne. Wartość tych kolekcji, ich ilość i różnorodność przyczyniły się do prze­ kształcenia tej placówki w 1892 r. w wielodziałowe Muzeum Narodowe (Nationalmuseet). Ogólnonarodowa tendencja do tworzenia instytucji muzealnych do­ prowadziła j u ż w poł. X I X w. do inicjatyw zakładania muzeów również W szeregu miast prowincjonalnych. W ten sposób w 1855 r. Ribe posia­ dało już swe własne muzeum (płn.-zach. Jutlandia), a nieco później; również takie miasta, jak Odense na Fionii, Aarhus, Viborg, Aalborg 1 Randers (Jutlandia). Silny w tym okresie proces społeczno-gospodar­ czego rozwoju niósł ze sobą nieuchronne zmiany również w tradycyjnym kulturowym krajobrazie wsi. Przeobrażenia te wpłynęły na znacznie większy wzrost zainteresowań społeczeństwa swą własną historią i k u l ­ turą. Okres ten stanowił drugi etap w dziejach duńskiego muzealnictwa wnosząc w miejsce niezorganizowanych i często dyletanckich poszuki­ wań naukowe metody badań terenowych, ścisłą dokumentację, zabiegi konserwatorskie i nowe spojrzenie na problem wystawiennictwa. Wyra­ zem pojawienia się tych tendencji było otwarcie w 1885 r. Duńskiego Muzeum Ludowego (Dansk Folkemuseet) w Kopenhadze. Od tego czasu ilość placówek muzealnych wszelkiego typu- wzrasta nadzwyczaj szybko osiągając w 1964 r. liczbę 190. Wśród nich wiele usytuowano również na wsi stwarzając dogodne warunki dla wciągnię­ cia szerokich rzesz społeczeństwa w orbitę zainteresowań historią w ł a s ­ nej kultury. Muzea duńskie podzielić można na trzy zasadnicze grupy, a miano­ wicie: 1) muzea historii kultury, 2) muzea sztuk plastycznych oraz 3) muzea przyrodnicze. Odstępstwem od tego podziału są oczywiście placówki regionalne, których zbiory — jak wszędzie — stanowią zespół �153 M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I najróżniejszych eksponatów odnoszących się do historii i kultury okre­ ślonego terenu. Spośród ogólnej liczby wymienionych wyżej muzeów iylko 25 jest dziś własnością państwa, 30 podlega prawnie władzom lokalnym, 85 określonych jest jako niezależne, na ogół prywatne, a wreszcie 50 należy do szeregu towarzystw muzealnych. Bez względu na to, w czyjej znajdują się one gestii, wszystkie korzystają z dotacji rządowych bądź finansowej pomocy władz terenowych. Nie bez znacze­ nia w tym względzie są również różnego rodzaju prywatne fundacje. Aby zilustrować rozmiary tej pomocy warto przytoczyć kilka konkret­ nych danych liczbowych. I tak np. tylko w 1963 r. fundusze wydatko­ wane przez państwo na cele muzealne objęły łącznie sumę ok. 16 min. koron, z czego znaczną część, bo aż 13,5 min., uzyskały muzea p a ń ­ stwowe. Ponadto coroczne dotacje władz lokalnych na podobne cele wynoszą ok. 2,5 min koron i mniej więcej tyle samo wnoszą fundacje pochodzące ze źródeł p r y w a t n y c h . Zauważyć zatem można, iż ciężar utrzymania rozbudowanej sieci muzealnej spada w głównej mierze na państwo, co jest najlepszym dowodem uznania społecznej roli i znacze­ nia tych instytucji nie tylko w kulturalnym życiu kraju, ale i w kształto­ waniu postaw obywateli świadomych swej narodowej historii. l Na ogólnym tle duńskiego muzealnictwa interesująco przedstawia się miejsce muzeów o charakterze etnograficznym. Aczkolwiek wchodzą one najczęściej w skład placówek wielodziałowych, niemniej z racji swych rozmiarów oraz ilości odgrywają znaczną rolę w życiu muzealnym i k u l ­ turalnym Danii. W niniejszym artykule zajmę się przede wszystkim omówieniem m u ­ zeów typu skansenowskiego, z którymi miałam okazję zapoznać się bliżej w czasie mego pobytu w D a n i i . Zwiedzane przeze mnie w lecie 1967 r. tzw. „muzea na wolnym powietrzu" można podzielić ze względu na charakter i znaczenie ekspozycji na trzy zasadnicze grupy, a mia­ nowicie: 1) skanseny centralne, 2) muzea regionalne oraz 3) pojedyncze zabytki zachowane in situ. Centralne muzea na wolnym powietrzu skupiają przeważnie na swym terenie zabytki reprezentujące wszystkie obszary kraju. Stąd też skanseny takie stanowią znakomity, porównawczy przegląd podstawo­ wych form architektonicznych, typowych dla poszczególnych regionów. Ponadto dysponując dużymi nakładami finansowymi pozwalają na roz2 1 book, 2 P. H a l k j a e r K r i s t e n s e n , C o p e n h a g e n 1964, s. 306—310. Museums, [w:] Denmark. An Official hand­ C e l e m mego a r t y k u ł u jest u z u p e ł n i e n i e p r a c y M . A . K o w a l s k i e g o , Z p r o blematyki muzealnictwa etnograficznego w Danii, zamieszczonego w niniejszym, tomie, w k t ó r y m z r a c j i jego o g ó l n e g o c h a r a k t e r u nie p o ś w i ę c o n o s k a n s e n o m z b y t wiele miejsca. �154 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA winiecie nie tylko szerokiej działalności naukowej, oświatowej i popu­ laryzacyjnej, ale również zapewniają obiektom należytą opiekę. Nie bez znaczenia jest tu ich lokalizacja umożliwiająca wykorzystanie tego kompleksu muzealnego w celach komercjalnych, stwarzając w okolicy atrakcyjny ośrodek o charakterze rozrywkowo-wypoczynkowym. Skanseny centralne sytuowano na ogół ze zrozumiałych względów w stolicach. Stąd też placówki te traktuje się jako muzea typu narodo­ wego o specjalizacji w zakresie tradycyjnej kultury wiejskiej i miesz­ czańskiej. Podobnie rzecz się ma z duńskim skansenem zlokalizowanym w Sorgenfri pod K o p e n h a g ą . Początkowo obiekt ten mieścił się na terenie dawnego parku Pałacu Rosenborg w Kopenhadze, stanowiąc oddział Budownictwa (Bygningsafdelig) przy Duńskim Muzeum Etnograficznym. Wkrótce jednak, bo w 1901 г., ze względu na szczupłość miejsca uniemożliwiającą dalszą rozbudowę ekspozycji przeniesiono muzeum do Sorgenfri, gdzie na te­ renie rozległych łąk i parku (Slotspark) znalazło dogodne dla swego rozwoju warunki. Zgromadzone tam obiekty pozwalają na dokładne zapoznanie się z podstawowymi typami duńskiej architektury wiejskiej z okresu dwóch minionych stuleci. Wyposażenie ich w komplety mebli, sprzęty i narzędzia epoki stwarza jeszcze pełniejszy obraz w a r u n k ó w życia duńskiego chłopa. Nie zmienia to jednak faktu, iż muzea na wol­ nym powietrzu są przede wszystkim instytucjami, w których zabytki architektoniczne posiadają znaczenie dominujące i dlatego też i m po­ święcę najwięcej miejsca. Stare duńskie zabudowania mieszkalne i gospodarcze są zazwyczaj jednokondygnacyjne, o rzucie przyziemia w kształcie wydłużonego prostokąta. Poszczególne budynki z reguły łączone razem tworzyły za­ grodę zbliżoną do formy zamkniętego prostokąta lub kwadratu z po­ dwórzem pośrodku, Najstarsze stosunkowo cechy posiada wiejskie budownictwo Zelandii. Tradycje jego sięgają jeszcze czasów poprzedzających okres Odrodzenia, gdyż oparły się one skutecznie ówczesnym architektonicznym tenden­ cjom miejskim, które odcisnęły jednak swe piętno na budownictwie ludowym innych regionów. Typowym przykładem budownictwa wiej­ skiego Zelandii na terenie skansenu w Sorgenfri jest zagroda z Pebringe (płd.-wsch. część wyspy). Datowana mniej więcej na 1800 r. posiada jednak fragmenty znacznie starsze. Poszczególne części zagrody tworzą w sumie zamknięty prostokąt, którego wnętrze stanowi wybrukowane 3 3 Ze w z g l ę d u na l o k a l i z a c j ę muzeum m i ę d z y dwoma m i e j s c o w o ś c i a m i : L y n g b y i Sorgenfri, spotkać m o ż n a w literaturze przedmiotu r ó w n i e ż tę p i e r w s z ą miejsco­ w o ś ć jako siedzibę Frilandsmuseet. �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I 155 kamieniami podwórze. W szkieletowych ścianach przestrzenie między drewnianą konstrukcją wypełnione są płotkową kratownicą oblepioną gliną a częściowo cegłami. Dach k r y t y jest słomą. Na podwórze prowadzi umieszczona w południowym skrzydle zagrody — zadaszona brama. Po przeciwległej, północnej stronie zabudowań znajduje się dom miesz­ kalny, do którego główne wejście usytuowane jest od strony podwó­ rza. Do najważniejszego pomieszczenia, tzw. dagligstue, gdzie zasadni­ czo skupiało się całe życie rodzinne, prowadziła niewielka sionka, w y ­ kładana posadzką z cegieł. W izbie tej obok żelaznego piecyka połączo­ nego przez ścianę z kuchenną kotliną zwraca uwagę długi, ciężki stół z na stałe zamocowanymi pod ścianą okienną ławami, na których w cza­ sie posiłków siadali z parobkami synowie gospodarza, podczas gdy prze­ ciwległe miejsca zajmowały kobiety. Gospodarz siedział zazwyczaj osobno — zajmując przy stole miejsce honorowe. Po drugiej stronie izby znajdują się dwa łóżka o konstrukcji przypominającej szafy z zasłona­ m i zamiast drzwi. W jednym z narożników wisiała na ścianie niewielka szafka, służąca do przechowywania dokumentów i co bardziej wartościo­ wych przedmiotów. Reprezentacyjnym pomieszczeniem był „najlepszy pokój" (storstue), który w Danii odpowiadał naszej „białej izbie". Usytuowany przy ścianie szczytowej, z dala od kuchni nie posiadał ja­ kiegokolwiek systemu ogrzewczego. Izba ta używana zazwyczaj tylko w okresie. świąt lub uroczystości rodzinnych służyła również za pokój gościnny i pomieszczenie do przechowywania w stojących tam skrzy­ niach i kredensach bielizny oraz odzieży. W kuchni (kokken) zwraca uwagę duży piec z otwartym paleniskiem. W jego tylnej ścianie znaj­ duje się otwór pieca chlebowego. Kuchnia połączona była bezpośred­ nio ze spiżarnią, za którą mieściła się pomywalnia naczyń, użytkowana równocześnie jako pralnia, miejsce uboju i wyrobu piwa. Tam też prze­ chowywano wszystkie potrzebne do tych prac narzędzia i sprzęty. W mieszkalnym skrzydle- zagrody mieściło się również pomieszczenie — magazyn opału i sprzętów potrzebnych w gospodarstwie domowym. Pasaż we wschodnim skrzydle domu łączył ogród z podwórzem, a rów­ nocześnie krył w sobie warsztat do podręcznych napraw narzędzi rol­ niczych. Wschodnia część zagrody z Pebringe obejmuje owczarnię i sto­ dołę, w południowej zaś znajduje się obora, stajnia oraz pomieszczenia dla drotpu itp. Odmienne od zelandzkiego typu budownictwa są zabytki architek­ tury wiejskiej z wyspy Lolland. Nie bez znaczenia były tutaj stosunkowo silne w p ł y w y niemieckie oddziaływające poprzez dawne duńskie księs­ two Szlezwiku, oraz znacznie lepsze niż w innych regionach warunki życia chłopów wynikające z urodzajnych gleb tej wyspy. Konstrukcja ścian zabudowań, podobnie jak na Zelandii, była szkieletowa, dachy zaś �156 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA pokrywano słomą lub trzciną, zależnie od dostępności odpowiedniego surowca. Przykładem lollandzkiej architektury wiejskiej w skansenie Sorgenfri jest zagroda małorolnego chłopa z Dannemare. Poszczególne jej pomiesz­ czenia usytuowane są do siebie pod kątem prostym, przy czym dom mieszkalny mieści się w południowym skrzydle zagrody, część gospo­ darcza zaś w zachodnim. Wejście do pomieszczeń mieszkalnych usytu­ owane od strony podwórza prowadzi przez sień oddzielającą „storstue" od ,,dagligstue", gdzie — podobnie jak w całej Danii — długi stół i ława ustawione pod oknami wzdłuż zewnętrznej ściany budynku, nadają tej izbie swoisty wyraz. Wyspa Fionia z zachowanymi tam do dziś wieloma starymi zagroda­ mi, wzniesionymi nawet 200 lat temu, stanowi niezwykle interesujący rezerwat wiejskiego budownictwa Danii. Dzięki temu Fionia jest jakby jednym dużym, naturalnym muzeum na wolnym powietrzu, odbijają­ cym wyraźnie od ogólnego, zurbanizowanego już w pełni krajobrazu duńskiej wsi. I choć wielu mieszkańców tych zabytkowych budowli przystosowało ich wnętrza do wymogów współczesnego poziomu życia, to jednak zauważyć można tam nadal szczególny pietyzm i troskę, jaką otacza się te pamiątki przeszłości, dbając o ich należytą konserwację i zachowanie tradycyjnej elewacji. Zachodnia Fionia jest terenem w y s t ę ­ powania archaicznej konstrukcji dachu, sięgającej korzeniami wczesnej epoki żelaza. Poziomo spoczywające na sochach ślemię stanowiło oparcie dla szeregu haczykowato zakończonych żerdzi, tworzących wraz z umo­ cowanymi na nich listwami szkielet słomianego poszycia dachu. Po­ dobnego rodzaju konstrukcyjne rozwiązania występują do dziś poza Fio­ nia tylko jeszcze w północno-zachodniej części Jutlandii. Najbardziej zróżnicowanym pod względem kulturowym jest P ó ł w y ­ sep Jutlandzki. Źródłem tego stanu rzeczy była zarówno wielkość tego regionu, jak i jego różnorodne warunki środowiskowe, a także najsilniej tu zaznaczone wpływy narodów sąsiednich. Szczególnie silna obca i n ­ filtracja kulturowa widoczna jest w południowym Szlezwiku, który dopiero w 1864 r. przyłączony został do państwa pruskiego . Na t y m obszarze pojawił się już w połowie X V I I w., tak charakterystyczny dla północno-zachodnich Niemiec, typowy dom saksoński. Choć region ten obecnie nadal nie wchodzi w skład Królestwa Duńskiego, niemniej przez wiele stuleci stanowił jego integralną etniczną część; z tego też względu również budownictwo szlezwickie reprezentowane jest w skansenie Sor­ genfri. 4 4 ski, W. C z a p l i ń s k i , K . G ó r s к i , Historia Historia Danii, Danii od 1513—1945 roku, [w:] Wrocław—Warszawa—Kraków, W. Czapliń­ 1965, s. 288—290. �157 M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I Saksoński typ zagrody przeniesiony do muzeum pochodzi z Ostenfeld i datowany jest na 1685 r. Fachy ścian budynku wypełnione cegłami koloru żółtego tworzą typowy dla całego obszaru północnych Niemiec — mur pruski. Duże wrota w szczytowej ścianie, usytuowanej równole­ gle do ulicy wioski, prowadzą do wnętrza składającego się zasadniczo z trzech, biegnących wzdłuż całego budynku naw. Zakończeniem środ­ kowej nawy są pomieszczenia mieszkalne z charakterystycznym otwar­ t y m paleniskiem. Nawy boczne, odpowiednio podzielone przepierze­ niami, służyły za pomieszczenia gospodarcze. Siano i słomę przechowywano na poddaszu, gdzie ciepło i dym ogniska znakomicie je wysuszały, stwarzając jednak poważne niebezpieczeństwo pożaru. W zachodniej części południowego Szlezwiku, a zwłaszcza na terenach depresyjnych, zaznaczały się w budownictwie wpływy holenderskie. W skansenie pod Kopenhagą znajdujemy również typową dla tych ob­ szarów zagrodę, pochodzącą z półwyspu Eiderstedt w północnej Fryzji. Jest ona kwadratowa i — podobnie jak zagroda typu saksońskiego — po­ kryta w całości wysokim, stromym i czterospadowym dachem słomianym. Środkową jednak przestrzeń, w przeciwieństwie do domu saksońskiego tworzy nie gumno a stodoła, wokół której koncentrują się dopiero inne pomieszczenia. I tak część mieszkalna (kopf) znajduje się we wschodniej stronie zagrody, w północnej i zachodniej — mieszczą się obory i stajnie (rumpf), część południowa zaś przystosowana jest do młocki. Interesująca i nietypowa dla duńskiego obszaru etnograficznego jest konstrukcja nośna dachu. Jego potężna bryła opiera się na czterech słupach połączo­ nych na górze r a m ą konstrukcyjną wyznaczającą na rzucie przyziemia centralną część zagrody, czyli stodołę. Tego typu techniczne rozwiązanie, charakterystyczne początkowo tylko dla północnej Holandii i wschodniej F r y z j i , przenikało na tereny duńskie wraz z posuwającym się w kierun­ ku wschodnim osadnictwem holenderskim. 5 Typowym dla zachodniej Jutlandii surowcem budowlanym była czerwona cegła, którą zaczęto wypalać na południu kraju w X V I w. Budynki murowane w związku z brakiem drewna wypierały powoli tradycyjne konstrukcje szkieletowe, rozprzestrzeniając się wzdłuż w y ­ brzeży Morza Północnego, obejmując również swym zasięgiem środkowe partie Jutlandii. Zagrody zachodniej Jutlandii z ich ciemnoczerwonymi, ceglanymi ścianami i szarymi strzechami tworzą malowniczą kompozycję nadającą swoistego kolorytu temu regionowi Danii. Niedostatek surowca drzewnego odczuwano również na rozległych obszarach wrzosowisk środkowej Jutlandii. Fakt ten spowodował wpro5 I. N. Narody G r o z d o w a, Zarubieżnoj Jewropy, Narody Nidierłandow, Bielgii i Ljuksiemburga, t. 2, M o s k w a 1966, s. 268—269, 296—297. [w:J �158 MIROSŁAWA POSERN-ZIELINSKA wadzenie do ludowej architektury innych surowców występujących na t y m terenie w dostatecznej ilości. Zamiast drewna i gliny użytkowano do budowy ścian torfu, wrzosowej darni oraz kamieni; a słomianą strze­ chę zastąpiono poszyciem z wrzosów. Sporadycznie jednak konstruowano także zabudowania systemem szkieletowym z fachami wypełnionymi plecionką i gliną. Wtedy jednak, w celu lepszej ochrony przed zimowymi zawieruchami i wiosenną wilgocią, otaczano je stertami darni bądź torfu. To nadzwyczaj prymitywne i ubogie budownictwo, którego źródła tkwiły w trudnościach surowcowych i niskiej stopie życiowej mieszkań­ ców centralnej Jutlandii, należy już dziś do bezpowrotnej przeszłości. Nawet w skansenach nie można znaleźć reprezentatywnych przykładów tego typu budownictwa, a najstarsza zagroda z tego regionu w muzeum na wolnym powietrzu w Sorgenfri pochodzi mniej więcej z 1850 r. Nie jest to jednak zagroda zbudowana z torfu czy darni. Zastąpiła je nieskomplikowana konstrukcja szkieletowa ścian, w której wolne prze­ strzenie wypełnił mur z cegieł częściowo wypalanych, a częściowo su­ szonych na słońcu. Dachy poszyte pospołu słomą i wrzosem posiadają grzbiet zabezpieczony kalenicą z darni. Kompleks zabudowań nie tworzy zwartego zespołu, tak jak na terenie wyspiarskiej części Danii, lecz poszczególne budynki usytuowane są oddzielnie na kształt greckiej litery , , I I " . Ten sposób rozmieszczenia sięga okresu średniowiecza, podobnie jak i jego późniejszy wariant, o tej samej formie, lecz o połączonych już wspólnym dachem wszystkich budynkach . 6 Wschodnia część Jutlandii, o urodzajnych glebach i łagodnym k l i ­ macie, posiada zbliżone tradycje architektoniczne do wyspiarskiej partii kraju. Poszczególne części zagrody tworzą tam również często zamkniętą zwartą całość, otaczającą kwadratowe lub prostokątne podwórze. Czarne drewniane fragmenty szkieletowej konstrukcji ścian kontrastują z czer­ wonymi przestrzeniami fachów. Budownictwo t o reprezentuje w Sorgen­ f r i zagroda z True. Stanowi ona zespół architektoniczny powstały na przestrzeni od X V I I do X I X w. z najstarszą częścią mieszkalną, datowaną na 1670 r. Interesującym uzupełnieniem realiów zagrody jest usytuo­ wany przed domem ogród warzywny, uprawiany dziś w skansenie wg wzorów z około 1875 r. Przedstawione powyżej zasadnicze typy budownictwa wiejskiego Danii nie wyczerpują oczywiście wielu lokalnych zróżnicowań, które jedna­ kowoż często znalazły także swe odbicie w zespole zabytków zgromadzo­ nych w muzeum Sorgenfri . Ponadto nadmienić należy, że obok wielu kompletnych zagród, na terenie skansenu znajdują się również pojedyn7 e G . I. A n o c h i n , 7 berg, Datczanie, tamże, s. 17. O g ó l n a charakterystyka d u ń s k i e g o budownictwa wiejskiego Gamie Danske Bendergaarde, Kobenhavn 1962. zob. A . Steens- �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I 159 cze obiekty, wyrwane niestety ze swych oryginalnych zespołów. Umiesz­ czenie jednak tych budynków we Frilandsmuseet miało na celu ochronę także takich zabytków architektury ludowej, których pozostałe, towarzy­ szące i m zazwyczaj zabudowania nie nadawały się już do translokacji i konserwacyjnych zabiegów. W Sorgenfri zgromadzono również kilka wiejskich domów należących do ludności o zawodach pozarolniczych w rodzaju rybołówstwa, handlu morskiego, garncarstwa i tkactwa. Wśród obiektów muzealnych znalazły się więc także warsztaty rzemieślnicze tego typu, jak kuźnia, wiatraki i młyny wodne oraz warsztat garncarza. Troska o odtworzenie możliwie pełnego obrazu tradycyjnej kultury materialnej wsi duńskiej podykto­ wała również zgromadzenie obiektów o charakterze uzupełniającym. Wymienić tu można choćby remizę strażacką mieszczącą XIX-wieezny sprzęt przeciwpożarowy czy interesujący, granitowy most wiejski z za­ chodniej Jutlandii, którego konstrukcja stanowiła żywą kopię średnio­ wiecznych mostów drewnianych. Gwoli spełnienia warunku najdalej posuniętego autentyzmu zrekonstruowano również na terenie muzeum miejsce wioskowych spotkań gospodarzy, obradujących pod przewodni­ ctwem zmieniającego się co roku „starszyny" (olderman). Narady te dotyczyły zazwyczaj żywotnych spraw społeczności wiejskiej, jak np. kolejności robót polowych, rozplanowania zasiewów, karania przekroczeń czy ustalania form wzajemnej pomocy sąsiedzkiej. Zebrania gospodarzy odbywały się na ogół w centralnym punkcie wioski, najczęściej pod starą lipą, którą otaczano kręgiem dużych kamieni lub okrągłą platformą usypaną z ziemi i umocnioną od zewnątrz płotkową plecionką. Na terenie skansenu ustawiono także pochodzące z 2 poł. X V I I w. kamienie milowe oraz niskie granitowe słupy, pokryte inicjałami i zna­ kami rozpoznawczymi. Te ostatnie posiadały charakter informujący, gdyż umieszczone przy traktach wskazywały odpowiedzialnego za ich dobry stan gospodarza. Centralne muzeum na wolnym powietrzu w Sorgenfri pod Kopen­ hagą posiada w sumie niezwykle interesujący zbiór zabytków, które kolekcjonowano mając na względzie trzy podstawowe kryteria. K r y ­ terium geograficzne nakazywało zbierać obiekty reprezentatywne dla poszczególnych obszarów kulturowych i to nie tylko dla tych, które znajdują się obecnie w granicach Danii, lecz również charakterystyczne dla regionów wchodzących niegdyś w skład Królestwa, a dzisiaj nadal związanych z nim kulturowo, choć już nie politycznie. Kierując się kryterium chronologicznym zgromadzono zabytki typowe dla poszcze­ gólnych stuleci, ukazując obraz kulturowych przemian tak widocznych w formach architektury wiejskiej oraz wyposażeniu wnętrz. Trzecie wreszcie kryterium natury socjologicznej pozwoliło uwzględniać spo- �160 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA łeczne rozwarstwienie wsi duńskiej dzięki odtworzeniu warunków życia, zarówno zamożnych, jak i ubogich rolników, oraz ludności wiejskiej reprezentującej zróżnicowane zawody rzemieślnicze. Dania poza skansenem w Sorgenfri, stanowiącym centralne, najwię­ ksze muzeum kultury ludowej na wolnym powietrzu, posiada również drugi, tej samej rangi obiekt. Muzeum to zlokalizowane w Aarhus, drugim co do wielkości mieście duńskim, poświęcone jest dawnej kulturze mieszczańskiej. „Stare Miasto" (Den Gamie By) stanowi jeden z unikal­ nych skansenów w Europie wyspecjalizowanych w kolekcjonowaniu, konserwacji i rekonstruowaniu zabytków architektury miejskiej. Inicjatywę założenia muzeum „Den Gamie B y " wysunął dyrektor ogrodu botanicznego — Peter Holm, przenosząc w 1914 r. na jego teren dom burmistrza z Aarhus. W latach późniejszych zaczęto, tam stopniowo umieszczać inne budynki, które w sumie na stosunkowo niewielkiej przestrzeni uformowały miasteczko z rynkiem i szeregiem brukowanych „kocimi łbami" uliczek. Większość obiektów pochodzi z miast Jutlandii, w szczególności z Aarhus i Aalborg, kilka zaś przeniesiono z Fionii i Ze­ landii. Ekspozycja ukazuje rozwój architektury oraz całokształt kultury mieszczańskiej w Danii od renesansu aż po koniec X I X w. W skansenie t y m szczególną uwagę zwraca duża troska o takie usytuowanie poszczegól­ nych budynków, by zajmowały właściwe sobie miejsce. Dlatego też w przeciwieństwie do koncepcji stosowanej w skansenach budownictwa wiejskiego w t y m wypadku przyjęto takie rozwiązanie, by poprzez możli­ wie największą koncentrację zabytkowych obiektów odtworzyć typową dla ubiegłych stuleci zwartą zabudowę oraz oddać charakterystyczną atmosferę małego miasta duńskiego. Odpowiednia lokalizacja domów narożnikowych przy zbiegu dwóch ulic pozwoliła ukryć te partie ścian, które w sytuacji naturalnej również nigdy nie były widoczne. Warsztaty i zakłady przemysłowe wymagające usytuowania nad wodą, jak np. młyn, folusz czy garbarnia, umieszczono po obu stronach kanału utworzonego w w y n i k u spiętrzenia przepływają­ cego przez muzealne tereny strumienia. Mimo że obszar skansenu znaj­ duje się w centrum 180-tysięcznego miasta, udało się go jednak niemal całkowicie odizolować, i to głównie dzięki wykorzystaniu starego drzewo­ stanu dodającego równocześnie obiektom swoistego uroku i naturalności. I choć „Den Gamie B y " jest zupełną fikcją, nigdy bowiem nie istniało w Danii miasto o takim układzie przestrzennym, należy z uznaniem przyznać, iż twórcy muzeum odnieśli pełny sukces. Potrafili bowiem z obiektów, nie tylko pochodzących z różnych części kraju, ale także i z różnych stuleci, stworzyć przekonywający obraz_ starego miasta. A o to przecież chodziło. Ponad 50 obiektów, zgromadzonych w skan­ senie, dało w sumie skoncentrowany, ale dość wszechstronny obraz sty- �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I 161 lów budownictwa miejskiego w Danii w okresie od pocz. X V I I w. do poł. X I X w. Wąskie uliczki „Starego Miasta" są przykładem pewnej charakterystycznej konwencji urbanistycznej polegającej na usytuowa­ niu b u d y n k ó w stroną licową równolegle do ulicy. Fakt ten dość zna­ mienny dla architektury duńskiej wyróżniał ją od budownictwa innych krajów Europy północnej, m. i n . Holandii i północnych Niemiec, gdzie domy zwrócone były zazwyczaj do ulicy ścianami szczytowymi. Jednym z najcenniejszych zabytków muzeum jest pochodzący z 1597 roku Dom Burmistrza (Borgmestergaarden) z Aarhus. Obok części mieszkalnej w jego skład wchodził również sklep i magazyn; właściciel bowiem należał do stanu kupieckiego. Skrzydło domu zajmowane przez magazyn stanowi dziś najstarszy, bo pochodzący z poł. X V I w. zabytek skansenu „Den Gamie By". Staranne wyposażenie poszczególnych po­ mieszczeń Domu Burmistrza w stylowe meble i sprzęty z kolejnych okresów pozwoliło z grubsza zarysować obraz wnętrza domów duńskich na przestrzeni niemal trzech stuleci. Najstarsze meble pochodzące jeszcze z końca X V I w. i pocz. X V I I w. zgromadzono w tzw. „salonie" z 1597 r. i sypialni. Inne pokoje umożliwiają zapoznanie się z późniejszym rozwo­ jem duńskiego meblarstwa, w k t ó r y m obok cech narodowych zaznaczyły się również w X V I I w. wpływy holenderskie, w 1 poł. X V I I I w. — francuskie, a pod koniec tego stulecia — angielskie. W szeregu pomieszczeń zabytkowych domów zorganizowano wystawy tematyczne poświęcone poszczególnym rodzajom rzemieślniczej twór­ czości artystycznej. I tak np. w domu z Aalborg pochodzącym z poł. X V I I w. znajduje się kolekcja tekstyliów zawierająca również stroje mieszczańskie oraz narzędzia przemysłu włókienniczego. Kilka innych specjalistycznych kolekcji umieszczono w budynkach, gdzie mieściły się warsztaty odpowiednich rzemieślników. Tak więc duży zbiór wszel­ kiego rodzaju zegarków i zegarów znalazł się w sklepie zegarmistrza, a w jego warsztacie zaprezentowano komplet niezbędnych w t y m zawo­ dzie XIX-wiecznych narzędzi. Duża ilość niezwykle pięknych szyldów rzemieślniczych zawieszonych przed warsztatami uzmysławia, jak dużą rolę odgrywały te grupy zawodowe w życiu dawnego miasta. Słuszna była zatem idea stworzenia starego miasta nie tylko jako zespołu realiów architektoniczno-urbanistycznych, lecz również chęć ukazania codzien­ nego życia jego mieszkańców. Cel ten uzyskano m. i n głównie dzięki wprowadzeniu do wielu obiektów, kompletnie wyposażonych w n a r z ę ­ dzia epoki warsztatów takich, jak np. warsztat szklarza, bednarza, szew­ ca, piekarza, gorzelnika, drukarza, introligatora, grawera. koszykarza, producenta igieł i szpilek, kapelusznika, cieśli, stolarza, malarza, złotnika i wielu innych. Niektóre, wraz z umieszczonymi w nich pierwszymi maszynami parowymi, można by j u ż uważać za małe manufaktury. 11 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. I �162 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA W skansenie znajduje się także dom aptekarza z Aalborg, z dosko­ nale urządzonym sklepem i laboratorium; budynek kontroli celnej z Aarhus oraz XVII-wieczny urząd pocztowy, w którym i dziś nadać można przesyłki zaopatrzone w okolicznościowy stempel muzeum „Den Gamie By". Nie zabrakło również w t y m „mieście—muzeum" takich budynków użyteczności publicznej, jak szkoła pochodząca z 1 poł. X V I I I w., a wyposażona wg ubiegłowiecznych wzorów, oraz wybudowany w 1817 r. a używany niekiedy i dziś teatr z Elsinore, obecnego Helsingor nad Oresundem. Poza skansenami o charakterze centralnym posiada Dania kilka re­ gionalnych muzeów na wolnym powietrzu, w których umieszcza się reprezentatywne i zasługujące na ochronę zabytki z konkretnego obszaru kulturowego. Ten typ skansenów góruje nad centralnymi t y m , iż ekspo­ nowane w nim obiekty w większym stopniu powiązane są ze swym naturalnym środowiskiem, stanowiąc równocześnie dla okolicznej l u d ­ ności dużą atrakcję i spełniając ważną rolę w kształtowaniu ś w i a d o ­ mości regionalnej. Przykładem takiego muzeum na wolnym powietrzu służyć może tzw. „Wieś Fiońska" (Den Fynske Landsby) zorganizowana w okolicy Odense, trzecim pod względem wielkości mieście Danii. Inicjatywa założenia muzeum zrodziła się w 1941 r. W chwili udostępnienia skansenu pu­ bliczności, t j . 22 czerwca 1946 г., posiadał on już 10 budynków. Obecnie zaś na jego terenie znajduje się ponad 20 różnej rangi obiektów, pocho­ dzących wyłącznie z Fionii i pobliskich wysepek. Zabytki fiońskiej architektury wiejskiej usytuowano w ten sposób, by uniknąć sztucznej izolacji poszczególnych budynków czy zagród. W t y m celu zastosowano koncepcję zbliżoną do założeń metodologicznych wykorzystanych już skutecznie w Aarhus, tworząc z oryginalnych zabudowań całkowicie fikcyjne osiedle. Jednym z najbardziej interesujących zabytków muzeum jest typowa dla Fionii, a zwłaszcza dla jej zachodniej części, zagroda z Fjelsted, w kształcie nieregularnego czworoboku. Należała ona do zamożnej r o ­ dziny rolniczej. Na uwagę zasługują szczególnie XVIII-wieczne meble,, które w znacznej części stanowiły jej oryginalne wyposażenie. Obok za­ grody odtworzono ogród z charakterystyczną dla tego regionu u p r a w ą chmielu, która zwłaszcza w X V I I I w. dostarczała ludności dodatkowego' dochodu. Typ gospodarstwa małorolnego chłopa reprezentuje na terenie skan­ senu trójskrzydłowa, również charakterystyczna dla Fionii, zagroda z Turup. Jej część środkową zajmuje dom mieszkalny, natomiast w skrzydłach bocznych znajdują się pomieszczenia gospodarcze. Przykładem zanikającego już typu duńskiej zagrody jest obiekt po- �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I 163 chodzący z pobliskiej wyspy Aero, datowany na poł. X V I I I w. Znajdu­ jąca się pod jednym dachem część mieszkalna i gospodarcza tworzy razem budynek na kształt litery , , L " . Zagrody takie poprzedzały bez wątpienia typy rozplanowania zabudowań zbliżone do greckiej litery „ П " . Gospodarstwa zaś w kształcie kwadratu czy prostokąta rozpow­ szechniły się w 2 poł. X V I I I w., a dopiero pod koniec X I X w. zaczęto łączyć ich budynki pod jednym wspólnym dachem . Obok szeregu innych jeszcze zagród, szczególną uwagę zwracają obiekty związane z wiejskim rzemiosłem. Należy tu przede wszystkim wymienić okazały kompleks budynków wchodzących w skład zagrody młynarza. Młyn wodny i część mieszkalna tworzyły jedno skrzydło typowej, czworobocznej zabudowy. Dla oczekujących na swą m ą k ę klientów przeznaczona była specjalna izba spełniająca funkcję baru. Długi stół i drewniana ława pod oknem oraz potężny kredens na butelki, kufle i zastawę stołową były charakterystycznym wyposażeniem tego rodzaju pomieszczeń. Dużo wyższy niż przeciętny standard życia m ł y ­ narza znalazł swe odzwierciedlenie, nie tylko w rozmiarach zagrody, ale i jej wyposażeniu. Świadczą o t y m wyraźnie choćby meble — duże kredensy i skrzynie pochodzące przeważnie z X V I I I w.; jedna zaś ozdobiona pięknymi figuralnymi rzeźbami — nawet z X V I I w. Drugim urządzeniem młynarskim na terenie „Fiońskiej Wsi" jest wiatrak typu holenderskiego o ośmioboeznym rzucie przyziemia. Z krajobrazem wiejskim prawie nieodłącznie związana była kuźnia, kowal natomiast dzięki swej wiedzy i fachowym umiejętnościom zaj­ mował wysoką pozycję w strukturze społeczności lokalnej. Nie mogło zatem zabraknąć i jego warsztatu na terenie ,,wsi-muzeum". Został on przeniesiony z południowej Fionii, gdzie użytkowany był jeszcze na krótko przed translokacją. Dzięki temu udało się uzyskać, co należy już dziś do rzadkości, kompletny zestaw oryginalnych narzędzi kowalskich. Z innych rzemiosł wiejskich Fionii najbardziej rozwinięte było tkactwo, które zwłaszcza w północnej części wyspy, t j . w okolicach Odense, zaczęło przekształcać się w poł. X V I I I w. w przemysł tekstylny. Wyroby tkackie sprzedawano na pobliskich targach, bądź w ę d r o w n y m kupcom docierającym t u z Kopenhagi, wyspy Lolland lub Jutlandii. Dom mieszkalny tkacza reprezentuje obiekt przeniesiony z Lunde. Skromne dość wyposażenie wnętrza i fakt, iż zamieszkiwane ono było przez dwie rodziny świadczy o niezbyt wysokiej stopie życiowej jego mieszkańców. Ważną rolę w życiu społeczności wiejskiej pełniła jeszcze do początku 8 8 sen, O r o z w o j u d u ń s k i e g o d o m u w i e j s k i e g o , zob. P . M i c h e l s e n , Danish peasant culture, C o p e n h a g e n 1955, s. 36—46. H. R a s m u s - �164 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA X X w. karczma (kro), służąc za miejsce spotkań miejscowej ludności oraz dom zajezdny dla podróżnych. Stąd też organizatorzy skansenu na Fionii przenieśli na jego teren jeden z najbardziej wartościowych obiektów tego rodzaju. Karczma ta pochodzi z 1807 r. i do roku 1925 znajdowała się w użyciu. Obok części mieszkalnej i gospodarczej, urzą­ dzonej wg tradycyjnych wzorów regionalnych zwraca uwagę pomieszcze­ nie barowe, któremu swoistego charakteru nadają ciężkie dębowe ławy i długi stół oraz trójnożne krzesła z półokrągłymi siedzeniami i pięknie rzeźbionymi oparciami. Pokoje gościnne dla podróżnych znajdowały się w północnym skrzydle karczmy, adaptowanym do tego celu z pierwotnych pomieszczeń stajennych. Obecnie w tej właśnie części zabudowań urzą­ dzono dla publiczności piękną restaurację, którą zdobią artystyczne wytwory dawnej kultury ludowej. Restauracja ta, zważywszy na bogaty wybór tradycyjnych potraw duńskich, ubrany w ludowe stroje personel i przemiły nastrój, stanowi dużą atrakcję turystyczną. Fiońska oberża, podobnie jak niektóre karczmy w Polsce, zbudowana była pierwotnie na planie litery ,,T". W późniejszym dopiero okresie rozrosła się ona, otrzymując jeszcze jedno skrzydło dla pomieszczeń gospodarczych i warzelni piwa. Prawdopodobnie wskutek zwiększenia się liczby podróż­ nych, zdarzających przez Fionię do południowej Jutlandii — dobudowano również dodatkowe stajnie i wozownię. Budownictwo chłopskie jest głównym, ale nie jedynym sektorem wiejskiej architektury, dla której przecież równie charakterystyczne są kościółki, dwory, drobne zakłady przemysłowe itp. Aby „Fiońska Wieś" sprawiała wrażenie w pełni autentycznej — nieodzowna była lokalizacja na jej terenie tego rodzaju obiektów, jak plebania z Tommerup czy cegielnia z Bladstrup. Zważywszy, iż produkcja cegieł rozwijała się na Fionii już od wieków średnich, a swój okres rozkwitu przeżywała w wiekach X V I i X V I I , kiedy to zaczęto wznosić murowane dwory, a następnie w 2 poł. X I X w . — okresie zastępowania starych zabudowań szkieletowych — murowanymi, lokalizacja cegielni w „Den Fynske Landsby" jest całkowicie uzasadniona. Ze względów surowcowych naj­ korzystniejsze warunki dla tego przemysłu posiadała północna część Fionii skąd pochodzi również przeniesiona na teren skansenu X I X - w i e czna cegielnia. Z zabudowań dworskich na uwagę zasługuje wiejski przytułek dla starców wybudowany w poł. X V I I I w. w Katterod. Budynek ten o ka­ miennej konstrukcji ścian posiadał osiem pomieszczeń, z których tylko jedno umeblowane jest dziś tak samo jak w okresie jego użytkowania. We wsi znajduje się również stuletnia kręgielnia, przeniesiona z dwor­ skiego parku w Erholm. Z innych jeszcze obiektów zgromadzonych w fiońskim muzeum �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I 165 na wolnym powietrzu wymienić należy rogatkę z końca X V I I I w. oraz budynek okręgowego więzienia z jedną tylko celą i mieszkaniem sę­ dziego. Podobną rolę jak „Den Fynske Landsby" dla Fionii spełnia również skansen nad jez. Flynder w odniesieniu do terenów centralnej Jutlandii. To regionalne muzeum na wolnym powietrzu założono w 1930 r. w y ­ korzystując w t y m celu część obszaru rozległych wrzosowisk, tzw. funda­ cji Hjerla. Tereny te o powierzchni ponad 1000 ha tworzą obecnie Park Narodowy Jutlandii, zwany częściej „Wrzosowiskami Hjerla" (Hjerl Hede). Odkrycie wielu kurhanów i śladów starożytnych dróg oraz założenie w jego południowej części skansenu znakomicie zaktywizowało rezerwat pod względem turystycznym dając obecnie w efekcie liczbę blisko 200 000 zwiedzających rocznie. Pierwszym zalążkiem muzeum był przeniesiony do Hjerl Hede naj­ starszy zachowany w Danii, bo pochodzący z ok. 1530 r. wiejski dom mieszkalny z Vinkel w okolicy Viborga. Ta kurna chata o szkieletowej konstrukcji wyposażona została w meble i sprzęty zebrane z wielu innych jutlandzkich farm. Całość jednak z zachowaniem chronologicznych kryteriów doboru eksponatów uzupełniających umożliwiła rekonstruk­ cję stanu pierwotnego wyposażenia tego obiektu, należącego do dość zamożnego gospodarza. Skansen na terenie Hjerl Hede ani swymi rozmiarami, ani też ilo­ ścią zabytkowych obiektów nie może równać się z omówionymi wyżej muzeami na wolnym powietrzu. Niemniej jednak posiada wiele starych i bardzo cennych zabudowań. Odmienny nieco charakter jutlandzkiego skansenu widoczny jest w braku większej ilości kompletnych zagród, które by reprezentowały kolejne okresy rozwoju lokalnych form budo­ wnictwa i ilustrowały kulturowe zróżnicowanie regionu. Zamiast nich usytuowano na terenie muzealnym głównie pojedyncze budynki mie­ szkalne i gospodarcze, nie troszcząc się zbytnio o kompleksową rekon­ strukcję wiejskich realiów. Nadmienić jednak trzeba, iż zadbano o to, by obok obiektów reprezentujących chłopską tradycyjną architekturę znalazły się również i takie, które do niej bezpośrednio nie należały, lecz z racji swych funkcji spełnianych w społeczności wiejskiej nie mogły zostać pominięte. Przykładowo wymienię tu szkołę wybudowaną w 1823 r. i mleczarnię pochodzącą z 1897 r. Ta ostatnia, wyposażona w komplet technicznych urządzeń, uzupełnionych tylko częściowo de­ pozytami Muzeum Rolnictwa w Lyngby pod Kopenhagą, stanowi jedyną w Danii mleczarnię mogącą i dziś demonstrować procesy przetwórstwa mleka w takiej formie produkcyjnej, jaką stosowano na przełomie X I X i X X w. Z bardziej zaskakujących „obiektów" muzealnych wymienić należy �166 MIROSŁAWA P O S E R N - Z I E L I N S K A pola służące do demonstrowania dawnych sposobów orki i drenowania, a także kopię XVIII-wiecznego traktu z umieszczonymi po jego bokach milowymi kamieniami, datowanymi na 1690 r. Poznanie duńskich skansenów posiada dla naszych etnografów i muzeologów duże znaczenie natury metodologicznej. Sens bowiem obser­ wacji i analizy poczynań tego rodzaju placówek w celu należytego prze­ jęcia zagranicznych doświadczeń i odpowiedniego przystosowania ich do polskiej specyfiki kulturowej jest faktem dla każdego oczywistym. Jednym z naczelnych problemów organizacyjnych jest właściwa lokali­ zacja muzeum na wolnym powietrzu. Odpowiadać ona musi takim warunkom, by zgromadzone tam zabudowania nie sprawiały wrażenia wyrwanych całkowicie z ich naturalnego środowiska. W szczególnie trudnej pod t y m względem sytuacji znajdują się zawsze muzea o charak­ terze centralnym, których naczelnym zadaniem jest prezentacja jak największego wachlarza typów architektonicznych różnych części kraju. Dania znajduje się jednak w tym szczęśliwym położeniu, iż jej regiony kulturowe nie są zbytnio zróżnicowane pod względem topograficznym i krajobrazowym. Dlatego też ekspozycja obiektów budownictwa wiej­ skiego w Sorgenfri pod Kopenhagą posiada tło zasadniczo zbliżone do tego, w jakie zabytkowe budynki były wkomponowane w sytuacji natu­ ralnej. Jest to sprawa o tyle istotna, że budownictwo ludowe wykazuje bardzo wyraźne powiązania ze swym pierwotnym środowiskiem sta­ nowiąc z nim często nierozerwalną i organiczną całość. Skansen zatem — to nie tylko miejsce azylu czy ochrony skazanych na nieuchronną zagładę zabytków tradycyjnej architektury wiejskiej, lecz przede wszy­ stkim muzeum ludowej kultury konkretnego, ściśle określonego regionu. Warunkiem koniecznym dla oddania atmosfery i artystycznych walorów ludowego budownictwa jest wybranie takiej lokalizacji muzeum, by jego naturalne warunki pozwoliły na możliwie najbliższe prawzorowi wkomponowanie zabytków w teren skansenu, przy wykorzystaniu starej roślinności, zbiorników wodnych i rzeźby terenu. W ten sposób postępo­ wano nie tylko w Sorgenfri, ale również i w pozostałych skansenach duńskich dobierając zawsze odpowiedni teren do odpowiedniego budynku czy zagrody. Troska o stworzenie naturalnych warunków ekspozycji poszczegól­ nych obiektów widoczna jest również w przestrzennym rozplanowaniu muzeów na wolnym powietrzu. Ich zabudowę prowadzono zwykle ściśle wg z góry ustalonego planu unikając dzięki temu niekorzystnych konse­ kwencji ewentualnego chaosu czy braku miejsca. Dzięki tego rodzaju „muzealnej polityce" posiada jeszcze Frilandsmuseet, mimo swego 70-letniego istnienia dużo nadal wolnych przestrzeni przewidzianych oczywiś­ cie dla przyszłych pojedynczych i zespołowych obiektów. �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I 167 Pieczołowicie zadbano o to, by poszczególne kompleksy architekto­ niczne prezentujące tradycyjną kulturę różnych regionów kraju, uszeregowane były w takim układzie, który zapewniałby i m względną autonomię i stwarzał pozory autentyczności. Rozdzielono w t y m celu obiekty względnie ich zgrupowania regionalne ogrodami warzywnymi, łąkami, pastwiskami, sadami i polami, które uprawiane wg dawnych regionalnych wzorów stwarzały bliskie pierwotnemu — naturalne oto­ czenie. W Sorgenfri — zagrody reprezentujące odrębne krainy geo­ graficzne rozdzielono swego rodzaju pasami zieleni, sytuując niektóre nawet kompleksy wiejskich zabudowań jakby na śródleśnych polanach. System ten zastosowano zwłaszcza w wypadkach stosunkowo bliskiego sąsiedztwa zróżnicowanych pod względem konstrukcyjnym i typologicz­ nym zabudowań, które w przypadku ekspozycji otwartej raziłyby nienaturalnością i brakiem dydaktycznej konsekwencji. Dążność do maksymalnego autentyzmu podyktowała również w miarę możliwości ścisłe przestrzeganie takiego zorientowania obiektów wzglę­ dem kierunków świata, by odpowiadało ono ich pierwotnej lokalizacji terenowej. Oryginalną atmosferę wsi starano się także uzyskać zesta­ wiając w muzeach na wolnym powietrzu wszystkie grupy wiejskich zabudowań, bez względu na to, czy reprezentowały one „ludową" k u l t u r ę w tradycyjnym znaczeniu tego słowa, czy też bliższe były wzorom miesz­ czańskim, dworskim lub kościelnym. Tego rodzaju metodologiczny punkt widzenia spowodował z jednej strony „ewolucję" skansenu jako zespołu zabytkowych architektonicz­ nych obiektów w muzeum na wolnym powietrzu poświęcone tradycyjnej wiejskiej, a nie tylko chłopskiej kulturze, z drugiej zaś — umożliwił właściwe spojrzenie na kulturę mieszczańską i robotniczą, wskazując równocześnie drogi ratowania jej. pozostałości. Nie wszystkie zabytki znajdujące się w duńskich skansenach uważane mogą być za autentyczne. Często bowiem ze względu na chęć odtworzenia pełnego obrazu kultury danego obszaru, przy równoczesnym braku od­ powiednich oryginalnych, nadających się do translokacji obiektów umieszczano dobrą kopię czy rekonstrukcję. Sporadyczne na ogół kopie częściej spotykane są jednak w muzeach o charakterze regionalnym, gdyż te niejednokrotnie nie mogą z różnych względów uzyskać zabytków autentycznych. W skrajnych przypadkach rekonstrukcje takie jako kom­ pilacje szeregu kopii fragmentów różnorodnego pochodzenia tworzą w rezultacie pewien idealny obraz obiektu przeciętnego, o wszystkich cechach regionalnej i historycznej typowości. Pomijając rozważania nad naukową celowością tego rodzaju zabiegów stwierdzić można, iż wzbogacają one skanseny lokalne uatrakcyjniając ich znaczenie turys­ tyczne. Typowym przykładem takiej rekonstrukcji jest kościółek wybudo- �168 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA wany w skansenie Hjerl Hede, który odtwarzać ma przeciętną romańską świątynię z lat 1110—1150. Widoczne przy drzwiach kropielnice i chrzciel­ nica stanowią kopie autentyków z kościoła w Tjorring; balustrada w prezbiterium została skopiowana ze wzoru z Tonnerby, lichtarze — z Visby, a krucyfiks z kościoła w Aaby. Na szczytowej ścianie zachodniej wisi kopia najstarszego w Danii dzwonu ze Smollerup. Całość sprawia dla niespecjalisty wrażenie oryginału. Innego znaczenia nabierają hipotetyczne rekonstrukcje osiedli i po­ szczególnych domostw mieszkalnych odnoszące się do epoki prahisto­ rycznej. Te archeologiczne przedsięwzięcia na miarę naszego Biskupina realizowane są zazwyczaj nie tylko w bezpośrednim sąsiedztwie w y ­ kopalisk, lecz również często na terenie najbliższego muzeum na wolnym powietrzu. W ten sposób w skansenie o ogólnym etnograficznym ukierun­ kowaniu powstaje swoista enklawa odbijająca wyraźnie swym charak­ terem od pozostałej części ekspozycji. I znów służyć nam może przykładem muzeum w Hjerl Hede z wyodrębniającą się wyraźnie częścią archeologiczną, zawierającą rekonstrukcję szeregu domów z okre­ su neolitu wyposażonych w przedmioty codziennego użytku, narzędzia pracy, łodzie itp. Wszystko to nie byłoby oczywiście niczym nadzwyczaj­ nym, gdyby nie fakt, że co roku w okresie letnim, od 15 czerwca do 15 sierpnia, przebywa na terenie tego swoistego rezerwatu cała rodzina, która dobrowolnie przyjmuje wówczas styl życia zbliżony do tego, jaki prowadzili nasi przodkowie w epoce kamiennej. Niewątpliwie obok elementu sensacji, ściągającej zwiększoną liczbę turystów, ma to także na celu zapoznanie społeczeństwa z realiami codziennego życia jego od­ ległych przodków. Również na terenie tego skansenu znajduje się rekon­ strukcja domu z rzymskiego okresu epoki, żelaza, dokonana na podstawie wykopalisk w Gording Hede nad Fjordem Nissum. Obok skansenów etnograficznych z niewielką częścią archeologiczną znajduje się także na terenie Danii muzeum na wolnym powietrzu, w k t ó r y m obiekty pochodzenia wiejskiego zajmują miejsce margine­ sowe. Placówka taka pod naukowymi auspicjami Historyczno-Archeologicznego Ośrodka Badawczego (Historisk -Arkaeologisk Forsogscenter) położona jest w Lejre pod Roskilde na Zelandii. Ośrodek ten założony został w latach pięćdziesiątych i dziś poszczycić się już może znacznymi osiągnięciami. Na terenie ponad 30 ha przedstawiono różne typy osadni­ ctwa epoki kamiennej, zrekonstruowano wieś z epoki żelaza i średniowiecz­ ny piec do wypału cegieł. Ponadto czasy nowsze reprezentuje dom z X V I I w. oraz szereg warsztatów rzemieślniczych, jak np. stolarski, garn­ carski, tkacki oraz obróbki srebra. Ośrodek w Lejre prowadzi ponadto niezwykle nowatorską działalność ściśle naukową, której jednym z prze­ jawów są pewnego rodzaju doświadczenia nad oryginałami, rekonstruk- �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I 169 cjami bądź kopiami określonych zabytków archeologicznych, przede wszystkim zaś dawnych narzędzi. Są to- tzw. „eksperymenty naśladow­ cze" służące weryfikacji wielu roboczych hipotez. Eksperymenty te polegają na reprodukowaniu w sztucznie wytworzo­ nym środowisku procesów przebiegających w odległej przeszłości. Pod­ stawowym problemem eksperymentalnej działalności w zakresie historii kultury materialnej jest fakt, iż naśladowany proces przeprowadza się powiedzmy w tysiąc lat później i dokonują go ludzie żyjący w całkowicie innych warunkach kulturowych. Dlatego też, aby proces przeprowa­ dzanego doświadczenia był możliwie najbliższy oryginalnemu prawzorowi przywiązuje się niebagatelne znaczenie do wszystkich tych ele­ mentów otoczenia, które zniekształcić mogłyby jego przebieg. Na przykład w przypadku orki drewnianym neolitycznym pługiem konieczna jest nie tylko szczegółowa rekonstrukcja samego narzędzia, lecz również dobranie gleby o odpowiedniej strukturze, uwzględnienie roślinnej wege­ tacji terenu,' dokonanie wyboru właściwej pory roku, a nawet przygoto­ wanie do tej pracy określonej rasy pociągowych wołów. Po takim eks­ perymencie przeprowadza się zawsze drobiazgowe studia nad materiałem doświadczalnym, porównując go z zabytkami oryginalnymi. Na podstawie tego rodzaju dociekań ustala się tożsamość, podobieństwo względnie roz­ bieżność eksperymentalnego procesu, potwierdzając lub odrzucając stawiane a priori hipotezy. Niezwykle ważną rolę w przedstawionych wyżej doświadczeniach odgrywa także wnikliwa analiza technologiczna oryginalnych znalezisk archeologicznych. Ośrodek Badawczy w Lejre stara się i w t y m zakresie nadrobić wielo­ letnie zaległości, mimo iż posiada szczupłą bardzo kadrę pracowników (ok. 10 osób). Archeologiczne centrum badawcze kładzie również duży nacisk na działalność o charakterze popularyzacyjnym i dydaktycznym, wciągając do współpracy młodzież szkolną. Osobiste uczestnictwo uczniów w różnych zajęciach niezmiernie wciąga ich, rozbudzając zainteresowa­ nia historią kultury, czego najprawdopodobniej nie dokonałyby nawet najlepiej zorganizowane ekspozycje muzealne. Przedstawiony wyżej obraz duńskiego muzealnictwa na wolnym powietrzu nie jest oczywiście pełny. Do wielu placówek tego typu nie dotarłam, wydaje m i się jednak, że zaprezentowany t u materiał dosta­ tecznie świadczy o bardzo ożywionej działalności popularyzacyjnej duńskiej etnografii i archeologii. Zasługują one t y m bardziej na dużą uwagę, iż aktywność ta przyniosła konkretne rezultaty w formie spo­ łecznego zrozumienia i wielkiego zainteresowania. Obok rządu subsy­ diującego działalność placówek naukowych, uczonych — humanistów w historyczne wychowanie narodu zaangażowali się również znakomici pisarze duńscy. Wypowiedź jednego z nich, laureata nagrody Nobla — �170 M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U W D A N I I Johannesa V. Jensena — „naród winien zachować swe tradycje żywe, w przeciwnym wypadku jest jak człowiek, który utracił pamięć" — zdaje się stanowić drogowskaz dla kierunku edukacji społeczeństwa w Danii. Nic więc dziwnego, że muzea duńskie nie świecą nigdy pustkami. Nie można jednak przy t y m pominąć ogromnej roli odpowiednio zor­ ganizowanej reklamy, dysponującej szerokim wachlarzem kanałów przekazywania informacji choćby tylko w formie ciekawych, kilkujęzycznych informatorów, przewodników, folderów itp. Nawet plany miast zawierają szczegółowy rejestr placówek muzealnych z wyszczególnieniem czasu ich otwarcia, a nawet podaniem dni tygodnia, w których wstęp do nich jest bezpłatny. Potrzebę rzetelnej informacji najbardziej odczu­ wają turyści zagraniczni i ją to starano się w Danii w pełni zaspokoić. Podstawowym celem turystycznej propagandy jest zwrócenie uwagi na prowincję kraju, a nie tylko na Kopenhagę — główny ośrodek życia kulturalnego. W zaktywizowaniu prowincji pomaga również polityka zakładania muzeów na wolnym powietrzu, które z reguły sytuuje się w miejscach łatwo dostępnych dla turystów zmotoryzowanych, a równo­ cześnie wykorzystuje bądź przyrodnicze, bądź też historyczne walory najbliższej okolicy, stanowiące już same w sobie dużą atrakcję turys­ tyczną. Nie jest więc przypadkiem, że skansen na Fionii założono na przedmieściach Odense — miasta odwiedzanego masowo ze względu na znajdujące się tam muzeum Andersena. Zainteresowanie samych Duńczyków własną przeszłością i k u l t u r ą widoczne jest szczególnie w czasie tradycyjnych weekendów, kiedy to zwiedza się przy okazji leżące na trasie wycieczki zamki, regionalne muzea czy wreszcie najbardziej może atrakcyjne muzea na wolnym po­ wietrzu. Zazwyczaj parkingi przed skansenami z trudnością mieszczą wszystkie samochody, co jest chyba najlepszą wizytówką olbrzymiej frekwencji. Zainteresowaniom t y m w pewnym oczywiście stopniu sprzyja m.in. ogromny rozwój motoryzacji i sieć doskonałych dróg, dzięki k t ó r y m nawet bardzo na uboczu położone muzea cieszą się dużą liczbą zwiedza­ jących. Za dobrą reklamę skansenu służy na ogół również jakaś stylowa, choć niedroga restauracja mieszcząca się często w oryginalnej oberży ze starym wyposażeniem wnętrza i oferująca tradycyjne potrawy duńskie. Połączenie wysokich bez wątpienia walorów naukowych duńskich placówek muzealnych z działalnością popularyzacyjną, a nawet komer­ cjalną dało w wyniku bardzo interesujący model skansenu, który służyć powinien za wzór godny do naśladowania przez kraje nie mające jeszcze w tym zakresie odpowiedniego doświadczenia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93d90cc8bd0891e876fb86baa9500466.pdf aca54bc2a938a5fed416286cac777bea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:658 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:605 Title A name given to the resource Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Relacja Józefa Kopcia o ludach Syberii / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.87-128 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I I I : 1969 ANTONI z. 1 KUCZYŃSKI WKŁAD POLSKICH PODRÓŻNIKÓW DO HISTORII ETNOGRAFII. RELACJE JÓZEFA KOPCIA O L U D A C H SYBERII Motto: Przyszli wygnance na ziemię sybirską i obraw­ szy m i e j s c e s z e r o k i e z b u d o w a l i d o m aby zamieszkać razem w drewniany, zgodzie i w miłości braterskiej J. Słowacki — Anhelli WSTĘP Literatura faktu ciesząca się dużą popularnością stanowi ciekawy zasób źródłowy dla historyków, socjologów, geografów i etnografów. Brak szerszego zainteresowania pamiętnikiem jako określonym źródłem etnograficznym spowodował, że pamiętnikarstwo polskie nie znalazło je­ szcze należnej mu oceny w tej dziedzinie nauk humanistycznych. Współ­ czesne zainteresowania pamiętnikarstwem sprowadzają się u nas w y ­ łącznie do studiów historyczno-literackich a przysłowiową białą kartą jest nadal krytyczna ocena poszczególnych pamiętników, diariuszy i raptularzy z punktu widzenia ich przydatności jako źródła etnografi­ cznego. Pamiętniki polskich zesłańców oraz podróżników po Syberii ukazują mniej lub bardziej prawdziwie, chociaż nierównomiernie, oblicze kulturowe szeregu grup etnicznych i stanowią interesujące dopełnienie do innych materiałów z tego zakresu. Relacje te usuwane często na margines historii etnografii polskiej lub wyrzucane do suchego przypisu bibliograficznego powinny wreszcie doczekać się należnego i m opraco­ wania. Krytyczne omówienie tych źródeł wydaje się być rzeczą bezspor­ ną, t y m bardziej że z całą pewnością zainteresują one etnografów nie tylko polskich, lecz również i obcych. Sprawa ta stanie się jeszcze bardziej widoczna, gdy zważymy, że olbrzymie zasługi Polaków w zakresie etnografii Syberii są dzisiaj w m i 1 D o k ł a d n i e j o tej s p r a w i e p a t r z : Antologia [Wybór i opracowanie S. D r e w n i a k pamiętników i M. Kaczmarek], polskich Wrocław 1966. XVI wieku �88 A N T O N I KUCZYŃSKI nimalnym stopniu znane nauce krajowej, a pomijając W. Sieroszew­ skiego, B. Piłsudskiego, E. Piekarskiego i M . A. Czaplicką dorobek i wkład innych zesłańców syberyjskich nie znany jest prawie w ogóle nauce światowej. Poza t y m należy zbadać również, w jakiej mierze uczestni­ czyli Polacy w badaniach etnograficznych na odległych obszarach obu półkul, a także ustalić, jak liczne są pamiętniki oraz wspomnienia podróżnicze zawierające wartościowe materiały z zakresu etnografii egzotycznej. Wiemy dzisiaj dobrze, że w całej historii nauki światowej trudno byłoby znaleźć inny przykład tak wyjątkowo ciężkiej sytuacji, w jakiej znalazła się nauka polska przez okres niemal 100 lat, rozpoczynając od upadku powstania listopadowego w roku 1831. Administracja Rosji carskiej ze szczególną wówczas siłą uderzała w organizacyjne podstawy naszej nauki. Zlikwidowano dwa uniwersytety — warszawski i wileński, rozwiązano Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, a jedyna wyższa uczelnia polska, uniwersytet w Krakowie, wegetował przez długie lata pod nadzorem austriackiego zaborcy, dostępny początkowo wąskiemu gronu młodzieży z Wolnego Miasta Krakowa. Wprawdzie późniejsza liberalizacja stosunków narodowościowych przyniosła dla Krakowa i Lwowa możliwość rozwoju obu istniejących tam uniwersytetów i p o l i ­ techniki oraz stworzyła warunki do założenia Akademii Umiejętności, ale uboga wówczas gospodarczo Galicja nie była w stanie, przy braku pomocy rządowej, zapewnić nauce należnej jej opieki. W pozostałych zaborach, pruskim i rosyjskim, sytuacja była jeszcze bardziej ciężka, nic więc dziwnego, że nauka polska rozwijała się w większym stopniu poza granicami Polski niż w kraju, a naukowcy nasi często na obczyźnie szukali terenu do rozwinięcia swych pasji badawczych. Nie miejsce tu na wyliczanie zdolnych techników i przyrodników, których nazwiska złączyły się na stałe z wieloma zamorskimi krajami oraz Syberią. Wspomnijmy jednak, że Ignacy Domeyko, absolwent paryskiej École des Mines, pracował na terenie odległego Chile, dostrze­ gając zawsze obok problematyki gospodarczej także problem społeczny. Jego głośne ongiś dzieło o Indianach Araukanii jest nie tylko studium etnograficznym, lecz i głośnym protestem przeciw kolonialnej polityce i wyzyskowi stosowanemu wobec tubylców A m e r y k i . Tułacza nauka polska święciła również swe triumfy wśród tubylców Oceanii, gdzie rozwijał swą h u m a n i t a r n ą i badawczą działalność emigrant 2 3 2 3 I. D o m e y k o , Araukania i jej mieszkańcy, Wilno 1860. Historią polskiej amerykanistyki zajmuje się mgr M. Paradowska z Poznania. Zobacz też: M . F r a n k o w s k a , Zadania i potrzeby polskiej amerykanistyki w zakresie etnografii, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 10: 1966. �89 RELACJE JOZEFA KOPCIA D Z I E N N I K PODRÓŻ JOZEFA KOPCU CAŁĄ wiwLci *JtV4, ш т n u OCEASBM M W E t WKSřY *tSZKJ KAMCZATKI, no твееа w мквтгОию ВДШ.8Ш * ЖТАЖ1Л» S4 DO M W T >* PSACH I тшш JELKMIACH, W WROCŁAWIU. iiiriiltM И. Jř*T»l ł!KU«»A. «»<€» « » « « 234172, Ryc. 1. K o p e ć , Dziennik, podróży, Wrocław k s y m i l e strony t y t u ł o w e j pierwszego 1837. Fa- wydania 4 z Warszawy po powstaniu styczniowym (1863), Jan S. K u b a r y , którego prace obejmowały Mikronezję od wysp Palau na krańcach zachodnich aż po Ponape na krańcowym wschodzie. W tej części świata pracował 4 Wkładem J . S. K u b a r e g o do historii etnografii polskiej z a j m u j e się m g r K . W y p y c h z W r o c ł a w i a , k t ó r y o p u b l i k o w a ł d o t y c h c z a s t r z y a r t y k u ł y w tej s p r a w i e z e s t a w i a j ą c p r z y t y m b o g a t ą l i t e r a t u r ę ; zob.: К . W y p y c h , Jan Stanisław Kubary badacz Mikronezji, „ P o z n a j Ś w i a t " , n r 12: 1966; t e n ż e , Jan Stanisław Kubary w 70-tą rocznicę jego zgonu, „ L u d " , t. 51: 1957; t e n ż e , Zycie i zasługi naukowe Jana Stanisława Kubarego, „ K w a r t a l n i k Historii Nauki i Techniki",, z. 4: 1967. �90 A N T O N I KUCZYŃSKI również Bronisław Malinowski, który w okresie I wojny światowej pro­ wadził badania naukowe w Melanezji . Egzotyczna Afryka gościła również naszych badaczy, a Stefan Szolc Rogoziński i Leopold Janikowski to eksploratorzy, których dorobek w zakresie etnografii Kamerunu nie doczekał się jeszcze systematycznego opracowania . Również niewiele wie się u nas o znanym we Francji lingwiście i podróżniku polskiego pochodzenia, Kalasantym Motylińskim, który będąc od roku 1875 tłumaczem języków berberyjskich przy fran­ cuskiej armii afrykańskiej, zajmował się badaniem krainy Mzab, a w la­ tach 1903 i 1906 przebywał w Suf, gdzie zbierał materiał historyczny, lingwistyczny i geograficzny, a także kierował w y p r a w ą do masywu Hoggaru na Saharze, skąd przywiózł bogate zbiory lingwistyczne, arche­ ologiczne i geograficzne . Ogólnie stwierdzić należy, że historia etnografii polskiej nie posiada do dzisiaj syntetycznego opracowania z zakresu wkładu Polaków w ba­ dania nad kulturą ludów egzotycznych, a drobne a r t y k u ł y z tej dziedziny nie oddają w pełni bogatych dziejów i tragicznych dróg tych eksplo­ racji. Szczególny bezład w t y m zakresie odnotować należy na polu etnografii Syberii, gdzie obok utalentowanej, przedwcześnie jednak zmar­ łej M.A. Czaplickiej, W. Sieroszewskiego, B. Piłsudskiego czy E. Piekar­ skiego stoi szereg innych badaczy i autorów syberyjskich wspomnień, lepiej — jak dotąd — znanych w Związku Radzieckim aniżeli w Polsce. Obok wymienionych powyżej głośnych autorytetów, które zapisały się na kartach etnografii światowej, ciągle brak jest w naszej literaturze syntetycznego opracowania na temat wkładu Polaków w dzieło etnografii Syberii, opracowań, które ukazałyby sylwetki twórców polskiej etnografii tułaczej powstałej z dala od ojczyzny na terenie płaskowyżu syberyj­ skiego, Jakucji, Sachalinu, Kamczatki i Kraju Nadamurskiego. Dodajmy także, że w bogatym katalogu polskiej literatury podróżni­ czej i pamiętnikarskiej odrębną grupę tworzą wspomnienia tułacze z syberyjskiej niewoli. Literatura ta stanowi unikat w dziejach piśmien­ nictwa światowego i mimo kilku opracowań na ten temat nasza wiedza 5 6 7 5 grafii 6 Dokładniej i etnologii o p r a c a c h B . M a l i n o w s k i e g o zob.: A . K u t r z e b a , w Polsce, K r a k ó w 1948, s. 41—43. Problemem tym z a j m o w a ł się częściowo w minarium magisterskim w Katedrze Etnografii Wrocławskiego. 7 Rozwój etno­ l a t a c h 1960/1961 J . L i s z k a n a se­ Ogólnej i Słowian Uniwersytetu N i e c o s z e r z e j o n i m zob.: S. Z i e l i ń s k i , Mały słownik pionierów polskich kolonjalnych i morskich. Podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigranci-pamietnikarze, działacze i pisarze migracyjni, W a r s z a w a 1932, s. 316—317; O K . Motylińskim wspomina także K . M a k u l s k i w a r t y k u l e : Historia badań etnograficznych Sahary, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 374, p r z y p . 51—52. �91 R E L A C J E JOZEFA KOPCIA 8 o ludziach, którzy ją stworzyli, wykazuje nadal poważne l u k i . Brak jest wystarczającej ilości opracowań wartościujących przydatność pol­ skich relacji o ludach Syberii i z tego też względu szczególnie ważny staje się problem uzyskania rzetelnego obrazu z tej dziedziny. Dotych­ czasowe w y n i k i badań na t y m polu są bardzo skromne , a większość z nich to przyczynki, mniej lub bardziej wartościowe, w obu wypadkach nie stanowiące dostatecznej podstawy do ukazania tego ciekawego zjawiska w historii etnografii polskiej. Warto więc przypomnieć, że pionierami na polu etnografii Syberii byli Polacy i że tylko dzięki nim odległa od ich stron rodzinnych kraina zbliżyła się do wschodnich rubieży Europy, ukazując swe bogactwa i egzotyczną kulturę zamieszku­ jących ją tubylców. Dodać też należy, że podczas gdy inne narody szczycą się opisami licznych zamorskich podróży oraz szczęśliwych odkryć na lądach i morzach świata, u nas poważny rozdział tego rodzaju twórczo­ ści przypada na opis szlaków zesłańczych, na których zawsze było wielu Polaków w okresie rządów Rosji carskiej. Syberyjskie pamiętnikarstwo polskie narodziło się w X V I I stuleciu, kiedy to w latach dymitriady wywieziono ze wschodnich rubieży Rzeczy­ pospolitej wielu uczestników zbrojnych potyczek. Potem widzimy na Syberii uczestników konfederacji barskiej (1768), liczne zastępy powstań­ ców kościuszkowskich (1794), żołnierzy powstania listopadowego (1830— 1831), powstania styczniowego (1863—1864) oraz szereg innych Polaków zesłanych w swoim czasie na Syberię przez carską administrację czy to za patriotyczne, czy radykalno-rewolucyjne poczynania. Wspomnienia tych zesłańców, pokryte patyną lat, są dla współczesnego badacza nie tylko fotografiami z ich życia na wygnaniu, lecz studiowane z perspe­ k t y w y wielu dziesięcioleci stanowią żywe świadectwo wkładu Polaków w badania etnograficzne na terenie Syberii. Wprawdzie zgromadzony na kartach syberyjskich diariuszy i pamiętników materiał etnograficzny 9 8 D o t y c h c z a s o w y dorobek h i s t o r i i e t n o g r a f i i p o l s k i e j w tej d z i e d z i n i e o g r a n i c z a s i ę g ł ó w n i e do p r a c z w i ą z a n y c h z d z i e j a m i P o l a k ó w n a S y b e r i i . D o n i c h z a l i c z y ć należy interesującą książkę Z. L i b r o w i c z a , Polacy w Syberii, Kraków 1884; p r a c ę M . J a n i k a , Dzieje Polaków na Syberii, K r a k ó w 1928, i n a j n o w s z e o p r a c o ­ w a n i e W . J e w s i e w i c k i e g o , Na syberyjskim zesłaniu, W a r s z a w a 1959, p o s i a ­ d a j ą c e jednak w i e l e luk i n i e ś c i s ł o ś c i , a t a k ż e szereg w s p ó ł c z e s n y c h o p r a c o w a ń ź r ó d ł o w y c h p o ś w i ę c o n y c h rozwojowi polsko-rosyjskiej w s p ó ł p r a c y rewolucyjnej n a S y b e r i i , o c z y m w s p o m i n a ł t y l k o u b o c z n i e L i b r o w i с z, op. cit., i Janik, op. cit., k ł a d ą c g ł ó w n y n a c i s k n a a k c e n t m a r t y r o l o g i i . 9 Z n o w s z y c h o p r a c o w a ń n a ten t e m a t w y m i e n i ć n a l e ż y : S. K a ł u ż y ń s k i , Edward Piekarski i Wacław Sieroszewski jako badacze wierzeń Jakutów, „Euhemer", n r 3: 1964; t e n ż e , Polskie badania nad Jakutami i ich kulturą, „Szkice z D z i e j ó w P o l s k i e j O r i e n t a l i s t y k i " , n r 2: 1966; A . K u c z y ń s k i , Pierwsza polska relacja o ludach Syberii, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " t. 12: 1968; t e n ż e , Wkład Polaków w badania nad ludami Syberii i ich kulturą, „ L u d " t. 51: 1968, cz. 2. �92 ANTONI KUCZYŃSKI nie nadaje się do samodzielnych rozważań analityczno-porównawczych, ale w wielu wypadkach uzupełnia on w sposób istotny źródła rosyjskie z tej dziedziny. Zdarza się, że nakreślony w nich obraz życia syberyjskich tubylców oceniano z punktu widzenia własnej kultury, ale błędu tego nie ustrzegło się także wielu późniejszych wykształconych podróżników badających egzotyczne plemiona odległych kontynentów. Współczesna etnografia Syberii przeżywająca okras wielkiego rozwoju rozpoczyna się skrótowymi relacjami zapisanymi w pamiętnikach pol­ skich zesłańców z epoki caratu. Pokaźną grupę tych zesłańców z terenu Syberii, w pamiętnikach których znajduje się wiele wartościowych spo­ strzeżeń etnograficznych, otwiera żołnierz z okresu dymitriady Adam Kamieński-Dłużyk, autor Dyaryusza więzienia moskievjskiego miast i miejsc ... (1874) , będącego pierwszym polskim opisem syberyjskich tubylców i ich kultury. 10 R y c . 2. P o r t n a r z e c e L e n i e , z którego wyruszył Dziennik Józefa Kopcia, J. Kopeć w p o d r ó ż do Jakucka Berlin 1863. Autor ilustracji nie znany Wiek X V I I I dostarcza Syberii nowych przybyszów z Polski, którzy w spisanych po latach wspomnieniach ukazali nam życie i kulturę ludów, wśród których wypadło im żyć. Z okresu tego pochodzi pamiętnik L . Sienickiego zesłanego na teren dalekiej Jakucji, który po powrocie do kraju napisał Dokument osobliwego miłosierdzia Boskiego (1754) zawierający 1 0 polska Krytyczne relacja omówienie o ludach Dyaryusza Syberii, podałem „Etnografia w niniejszym P o l s k a " , t. 12: artykule: 1968. Pierwsza �RELACJE J Ó Z E F A 93 KOPCIA szereg cennych dla etnografa informacji o Chantach, Mansach, Ewenkach, Jakutach, Koriakach i Kamczadalach, a także pierwsze w naszej litera­ turze pochodzące z autopsji wiadomości o Japończykach . Nade wszystko jednak cennym źródłem do etnografii Syberii jest Dziennik podróży Józefa Kopcia przez całą wzdłuż Azyę (1837) , uczes­ tnika batalii maciejowickiej (1794) zesłanego na daleką Kamczatkę. Relacja J. Kopcia z pobytu na Syberii związana jest ściśle z trasą po­ dróży, a opis okolic, przez które przejeżdżał, przybiera często charakter małych szkiców topograficzno-geograficzno-etniczno-historycznych. Ta­ kich pamiętników z syberyjskiej tułaczki literatura nasza posiada nie­ wiele, a w kategorii źródeł etnograficznych wybijają się one na czoło. W roku 1967 upłynęło 140 lat od chwili śmierci J. Kopcia oraz 130 od momentu pierwszego wydania jego Dziennika, który ukazał się w 1837 roku we Wrocławiu. Korzystając z nadarzającej się okazji warto przedstawić zapomniane dzisiaj relacje o ludach Syberii, które znajdują potwierdzenie w pracach współczesnych J. Kopciowi podróżników ro­ syjskich, a jeśli idzie o tubylców Kamczatki to w opracowaniach G. Stellera i S. Kraszeninnikowa , członków Wielkiej Północnej Ekspedycji Vitusa Beringa (1733—1743) oraz innych . 11 12 1 3 14 15 1 1 w Wiadomość tę zawdzięczam prof. sprawie L . Sienickiego z w r ó c i ł e m . dr. B. Olszewiczowi, do którego się 1 2 Dziennik J . K o p c i a d o c z e k a ł s i ę s z e r e g u w y d a ń w X I X s t u l e c i u . Oto one: Dziennik podróży Józefa Kopcia przez całą wzdłuż Azyą, lotem [lądem] do portu Ochotska Oceanem przez Wyspy Kurylskie do niższej Kamczatki i stamtąd napowrót do tegoż portu na psach i jeleniach, W r o c ł a w 1837; Dziennik Józefa Kopcia, brygadjera wojsk polskich, z rozmaitych nót dorywczych sporządzony, B e r l i n 1863; Dziennik podróży, [w:] Sybir. Pamiętniki Polaków z pobytu na Sybirze, Chełmno 1865, t. 2; Dziennik podróży Józefa Kopcia, P a r y ż 1867 [z p r z e d m o w ą A . M i c ­ k i e w i c z a ] ; Dziennik Józefa Kopcia, brygadjera wojsk 'polskich, z rozmaitych nót dorywczych sporządzony, B e r l i n 1868; Dziennik podróży po Syberii, L w ó w 1881; Niewola i ciekawe przygody jenerała polskiego Józefa Kopcia podług jego włas­ nych pamiętników ułożone, L w ó w 1899. J e s z c z e w p i e r w s z y c h d z i e s i ą t k a c h l a t naszego s t u l e c i a Dziennik J . Kopcia s t a n o w i ł interesującą lekturę, a b y ł y nawet p r ó b y w p r o w a d z e n i a p o s z c z e g ó l n y c h jego p a r t i i do w y p i s ó w z l i t e r a t u r y o b o w i ą ­ z u j ą c y c h w szkole. N i e s t e t y s p r a w a ta n i e z o s t a ł a d o p r o w a d z o n a do końca, a Dziennik u l e g ł do d z i s i a j c a ł k o w i t e m u z a p o m n i e n i u , n i e l i c z ą c d w u s k r o m n y c h w y d a ń , k t ó r e u k a z a ł y s i ę w p o c z ą t k a c h X X s t u l e c i a . Oto one: Niewola i ciekawe przygody jenerała polskiego Józefa Kopcia podług jego własnych pamiętników ułożone, L w ó w 1906; Sybir. Obrazy i wspomnienia (Józefa Kopcia i innych), War­ s z a w a 1916. 1 3 G . S t e 11 e r , Beschreibung von nern, dereń Sitten, Nahmen, Lebensart f u r t — L e i p z i g 1774. 1 4 S. K r a s z e n n i k o w , dem und Opisanie Lande Kamtschatka, dessen verschiedenen Gewohnheiten, ziemli Kamczatki, EinwohFrank­ Moskwa—Leningrad 1949. 1 5 M . i n . : G . H . L a n g s d o r f f, Bemerkungen aus einer Reise um die Welt �94 A N T O N I KUCZYŃSKI Doceniając wartość zawartych w Dzienniku informacji oraz jego stronę literacką A. Mickiewicz poświęcił mu dwie lekcje w cyklu literatury słowiańskiej wykładanej w College de France w Paryżu , jak również zaopatrzył wstępem jego paryskie wydanie, w k t ó r y m porównuje J. Kopcia z szlachetnym Silvio Pellicio . Zanim jednak przedstawimy sylwetkę autora Dziennika oraz zawarte w nim materiały etnograficzne zrewidujmy najpierw krzywdzącą opinię wystawioną J. Kopciowi przez A. Fredrę, który w pamiętnikach swych przypisuje mu pomieszanie zmysłów, informując, że: 16 17 „[...] ten n i e s z c z ę s n y m i a ł z o s t a w i ć p a m i ę t n i k i ! ! ! I M i c k i e w i c z r o z w o d z i s i ę n a d nimi! 1 8 A jednak gen. K o p c i a . teriałów Mickiewicz żył Wierzże dopiero osobami, które później sąd światły, bardzo ówcześni dobrze mogą oczyściwszy je znały tylko ma­ błędów mimowolnych i z b ł ę d ó w natchnionych duchem stronnictwa, m o ż e u t w o r z y ć prawdę 1 9 a z pisarzom! — Nie, z dziejów" dostarczyć, dobrze tu ó w c z e s n y m . Odrzucając tę krzywdzącą opinię przypuszczać także należy, iż nie ząb czasu, a zapewne ona sprawiła, że nie często się dzisiaj sięga do lektury poczytnego niegdyś Dziennika, który przez długie lata zaboru carskiego pozostawał zawsze w żywej pamięci narodu. W opracowaniu t y m pragnę więc przedstawić etnograficzne materiały J. Kopcia w takim kształcie, w jakim utrwalone zostały na stronach Dziennika, wierząc, że staną się one wartościowym dopełnieniem do innych relacji z zakresu etnografii Syberii. Mając na względzie wspomniany sąd A. Fredry, a także dużą wagę wspomnianych materiałów, konieczność ich ogłoszenia wydaje się sprawą bezsporną, aby ,,[...] oczyściwszy je z błędów mimo­ wolnych i z błędów natchnionych duchem stronnictwa", ukazać je w takim sądzie, na j a k i rzeczywiście zasługują. Sprawa ta stanie się jeszcze bardziej widoczna, gdy zważymy, że brak jest w naszej litera­ turze choćby skromnej monografii o t y m zasłużonym powstańcu kościu­ szkowskim, któremu życie nie poskąpiło wielu przykrości. Przedstawiony in den Jahren 1803—1807, F r a n k f u r t 1812; G . A . S а г у с z e w , Putieszestwie flota Kapitana Saryczewa po siewierowostocznoj czasti Sibiři, Ledowitomu morju i Wostocznomu okieanu, w prodłożenie osmi let, pri Gieograficzeskoj i Astronomiczeskoj morskoj Ekspiedicii, bywszej pod naczalstwom flota Kapitana Billingsa s 1785 po 1793 god, S t . P i e t i e r s b u r g 1802. 1 6 L i t e r a t u r a s ł o w i a ń s k a w y k ł a d a n a w kolegium f r a n c u s k i m przez A d a m a M i c ­ kiewicza (tłumaczenie Feliksa Wrotnowskiego), P o z n a ń 1865, l e k c j a 13 i 14, s. 240—264. 1 7 Dziennik podróży Józefa Kopcia, Paryż 1867, przedmowa 1 8 A. Mickiewicza. Chodzi tu o wspomniane już w y k ł a d y literatury s ł o w i a ń s k i e j p r z e z A . M i c k i e w i c z a w C o l l e g e de F r a n c e w P a r y ż u . 1 9 s. A. F r e d r o , 233—234. Trzy po trzy. Pamiętniki z doby napoleońskiej, prowadzone W a r s z a w a 1957, �RELACJE JOZEFA KOPCIA 95 na kartach Dziennika autoportret J. Kopcia ze wszystkimi właściwymi mu cechami, zawiera żywą postać polskiego szlachcica uwikłanego w burzliwe koleje swego losu, który nakreślonym w pamiętniku obrazem dawno minionej epoki dał żywe świadectwo swego istnienia, zapisując się nie tylko w dziejach polskiej walki narodowowyzwoleńczej, lecz również na nie odkrytych jeszcze kartach historii etnografii polskiej. * Kreśląc sylwetkę J. Kopcia raz po raz opierać się musimy na wiado­ mościach, które sam o sobie napisał w Dzienniku. Istnieją wprawdzie skromne wzmianki na temat jego biografii, ale wszystkie z nich są bezkrytyczną kompilacją zaczerpniętą z materiałów rozproszonych po licznych opracowaniach. Publikowany tu życiorys jest więc pierwszym pełnym szkicem biograficznym J. Kopcia opartym na istniejących ma­ teriałach oraz tradycji rodzinnej i znajdujących się w jej posiadaniu dokumentach . J. Kopeć urodził się w skromnym domu szlacheckim 15 maja 1762 r. w pow. pińskim na Białorusi. Dzieciństwo i lata młodzieńcze spędził pod okiem troskliwych rodziców którzy dbali o to, aby ich syn zdobył grun­ towne wykształcenie z zakresu języka polskiego, francuskiego, łaciny i geometrii. Mając lat 16 (1778) wstępuje na życzenie ojca do wojska, rozpoczynając służbę od szeregowca w I I Litewskiej Brygadzie Kawalerii Narodowej, zwanej Pińską lub Petyhorską. Jego przełożonym w latach 1778—1792 był płk. Jerzy Kołłątaj — światły oficer sprowadzony z armii pruskiej przez Stanisława Augusta ,,w celu rozszerzenia nauki i służby wojskowej w Polsce wówczas zaniedbanej". W roku 1781 J. Kopeć zostaje adiutantem gen. Szczęsnego Potockiego i stacjonuje nad Dniestrem w korpusie chroniącym granic Rzeczypospo­ litej, a w dziesięć lat potem (1791) mianowano go porucznikiem i powie­ rzono dowództwo chorągwi kawalerii, którą dowodził w czasie wojny w 1792 r. Z chorągwią tą, wchodzącą w skład 19 Pińskiej Brygady Kawalerii Narodowej, internowany został w okolice Kijowa, gdzie zmu­ szono go do złożenia przysięgi na wierność Rosji. Wkrótce jednak docierają do niego wieści o wybuchu powstania kościuszkowskiego (1794), 20 2 0 S z e r e g w i a d o m o ś c i d o t y c z ą c y c h osoby gen. J . K o p c i a z a w d z i ę c z a m jego r o d z i n i e , a w s z c z e g ó l n o ś c i prof. d r . B . K o p c i o w i z W r o c ł a w i a , k t ó r y n i g d y nie s z c z ę d z i ł c z a s u i t r u d u , aby p r z e d s t a w i ć m i s y l w e t k ę z a p o m n i a n e g o d z i s i a j b o h a ­ t e r a p o w s t a n i a k o ś c i u s z k o w s k i e g o oraz a u t o r a p i e r w s z e g o p o l s k i e g o opisu K a m ­ c z a t k i i j e j t u b y l c ó w — K a m c z a d a l i . W d z i ę c z n y za s z e r e g c e n n y c h s z c z e g ó ł ó w b i o ­ g r a f i c z n y c h d o t y c z ą c y c h a u t o r a Dziennika s k ł a d a m w t y m m i e j s c u s e r d e c z n e po­ dziękowanie. �ANTONI KUCZYŃSKI 96 Ryc. 3. U ł a s k a w i o n y powstaniec k o ś c i u s z k o w s k i . kańcami J. Kopeć żegna się z Kamczatki Op. cit. Autor ilustracji miesz­ nie znany które stały się sygnałem do porzucenia narzuconej mu służby rosyjskiej. J. Kopeć zbiera swą 19 Brygadę i po stoczeniu szeregu potyczek przebija się na Wołyń do dywizji wielkopolskiej gen. Jana Grochowskiego, a 19 maja 1794 r. pod Szydłowcem połączył się z wojskiem T. Kościuszki. Za czyn ten został mianowany gen. brygady A r m i i Polskiej. Od tej chwili uczestniczył w walkach z wojskiem carskim. Wysłany przez na­ czelnika powstania w grupie gen. Józefa Zajączka, odznaczył się chlubnie w przegranej przez Polaków bitwie pod Chełmem Lubelskim (8 V I 1794), a później osłaniał odwrót jego oddziału w kierunku Warszawy i w czasie jej oblężenia wsławił się bohaterską walką w czasie odpierania szturmu na W o l ę . Potem uczestniczył w bitwie pod Maciejowicami, gdzie 21 2 1 Z a w a l k ę n a s z a ń c a c h W o l i gen. powstania, Tadeusza swemu". Zwyczaj Kościuszkę, J . K o p e ć odznaczony z o s t a ł przez naczelnika złotą rozdawania obrączek obrączkę W a r s z a w y (27 V I I — 6 I X 1794 г.). S p o r z ą d z i ć podobnie „Virtuti Stanisław Militari"), August. Obrączka Wojska Polskiego w jej osoby do gen. które gen. Warszawie ustalono na w inw. podstawie napisem „Oyczyzna Kościuszko oblężenia je k a z a ł ze z ł o t y c h m e d a l i (prawdo­ sztuk znajduje Muzeum napisu WP w obrońcy czasie l i c z b i e 21 J . Kopcia (nr z wprowadził nadesłał się — w Naczelnikowi posiadaniu 1025), a wybitego na przynależność jej wewnętrznej s t r o n i e : „ N . 8 . T . K . m a r . 24. 1794 r o k u " (nr 8 — T a d e u s z K o ś c i u s z k o , 24 m a r c a Listy odznaczonych publikowano tej gazety, z d n i a 16 w r z e ś n i a 1794 w powstańczej „Gazecie król Muzeum Rządowej" i w r. podano, ż e „ B r y g a d i e r K o p e ć " z o s t a ł 1794 г.). nr 74 odzna- �RELACJE JOZEFA 97 KOPCIA trzykrotnie ranny dostał się do niewoli (10 X 1794). a po wyroku sądo­ w y m ogłoszonym w Smoleńsku zesłany został na Kamczatkę. Szlak długiej wędrówki syberyjskiej rozpoczął się dla powstańczego generała w Smoleńsku i prowadził przez Moskwę, Kazań. Tobolsk do Irkucka, a następnie rzeką Leną dotarł on do Jakucka, skąd lądem do­ wieziono go do Ochocka, a potem Morzem Ochockim na Kamczatkę. Grupy etniczne : opisane » . Oziennku" 3. 1+-Маг//су 3 :-UmdurtoMÍe Ъ^-' -Buriaci l*-íwenkowie Z^-Tatarzy Чл-Tofałary 6e-Jakuci 8'^-Ajnosi M a p k a . P o d r ó ż J . K o p c i a z M o s k w y na Kopcia Si-Czukcze 10v-Kamczadale Opr. A.Kuczyński Kamczatkę Pobyt J. Kopcia na Kamczatce nie trwał zbyt długo, bo gdy po śmier­ ci Katarzyny na tron carski w 1796 r. wstąpił Paweł, zwolnił on z zesła­ nia Polaków wziętych do niewoli w okresie powstania kościuszkowskiego. c z o n y o b r ą c z k ą „ № 8". O p i s o b r ą c z k i o p u b l i k o w a n o w Katalogu zbiorów wie­ ku XVIII — Muzeum W o j s k a P o l s k i e g o го Warszawie, MON, Warszawa 1960, poz. 304. W i a d o m o ś ć t ę z a w d z i ę c z a m D y r e k t o r o w i M u z e u m W o j s k a P o l s k i e g o , p ł k . m g r . K a z i m i e r z o w i K o n i e c z n e m u , do k t ó r e g o z w r ó c i ł e m s i ę w t e j s p r a w i e . 7 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 �98 A N T O N I KUCZYŃSKI Dokładna data wyjazdu J. Kopcia z Kamczatki nie jest znana. Wiadomo jednak, że w drodze powrotnej do kraju, wobec zamarznięcia Morza Ochockiego, jechał on lądem do Ochocka, przez có zwiedził północną Kamczatkę i południowe rejony Półwyspu Czukockiego. Po przybyciu do Polski mieszkał przez pewien okres w Wilnie, goszcząc w alumnacie bazyliańskim, potem bawił u Tadeusza Czackiego w Porycku, a także u Adama Czartoryskiego w Puławach, gdzie zachę­ cono go do spisania wspomnień, które w rękopisie dedykował księżnej Izabeli Czartoryskiej. Przez kilka następnych lat mieszkał u Aleksandra Chodkiewicza, później otrzymał w darze od Dominika Radziwiłła f o l ­ wark; gospodarował na nim z pomocą k i l k u żołnierzy z okresu powstania kościuszkowskiego, którzy wchodzili wówczas w skład uprowadzonej przez niego spod Kijowa 19 Pińskiej Brygady Kawalerii Narodowej. W roku 1817 car Aleksander I polecił zwrócić J. Kopciowi majątek jego przodków — Luszniew w pow. brasławskim na ziemi wileńskiej. Tu w osamotnieniu spędził J. Kopeć ostatnie 10 lat swego życia. Z m a r ł w 1827 r. i został pochowany w kaplicy grobowej miejscowego kościoła. * Etnograficzne zainteresowania J. Kopcia nie ograniczały się jedynie do pełnienia wnikliwych obserwacji życia napotkanych po drodze grup etnicznych. Powracając do kraju wiózł on bogate zbiory etnograficzne,, które pozostawił u Tadeusza Czackiego w Porycku oraz w Świątyni Sybilli w Puławach . Warto również dodać, że lwią część tej kolekcji w drodze powrotnej z zesłania zmuszony był pozostawić komendantowi Jakucka, ten bowiem „[...] znając cenę tych osobliwości, znać na prezent do Petersburga potrzebując coś podobnego, wymógł i wymusił na mnie oddanie prawie wszystkiego tego, com posiadał. Nie mogłem mu odmówić, ani żadnego oporu czynić — wspomina po latach J. Kopeć — gdyż bardzo się lękałem, aby mnie nie zatrzymał w porcie pod pozorem niemożności wysłania mnie przez transport jakucki" . Jako źródło etnograficzne Dziennik J. Kopcia dostarcza wiele interesu­ jącego i zróżnicowanego materiału. Obok opisów kultury materialnej odnajdujemy na jego stronach równie bogate wiadomości z dziedziny kultury społecznej i duchowej. Przekazane relacje mają dużą wartość historyczną zarówno dla badaczy zajmujących się rekonstrukcją ówcze­ snej kultury ludów Syberii, jak też i dla etnografów zajmujących się; 22 2S 2 2 P o d j ę t a p r z e z e m n i e p r ó b a o d s z u k a n i a t y c h z b i o r ó w n i e p r z y n i o s ł a do d n i a dzisiejszego spodziewanego rezultatu. Nie wiadomo t e ż , w j a k i c h o k o l i c z n o ś c i a c t i one z a g i n ę ł y . 2 3 czych Dziennik Józefa Kopcia, brygadjera sporządzony, B e r l i n 1863, s. 214. wojsk polskich, z rozmaitych nót doryw­ �99 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A dawnym układem etnicznym tego olbrzymiego obszaru. Nabyta w czasie służby wojskowej znajomość kartografii oraz umiejętność szybkiego orientowania się w terenie pomogły zapewne J. Kopciowi w czynieniu obserwacji nad rozsiedleniem poszczególnych ludów oraz ich egzotyczną kulturą. Innym składnikiem treściowym Dziennika są liczne opisy zesłańczego szlaku i jego przyrody, a także interesujące relacje o wielu przygodach autora. Właśnie w opisie przygód z podróży uwydatnia się najpełniej postać autora, którego poznajemy jako zdolnego obserwatora umiejącego podpatrzyć niejeden szczegół, co raz jeszcze przemawia za względnie dokładną rejestracją podanych przez niego faktów, wyłączając szereg nieścisłości zawinionych przede wszystkim na skutek wielkich uogólnień oraz wynikłych z powodu braku możliwości robienia choćby skromnych notatek podczas pobytu na zesłaniu. Baje też J. Kopeć o sprawach dziwnych, nie mających potwierdzenia u innych współ­ czesnych mu podróżników i badaczy Syberii. W tym względzie odbija się na nim duch epoki, zabarwiający spostrzeżenia kolorytem fantazji, mającym zapewnić większą poczytność Dziennika pozostającego i tak w żywej pamięci rodaków z X I X stulecia. W wieku X I X Dziennik stanowił interesującą lekturę i doczekał się szeregu wznowień, a przed ogłoszeniem całości poszczególne jego frag- R y c . 4. D r o g ę p o w r o t n ą z K a m c z a t k i w o d b y ł J . K o p e ć na saniach zaprzężonych psy Op. cit. Autor ilustracji nie znany �100 A N T O N I KUCZYŃSKI 24 menty ukazały się w warszawskiej „Gazecie Literackiej" ; przedruk ich zamieszczono później w „Sybirskim Wiestniku" . Zapomniane dzisiaj wspomnienia J. Kopcia nie powinny ujść uwadze współczesnych historyków literatury, a publikowane tu materiały etnograficzne w y ­ znaczą mu zapewne należne miejsce na kartach historii etnografii polskiej. Po tych uwagach o charakterze wstępnym — może trochę przy­ długich, ale koniecznych do zorientowania czytelnika w tym nieopracowanym do dzisiaj zagadnieniu, jakim jest wkład Polaków w badania etnograficzne nad ludami, egzotycznymi — przejdziemy z kolei do szcze­ gółowego przedstawienia relacji J. Kopcia o ludach Syberii, a przede wszystkim o tubylcach Kamczatki — Kamczadali. Już na pierwszym etapie tułaczej wędrówki zetknął się J. Kopeć z Tatarami syberyjskimi (Tatarzy) , których liczne osady rozciągały się wówczas w okolicach Kazania. Z treści jego informacji wynika, że w okolicach Kazania: 25 26 „[...] m o ż n a l i c z y ć n a j m n i e j d w u c h k r o ć sto t y s i ę c y r ó ż n y c h T a t a r ó w , k t ó r z y u p r a w i a j ą z i e m i ę i o p ł a c a j ą b a r d z o drogie p o d a t k i , c z ę ś ć f u t r a m i , c z ę ś ć p i e n i ę d z m i . W tej s t r o n i e j e s z c z e m a ł o z w i e r z a i nie t a k p i ę k n e , j a k w d a l s z y c h s t r o n a c h S y b e r y i ; w t y m m i e ś c i e j e s z c z e n i e z n a j d u j ą s i ę sobole t y l k o p o p i e l i c e , r y s i e , k u n y , b o b r y i n i e d ź w i e d z i e , k t ó r y c h m a j ą dostatek. Po t y c h l a s a c h K a z a ń s k i c h n a d r o d z e do T o b o l s k a n a j w i ę c e j m i e s z k a r ó ż n e j h o r d y , k t ó r e u p r a w i a j ą z i e m i ę i p o l o w a n i e m s i ę b a w i ą . [...] T a t a r o w i e u b i o r e m z b l i ż e n i s ą do T u r e c k i e g o . K o b i e t y c h o d z ą w z a w o j a c h i n o s z ą m a t e r i e bogate, k t ó r e k u p u j ą od B u k a r s k i c h naro­ d ó w . K o b i e t y s ą p i ę k n e i bogato s i ę u b i e r a j ą , p r z y p a d k i e m i c h m o ż n a k i e d y w i d z i e ć ; [...] m a j ą s w o j e s e r a j e i po k i l k a ż o n u t r z y m u j ą . W d o m a c h c z y s t o ś ć n a j w i ę k s z a ; dwie kondygnacje ł a w e k kobiercami i dywanami w y ś c i e l a n e , siadają nogi n a k r z y ż z a ł o ż y w s z y . W k a ż d y m p r a w i e d o m i e m a j ą k o ł o p i e c ó w w p r a w i o n e kotły, w k t ó r y c h oparzają m ł o d e gołąbki i najgustowniejsze robią potrawy. 2 7 C e r e m o ń j e ś l u b ó w ; k a w a l e r k i e d y s i ę s t a r a o p a n n ę , p o s y ł a do n i e j k o n i a , k t ó r e m u j e ż e l i w p l e c i e w g r z y w ę w s t ą ż k ę , o d s y ł a go n a z a d i p e w n y m jest j e j r ę k i . C e r e m o ń j e d a l s z e tego o b c h o d u n a ś l a d u j ą Ż y d ó w , k a ż d y z w e s e l n i k ó w m u s i z j e ś ć c a ł ą k u r ę , a ż y w e p r z e r z u c a j ą p r z e z g ł o w y m ł o d y m , aby l a t a ł y , i i n n e t y m p o d o b n e d z i w a c t w a w y k o n u j ą " (s. 30—32). Jakkolwiek zbyt skąpe są powyższe informacje o Tatarach syberyj­ skich, podkreślić jednak należy, że znajdują one potwierdzenie w innych źródłach z tego zakresu. Lud ten będący już zależnym w czasie wędrówki 2 4 2 5 2 6 nimy 2 7 J. K o p e ć , J.. K o p e ć , Obyczaje kamczackie, Kamczatskie obyczaji, , , G a z e t a L i t e r a c k a " , n r 6: 1821. „ S i b i r s k i j W i e s t n i k " , n r 14: 1821. W artykule p o s ł u g u j ę się p r z y j ę t y m i dzisiaj n a z w a m i l u d ó w Syberii, p o d a n e w Dzienniku umieszczam w nawiasach. a etno- C h o d z i tu z a p e w n e o k t ó r ą ś z g r u p e t n i c z n y c h w c h o d z ą c y c h w s k ł a d t i u r s k i e j g r u p y a ł t a j s k i e j r o d z i n y j ę z y k o w e j — B a s z k i r z y , K i r g i z i , TJzbecy, TJjgurowie, Nogajcy, K u m y k i i inni. �RELACJE JOZEFA 101 KOPCIA J. Kopcia od państwa moskiewskiego zachował jednak swą prężność gospodarczą z okresu panowania chana Kuczuma, który władając Cha­ natem Sybirskim uporczywie przeciwstawiał się kolonizacji rosyjskiej. Ostatecznie jednak w roku 1598 doszło do zdecydowanej klęski Kuczuma, a Rosjanie umocnili swe panowanie nad terenami byłego Chanatu Syberyjskiego, czyniąc Tatarów syberyjskich swymi poddanymi. Wróćmy jednak do następnych spostrzeżeń J. Kopcia o tubylcach mieszkających na zachód od Uralu. Na następnych stronach Dziennika znajdują się informacje o małym ludzie zaliczanym do fińskiej grupy uralskiej rodziny językowej t j . Marijcach zwanych też w starszej litera­ turze Czeremisami, u których kobiety ,,[...] z r ę c z n i e i ś m i a ł o n a k o n i a c h j e ż d ż ą , z ł u k ó w s t r z e l a j ą , n a i n s t r u m e n t a c h grają, k t ó r e same r o b i ą na fason naszej gitary, struny z w ł o s ó w k o ń s k i c h ; k t ó r a j e s z c z e jest p a n n ą , ta n o s i p l e c i o n y w a r k o c z z w ł o s ó w k o ń s k i c h p r a w i e do s a m e j ziemi, na k o ń c u warkocza r ó ż n e dzwoneczki, p o ś r o d k u srebrne sztuki, k t ó r e roz­ d z i e l a j ą w ł o s y " (s. 32—33). Jak widzimy z powyższych uwag, J. Kopeć dał nam jedynie drobne okruchy informacji o kulturze tego ludu, i to informacji na ogół mało oryginalnych niemniej jednak prawdziwych chociaż opartych na pobie­ żnej obserwacji. Jeżeli idzie o inne wiadomości z zakresu etnografii, to równie skąpe, jak o Marijcach, są dane o Umdurtach (Wodziaki) znanych także pod nazwą Wotjaków. Lud ten według relacji J, Kopcia różni się od Marijców tym, że uprawia więcej ziemi, a także posiada ,,[...] u b i ó r z u p e ł n i e o d m i e n n y , k o b i e t y n o s z ą c z a p k i w y s o k o ś c i ł o k c i a do g r e n a d i e r s k i c h z m a t e r i i b o g a t y c h , r ó ż n y m i f r a n z l a m i p r z e p l a t a n y c h ; cała w y s z y w a n a bardzo pracowicie w ł ó c z k a m i ; zwierzchnie suknie n a j w i ę c e j b u k a r s k i c h . M ę ż c z y ź n i zaś nie są eleganci, n o s z ą zwierzchnie suknie z z w i e r z a , z p s ó w , z k o ń s k i e j s k ó r y " (s. 33). podobne bielizna materii różnego Lektura powyższej informacji jest za skromna, aby budować na niej zbyt pozytywne opinie o etnograficznych zainteresowaniach J. Kopcia. Dodajmy jednak, że słusznie podkreśla on fakt, iż kobiety wśród U m durtów noszą „czapki wysokości łokcia podobne do grenadierskich", gdyż rzeczywiście właściwe im nakrycia głowy, tzw. „ajszone", były bardzo wysokie i posiadały kształt ściętego stożka . Z innych informacji etnograficznych zawartych na kartach Dziennika wymienić jeszcze należy skąpe materiały dotyczące Chantów (Ostjaków), z których wynika, że uprawiali oni wówczas ziemię, a także trudnili się 28 S. T о к a r i e w , Etnografia narodów SSSR, Moskwa 1958, s. 157. �102 ANTONI KUCZYŃSKI MitetfjHii* włode pturtwo, ш'Шт wtoáy »щ plavý i mm most outs | » Ш t*i«& W « ( j * *&© to pnwbjrw* w tmvmdk ««А" Ьгшрш! K e l t i potoków wpmdbjącyeli 4o мояш» JKMO» ешмЫе poleją na to pteotwo. Imiief • á głębi tsék % ¡MMMU, tjnąee я* i ą i | щ | ц i odbijają míetíamí. Юдаяй I » « ptefcą, go* teją i jedzą; potem saowo podob** połowo* *ie robią, « I póki pteotwo aie odleei. R M B acodale harézo tą leniwi i «кркштегад, Ы posjadawsxy вага* aáobfeao, pośoiaj ргоож Mik* dai «rą gioćejMu Rye. 5. J . K o p e ć , Dziennik podróży. 90 z o p i s e m p o l o w a n i a Faksymile n a ptactwo strony wodne polowaniem używając w t y m celu łuku. W dalszej drodze do Irkucka, w okolicach Niżnego Udyńska, J. Kopeć zetknął się z Tofałarami (Karagazy), „[...] k t ó r z y m a j ą s t a d a w i e l k i e r e n i f e r ó w i p r z y j e ż d ż a j ą reniferami. z futer miotu Zimą w lasach i pomiędzy górami odkryta całe swoje zwierza jest biały domki pobliższe, i to w s z y s t k o lasy i z taborem jedzą d y m wychodzi. reniferowy swoim bez ż a d n e g o — A.K.], przenoszą namioty Gdy wypasą miejsce k t ó r y , gdy w y j e d z ą , się w braku. Zabierają obrażą przewożonych dzieci, które w mają i u w i e r z c h u tego n a ­ dalsze dzieci, miejsce. swoje krobeczkach jedno, zabierają Wybiwszy rekwizyta, na reniferach przewożą, które tak są z m y ś l n e , że przechodząc nie przywiązane" dziura, którędy [chrobotek c z ę s t o do tego m i a s t a mieszkają, i palą ogień w środku, koło którego się ogrzewają to j e s t m e c h gęste i latem są do przez nich (s. 38). Ten krótki, ale oryginalny opis kultury Tofałarów znajduje potwier­ dzenie w innej literaturze przedmiotu , a w piśmiennictwie naszym stanowi pierwszą wzmiankę o t y m ludzie, który jest najdalej na wschód wysuniętym szczepem tureckim w południowej Syberii, a zamieszkiwane przezeń obszary znajdowały się na północno-wschodnich zboczach Gór Sajańskich, w dorzeczach Gutary, Biriusy, Udy, I j i , Oki, Kanu i Kamy, a w okresie peregrynacji J. Kopcia rozciągały się jeszcze bardziej na zachód w dorzecza Aguli i Taguli. Kreśląc obraz kultury Tofałarów 29 M M i ę d z y i n n y m i : T . C h o d z i d ł o , Karagasi—Tofałary, „ L u d " , t. 46: 1961; N . W . Z a l e s k i , К etnografii i antropologii Karagasów, [ w : ] Trudy Antropologii Obszczestwa pri Impieratorskoj Akadiemii Wojennoj, t. 3, S t . P i e t i e r s b u r g 1898. �103 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A autor miał dość poprawne wyobrażenie o systemie ich gospodarki, k t ó r a polegała nie tylko na zbieractwie, ale cechowało ją także myślistwo dostarczające mięsa oraz skór na odzież i do pokrywania przenośnych stożkowych szałasów oraz do opłacania podatku, tzw. „jasaku". O innych grupach etnicznych pisze J. Kopeć w Dzienniku, w drodze powrotnej z Kamczatki: „[...] O t r z y s t a w i o r s t od I r k u c k a s p o t k a ł e m d z i k i e l u d y , k t ó r y c h z o w i ą B r a c k i e n a r o d y , i te m n i e d o s t a w i ł y k o ń m i w p o w o z a c h do I r k u c k a . T e n a r o d y s ą b a r d z o liczne, m a j ą wiele koni i b y d ł a ; z c a ł y m swoim taborem w y n o s z ą s i ę na z i m ę do l a s ó w i t a m p r z e m i e s z k u j ą . N a lato z a ś d l a p a s z y b y d ł a w r a c a j ą n a p ł a s z c z y z n y , koło Irkucka leżące. C a ł y t e n n a r ó d n a j e d n y m p r a w i e r o z k ł a d a s i ę m i e j s c u i do d w ó c h m i l z a j m u j e z i e m i . R o b i ą doczesne z z i e m i l e p i a n k i , co z d a l e k a w y g l ą d a j a k n a j ogromniejsze miasto. N a d k a ż d y m n i e m a l m i e s z k a n i e m s ą powywieszane skóry j e l e n i e n a b a r d z o d ł u g i c h ż e r d z i a c h , co z n a c z y o f i a r ę d l a B o g ó w . U b i o r y t y c h l u d ó w s ą d z i w a c z n e , ze s k ó r j e l e n i c h i k o ń s k i c h . F i z j o n o m i e n a j s t r a s z n i e j s z e , t w a ­ rze oliwkowate i szerokie; religia p o g a ń s k a ; szamanki, czyli Sybille, i u n i c h s ą w modzie. R o l i nie u p r a w i a j ą , c h o c i a ż ziemia jest ż y z n a w okolicach I r k u c k a . Ż y j ą m i ę s e m , m l e k i e m "koni i b y d l ą t . O p ł a c a j ą p o d a t e k c z ę ś c i ą w p i e n i ą d z a c h , c z ę ś c i ą w f u t r a c h , k t ó r e z a s p r z e d a ż k o n i i b y d ł a d o s t a j ą " (s. 157—158). Wnosząc z charakterystyki trybu życia opisanej powyżej grupy etnicznej sądzić należy, że autor miał tu na myśli Buriatów, lud mongolskiego pochodzenia, którego obecność w okolicach Irkucka po­ świadczają inne materiały z końca X V I I I stulecia . Dodać t u także należy, że w źródłach rosyjskich z X V I I stulecia lud ten występuje pod nazwą „ b r a t y " lub „bratscy ludzie", a etnonim Buriaci, Buriat przeszedł do Rosjan w X V I I I stuleciu poprzez ludy tiurskie z okolic górnego Jenisieju, którzy nazywali Buriatów — „pyrat" . Jedno z następnych twierdzeń autora, że Buriaci „robią doczesne z ziem lepianki", polega zapewne na nieporozumieniu, gdyż właściwym dla nich mieszkaniem jest jurta wykonana z wojłoku lub ośmiograniasty budynek zrębowy o dachu pokrytym ziemią. Pozostałe wiadomości o t y m ludzie zgodne są z prawdą i znajdują potwierdzenie w bogatej literaturze przedmiotu, między innymi u M . Krołowa , N . Razumowa i K . Stukowa . 30 S1 32 S 3 M 3 0 D o z a g a d n i e n i a tego zob.: В . O . D o ł g i c h , Rodowoj i plemiennoj sostaw narodów Sibiři w XVII wiekie, M o s k w a 1960, s. 294—325, o r a z m a p a n a k o ń c u k s i ą ż k i ; А . Р . О к ł a d n i к o w , Oczerki istorii zapadnych burjat-mongołow, Lenin­ g r a d 1937. 3 1 T о к a r i e w , op. 8 2 M . К r o ł o w , Oczerk Irkutsk cit., s. 447. ekonomiczeskogo byta inorodcew Sieleginskogo okruga, 1896. 3 3 N. R a z u m o w , 3 4 K. S t u k ó w , Zabajkale, Oczerki St. Pietiersburg mongoło-burjat, 1899. koczujuszczych „Zapiski Sibirskogo Otd. Russk. Gieograficzeskogo w Wostocznoj O b s z c z e s t w a " , t. 8: 1865. Sibiři, �104 A N T O N I KUCZYŃSKI Skoro aaatąpi zima, z donów letaieh, które mają jedne * kory drugie же skór jele­ nich, wynoszą etę do lochów podziemnych. Jurtami zwaoycb. Kopią w ziemi dlogte korytarze i aale, eembrojąe wewnątrz drze­ wem i po czterdzieści lob piecdzieaiąt ooob zgromadzają się, to jeat cała jteh familija. Moją w ¿rodko komin, na którym nieustanny trwa ogíen $ left tylko jeden do mieszkania słały za okoo i drzwi. Míéw» do tego je•zęzę kaide małżeństwo namiot z futer jele­ nich, lampo od dwóch garcy wydrążoną e kamienia} nalewają wieloryba tłnoloseią, w тщшт kaotn kładą meeh wyaezzooy. Ta lampa pali ate kilka dni, oiwiee* i ogrzewa razrm» p « * niej kobiety odbywają wszelkie awe roboty i szycia. Ryc. 6. J . ( K o p e ć , ny Dziennik 98 z o p i s e m podróży. ziemianki Faksymile stro­ kamczadalskiej Równie fragmentaryczne jak poprzednie są zamieszczone na stroni­ cach Dziennika informacje o Jakutach. Płynąc rzeką Leną do Jakucka mijał zapewne J. Kopeć osady Jakutów, z którymi spotkał się także w drodze do Ochocka. Pisząc o nich autor wspomina: „[...] i Rodzaj tych ludzi, koloru hebanowego, w ł o s y koniach się bardzo ubierają; mężnie suknie jeżdżą, mają licznymi trawami, włosami lają, są czerstwe dwanaście Język bardzo m a j ą nieustannie dają, Xsiążąt gadają t o ż samo i karłowaty, ze z łuków skór, na Kniaziów, obfity, celnie malują ale strzelają. [...] z Narody rodu tatarskiego, o polowaniu nierównie łękowate, Kobiety oczy wielkie bardzo farbami i pracowicie zimno. którzy p o d o b n y do o zwierzętach, i kobiety, najwięcej jak u koni, silni nadzwyczajnie, koni i innych z w i e r z ą t , konno wytrzymałe albo nogi c z a r n e i grube, jeżdżą tamborują i z łuków jakuckie swojego i kiedy biorą s i ę ze i o marach, które więcej mają konwersacji dzielą na pięknie roz­ strze­ się na pierwszeństwo. sobą im o się schodzą, widzieć Szamanach i w i d z e n i a c h r ó ż n y c h " (s. 46—48). W dalszych partiach Dziennika zamieszczone są informacje na temat kontaktów handlowych J a k u t ó w z Rosjanami, którzy za tanie świecidełka nabywali od tubylców skóry zwierząt futerkowych. Pisząc o handlu �105 RELACJE JOZEFA KOPCIA wspomnieć jeszcze należy o jednym ciekawym sposobie pozyskiwania skór futerkowych. Oto on: , „[...] K o m e n d a n t w dnie n i e k t ó r e z a p r a s z a ł N a c z e l n i k ó w j a k u c k i c h n i b y d l a o ś w i a d c z e n i a j a k i e g o ś monarszego rozkazu. K a z a ł im w k i l k u k o t ł a c h jeść, g o t o w a ć i c z ę s t o w a ć i c h p r z y g o r z a ł c e , k t ó r a t a m jest b a r d z o droga. K a ż d e j z j a k u c k i e j starszym p r z y w i ó z ł jemu w prezencie k i l k a n a ś c i e najczarniejszych s o b o l ó w , c z y m rnu b y ł s i ę z a w s z e dobrze n a g r o d z i ł " (s. 49). Skoro już mowa o kontaktach handlowych warto przytoczyć jeszcze jeden wycinek z Dziennika mówiący o tym, że kupcy po przybyciu do Jakucka czynią w t y m mieście przygotowania do wyprawy na wybrzeże Morza Beringa, do portu w Ochocku. Goszcząc przejazdem w Jakucku „[...] b y d ł o z a b e z c e n k u p u j ą i r z n ą , m i ę s o w ę d z ą , a w s k ó r y m o k r e b y d l ę c e o b s z y w a j ą s w o j e t o w a r y . S t a r a j ą s i ę z a c h o w a ć po c z t e r y k a m i e n i e w a g i [ k a m i e ń — d a w n a p o l s k a j e d n o s t k a m a s y = 32 f u n t o m = 13 k g — A . K . ] , g o d z ą J a k u t ó w z k i l ­ k u t y s i ą c a m i k o n i , n a k a ż d e g o k o n i a z a w i e s z a j ą w a g i po c z t e r y k a m i e n i e z k a ż d e j strony, a jeden k a m i e ń wagi na ś r o d k u u m i e s z c z a j ą , i tak m a j ą c j u ż wszystko p r z y g o t o w a n e , b i o r ą ż y w n o ś ć t r z e c h m i e s i ę c z ń ą . J a k u c i m a j ą z a ż y w n o ś ć d l a siebie, poprzewieszane na koniach w o r y s k ó r z a n e , a nalane mlekiem, z k t ó r e g o potem m a s ł o robi się. M a j ą też m i ę s a b y d l ę c e w ę d z o n e , a kiedy ich zabrakuje, jedzą i konie. N a m i e j s c u chleba m a j ą g o m ó ł k i z k o r y d r z e w a l i s t w i n i c y [modrzew — A . K . ] , k t ó r a p o d o b n a jest b a r d z o do n a s z e j j o d ł y . O b d a r ł s z y p i e r w s z ą s k ó r ę z d r z e ­ w a , d r u g ą b i o r ą do j e d z e n i a , s u s z ą i m i e s z a j ą z c z ę ś c i ą m ą k i ż y t n i e j , k t ó r ą d o s t a j ą b a r d z o drogo od k u p c ó w R u s k i c h w J a k u c k u m i e s z k a j ą c y c h " (s. 50—51). 3 5 Dopełniając obrazu informacji o Jakutach wspomnieć należy o t y m , że cały szereg gór, urwisk, skał, wodospadów uważają oni za święte i podczas przechodzenia w sąsiedztwie tych p u n k t ó w składają ofiary właścicielom tych miejsc, rzucając choćby drobną monetę, trochę jedze­ nia, kolorową szmatkę lub włosy końskie . Na zagadnienie to zwrócił uwagę J. Kopeć podając, że w drodze do Ochocka .,[...] na każdą górę kiedyśmy się wdarli, Jakuty czynią nabożeństwo i od każdego konia wyrwawszy włosy, zawieszają na drzewach" [s. 52]. Wspomniane relacje o Jakutach i ich kulturze znajdują potwierdzenie w bogatej literaturze przedmiotu , a jeśli idzie o zagadnienie kontaktów handlowych, to przyznać należy J. Kopciowi słuszność, jeśli wspomina o t y m , że handel .kupców rosyjskich z tubylcami polegał przede wszy­ stkim na grabieży i oszustwie. Od chwili założenia Jakucka (1632) przez 36 37 3 5 Jeszcze miazga pod drzewna koniec X I X stulecia w powszechnym (cambium). Przygotowywano użyciu ją z m ł o d y c h była sosen u lub Jakutów modrzewi ś c i ę t y c h n a w i o s n ę , z k t ó r y c h z d z i e r a n o ł y k o i suszono go w s ł o ń c u . P o w y s u s z e n i u m i e l o n o go i m i e s z a n o 3 6 z mąką, W. S i e r o s z e w s k i , którą Dwanaście nabywano lat s. 285—286. 3 7 Sieroszewski, op. cit., t. 1—2. w od k u p c ó w r o s y j s k i c h . kraju Jakutów, t. 2, K r a k ó w 1961, �A N T O N I KUCZYŃSKI 106 Piotra Biekietowa, miasto to stało się siedzibą nowo utworzonego woje­ wództwa jakuckiego i głównym punktem dalszej ekspansji rosyjskiej na nie zbadane jeszcze obszary Azji północno-wschodniej. Pewnych wyjaśnień wymaga jeszcze stwierdzenie, że Jakuci „dzielą się na dwa­ naście Xsiążąt albo Kniaziów, którzy z rodu swojego biorą pierwszeń­ stwo". Chodzi t u zapewne o podkreślenie jakuckiej organizacji rodowej, która przetrwała u nich do początków X X stulecia. Jeszcze W. Sieroszew­ ski badający k u l t u r ę J a k u t ó w pod koniec wieku X I X stwierdza, że „Jakuci dzielą się na rody (aga usa), naslegi i ułusy" , przy czym rody łączą się w naslegi, naslegi w ułusy, którymi zarządzają naczelnicy rodo­ w i , tzw. „tojonowie", określani przez administrację rosyjską „kniaźcami, znamienitymi. ludźmi ułusów" . 38 39 Ryc. 7. W y g l ą d z e w n ę t r z n y z i e m i a n k i k a m c z a d a l s k i e j К. К a r u t z, Die Vótfcer Nord- und Mittet-Asiens, Stuttgart 1925, S. 17, rys. 2 Jeżeli idzie o inne szczegóły z zakresu etnografii Jakutów, znane autorowi Dziennika, to wypada nadmienić, że słusznie zauważył on, iż język ich „podobny do tatarskiego", lud bowiem ten stanowi najdalej wysuniętą na północny wschód A z j i tiurską grupę ałtajskiej rodziny językowej. Najskromniejsze informacje etnograficzne zawarte w Dzienniku dotyczą Ewenów, ludu, którego enklawy dochodziły w okresie w ę d r ó ­ wek J. Kopcia do wybrzeży Morza Ochockiego począwszy od rzeki Uda na południu aż do Penżyny na północy . Z relacji o tej grupie etnicznej 40 3 8 3 9 4 0 S i e r o s z e w s k i , op. cit., t. 2, s. S i e r o s z e w s k i , op. cit., s. 97. I. S. G u r w i с z, Etniczeskaja 77—78. istorija siewiero-wostoka Sibiři, Moskwa �107 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A dowiadujemy się, że hodowla reniferów była tu zajęciem podstawowym dostarczającym skór na potrzeby gospodarcze, a przede wszystkim mięsa. O spotkaniu z t y m ludem autor pisze: Naszliśmy Tunguzów [Ewenów z n a l e ź l i ś m y pod d o s t a t k i e m byli nam wielce radzi; i bardzo b y ł smaczny. się traktują wszelkiej zabili — A.K.] z żywności młodego T u wszelkie wielką jelenia, narody na i bez niego o b e j ś ć s i ę n i e m o g ą " trzodą d l a siebie którego każdym jeleni, i dla p s ó w . język weselu sam u których Tunguzowie gotowałem i biesiadach nim (s. 151). Przejdźmy następnie do nieco obszerniejszych relacji o ludach Sy­ berii, które posiadają w znaczniejszej części charakter najzupełniej ory­ ginalny. Powracając z Kamczatki spotkał się autor Dziennika z połud­ niową grupą mieszkańców Półwyspu Czukockiego — Czukczami reniferowymi. Pisząc o nich informuje: „[...] K u c y p l o w i A z j i do C z u k c z ó w b l i s k o M o r z a L o d o w a t e g o o s i a d ł y c h n i e ­ k t ó r e kolonie i miasteczka s ą z b l i ż o n e , w k t ó r y c h r ó ż n e narody m i e s z k a j ą , wiele S y b e r y j a n ó w , M o s k a l i i p o s ł a n y c h n a o s a d ę . P o t y c h o s a d a c h s ą g a r n i z o n y od n a p a d u C z u k c z ó w . W i e l e t a m p r z e b y w a k u p c ó w futer, gdzie n a j w y b o r n i e j s z e z n a j d u j ą s i ę sobole, popielice i l i s y c z a r n e , n a j b a r d z i e j d l a C z u k c z ó w i K o r i a k ó w , z k t ó r y m i c h c ą m i e ć handel. J a k o ż i b y l i z b l i ż e n i do n i c h w d o b r e j h a r m o n i i i p r z e z t ł u m a c z ó w d o k á z a l i , ż e b y ł o miejsce wyznaczone, d o k ą d C z u k c z o w i e z w i e l k ą liczbą i taborem na jele­ n i a c h p r z y b y w a l i . B a r d z o w i e l e od n i c h M o s k a l e i S y b e r i a n i e p r o f i t o w a l i , d a j ą c i m za sobole, k u n y i i n n e f u t r a w z a m i a n ę t y t u ń , ż e l a z n e g a r k i , p a c i o r k i , r ó ż n e ż e l a s t w a i i n n e c a c k a . K i e d y z a b r a k ł o M o s k a l o m t y t u n i u , m i e s z a l i l i ś c i e od k a p u s t y ; na c z y m s i ę C z u k c z o w i e poznawszy, w k o ń c u jeszcze dowiedli s w o j ą c n o t ę i p r z y ­ j a ź ń . [...] I d z i e M o s k a l o m n a j w i ę c e j o to, a b y p o d b i ć C z u k c z ó w d l a p o r t u i o d k r y c i a s t a m t ą d w s c h o d n i o - p ó ł n o c n e j A m e r y k i , k t ó r ę d y przez c i e ś n i n y K o o k p r z e c h o d z i ł i z p r z y c z y n y l o d ó w z w r ó c i ć m u s i a ł [chodzi t u o t r z e c i ą w y p r a w ę J . C o o k a o d b y t ą w l a t a c h 1776—1780, podczas k t ó r e j d o t a r ł on do C i e ś n i n y B e r i n g a — А . К . ] . C z u k c z o w i e p r z e j e ż d ż a j ą n a ł o d z i a c h s k ó r z a n y c h i s t a j ą trzeciego d n i a n a brzegach Ziemi Nowej, a p o m i ę d z y dwoma tymi ziemiami znajdują się trzy wyspy, k t ó r e oni n a p a d a j ą i o d b i e r a j ą z n i c h c a ł y m a j ą t e k . P o d ł u g w s z e l k i c h w ó j a ż e r ó w , ż a d e n t a m d u ż y o k r ę t nie m ó g ł d o t ą d w y l ą d o w a ć . J e d n i dla m i a ł k i e j wody, d r u d z y d l a m g ł y , i n n i z a ś w m a ł e j liczbie nie o d w a ż y l i s i ę , w i d z ą c na drugiej stronie brzegu t ł u m ludzi. N i k t w i ę c jeszcze nie w y l ą d o w a ł na brzegi mniemanej "Nowej A m e r y k i i r z e c z d o t ą d w ą t p l i w a , czy j e s t to p ó ł w y s e p j a k i , c z y t e ż c i ą g ł a ziemia, która s i ę m o ż e łączy z innymi dalszymi krajami Ameryki. Wnioski tylko c z y n i ą , ż e to m u s i b y ć A m e r y k a , p o n i e w a ż w i e l e d r z e w a i i n n y c h z n a k ó w p r z y ­ p ę d z a O c e a n n a brzegi A z j i , ale dotychczas ż a d n e j nie m a w i a d o m o ś c i p e w n e j " (s. 120—123). 1 Komentując powyższe wiadomości podkreślić należy, że J. Kopeć nie wiedział zapewne o wyprawie Beringa, która ustaliła ponad wszelką 1966, s. 76—83, i m a p a n a k o ń c u niej A z j i w k o ń c u X V I I I w okresie w ę d r ó w e k książki: „Rozsiedlenie w.", n a k t ó r e j p r z e d s t a w i o n o J . Kopcia. ludności północno-wschod­ z a s i ę g rozsiedlenia Ewenów �108 A N T O N I KUCZYŃSKI wątpliwość istnienie po drugiej stronie cieśniny stałego lądu. Wyspy, 0 których wspomina, to wyspy Diomedy, z których widać oba brzegi. Te geograficzne zainteresowania J. Kopcia połączone są w Dzienniku ze stwierdzeniem, że „Czukczowie przejeżdżają na łodziach skórzanych 1 stają trzeciego dnia na brzegach Ziemi Nowej". Jak widać, miał on dokładne informacje w tej sprawie, gdyż rzeczywiście źródła rosyjskie z X V I I I stulecia potwierdzają istnienie kontaktu Czukczów z Eskimosami Alaski, z którymi prowadzili oni handel wymienny oraz zbrojne po­ tyczki . W dalszych partiach Dziennika czytamy: 41 „ R o s j a n i e p o z a k ł a d a l i b l i s k o C z u k c z ó w cytadele w miejscach dla siebie n a j u ż y teczniejszych, n a d r z e k ą A n a d y r , gdzie m i e l i n a j w i ę k s z e p o ł o w y r y b i j e l e n i ; ale to n i g d y u t r z y m a ć s i ę n i e m o g ł o , b a r d z o w i e l e l u d z i z o b u s t r o n g i n ę ł o , w o s t a t k u M o s k a l e p r z y m u s z e n i z o s t a l i u s t ą p i ć . J u ż o d t e g o czasu n i e r o b i ą ż a d n e j w y p r a w y , t y l k o s z u k a j ą i c h p r z y j a ź n i " (s. 123). Ryc. M. 8. W n ę t r z e Kamanin, ziemianki Pierwsi badacze kamczadalskiej Dalekiego Wschodu, Warszawa 1953, s. 18 Opisane przez autora Dziennika kontakty czukocko-rosyjskie znaj­ dują swe potwierdzenie w bogatej literaturze przedmiotu. Pod koniec lat sześćdziesiątych X V I I I stulecia władze rosyjskie zrezygnowały 4 1 1965, I . S. W d o w i n , s. 115—116. Oczerki istorii i etnografii Czukczej, Moskwa-Leningrad �R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A 109 z ujarzmienia Czukczów drogą zbrojnych napadów. W takim stanie rzeczy jedyny na Półwyspie Czukockim ostróg rosyjski, Anadyrsk, założony w celu zaprowadzenia na obszarach północno-wschodniej Azji administracji rosyjskiej, został opuszczony w 1765 roku przez załogę wojskową i stał się najdalej wysuniętą w tych rejonach osadą handlo­ wą. Z biegiem lat władze carskie organizowały jarmarki rosyjsko-czukockie, a pierwszy z nich odbył się w 1788 r. w osadzie Ostrowno nad Anjujem. Potem przeniesiono je do innych osad m. in. do Markowska, Tumańska i Czukocka. Przedmiotami handlu były z rosyjskiej strony metalowe kotły do gotowania, tytoń, m ą k a wódka itp., ze strony czukockiej skóry zwierząt futerkowych oraz kły morsa. Równocześnie z organizacją jarmarków administracja carska przystąpiła do powolnego opodatkowywania Czukczów. Odbywało się to jednak w sposób bardziej ostrożny, aniżeli wśród innych ludów Syberii. Czukcze słynący z wojow­ niczości długo przeciwstawiali się władzy rosyjskiej, a jasak płaciły tylko te osoby, które się do tego dobrowolnie zobowiązały. W zamian za to otrzymywały one dary w postaci kotłów, noży, tytoniu oraz wódki, ale i te sposoby nie doprowadziły do całkowitego ujarzmienia Czukczów, którzy w większości wypadków pozostali niezależni od państwa carów . Wróćmy jednak do etnograficznych zapisów zawartych na kartach Dziennika. Charakteryzując kulturę Czukczów wspomina autor, że jest to ; 42 ,,[...] n a r ó d od w s z y s t k i c h i n n y c h r ó ż n i ą c y s i ę w z r o s t e m , p i ę k n o ś c i ą , f i z j o n o m i ą i s z c z e g ó l n ą d e t e r m i n a c j ą . Dzieli s i ę na k i l k a n a ś c i e r o d ó w i t y l e ż m a j ą swoich z w i e r z c h n i k ó w , w y b i e r a j ą z a ś silnych, w y s o k i c h i o d w a ż n y c h . M i e s z k a n i a ich i z w y c z a j e podobne s ą do i n n y c h l u d ó w w tej stronie ś w i a t a o s i a d ł y c h . N a z i m ę m a j ą l o c h y w z i e m i , n a lato ze s k ó r l u b k o r y s a ł a s z e . Religia, o b r z ą d k i , palenie u m a r ł y c h są u nich, j a k u s ą s i e d n i c h i m n a r o d ó w : p r ó c z tego, ż e b a r d z o s t a r y c h i c i e r p i ą c y c h w c h o r o b i e n a j b l i ż s z y p r z y j a c i e l z a ­ r z y n a , o ś w i a d c z a j ą c n a j p r z ó d , ż e z c z u ł e g o p r z y w i ą z a n i a nie d o z w o l i n i k o m u , ale swoją ręką skróci mu męczarnie. Czukczowie trafnie strzelają ż ł u k ó w , na jeleniach z r ę c z n i e jeżdżą i w zawody na ł y ż w a c h , j a k ptaki l a t a j ą . W y t r z y m u j ą z i m n a n a j w i ę k s z e i p r a w i e wszystko s u r o w e j e d z ą ; c h c ą c i c h p o d b i ć potrzeba l u d z i i m p o d o b n y c h , a b y t e ż w s z y s t k o w y t r z y m a ć m o g l i . W czasie, k i e d y M o s k a l e n a p a d a l i n a n i c h w z a ł o ż o n y c h c y t a d e ­ l a c h , a gdy oni w i d z i e l i , ż e i m p o d o ł a ć n i e m o g ą , dzieci s w o j e i ż o n y z a b i j a l i , a b y s i ę n i e d o s t a ł y n i e p r z y j a c i e l o w i , s a m i z a ś z w i e l k i e j o d w a g i g i n ę l i " (s. 124—125). W innym miejscu J. Kopeć opisuje spotkanie z Czukczami, które nastąpiło w drodze powrotnej z Kamczatki. Oczekując takiego spotka­ nia 4 2 G u r w i e z, op. c o w a , Czukczi, skwa—Leningrad cit., s. [w:] Narody 1956, s. 115—116; W . Sibiři, 900—901.. W . A n t r o p o w a, W . G . K u ź n i e - [pod r e d . M . G . L e w i n a i L . P . P o t a p o w a ] , M o ­ �110 A N T O N I KUCZYŃSKI ,,[...] m i e l i ś m y i innych cackach: język, a mimo trzydziestu dla n i c h n i e k t ó r e p r z y g o t o w a n e p r e z e n t a w do tego j e s z c z e m i e l i ś m y największego Czukczów pośpiechu jadących na jeździe jeleniach soboli p o p r z e w i e s z a n y c h z m i ę s e m , bo p i e r w do m o j e j k i b i t k i , w tłumacza, w nie który mogliśmy z polowania sidłach były tytuniu, dobrze [...] ich Mieli szkiełkach posiadał ich uniknąć. Do z sobą wiele łowione. Przyskoczyli zdarli kaptur futrzany i przypatrywali się twarzy, naj­ którym j a z a r a z p r z y g o t o w a n e p r e z e n t a d a w a ł e m . B y l i z tego b a r d z o k o n t e n c i i w z a j e m n i e rzucili do mojego powozu k i l k a n a ś c i e soboli i t r z y niespodziewanie i s z c z ę ś l i w i e r o z s t a l i ś m y expedycyje wdzięczna w posłane za swe rozbili. ocalenie, Wszyscy tedy dwie więc a najwięcej t y t u n i u i i n n y c h c a c k a c h " (s. czarne. T a k się z nimi, k t ó r z y przed k i l k a laty lisy na Kamczadale tłumaczowi, i pół cała któremu świta była zrobiliśmy mi składkę 146—147). Konfrontując wiadomości J. Kopcia z materiałami z bogatej lite­ ratury przedmiotu podkreślić należy, że nakreślony przez niego obraz Czukczów i ich kultury zgodny jest ze stanem rzeczywistym . Po­ twierdzenia tych relacji należy szukać przede wszystkim w wyczerpują­ cej pracy W. Bogoraza , członka amerykańskiej wyprawy Jesup North Pacyfic Expedition (1900—1902), który w oparciu o własne badania etnograficzne wśród Czukczów dał wyczerpujący obraz ich kultury. Zaznaczyć jednak należy, że trochę niejasna jest informacja, jakoby Czukcze używali renów do jazdy wierzchem. W t y m jedynym tylko wypadku krytycyzm autora Dziennika nieco zawodzi. Dziś wiemy do­ kładnie, że te ludy, które nie znały dojenia reniferów, nie praktykowały też używania ich do jazdy wierzchem, ani jako zwierząt jucznych. B y l i to Ugrowie, Samojedzi (wyjąwszy część Samojedów leśnych, k t ó ­ r y m renifery służyły za zwierzęta pociągowe, pod wierzch i juczne), część Ewenów i Jukagirów oraz wszyscy Koriacy i Czukcze . W pewnej partii Dziennika wspomina autor o mieszkańcach Wysp Kurylskich — Aleutach, z którymi zetknął się podczas podróży na Kamczatkę. Jednakże są to wzmianki zupełnie marginesowe, nie dające żadnych konkretnych materiałów, niemniej jednak przebija przez nie postawa rzetelnego obserwatora gwarantująca prawdziwość i obiekty­ wizm zebranych faktów. 43 44 45 „[...] G d y ś m y p r z y b y l i do i c h k o l o n i i — w s p o m i n a J . K o p e ć — z n a l e ź l i ś m y m i e s z k a n i a z k o r y , w i e l e k o b i e t i l u d z i po t y c h m i e s z k a n i a c h . N i e k t ó r e d o m y b y ł y ze s k ó r j e l e n i o w y c h m a l o w a n e i w y s z y w a n e r ó ż n y m i d e s e n i a m i z w ł o s ó w 4 3 M i ę d z y i n n y m i : N . F . К a 11 i n i к o w , Nasz krajnij Siewiero-Wostok, t i e r s b u r g 1912; S a r y c z e w , op. cit.; F . W r a n g e l , Putieszestwie po bieriegam Sibiři i po Ledowitomu morju sowierszennoje w 1820, 1821, i 1824 gg., M o s k w a 1948; W d o w i n , op. cit. St. P i e ­ siewiernym 1822, 1823 4 4 W . B o g o r a z, Czufcczi, t. 1 i 2, L e n i n g r a d 1934, 1939. M . G . L e w i n , G . M . , W a s i l e w i c z , Tipy oleniewodstwa dienije, „ S o w i e t s k a j a E t n o g r a f i a " , n r 1: 1951, s. 63—67. 4 5 i ich proischoż- �111 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A z w i e r z ą t . Z a s t a l i ś m y ich j e d z ą c y c h ; n i e k t ó r z y gotowali jeszcze w n a c z y n i a c h żelaznych, było które najwięcej od ze Rosjan zwierzyny morskich. Nie tylko ludzkości ich jedliśmy nawzajem europejskimi o k r ę t u " (s. morskiej j e ś ć , ale p a t r z e ć ślimaki do i podostawali. okrętu, daliśmy opiekane, który im na prezenta, Częstowali w samej tam leżał: za byli co n a to, były piasku swoim tłustości, nie m o g l i ś m y które nas psów pomocą ich Prosiliśmy ich do żab jednak smaczne. uczęstowaliśmy wielką które morskich, dogadzając bardzo dużych jedzeniem, produktami naprawienia 72—73). Najistotniejszym dla etnografa składnikiem treściowym Dziennika są liczne materiały dotyczące Kamczadali. W porównaniu z poprzedni­ mi relacjami, wiadomości o Kamczadalach wyróżniają się dużą skalą zainteresowań autora, dużą ilością ciekawych realiów obyczajowych i za­ dziwiającą umiejętnością obserwacji. Chęć poznania życia otaczających J. Kopcia tubylców stała się dla niego pierwszoplanowym zagadnieniem podczas pobytu na odległej Kamczatce. P r z y p a t r y w a ł się tu zwycza­ jom tubylczym, ludziom, ubiorom, połowom r y b i soboli. W zdumienie wprawiały go obrzędy pogrzebowe, ceremonie szamańskie i inne oby­ czaje kamczadalskie. Przebywając na półwyspie nawiązał J. Kopeć kontakty z tamtejszymi kupcami rosyjskimi i przedstawicielami admi­ nistracji, dzięki czemu mógł uzyskać wyraźniejszy obraz panujących t u wówczas stosunków społeczno-gospodarczych. Najobszerniejsze relacje Dziennika odnoszą się do Kamczadali, wśród których wypadło autorowi żyć przez lata pobytu na Kamczatce. Relacje te stawiają J. Kopcia na pierwszym planie w grupie X V I I I - i XIX-wiecznych autorów piszących o tubylcach Kamczatki, a w historii etnografii polskiej możemy go śmiało nazwać prekursorem badań etnograficznych nad ludami egzotycznymi. Często relacje wielu innych podróżników, dla których Syberia była głównym nurtem zainteresowań, nie ukazują tyle materiału etnograficznego, co zdołał zgromadzić autor Dziennika. Przedstawiając informacje J. Kopcia o Kamczatce wspomnieć należy, że zasadniczy charakter gospodarki Kamczadali odpowiadał wówczas formie zbieracko-łowieckiej. Bogata flora półwyspu dostarczała wiele owoców, korzeni, bulw oraz jagód. Obiektem zbieraczy były również jaja ptasie i młode pisklęta wybierane z gniazd, a także zapasy gromadzone przez zwierzęta żyjące w norach — szczury i myszy. J u ż z nastaniem wiosny opuszczali Kamczadale ziemianki i wychodzili w głąb lasów w celu zbierania młodych pąków drzew i krzewów, o czym wspomina autor w Dzienniku: „[...] m i e s z k a n c e w y c h o d z ą z f a m i l i a m i do l a s ó w , k o p i ą r ó ż n e k o r z e n i e , kartofle, k t ó r e myszy drzew i kwiatów dla siebie p r z y s p o s a b i a j ą i za n a j w i ę k s z y błot, z b i e r a j ą n i e z m i e r n ą moc gatunków, kaczek, kuligów, specyjał na zimę, zrywają jedzą [...] j a j od r ó ż n y c h p t a k ó w , czajek m o r s k i c h , etc. Chodzą też na j a k o to: ł a b ę d z i , i na tym czas ziemne różne pączki im od różne kępy gęsi kilka schodzi. Te �A N T O N I KUCZYŃSKI 112 =5~ i S. K r a s z e n i n n i k o w , Opisanie ziemli Moskwa-Leningrad 1949, s. 391 Kamczatki, j a j a j e d z ą n i e u s t a n n i e , a co i m od z b y t k u pozostaje, w r z u c a j ą w t ł u s t o ś ć w i e l o ­ r y b i ą i k o n s e r w u j ą p r a w i e rok cały. G d y n a s t ą p i zbieranie r ó ż n y c h jagód, na c z y m n i e m a ł y czas t r a w i ą , w t e d y r z u c a j ą s w e m i e s z k a n i a i p r z e n o s z ą s i ę f a m i l j a m i z u p e ł n i e . N a j w i ę c e j zbierają k l u k w y i brusznicy, k t ó r e się k o n s e r w u j ą przez z i m ę c a ł ą . K o b i e t o m w ł a ś c i w i e jest z o s t a w i o n e to z a t r u d n i e n i e , bo m ę ż c z y ź n i b i e g a j ą w z a w o d y n a jeleniach., s t r z e l a j ą z ł u k ó w , s t a w i a j ą p o s ą g i , k t ó r e p ó ź n i e j z a n o s z ą do ź r ó d e ł w y t r y s k u j ą c y c h ze s k a ł , i d l a B o g ó w c z y n i ą o f i a r y " (s. 88, 90—91). �113 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A Jednym z głównych i najważniejszych zajęć Kamczadali było po­ lowanie. Przede wszystkim polowali oni na sobole, niedźwiedzie, gro­ nostaje, rosomaki, wydry, foki i lisy. Sezon myśliwski rozpoczynał się z nastaniem pierwszych śniegów i trwał do marca Opisując polowanie na sobole podaje J. Kopeć, że mężczyźni „[...] r o b i ą m a ł e p a s t k i n a sobole i po k i l k a d z i e s i ą t zapas żywności następującym i na d ł u g i sposobem. pastki na drzewach trafia na pastkę, z czas o d ł ą c z a j ą Wiedząc, pieczoną śpieszy do gdzie rybą: ryby i już narobiwszy, biorą s i ę na polowanie ich jest soból s a m y m sobie p r z e z k i l k a n a ś c i e d n i , m y ś l i w i największe przeskakując zostaje w sobolów, niej z ujęty. zdobyczą wracają mnóstwo, drzewa idą z psami m i ę d z y p ó ź n i e j do s w o i c h pastek, w y b i e r a j ą ich i zabrawszy zdobycz pastki wypędzają sam łeb, żeby do d o m u , gdzie g r o m a d a r ó ż n y c h k u p c z y k ó w muszą d a l e o d u r z e n i t r u n k i e m g o t o w i i m ż y c i e o d e b r a ć " (s. drzewo skóry z a p a d ł e sobole i z t ą z wódką, i i n n y m i c a c k a m i n a n i c h c z e k a . T e k u p c z y k i za n i c p r a w i e n a b y w a j ą sobole, l e c z u c z ę s t o w a w s z y stawiają na cedry, psy, łowią Zostawiwszy sobole n a d r z e w a i b i j ą z ł u k ó w t ę p y m i s t r z a ł a m i , m i e r z ą c w nie p o p s u ć . P r z y c h o d z ą które uciekać, tytuniem prześliczne bo Kamcza- 98—99). Niemałą rolę w łowiectwie kamczadalskim odgrywało polowanie na różne gatunki ptactwa wodnego. Według J. Kopcia polowanie to roz­ poczyna się w okresie letnim, gdy stare ptactwo pierzy się, a młode nie może jeszcze latać. „[...] i Wszystko potoków do głębi pieką, nie rzek gotują odleci. zdobycze, to przebywa wpadających z psami, i jedzą; Kamczadale — wówczas — w trawach do m o r z a . K a m c z a d a l e p o l u j ą tysiące potem bardzo p ó ź n i e j przez k i l k a na ląd znowu są pędzą podobne leniwi i i n a to zabijają polowanie nieprzezorni, nad brzegami ptastwo. miotłami. robią, bo aż rzek Zaszedłszy Dzień póki pozjadawszy i noc ptastwo naraz d n i m r ą g ł o d e m " (s. 90). Drugim z kolei okresem polowania na ptactwo była jesień. W t y m celu wykonywali Kamczadale specjalne siatki wyplatane z trawy, które uwiązawszy na dwu żerdziach stawiali „[...] po r o w a c h i w ą w o z a c h i d ą c y c h z g ó r od j e z i o r . T a m c a ł e p t a s t w o r ó ż n e g o r o d z a j u p r z e b y w a , ż y w i ą c s i ę o r z e c h a m i w o d n y m i , a t a k jest t ł u s t e , ż e w y s o k o p o d l e c i e ć n i e m o ż e . G d y w i ę c noc n a d c h o d z i , o w e p t a k i c i ą g n ą r o w a m i i w ą w o ­ z a m i do w o d y ś w i e ż e j , g d z i e n a j m n i e j po k i l k a k ó p w r o z p i ę t e s i a t k i s i ę p l ą c z e i t a k p r z e z noc w i e l k i e stosy tego z b i e r a j ą . P o n i e w a ż z a ś w i e l k a l i c z b a r a z e m w p a d a , g ł u s z ą j e m i o t ł a m i i s z y j e o d k r ę c a j ą . Z j e ś ć tego w p r ę d c e n i e m o g ą , a l e r o b i ą z a p a s y a ż do w i o s n y . K o p i ą r o w y d ł u g i e , gdzie n a k ł a d a j ą r ó ż n e d r z e w a p a c h n ą c e , a z w i ą z u j ą c po p a r z e ż y ł a m i n a ż e r d z i a c h w ę d z ą . W y k o p a w s z y n a p ó ł ­ t o r a ł o k c i a dopiero c h o w a j ą do z i e m i te p t a k i i k o n s e r w u j ą , k t ó r e t a k s ą s m a c z n e , j a k n a j p r z e d n i e j s z e p u l a r d y ; to t y l k o , ż e n a d t o s ą t ł u s t e " (s. 97—98). Jak więc widzimy, chociaż tubylcy Kamczatki w owym czasie posłu­ giwali się tak bardzo prymitywnymi formami łowiectwa., to jednakowoż w ciągu bardzo krótkiego okresu zdobywali rokrocznie olbrzymie zapasy 8 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 �114 A N T O N I KUCZYŃSKI pożywienia, które odpowiednio zakonserwowane przechowywano przez parę miesięcy. Ta sama Kamczatka, słynąca z wielkiej ilości ptactwa, posiadała wówczas olbrzymie ilości niedźwiedzi, dostarczających miejs­ cowej ludności skór oraz mięsa, chociaż zdaniem J. Kopcia ,.[...] niedź­ wiedzi Kamczadale bardzo niewiele biją, prócz najwyborniejszych cza­ sem na zakrycie sanek, bo lepsze futra mają w wielkiej obfitości" (s. 84). R y c . 10. K a m c z a d a l w zimowej odzieży Kraszeninnikow, op. cit., s. 308 �115 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A Półwysep ten stanowi część półnoeno-wschodnio-azjatyekiego zasię­ gu owcy gruborogiej (Ovis montana), co także nie uszło uwagi autora Dziennika: ,,[...] po lasach są dzikie barany, wielkości ••potrójnej ukraiń­ skiego. Wełny na sobie mają wiele; tłuste są i bardzo smaczne. Kamcza­ dale biją takowe dla mięsa i futra" (s. 85). Rybołówstwo odgrywało dużą rolę w gospodarce Kamczadali. Rzeki półwyspu szczególnie obfitują w ryby, przede wszystkim w różne gatun­ ki ryb łososiowych, które podczas tarła wpływają z mórz do rzek i płyną w górę ich biegu dla złożenia ikry. Z relacji J. Kopcia wynika, że połów rozpoczyna się z chwilą, gdy: ,,[...] z a c z y n a z m o r z a tości, że m a ł y m i robiąc zapas chachelcza iść ryba do siateczkami w y r z u c a j ą dla p s ó w na zimę. Ryba [chachalcza jest bardzo k o ś c i s t a Nadchodzi ryba — gatunek i podobna najmniejszych rzek w na brzeg wielkie ta p i e r w s z a w y c h o d z ą c a c i e r n i k a , Obolarius do n a s z y c h na Tę rybę zimę dla biorą psów. w y s c h n ą , powstaje Następuje razy trzecia, a którą mięsista baum W — tym czasie płatają i jakościowo na powietrze i wędzą bywa którą ta służy za chleb, zowią Stell. — A.K.] płatają najgorsze, Martens i suszą bo nim no­ — takoż te ryby robactwo. zowią czewycza czerwone, [czawycza najlepsza odmiana łososi, A. K . ] . Ryba z morza, a japónica na brzeg, konchach, m i ę s o połcie siano, do n a s z y c h l i n ó w , c z e r w o n a , z wyrzucają najdystyngowańsza, karpiowa w obfi­ jak aculeatus m i n o g i , Lampetra wielki smród, a z nim napada jesiotra, ł u s k a stością, prawie rękoma, znacznej jeżgarzy. d r u g a z w i e l k o ś c i podobna s e m do g ó r y z a k r z y w i o n y m [ p r a w d o p o d o b n i e А.К.]. tak stosy i s u s z ą — największa, Oncorhynxhus kawałek wielkości poprzerastałe trzy z tłu- najbardziej tschawytscha niewielki zjadłszy, Wal- można się p o s i l i ć . S p o s ó b ł o w i e n i a j e s t n a s t ę p u j ą c y . Z b i e r a s i ę k i l k u n a s t u gospodarzy i każdy z nich przynosi k i l k u n a s t o s ą ż n i o w e różnych rozmiarów; s ą ż e ń polski = 6 stóp = [sążeń około •— d a w n a jednostka mecznej p o k r z y w y , g d y ż konopi tam nie z n a j ą . Z w i ą z a w s z y niezmiernie długą, tak że połowę rzeki długości, 190 c m — A . K . ] s i a t k i , p l e c i o n e Kamczatki przegradzają. Na ciła, mogłaby sieć z największą wszystkie szalupy o s t r o ż n o ś c i ą , bo powywracać. gdyby Ciągną powietrza więc siatkę sieć wierzchu tej s i a t k i n a d w o d ą m a j ą p o u w i ą z y w a n e l e k k i e k o r y d l a z n a k u . J e ż e l i r y b a nie, w y c i ą g a j ą z ta­ to w j e d n o , r o b i ą wpad­ z wody chwy­ z razem rybą do b r z e g u ; c z ę ś ć l u d z i c z e k a p r a w i e po s a m ą s z y j ę w w o d z i e ; k a ż d y z a ś m a w ręku s z l u z ę d r e w n i a n ą . P o d n o s z ą p o t e m s i a t k ę i za p o k a z a n i e m s i ę r y b y z a r a z j ą o g ł u ­ szają, a wyciągnąwszy na brzeg dobijają" (s. 88—90). Dla wszystkich ludów nadmorskich Azji północno-wschodniej decy­ dującą rolę odgrywa nie tyle zwierzostan lądowy i rzeczny, ile przede wszystkim morski, z różnymi rodzajami fok na pierwszym planie. Ł o ­ wiectwo ssaków morskich dostarcza nie tylko pożywnego mięsa oraz tranu, lecz także wartościowych skór, z których wyrabia się odzież, worki na tłuszcz r y b i oraz inne przedmioty potrzebne w prymitywnej gospodarce surowej północy. Jeśli już mowa o Kamczadalach, to podkreś­ lić należy, że w tzw. „grupie ludów paleoazjatyckich" (Jukagirzy, Czuk­ cze, Koriacy, Kamczadale i Giliacy) nie reprezentowali oni w czasach �116 A N T O N I KUCZYČÍSKI J. Kopcia wysokiego kunsztu w myślistwie ssaków morskich. P r y m i ­ tywne środki transportu i komunikacji wodnej (dłubanki) nie pozwalały i m na dalekie rejsy w głąb morza, stąd też częściej wyczekiwali oni na łaskawe dary fal morskich. Zdarzało się nieraz, że podczas burz i sil­ nych sztormów morze wyrzucało na brzeg wieloryba, który wówczas stawał się łatwą zdobyczą Kamczadali. Wspomina o t y m autor: „ U K a m c z a d a l ó w n a j w i ę k s z e n i e s z c z ę ś c i e i g ł ó d , gdy m o r z e n i e w y r z u c a w i e ­ l o r y b a , co s i ę r z a d k o z d a r z a . W i e l o r y b y z b l i ż y w s z y s i ę do b r z e g u , j u ż n i e m o g ą w r ó c i ć n a m o r z e [...] W n a j p ó ź n i e j s z ą j e s i e ń n a j w i ę k s z e b y w a j ą s z t u r m y , p o r y w a j ą b a ł w a n y m o r s k i e w i e l o r y b y b l i s k o b r z e g ó w , ł a m i ą j e i m i o t a j ą n i m i po k i l k a n a ś c i e r a z y ; z a b r a w s z y j e z b r z e g u , z n o w u n a b r z e g u n o s z ą i w y r z u c a j ą , gdzie po u s p o ­ k o j e n i u m o r z a j u ż p o z o s t a j ą . T u dopiero n a s t ę p u j e w i e l k i e u k o n t e n t o w a n i e d l a K a m c z a d a l ó w ; k t ó r z y z całej kolonii zbierają się, n a k ł a d a j ą wielki o g i e ń i zaczy­ n a j ą n a j p r z ó d losy r z u c a ć m i ę d z y sobą, komu jaka c z ę ś ć m a s i ę d o s t a ć w ą s ó w od w i e l o r y b a [chodzi t u o c h r z ą s t k ę f i s z b i n o w ą — А . К . ] . N a j p o t r z e b n i e j s z e s ą d l a n i c h te w ą s y , k t ó r y c h u ż y w a j ą do o b w o d u ł u k ó w , n a ł y ż w y d l a siebie i n a p o d ­ bicie sanek. B y w a czasem, ż e nie m o g ą c s i ę z g o d z i ć z a b i j a j ą jedni drugich. P ó ź n i e j zaczy­ n a j ą t r a n ż e r o w a ć wieloryba, o d w a l a j ą c ogromne b r y ł y t ł u s t o ś c i , g d y ż w nim m i ę s a j e s t m a ł o . T ł u s t o ś ć ta s ł u ż y i m p r z e z c a ł ą z i m ę do o ś w i e c a n i a m i e s z k a ń . C z a s d ł u g i m i n i e , n i m oni w i e l o r y b a r o z b i e r a j ą i p r z e w i o z ą . Z a c z y n a j u ż ś m i e r d z i e ć , w i a t r y m o r s k i e u n o s z ą n a z i e m i ę te s m r o d l i w e z a p a c h y , co n i e d ź w i e d z i e p o c z u w s z y i d ą s t a d a m i z a o w y m w i a t r e m [...] K a m c z a d a l e r ó ż n i e i c h s t r a s z ą , n a k ł a d a n i e m w i e l k i c h o g n i ó w i k r z y k i e m , l e c z oni n a to n i e d b a j ą c c o r a z b l i ż e j p r z y s t ę p u j ą , t a k ż e m i e s z k a ń c y z m u s z e n i s ą o p u s z c z a ć z d o b y c z i u c h o d z i ć do s w o i c h siedzib. P o t e m niedźwiedzie wpadłszy, już kończą wieloryba z pomocą tysiącznych morskich czajek. Po u p ł y w i e d w ó c h dni same już tylko w i d a ć kości, z k t ó r y c h w y b i e r a j ą p a c i e r z e g r z b i e t o w e i z a w o ż ą do osad n a f u n d a m e n t a d o m ó w " (s. 101—102). „[...] l w ó w m o r s k i c h [Odobaenus rosmarus divergens Illiger — A.K.] najwięcej starają się zdobywać, które mają zęby długości około półtora łokcia, grubości jak r ę k ą o b j ą ć , k o ś c i b i a ł e j i n i c z y m s i ę n i e r ó ż n i ą od s ł o n i o w e j . Z ę b a m i t y m i p r o ­ w a d z ą k u p c y h a n d e l i p r z e w o ż ą do K i j a c h t y . Z n a j d u j ą t a k ż e p o n a d b r z e g a m i M o r z a L o d o w a t e g o k o ś c i b i a ł e o s o b l i w s z e j w i e l k o ś c i z w i e r z a [...] M a m o n t a [ m a ­ m u t a — A . K . ] , a l e d z i ś ten r o d z a j w y g i n ą ł " (s. 82). Nakreślony przez J. Kopcia obraz zbieractwa, łowiectwa i rybołów­ stwa u Kamczadali wykazuje, że potrafił on trafnie ocenić u opisywane­ go ludu umiejętność zdobywania środków do życia oraz zdawał sobie sprawę ze znaczniejszej roli łowiectwa lądowego i morskiego oraz rybo­ łówstwa w systemie ich gospodarki. J. Kopcia uderzyła olbrzymia ilość zwierząt na t y m półwyspie, a pisząc o rybołówstwie słusznie zauważył specjalne sezony masowego występowania w wędrujących grupach ryb z gatunku łososiowatych. O ciągach takich mamy wiele wiadomości nie tylko z Kamczatki, ale i z innych obszarów Syberii. Wspomnijmy jednak, że powyższe obserwacje J. Kopcia dotyczące Kamczadali znajdują potwierdzenie w bogatej literaturze, a przebywający na Kamczatce około 150 lat po nim szwedzki uczony Sten Bergman pisał, że widział rzekę �117 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A tak pełną łoisojsi, iż o czymś podobnym nawet marzyć by sobie, jak stwierdza, nie pozwolił. „[...] Ł o s o s i e c i ą g n ę ł y bok o bok, j e d e n t u ż k o ł o drugiego, w z w a r t e j m a s i e . Nowe gromady n a c i s k a ł y i niekiedy całe kupy p ł y n ą c y c h w y c i s k a n e b y ł y niby p a g ó r k i n a brzeg, p o k r y t y m a r t w y m i r y b a m i . M u s i e l i ś m y — informuje dalej — p r z e b r o d z i ć k i l k a takich rzek i b y ł o n i e m o ż l i w o ś c i ą zrobić krok w wodzie nie n a d e p t u j ą c na ł o s o s i e " . 4 e O faktach zarejestrowanych przez J. Kopcia czytamy również w dwu obszernych pracach poświęconych Kamczadalom, których autorami s ą S. Kraszeninnikow i G. Steller . W miejscu t y m zaznaczyć jednak należy, że informacja, jakoby Kamczadale biegali ,.w zawody na jele­ niach", niezgodna jest z prawdą. L u d ten nigdy w znanych nam okre­ sach historycznych nie zajmował się hodowlą reniferów, a zasięg w y s t ę ­ powania tego zwierzęcia nie obejmuje południowych rejonów Kamczatki, które były terenem zesłania autora Dziennika. Wszystko, co zostało wyżej przedstawione, dotyczyło jedynie spo­ sobów zdobywania pożywienia, bez wchodzenia w problem jego szcze­ gółowych rodzajów i przygotowywania. Sprawom t y m poświęcił również J. Kopeć nieco uwagi. Zanim jednak przedstawimy relacje z tego zakre­ su, wspomnijmy we wstępie, że jakkolwiek Kamczadale utrzymywali się głównie z rybołówstwa i łowiectwa, to jednak w skład ich poży­ wienia wchodziły różnego rodzaju korzenie oraz jagody roślin dziko rosnących. Ogólnie biorąc stwierdzić należy, że wszystkie części roślin poczynając od bulw i korzeni, a kończąc na korze i owocach, były po­ wszechnie używane jako pokarm. 47 48 — A . K . ] t a k o ż orzechy cedrowe i bardzo wiele i n n y c h j a g ó d t a m z n a j d u j e s i ę . J e d n a atoli jagoda jest n a j d y s t y n g o w n i e j s z a , „[...] S ą u n i c h [tj. K a m c z a d a l i którą nazywają kępach morożka [moroezka, b ł o t n i s t y c h , podobna gorączkach Rubus chamaemoruc L . — A. K . ] . Rośnie używają jej w miejscu niektóre produkta, jakie żołędzie, a smak orzechowy mające. i innych chorobach. wykopują z [...] Znajdują ziemi Drugi rodzaj jest od mniejszy, 4 9 . Mają czosnek po większa; s i ę jeszcze szczurów, w tym większe smaku i tego w i e l e n a w i o s n ę w y k o p u j ą , co oni z o w i ą s e r e n a [ s a r a n a , Fritillaria A.K.] ona do n a s z e j m a l i n y , lecz t r z y lub c z t e r y r a z y niż kartofli, sarana polowy bardzo ś m i e r d z ą c y ; m a j ą t e ż orzechy wodne — bardzo w i e l k i e , k t ó r e r o s n ą po j e z i o r a c h " (s. 80). 4 6 wilden Wstęp S. B e r g m a n , Kamchatka, do Vulkáne, Stutgart etnografii B'áren 1926, powszechnej s. i und 276, Nomaden. cyt. etnologii, Reisen und Erlebnisse za K . M o s z y ń s k i m , Wrocław—Kraków—Warszawa im Człowiek. 1958, s. 229—230. 4 7 K r a s z e n i n n i k o w , op. 4 8 Steller, 4 9 Suche korzenie sarany t ł u c z o n o na m ą k ę i s p o r z ą d z a n o z niej c o ś w rodzaju kaszy. op. cit. cit. �118 A N T O N I KUCZYŃSKI R y c . 11. K a m e z a d a l w letnim ubraniu Kraszeninnikow, op. cit., s. 389 Niewątpliwie nie są to wszystkie gatunki roślin, których kłącze, ło­ dygi, bulwy oraz owoce były spożywane w czasach J. Kopcia przez Kamczadali. Oprócz wyżej wymienionych istniał jeszcze szeroki katalog gatunków, o których szerzej wspomina S. Kraszeninnikow oraz B. D y ­ bowski . 5 0 51 5 0 B t K r a s z e n i n n i k o w , op. [ B . D y b o w s k i ] , Katalog cit., s. 223—240. wystawy etnograficznej Kamczatki i Wysp Ko- �119 RELACJE JOZEFA KOPCIA W pożywieniu kamczadalskim odgrywały też wcale nie podrzędną rolę ryby, które spożywano wędzone, gotowane lub pieczone. „[...] Pospolicie czewycza krajowcy w wielkości potrójnej miejsce chleba jesiotra; ł u s k ę mają ma rybę karpiową m i ę s o jej czerwone poprzerastałe z tłustością p r z e w y ż s z a w Azji i Europie; głpwy tej r y b y m a j ą skich, solą je i k o n s e r w u j ą " 5 2 smak wędzoną w nazwiskiem konchach wielkich, wszystkie ryby najprzedniejszych śledzi smakiem holender­ (s. 79—80). Nie są to jedyne wiadomości na temat pożywienia Kamczadali, o k t ó ­ rych czytamy w Dzienniku. Pozostała ich część wpleciona jest luźno w tekst, z którego można się jedynie dowiedzieć, że oprócz różnorakich potraw z ryb jadali jeszcze Kamczadale mięso z dzikich owiec, niedźwie­ dzi, soboli, w ogóle prawie wszystkich zwierząt, na które polowali. Ogól­ nie jednak Kamczadale odżywiali się bardzo skromnie, z wyjątkiem okresów wzmożonego występowania ryb i pierzącego się ptactwa wod­ nego. Posiłki były nieregularne. Czasem przejadali się np. z okazji obfitego łowu. Potrawy gotowali w metalowych naczyniach, które naby­ wali od Rosjan, „[...] a nie mający żelaza i krzesiw dostają ogień przez tarcie drzewa o drzewo, mając do tego ze sobą siarkę i pewny rodzaj wysuszonej trawy, która jak len się pali" (s. 92). Jakkolwiek cykl zdobywania żywności w warunkach syberyjskich t r w a ł przez cały rok, niemniej jednak z relacji J. Kopcia dowiadujemy się, że znane były Kamczadalom sposoby konserwowania mięsa i ryb przez pieczenie, wędzenie, suszenie oraz marynowanie w soli otrzymy­ wanej ,,[...] z drzewa na brzeg wyrzuconego, które palą na ług i t ą wodą zalewają głowy {ryby czawyczy — A. K.] do zasolenia. Kamczadale i dru­ gie narody mało używają soli i wcale jej nie_ lubią" (s. 80). Równie powszechnym sposobem konserwowania, co solenie, było zatapianie jaj ptasich w tłuszczu wielorybim, „które konserwują prawie rok cały". Za napój służyła Kamczadalom przede wszystkim woda, choć w la­ tach późniejszych można zauważyć wpływ kontaktów z Japończykami oraz kolonizacji rosyjskiej, której rezultatem było pojawienie się w j a ­ dłospisie kamczadalskim nie znanej dotąd herbaty, a także wódki. Autor Dziennika wspomina: „ W N i ż s z e j K a m c z a t c e [tj. p o ł u d n i o w e j — A . K . ] z n a j d u j e s i ę r o ś l i n a , z wódkę pędzą. mandorskich Podobna w jest cokolwiek Warszawie, do k o p r u naszego, w y s o k a W a r s z a w a 1883. Autorstwo zawiera wykaz roślin przywiezionych z Kamczatki nowanych 5 2 miana Czawycza — łososi. dzisiejszego w na warszawskiej wystawie największa, Łosoś ulubiony ten waży przysmak smaku Rosjanie n a z y w a j ą w roku pewne, łokcie katalog i ekspo­ 1883. i 8 kilogramów. Kamczadali, jest której dwa przez B . Dybowskiego najbardziej mięsista średnio nie na a dzięki ją „ s z y n k ą " Dalekiego jakościowo Ryba ta mięsistości Wschodu. najlepsza stanowi i do od­ dnia delikatności �120 A N T O N I KUCZYŃSKI od z i e m i ; a g r u b o ś ć słońcu wędzą. Sok palca wielkiego u ręki. R o ś l i n ę j e j t a k jest m o c n y , s t a j ą . W s z y s t k o to z n o s z ą nie sprowadzony n a ś c i e dni w z do k o m e n d a n t a , Syberii, pędzi czyna wódkę b e c z k a c h te r o ś l i n y , p ó ź n i e j wiader wrzuca dziesięć funtów iść w ó d k a , jak mleko który mając kładzie w potem to i w bąble domach i pryszcze już kocioł żelazny, następującym sucharów; najprzód biała, tę zrzynają ż e za d o t k n i ę c i e m sposobem: na nara­ umyś- moczy kilka­ k o c i o ł i do p r o p o r c j i dwóch przez alembik p r z e p ę d z a i z a ­ przepędzanie kilka razy powtarza, d o p ó k i s i ę nie przemieni w kolor zielony. Wtenczas staje s i ę spirytus n a j m o c n i e j ­ szy, p r z e w y ż s z a j ą c y kilka nasz a r a k ; wiader tej w ó d k i kie korzyści odnosi w smak tylko z u p e ł n i e otrzymuje, za k t ó r ą sobolach i innych trawy. Najwięcej posyłając f u t r a c h " (s. komendant po i n n y c h n a r o d a c h , wiel­ 102—103). R y c . 12. S z a m a n k a m c z a d a l s k i w s t r o j u o b r z ę ­ dowym К а г u t z, op. cit., s. 17 rys. 10. W świetle istniejącej literatury trudno wywnioskować, czy znajo­ mość produkowania tego napoju przeniknęła do Kamczadali od Rosjan, t y m bardziej że pierwsi badacze i podróżnicy, którzy dotarli na pół­ wysep, wspominają o trawie służącej do jego wyrobu , a S. Kraszenin5Э 5 3 cleum J e s t to r o ś l i n a z r o d z i n y b a l d a s z k o w a t y c h (Sphondillium), dulce Fisch.), której m ł o d e baldachy i łodygi s ł u ż y ł y barszcz (HeraKamczadalom do �RELACJE JOZEFA 121 KOPCIA 54 55 nikow podaje opis całego cyklu produkcyjnego . Przypuszczać więc należy, że jeszcze przed kolonizacją rosyjiską znali Kamczadale sposób wytwarzania takiego napoju, a Rosjanie jedynie go udoskonalili. Dalsze opisy z zakresu kultury materialnej zapoznają nas z p r y m i ­ t y w n y m i ziemiankami kamczadalskimi, z letnimi szałasami, z odzieżą,, transportem i komunikacją. Pisząc o tych zagadnieniach dał J. Kopeć przybliżony ich obraz, który wzbogaca inne źródła z tego zakresu. Charakteryzując formy pomieszczeń mieszkalnych właściwe K a m czadalom, informuje: „ S k o r o n a s t ą p i z i m a , z d o m ó w l e t n i c h , k t ó r e m a j ą j e d n e z k o r y , d r u g i e ze s k ó r j e l e n i c h , w y n o s z ą s i ę do l o c h ó w p o d z i e m n y c h , j u r t a m i z w a n y c h . K o p i ą w z i e m i d ł u g i e k o r y t a r z e i sale, c e m b r u j ą c w e w n ą t r z d r z e w e m i po c z t e r d z i e ś c i l u b p i ę ć ­ d z i e s i ą t o s ó b z g r o m a d z a j ą s i ę , to j e s t c a ł a i c h f a m i l i a . M a j ą w ś r o d k u k o m i n , n a k t ó r y m n i e u s t a n n y t r w a o g i e ń ; luft t y l k o j e d e n do m i e s z k a n i a s ł u ż y z a o k n o i d r z w i . M i e w a do tego j e s z c z e k a ż d e m a ł ż e ń s t w o n a m i o t z futer j e l e n i c h , l a m p ę do d w ó c h g a r c y w y d r ą ż o n ą z k a m i e n i a ; n a l e w a j ą w i e l o r y b a t ł u s t o ś c i ą , w m i e j s c e knotu k ł a d ą mech wysuszony. T a l a m p a pali s i ę k i l k a dni, o ś w i e c a i ogrzewa r a z e m ; p r z y n i e j k o b i e t y o d b y w a j ą w s z e l k i e s w e roboty i s z y c i a " (s. 98). Nakreślony w Dzienniku opis mieszkania kamczadalskiego zgodny jest ze stanem faktycznym, jedynie tylko stwierdzenie, że z nastaniem zimy przenoszą się Kamczadale do „lochów podziemnych jurtami zwa­ nych" jest terminologicznie nieścisłe, gdyż jurta nie jest mieszkaniem podziemnym, ale naziemnym . Wyjaśnienia wymaga również wzmianka mówiąca o mieszkaniach ze skór jelenich i kory. Ten typ mieszkań nie 56 w y r o b u n a p o j u z a w i e r a j ą c e g o p e w i e n % a l k o h o l u . O r o ś l i n i e tej w s p o m i n a ł a u t o r p i e r w s z e g o opisu K a m c z a t k i , W . A t ł a s ó w . 5 4 К r a s z e n i n n i к o w, op. cit., s. także 230—232. 5 5 W m i e j s c u t y m n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , ż e u w a g i a u t o r a Dziennika na temat c y k l u p r o d u k c y j n e g o tego n a p o j u z b i e ż n e s ą z d o k ł a d n y m o p i s e m z a m i e s z c z o n y m w c y ­ t o w a n e j j u ż p r a c y S. K r a s z e n i n n i k o w a . 5 6 Na ogół wszyscy w c z e ś n i e j s i badacze i p o d r ó ż n i c y o k r e ś l a l i s t o ż k o w e s z a ł a s y 0 d a c h u w s p a r t y m n a z i e m i oraz z i e m i a n k i i p ó ł z i e m i a n k i w s p ó l n ą d l a n i c h n a z w ą „ j u r t a " . D l a t e g o n a l e ż y w y j a ś n i ć , ż e w ł a ś c i w ą j u r t ą jest k o p u l a s t y przenośny s z a ł a s k r y t y w o j ł o k i e m l u b s k ó r a m i , k t ó r e g o ś c i a n y boczne w y k o n a n e s ą z goto­ wych e l e m e n t ó w konstrukcyjnych w kształcie prostokątnych drewnianych kratow­ n i c z r o b i o n y c h z p ł a s k i c h s z c z e b e l k ó w u k o ś n i e u ł o ż o n y c h w s t o s u n k u do z i e m i 1 p r z e c i n a j ą c y c h s i ę pod k ą t e m . S z c z e b l e p o ł ą c z o n e w m i e j s c a c h skrzyżowania przy użyciu rzemieni tworzą k r a t o w n i c ę dającą się rozciągać. Dzięki takiemu r u ­ c h o m e m u p o ł ą c z e n i u ś c i a n y j u r t y m o ż n a w y d ł u ż a ć , o b n i ż a ć oraz w y g i n a ć . D l a t e g o t e ż j u r t a z ł o ż o n a z p a r u p o w i ą z a n y c h ze s o b ą k r a t o w n i c p o s i a d a k s z t a ł t k o l i s t y , a nie wieloboczny. K o n s t r u k c j a kopulastego dachu w s p i e r a s i ę g ł ó w n i e o ś c i a n y boczne. T a k i e f o r m y p r z e n o ś n y c h p o m i e s z c z e ń m i e s z k a l n y c h t y p o w e s ą d l a l u d ó w pasterskich A z j i Ś r o d k o w e j . Z a t e m m i e s z k a n i e K a m c z a d a l i opisane przez J . K o p c i a , n i e jest j u r t ą , lecz t y p o w ą d l a tej s t r e f y k l i m a t y c z n e j z i e m i a n k ą . �122 A N T O N I KUCZYŃSKI był wówczas znany Kamczadalom, a ich napalowe szałasy pokrywane były trawą. W celu wykonania takiego szałasu wbijano w ziemię pale o wysokości 4-5 m i łączono je u góry poprzeczkami, na które kładziono żerdzie i słano trawę. Na takim pomoście urządzano szałasy. Mieszkania takie zachowały się u mieszkańców Kamczatki do początku X X stu­ lecia. Opisując ziemiankę kamczadalską wspomniał J. Kopeć, że „każde małżeństwo miewa namiot z futer jelenich", który umieszczony we wnętrzu tego podziemnego mieszkania służył za wydzielone w nim miejsce do spania. Informacja ta nie znajduje potwierdzenia w innej literaturze przedmiotu, z której wynika w sposób jednoznaczny, że mieszkające w ziemiance rodziny spały w rzędzie, jedna obok drugiej na ławach usytuowanych przy ścianach, a wobec braku ław układano się na ziemi używając jako posłania skór i prętów wikliny . Tak więc opisu­ jąc ziemiankę kamczadalską przedstawił autor Dziennika dosyć dokład­ nie jej konstrukcję, natomiast co do wyposażenia wnętrza podał jedyny fakt wymagający dodatkowego komentarza. Dla wyjaśnienia dodajmy, że tego rodzaju namioty sypialne umieszczone we wnętrzu właściwego po­ mieszczenia mieszkalnego typowe są dla Czukczów , z którymi spotkał się J. Kopeć w drodze powrotnej z zesłania. 57 58 Na dalszych stronach Dziennika spotykamy informacje mówiące 0 odzieży noszonej przez Kamczadali. Dane te są jednak bardzo skąpe 1 zorientować się z nich możemy jedynie pobieżnie o używanych t u ubraniach, które wykonywano ze skór sobolich, niedźwiedzich, zaję­ czych i innych zwierząt, na które polowano. Koszule robili Kamcza­ dale „[...] z k i s z e k j e l e n i c h , k t ó r e w y c z y ś c i w s z y , z s z y w a j ą j e l e n i m i ż y ł a m i i od d ż d ż u k ł a d ą n a siebie. R o b i ą t e ż s u k n i e z n u r k ó w m o r s k i c h [tj. fok — A . K . ] , k t ó r e s ą n i e w y p o w i e d z i a n e j p i ę k n o ś c i , w r ó ż n y c h k o l o r a c h o d m i e n i a j ą c s i ę . [...] S a n d a ł y , czyli obuwie, bardzo p i ę k n i e w y s z y w a j ą . N a z i m ę n o s z ą futra i k a p t u r k i na g ł o ­ w i e , l a t e m z a ś m a j ą o d k r y t e g ł o w y , w i e l e kos p l e c i o n y c h p r z y k o ń c u , do k t ó r y c h r ó ż n e k o n c h y i k ó ł k a u w i ę z u j ą . [...] M a l u j ą r ó ż n y m i k o l o r a m i te s k ó r y , g d y ż f a r b n a t u r a l n y c h m a j ą pod dostatek: s u k n i e z a ś p r z y o z d a b i a j ą t a m b o r o w a n i e m , w ł o s a m i z w i e r z ę c y m i i l ś n i ą c y m i t r a w k a m i " (s. 93—94). Z informacji powyższych wynika, że miał J. Kopeć dość trafne wyo­ brażenie o odzieży noszonej przez Kamczadali, jednak dostarczony przez niego materiał nie przedstawia większej wartości dla etnografa, gdyż w opisie t y m pominął on szereg istotnych zagadnień, które przy opra­ cowywaniu typologii odzieży brane są pod uwagę. Nie dziwmy się jednak 5 7 K r a s z e n i n n i k o w , op. cit., s. 374—376. Istoriko-etnograficzeskij atłas Sibiři, pod r e d . M . G . L e w i n a p o w a , M o s k w a — L e n i n g r a d 1961, s. 147—148, 211, t a b l . 14. 5 8 i L . P. Pota- �123 RELACJE JOZEFA KOPCIA J. Kopciowi, gdyż nie był on członkiem zorganizowanej wyprawy ma­ jącej zbadać kulturę tubylców Kamczatki, lecz zesłańcem syberyjskim, którego uderzała odmienność sposobu życia i egzotyczna kultura ludu, w którego otoczeniu wypadło mu żyć. W miejscu t y m warto jednak za­ znaczyć, że podane przez niego wiadomości znajdują potwierdzenie w bardziej szczegółowej pracy S. Kraszeninnikowa . Omawiając odzież kamczadalską wypada jeszcze napomknąć o h i ­ gienie i kosmetyce. Według ogółu badaczy lud ten nie grzeszył zbytnią czystością, co również znalazło wyraz w Dzienniku, w którym odnaj­ dujemy pewne wiadomości na temat występującego t u tatuażu, jakim pokrywano ,,[...] twarze, czoła i szyje, nakłuwając ością rybią do k r w i , które potem smarują farbami, i to już zostaje na zawsze. Kobieta, naj­ więcej takiego wyszycia na sobie mająca, jest podług nich t y m większą elegantką i t y m bardziej dystynguje się nad inne" (s. 95). 59 Ryc. 13. P o d r ó ż powrotną z Kamczatki do Ochocka zaprzężonych w Dziennik odbył J. Kopeć na saniach psy Józefa Kopcia. Autor ilustracji nie znany. Przejdźmy następnie do innego zagadnienia z zakresu kultury ma­ terialnej, które odgrywało niezmiernie ważną rolę w gospodarce Kam­ czadali. Chodzi tu o zaprzęg w psy oraz o ciągnione przez nie długie 511 K r a s z e n i n n i k o w , op. cit., s. 387—393. �124 A N T O N I KUCZYŃSKI i wąskie sanie. W saniach tych nie bylo ani jednego kawałka gwoździa, a części składowe łączono rzemieniami z foczej skóry, co czyniło je elastycznymi i podatnymi na wszelkie nierówności terenu. W celu uspraw­ nienia biegu, płozy sań podbijano chrząstką fiszbinową wieloryba. 0 saniach tych J. Kopeć wspomina tylko mimochodem, poświęcając wię­ cej miejsca opisowi zaprzęgu: „ D o mojego powozu m i a ł e m t r z y n a ś c i e p s ó w z a p r z ę ż o n y c h , dyszel r z e m i e n n y bez l e j c ó w , j e d e n t y l k o pies p r z e w o d n i k idzie w z a p r z ę g u . K a m c z a d a l z w y k l e u s i a d ł s z y bokiem na przodzie s a ń t r z y m a s i ę za poklaski, lecz m a j ą c ł y ż w y n a n o g a c h [ n a r t y — A . K . ] m a ł o co s i e d z i . W r ę k u m a o s z t o ł , c z y l i k i j g r u b y , z ż e ­ l a z e m n a k o ń c u d l a w s t r z y m a n i a p s ó w i s a ń : gdy b o w i e m u s i ł u j e p s y w s t r z y m a ć , o b r a c a b o k i e m s a n i e i h a m u j e . N a w i e r z c h u o s z t o ł a jest w i e l e k ó ł e k ż e l a z n y c h 1 d z w o n e c z k ó w , czego s i ę p s y n a j w i ę c e j b o j ą , to s ł u ż y n a m i e j s c e batoga. P i e s d o b r a n y do p r z o d k o w a n i a t a k jest z m y ś l n y , ż e b i e g n ą c u s t a w i c z n i e s i ę o g l ą d a n a skinienie i s ł o w a K a m c z a d a l a , w którą stronę m a się rzucić. P o n i e w a ż ż a d n e j drogi nie w i d a ć ś l a d u , w i ę c t r z y m a j ą s i ę b r z e g ó w z i e m i j a d ą c p o d ł u g k i e r u n k u gór n a j w y n i o ś l e j s z y c h , a nad brzegami Oceanu l e ż ą c y c h , k t ó r e i n a z w i s k a swe m a j ą [chodzi tu o g ó r y c i ą g n ą c e s i ę w z d ł u ż w s c h o d n i c h w y b r z e ż y K a m c z a t k i — A . K . ] , [...] Z a p r z ę ż o n o p o t e m p s y n a r ó w n y c h l o d a c h , a b y s i ę z m i e j s c a nie p o ­ plątały. Krzyknęła razem cała świta najokropniejszym głosem i zabrząkali wszyscy swoimi o s z t o ł a m i , u k t ó r y c h , jak w y ż e j nadmieniono, znajduje s i ę wiele k ó ł e k i d z w o n e c z k ó w . W n o s i ć wtedy m o ż n a , z j a k ą s z y b k o ś c i ą psy r u s z y ł y : z d a w a ł o się, ż e od t a k p r ę d k i e j j a z d y p o w i e t r z e g ł o w ę z r y w a i c a ł y j u ż c z ł o w i e k z o s t a ł o d u ­ r z o n y . P ę d z ą one z c a ł e j s i ł y , a ż s i ę n i e z m o r d u j ą , p o t e m j u ż b i e g n ą p o w o l n i e j . S a n i e i p s y i d ą po w i e r z c h u z l o d o w a c i a ł e g o ś n i e g u , dlatego jest n i e z m i e r n i e l e k k o ; p o p a s u nie b y w a , t y l k o nocleg. N i m z m i e j s c a s a m e g o w y r u s z ą , w p r z ó d y p r z e z d w a d n i p s y g ł o d z ą , a s t a n ą w s z y 'na noclegu, w y b i e r a j ą m i e j s c e l e ś n e albo g d z i e m o r z e w i e l e d r z e w a p o w y r z u c a ł o : t a m d o p i e r o psy w y p r z ę ż o n e z w i n ą w s z y s i ę w o k r ę g z a s y p i a j ą , a w g o d z i n d w i e k a ż d y z n i c h dostaje po j e d n e j suszonej r y b c e i t y m p o k a r m e m t r w a c a ł ą p o r ę " (s. 139—141). Dopełniając wiadomości J. Kopcia na temat psiego zaprzęgu u K a m ­ czadali dodać należy, że przed zaprzęgiem posuwał się często człowiek na nartach lub karpiach. Miało to na celu dwojaką korzyść. Po pierwsze, wskazywanie drogi psom, jeżeli zaprzęg podążał terenem nie znanym i nie przetartym, wymagającym ciągłych zmian kierunku, wynajdy­ wanie przejść w lesie lub między wzniesieniami. Po drugie chodziło o ubijanie śniegu, aby psy nie zapadały się w nim zbyt głęboko. Mówiąc dalej o psim zaprzęgu wyjaśnić należy dokładniej niezbyt precyzyjny opis J. Kopcia. Nakreślony przez niego zaprzęg polegał na t y m , że do długiej rzemiennej liny pełniącej rolę dyszla umocowane były po obu stronach psie szelki, a na przodzie sfory biegł pies pełniący rolę przo­ downika. Na koniec dodajmy jeszcze, że relacja ta jest pierwszą w na­ szej literaturze wzmianką na temat psiego zaprzęgu u Kamczadali, a jej wartość jest t y m większa, że zgodna jest z opisami obcych autorów, �R E L A C J E JÓZEFA 125 KOPCIA 60 61 62 między innymi S. Kraszeninnikowa , W. G o ł o w n i n a , K . D i t m a r a , G. Saryczewa , M . Lessepsa i G. Stellera . W Dzienniku znajdujemy luźne informacje na temat hodowli psów oraz wiadomości, z których wynika, że w okresie pobytu J. Kopcia na Kamczatce jej tubylcy używali 6S 6 4 65 „[...] s i e k i e r z k r z e m i e n i a , j a k i c h im dziś Rosjanie nici suszą żyły dostarczają. jelenie, k t ó r e Na dawniej u ż y w a n o , miejsce igieł u ż y w a j ą obrabiają na wzór do u s z y c i a s u k i e n i s a n d a ł ó w . W o d l e g l e j s z y c h od w e t y k i e c i e s t a r o ż y t n e j , bo n i k t u n i c h nie nie ości znając żelaza, którego a na miejsce i kręcą sznurki rybiej, naszych konopi p o r t ó w kolonijach, narody żyją b y w a " (s. 92—93). Przechodzimy teraz do zagadnień z zakresu kultury społecznej, na której temat znajduje się nieco wiadomości na kartach Dziennika. Już we wstępie podkreślić należy, że J. Kopeć nie wspomina w ogóle o stosunkach prawno-społecznych Kamczadali; o zwyczajach związa­ nych z rodzeniem dzieci, o życiu rodu i plemienia oraz o wielu innych zagadnieniach wchodzących w obręb tego działu kultury. Nie mniej jed­ nak w celu uchronienia od niepamięci fragmentarycznych zapisów J. Kopcia wprowadzono je do tekstu zaopatrując odpowiednim komen­ tarzem potwierdzającym ich wiarygodność bądź fałsz. Tak np. jest z opisaną w Dzienniku ceremonią z okazji zawarcia małżeństwa: „[...] K i e d y s i ę s t a r a o p a n n ę k a w a l e r , p o s y ł a do n i e j p s t r o k a t e g o j e l e n i a , k t ó ­ rego j e ż e l i [ p a n n a — A . K . ] z a p l e c i e w t r a w y i k w i a t y , p e w n y m jest j e j r ę k i . J u ż t u p a n n a w l i c z b i e t r z y d z i e s t u bab s t a r y c h z k r z y k i e m i s k a k a n i e m n i e d ź ­ w i e d z i m u w i j a s i ę przed nim, a rzeczony k a w a l e r m u s i w t ł o k u tych bab prze­ b i j a ć s i ę i w ł o ż y ć n a j e j s z y j ę z c z a r n y c h soboli h a l s z t u c h i w t y m czasie od k a ż d e j b a b y po k i l k a n a ś c i e k u ł a k ó w o d b i e r z e i j u ż p r o w a d z i do d o m u s w o j e g o " (s. 95). Informacja ta jest prawdopodobnie fałszywa. Stwierdzenie, iż męż­ czyzna, który postanowił się ożenić, posyła do upatrzonej dziewczyny 6 1 K r e s z e n i n n i k o w , op. cit., s. 395—401. 6 1 W . G o ł o w n i n , Zamieczanija o Kamczatkie i Russkoj Amierikie w 1809, 1810 i 1811 godach. Matieriały dla istorii russkich zasieleniej po bieriegam Wostocznogo okieana, z. 2, P r i ł o ż e n i e к „ M o r s k o m u S b o r n í k u " , 1861, n r 2, s. 14—19. 6 2 K . D i t m a r, Reisen und Aufenthalt in Kamtschatka in den Jahren 1851—1855, cz. I : Historischer Bericht nach den Tagebiichern. Beitrage zur Kenntniss des Russischen Reiches und der angrenzenden Lander Asiens, 3 - е F o l g ę B d . 7, S t . P i e t i e r s b u r g 1890, s. 160—162. 6 3 S а г у с z e w, op. cit., cz. I , s. 6 4 170—171. J . L e s s e p s , Journal historique du woyage de M. de Lesseps ... employe dans l'expédition de M. le comte de La Peyrouse ... depuis l'instant ой il a quítté les frégates francoises au port Saint Pierre & St. Paul du Kamtschatka jusqu'd son arrivée en France, t. 1, P a r i s 1790, s. 115—122. 6 5 Steller, op. cit., s. 370—371. �126 A N T O N I KUCZYŃSKI „pstrokatego jelenia", nie znajduje potwierdzenia w znanej autorowi literaturze przedmiotu , z której wynika że powszechną formą zaślubin u Kamczadali był zwyczaj wysługiwania się za żonę. Kandydat na męża przychodził do domu przyszłego teścia i przez parę miesięcy, a nieraz lat, pełnił najcięższe prace w jego domu. W tym czasie zaczynał on dopominać się o prawa męża i często je otrzymywał. W wypadku braku zgody teścia na zawarcie małżeństwa musiał odejść z jego domu, nie otrzymawszy za pracę żadnego wynagrodzenia. Dalszy cykl ceremonii zgodny jest z opisem zawartym w Dzienniku, to znaczy, że przyszły mąż musiał zarzucić na szyję swej wybranki, otoczonej dużą ilością kobiet, coś w rodzaju futrzanego szala. Jeżeli mężczyźnie zamiar ten się udał i zdołał wyprowadzić przyszłą żonę z tego zbiorowiska kobiet, stawała się ona jego małżonką. Równie ciekawe są zwyczaje pogrzebowe, o których posiadamy bar­ dzo mało wiadomości w odniesieniu do Kamczadali. J u ż we wstępie podkreślić należy, że autor Dziennika podał w nim wiadomości o w y s t ę ­ powaniu wśród Kamczadali ciałopalenia, a więc obrządku, o którym nie wspomina autor najdokładniejszej pracy z dziedziny etnografii K a m ­ czadali, S. Kraszeninnikow . Według J. Kopcia obrzęd ciałopalenia od­ bywa się w ten sposób: 66 67 „Nakładają od ziemi wielkie i kładą na łuki, strzały i łyżwy. wacznym ubiorze, niedźwiedzim stosy to trzymając rozpędzona ogień popioły rozsiewa odsyłając wielkości w bieży dochodzić kloców cedrów trzy lub wszystkie cztery faworytne sążnie jego jednym ku umarłego; je stosowi palmę, i kurczy się Bogom. człowieka: ręku odrębują [...] w drugim 6 8 zapala . Niektóre w ogień, rykiem Okropny narody drzewo zbroje, włosami, i r u s z a s i ę , a po okrągłe wysokości sprzęty, Szamanka, czyli Sybilla, z rozpuszczonymi zacznie do suszonych nieboszczyka, to z widok, spaleniu chowają z korą, pobliższe niczym nie uwięzując, które wiekami stoją" 6 9 gdy Sybilla umarłych wydrążają człek m o ż e się s c h o w a ć , drugą p o ł o w ą nakrywszy rozpierają w lasach m i ę d z y draewa dzi­ (s. jak dwa 99—100). Porównując materiały J. Kopcia z relacjami innych autorów wspo­ mnijmy o tym, że o ciałopalnym obrzędzie pogrzebowym u Kamczadali wspomina także B. D y b o w s k i , który przebywając na półwyspie pod koniec X I X stulecia miał okazję zapoznania się z tą formą pochówków. 70 6 6 K r a s z e n i n n i k o w , op. cit.; inni piszący o tubylcach Kamczatki. 6 7 К r a s z e n i n n i к o w, op. cit., Steller, s. 443—444, op. cit.; D i t m a r , op. cit., oraz 697. e s P o z y c j a szamana nie b y ł a u wszystkich l u d ó w Syberii jednakowa. Z infor­ m a c j i J . K o p c i a w y n i k a w y r a ź n i e , ż e s p r a w o w a l i oni t a k ż e f u n k c j e k u l t o w e p o d ­ czas o b r z ą d k u c i a ł o p a l e n i a w y s t ę p u j ą c e g o u K a m c z a d a l i . 8 9 7 0 we T e n rodzaj p o c h ó w k u występował B . D y b o w s k i , Cnoty i W r o c ł a w i u , n r i n w . 7200/11. wierzenia m. in. u Jukagirów. Kamczadali, rękopis Bibl. Ossolineum �127 R E L A C J E JOZEFA KOPCIA Jednym z ciekawszych zagadnień kultury duchowej Kamczadali był szamanizm. Tak jak u ogółu wyznawców tego systemu wierzeniowego, tak również i tu wszelkie praktyki szamańskie miały na celu zjednanie nieprzyjaźnie ustosunkowanych do człowieka duchów oraz wyjawienie jemu ich woli, którą szaman przekazywał zainteresowanym w formie różnych nakazów i zakazów. Każda prośba składana przez ludzi istotom duchowym była przekazywana za jego pośrednictwem, a od jego czyn­ ności i praktyk uzależniano stosunek tych istot do człowieka. Do sza­ mana należało więc przepowiadanie przyszłości, wróżenie, leczenie itp. Właśnie w Dzienniku odnajdujemy barwny opis misteriów szamańskich, które miały na celu wyjawienie J. Kopciowi jego przyszłości w związku z uwolnieniem go z zesłania. „ N a j p i e r w te s z a m a n k i p o k a z a ł y s i ę w p o r z e w i e c z o r n e j p r z y ś w i e t l e w n a j ­ dziwniejszych ubiorach i u s i a d ł y za oddzielnym s t o ł e m . K a ż d a z nich m i a ł a białą s u k n i ę z gronostajów: cała suknia w e fręzlach z żył, traw kolorowych, konch, różnych r o b a k ó w i wiele skórek różnych myszy powypychanych. Na g ł o w i e kap­ t u r z o d a r t e j s k ó r y r o s o m a k a z z ę b o m a , a z t y ł u w i l c z y ogon. T w a r z y n i e m o ż n a b y ł o r o z p o z n a ć , bo c a ł e b y ł y t a m b o r o w a n e p o d ł u g i c h z w y c z a j u . N a d o c z y m a w i ­ siały frezie z sierści jeleniej i k a ż d a z nich m i a ł a j e l e n i ą ł o p a t k ę . L a m p y k a ­ mienne przed nimi stały. J e d n a z nich paliła k o ś ć nad p ł o m i e n i e m lampy, druga w y b i e g ł a z m i e s z k a n i a , o k r ę c a ł a s i ę w k o ł o p a t r z ą c n a niebo, a p o w r ó c i w s z y s w o i m j ę z y k i e m o p o w i a d a ł a s w o j e j t o w a r z y s z c e " (s. 135—136). Inne problemy z zakresu światopoglądu religijnego Kamczadali nie znalazły w Dzienniku szerszego przedstawienia. Wprawdzie informuje on jeszcze, że lud ten we wszystkim widzi boga, ,,[...] a wierzą najwięcej w słońce, miesiąc i ogień. Utrzymują, że to wszystko jest Bogiem, czego rozum i przemysł człowieka nie dokaże" (s. 92), ale wiadomości te są przypadkowe i fragmentaryczne, w związku z czym nie nadają się do samodzielnych rozważań analitycznych. Dodać jednak należy, że po­ wyższa informacja znajduje potwierdzenie u B. Dybowskiego , który podaje, iż Kamczadale uważali, że istnieje jedno bóstwo główne, a bóst­ wa podrzędne reprezentowały siły bóstwa głównego. Tak przedstawiają się w najogólniejszych zarysach relacje J. Kopcia o ludach Syberii. Zbierając to, co zostało wyżej powiedziane, musimy stwierdzić, że wartość materiałów etnograficznych zawartych w Dzien­ niku jest bezsporna. Dlatego w żaden sposób nie można się zgodzić z surową oceną A. Fredry , jaką ten zasłużony poeta polski wypowie­ dział pod adresem autora Dziennika. Faktem jest, że przez długie lata X X stulecia relacje J. Kopcia o ludach Syberii nie zostały wydobyte na światło dzienne, a pośrednią przyczyną tego stanu rzeczy był nie tylko 71 72 7 1 Dybowski, " F r e d r o , op. op. cit. cit. �128 A N T O N I KUCZYŃSKI brak wszechstronnego zainteresowania się dzisiejszymi zasobami naszych źródeł do etnografii Syberii, lecz także krzywdząca opinia A. Fredry, według której przesądzało się z góry o bezużytecznej wartości tych relacji. Sądzę, że artykuł ten będzie skromnym wkładem do historii naszej etnografii w dziedzinie badań pozaeuropejskich, którym dotychczas po­ święcono zdecydowanie zbyt mało uwagi. Interpolując materiały J. Kop­ cia wiadomościami z bogatej literatury przedmiotu autor starał się wskazać na prace posiadające charakter podstawowy dla rozpatrywanego zagadnienia, zatem cytowana tu literatura pokazana została w sposób bardzo niepełny. Wąskie ramy artykułu nie pozwoliły autorowi na szersze wprowadzenie materiału źródłowego uzupełniającego nie zawsze precyzyjne opisy J. Kopcia. Jeśli jednak i w tej postaci praca ta przy­ czyni się do wprowadzenia autora Dziennika na karty historii etnografii polskiej — to cel postawiony przed nią zostanie osiągnięty. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/38c5fd2232b67b7076ec6e25ba872a50.pdf ce4802c0f98f67ea1ab4acf79bb46b28 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:656 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:603 Title A name given to the resource Sankcja opinii publicznej w polskich obrzędach i zwyczajach ludowych / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.63-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieruszewska, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 MARIA WIERUSZEWSKA SANKCJA O P I N I I PUBLICZNEJ W POLSKICH OBRZĘDACH I ZWYCZAJACH LUDOWYCH WSTĘP Teoretyczne rozważania na temat opinii publicznej nie wzbudziły dotychczas w polskiej literaturze etnograficznej szczególnego zaintere­ sowania, mimo że materiał ludoznawczy mógłby t u służyć za doskonałe źródło dla empirycznej egzemplifikacji. Skromną ilustracją tego zagad­ nienia, nie pretendującą do całkowitego wyczerpania problematyki, jest podjęta w niniejszym artykule próba spojrzenia na zwyczaj i obrzęd przez pryzmat ich funkcji regulującej określone zachowania. Opinię publiczną traktujemy jako jedną z form sankcji systemu społecznej kontroli, świadomi faktu, że odwoływanie się do uznanych i przyjętych przez grupę ocen, norm i wartości stanowi istotę kształto­ wania zachowań społecznie pożądanych. Skuteczność tego działania zakła­ da między i n n y m i powszechne w danej grupie uznanie jej kultury i własnych kryteriów wartości oraz istnienie odpowiednio dostosowanego do potrzeb regulacji kontrolnej systemu instytucji, które mają możność czynnej ingerencji w zachowania poszczególnych jednostek . Z uwagi na to wybrano jako przedmiot analizy niektóre elementy 1 1 J . S z c z e p a ń s k i , Elementarne pojęcia socjologii, W a r s z a w a 1966, s. 120 n. R o z r ó ż n i e n i e terminologiczne m i ę d z y z w y c z a j e m a o b r z ę d e m nie jest w literaturze n a u k o w e j o k r e ś l o n e w s p o s ó b jednoznaczny. Zob. К . K w a ś n i e w i c z , Z badań nad zwyczajami dorocznymi w społeczności wiejskiej, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 67 n . W p r a c y p o s ł u g u j e m y s i ę s f o r m u ł o w a n ą p r z e z S z c z e p a ń s k i e g o d e f i n i c j ą z w y c z a j u , j a k o u s t a l o n e g o sposobu z a c h o w a n i a s i ę w p e w n y c h s y t u a c j a c h , k t ó r y n i e s p o t y k a s i ę z n e g a t y w n y m i r e a k c j a m i g r u p y (op. cit., s. 120). N i e p r z e c z y to j e d n a k m o ż l i w o ś c i i s t n i e n i a , w ł a ś n i e w z w y c z a j u o c h a r a k t e r z e s a n k c j o n u j ą c y m , e l e m e n t ó w o c e n i a j ą c y c h pewne zachowania. Nieprzestrzeganie bowiem zwyczaju nie spotyka s i ę z n e g a t y w n ą r e a k c j ą grupy, c h o c i a ż w n i m s a m y m zawarta b y ć m o ż e ocena u j e m n a . P o j ę c i e o b r z ę d u k o j a r z y m y natomiast z o k r e ś l o n y m i ś c i ś l e p r z e s t r z e g a n y m r y t u a ł e m w r a z z- jego k o n s e k w e n c j a m i r e l i g i j n y m i , m a g i c z n y m i , społecznymi. �64 MARIA WIERUSZEWSKA kultury tradycyjnej, licząc się z faktem, że tego typu przykłady umoż­ liwią wyeksponowanie najbardziej istotnych cech sankcjonującej roli zbiorowej opinii, ze względu na znaczną homogeniczność kulturową wsi tradycyjnej i właściwy jej charakter struktury społecznej. SYSTEM SPOŁECZNEJ KONTROLI NA WSI TRADYCYJNEJ Zarówno zwyczaj, jak obrzęd, wraz z ich konsekwencjami sakralnymi lub magicznymi, są elementami systemu społecznej kontroli, poprzez który grupa realizuje określony wzór kulturowy przekazywany drogą tradycji między pokoleniami zapewniając mu trwałość w czasie. W odróż­ nieniu od cech normujących, system sankcji spełnia funkcję kontroli sensu stricto. Klasyfikacja sankcji przyjęta w literaturze socjologicznej wyróżnia ich charakter formalny i nieformalny, pozytywny i negatywny . Opinia publiczna, nie negując słuszności tego podziału, stanowi sankcję szcze­ gólnego rodzaju. Z racji bezpośredniego odwoływania się do oceny ogółu (społeczności), nawet mimo braku formalnej organizacji, jest siłą regulującą zachowania w sposób bardzo skuteczny. Lęk przed w y ­ śmianiem, ironią, wyszydzeniem czy publicznym napiętnowaniem decy­ duje w społeczeństwach stosunkowo jednorodnych kulturowo o silnej więzi społecznej, w znacznym stopniu o istniejących konformizmach i uległości wobec postanowień grupowych . Prace etnograficzne dostar­ czają licznych przykładów ogromnej roli opinii zbiorowej, która narzu­ cała styl życia grupom i jednostkom w sposób sztywny i bezkompromi­ sowy. Nie jest ich pozbawiona także literatura piękna opisująca życie wsi, a także niektóre prace historyczne z zakresu prawa zwyczajowego . Różnorodność materiałów potwierdza w całej pełni tezę S. Bystronia, że „gromada ma możność wywierania represji na tych, którzy wyłamują się spod jej prawa" . Sankcje publiczne bez względu na ich surowość noszą zawsze piętno decyzji grupowej, która manifestuje się niekiedy w spontanicznej reakcji tłumu lub realizowaniu wyroku sądowego na 2 3 4 5 2 3 S z c z e p a ń s k i , B. D z i e m i d o k , 4 Zob. В . w Polsce nych J. op. cit., s. 121 w wieku O komizmie, XVII „Chłopach" w u m Etnograficzne S. s. 205. W a r s z a w a 1967, s. B a r a n o w s k i , i XVIII, Sprawy Ł ó d ź 1955; Reymonta, J . В o s s o w s к i , Sądy 6 n. Z o b . rozdz. „ R o l a k p i n y i s z y d e r s t w a w ż y c i u l u d ó w p r y m i t y w n y c h " w Boże obyczajowe na w t e n ż e , Echa „Prace Szkic do ludoznawstwa seria wiejskim zwyczajów VI, Łódź etnograficzno-prawny, Instytutu Z a c h o d n i o - S ł o w i a ń s k i e g o B y s t r o ń, W s t ę p sądownictwie dawnych Polonistyczne", Pomorzu. pracy 138—140. polskiego, U . P . , z. 4: praw­ 1948; Archi­ 1937. Warszawa—Poznań 1939, �65 S A N K C J A O P I N I I P U B L I C Z N E J W OBRZĘDACH oczach zebranych ludzi. Taki charakter miały w dawnej Polsce pokuty kościelne czy publiczne chłosty . Funkcjonowanie opinii publicznej na wsi tradycyjnej określał jedno­ lity system kulturowy i charakter struktury społecznej. Uznane i po­ wszechnie obowiązujące normy i wartości wskazywały ogólnie aprobo­ wany sposób zachowania, nad przestrzeganiem którego czuwał aparat kontroli zbiorowej w postaci zwyczajów, obyczajów i odpowiednich sankcji regulujących postępowanie w myśl pożądanych wzorów. Przewa­ ga bezpośrednich styczności osobistych, typowa dla kontaktów w zwar­ tych grupach społecznych, powodowała silne powiązanie ze zbiorowością, ułatwiając t y m samym możliwość zewnętrznego ingerowania w najbar­ dziej intymne sprawy jednostki, rodziny, gromady . Niski poziom intelektualny, znamienne cechy myślenia magicznego sprzyjały bez­ refleksyjnemu uleganiu szablonom, potęgując szanse formowania się sądów opartych w większej mierze na zasadzie emocjonalnej, aniżeli racjonalnych przesłankach rozumowych. Znaczny konserwatyzm przy t y m i zdecydowanie aktywny autorytet ludzi starych, których zadaniem było przekazywanie dorobku kulturowego następnym pokoleniom, utrud­ niały kształtowanie się sądów indywidualnych. Wszystkie te czynniki w ogromnej mierze ułatwiały oddziaływanie zbiorowej opinii, z jaką mieszkaniec wsi tradycyjnej musiał liczyć się w życiu codziennym . Presja grupowej kontroli uwidaczniała się między innymi w obrzę­ dach, nie tylko poprzez ich konsekwencje społeczne, ale zewnętrzną formę rytualną, w której przy pomocy świadomie wybranego tła dla rozgrywającej się akcji, jakim była najczęściej wiejska karczma lub droga publiczna, a także poprzez odpowiednie teksty piosenek, rekwizyty obrzędowe, przepisowe gesty, manifestowała się zasadnicza wymowa obrzędu, a mianowicie odwoływanie się do oceny grupowej. Sprzyjało temu zresztą liczne uczestnictwo osób bezpośrednio zaangażowanych w akcję i występujących w charakterze widzów. 6 7 8 FORMY MANIFESTOWANIA OPINII PUBLICZNEJ I JEJ SANKCJE SPOŁECZNE Cechy publicznej oceny zaznaczały się szczególnie wyraźnie w cyklu obrzędów o charakterze oczyszczającym. Podczas sobótki dotyczyły one głównie dziewcząt niezamężnych i z racji matrymonialnego wydźwięku 6 pedia 7 Paris 8 B a r a n o w s k i , Sprawy staropolska ilustrowana, H. M e n d r as, 1958, s. 323. Ibidem. Sociologie 5 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 obyczajowe..., s. 21, 31, 40, 94; Z . G l o g e r , t. 4, W a r s z a w a 1903, s. v. p r ę g i e r z . du milieu rural, [w:] Traite de sociologie, Encyklo­ t. 1, �66 MARIA WIERUSZEWSKA obchodów świętojańskich koncentrowały się wokół spraw życia i n t y m ­ nego. „Śpiew przy Sobótce — pisze Gregorowicz — miał wykryć wszyst­ kie tajniki miłosne połączone z sądem o nich wsi całej, naznaczyć przy­ mioty dziewczętom i określić ich wady: więc był niejako cenzorem ich postępowania i wskazówką opinii, jaką każda z nich posiadała między jej mieszkankami" — konkluduje a u t o r . W piosenkach sobótkowych wymieniano także chłopców i miejscowe małżeństwa z pozytywną lub n e g a t y w n ą oceną i , jak wspomina Kolberg, „nie darowano nikomu", nie pomijając służby dworskiej, sąsiadów, a nawet całej w i o s k i . Publicz­ ne napiętnowanie przejawiało się także w akcie wykluczenia jednostki z obrzędu. Dziewczęta o złej opinii lub chłopcy posądzeni o złodziejstwo nie byli dopuszczani do ogólnej zabawy . Trudno uznać fakt publicznego napiętnowania występujący w obrzę­ dzie sobótkowym za jego właściwy element konstruktywny, natomiast uzasadnione byłoby szukanie związku między oczyszczającym znacze­ niem ognia świętojańskiego a publicznym wypominaniem najróżnorodniejszych przewinień w celu ich złagodzenia . Analogiczne znaczenie ma prawdopodobnie popularny dyngus. We­ dług relacji Kolberga podczas niektórych obchodów wielkanocnych chłopcy wywoływali z dachu domu lub karczmy imiona wszystkich, dziewcząt we wsi, dodając przy każdym uszczypliwe docinki w y ś m i e ­ wając ich lenistwo, niezaradność i niegospodarność . Panny pominięte przy tej ceremonii uważały się za wzgardzone poczytując to sobie za ujmę. Do cyklu obrzędów oczyszczających należy prawdopodobnie tzw. ścinanie kani. Zasadniczym momentem jest tu odczytanie aktu o s k a r ż e ­ nia przeciwko ptakowi, a następnie jego ścięcie. Podobną formę posiada zwyczaj ścinania koguta, przy którym sędzia jeszcze przed egzekucją odczytuje grzechy młodości p t a k a . Pewne analogie formy rytualnej każą przypuszczać, że obrzędy te,, niektóre zredukowane do widowiska czy zabawy, mają podobne konses 10 n 12 13 14 9 O. K o l b e r g , mierskie, s. 1 0 Kolberg, 1 1 J. S w i ę t e k , Sobótka 1 2 czące w Dzieła wszystkie, op. cit., t. 24: Mazowsze, Sobótka, Mikułowicach, „Lud", Obrzędowość ogień Kolberg, 1 4 T. polskiego wołają świętojańska, 1 3 1961—1966, t. wybrzeża, cz. I , s. 5: 1899, nosi w y r a ź n i e „wybawiani się s. s. 2; Sando­ 181. 588; oczyszczający od t. 11: Poznańskie, Obrzędy, wierzenia, S. J a s t r z ę b o w s k i , 33. charakter. grzechów". „ W i e d z a i Ż y c i e " , nr 7: 1933, op. cit., G u t t ó w n a , t. „ W i s ł a " , t. 5: 1891, W G r e c j i z w y c z a j ten przez Wrocław—Poznań 108. s. cz. I I I , s. 42. zwyczaje i K. Kobiety ska­ Z a w i s t o w i с z„ 4. przesądy „ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " , t. 8—9: wśród 1950/1951, s. rybaków 470. �SANKCJA OPINII P U B L I C Z N E J 67 W OBRZĘDACH kwencje, co przytoczone przez Frazera przykłady obrzędów oczyszcza­ jących, polegających na przenoszeniu grzechów z człowieka na zwierzę. Charakterystyczny opis zawiera dość typowe elementy. Mężczyźni kładli prawice na grzbiecie kozła, głośno spowiadali się ze swych grzechów, po czym kozła zabijano, a zgromadzonych wieśniaków skrapiano jego krwią . Sceny publicznych sądów i egzekucji przybierające niekiedy udramatyzowaną formę widowisk odnosiły się także do ludzi. Symbolicznie dokonywano ścięcia głowy chłopakowi, który dopuścił się kradzieży w zapusty . Nowicjusza kosiarskiego poddawano między i n n y m i pu­ blicznej spowiedzi, po której otrzymywał od sędziego lub księdza odpo­ wiednią „pokutę". Są to zresztą tylko wybrane przykłady ilustrujące rozbudowaną formę rytualną obrzędu, która prócz istotnych cech publicz­ nej kontroli spełniała wiele funkcji zabawowo-rozrywkowych. Obrzędy o charakterze oczyszczającym, jak wynika z wymienionych przykładów, noszą mniej lub bardziej widoczne znamiona kary. Wiele z nich zachowało się w postaci zwyczaju smagania rózgą, który stoso­ wany wobec dzieci nie u k r y w a ł charakteru nagany, podczas gdy w sto­ sunku do panien wyrażał gest przychylności i u p r z e j m o ś c i Za k a r ę poczytywany był natomiast w czasie chłosty popielcowej. Miał on, podobnie jak zwyczaj ciągnięcia kloca, zredukowany później do formy zabawy, ukarać panny i kawalerów za niewstąpienie w związki m a ł ­ żeńskie. Podobny cel osiągano bieląc okna w domach dziewcząt na w y ­ daniu lub wieszając wianki z chwastów na ścianach domów starych panien, pogardliwie zwanych „ciotami" . Na niektórych terenach Polski sankcje satyryczne w postaci drwin i ośmieszania panien występowały przy okazji obrzędu podkoziołka, który prócz elementów magii wege­ tacyjnej i matrymonialnej zaznaczonych w jawnym kojarzeniu par mał­ żeńskich zawierał wiele cech publicznej ekspiacji dziewcząt zmuszonych do złożenia datku pieniężnego za karę pozostawania w stanie nieza­ mężnym . Momenty wykupywania noszą wyraźne znamiona sankcji publicznej kontroli. W polskiej obrzędowości ludowej występowały w formie ofiary 15 16 17 18 19 1 5 W . M . , Święto z ę r , Złota gałąź, kozła, „ P r z y j a c i e l L u d u " , R . 3: 1836 n r 2, s. 11; por. J . G . F r a ­ W a r s z a w a 1962, s. 443. 1 6 K o l b e r g , op. cit., 1 7 K . Z a w i s t o w i с z, Wielkanocne t. 10; Poznańskie, cz. I I , s. 189 n. wierzenia i obrzędy, „Wiedza n r 4: 1933, s. 5 n. Z w y c z a j s m a g a n i a r ó z g ą n i e o z n a c z a ł w y ł ą c z n i e w sobie frycowin 1 8 elementy miał sprawdzić zabiegu magicznego, wytrzymałość M. W i e r u s z e w s k a , towskiem, 1 9 także Obrzędy a fizyczną recepcyjne stosowany adepta wieku na i kary. przykład Życie", Zawierał podczas kosiarskiego. dojrzałego w Bełcha- „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 8: 1966, s. 77 n. Ibidem. Maszynopis pracy w Z a k ł a d z i e E t n o g r a f i i U Ł , n r i n w . 31, s. 88 n. �68 MAKIA WIERUSZEWSKA pieniężnej lub darów w naturze, dość często w postaci poczęstunku wód­ ką. Znane są między innymi podczas licytacji dziewcząt i obrzędów o charakterze recepcyjnym. Przez wykupienie wyzwalała się jednostka z przykrych następstw publicznego napiętnowania, które przybierało niekiedy ostre formy złośliwych uwag, przycinków, szyderstwa, a na­ wet bojkotu towarzyskiego. Niestosowanie się do ustalonych tradycją przepisów zwyczajowych narażało mężatkę, która nie wkupiła się do grona gospodyń, na uszczypliwe określenia: chytra, bidna, obojętna, śmierdzi kozami lub wilkiem, które wykrzykiwano za nią nawet na drodze . Zachowania dewiacyjne, niezgodne z opinią ogółu, poddane są zresztą przeważnie sankcjom satyrycznym, których następstwem ma być wywołanie uczucia wstydu. „Na wstyd i srom" oprowadzał ojciec po wsi upadłą c ó r k ę i uczucie wstydu miało wywołać publiczne wypowiadanie wad i obraźliwych przezwisk. Obawa wyśmiania i lęku przed złą oceną wsi decydowała częstokroć o zanikaniu pewnych zwyczajów lub podtrzy­ mywaniu innych. Kazała więc urządzać huczne wesela, prosić na nie licznych gości zyskując aprobatę sąsiadów. W przeciwnym razie po­ wszechne niezadowolenie mogłoby znaleźć wyraz w dokuczliwych przy­ śpiewkach piętnujących chytrość, lenistwo czy niegospodarność kon­ kretnych jednostek: 2n 21 P o s t a w i l i g r o c h n a stole, N i m a ocka w tym rosole... P r o s i l i nas n a w e s e l e , 22 na baranie kiski, Jedlibyśmy, pilibyśmy, nie dali nam 2 3 łyżki . Wesele gromadzące znaczną liczbę osób stwarzało dogodne warunki dla publicznej oceny wad. i zalet, która najczęściej przybierała formę przyśpiewek. Było więc między innymi okazją do krytykowania ła­ komstwa, niezdarności, braku ogłady towarzyskiej. Da o! Bo łakoma wypiła, D a za sto była, grosy, Gorzałki wypiła 2 0 2 1 s. 93. Ibidem, K. s. 69; K o l b e r g , S k r z y ń s k a , „ P u b l i k a " oznacza w s к i, Słowniczek 2 2 1899, Wieś gwary gwarze ludowej W. B u r z e ń s k i , s. op. cit., Krynice Wesele ludu 542. 2 3 Kolberg, 2 4 Ibidem, s. op. 36. cit., t. 2, s. . t. 9: Poznańskie, w cz. I , s. Tomaszówskiem, ziemi sanockiej wstyd. ziemi u 2 4 63. sanockiej, wiejskiego Zob. „ L u d " , s. 4: w 129. „Wisła", t. 4: 1890, L. M a g i e r o w- 1898. sieradzkim, „Wisła", t. 13: �SANKCJA A 69 O P I N I I P U B L I C Z N E J W OBRZĘDACH co m i to z a d r u c h n i s k a ; N i e o ź d z i w i zodno p y s k a , Ani pyska, ani Postanyły, papy, kieby gapy; Lepibyście świnie gnały, N i z za d r u c h n y s i ę 2 5 wprosały . A c ó ż t y z to za d r u z b i s k o , Zamarzło mu kiesynisko, Trzeba by m u wody zwarzyć, Kiesynisko mu odparzyć 2 6 . Wesele było okazją do udzielania młodym moralizatorskich wska­ zówek odpowiednio do aktualnego modelu małżeństwa. N a (oto m a s z ) k ą d z i e l i p r z ą d ź , A zawdy robotną, ochotną, posłuszną swojemu chłopu bądź! 2 7 W piosenkach obrzędowych obok ujemnych cech osobowości podda­ nych ostrej krytyce wyrażano także pochwały, uznanie i szacunek. Pod­ czas chodzenia z gaikiem wychwalały dziewczęta majątek i zaradność gospodarzy, nie szczędząc jednak uszczypliwych uwag leniwym parob­ kom. Podobnie charakter panegiryczny, a zarazem satyryczny, miały przyśpiewki dożynkowe wykonywane przez żniwiarzy przed dworem dziedzica: A nasz p a n e ń k o dobry b y ł , Z e b r a ł p s z e n i c z k ę , nas nie b i ł . A pan sąsiedni leniwy, Stoi pszeniczki dwie 2 8 niwy . Dla obchodu wieńcowego typowe są dowcipne i pełne zjadliwego humoru piosenki pod adresem ludzi dworskich — ekonoma, pisarza, karbowego, na co wskazuje złośliwy dwuwiersz: A n a ł ą c e w i e l k a rosa — N a s e k o n o m k i e b y osa . 2 9 Zwyczaje i obrzędy na marginesie swoich właściwych funkcji kulto­ wych i magicznych są skuteczną sankcją, która w zależności od kon­ kretnej sytuacji przybiera formy: pozytywną lub negatywną. Ilustrują przez to wartości cenione w grupie. Tak np, zręczność nagrodzona zostaje w święcie pasterskim, zwanym na Śląsku Roch wistem , a za30 2 5 2 6 B u r z e ń s k i , op. cit., s. 541. K o l b e r g , op. cit., t. 10, s. 262. 2 7 K o l b e r g , op. cit., t. 9, s. 212. 2 8 K o l b e r g , op. K o l b e r g , op. cit., cit., t. 16: Lubelskie, cz. I , s. 125. t. 2, s. 165; t. 20: Radomskie, cz. I , s. 122. K o l b e r g , op. cit., t. 43: Śląsk, 2 9 5 0 s. 25; t. 3: Kujawy, cz. I , s. 241. �70 MARIA WIERUSZEWSKA radność gospodarska -— podczas obchodów gaika, wieńcowego i obrzę­ dów weselnych. Pochwała sprytu, chytrośei, czasem nawet przebiegłości, stanowi znamienne tło ludowych widowisk, chociaż postacie jasełek czy szopki z reguły nie należą do wiejskiej gromady i dlatego nie podlegają bez­ pośredniej kontroli miejscowej opinii. Publiczna ocena, jaką staraliśmy się zaprezentować w niektórych obrzędach, dotyczy nie tylko osób żyjących. Pogrzeb jest aktem w y k l u ­ czenia zmarłego ze społeczności żywych. Stanowi też okazję do oceny i podsumowania zasług byłego współmieszkańca wsi. W jego imieniu prosiło się więc zebranych o wybaczenie w i n , a mowy pogrzebowe za­ wierają do chwili obecnej wiele cech życzliwej i przyjaznej oceny życia, pracy i postępowania zmarłego. Opinia publiczna manifestowana w zwyczajach i obrzędach ludowych nie ogranicza się wyłącznie do funkcji sankcjonującej. Z naczelnym ele­ mentem kontrolnym wiąże się ściśle jej cecha normująca, właściwa wszelkiego typu regulatorom społecznym oraz funkcja społecznej apro­ baty w stosunku do pewnych nowych sytuacji życiowych, wokół których nawarstwia się r y t u a ł obrzędowy. Taki charakter mają między innymi rites de passage, k t ó r y m Van Gennep przypisuje rolę łagodzenia ewen­ tualnych zakłóceń występujących podczas przełomowych okresów życia jednostki , Fortes zaś nadawania prawomocności określonym rolom społecznym . Zarówno w jednym, jak w drugim rozumieniu nie pod­ lega kwestii społeczny walor obrzędu. 31 32 UWAGI KOŃCOWE Posługiwanie się w artykule terminem opinia publiczna, mimo w y ­ raźnie zarysowanego kontekstu, co ułatwia precyzję rozumienia, nie zwalnia bynajmniej z obowiązku rozpatrzenia charakteru użytego przez nas pojęcia w świetle dosyć różnorodnych definicji, jakie spotykamy w literaturze. Opinia publiczna jest zazwyczaj określana jako opinia grupy, do której przynależność wyznacza jedynie wspólne zainteresowanie przed­ miotem opinii. Kontrowersje dotyczą natomiast: a) stopnia, w jakim dana opinia powinna być wspólna dla pewnej grupy: b) stopnia, w ja­ k i m powinna być ona publicznie ogłoszona. Podział ten można łączyć z odrębnością stanowisk monistycznego i pluralistycznego. Moniści 3 1 M . G l u с k m a n , L e s rites de passage, [w:] Essays on the ritual and social relations, M a n c h e s t e r 1962 (cyt. z a r e c . Z . S o k o l e w i c z , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 9: 1965). 8 2 M. F o r t e s , Ritual and office in tribal society, ibidem, s. 53 n. �SANKCJA OPINII P U B L I C Z N E J W OBRZĘDACH 71 obejmują nie tylko opinie zadeklarowane, lecz również te, które ogłoszo­ ne nie były. Włączają więc doń powszechne preferencje, inklinacje, skłonności, postawy, zwyczaje i obyczaje. Pluraliści zaś definiują opinię na tle sprzeczności i kontrowersji poglądów. We wszystkich rozważaniach i dyskusjach na temat opinii publicznej występują dwa zasadnicze problemy. Pierwszy dotyczy zakresu pojęcia, drugi zaś pytania: kiedy opinię można określić jako publiczną. Problem ten posiada dwa aspekty: jeden polega na tym, czy opinia ta jest w y ­ głoszona jako „publiczna" , drugi aspekt wiąże się z faktem, czy daną opinię posiadają inni członkowie zbiorowości . Usiłowania naszych rozważań zmierzające do podkreślenia sankcjo­ nującej roli opinii publicznej wiązały się naturalnie w mniejszym stop­ niu z jej walorami treściowymi, które miały ilustrować albo poglądy powszechnie panujące, albo emocjonalne zaangażowanie po stronie pew­ nych sądów natury kontrowersyjnej. Interesował nas bowiem mechanizm opinii regulujący określone zachowania w ściśle i przepisowo wyznaczo­ ny sposób, traktowany jako jedna z form sankcji systemu kontroli społecznej. Ten świadomy wybór poparty materiałem etnograficznym z zakresu tradycyjnych obrzędów i zwyczajów ludowych automatycznie zdefiniował nasze stanowisko wobec problemu zasięgu opinii publicznej i stopnia, w jakim była ona publicznie ogłoszona. Retrospekcyjna ana­ liza danych uniemożliwia natomiast ustosunkowanie się do kwestii, czy określoną opinię posiadali inni członkowie społeczności i w j a k i m sto­ sunku pozostawała ona do ich poglądów prywatnych. Wnioski na ten temat wyciągnąć można jedynie pośrednio, poprzez analizę struktury społeczności tradycyjnej, której cechy w najogólniejszym zarysie umieś­ ciliśmy na początku niniejszych rozważań. 33 34 Analiza strony rytualnej niektórych zwyczajów i obrzędów ludowych uwidoczniła charakterystyczną rolę, jaką odgrywała w nich opinia wsi. Przejawiała się ona na marginesie właściwego sensu obrzędu, w k t ó r y m zbiegały się nieraz różne elementy, ale mimo że nie stanowiła zasadni­ czego z nich, to stwarzała pewien schemat zachowań typowych dla od­ działywania sankcji zbiorowej opinii, na co staraliśmy się zwrócić szcze­ gólną uwagę. Obejmował on fakt publicznego celebrowania obrzędu podkreślany między innymi przez wchodzenie na dach karczmy lub 3 3 P u b l i c z n ą o p i n i ą jest to, „ c o k t o ś m ó w i do k o g o ś obcego", np. z a d a j ą c e g o p y t a n i e , i j e s t t y l k o c z ę ś c i ą jego „ p r y w a t n e j opinii", p r z y t y m t ą c z ę ś c i ą , k t ó r ą d a n y c z ł o w i e k m a o d w a g ę z a w s z e w y g ł o s i ć . T . H a r r i s o n , What is public opinion, " P o l i t i c a l Q u a r t e r l y " , t. 11: 1940, s. 368—383, cyt. z a D . С. W a t t , A dictionary of the social sciences, s. v. p u b l i c o p i n i o n . 3 4 W a t t , op. cit. �72 MARIA WIERUSZEWSKA drzewo i głośne wywoływania stamtąd imion, a nawet nazwisk osób pod­ legających zbiorowej ocenie lub najczęściej poprzez liczne uczestnictwo. Powszechnie stosowaną sankcją jest w nich satyra operująca drwiną, ośmieszeniem w celu wywołania wstydu. Znamienną cechą jest również fakt, iż obrzędy i zwyczaje wymie­ niane w artykule dotyczą przeważnie określonych grup rówieśniczych. To tłumaczy w pewnym sensie posiadanie uprawnień do kontroli postę­ powania osób z tej samej grupy . Wszelkie przejawy odwoływania się do zbiorowej oceny przy okazji obrzędów i zwyczajów ludowych, manifestujące się w formie sankcji, wskazują na silną rolę opinii publicznej, która regulowała zachowania według tradycyjnych norm i w uświęcony tradycją sposób. Stąd nie jest kwestią przypadku, że okazję dla tej swoistej akcji wychowawczej stwa­ rzały szanowane czy tolerowane zwyczaje. Wykroczenie przeciw usankcjonowanym zasadom godziło w powszechnie obowiązujące war­ tości i kara lub nagroda za ich przestrzeganie była sprawą ogółu. 35 3 5 N a z a g a d n i e n i e to z w r ó c i ł u w a g ę m . i n . T h u r n w a l d , p o d k r e ś l a j ą c f a k t s o l i ­ d a r n o ś c i w s p ó ł u c z e s t n i k ó w i n i c j a c j i , k t ó r z y p o s i a d a l i p r a w o swobodnego p i ę t n o ­ wania nawzajem swoich wad, R. T h u r n w a l d , Die menschliche Gesellschaft in ihren etno-soziologischen Grundlagen, t. 2: Werden, Wandel und Gestaltung vor Familie, Verwandschaft und Biinden, B e r l i n 1932, s. 229. C i e k a w e j i l u s t r a c j i do­ s t a r c z a j ą t a k ż e m a t e r i a ł y z t e r e n u A u s t r i i , gdzie c z ł o n k o w i e z w i ą z k ó w r ó w i e ś n i ­ c z y c h p o w o ł a n i b y l i do p e ł n i e n i a k o n t r o l i n i e t y l k o n a d p o s t ę p o w a n i e m w ł a s n y c h t o w a r z y s z y , a l e c a ł e j w s i . E . B u r g s t a l l e r , Allerseelengebacke, Umrittsbrauchtum, Burschenschaften, [w:] Atlas von Oberósterreich, L i n z 1958, s. 146. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61fc4c024a5e0528c9b3007d8be4ef1f.pdf 7a56f6286b464fe5c7ddba512c341bc4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:654 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:601 Title A name given to the resource O niektórych ograniczeniach funkcjonalizmu-strukturalizmu w tłumaczeniu zmiany kulturowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.25-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfelbejn-Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ O NIEKTÓRYCH OGRANICZENIACH F U N K C J O N A L I Z M U — — S T R U K T U R A L I Z M U W TŁUMACZENIU Z M I A N Y KULTUROWEJ W roku 1922 Bronisław Malinowski i Alfred Reginald Radcliffe-Brown, twórcy tak zwanej szkoły funkcjonalnej w antropologii społe­ cznej, wydali za pośrednictwem zasłużonych firm wydawniczych dwie książki oparte na badaniach terenowych z lat młodzieńczych, to jest Argonautów Zachodniego Pacyfiku i Wyspiarzy andamańskich Wy­ danie tych książek przypieczętowało zapoczątkowaną przez nich. zmianę w orientacji naukowej antropologicznego środowiska anglosaskiego. To, co stanowiło istotę nowej szkoły, istotę zmiany stosunku do ewolucjonistycznych i dyfuzjonistycznych kierunków okresu pierwszej dekady X X wieku, wyraża najkrócej a dosadnie słynne powiedzenie Malinow­ skiego rozumiane jako podstawowa wskazówka badawcza „badaj obrzęd, a nie wierzenie" (study ritual not the belief). Po funkcjonalizmie spodzie­ wano się, że przy konsekwentnym posługiwaniu się tą wskazówką w empirycznych badaniach terenowych będzie on w stanie dostarczyć empirycznej, naukowej teorii człowieka i kultury. Od czasu owej zmiany w 1922 г., często określanej mianem rewolucji, opublikowano liczne i bogate zestawy źródeł opracowanych przez badaczy na podstawie badań terenowych, w grupach tzw. społeczeństw prymitywnych, społeczeństw małej skali, oraz sformułowano wiele oryginalnych teorii badawczych. W roku 1964 ukazała się książka lana Jarviego, The revolution in an­ thropology , traktująca właśnie o konsekwencjach rewolucji antropo­ logicznej 1922 r. Autor poddaje w wątpliwość rewolucyjność sformuło­ wanych wtedy propozycji metodologicznych, a w oparciu o analizę 2 1 B . M a l i n o w s k i , Argonauts of the Western Pacific, L o n d o n 1922, w y d a n a przez G . Routledge and Sons, oparta na badaniach terenowych prowadzonych z p r z e r w a m i w l a t a c h 1 9 1 4 - 1 9 1 8 ; A . R . R a d c l i f f e - B r o w n , The Andaman Islanders, C a m b r i d g e 1922 o p a r t a n a b a d a n i a c h t e r e n o w y c h z l a t 1906—1908, w y ­ dana przez Cambridge University Press. 2 I. C. J a r v i e , The revolution in anthropology, London 1964. �26 ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ kultów cargo dowodzi, że teorie zbudowane na założeniach funkcjonalizmu-strukturalizmu nie pozwalają na tłumaczenie zmiany społecznej. Przedstawiając założenia metodologiczne funkejonalizmu-strukturalizmu w ich skrajnej postaci Jarvie niewątpliwie podkreśla ich słabości. Ujmując jednak rzecz krańcowo nie wydobywa możliwości badawczych, które kierunek ten repezentuje. Wobec tego, że argumenty podane przez autora za tezą, iż funkcjonalizm-strukturalizm nie tłumaczy zmiany kulturowej, wydały mi się niewystarczające, podjęłam poniższą próbę analizy . Pod pojęciem funkcjonalizm-strukturalizm rozumiem, tak jak przy­ jęto to obecnie w środowisku brytyjskim, zespół założeń badawczych i teorii sformułowanych przez B. Malinowskiego (funkejonalizm kla­ syczny „czysty"), A.R. Radcliffe-Browna (strukturalizm) i ich uczniów. Jest to kierunek stawiający sobie odmienne cele i posługujący się zgoła innymi metodami od strukturalizmu wywodzącego się z językoznawstwa i w etnologii reprezentowanego głównie przez C. Lévi-Straussa. Sądzę, że oba te kierunki łączy jedynie nazwa, a nie treść doktryny. Tak więc w niniejszym szkicu powoływać się będę głównie na poglądy R. Firtha, M . Gluckmana, E. Leacha, M . Fortesa, L . Mair, E. E. EvansPritcharda, A. I . Richards, klasyków współczesnego funkcjonalizmu-stru­ kturalizmu. Zdaję sobie sprawę z dzielących ich różnic. Ale odmienne postawy znajdziemy nawet w obrębie kierunków bardziej wydawałoby się zunifikowanych, jak np. ewolucjonizm. Do celów niniejszego studium zakładam, że to, co wyżej wymienionych autorów łączy pod względem teoriopoznawczym, jest ważniejsze od tego, co ich dzieli w zakresie koncepcji i teorii szczegółowych . Niemniejsze różnice od tych, które w y ­ stępują między przedstawicielami współczesnej antropologii brytyjskiej występowały między B. Malinowskim i A.R. Radcliffe-Brownem, a je­ dnak do celów analizy wielokrotnie łączymy ich razem, co czynię i w tym miejscu. Termin „zmiana" występuje nader często w pracach antropologów społecznych, klasycy nie dali jednak bezpośredniej jego definicji . 3 4 5 3 N i e u s t o s u n k o w y w u j ę s i ę tu do s z c z e g ó ł o w y c h a r g u m e n t ó w J a r v i e g o k r e s u k u l t ó w cargo, p o z o s t a w i a j ą c t ę s p r a w ę do e w e n t u a l n e g o r o z w a ż e n i a specjalistów: religioznawców i oceanistów. z za­ przez 4 A n a l i z a l o g i c z n a w s k a z u j e na s ł u s z n o ś ć t a k i e g o ł ą c z n e g o t r a k t o w a n i a t e o r i i B . Malinowskiego i R a d c l i f f e - B r o w n a i ich s u k c e s o r ó w . W a r t o ś ć heurystyczna a n a l i z y f u n k c j o n a l n e j w j e d n y m i d r u g i m w y p a d k u o g r a n i c z a s i ę b o w i e m do u j a w n i a n i a s a m o r e g u l u j ą c y c h e l e m e n t ó w s y s t e m u : por. C . G . H e m p e 1, The logie of functional a n a l y s i s , [w:] L . G r o s s , Symposium on sociological theory, Evans t o n 1959. , 5 s. B . M a l i n o w s k i w T h e d y n a m i c s of c u l t u r e c h a n g e , N e w H a v e n 1945, 1, d e f i n i u j e z m i a n ę n a s t ę p u j ą c o : „ Z m i a n a k u l t u r o w a j e s t p r o c e s e m , w k t ó r y m �F U N K C J O N A L I Z M - S T R U K T U R A L I Z M W TŁUMACZ. ZMIANY K U L T U R O W E J 27 A. R. Radeliffe-Brown podkreśla, że antropolog w swej praktyce badaw­ czej bada dziejący się, a więc i zmieniający proces życia społecznego, w którym zmiana i kontynuacja stanowią dwie strony tego samego me•dalu. Funkcjonaliści-strukturaliści określają interesującą ich zmianę bliżej przez dodanie przymiotnika społeczny. Jedynie B. Malinowski pisze o zmianie kulturowej. Jest to wynikiem przyjęcia przez niektórych antropologów różnych definicji terminu kultura i struktura społeczna . W klasycznym podręczniku socjologii R.M. Maciver i S.H. Page w y ­ różniają szereg terminów odnoszących się do różnego rodzaju zmian społecznych: 6 ,,a) n a z w y o z n a c z a j ą c e z m i a n y c i ą g ł e , nie o k r e ś l o n e j a k o p r o c e s b ą d ź r u c h itp., b) n a z w y o z n a c z a j ą c e z m i a n y c i ą g ł e w o k r e ś l o n y m k i e r u n k u : 1) z d e f i n i o w a n e i l o ś c i o w o ze w z g l ę d u n a w i e l k o ś ć , j a k w z r o s t , a k u m u l a c j a i t d . ; 2) zdefiniowane j a k o ś c i o w o ze w z g l ę d u n a z r ó ż n i c o w a n i e s t r u k t u r a l n e l u b f u n k c j o n a l n e , j a k e w o ­ l u c j a , r o z w ó j , r e g r e s , r e t r o g r e s j a ; 3) z d e f i n i o w a n e j a k o ś c i o w o ze w z g l ę d u n a z b l i ­ ż a n i e s i ę do i d e a ł u c z y u k ł a d u w a r t o ś c i , j a k p o s t ę p , u p a d e k , r o z k ł a d , d e k a d e n c j a , d e g e n e r a c j a ; 4) z d e f i n i o w a n e ze w z g l ę d u n a i n n y s y s t e m i z g o d n o ś ć z n i m : p r z y ­ stosowanie, adaptacja, akomodacja, a s y m i l a c j a i t p . " 7 Nie wszystkie z wyżej wymienionych rodzajów zmian są przedmiotem badania funkcjonalistów-strukturalistów. Zajmowali się oni i zajmują głównie zmianami zachodzącymi w obrębie systemu i nie pro­ wadzącymi do zmiany systemu bądź zmianami spowodowanymi interwencją z zewnątrz, niejednokrotnie powodującymi reakcje łań­ cuchowe zmian w obrębie systemu, zakończone radykalną zmianą systemu. Zwłaszcza ten typ zmian był w centrum zaintereso­ wania Malinowskiego, który określał go mianem culture contact i s t n i e j ą c y p o r z ą d e k s p o ł e c z e ń s t w a , to z n a c z y jego c y w i l i z a c j a s p o ł e c z n a , d u c h o w a i m a t e r i a l n a , u l e g a j ą p r z e k s z t a ł c e n i u w i n n y t y p [...] M o ż e b y ć spowodowana c z y n n i k a m i i s i ł a m i p o w s t a j ą c y m i spontanicznie w o b r ę b i e s p o ł e c z n o ś c i w z g l ę d n i e m o ż e m i e ć m i e j s c e w w y n i k u k o n t a k t u r ó ż n y c h k u l t u r " . O t ó ż w y m i e n i a j ą c te d w a rodzaje zmiany Malinowski, k i e r u j ą c s i ę przekonaniem, ż e twierdzenia nauki w i n ­ ny b y ć w e r y f i k o w a n e przez p r a k t y k ę , r o z w a ż a praktycznie tylko jeden rodzaj z m i a n y , a m i a n o w i c i e z m i a n ę k u l t u r y k r a j o w c ó w pod w p ł y w e m k o n t a k t u z E u r o ­ p e j c z y k a m i w w a r u n k a c h s y s t e m u kolonialnego. I n n e z m i a n y t r a k t u j e j a k o d y n a ­ m i k ę w e w n ę t r z n ą systemu. e O różnicach w traktowaniu pojęcia kultury i struktury decyduje zarówno s t o s u n e k b a d a c z y do n i c h j a k o n a r z ę d z i p o z n a n i a , j a k i p r z y j ę t e z a ł o ż e n i e o t y m , co jest p r z e d m i o t e m naszego n a u k o w e g o p o s t r z e g a n i a . U p o d s t a w r ó ż n i c m i ę d z y funkcjonalizmem B . Malinowskiego i A . R. R a d c l i f f e - B r o w n a l e ż y zgoła odmienne t r a k t o w a n i e t y c h p o j ę ć . P o r . B . M a l i n o w s k i , A scientific theory of culture, N e v Y o r k 1960, s. 150 i 162, k t ó r y o k r e ś l a t a m s w o j ą p o s t a w ę p r z y d a j ą c k u l t u r z e znaczenie n a d r z ę d n e . I n n ą w t y m w z g l ę d z i e p o s t a w ę A . R. R a d c l i f f e - B r o w n uza­ s a d n i a m . i n . w Structure and function in primitive society, L o n d o n 1952, s. 4, 9 n. 7 R. M . M a c i v e r , C. H. P a g e , Society, wyd. 7, L o n d o n 1961, s. 523. �28 ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ — kontaktu kulturowego. Tak więc tylko pewne typy zmian były szcze­ gólnie badane przez antropologów. I tu możemy postawić interesujące Jarviego pytanie, jakie rezultaty osiągają antropologowie w tłumaczeniu zmiany kulturowej. Zanim jednak na nie odpowiemy, postaram się odpowiedzieć na inne istotne w tej sytuacji pytanie, a mianowicie, w jakim stosunku pozostają zainteresowania zmianą przez antropologów szkoły funkcjonalno-strukturalnej do zainteresowań i przyjętych sposo­ bów rozwiązań w porównaniu z niektórymi innymi, zwłaszcza poprzedza­ jącymi ich kierunkami; czy zainteresowania zmianą i przyjęte sposoby rozwiązań mogą stanowić o specyfice tego kierunku. P r ą d y intelektualne poprzedzające bezpośrednio powstanie naukowej etnografii oraz kierunki tej nauki, były w zasadzie teoriami zmiany odnoszącymi się do sfery kultury, a posiadające niejednokrotnie i szerszy zasięg. Panująca w X V I I I w. teoria postępu jest wynikiem przyjęcia przez intelektualistów postawy dopuszczającej zmiany. Teoria ta w większej mierze zajmowała się faktem zmiany niż tłumaczeniem jej mechanizmu. Przez samo jednak uznanie faktu zmiany stanowiła przezwyciężenie teorii społeczeństwa statycznego i była punktem wyjścia dla teorii ewolucji kultury. Teoria ewolucji kultury związana z pierwszym naukowym kierunkiem w etnografii — ewolucjonizmem, miała na celu wytłumaczenie różnic między współcześnie sobie występującymi kulturami na świecie. Była to teoria ściśle ogólna i każdy z uczonych ewolucjonistów bez względu na to, czy zajmował się problematyką rodziny, mitu i religii, czy syste­ m a t y k ą kultury materialnej, mógł w odniesieniu do szczegółowo przez siebie rozpracowywanego działu kultury posłużyć się tą właśnie teorią. W związku z tym ewolucjonizm nie wypracował żadnej teorii zmiany szczegółowej, nie wyodrębniono też problemu zmiany jako takiej. Przed­ miotem badania etnologa była zmieniająca się kultura, która zmieniła się nie od czasu do czasu pod wpływem takich czy innych okoliczności zewnętrznych, ale której samą istotą była zmiana. Teoria ewolucji wskazywała na kierunek zmiany i na jej zasadniczy charakter, to jest na fakt, że przesłanki każdego następnego stadium tkwiły w poprzednim, z którego właśnie ewoluowały. Zmiana była więc zarazem i kontynuacją i przezwyciężeniem istniejącego stanu. Nie mogę, ze względu na inny temat artykułu, przeprowadzić w t y m miejscu szczegółowej k r y t y k i ewolucjonizmu w odniesieniu do teorii zmiany, aczkolwiek w t y m zakresie nie została ona jeszcze przeprowa­ dzona. Aby jednakże lepiej uwypuklić podejście do zmiany ze strony funkcjonalistów-strukturalistów wspomnę o jednej jeszcze kwestii. W swoich pracach ewolucjoniści opierali się na zadaniach spostrzeżenio­ wych, wypowiedzianych najczęściej przez inną osobę niż opracowująca �F U N K C J O N A L I Z M - S T R U K T U R A L I Z M W TŁUMACZ. Z M I A N Y K U L T U R O W E J 29 syntezę. Punktem wyjścia ich rozumowania jest zawsze biologiczny paradygmat ewolucji i w całym rozumowaniu elementy dedukcji odgry­ wają szczególnie ważką rolę. Niemniej jednak dużo wysiłku wkładają w weryfikację zdań, na których opierają swoje rozumowanie. Weryfika­ cja ta zaczyna się u nich z chwilą otrzymania do ręki już gotowego źródła. Dopiero od tego momentu zaczynają obowiązywać reguły war­ sztatu . Kierunek kulturowo-historyczny, jeden z bardziej wyodrębniających się postewolucjonistycznych kierunków dyfuzjonistycznych, czyni przed­ miotem swojego badania również zmieniającą się kulturę. Stworzone przez ten kierunek teorie, jak najbardziej chyba popularna teoria kręgów kulturowych (najwcześniej zresztą przezwyciężona) i teoria kontaktu, są teoriami zmiany. Ograniczają się one jednak do tłumaczenia zmian powstałych w w y n i k u zapożyczenia wytworu czy wytworów kultury w drodze bezpośredniego kontaktu. Teorie te mają charakter bardziej szczegółowy w porównaniu z teorią ewolucji. Dyfuzjonistów tych inte­ resuje, podobnie jak ewolucjonistów, zmiana w jej perspektywie histo­ rycznej i podobnie jak ewolucjoniści pragną tłumaczyć dzisiejsze zróżnicowanie kultur ich przeszłością. Dyfuzjonizm ocenia się często jako rodzaj reakcji na ewolucjonizm, z tego głównie powodu, że odrzuca paradygmat ewolucji i szereg faktów z niego wydedukowanych. Odrzucenia tego dokonują dyfuzjoniści na dro­ dze szczegółowej weryfikacji materiału empirycznego zdobytego w tere­ nie. Z t y m niewątpliwie łączy się dalszy rozwój warsztatu naukowego etnologa. Ustala się niezbędne minimum danych koniecznych w opisie faktu kulturowego po to, aby w dalszym postępowaniu naukowym fakt ten można było poddać weryfikacji. Postępowanie badawcze rozpoczynano w związku z t y m nie dopiero w momencie otrzymania gotowego materiału na biurku, ale jeszcze wcześniej, w terenie. Mimo przesunięcia granicy czynnego włączenia się naukowca w proces weryfikacji i samego tworze­ nia źródeł, same źródła w ujęciu zarówno ewolucjonisty, jak i przedsta­ wiciela szkoły kulturowo-historycznej nie zmieniły swego charakteru. B. Malinowski nawiązywał w swoich pracach do ewolucjonizmu, i to samo można powiedzieć o A.R. Radcliffe-Brownie . Zwłaszcza 8 9 8 1896, N a t e n t e m a t por. z w ł a s z c z a E . B . T у 1 o r , Cywilizacja t. 1, wnętrzną s. 13—20. W s k a z u j e on niesprzeczność źródła przypadki. Nie wspomina w terenie ze względu na i na konieczność potwierdzenie natomiast pierwotna, danego faktu nic o tym, j a k powinien konsekwencje poznawcze Warszawa weryfikacji informatora, we­ przez analogiczne badacz postępować określonego sposobu postę­ powania. 9 A . R . R a d c l i f f e - B r o w n i B . M a l i n o w s k i w zasadzie nie negowali lucji, odrzucali tylko ciągi kulturowe i fakty wydedukowane przez teorii ewo­ ewolucjonistów �30 ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ Malinowski zdawał się mieć dla niego szczególne zrozumienie, gdyż sam osobiście był zainteresowany w stworzeniu paradygmatu, co mu się zresztą tylko częściowo udało . Cenił też sobie niewątpliwie per­ spektywiczną głębię ewolucjonizmu, choć uważał ją w swoim bezpośred­ nim badaniu za nieprzydatną. Jego własne usiłowania nie szły w kierun­ ku uczynienia z etnografii nauki dedukcyjnej, posługującej się indukcją dla weryfikacji danych, ale nauki empirycznej posługującej się indukcją jako podstawą rozumowania. I ten właśnie fakt określił nader istotne zmiany w podejmowanej problematyce badawczej, zmiany warsztatu, zmianę stosunku do zmiany w kulturze, którą się już teraz specyfikuje bliżej jako zmianę kulturową bądź społeczną. Na stawiane sobie zarówno przez ewolucjonistów, jak i dyfuzjonistów pytanie, czy kultura ludzka jest jedna, czy też mamy do czynienia z wieloma kulturami, funkcjonaliści-strukturaliśei odpowiadają podobnie. Kultura jest jedna. Na dalsze pytanie, czym spowodowana jest różno­ rodność kultur, odpowiadał na przykład Malinowski: że odmiennym sposobem zaspokajania ogólnoludzkich potrzeb za pośrednictwem tego aparatu instrumentalnego, jakim jest kultura. Była t ó więc odpowiedź w kategoriach funkcjonalnych, nie genetycznych, i dotyczyła układów cech współcześnie istniejących i zależnych, poddających się badaniu naukowemu. Malinowski i A. R. Radcliffe-Brown, a zwłaszcza ten ostat­ ni, wiele uwagi udzielają sprawie zjawisk, które poddają się naszej obserwacji. Malinowski pisze „study ritual not the belief", uważając, że niefałszowaną obiektywną rzeczywistością są jedynie konkretne działania ludzkie. Te zapisywane w formie spostrzeżeń badacza mogą być podstawą do dalszego indukcyjnego wnioskowania. A. R. Radcliffe-Brown docieka głębiej tego, co jest przedmiotem naszego poznania. Zarzuca pojęcie kultury jako główne narzędzie ba­ dawcze, motywując to t y m , że ,,[...] ta konkretna rzeczywistość, z którą ma do czynienia antropolog społeczny w obserwacji, opisie, porówny­ waniu i klasyfikacji, nie jest żadnego rodzaju całością, ale procesem, procesem życia społecznego. Jednostką badania jest życie społeczne pewnego określonego regionu na świecie w czasie pewnego okresu" . 10 11 na podstawie teorii, d o m a g a j ą c s i ę oparcia w y ł ą c z n i e na faktach s t w i e r d z o n y c h . P o r . A . R . R a d c l i f f e - B r o w n , Method in social C h i c a g o 1958, s. 178 п . ; M a l i n o w s k i , op. cit., s. 212. 1 0 empirycznie anthropology, W s k a z u j ą n a to z w ł a s z c z a jego r o z w a ż a n i a w Scientific... Nie w y p o w i a d a m s i ę s z c z e g ó ł o w i e j w o b e c tego, ż e s p r a w a n i e b y ł a s z e r z e j r o z w a ż a n a p r z e z m e t o d o ­ l o g ó w , j e ż e l i n i e l i c z y ć a r t y k u ł u L e o A . D e s p r e s , Anthropological theory, cul­ tural pluralism, and the study of complex societies, , , C u r r e n t A n t h r o p o l o g y " , t. 1: 1965, s. 3—27. 1 1 R a d c l i f f e - B r o w n , Structure..., s. 4. �FUNKCJONALIZM-STRUKTURALIZM W TŁUMACZ. ZMIANY K U L T U R O W E J 31 W stosunku do tego pojęcia kultura i tradycje kulturalne (culture and cultural traditions) są określeniami użytymi na pewne dające się w y ­ odrębnić aspekty tego procesu, ale oczywiście nie są całym procesem. Istnienie ich jest jednak niezwykle ważne, ponieważ „istnienie kultury i tradycji kulturalnych to jest to, czym życie społeczne w sposób znaczny różni się od życia społecznego innych gatunków zwierzęcych" . Zdaniem Radcliffe-Browna to jednakże, co jesteśmy w stanie spostrzec, to nie kultura, a stosunki zachodzące między ludźmi. O istnieniu kultury wnosimy pośrednio dzięki spostrzeżeniu stosunków społecznych. Rozdział na kulturę i s t r u k t u r ę społeczną, nazwaną tu formą życia społecznego, jest wyrazem nie pozornego sporu o terminologię, ale sporu wkraczającego w dziedzinę teorii poznania. Obaj, i Malinowski, i Rad­ cliffe-Brown, dążyli do sformułowania takich wymogów warsztatu pracy antropologa, by spełnił on wymagania stawiane nauce empirycznej-indukcyjnej, przy czym sprawom teorii poznania Radcliffe-Brown poświę­ ca niewątpliwie więcej troski w porównaniu z Malinowskim. Inny jest również stosunek każdego z nich do zmiany kulturowej. Jednostką bada­ nia u Malinowskiego, podobnie jak i u Radcliffe-Browna, jest grupa ludzka. U Malinowskiego nosi ona nazwę instytucji i jest to zorganizo­ wana forma ludzkiego działania. Wybór badacza pada przy tym na instytucje występujące w obrębie tzw. społeczeństw prostych, niejedno­ krotnie o dużym stopniu izolacji od innych grup. Instytucje danego społeczeństwa powstałe dla zaspokojenia jego potrzeb tworzyły system, podobnie jak u Radcliffe-Browna taki system tworzyła sieć stosunków społecznych w obrębie danej grupy. Pomiędzy instytucjami istniały ścisłe zależności, zmiana w systemie potrzeb powodowała zmianę w każdej z nich, to z kolei, na skutek istniejącyh funkcjonalnych wzajemnych powiązań między nimi, powodowało rodzaj reakcji łańcuchowej zmian. Zmiana mogła powstawać również i wtedy, gdy impuls szedł nie ze sfery potrzeb, a spoza systemu, z zewnątrz. Dzięki układowi wzajemnych zależności, między systemem potrzeb a instytucjami, system był zrówno­ ważony, pozostawał w stanie equilibrium. Zasadniczo antropolog badał systemy w stanie equilibrium, starając się ustalić funkcjonalne powią­ zanie występujące między poszczególnymi instytucjami, ich wzajemny stosunek do siebie, a następnie w stosunku do całości. Jeżeli instytucje istniejące zaspokajały te potrzeby, dla których zaspokojenia zostały powołane, to system trwał w harmonii. Sprawdzianem odpowiedniości potrzeb i instytucji, sprawdzianem zarazem wartości systemu było jego trwanie. Pojęcie equilibrium odpowiadało zasadniczo sytuacji, w której znajdował się system w chwili dokonywania przez badacza 12 R a d c l i f f e - B r o w n , op. cit., s. 5. �32 ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWlCZ opisu laboratoryjnego. Ażeby wykazać jakiekolwiek odchylenie od systemu musiał on w pierwszej kolejności zrekonstruować system w sta­ nie równowagi, wskazać na warunki inicjujące. Dla' •wytłumaczenia wewnętrznej dynamiki procesu, dynamiki która jednak nie zakłóca trwania systemu, stworzono pojęcie dysfunkcji jako przeciwstawne konstruktywnemu pojęciu funkcji, dysharmonii dla określenia stanu za­ kłóceń, dysforii dla określenia stanu społecznego niezadowolenia. Wszystkie te pojęcia przedstawiały stany nienormalne dla systemu, dla którego jedynym stanem naturalnym był stan equilibrium, harmonii, w którym wszystkie instytucje spełniały swoje funkcje, a stan samo­ zadowolenia społecznego można było określić mianem euforii. W syste­ mie takim każdy zwyczaj nie tylko posiadał jakieś znaczenie według twierdzenia ewolucjonistów — jeżeli nie współcześnie, to w przyszłości, ale nie mógł istnieć bez funkcji choć nie przesądzano, czy funkcje te były niezmienne od momentu powstania danego zwyczaju. Określenie funkcji jakiegoś wytworu kulturowego było zresztą według Malinow­ skiego kryterium identyfikacji danego w y t w o r u . Twierdzenie, że każdy wytwór, że każdy zwyczaj, że każde zja­ wisko kulturowe pełni jakąś funkcję, odegrało w swoim czasie istotną rolę jako wskazówka badawcza . Malinowski szedł bardzo daleko w podkreślaniu znaczenia funkcji. Twierdził, że każde zjawisko pełni funkcję istotną dla utrzymania systemu. Wynikało to z prostego rozu­ mowania, że kultura jest tym aparatem instrumentalnym, k t ó r y został powołany do zaspokajania potrzeb ludzkich, każdy z jej elementów pełni funkcję w systemie zaspokajania potrzeb. Sam fakt jego istnienia jest dowodem zaistniałej uprzednio potrzeby w systemie potrzeb i aktu­ alnego jej trwania. Rozumując tą samą drogą można było twierdzić, że jeżeli system trwa, to zaspokaja potrzeby, jeżeli zaspokaja potrzeby, to jest dobry. Jeżeli się więc zmienia, to się zmienia na gorsze. I temu ostatniemu po­ glądowi Malinowski dawał niejednokrotnie dowód w mowie i piśmie. Z t y m zapewne wiąże się jego dążenie do pozostawienia systemów autochtonicznych kultur A f r y k i czy Oceanii jako żywych, w t y m wyra­ żało się zapewne jego przekonanie o konieczności zdalnego sterowania 1S 14 1 3 B . M a l i n o w s k i , Culture, [w:] Encyclopaedia of social sciences, wyd. E . R . A . S e l i g m a n , w y d . 12, N o w y Y o r k 1957, t. I l l , s. 621—645. A u t o r d a j e tu s z c z e ­ g ó ł o w e k r y t y k ę tej s z k o ł y ze w z g l ę d u n a p o m i j a n i e b ą d ź n i e z b y t p r e c y z y j n e u s t a ­ lanie funkcji w y t w o r u i ł ą c z e n i e w z e s p o ł y w y t w o r y o podobnej formie, lecz r ó ż ­ nych funkcjach. 1 4 P o r . k r y t y k ę tej L o n d o n 1958, s. 47 n. p o s t a w y p r z e z D . E m m e t, Function, purpose and powers, �F U N K C J O N A L I Z M - S T R U K T U R A L I Z M W TŁUMACZ. Z M I A N Y K U L T U R O W E J 33 t y m i ludami tak, by nie naruszać ich struktury, to znaczy wg zasady indirect rule . Sam Radcliffe-Brown w większym stopniu dopuszczał możliwość okresowej zmiany w obrębie systemu, silniej jeszcze podkreślili to ucz­ niowie zarówno Malinowskiego, jak i Radcliffe-Browna. Twierdzą oni, opierając się na tezie wyprowadzanej z prac Durkheima, że w każdym społeczeństwie znajdują się ludzie łamiący normy, że początkowo fakty te spotykają się z ostrą reakcją społeczeństwa, która stopniowo słabnie w miarę, gdy postępki te stają się coraz częstsze. Adaptacja łagodzi reakcję. W ten sposób w społeczeństwie powstają instytucje wkompo­ nowujące nowe zaszłości w istniejący system. R. Firth np. dowodzi, że w każdym systemie istnieje sfera zjawisk, różnie traktowanych przez różne jednostki w tej grupie, a mimo to system nie upada. Argumentu­ jąc przykładami z religijnego życia dowodzi on, że każdy system posiada jak gdyby swój margines możliwych p r z e k r o c z e ń . Idąc dalej można by uważać ten margines przekroczeń za system instytucji zabezpieczających go przed destruktywnym działaniem jednostek odszczepieńczych, których dewiacyjna działalność jest w ten sposób ujęta w formalne i bezpieczne, niegroźne dla całości systemu kanały. Niezależnie od tego typu zmian, a raczej odstępstw czasowych i jednost­ kowych, dla których wytłumaczenia Radcliffe-Brown stworzył pojęcie harmonii i euforii społecznej, zauważamy w społeczeństwie innego ro­ dzaju jeszcze zmiany, które prowadząc do chwilowego zakłócenia sys­ temu równowagi, do chwilowych konfliktów w obrębie systemu decy­ dują o dynamicznym charakterze procesu życia społecznego. Dyna­ mika tych zakłóceń jednakże wykazuje również pewne regularności i po chwilowym zakłóceniu życia wraca do normy. Jest to inny niewątpliwie typ zmiany od poprzedniego, ale również zinstytucjona­ lizowany. Z badaczy współczesnych wykorzystanie koncepcji pierwszej zauważamy u Firtha , częściowo u Leacha . Koncepcją drugą posługu­ je się natomiast szczególnie interesująco Max Gluckman przedstawiając zmianę w formie działających w społeczeństwie opozycji, słynnych piece in feud . 15 16 17 18 1Э Tego rozdaju koncepcji wewnętrznej dynamiki systemu, nie prowa­ dzącej do zmian jakościowych, nie znajdujemy u Malinowskiego. Rozwi­ ja on natomiast właściwie niezbyt interesującą i praktycznie zarzuconą 1 5 1 6 1 1 1 8 1 9 litics, Ł . M a i r, An introduction R . F i r t h, Human types, R. F i r t h , Elements of to social anthropology, O x f o r d 1965, N o w y J o r k 1958, s. 120. social organization, L o n d o n 1956, s. 234,. s. 56 п . E . R. L e a c h , Political systems of Highland Burma, L o n d o n 1954, s. 13 n. M. G l u c k m a n , Custom and conflict in Africa, O x f o r d 1955; t e n ż e , Po­ Law and ritual in tribal society, O x f o r d 1965. 3 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 �34 ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ 20 koncepcję culture contact . Koncepcja ta ma wytłumaczyć zmiany, które dzieją się w społeczeństwach przedindustrialnych w sytuacji zetknięcia się z cywilizacją zachodnioindustrialną. Jest to zmiana typu radykalnego, niejednokrotnie niszcząca zastany system. . Tradycyjnie przedstawiana jest w formie impaktu pewnych cech kulturowych sys­ temu nacierającego na niektóre instytucje systemu zastanego. Jest to niewątpliwie zmiana powstająca w wyniku kontaktu. Jest ona jednak niesłychanie trudna do empirycznego opisu, gdyż system w sytuacji zmiany jest systemem niestabilnym, kierunek zmian nie jest ł a t w y do uchwycenia. Jeżeli nawet, idąc za sugestią Fortesa , badamy nie nowo powstałe bądź przyjmowane w nowej cywilizacji zwyczaje, ale zacho­ wania się ludzi, nie zwyczaje jako niezależne całości, ale zmiany w sto­ sunkach społecznych, to i tak trudno nam będzie ustalić, które z za­ chowań należy określić jako zmierzające w kierunku stabilizacji, two­ rząc w ten sposób zalążek nowego systemu, a które są tylko formą przejściową, przypadkową. Zalecane przez antropologów badanie stosunków społecznych, a nie wytworów kulturowych, badanie zespołu stosunków (a set of rela­ tionships), zespołu stosunków liczonego podobnie, jak karta genealo­ giczna od ego, może wskazać, co ginie w stosunku do ustępującego sys­ temu, ale nie co powstaje . Problematyka zmiany kulturowej przedstawia sobą nowe problemy teoriopoznawcze w stosunku do opisu systemu ustabilizowanego. Trud­ ności te pragnął rozwiązać Radcliffe-Brown, proponując połączenie diachronicznego i synchronicznego opisu . Metoda ta daje dobre rezultaty 21 22 23 2 0 M a l i n o w s k i , The Dynamics..., s. 154. 2 1 L . M a i г [ w y d . ] , Methods of study of culture contact, L o n d o n 1938, s. 62. M . M e a d [ w y d . ] , Cultural patterns and technical change, N o w y J o r k 1957, p r ó b u j ą c n a p o d s t a w i e a n a l i z y p o r ó w n a w c z e j c a ł y c h k u l t u r (whole) o d p o w i e d z i e ć na pytanie „jak i w j a k i m stopniu n a l e ż y u w z g l ę d n i a ć wzorzec kulturowy przy z m i a n i e t e c h n i c z n e j , a b y n i e n a r u s z a ć l u d z k i c h w a r t o ś c i " (s. 7) f a k t y c z n i e b a d a j e d y n i e to, co g i n i e pod w p ł y w e m z m i a n y , a n i e to, co p o w s t a j e . A j e ż e l i n a w e t z w r a c a u w a g ę n a to, co p o w s t a j e , to t r a k t u j e to n i e j a k o c z ę ś c i n o w e g o s y s t e m u , ale l u ź n o d z i a ł a j ą c e instytucje czy l u ź n o w y s t ę p u j ą c e z j a w i s k a . A u t o r k a bowiem nie jest w stanie u s t a l i ć p u n k t u odniesienia dla tych n o w y c h w a r t o ś c i . Z podob­ n y m i t r u d n o ś c i a m i b o r y k a j ą się autorzy e s e j ó w publikowanych w M. B a n t o n [ w y d . ] , The social anthropology of complex societies, L o n d o n 1966. 2 2 2 3 R a d c l i f f e - B r o w n , op. cit., s. 4. P r ó b ą r o z w i ą z a n i a tego p r o b l e m u j e s t p o w t a r z a n i e opisu d a n e j s p o ł e c z n o ś c i po u p ł y w i e p e w n e g o c z a s u , t z w . opisy „ w 20 l a t p ó ź n i e j " . P r z y k ł a d e m tego m o g ą b y ć p r a c e R . F i r t h a, We, the Tikopia, Lon­ don 1936, i Social change in Tikopia, L o n d o n 1959. N a k ł a d a j ą c e s i ę n a siebie opisy u z y s k a n e w drodze a n a l i z y f u n k c j o n a l n e j n i e r o z w i ą z u j ą j e d n a k p r o b l e m u d y n a m i k i i k o n t y n u a c j i p r z e m i a n , g d y ż a n a l i z a f u n k c j o n a l n a n i e daje n a m sposobu n a u s t a ­ lenie z w i ą z k ó w przyczynowych m i ę d z y z j a w i s k a m i w y k a z a n y m i w kolejnych opisach. �F U N K C J O N A L I Z M - S T H U K T U R A L I Z M W TŁUMACZ. Z M I A N Y K U L T U R O W E J 35 w stosunku do zmian, które zaszły i posiadają swoją perspektywę his­ toryczną, jeżeli wiemy, które z zachowań ludzkich tworzą istotę systemu, które są marginesem, a które przypadkiem, na co wskazuje zwykle próba czasu. Metoda ta jest zawodna w stosunku do zmian aktualnie zachodzą­ cych, gdyż nie mając punktu odniesienia, jakim był ustabilizowany system, nie mamy kryterium przynależności danego zjawiska do sys­ temu. Niewątpliwie najbardziej interesującą i pełną próbą potraktowania zmiany kulturowej jest propozycja Godfreya i Moniki Wilsonów. Pro­ blematyka zmian występuje już w pierwszych pracach tych autorów , a pełne rozwinięcie znalazła w The analysis of social change, based on observations in central Africa . Zgodnie z tezami zawartymi w tej książce sily społeczne dążą zawsze do equilibrium. Zaburzenia tej równowagi są w świecie tropikalnym nieuchronne — na tej drodze dokonuje się jego industrializacja. Zmiana społeczna polega na zmianie skali-zasięgu stosunków społecznych, a te zależne są od istniejących i dostępnych ludziom technik komunikacji. Hipoteza, którą prezentują autorzy, a która do tej pory nie straciła na świeżości, jest interesująca 0 tyle, że ich zdaniem „ogólny stopień" zależności od innych, to jest intpnsywność stosunków, jest taki sam we wszystkich społeczeństwach, ale może mieć węższy bądź szerszy zasięg. Intensywność w węższych kręgach stosunków zmniejsza się w miarę, gdy intensywność w szer­ szych kręgach wzrasta" . Na marginesie tej hipotezy należy podkreślić, że o ile sprawa skali stosunków społecznych jest zawsze w centrum uwagi każdego badacza zmiany społecznej, o tyle badanie kanałów komunikacji społecznej 1 typu uzyskiwanych informacji nie jest praktycznie badana. Badane są masowe środki, przekazu i komunikacji przez socjologów. Nie ma jednak monografii ujmujących to zagadnienie w odniesieniu do systemu tra­ dycyjnego będącego przedmiotem zmiany. Propozycje badawcze Wilsonów opierają się na założeniu, że w każ­ dym społeczeństwie i w każdym typie stosunku w społeczeństwie występują trzy elementy materialne, trzy religijne i trzy formy struk­ turalne, z t y m że między materialnymi i religijnymi elementami społe­ czeństwa zaznacza się względna autonomia. Konkretna hipoteza sformu­ łowana przez autorów w stosunku do A f r y k i Środkowej brzmi w skró­ cie, że obecnie trwające disequilibrium jest spowodowane wyprzedze24 25 26 2 4 M . H u n t e r [ W i l s o n ] , Reaction G o o d Company: a study of Nyakyusa 2 5 central 2 6 to conquest, L o n d o n 1936; Age-villages, L o n d o n 1951. G i M . W i l s o n , The analysis of Africa, C a m b r i d g e 1954 (offset). W i l s o n o w i e, op. cit., s. 40. social change, based on M. Wilson, observations in �36 ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ 27 niem zakresu skali religijnej przez materialne elementy społeczeństwa . Myśl Wilsonów o zwiększaniu się skali stosunków społecznych, jej zakresu, kręgu, a nie ilości stosunków społecznych, podejmuje R. Redfield. Uważa on, że postęp polegający na zwiększaniu zakresu skali sto­ sunków społecznych charakterystyczny jest dla historii świata. Przyj­ mując podział na ludowe (folk) i miejskie (urban) społeczeństwa można zauważyć zasadniczą zmianę typu skali między jednymi i drugimi. Jak wiadomo, zasadniczą, kolejną rolę po rewolucji rolniczej Redfield przypisuje rewolucji miejskiej . Najprawdopodobniej sytuacja gwałtownego impaktu cywilizacji industrialnej na kolonizowane społeczeństwa plemienne przedindustrialne spowodowała, że w antropologii społecznej problematyka zmiany wydzielona została jako konkretna tematyka naukowego badania syste­ mu, odrębna od ujęcia statycznego. Według założeń teoriopoznawczych na przykład zmianę Radcliffe-Browna należałoby traktować głównie jako dewiacje od ustabilizowanego systemu. I ta właśnie problematyka głównie wskazuje na ograniczenia naukowych postaw antropologii, gdyż nie daje się jej objąć wskazaniami metodologicznymi. Antropologowie obecnie muszą zadać sobie pytanie, nie jak funkcjonuje zrównoważony system i jak przebiega proces życia społecznego, ale — co powoduje zmianę, jak ona powstaje. W każdym społeczeństwie działają siły prowadzące do zmiany. W każdym społeczeństwie, nawet najbardziej ustabilizowanym, jed­ nostki stają w swoim postępowaniu wobec alternatyw. Jan Hogbm opisuje w książce poświęconej zmianie kulturowej wiele różnorodnych typów zmian. Społeczeństwa plemienne, niezależnie od tego, czy dys2S 2 7 W i l s o n o w i e, op. cit., s. 173: „ W k o n k l u z j i c h c i e l i b y ś m y p o d k r e ś l i ć , ż e s y s t e m a t y c z n a t e o r i a s p o ł e c z e ń s t w a , j a k ą p r ó b o w a l i ś m y tu z b u d o w a ć , jest n a u k o ­ w a , to z n a c z y h i p o t e t y c z n a . P e w n e z a ł o ż e n i a p r z y j ę l i ś m y w c h a r a k t e r z e a k s j o ­ m a t ó w , j a k z w y k ł o s i ę c z y n i ć w nauce, dogmatycznie. W s z c z e g ó l n o ś c i przyjmu­ j e m y , ż e f a k t y z z a k r e s u s f e r y s p o ł e c z n e j s ą w y t ł u m a c z a l n e , ż e j e ż e l i n a w e t sto­ s u n k i m i ę d z y n i m i m o g ł y b y w y d a w a ć s i ę n i e j a s n e , to m o ż n a z n a l e ź ć s y s t e m p o j ę ć , k t ó r e b y j e w y j a ś n i a ł y . N i e jest to j e d n a k r ó w n o z n a c z n e z p r z y j ę c i e m z a ł o ż e n i a , ż e d a n y s y s t e m s t w o r z o n y p r z e z nas jest w p e ł n i a d e k w a t n y , ż e s p o ł e c z e ń s t w o s t a n o w i w ę z e ł s t o s u n k ó w d ą ż ą c y c h n i e u n i k n i e n i e do r ó w n o w a g i , ż e t a r ó w n o w a g a m o ż e b y ć zakłócona, ż e w s p o ł e c z e ń s t w i e i w k a ż d y m stosunku w obrębie s p o ł e ­ c z e ń s t w a w y s t ę p u j ą trzy materialne elementy, trzy religijne i trzy formy struktu­ r a l n e , ż e w s k a ź n i k i e m n a j b a r d z i e j o g ó l n y m , c h a r a k t e r y s t y c z n y m , r ó ż n i ą c y m spo­ ł e c z e ń s t w a , jest i c h s k a l a , ż e m i ę d z y m a t e r i a l n y m i i r e l i g i j n y m i e l e m e n t a m i spo­ ł e c z e ń s t w a i s t n i e j e w z g l ę d n a a u t o n o m i a ; ż e obecne d i s e q u i l i b r i u m jest s p o w o d o ­ w a n e w y p r z e d z e n i e m s k a l i s t o s u n k ó w r e l i g i j n y c h p r z e z m a t e r i a l n e a s p e k t y spo­ ł e c z e ń s t w a — to w s z y s t k o n i e s ą a r t y k u ł y w i a r y , a l e p r ó b y p r o p o z y c j i . . . " 2 8 R . R e d f i e l d , The folk culture of community, C h i c a g o 1958; t e n ż e , Village Yucatan, C h i c a g o 1941; t e n ż e , Little that chose progress, C h i c a g o 1950. �F U N K C J O N A L I Z M - S T H U K T U R A L I Z M W TŁUMACZ. ZMIANY K U L T U R O W E J 37 ponujemy odpowiednimi narzędziami poznania zmieniają się i zmienia­ łyby się nie tylko ze względu na impakt cywilizacji zachodniej. W ich obrębie niewątpliwie i wcześniej działały siły powodujące wewnętrzne konflikty w obrębie systemu . Ale w jakiej sytuacji nagromadzenie drobnych zmian prowadzi (i czy prowadzi) do zmiany? Jak wytłumaczyć powstawanie nowych zu­ pełnie instytucji w sytuacji kontaktu kulturowego? Radykalna zmiana systemu lub powstanie w jego obrębie zupełnie nowej instytucji należą do zmian innego typu od tych, które polegają na chwilowym zakłóceniu systemu lub wystąpieniu wewnętrznych sprzeczności (nierzadko będących warunkiem jego stabilizacji). Zmiany, które powstają w wyniku impaktu społeczeństwa industrialnego, w sy­ tuacji powstawania oragnizacji państwowej, włączania kraju do r y n k u międzynarodowego, są zmianami o innym znaczeniu dla systemu od wspomnianych uprzednio. O ile te pierwsze są wynikiem chwilowej zmiany stosunku poszczególnych elementów systemu, są jak gdyby wewnętrzną sprawą systemu, o tyle to drugie stanowią wprowadzenie elementów zupełnie nowych, które w systemie się nie mieszczą, a k t ó ­ rych poprzez ten system również nie można zrozumieć. Przykładowo rzecz biorąc, o ile analizę konfliktu Ndembu czy Bemba między matrilinearnym dziedziczeniem a virolokalnym zamieszkiwaniem możemy uważać za udaną, to tylko dlatego, że jest to konflikt, w k t ó r y m rolę grają elementy składowe systemu, a który daje się wytłumaczyć dzia­ łaniem sił w obrębie systemu. Podobnie chwilowe zakłócenia równowagi systemu Kachinów opisywane przez Leacha dają się wytłumaczyć bądź przy użyciu analizy mechanizmu funkcjonowania systemu, bądź konfliktem dwóch sąsiadujących, znanych nam systemów społeczeństw prostych. Przy czym kontakt między nimi jest tego rodzaju, że nie wymaga stworzenia dodatkowych instytucji, dla jego utrzymywania. Brak instytucji politycznych w jednym z tych systemów (Kachinowie) powoduje możliwość czasowego objęcia go' instytucjami politycznymi należącymi do innego systemu (Shanowie). Powyżej opisane przykłady zmiany chwilowej, nie prowadzącej do zachwiania istnienia systemu, dają się z reguły wyraźnie i przejrzyście tłumaczyć za pomocą analizy funkcjonalnej. Powstaje pytanie, czy podobnie, czy też inaczej ma się sprawa ze zmianą radykalną. Ze zmianą radykalną mamy do czynienia wtedy, gdy na przykład 29 30 31 2 9 H. I. H o g b i n , 3 0 Social change, London 1958. A . I . R i c h a r d s , Land, labour and diet in Northern o p i s u j e ten k o n f l i k t u B e m b a ; V . W . T u r n e r , Schism African society, M a n c h e s t e r 1957, u N d e m b u . 3 1 Leach, op. cit. Rhodesia, O x f o r d 1961, and continuity in an �38 ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ w wyniku mniej lub bardziej pokojowego kontaktu, szybkiej lub powol­ nej infiltracji podporządkowujemy badany system drugiemu i związa­ n y m z nim wartościom. Takich sytuacji w historii różnych kultur świata jest wiele. W tej konkretnej sytuacji znalazła się, poczynając od okresu wielkich odkryć geograficznych, większość społeczeństw plemiennych. Zmiany prowadzące do upadku systemów tradycyjnych dokonywały się nie zawsze gwałtownie. Niekiedy stosowana droga reform przez koloni­ zatorów, stosowanie tzw. pośredniego rządzenia (indirect rule), dawało złudzenia, że systemy tradycyjne zmienią się tylko przez fakt wchło­ nięcia nowych wartości. I dopiero lata po I I wojnie światowej upewniły badaczy, że przy zetknięciu się dwóch systemów przeciwstawnych słab­ szy musi ulec, a objęci nim ludzie mają szanse na zwycięstwo tylko poprzez jego całkowitą zmianę i pobicie przeciwnika jego własną bro­ nią . Ten historyczny moment zetknięcia się kultur plemiennych z indu­ strialnymi został w teorii antropologii społecznej odzwierciedlony mię­ dzy innymi poprzez stworzenie dwóch pojęć, a to: punktu zero i linii podstawowej (base line), to znaczy punktów wyjściowych dla procesu zmiany radykalnej. Zakładano, niezupełnie w zgodzie z faktami histo­ rycznymi, choć było to założenie twórcze pod względem poznawczym, że system danych społeczeństw w punkcie zero czy na linii podstawowej pozostawał w stanie equilibrium, które poczynało się chwiać dopiero w momencie kontaktu z Europejczykami. Dopiero w t y m momencie system zaczynał przechodzić przez kolejne stadia zmiany: adaptacji, akulturacji, zaniku pewnych instytucji, a powstawania nowych. Od tego czasu zmiany zachodzące (zwłaszcza w makrostrukturze systemu) nie dają się tłumaczyć funkcjonowaniem elementów w obrębie systemu. Przy analizie należało brać pod uwagę procesy interakcji z innym sys­ temem. Przy próbie analizy systemów w sytuacji zmiany radykalnej powsta­ wały nowe pytania: które z wchodzących w skład reakcji systemów miały być punktem odniesienia, czy analizie należało poddać oba syste­ my jako całości, czy tylko wybrane instytucje lub sfery potrzeb. Na te pytania próbuje odpowiedzieć Malinowski w The dynamics of cul­ ture change . Odpowiedzi te nie są jednak przekonujące. Za stosunko­ wo nowy pomysł, którego wzór t k w i wyraźnie w naukach biologicznych, 32 33 3 2 Z klasycznych, z w i ę z ł y c h u j ę ć p o d r ę c z n i k o w y c h zasady „indirect rule" na­ l e ż y w y m i e n i ć : H . P i d d i n g t o n a , An introduction to social anthropology, t. 2, E d i n b u r g h 1960, s. 659 п . ; M a l i n o w s k i e g o , The dynamics...; L . P. Mair, Studies in applied anthropology, L o n d o n 1957. 3 3 Malinowski, op. cit., s. 52 n. �F U N K C J O N A L I Z M - S T R U K T U R A L I Z M W TŁUMACZ. ZMIANY K U L T U R O W E J 39 można uważać ideę instytucji typu hybryd. Hybrydyzacja instytucji to w gruncie rzeczy tłumaczenie oparte na zasadzie przypadku, z re­ zygnacją z poszukiwań typu przyczynowego. We współczesnych badaniach grup znajdujących się w sytuacji zmia­ ny nader trudno jest ustalić, które z zachowań ludzkich należy t ł u m a ­ czyć jako respons zgodny z normami tradycyjnego systemu, co jest w y ­ nikiem działania norm nowo stabilizującego się systemu, a co jest po prostu działaniem sytuacyjnym. I tak na przykład w afrykanistycznym studium młodzieży miasta rodezyjskiego H . Powdermaker tłumaczy zachowanie młodzieży w mieście, polegające na dążeniu do nawiązania maksymalnej ilości więzi społecznych, działaniem tradycyjnego wycho­ wania w systemie plemiennym, w którym te więzi są cenione. Nato­ miast M . Banton byłby w t y m skłonny widzieć swego rodzaju odpo^ wiedź na wytworzoną sytuację, w której więzi stanowiły po prostu ważkie zabezpieczenie dla urządzającego się w mieście człowieka, bez względu na to, czy otrzymał on plemienne wychowanie, czy nie. L . Mair z ubolewaniem pisze, że antropolog badający grupy zmienia­ jące się nie jest w stanie określić, które z tych zmian mają charakter trwały, stabilizujący nowy system, odpowiadający nowo kształtującej się normie. Nie ma zadowalających kryteriów, które by to określały . M . Gluckman jest autorem pojęcia „responsu sytuacyjnego". Dowo­ dzi, że ten sam człowiek inaczej zachowuje się w wiosce, w której wciąż jeszcze przewagę ma tradycyjny system, a inaczej w mieście, gdzie istnieją inne jeszcze modele do naśladowania. Ten dualizm kulturowy jest, jego zdaniem, zjawiskiem przejściowym. Czasami dotyczy on pew­ nych tylko grup. Zasadniczo każda z grup społecznych ma inne podejście do zmiany. W niektórych społeczeństwach do zmiany dąży najbardziej tylko elita, podczas gdy społeczności wiejskie są podporą ustępującego systemu . Ale i ta koncepcja nie wyjaśnia nam, czy badane w danym momencie objawy zmiany mają charakter stały, a oparcie się na kate­ gorii responsu sytuacyjnego w zbyt szerokim zakresie jest o tyle nie­ korzystne, że w wypadku sytuacji interakcji między systemami, sy­ tuacji złożonych, a więc szczególnie trudnych do badania, zwalnia jak gdyby badacza z poszukiwań generalizacji. 3 4 3 5 S6 37 Metoda funkcjonalna jest słusznie uważana za niezastąpioną i dają3 4 H . P o w d e r m a k e r , Social -age Africans in Northern Rhodesia, —813. change through imagery and values of „ A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t " , 1956: 58, s. 3 5 J . C . M i t c h e l l , Theoretical B a n t o n , op. cit., s. 37—68. 3 8 Mair, 3 7 Gluckman, op. cit., s. 247—249. op. cit., s. 290 n. orientations in african urban studies, teen783— [w:] �40 ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ cą duży procent prawdopodobieństwa w odniesieniu do badania mecha­ nizmów małych społeczności czy systemów, które mogą być traktowane całościowo, wewnętrznie spójnych, zintegrowanych. Przy jej pomocy chwytamy zmiany chwilowe, czasowe, okresowe. Jest to typowa metoda badania mikrostruktury, tak jak stosowana przez antropologów. Pro­ pozycje Talcott Parsonsa zastosowania jej do badania makrostruktury są o tyle trudne do wprowadzenia, że nie uwzględniają sposobu po­ łączenia rezultatów badań nad mikrostrukturą z rezultatami badań nad makrostrukturą . Badania etnologów zajmujących się strukturami złożonymi, w Polsce badania typu regionalnego, szereg prac z zakresu antropologii i historii gospodarczej posługujących się z konieczności badaniem mikrostruktury i uwzględniających ją szerzej niż to czynił klasyczny funkcjonalizm, wskazały na jeden, nader istotny aspekt badania zmiany kulturowej. Zdaniem na przykład W. K u l i nawet najdokładniejsza analiza gospodar­ stwa samowystarczalnego chłopskiego nie wyjaśni, dlaczego jest ono takie a nie inne i dlaczego się zmienia, skoro stanowi tak wewnętrznie funkcjonalny system, jeżeli nie odniesiemy jej do szerszego systemu i nie uwzględnimy splotu zależności przyczynowych łączących dane gospodarstwo z szerszym systemem . Doświadczenia wskazują dowod­ nie, że radykalna zmiana jest rezultatem reakcji odbywających się w obrębie makrostruktury. Reakcje te niejednokrotnie nie są uchwytne w makrostrukturach, ponieważ te ostatnie nie są repliką zmniejszoną pierwszych, a stanowią jakąś ich część . Tak więc zastosowanie meto­ dy funkcjonalno-strukturalnej, tak jak to czynią antropologowie spo­ łeczni, jest o tyle utrudnione, że wciąż nie znamy zasady łączenia makrostruktury z mikrostrukturą. A również ilość zmiennych wcho­ dzących w obręb badania w takim wypadku wymagałaby zastosowania maszyn matematycznych. Przykładem teorii zmiany opartej na historycznych badaniach makro­ struktury są niektóre prace L . Krzywickiego, a zwłaszcza Idea a życie . Metoda funkcjonalna jest jedną z metod, jakimi operują funkcjonaliści-strukturaliści. W oparciu o uzyskane dzięki niej rezultaty stwo38 39 m 41 3 8 T. P a r s o n s , Structure and process in modern societies, Glencoe 1960, modelu, War­ dawnej [w:] Pusz­ Kurpie. s. 250. 3 9 W . K u l a , Teoria s z a w a 1962, s. 14/15. ekonomiczna ustroju feudalnego. 4 0 Próba P o r . Z . S o k o l e w i c z , Cřičopsřca g o s p o d a r k a rolna terenów czy Zielonej (w okresie od końca XIX wieku do II wojny światowej), Puszcza Zielona, t. 2, W r o c ł a w 1964, s. 43, 44. 132, 133. 4 1 —149. L. K r z y w i c k i , i d e a a życie, [ w . ] Studia socjologiczne, b.m. 1951, s. 41— �F U N K C J O N A L I Z M - S T R U K T U R A L I Z M W TŁUMACZ. ZMIANY K U L T U R O W E J 41 rzono szereg teorii, między innymi mających tłumaczyć zmianę. Wiele z nich okazało się stworzonymi ad hoc, niewystarczającymi, błędnymi. Wydaje się, że dzieje się to dlatego, że metoda ta nie została odpowied­ nio przystosowana do badania społeczeństw złożonych i makrostruktur. Na t y m polega jej ograniczenie. Za najbardziej istotne ograniczenie uważam tu jednak zawężenie jej wartości heurystycznych do pozna­ wania samoregulujących mechanizmów systemu, o czym wspomniałam w przypisie 4. To samo już podkreśla możliwości tej analizy do badania zmiany radykalnej. Sprawie możliwości przystosowania tej metody do badania makro­ struktur w społeczeństwach złożonych w sytuacji zmiany ma być po­ święcona I I część artykułu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e6d45a38ba44d101f7eea864d1952b1.pdf 0e7a3b003890ddaec204b3ce41a2170f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:454 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:413 Title A name given to the resource Materiały dotyczące obrzędowości Karaimów Wileńszczyzny / ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3, s.426-432 Creator An entity primarily responsible for making the resource Znamierowska-Prüfferowa, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIA ZNAMIEROWSKA-PRÜPPEROWA MATEBIAŁY (Toruń) DOTYCZĄCE OBEZĘDOWOŚCI WILEŃSZCZYZNY KAEAIMÓW T r a d y c y j n e o b r z ę d y i zwyczaje doroczne stosowane b y ł y przez K a ­ r a i m ó w w W i l n i e i okolicy jeszcze do 1945 r . z a r ó w n o w r o d z i n a c h r o l ­ ników", j a k r ó w n i e ż u r z ę d n i k ó w i o s ó b u p r a w i a j ą c y c h w o l n e zawody. W polskiej l i t e r a t u r z e etnograficznej b r a k specjalnych o p r a c o w a ń o b r z ę d ó w i z w y c z a j ó w K a r a i m ó w , s ą d z ę w i ę c , iż b ę d z i e p o ż y t e c z n y m podanie niniejszych m a t e r i a ł ó w . B y ć m o ż e , t a drobna n o t a t k a stanie się z a c h ę t ą do gruntownego zebrania i opracowania t y c h n i e z w y k l e i n t e r e s u j ą c y c h f o r m o b r z ę d o ­ w o ś c i d o t ą d jeszcze ż y w y c h w ś r ó d K a r a i m ó w . N o w y r o k . W i o s n ą na N o w y E o k , z w a n y Jil Baszy, jeśli a k u r a t w y p a d a n ó w , n a Z w i e r z y ń c u w W i l n i e w kienesie hazszan o d p r a w i a bar­ dziej uroczyste n a b o ż e ń s t w o . M ó w i ą u K a r a i m ó w , ż e n a N o w y E o k b o c i a n y (lelek) p r z y l a t u j ą z Je­ r o z o l i m y ze ś w i ę t y c h miejsc i p r z y n o s z ą r a d o ś ć i c i e p ł o . Dlatego t e ż bo­ ciana n a z y w a j ą Chadżi-Lelek, c z y l i p i e l g r z y m do ś w i ę t y c h miejsc. 1 2 1 Nieliczne, rozproszone materiały publikowane b y ł y w „Roczniku Orientalistycznym", np. J . G r z e g o r z e w s k i e g o Język Łach-Karaitów, t. 1, w k t ó r y m autor daje opis obrzędu chrztu u Karaimów w Haliczu, dalej T . K o w a l s k i e g o Pieśni obrzędowe w narzeczu Karaimów z Trok, t. 3, s. 216 — 264, i t e g o ż autora Przyczynki do etnografii i dialektologii karaimskiej, t. 5, s. 201 — 239. Poza tym w piśmie „Karaimskaja Żizń" ukazał się artykuł traktujący o weselnych obrzędach Karaimów krymskich. Pewne materiały do obrzędowości Karaimów łuckich znajdują się w ar­ tykule Józefa S m o l i ń s k i e g o , Karaimi i bożnica ich w Lucku, „Ziemia" 1912, nr 3 — 8; można je też spotkać rozproszone w „Myśli Karaimskiej", wychodzącej w Wilnie przed wojną. Z a udzielenie mi większości danych, d o t y c z ą c y c h bibliografii, dziękuję bardzo p. mgr Aleksandrowi Dubińskiemu. Z a n o t o w a ł a m je w Wilnie z ust Hadżi Seraja Chan Szapszała w 1945 r. i raz jeszcze składam Mu za to najgorętsze podziękowanie. Pani Walentynie Sulimowicz dziękuję najserdeczniej za opis zwyczajów, związa­ nych z urodzinami i pogrzebem oraz za dopełnienie wiadomości d o t y c z ą c y c h obrzędu Paschy, wyrobu tymbylu i wesela. Panu doc. dr W . Zajączkowskiemu dziękuję bardzo za cenne uwagi. 2 �OBRZĘDOWOŚĆ KARAIMÓW WILENSZCZYZNY 427 D n i a tego m ł o d s z e k o b i e t y z b i e r a j ą się w kienesie na g ó r z e , a m ę ż ­ c z y ź n i na dole, wraz ze starszymi k o b i e t a m i , k t ó r e z a j m u j ą miejsca z prawej strony. E o z p o c z y n a się n a b o ż e ń s t w o i b r z m i ą p s a l m y c h ó r e m ś p i e w a n e i p i e ś ń Kim symarlansa (Kto się w opiekę) ś p i e w a n a na n a s z ą melodię. P a s c h a . P i ę t n a s t e g o d n i a m i e s i ą c a Artarych, w n a s z y m k w i e t n i u , w y p a d a Pascha. E o z p o c z y n a się w i e l k a n o c n y t y d z i e ń , w czasie k t ó r e g o j e d z ą u K a r a i m ó w tymbył, c z y l i b i a ł e , p r z a ś n e p l a c k i . W wigilię pierwszego d n i a Paschy o d b y w a się uroczyste n a b o ż e ń s t w o , a po n i m w k a ż d e j rodzinie n a s t ę p u j e uroczysta, t r a d y c y j n a suta kolacja. G ł o w a r o d z i n y p r z e d k o l a c j ą c z y t a m o d l i t w ę oraz o d p o w i e d n i r o z d z i a ł B i b l i i i dzieli się z r o d z i n ą tymbylem i w i n e m — p r z y t y m jeden kieliszek obiega u c z e s t n i k ó w k o l a c j i , k t ó r z y kolejno z niego u p i j a j ą — po c z y m n a s t ę p u j e w ł a ś c i w a kolacja. P r z y w y p i e k u p l a c k ó w tymbył s t o s u j ą k i l k a r o d z a j ó w ciasta przygo­ t o w a n e g o : 1) na s a m y m m l e k u , 2) na m l e k u i m a ś l e , 3) na s ł o d k i e j ś m i e ­ tanie, 4) na ś m i e t a n c e i na j a j k a c h oraz 5) na samych j a j k a c h . S p o ż y w a j ą je z m i o d e m . I s t n i e j e specjalne n a r z ę d z i e s ł u ż ą c e do w y g n i a t a n i a tymbyłu w postaci ł a w y z u m o c o w a n y m z jednej s t r o n y z ę b a t y m d r ą g i e m (tałky). N a j e d n ą p o r c j ę tymbyłu, k t ó r ą t r u d n o u g n i e ś ć r ę k ą , bierze się z w y k l e do zamieszania 8 k g m ą k i . Tymbył piecze się w postaci k r ą ż k ó w , k t ó r y c h ś r e d n i c a w W i l n i e i w T r o k a c h w y n o s i ł a 7—10 c m , a g r u b o ś ć 1 c m . N a K r y m i e , w Ł u c k u i w H a l i c z u pieczono p l a c k i grube, o ś r e d n i c y 25 c m . Jedne i drugie n a k ł u ­ wano we w z o r y , a b y w piecu nie „ s p u c h ł y " (na K r y m i e k a ż d a okolica, a czasem n a w e t rodzina, s t o s o w a ł a p r z y n a k ł u w a n i u swoje regionalne w z o r y ) . Pieczenie tymbyłu o d b y w a ł o się w s p ó l n i e dla 2—3 r o d z i n . Pie­ czono go po k i l k a n a ś c i e k i l o g r a m ó w na r o d z i n ę . P r z y tej okazji s c h o d z i ł a się m ł o d z i e ż . P r a c y tej t o w a r z y s z y ł y ś p i e w y , ż a r t y i ś m i e c h y . Z i e l o n e Ś w i ę t a . W 50 d n i od wielkanocnej niedzieli, na p a m i ą t k ę 10 p r z y k a z a ń na G ó r z e Synai, w y p a d a j ą Zielone Ś w i ę t a . Czci je d ł u ż s z e n a b o ż e ń s t w o , a w d o m a c h k a r a i m s k i c h j e d y n i e tego d n i a pieczone spe­ cjalne ciasto z j a j a m i , ze s ł o d k ą p r z e k ł a d a n k ą z sera zwane katłama, a jeśli z r o b i ą t y c h w a r s t w a ż 7, z w ą je w ó w c z a s jedikdt. K u r b á n . W k o ń c u l i p c a , l u b na p o c z ą t k u sierpnia, nadchodzi ś w i ę t o kurban. Jest t o o s t a t n i d z i e ń postu, w y r a ż a j ą c e g o ż a ł o b ę i s m u t e k z p o w o d u zburzenia ś w i ą t y n i j e r o z o l i m s k i e j , zbudowanej przez Salomona. W d n i u t y m s k ł a d a n o ofiarę z barana. P o s t . W m i e s i ą c u Ułahaj, w n a s z y m sierpniu, w y p a d a post, w k t ó r y m 3 8 Wg informacji doc. dr W . Zajączkowskiego nie było dopuszczalne takiego składnika jak masło. stosowanie �428 M. Z N A M I E R O W S K A - P R U F F E R O W A nie w o l n o j e ś ć m i ę s a . D o p i e r o dwudziestego d n i a , na p o d w ó r z u k o ł o kienesy, p u b l i c z n i e r ż n ą barana, a m i ę s o d z i e l ą m i ę d z y b i e d n y c h . L e t n i post u K a r a i m ó w obchodzony jest dla u p a m i ę t n i e n i a d ż u m y • g r a s u j ą c e j na L i t w i e w 1710 г., k i e d y t o osiedla k a r a i m s k i e z o s t a ł y z d z i e s i ą t k o w a n e . Wreszcie w m i e s i ą c u AjrycJisyaj, w n a s z y m p a ź d z i e r n i k u , p r z y c h o d z i W i e l k i Post wraz z n a j w i ę k s z y m ś w i ę t e m w r o k u , z w a n y m Boszatłych Jciuniu, c z y l i D z i e ń Odpuszczenia ( g r z e c h ó w ) . D n i a tego n a b o ż e ń s t w o t r w a przez c a ł y d z i e ń , ludzie b ł a g a j ą Boga o przebaczenie g r z e c h ó w . Przez 24 g o d z i n y — od zachodu s ł o ń c a do zachodu — nie w o l n o j e ś ć ani p i ć nawet w o d y , a n i t e ż p a l i ć . Z z a m i e r z c h ł y c h . c z a s ó w p o z o s t a ł o u K a r a i m ó w wierzenie w dobre b ó s t w o , t z w . JJłuhata, co oznacza dobrego Ojca, i w b ó s t w o złe — zwane Kargałata, k t ó r e z s y ł a zło i m ó r . W W i e l k i m P o ś c i e , g d y okresami nie w o l n o j e ś ć , m a t k i wzajemnie się p r z e c h w a l a j ą , że i c h dzieci do tej l u b t a m t e j g o d z i n y nic nie j a d ł y , a dla odstraszenia i c h od ł a k o m s t w a do s p i ż a r n i k ł a d ą rodzaj stracha z w y w r ó c o n e g o k o ż u c h a , k t ó r y m a w y o b r a ż a ć owego złego ducha, Karga­ łata, p i l n u j ą c e g o jedzenia w o w y m d n i u u r o c z y s t y m . Zdarza się jeszcze, iż p r z e s ą d n e k o b i e t y s z e p c ą po c i c h u i m i ę dobrego b ó s t w a Ułuhata i potajemnie za coś m u d z i ę k u j ą . A ł a c z y c h . W p a ź d z i e r n i k u ś w i ę c ą u K a r a i m ó w o b r z ę d z w a n y ałaczych, co d o s ł o w n i e oznacza n a m i o t . D n i a tego w W i l n i e i w T r o k a c h k o ł o swej ś w i ą t y n i r o b i ą z gałęzi j o d ł o w y c h rodzaj n a m i o t u , w k s z t a ł c i e s z a ł a s u , o z d a b i a j ą go i t u s k ł a d a j ą j a b ł k a i gruszki, i f a K r y m i e znoszono tego dnia w i n o g r o n a . P r z y c h o d z i k a p ł a n k a r a i m s k i i prosi Boga, a b y r o k b y ł szczęśliwy i o b f i t y w u r o d z a j , m o d l i się n a d t y m i owocami, a po m o d l i t w i e rozdaje w i e r n y m pokrajane k a w a ł k i o w o c ó w , po c z y m odchodzi, a po­ z o s t a ł e owoce k o b i e t y i dzieci r o z d z i e l a j ą m i ę d z y s o b ą . Wreszcie p r z y c h o d z i d z i e ń B i b l i i Ś w i ę t e j , c z y l i E a d o ś ć p r a w a , t z w . Bijanczy Toranyn, d z i e ń w k t ó r y m na nowo r o z p o c z y n a j ą czytanie B i b l i i . U r o d z i n y . M ł o d a m a t k a nie w y c h o d z i nigdzie poza o b r ę b swego do­ m o s t w a , po u r o d z e n i u syna w c i ą g u 6 t y g o d n i , a c ó r k i w c i ą g u 3 m i e s i ę c y . P i e r w s z ą w y p r a w ę po t y m okresie r o b i na n a b o ż e ń s t w o do kienesy. W s i ó d m y m d n i u po u r o d z e n i u dziecka o d b y w a się u r o c z y s t o ś ć z w i ą ­ zana z n a d a n i e m m u i m i e n i a . Podobnie j a k i inne n a r o d y W s c h o d u K a r a i m i p r z e s t r z e g a j ą z w y c z a j u obrzezania. Eodzice z a p r a s z a j ą na t e n d z i e ń jednego k u m a i dwie k u m y . ÍTa u r o c z y s t o ś ć t ę k u m y p r z y n o s z ą w y p r a w k ę dla dziecka, a k u m specjalny p o w i j a k , k t ó r y m b a n d a ż u j ą n o w o r o d k a przed o p e r a c j ą . K u m y b i o r ą dziecko od m a t k i , k t ó r a jest w i n n y m p o k o j u , i o d d a j ą w r ę c e k u m a . K u m zasiada na k r z e ś l e na po­ duszce i t r z y m a dziecko odpowiednio spowite i u ł o ż o n e w b e c i k u . Ope­ r a c j i dokonuje k t o ś ze starszych m ę ż c z y z n u m i e j ą c y t o r o b i ć l u b lekarz- �OBRZĘDOWOŚĆ KARAIMÓW WILEÑSZCZYZNY 429 c h i r u r g . I s t n i e j e przekonanie, ż e i m głośniej dziecko k r z y c z a ł o podczas zabiegu, t y m b ę d z i e zdrowsze i lepiej b ę d z i e się c h o w a ć . Zabieg t r w a bardzo k r ó t k o . Przed w ł a ś c i w y m zabiegiem d u c h o w n y c z y t a o d p o w i e d n i ą m o d l i t w ę i nadaje c h ł o p c u i m i ę — po c z y m n a s t ę p u j e suta uczta i zabawa. Pierwsze t o a s t y w z n o s z ą za p o m y ś l n o ś ć n o w o r o d k a i m a t k i , k t ó r a dalej pozostaje w odosobnieniu i nie bierze u d z i a ł u w p r z y j ę c i u . N a s t ę p n i e k u m stara się ubiec k u m y i w z n i e ś ć toast za i c h zdrowie, b o w i e m w prze­ c i w n y m razie, g d y k t ó r a ś z k u m l u b k t o ś w j e j z a s t ę p s t w i e wzniesie toast za zdrowie k u m a , jest o n „ p r z e g r a n y " i m u s i z r e w a n ż o w a ć się k u m o m prezentem. P o n i e w a ż n a j c z ę ś c i e j p r z e g r y w a , w i ę c j u ż z g ó r y m a p r z y g o t o w a n y u p o m i n e k w postaci czekoladek l u b k w i a t ó w . W gospo­ d a r s k i c h r o d z i n a c h , p r ó c z tego, po uczcie k u m z a k ł a d a najlepsze konie, zabiera do w o z u k u m y i jedzie z n i m i „co k o ń w y s k o c z y " n a p r z e j a ż d ż k ę . J e ś l i jest z i m a , j a d ą sankami. C h r z t u nie m a u K a r a i m ó w , jest n a t o m i a s t nadawanie i m i e n i a . Ś l u b . Z a r ę c z y n y u K a r a i m ó w o d b y w a j ą się u r o c z y ś c i e w d z i e ń ś l u b u , p r z y udziale duchownego, a jeśli zdarzy się, iż ś l u b nie o d b ę d z i e się, po z a r ę c z y n a c h t r u d n o jest u z y s k a ć r o z w ó d . W czasie a k t u z a r ę c z y n odczytuje się specjalny d o k u m e n t — a k t zawarcia m a ł ż e ń s t w a pisany ozdobnie n a bardziej t r w a ł y m papierze, n p . na papierze k r e ś l a r s k i m l u b n a b r y s t o l u . D a w n i e j pisano go n a perga­ m i n i e . A k t t e n ozdobiony jest poza t y m r o ś l i n n y m o r n a m e n t e m . P o d p i ­ s u j ą go p a ń s t w o m ł o d z i , rodzice i zaproszeni goście. P r z y t y m w osobnej k o l u m n i e p o d p i s u j ą go m ę ż a t k i i ż o n a c i , a w osobnej m ł o d z i e ż . A k t ś l u b u o t r z y m u j e panna m ł o d a , a w czasie ceremonii ś l u b n y c h t r z y m a go swacia. Przed ś l u b e m r o d z i n a p a n n y m ł o d e j piecze d u ż ą , o k r ą g ł ą b u ł k ę ople­ c i o n ą ciastem, n i b y warkoczem. Po b o k a c h z n a j d u j ą się r ó ż y c z k i , a w ś r o d ­ k u leży biała bułeczka. K ł a d ą t ę b u ł k ę na tacę, a pod spód pierniki, c u k i e r k i i orzechy. N a b u ł k ę k ł a d ą w e l o n . P r z y odpowiedniej m o d l i t w i e narzeczony bierze welon z jednej s t r o n y , a d u c h o w n y z d r u g i e j , i k ł a d ą go na g ł o w ę p a n n y m ł o d e j . T o ceremonialne n a k r y w a n i e g ł o w y zwie się basz-japmách. T o w a r z y s z y m u , wraz z g r ą n a skrzypcach, ż a ł o s n a i p r z e j m u j ą c a p i e ś ń , w k t ó r e j m ł o d a ż e g n a się z r o d z i c a m i i k o l e ż a n k a m i . P r z e d c e r e m o n i ą basz-japmách, która ma n a s t ą p i ć , m ł o d ą s a d z a j ą n a o d w r ó c o n ą d z i e ż ę n a k r y t ą k o ż u c h e m i roz­ p l a t a j ą j e j w ł o s y . D r u c h n y o t a c z a j ą p a n n ę m ł o d ą k o ł e m i k o l e j n o pocie­ r a j ą po j e j w ł o s a c h o b r ą c z k ą , u m a c z a n ą w spodeczku z w o d ą . P o t e m m ł o d z i k l ę k a j ą przed r o d z i c a m i l u b ś w i a d k a m i , c a ł u j ą i c h r ę c e i p r o s z ą o przebaczenie w i n , z a ś rodzice p ł a c z ą n a d n i m i , b ł o g o s ł a w i ą i p o u c z a j ą na przyszłe życie. W czasie ceremonii, zwanej basz-japmách, p a n n a m ł o d a siedzi n a k r z e ś l e , a od k r z e s ł a w k i e r u n k u d r z w i u s t a w i a się w szpaler m ł o d z i e ż �M. Z N A M I E R O W S K A - P R U F F E R O W A 430 m ę s k a . Przez t e n szpaler po „ o c z e p i n a c h " ucieka p a n m ł o d y , a koledzykawalerowie, nie s z c z ę d z ą c m u r a z ó w , b i j ą go i za z d r a d ę kawalerskiego stanu u s u w a j ą go ze swego ś r o d o w i s k a . Stoacia w k ł a d a s r e b r n ą m o n e t ę do z ł o ż o n e g o w k o p e r t ę a k t u m a ł ­ ż e ń s t w a i t a k ą ż m o n e t ę k ł a d ą do p a n t o f l a p a n n y m ł o d e j , a b y b y ł a za­ można. T y m c z a s e m p a n n a m ł o d a p r z y p o m o c y d r u h e n i swaci n a k ł a d a swe b i a ł e ś l u b n e szaty i welon, a p a n m ł o d y idzie z d r u ż b ą i k o l e g a m i , a b y się u b r a ć i w y p i ć . G d y j u ż jest u b r a n y , k l ę k a na z a s ł a n y m sierścią do g ó r y k o ż u c h u , a b y m u b y ł o bogato i obficie w ż y c i u . O b o k na k r z e ś l e siedzi g ł ó w n y s w a t - m a r s z a ł e k i poucza, j a k m a p o s t ę p o w a ć w m a ł ż e ń ­ stwie. M a r s z a ł e k jest m i s t r z e m ceremonii przez c a ł y czas o b r z ą d k u . O z n a k ą jego w ł a d z y jest w i ę k s z y n i ż u d r u ż b y b u k i e c i k m i r t u , p r z e w i ą z a n y b i a ł ą w s t ą ż e c z k ą i w p i ę t y w k l a p ę u b r a n i a , oraz d ł u g a laska z r ó z g i w i k l i ­ nowej opleciona c z e r w o n ą w s t ą ż k ą . M ł o d ą t y m c z a s e m s a d z a j ą na k r z e ś l e , na poduszce, a g d y wstanie, c h w y t a j ą p i e r w s z ą l e p s z ą p a n n ę i s a d z a j ą na j e j miejscu, co w r ó ż y , iż n a s t ę p n i e ona w y j d z i e za m ą ż . W czasie tego o b r z ę d u m a t k i p a ń s t w a m ł o d y c h , c h c ą c p o d k r e ś l i ć , co t r a c ą przez t e n z w i ą z e k , m ó w i ą do siebie ż a r t e m : „ p s z e n i c ę s p r z e d a ł a m , a kąkol kupiłam". P o t e m j u ż i d ą m ł o d z i do swojej ś w i ą t y n i - k i e n e s y na ś l u b , gdzie p r z y s i ę g a j ą w i e r n o ś ć i o t r z y m u j ą p i e r ś c i o n k i . D u c h o w n y posypuje i c h g ł o w y p o p i o ł e m i daje w i n o , k t ó r e g o p a n n a m ł o d a nieco u p i j a , r e s z t ę z a ś z kieliszka w y p i j a p a n m ł o d y . Orszak ś l u b n y w y g l ą d a n a s t ę p u j ą c o : o d d r z w i w k i e r u n k u o ł t a r z a dwie starsze d r u ż k i p r o w a d z ą pana m ł o d e g o , za m m i dwaj d r u ż b o w i e p r o w a d z ą p a n n ę m ł o d ą . T u ż przed o ł t a r z e m d r u ż b a odchodzi o d m ł o d y c h , a p r z y s t ę p u j ą swat ( m a r s z a ł e k ) i swacia, k t ó r z y d o p r o w a d z a j ą m ł o d y c h do o ł t a r z a i u s t a w i a j ą r a z e m ; p ó ź n i e j n a s t ę p u j e w ł a ś c i w y ś l u b . Beszta d r u ż b y u s t a w i a się w szpaler. G d y w r a c a j ą do d o m u i w s t ę p u j ą na p r ó g , z n o w u p r z e d n i m i roz­ ścielają k o ż u c h i „ n a s z c z ę ś c i e " o b s y p u j ą p s z e n i c ą i j ę c z m i e n i e m , po c z y m n a s t ę p u j e uczta, r o z m a i t e ś p i e w y , m . i n . p i e ś ń o „ k r u p n i k u " i s ł y n n y c h , szczególnie n p . z T r o k o d F i r k o w i c z a , p i e r o ż k a c h , z w a n y c h Tcybyn. G d y zabawa z b l i ż a s i ę k u k o ń c o w i , n a s t ę p u j e m o m e n t z d j ę c i a w e l o n u z g ł o w y p a n n y m ł o d e j . Siedzi ona na k r z e ś l e , a d o o k o ł a niej u s t a w i a j ą się k o b i e t y z a m ę ż n e i nieco dalej g r o m a d z i się reszta k o b i e t . D u c h o w n y czyta m o d l i t w ę i błogosławi na n o w ą drogę życia, j u ż jako m ę ż a t k ę . Z d e j m u j e o n welon i odrzuca za siebie, t a k a b y , n i b y n i e c h c ą c y , t r a f i ł 4 1 Restauracja karaimska w Trokach. �OBRZĘDOWOŚĆ KARAIMÓW WTLENSZCZYZNY 431 na g ł o w ę k t ó r e j ś p a n n y . T a , n a k t ó r ą upadnie welon, m a w t y m r o k u wyjśe za m ą ż . N a s t ę p n i e k o b i e t y z a m ę ż n e t w o r z ą k o r o w ó d w o k ó ł p a n n y m ł o d e j , ś p i e w a j ą c r a d o s n ą p i e ś ń z p o w o d u p o w i ę k s z e n i a grona m ę ­ żatek. P o g r z e b . P i e r w s z ą c z y n n o ś c i ą po zgonie jest u m y c i e c i a ł a i ubranie nieboszczyka. Z m a r ł e g o ubiera się w suknie z u p e ł n i e nowe, n i e u ż y w a n e za ż y c i a . K o b i e t y n i e z a m ę ż n e , m ł o d e ubiera się w s t r ó j ś l u b n y . T r u m n ę w y ś c i e ł a się l n e m , a zamiast pierza do poduszki k ł a d ą r ó w n i e ż l e n l u b w i ó r y . N a j b l i ż s z a r o d z i n a ż e g n a się ze z m a r ł y m , po c z y m t r u m n ę z a m y k a j ą . U w e z g ł o w i a z a p a l a j ą świece woskowe. A ż do c h w i l i pogrzebu ( d z i e ń i noc) stale k t o ś d y ż u r u j e k o ł o t r u m n y , c z y t a j ą c psalmy. T r u m n a ze z m a r ł y m n a j c z ę ś c i e j do c h w i l i pogrzebu pozostaje w d o m u . D a w n i e j w s t a w i a l i j ą do kienesy i s t a m t ą d n a s t ę p o w a ł a eksportacja. N a e k s p o r t a c j ę g r o m a d z i się nie t y l k o r o d z i n a z m a r ł e g o , ale c a ł a g m i n a . D u c h o w n y c z y t a m o d l i t w y i specjalnie u ł o ż o n y przez siebie psalm, Tcyna, o p i e w a j ą c y ż y c i e z m a r ł e g o i p o d k r e ś l a j ą c y jego z a s ł u g i , po c z y m k o n d u k t rusza n a cmentarz. Z m a r ­ łego grzebie się g ł o w ą w s t r o n ę p o ł u d n i a , c z y l i w s t r o n ę J e r o z o l i m y . Z cmentarza wszyscy w r a c a j ą do d o m u ż a ł o b y na s t y p ę . P o t r a w y na t y m p r z y j ę c i u s ą postne, bez m i ę s a . N a K r y m i e podawano specjalnie przyrządzoną „czarną chałwę". Ż a ł o b a po z m a r ł y m t r w a r o k . Pierwsze 7 d n i po pogrzebie z a c h o w u j ą szczególnie g ł ę b o k ą ż a ł o b ę . E o d z i n a z m a r ł e g o p o ś c i i , o i l e m o ż n o ś c i , nie opuszcza d o m u . W c i ą g u t y c h 7 d n i w d o m u z m a r ł e g o o d b y w a j ą się n a b o ż e ń s t w a ż a ł o b n e za d u s z ę z m a r ł e g o . P r z y stole z a s ł a n y m b i a ł y m obrusem zasiada d u c h o w n y i z a k r y s t i a n , a w o k ó ł r o d z i n a z m a r ł e g o i zna­ j o m i . E o d z i n a siedzi n a n i s k i c h s t o ł k a c h , a dawniej na z i e m i . N a stole p r z y g o t o w a n e jest w i n o gronowe i b u ł e c z k a , s y m b o l i z u j ą c e ofiarę za d u s z ę z m a r ł e g o . D u c h o w n y m o d l i się, a z a k r y s t i a n w o d p o w i e d n i m momencie podaje rodzinie z m a r ł e g o kieliszek w i n a , z k t ó r e g o k a ż d y p o t r o c h u u p i j a . N a s t ę p n i e d z i e l ą się b u ł e c z k ą . T a k i e samo n a b o ż e ń s t w o o d b y w a się po 30 dniach w T r o k a c h i W i l n i e , z a ś w Ł u c k u , H a l i c z u i n a K r y m i e po 40 dniach. P ó ź n i e j j u ż dopiero w r o c z n i c ę ś m i e r c i . W n a s t ę p n e rocznice w d o m u z m a r ł e g o rodzi na, j a k o ofiarę, z a p a l a j ą t y l k o świecę w o s k o w ą . Ś w i e c a m u s i sama w y p a l i ć się do k o ń c a — nie w o l n o j e j g a s i ć . Ż n i w a . W p a ź d z i e r n i k u o d b y w a się ś w i ę t o ż n i w , Orach Toju, co oznacza ś w i ę t o sierpa, o d p o w i a d a j ą c e s ł o w i a ń s k i m d o ż y n k o m . E o l n i c y u w a ż a j ą j e za „ ś w i ę t o n a d ś w i ę t a m i " . N a p o c z ą t k u ż n i w p r z y n o s z ą do kienesy pierwszy snop, z w a n y gospo­ darzem, a n a k o ń c u ż n i w , 1 d z i e ń Orach Toju, w i j ą ze z b ó ż i nasion w i a n e k z w a n y demet i z a w i e s z a j ą go w kienesie n a d w e j ś c i o w y m i d r z w i a m i , na­ przeciwko o ł t a r z a , p o c z y m rozpoczyna się n a b o ż e ń s t w o , a n a s t ę p n i e w e s o ł a uczta s k ł a d k o w a z t a ń c a m i . 1 �432 Maria M. ZNAMIEROWSKA-PRÜFFEROWA Znamierowska-Prüfferowa MATÉРЛAUX R E L A T I F S A U X R I T E S D E S K A R A l M E S DE L A T E R R E D E VILNA Resume L'auteur, ayant recueilli des matériaux concernant 1ез rites de calendrier et de familie, pratiques par les Karaímes de la terre de Vilna, donné une description des coutumes liées au nouvel an, á la P á q u e (Paskha), á la P e n t e c ó t e , au Careme ainsi qu'au jour de naissance, au marriage, aux funérailles et á la moisson. Toutes ees ceremonies rituelles et ees coutumes, rapportées par l'auteur avec leurs denominations originales, avaient é t é observées jusqu'á oes dernieres années par les families d'agriculteurs ainsi que par celles de fonctionnaires et de personnes de professions libres. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2bb4cf1cbbe07bcbee35ea0f84c65b1.pdf 641f0d1398aa89728f45014df9ac658d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:457 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:414 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA t.4 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961, t.4, s.5-12 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA IV ��INSTYTUT HISTORII POLSKIEJ KULTURY AKADEMII MATERIALNEJ NAUK ETNOGRAFIA POLSKA IV WROCŁAW —WARSZAW A - K R A K Ó W ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK �KOMITET REDAKCYJNY: Kazimierz Dobrowolski, Witold Dynowski (redaktor), Józef Gajek, Mieczysław Gładysz (zastępca redaktora), Jadwiga Klimaszewska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Adolf Nasz, Zofia Szromba (sekretarz redakcji), Andrzej Waligórski, Kazimiera Zawistowicz-Adamska жлкъо ••TNUKKAW m m Ine.ntnti.- K a l o r i i KaTtm.y Materialne? PÜLSU': J AKADEMII NAUK W a r s ¿ u w a al. Hoża Hf 74 ]Vv, , w ]T l/j Redaktor Wydawnictwa Emilia Fischerowa Wszelkie prawa zastrzeżone Printed in Poland Zakład Narodowy im. Ossolińskich—Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. Wrocław 1961. Wydania I . Nakład 500 + 200 cgz. Obj. ark. wyd. 35,10, ark. druk. 28,13, ark. iorm. A - l 37,41. Papier druk. sat. kl. V , 70g, 70x100, z fabryki we Włocławku. Oddano do składania 13 I X 1960 roku. Podpi­ sano do druku 13 V I 1961 roku. Druk ukończono w czerwcu 1961 roku. Wrocławska Drukarnia Naukowa — Zam. nr 173/60 — T-7 — Cena zł 80.— �SPIS T R E Ś C I ARTYKUŁY Kazimierz D o b r o w o l s k i — Studia nad teorią kultury ludowej Streszczenie w j . angielskim Maria D e m b i ń s k a — Z badań nad konsumpcją żywnościową w Polsce średnio­ wiecznej Streszczenie w j . rosyjskim Jadwiga K l i m a s z e w s k a — Zakazy magiczne związane z rokiem obrzędowym w Polsce Streszczenie w j . angielskim Witold A r m o n — Polski badacz Jakutów — Mikołaj Witaszewski Streszczenie w j . rosyjskim ZAGADNIENIA 15 91 93 106 109 135 141 152 DYSKUSYJNE Anna К u t r z e b a -Po j n aro w a — Atlas kultury ludowej Polski jako jedna z form pracy etnograficznej Streszczenie w j . niemieckim 153 170 STUDIA I MATERIAŁY Maria F r a n k o w s k a — Zwierzęta w gospodarce, wierzeniach i zwyczajach Indian Peru X V I i X V I I w. w świetle kroniki Felipe Guarnan Poma de Ayala Streszczenie w j . francuskim Maria S ą g a j ł ł o - K a c z a n o w s k a — Barwniki używane w Polsce do kraszenia jajek w X I X i X X w Streszczenie w j . rosyjskim Władysław J e ż - J a i e c k i — Materiały do ludowego łowiectwa w Polsce . . . Streszczenie w j . rosyjskim Jadwiga P a w ł o w s k a — Sposoby przesuszania zbóż w Polsce Streszczenie w j . niemieckim Maria B i e r n a c k a — Z badań nad współdziałaniem gromadzkim we wsi Potakówka, pow. jasielskiego Streszczenie w j . francuskim Jerzy W i e l o wiej s k i — Obróbka drewna na Śląsku u schyłku starożytności (w okresie późnolateńskim i rzymskim) Streszczenie w j . niemieckim 173 205 207 232 235 249 251 259 261 274 277 297 �6 SPIS TREŚCI B A D A N I A TERENOWE Śląsk Prace pod kierunkiem Ш. Gładysza Mieczysław G-ładysz — Z monograficznych badań wsi śląskich w latach 1958-1959 Krystyna К w a ś n i e w i c z o w a i Władysław K w a ś n i e w i c z — Błotnica Strze­ lecka i Centawa Zofia Szromba — Wieś Dzierżysławice Anna Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z — Wieś Owsiszcze t 299 304 316 323 K R O N I K A I RECENZJE Prof. dr Antonin Václavík — líicliard Jefábek 333 Polska Konferencja w sprawie utworzenia międzynarodowej Komisji Badań Kultury Ludowej w Karpatach — Mieczysław Gładysz Z działalności naukowo-badawczej i dydaktycznej w zakresie tańca ludowego w Polsce w latach 1945—1959 — Jacek Tomasik Rudolf H . Nocoń, Dzieje, kultura i upadek Inków — Anna Kowalska-Lewicka 339 343 349 В ułgaria Działalność Instytutu Etnograficznego i Muzeum przy Bułgarskiej Akademii Nauk w Sofii w 1958 i 1959 r. — Ghristo Wakarelski 353 Czechosłowacja Początki kartograficznego opracowania kultury ludowej w Czechach — Drahomíra Stránská 359 Ceskoslovenská Etłmografie, R. 1 — 7: 1953—1959 — Zofia Szromba 360 Slovensky Národopis, R. 1 — 7: 1953 —1959 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz 366 Jugosławia Etnologia w Jugosławii w latach 1958 i 1959 — Djurdjica Palośija 372 Zbornik za narodni zivot i obicaje juźnih Slavena, t. 35 — 39: 1951 — 1957 — Irena Nizińska 376 Niemiecka Republika Demokratyczna Etnografia łużycka w 1959 r. — Pavol Nedo Z działalności Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie — Doris Stockmann Agrarethnographie — Stanisław Bronicz 383 385 391 Rumunia Pierwsza monografia rumuńska o języku tracko-dackim — Nieolae Dunare i Bronisława Kopczyńska-Jaworska 394 Węgry Najważniejsze osiągnięcia etnografów węgierskich w 1959 r. — Jeno Barabds . . 397 �SPIS TEEŚCI 7 ZSE E Z działalności Instytutu Etnografii im. N . N . Mikłucho-Makłaja Akademii Nauk ZSEE w 1959 r. - Olga Ganckaja Советская этнография, 1946—1959 — Edward Pietraszek Wieś Wiriatino w przeszłości i teraźniejszości. Praca zbiorowa pod redakcją. P. I . Kuszniera — Krystyna Adamus Inne kraje 403 410 419 . Międzynarodowe pismo antropologiczne — Andrzej Waligórski Etnograficzne antologie — Leszek Dzięgiel Harry L . Shapiro, Aspects of Culture — Krystyna Małkowska Jacques Berque, Histoire sociale d'un village égyptien au X X Anna Damrosz Peter A. Munch, A Study of Cultural Change — Antoni Stojak Indeksy — Zofia Szromba 422 424 425 é m e siecle — 427 429 433 �СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ Казимеж Д о б р о в о л ь с к и — Исследования по теории польской народной культуры Краткое содержание на английском языке Мария Д э м б и н ь с к а — Из исследований по продовольственному вопросу в средневековой Польше Краткое содержание на русском языке Ядвига К л и м а ш е в с к а —Магические запреты связанные с годичными обря­ дами в Польше Краткое содержание на английском языке Витольд А р м о н - Миколай Виташевски —польский исследователь Якутов Краткое содержание на русском языке 15 91 93 106 109 135 141 152 О Б С У Ж Д Е Н И Е ВОПРОСОВ Анна К у т ш е б а - II ойн ар о в а — Атлас народной культуры Польши — одна" из форм этнографического труда . .' 153 Краткое содержание на немецком языке 170 МАТЕРИАЛЫ И ИССЛЕДОВАНИЯ Мария Ф р а н к о и с к а —Животные в хозяйстве, верованиях и обычаях Индейцев, жителей Перу в X V I и X V I I вв., в освещении Фэлипэ Гуаман Пома де Аяля Краткое содержание на французском языке Мария С о н г а й л л о - К а ч а н о в с к а — Красители, употребляемые в Польше для крашения яиц в X I X и X X вв Краткое содержание на русском языке Владислав Е ж - Я р э ц к и —Материалы по народной охоте в Польше. . . Краткое содержание на русском языке Ядвига П а в л о в с к а — Способы просушивания хлебных злаков в Польше . Краткое содержание на немецком языке Мария Б е р н а ц к а —Работы по вопросу общинного сотрудничества в де­ ревне Потакувка, ясельского уезда Краткое содержание на французском языке Ежи В е л ё в е й с к и —Обработка дерева в Силезии в конце древнего пери­ ода (в позднелатенский и римский периоды) Краткое содержание на немецком языке 173 205 207 232 235 249 251 259 261 274 277 297 �9 SPIS THKŚCI ПОЛЕВЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ Силезия Труды под руководством М. Гладыша Мечислав Г л а д ы ш —Работы по монографии силезских деревень в 1958 — 1959 гг Крыстына К в а с н е в и ч о в а и Владислав К в а с н е в и ч — Деревня Блотница Стшелецка и Центава Зофия Ш р о м б а — Деревня Дзержиславице •Анна 3 амб ж и ц на - Ку н а х о вич — Деревня Овсище 299 304 316 323 ХРОНИКА И РЕЦЕНЗИИ I Проф. др Антонин Вацльавик — Рихард Ежабэк 333 Польша Конференция по вопросу создания Международной Комиссии для Исследо­ вания Народной Культуры в карпатском районе — Мечислав Гладыш Научно-исследовательская и преподавательская деятельность в области народного танца в Польше в 1945—1959 гг. — Яцек Томасик . . . . . Rudolf Н. Nocoń, Dzieje, kultura i upadek Inków — (Рудольф Ноцонь, Исто­ рия, культура И упадок Инков) —Анна Ковальска-Левицка . . . . . . 339 343 349 Болгария Деятельность Этнографического Института и Музея Болгарской Академии Наук в Софии в 1958 —1959 гг. —Христо Вакарельски 353 Чехословакия Начальные опыты картографической разработки народной культуры в Че­ хии —Драгомира, Странска 359 Ceskoslovenská Ethnografie (Чехословацкая этнография) за годы 1953 — 1959 — Зофия Шромба 360 Slovensky Národopis (Словацкая этнография) за годы 1953 — 1959 — Анна, Замбжицка-Кунахович 366 Югославия Этнология в Югославии в 1958 —1959 гг. —Дюрдица Палошия Zbornik za narodni zivot i obicaje jużnih Slavena (Сборник народного быта и нравов южных славян) за годы 1951 — 1957 —Ирена Низинъска 372 376 Немецкая Демократическая Республика Лужицкая этнография 1959 г. —Паволь Недо Деятельность Института Немецкой Этнографии Немецкой Академии Наук в Берлине —Дорис Штокманн Agrarethnographie (Аграрная этнография) —Станислав Бронич 383 385 391 Румыния Первая румынская монография о трако-дакийском языке —Николаэ и Бронислава Копчынъска-Яворска Дунарэ 394 �10 SPIS TREŚCI Венгрии Важнейшие достижения венгерской этнографии в 1959 г. — Енэ Барабаш 397 СССР Деятельность Института Этнографии им. I I . I I . Миклухо-Маклая Академии Наук СССР в 1959 г. —Ольга Ганская Советская этнография за годы 1940—1959 — Эдуард Петрашек Село Вирятино в прошлом л настоящей. Коллективный труд под редакцией П. И. Кушнера — Крыстына Адамус 403 410 419 Другие страны Международный антропологический журнал —Анджеи Вашгурски . . . . Этнографические антологии —Лешек Дзенгелъ . . . . Harry L . Shapiro, Aspects of Culture (Гарри Шапиро, Аспекты культуры) — Крыстына Малковска Jaques Berque, Histoire sociale d'un village égyptien au X X siécle (Жак Берн, Социальная история египетской деревни X X века) —Анна Дамрош Peter Munch, A Study of Cultural Change (Пэтэр Мунч, Изучение вопро­ сов культурных изменений) —Антоны Стояк Индексы — Зофия Шромба 422 424 425 é m e 427 429 433 �CONTENTS AETICLES Kazimierz Dobrowolski, Studies on the Theory of Folk Culture . . . . English Summary Maria D e m b i ń s k a , Food Consumption in Medieval Poland Russian Summary Jadwiga K l i m a s z e w s k a , Magical Prohibitions Connected with the Traditional Ceremonial Year in Poland English Summary Witold A r m ó n , Mikołaj Witaszewski — Polish Explorer of the Jakuts Russian Summary 15 91 93 106 109 141 152 DISCUSSION Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a , The Atlas of the Polish Folk Culture as one of the Forms of Ethnographic Research Work German Summary . 153 170 R E P O R T S AND MATERIALS Maria F r a n k o w s k a , Animals in the Economy, Beliefs and Customs of the Indians in Peru of the 16th and 17th cent, in the Light of the Diary of Felipe Guarnan Poma de Ayala French Summary Maria S ą g a j ł ł o - K a c z a n o w s k a , Dye-stuffs for Decorating Egg Used in Poland in the 19th and 20th cent Russian Summary Władysław J e ż - J a r e c k i , Methods of Folk Hunting in Poland Russian Summary Jadwiga P a w ł o w s k a , Grain Drying Methods of the Polish Peasantry . . . German Summary Maria B i e r n a c k a , Economic cooperation on a Community Basis in the Village of Potakówka, distr. Jasło French Summary Jerzy Wielo wiej ski, Early Wood Working in Silesia (Late L a Тёпе and Roman Period) German Summary 173 205 207 232 235 249 261 259 261 274 277 297 �12 SPIS TREŚCI F I E L D STUDIES Ś l ą s k (Silesia) Besearch under the supervision of M. Qladysz Mieczysław G ł a d y s z — Field Studies in Silesian Villages in 1958—1959. . . Krystyna K w a ś n i e w i c z o w a , Władysław K w a ś n i e w i c z — The Villages Błot­ nica Strzelecka and Centawa Zofia Szromba — The Village Dzierżysławice Anna Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z — The Village Owsiszcze 299 304 316 323 CURRENT EVENTS; BOOK REVIEWS Prof. dr Antonin Václavík — Richard Jefábek 333 Poland Folk-Culture of the Carpathians: An International Research Project. Preliminary Conference Held in Cracow on 1959 — Mieczysław Gładysz The Folk Dance in Poland: Research and Practical Teaching (1945— 1959) — Jacek Tom,asik Rudolf H . Nocoń, History, Culture and Decline of the Incas —Anna KowalskaLewicka 339 343 349 Bulgaria Activities of the Ethnographic Institute and Museum, Bulgarian Academy of Sciences in Sofia (1958 and 1959) — Ghristo Wakarelski 353 Czechoslovakia Report on the Recently Started Cartographic Study of Folk Culture in Czechoslovakia — Drahomira Siránská Ceskoslovenská Ethnographie. 1 — 7: 1953—1959 — Zofia Szromba Slovensky Národopis. 1 — 7: 1953—1959 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz . . 359 360 366 Yugoslavia Ethnology in Yugoslavia in 1958 and 1959 — Djurdjica Palosija 37? Zbornik za narodni zivot i obicaje jużnih Slavena. Vol. 35 — 39: 1951 — 1957 — Irena Nizińska 376 German Democratic Republic Lusatian Etnography in 1959 — Pavol Nedo Activities of the Institute of German Ethnography, German Academy of Sciences in Berlin — Doris Stockmann Agroethnography — Stanisław Bronicz 383 385 391 Roumania The First Roumanian Monograph on the Thraco-dacian Language — Nicolae Dunare and Bronisława Kopczyńska-Jaworska 394 Hungary Hungarian Ethnography in 1959 — Jenó Barabás 397 �SPIS TPTÍHCÍ 1,3 USSK Activities of the N . N . Miklucho-Maklaj Institute of Ethnography, Soviet Academy of Sciences, in 1959 — Olga Ganclcaja Советская Этнография (Soviet Ethnography) 1946— 1959 — Edward Pietraszek The Village Wiriatino in the Past and at Present. Collective Work Edited Ъу P. I . Kusznier — Krystyna Adamus Other 403 410 419 countries Current Anthropology: A World Journal of the Sciences of Man — Andrzej Waligórski 422 Ethnographic Anthologies — Leszek Dzięgiel 424 Harry L . Shapiro, Aspects of Culture — Krystyna Małkowska 425 Jacques Berque, Histoire sociale d'un village égyptien au X X siecle — Anna Damrosz ' 427 Peter A. Munch, A Study of Cultural Change — Antoni Stojak 429 Indexes — Zofia Szromba 431 é m e � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/879a1fb245032e05a4911f31dad5ea0a.pdf 004f41b288c1bcd05750f5eda9f56c19 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5272 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4894 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.159-175 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANDRZEJ KLONDER DROGI RÓWNOLEGŁE. REFLEKSJA HISTORYKA N A MARGINESIE PIERWSZEGO POLSKIEGO ANTROPOLOGICZNEGO ZARYSU ŚWIATA RZECZY 1 Wydana w ubiegłym roku praca Janusza Barańskiego, Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, po­ winna wzbudzić szczególną uwagę historyków, zwłaszcza zaś badaczy kultury materialnej. Deklarowanym celem jej autora jest „próba przywrócenia rangi i znaczenia dziedziny kultury, która zasługuje na więcej uwagi, niż się jej dotąd poświęca w dotychczasowej praktyce badawczej antropologii. Świat rzeczy to bowiem sfera ludzkiej codzienności i niecodzienności, bez której zgoła trudno sobie wyobrazić życie zbiorowości i jednostek" (s. 8). Za jedno ze swoich zadań Barański uznaje również: „unaocznienie zbyt małej wagi przykładanej do rzeczy, które z wszelkich wytworów najbardziej są obecne w życiu ludzi i na to życie wpływają" (s. 361). Zadania te wypełnił zapewne z nadwyżką, skoro recenzent książki Roch Sulima uznaje j ą za próbę ustanowienia nowej u nas dziedzi­ ny wiedzy - „antropologii rzeczy" [...] «od fundamentów)), które badacz wyznacza [...] w «polu pustym»". Jego zdaniem autor tworzy „metodologiczny fundament antropologii codzienności" (okładka). Wśród pojęć, które Barański definiuje i którymi operuje, miejsca kluczowe, obok wspomnia¬ nego już świata rzeczy, zajmują: „kultura materialna", „konsumpcja" i „kultura konsumpcyjna", „życie codzienne". Kultura materialna w ujęciu antropologicznym, co autor wyraźnie podkreśla (s. 21, przyp. 8), to sfera obejmująca przedmioty, obiekty, rzeczy, dobra, artefakty. W ostatnim przy¬ padku należałyby do niej jedynie wytwory rąk ludzkich. Biorąc pod uwagę trudności w rozgrani¬ czeniu tego co kulturowe od tego co naturalne, Barański abstrahuje od tego podziału i stwierdza za Jamesem Deetzem, że „Kultura materialna to ta część fizycznego środowiska człowieka, która w sposób zamierzony została przez niego ukształtowana w zgodzie z pewnym kulturowym zamysłem" (s. 22). W tym kształtowaniu nie jest przy tym konieczna ingerencja techniki; także przypisanie obiektom naturalnym ludzkich wartości zamienia je w obiekty kultury materialnej. Przytacza też definicję Julesa Prowna: „Kultura materialna [...] jest tym właśnie, co stwierdza [...] przejawem kultury wyrażającej się poprzez obiekty materialne [...]. Przyjmuje się [...], iż rzeczy przez człowieka wytworzone wyrażają [...] przekonania jednostek, które je zamówiły, wyprodukowały i ich używały oraz [...] przekonania społeczności, do której jednostki owe należą". Badaniu podlega więc nie tylko młotek, stół, obraz, miasto, ale też plan ogrodu, posiłek, wytatuowane ciało (s. 23). W końcu dodaje od siebie, że kulturę materialną należy rozumieć nie tylko w kategorii obiektu, ale również nośnika: znaczeń, przekonań, wierzeń, wartości (s. 26). Zarysowuje także (a po części przypomina) cały rozległy obszar funkcji, znaczeń i ról rzeczy, które powinny być brane pod uwagę również przez konstruujących obrazy przeszłości historyków. Pytaniom o rzeczy użyteczność i wartość (nie tylko w wymiarze materialnym) powinna towarzyszyć analiza ich roli w przekazywaniu informacji, w budowaniu poczucia tożsamości jednostkowej i grupowej, w tworzeniu stylów życia, wreszcie rozważania nad sprawczą rolą rzeczy (s. 13). Pojęcie kultury konsumpcyjnej, według autora Zarysu, obejmuje nie tylko (nie tyle) „nabywa¬ nie [... ] dóbr w celu zaspokajania podstawowych potrzeb biologicznych, co kreowanie pewnych 1 Janusz Barański, Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2007, ss. 376. �160 RECENZJE wizerunków, kultywowanie pewnych stylów życia [...] również dochodzenie do zbiorowych i jed­ nostkowych tożsamości z użyciem owych dóbr [...]. Konsumpcja zdaje się uchodzić za synonim współczesnej kultury materialnej" (s. 303), choć stanowi jedynie jej znacząca część (s. 305). Wreszcie codzienność to (za Henri Lefebvre): „najbardziej powszechny i najbardziej wyjątkowy stan, najbardziej społeczny i najbardziej zindywidualizowany, najbardziej oczywisty i najbardziej ukryty" (s. 26). Barański stwierdza: „codzienność to rzeczywistość w najwyższym stopniu «antropologiczna»" i dalej: „codzienność [...] to nie tylko [...] praktyki religijne, ideały estetyczne, mody, style, przesądy, wartościowania czy uprzedzenia, ujęte w ich warstwie ideacyjnej jedynie. Nie sta¬ nowią one dostatecznie wyczerpującego przedmiotu badań, jeśli nie uwzględni się ich «materialnych nośników»" (s. 360), czyli rzeczy [dop. A . K ] . Ma przy tym pewien kłopot z oceną dotychczasowego dorobku badań w tej dziedzinie. Najpierw (s. 26) stwierdza, że badacze polscy [antropolodzy] za¬ czynają dopiero zauważać konieczność badań „tak zwanego życia codziennego". Później, że ludzka potoczność - codzienność „wydaje się wciąż nie docenianą dziedziną ludzkiego bycia w świecie", natychmiast dodaje jednak, że „właśnie codziennością przede wszystkim zajmowały się kolejne pokolenia antropologów i badaczy spoza tej dyscypliny" (s. 360, pogrubienie A.K.). Do tej ostat¬ niej kwestii powrócę niżej. Choć autor wielokrotnie podkreśla, że przedmiot swoich rozważań traktuje z punktu widzenia antropologii, ma świadomość możliwości i potrzeby interdyscyplinarnej analizy świata rzeczy. Stwierdza wręcz, że badanie kultury materialnej „nie może się obyć bez ujęcia z wielu punktów na raz" i dalej już, za Danielem Millerem, że nie stanowią one wyłącznej domeny etnografii, zaś równie ważne są podejścia: „historii, archeologii, geografii, designu i literatury". Od siebie dodaje do tej grupy filozofię i socjologię (s. 29). Za Peterem Borscheidem można by jeszcze dopisać tu: biologię, lingwistykę, medycynę i statystykę (Borscheid 1983, s. 12). Powołując się na Michaela Schiffera, wskazuje na archeologów jako twórców rekonstrukcji obrazu świata z resztek kultury materialnej wymarłych często ludów, „niemal zawsze bez możliwości konfrontacji ustaleń ze źródłami pisanymi" (s. 174). Barański zdaje sobie sprawę, że ludzka codzienność, „kultura rozumiana jako sposób życia czło¬ wieka" ma również wymiar historyczny. Chcąc zachować także taką perspektywę przyjmuje podział dziejów kultury i myśli człowieka na „przednowoczesność, nowoczesność i ponowoczesnosć" (s. 34). W kontekście tego podziału, ciągle dyskutowanego i po części kwestionowanego , zamierza lokować rozważania dotyczące przeszłości. Wspomnianej periodyzacji nie stosuje jednak konse¬ kwentnie. W tekście pojawiają się także feudalizm (brakuje kapitalizmu) oraz epoki konsumpcyjna i przedkonsumpcyjna. Co do historii, przywołuje też metodologiczną dyrektywę jednego z amerykańskich badaczy, Henryego Glassie. W początku lat 1990. zalecał on równoprawne traktowanie wszelkich rodzajów źródeł: materialnych, pisanych i ustnych (s. 188-189). Ta niewątpliwie słuszna rada nie stanowi jednak nowości, przynajmniej w kraju nad Wisłą, gdzie była znana, akceptowana i mniej lub bar¬ dziej skutecznie realizowana najpóźniej od połowy ubiegłego wieku. Barański zdaje się też podzie¬ lać i tu wypada się z nim zgodzić, pogląd Prowna na ograniczenia wiedzy historycznej: niemożność [pełnej - A.K.] rekonstrukcji faktu, wartości, uczuć i emocji składających się na kontekst rzeczy (s. 180). O historii kultury materialnej (w ścisłym tego słowa znaczeniu) wspomina jedynie w kon¬ tekście wymuszonej w Polsce lat 1950. i 1960. koncentracji badań etnograficznych nad kulturą ludową właśnie na jej aspektach materialnych. Przypomina kwestionariusz badawczy obejmujący: zajęcia rolnicze i hodowlane, przemysł domowy, rzemiosło, chałupnictwo, budownictwo, wyposa¬ żenie mieszkań, pożywienie, odzież, wymianę dóbr użytkowych, handel (Etnografia... 1976, s. 14). Całkowicie poza polem rozważań Barańskiego pozostały badania nad kulturą materialną podej¬ mowane przez polskich historyków. Formułowana przez nich definicja przedmiotu badań, miała istotne punkty styczne z obecnym rozumieniem kultury materialnej przez polskich antropologów. 2 2 Początek epoki nowoczesności niektórzy badacze umieszczają w wieku X V I , inni w XVII, więk­ szość na przełomie stuleci X V I I I - X I X ; podnoszone są wątpliwości co do istnienia ponowoczesności jako „stanu społeczeństwa". �RECENZJE 161 Tuż przed wybuchem drugiej wojny światowej pole badań określił Jan Rutkowski. Mieściła się w nim „działalność gospodarcza w materialnym tego słowa znaczeniu [...] zarówno [...] same przed­ mioty materialne zaspokajające ludzkie potrzeby" jak i ich produkcja, obieg i konsumpcja. Jego zdaniem rzeczy wraz z konsumpcją stanowią pełnoprawny element przedmiotu badań przede wszystkim ze względu na funkcje zaspokajania ludzkich potrzeb, nie ograniczonych jednak do podstawowych potrzeb biologicznych (Topolski 1980, s. 465, pogrubienia A.K.). Kultura ma¬ terialna w ujęciu Rutkowskiego obejmowała więc, choć nie na pierwszym planie, zagadnienia interesujące dzisiaj także antropologów. Lata powojenne przyniosły wyraźne załamanie względnej równowagi trzech głównych skład¬ ników kultury materialnej - produkcji, obiegu (wymiany) i konsumpcji dóbr materialnych. Pod wpływem narzucanej ideologii marksistowskiej a także bieżących potrzeb politycznych, podstawo¬ wym „postulatem stało się poznanie sposobu produkcji dóbr materialnych". Kazimierz Majewski w programowym artykule otwierającym pierwszy numer Kwartalnika Historii Kultury Materialnej pisał, że zgodnie z jednym z podstawowych założeń materializmu historycznego, „historia roz¬ woju społeczeństwa jest przede wszystkim historią rozwoju produkcji" (Majewski 1953, s. 4). Ten punkt widzenia na lat kilkanaście zaciążył na praktyce badawczej; historia kultury materialnej była wówczas przede wszystkim analizą różnych gałęzi produkcji (rolniczej, rzemieślniczej, prze¬ mysłowej). Jednak już w latach 1970., być może dzięki zmienionej atmosferze „gierkowskiej de¬ kady dobrobytu", badania z zakresu historii kultury materialnej obejmowały nie tylko kwestie produkcji, lecz także „materialnych warunków bytu społeczeństwa, zwłaszcza zaś szeroko pojętej konsumpcji" (Instytut... 1977, s. 450, pogrubienie A.K.). Ten ostatni kierunek zainteresowań z bie¬ giem lat zaczął dominować, usuwając w cień badania nad przemysłem, produkcją roślinną czy hodowlaną. Efektem tej ewolucji było między innymi zainteresowanie światem rzeczy otaczających jednostki oraz mniejsze lub większe grupy społeczne, stanowiących nie tylko o ich zamożności, warunkach życia, ale wręcz o tożsamości. Pionierami takiego podejścia byli: w latach 1970. Maria Bogucka, autorka prac o poziomie życia i codzienności w siedemnastowiecznych miastach (np. Bogucka 1967; 1973; 1976), zaś w latach 1980. Andrzej Pośpiech (np. 1989). Ten ostatni na podsta¬ wie pośmiertnych spisów majątkowych rekonstruował świat rzeczy siedemnastowiecznej szlachty wielkopolskiej (Pośpiech 1992). Interesowały go przy tym nie tylko relacje rzeczy i grup społecz¬ nych, lecz także rzeczy i jednostek. Szczególnie inspirujące były jego próby wykorzystania inwenta¬ rzy mienia do badań osobowości (Pośpiech 1989). Kolejni badacze zajęli się też „światem rzeczy" ziemiaństwa oraz inteligencji (np. Kowecka 1983; 1984; Molik 1999), mieszczaństwa (np. Klonder 2000) i duchowieństwa (Główka 2005). W latach 1990. w historiografii (zwłaszcza angielskiej i amerykańskiej) nastąpił inspirowany przez filozofię, antropologię i pokrewne dyscypliny humanistyczne nowy „zwrot ku rzeczom", „ku temu co nie-ludzkie". W Polsce stał się przedmiotem teoretycznej refleksji niektórych środowisk archeologów i historyków; wpłynął także na praktykę badawczą. Na przykład według Ewy Domań¬ skiej rzeczy, przede wszystkim wytworzone przez człowieka nieożywione przedmioty materialne (artefakty), ale również ekofakty - byty wytworzone przez procesy naturalne bez ingerencji czło¬ wieka (np. zwierzęta, góry, kamienie, drzewa) - zasługują na równoprawne, w stosunku do człowie¬ ka, potraktowanie w badaniach (Domańska 2005, s. 14). Ma sens konstruowanie biografii rzeczy, które, podobnie jak ludzie, „rodzą się, żyją i umierają, czasami dzieląc z ludźmi swój los". Warto śledzić jak, za pośrednictwem przedmiotów przechodzących różne stadia życiowe użyteczności, wyrażana jest tożsamość społeczna. Takim analizom towarzyszy jednak nieunikniona antropomorfizacja przedmiotu (Domańska 2005, s. 13-14). O drodze, jaką przebyli historycy w praktyce badawczej świadczy najnowsza praca Jarosława Dumanowskiego Świat rzeczy szlachty wielkopolskiej w XVIII w. (2006). Swój cel autor sformuło¬ wał jako próbę „przedstawienia tego, jak w związku z użyciem obiektów materialnych zmieniały się środki wyrazu i formy rywalizacji społecznej oraz sposoby konstruowania szlacheckiej tożsamości" (2006, s. 9). Temu miała służyć analiza rozpowszechnienia, liczebności, asortymentu przedmiotów tworzących szlachecki świat rzeczy. Te ostatnie interesowały Dumanowskiego „głównie jako noś¬ niki różnych wiązanych z nimi znaczeń i forma niewerbalnej komunikacji oraz jako narzędzia �162 RECENZJE społecznych i indywidualnych strategii, symbole statusu i wyraz szlacheckiej tożsamości" (tamże, s. 10). Za kluczowe uznał też problemy stosunku do tradycji oraz innowacji, międzypokoleniowy transfer rzeczy i wartości, różne sposoby wyrażania społecznej wyższości, mechanizmy społeczne­ go wyróżniania się, imitacji, sublimację gustu oraz ekonomiczne i kulturowe sposoby nadawania rzeczom wartości. Zdaniem Dumanowskiego „miejsce w społecznej hierarchii [...] nie sprowadza się do struktury majątkowej grupy czy utożsamienia kwestii społecznych ze zjawiskami ekonomicz­ nymi. Społeczne uznanie jednostki za kogoś i zaakceptowanie jej jako członka grupy to przede wszystkim efekt wrażenia wypływającego z użycia dóbr, przedmiotów i związanych z nimi zacho¬ wań" (tamże, s. 9-10). Wyjątkowo obszerny cytat pokazuje, w jak znacznym stopniu w przytaczanej pracy zostały zrealizowane metodologiczne propozycje i postulaty antropologii kulturowej. Bezpo­ średnim źródłem inspiracji autora, obok dorobku dziesięcioleci polskich badań historycznych oraz klasycznych prac Veblena czy Goffmana, były historiografia francuska i angielska lat 1980. i 1990. Także codzienność, uznana przez Barańskiego za ciągle niedocenianą dziedzinę ludzkiego bycia w świecie, stanowiła dla co najmniej kilku pokoleń historyków (również etnografów, etnologów, ludoznawców) przedmiot licznych studiów szczegółowych a zarazem gorących dyskusji metodolo¬ gicznych. Niezależnie od teoretycznych wątpliwości powstał odrębny, traktujący o życiu codzien¬ nym gatunek pisarstwa historycznego, wyrosły z ducha poświęconego historii społeczno gospodar¬ czej, francuskiego pisma Annales (wychodzi od 1929 r.). Klasyczne przykłady tej twórczości stanowią: zbliżająca się do 300 tomów seria wydawnictwa Hachette, rozpoczęta w roku 1938 pracą Abla Lefranca, La vie quotidienne au temps de la Renaissance oraz jej polski odpowiednik wyda­ wany przez PIW od roku 1960 (z górą 50 tomów). Alltag, everyday life stały się też przedmiotem setek publikacji (choć nie zebranych w odrębne serie) w całej niemal Europie i za oceanem (USA, Kanada). Zakres, definicja życia codziennego są przy tym ciągle dyskutowane. Czy życie codzienne to, jak twierdził Lefebvre, po prostu „wszystko"; czy rację ma Borscheid za istotę codzienności uważający powtarzalność? Poza „codziennością" umieszcza on wszystko co jednorazowe, niepow­ tarzalne. Na ów codzienny świat składają się przy tym trzy obszary: rzeczy, normy i język. Oczywiś¬ cie codzienność przynależy do historii długiego trwania nie zaś do świata pojedynczych zdarzeń (tu choćby polityka). Borscheid w formach w jakich rozgrywa się „codzienność" „widzi podstawowy wymiar ludzkiej cywilizacji"; uważa je za fundament rozwoju ludzkości (Borscheid 1983, s. 1, 5, 7, 11). Bardziej enumeratywną definicję codzienności sformułowała przed, z górą, 10 laty Maria Bogucka; jej zdaniem obejmuje ona „na pewno całą kulturę materialną, życie rodzinne, obszary pracy i wypoczynku, świat pojęć i wyobrażeń indywidualnych i grupowych" (Bogucka 1996, s. 252). Granice zakresu badań wytycza powtarzalność analizowanych zjawisk. Poruszając problematykę bardzo rozległą, do tego interesującą wiele dyscyplin i kierunków ba¬ dawczych, Barański (2007) nie mógł ustrzec się pewnych uproszczeń, niedomówień, niejasności. Do pierwszych zaliczyłbym np. uzasadnianie braku zainteresowań nauki w Polsce lat 1980. kulturą konsumpcyjną nieistnieniem tejże w kraju stanu wojennego, w przeciwieństwie do Zachodu, gdzie ówczesny boom gospodarczy sprzyjał gwałtownemu rozwojowi konsumpcji. U nas zaczęła ona rosnąć w latach 1990. i dopiero ta zmiana miała przyciągnąć uwagę badaczy do kwestii konsumpcji (tamże, s. 16). Przykład historyków, którzy pierwszego wyraźnego zwrotu ku problematyce kon¬ sumpcji dokonali w latach 1970. i 1980. (por. wyżej) wskazuje, że taki automatyzm powiązania zainteresowań badaczy z otaczająca ich rzeczywistością nie zawsze się sprawdza. Być może w isto¬ cie zainteresowanie te pobudziły pierwsze lata dekady gierkowskiej (hasło „aby Polska rosła w siłę a ludzie żyli dostatniej"), może jednak równie stymulujące było zestawienie przaśnej rzeczywistości realnego socjalizmu (później stanu wojennego) z powszechną przecież wiedzą o warunkach życia na Zachodzie. Mielibyśmy tu do czynienia ze zjawiskiem swoistej kompensacji. W ogólnych rozważa¬ niach nad kulturą materialną (tamże, s. 21-28). Barański w ogóle zresztą nie dostrzega refleksji polskich historyków dotyczących tego i bliskich mu pojęć. Tymczasem dyskusje teoretyczne, choć z malejącym natężeniem, trwały przez całe ostatnie półwiecze. Wątpliwości budzą też szczegóły zarysowanej przez Barańskiego sekwencji panowania w świe¬ cie rzeczy systemów „patyny" i „mody". W pierwszym rzeczy stare, cenione ze względu na pocho¬ dzenie, funkcjonowały głównie jako element dziedzictwa, ojcowizny, znak łączności z przodkami �RECENZJE 163 lub ojczyzną. W Europie feudalnej patyna była koniecznym elementem stylu życia klas wyższych. Jej brak obnażał nowobogactwo, w konsekwencji dyskwalifikował. Stulecia X I X - X X przyniosły, zdaniem autora, zdetronizowanie lub co najmniej marginalizację patyny i zastąpienie jej modą - rywalizacją w pogoni za nowościami. Zadomowienie się „na dobre" mody na Zachodzie Barański umieszcza jednak nieco wcześniej, w stuleciach X V I I I - X I X (tamże, s. 280). Dalej (s. 282) referuje poglądy Georga Simmela, uznającego modę za zjawisko charakterystyczne dla kultury już od wieku X V I w. a tworzące się od schyłku średniowiecza [w istocie jeszcze wcześniej - A . K . ] . Wszystkie opisane zjawiska przypadały przy tym na czasy feudalizmu. Widać w tym pewien brak konsekwen¬ cji. Równocześnie określenie „na dobre" osłania autora przed zarzutem nie dostrzegania znaczącej roli mody w budowaniu społecznych tożsamości już najpóźniej w wieku X V I i to nie tylko na za¬ chodzie Europy, lecz także w dawnej Rzeczypospolitej. Pogoń za modnymi nowinkami w ubiorze, jadle i napoju dostrzegali i potępiali już w stuleciach X V I - X V I I moraliści z Polski, Czech, krajów niemieckich. W środowisku szlacheckim w Wielkopolsce przejście od sytemu patyny do mody do¬ konało się w drugiej połowie X V I I I wieku (Dumanowski 2006, s. 326-328). Coraz szybciej poszczególne dobra traciły też status atrybutów luksusu, elitarności i były w tej roli zastępowane przez inne. Wspominany już Simmel wskazał przy tym słusznie na wymuszoną przez naśladownictwo grup niższych w hierarchii „ucieczkę" elit do rzeczy (dóbr) dla osób niższe¬ go stanu niedostępnych [na razie! - A . K . ] . W ten sposób działał mechanizm napędzający kolejne zmiany (Barański 2007, s. 282). Doskonałe przedstawienie tego zjawiska znajdujemy w pisanym u schyłku X V I I I w. dziele prekursora polskiej socjologii Jędrzeja Kitowicza, Opis obyczajów za panowania Augusta III (1985). Według niego jednym z atrybutów wielkopańskiego luksusu w Polsce Augusta I I I były zegarki. W początku jego panowania srebrne lub złote czasomierze „znaj¬ dowały się tylko u samych wielkich panów; znać, iż niedawno przyszły na świat. [... ] Powoli zaczęły się gęściej zegarki pokazywać, tak w szlacheckim, jako też miejskim stanie. Szlachcic majętny [... ] jurysta, [...] kupiec bogaty nosił zegarek i gdy nim błysnął między ludem pospolitym dla obaczenia godziny, był natychmiast poczytany za człowieka majętnego" (Kitowicz 1985, s. 290). Na końcu panowania Augusta I I I „[... ] zegarki [... ] dały się widzieć u lokajów i stangretów [... ] od panów i możniejszych osób wzgardzone, przeniosły się do sług i uboższych tak jak stare boty. Odpra¬ wiwszy panowie od siebie zegarki srebrne, jako pospolite, zaczęli się różnić zegarkami złotymi; a gdy i te zostały rozmnożone, zaczęli je kamelizować drogimi kamieniami, brylantami i innymi, w czym już ubożsi panów doścignąć nie mogli" (Kitowicz 1985, s. 291). Ale tylko do czasu, ponie¬ waż „pościg" i „ucieczka" trwały dalej. Barański zdaje się także nazbyt wierzyć w trwałość i statyczność struktur i różnic społecznych w przeszłości. Bez zaznaczenia dystansu, stwierdza za jednym z francuskich badaczy z lat 1970., że „w czasach przedkonsumpcyjnych [... ] nie było [... ] różnic ze względu na modę jedynie [... ] uświę¬ cone wielopokoleniową tradycją różnicowania klas i rang" (2007 s. 308). Nieco wcześniej czytamy, że utrwalaniu tych podziałów, w „feudalnym okresie kultury europejskiej" (zapewne utożsamianym z przedkonsumpcyjnym, przednowoczesnym) służyło „specjalne prawodawstwo zakazujące upra¬ wiania [... ] stylu życia zagwarantowanego dla klasy wyższej: mieszkania, ubierania się czy jadania [... ] Naruszanie takich zakazów było obłożone odpowiednimi karami" (tamże, s. 279). Tymczasem rzeczywistość była bardziej złożona. Choćby pisane w latach 1980. eseje Norberta Schindlera histo¬ ryka i antropologa kultury ukazują płynność granic społecznych, rozliczne strategie utrzymywania lub poprawiania społecznego statusu, sposoby podkreślania ale także zacierania różnic stanowych, majątkowych, zawodowych na południu i zachodzie Niemiec w X V I - X V I I w. (Schindler 2002). Rzeczową analizę praw antyzbytkowych a także ich egzekwowania w miastach zachodu i północy Rzeszy (hanzeatyckich) w okresie od X V I - X V I I I w. znajdujemy w pracy Edmunda Kizika. Choć w miastach przepisy owe rzeczywiście starano się egzekwować, to jednak samo ustawodawstwo prowokowało do „poszukiwania nowych form zachowań dystynktywnych" zaś „ludzka pycha i chęć wyróżnienia się znajdowały zaraz inną drogę [... ] ekspresji". To z kolei wymuszało nowelizację antyzbytkowego prawa. Nie brakowało też przypadków jego łamania (Kizik 2001, s. 309). O wielkim i po części skutecznym dążeniu plebejuszy do przełamywania prawnych barier na drodze awansu społecznego świadczy również, obejmujący z górą 2500 osób, rejestr bezprawnie �164 RECENZJE podających się za szlachtę, opracowany w początku X V I I w. przez Waleriana Nekanda Trepkę. Owi fałszywi szlachcice, oprócz posiadania lub przynajmniej dzierżawienia wiejskiej nieruchomości, sta¬ rali się demonstrować szlachecki styl życia, nosząc szaty jedwabne, futra rysie i sobolowe, zatrud¬ niając służbę, jeżdżąc powozami zaprzęganymi w czwórkę koni - ówczesny odpowiednik markowego samochodu z wieku X X - X X I (Trepka 1995, s. 424, 428, 430, 451). Nasuwa się przy tym analogia do wspominanych przez Barańskiego zestawów produktów w latach 1980. współtworzących tożsa¬ mość różnych grup zawodowych w USA. W przypadku np. prawników były to: rakieta tenisowa Pirnce, skórzana aktówka, samochód Cadillac El Dorado, piwo Michelob, papierosy Vantage, cygara, buty Johnston & Murphy (Barański 2007, s. 339). Po lekturze pisanej przed 300 laty księgi Trepki wydaje się, że żyjący po szlachecku plebejusz, po przeprowadzce w odległy od rodzinnego rejon Rzeczypospolitej i przejęciu odpowiednich zewnętrznych atrybutów trybu życia miał większe szanse funkcjonowania w szlacheckiej społeczności nowej okolicy niż robotnik wykwalifikowany, nawet z papierosem Vantage w ustach, wśród amerykańskich prawników przed dwudziestu laty. Praca Barańskiego ma wymiar zarówno teoretyczny jak i erudycyjny. Oba budzą szacunek, jednak, przynajmniej z uwagi na obecność w rozważaniach odniesień do historycznego kontekstu kultury materialnej i kultury konsumpcji, w ewentualnym kolejnym wydaniu, warto by wzbogacić bibliografię niektórymi nowszymi opracowaniami historycznymi. Wskazać by tu można choćby zbiór studiów nad kulturą konsumpcji w Europie lat 1650-1850 (Consumers and luxury, 1999) czy prace Daniela Roche, zwłaszcza jego historię rzeczy banalnych w X V I I - X I X w. (Histoire des choses banales. Naissance de la consommation XVII -XIX siècle, 1997). Warto by też sięgnąć do dorobku studiów nad kulturą rzeczową (Sachkulturforschung), uprawianych zresztą nie tylko w Niemczech. Skrótowa prezentacja dokonań ostatniego półwiecza w tej dziedzinie znalazła się przed kilku laty na łamach Kwartalnika Historii Kultury Materialnej (Mohrmann, 2002). Znanym w Europie ośrod¬ kiem badań nad realiami (Realienkunde) jest z kolei instytut w austriackim Krems. Kilkadziesiąt wydanych przez tą placówkę tomów materiałów konferencyjnych (od roku 1976) stanowi trwały zapis ewolucji badań prowadzonych przez historyków różnych specjalności (szczególnie sztuki), archeologów, etnografów-etnologów, filologów itd. z całej bez mała Europy. Właściwie wszystkie spotkania w Krems dotykały w znacznym (często w głównym) stopniu problematyki świata rzeczy, stosunku człowiek-przedmiot, różnych funkcji rzeczy . U historyka, od lat zajmującego się problemami kultury materialnej, lektura książki Janusza Barańskiego wywołuje uczucia mieszane. Przeważa zainteresowanie i satysfakcja z odnajdywania w sformułowanym przez antropologa zarysie całościowego programu badań świata rzeczy (przed¬ miotów), z rozlicznych możliwości jego analizy oraz interpretacji. Wiele z nich może znaleźć zasto¬ sowanie w budowaniu przez historyków kwestionariuszy badawczych, dalej zaś w konstruowaniu obrazu minionej rzeczywistości. Cieszy również, co widać zwłaszcza w praktyce badawczej ostat¬ nich lat, że liczne ze wskazywanych przez antropologię możliwości już wykorzystują historycy, także polscy. Inspiracje w kierunku odwrotnym odnotowuje sam Barański (np. analizując kwestie reglamentacji dóbr i szerzej - sposobu życia). Równocześnie rzut oka na pokaźny dorobek badań monograficznych różnych fragmentów (aspektów) kultury materialnej czy też codzienności, jak też refleksji metodologicznej i - w większym stopniu metodycznej - wywołuje poczucie niespeł¬ nienia. W przypadku polskiej antropologii i historii oraz ich podejścia do problematyki „świata rzeczy-kultury materialnej" mamy do czynienia z ewolucją przypominającą ruch w tym samym kierunku po dwóch równoległych, jednak nie zbiegających się drogach. Wzajemne przenikanie, wy¬ miana informacji oraz inspiracji występuje w stopniu minimalnym. Stan taki w naszej humanistyce nie jest czymś wyjątkowym. Świadomość dokonań innych zainteresowanych tym samym (lub zbli¬ żonym) przedmiotem kierunków badawczych (dyscyplin) zbyt często pojawia się dopiero wówczas (i jest to szczęście w nieszczęściu), gdy wspomniane drogi przekraczają granice państw, aby dopiero tam zbliżyć się do siebie wyraźnie. e e 3 3 Na przykład Mensch und Objekt im Mittelalter und in der frühen Neuzeit. Leben - Alltag-Kultur, red. Gerhard Jaritz, Wien 1990; Die Vielfalt der Dinge. Neue Wege zur Analyse mittelalterlicher Sachkul­ tur, red. Helmut Hundsbichler i inni, Wien 1998. �165 RECENZJE LITERATURA B o g u c k a M a r i a 1967, Życie codzienne Gdańska, PIW, Warszawa. - 1973, Z problematyki form życia „marginesu mieszczańskiego" w Gdańsku połowy X V I I w., Zapiski Historyczne, nr 4, s. 55-77. - 1976, Miejsce mieszczanina w społeczeństwie szlacheckim: atrakcyjność wzorców ży­ cia szlacheckiego w X V I I w., [w:] Społeczeństwo staropolskie: studia i szkice, t. I , red. A. Wyczański, PWN, Warszawa, s. 185-200. - 1996, Życie codzienne - spory wokół profilu badań i definicji, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, nr 3, s. 247-253. B o r s c h e i d P e t e r 1983, Pladoyer fur eine Geschichte des Altäglichen, [w:] Ehe, Liebe, Tod, red. P. Borscheid, H.J. Teuteberg, F. Coppenrath Verlag, Münster, s. 1-14. Consumers and luxury... 1999, Consumers and luxury. Consumer culture in Europe 1650-1850, red. M . Berg, I.H. Clifford, Manchester University Press, Manchester-New York. D o m a ń s k a E w a 2005, O zwrocie ku rzeczom we współczesnej humanistyce (Ku historii nieantropocentrycznej), Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, t. LXV, s. 7-23. D u m a n o w s k i J a r o s ł a w 2006, Świat rzeczy szlachty wielkopolskiej w XVIII wieku, Wydaw¬ nictwo U M K , Toruń. Etnografia... 1976, Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, red. M . Biernacka, B. Kopczyńska-Jaworska, A. Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka, Ossolineum, Wrocław. G ł ó w k a D a r i u s z 2004, Majątek osobisty duchowieństwa katolickiego w Koronie w XVII i XVIII wieku, IAE PAN, Warszawa. Instytut... 1977, Instytut Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk 1953-1977, oprac. zbior., Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, nr 4, s. 447-454. K i z i k E d m u n d 2001, Wesele, kilka chrztów i pogrzebów. Uroczystości rodzinne w mieście hanzeatyckim od XVI do XVIII wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego Officina Ferberiana, Gdańsk. K l o n d e r A n d r z e j 2000, „Wszystka spuścizna w Bogu spoczywającego". Majątek ruchomy zwyk­ łych mieszkańców Elbląga i Gdańska w XVII wieku, IAE PAN, Warszawa. K o w e c k a E l ż b i e t a 1983, Mieszkania warszawskie w XIX (do 1870 r), [w:] Wybrane proble­ my kultury materialnej miast polskich w XVIII i XIX w., Studia i Materiały z Historii Kultury Materialnej, t. 56, Ossolineum, Wrocław, s. 7-132. - 1984, W salonie i w kuchni. Opowieść o kulturze materialnej pałaców i dworów pol­ skich w XIX w., PIW, Warszawa. M a j e w s k i K a z i m i e r z 1953, Historia kultury materialnej, Kwartalnik Historii Kultury Mate¬ rialnej, nr 1-2, s. 3-27. M o l i k W i t o l d 1999, Życie codzienne ziemiaństwa w Wielkopolsce w XIX i na początku XXwieku. Kultura materialna, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. M o h r m a n n R u t h E. 2002, Volkskündliche Sachkulturforschung, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, nr 3-4, s. 331-340. Nekanda Trepka Walerian 1995, Liber generationisplebeanorum („Liber chamorum"). Ossolineum, Wrocław. P o ś p i e c h A n d r z e j 1989, Majsterkowicz w kontuszu (szlachecki pośmiertny inwentarz mobiliów jako źródło do badań osobowości, Studia i Materiały z Historii Kultury Materialnej, t. 61, Ossolineum, Wrocław, s. 177-190. - 1992 Pułapka oczywistości. Pośmiertne spisy ruchomości szlachty wielkopolskiej z XVII w., IAE PAN, Warszawa R o c h e D a n i e l 1997, Histoire des choses banale. Naissance de la consommation XVll -XlX siècle, Fayard, Paris. S c h i n d l e r N o r b e r t 2002, Ludzie prości, ludzie niepokorni... Kultura ludowa w początkach dziejów nowożytnych, Wiedza Powszechna, Warszawa. T o p o l s k i J e r z y 1980, Jana Rutkowskiego koncepcja historii kultury materialnej, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, nr 4, s. 461-467. e e �166 RECENZJE DAGNOSŁAW DEMSKI SŁOWACKIE MITOLOGIZACJE - TRADYCJA I UNIWERSALNE PROBLEMY W LOKALNYCH FORMACH Krekovicovä Eva, Mentalne obrazy, stereotypy a myty vo folklóre a vpolitike, Üstav etnologie SAV, Bratislava 2005. Kiliänovä Gabriela, Identita a pamät. DevinIThebenIDeveny ako pamätne miesto, Üstav etnologie SAV, Bratislava 2005. Myty nase slovenske, (red.) Eduard Krekovic, Elena Mannovä, Eva Krekovicovä, Academic Electronic Press, Bratislava 2005. Każda społeczność, a szczególnie naród, wykazują potrzebę stworzenia zbioru symboli toż­ samości zbiorowej, które będą łatwe do odczytania dla przedstawicieli mniejszych grup składają­ cych się na jego całość. Jest to zjawisko powszechne, wyłaniające się na pierwszy plan w chwilach przełomów politycznych, społecznych, ekonomicznych, gdy rzeczywistości ulega gwałtownym transformacjom. Taki przypadek dotyczy także Słowacji. Proces powstawania zbiorowej tożsamości i formowanie się symboli, charakterystycznych zarówno dla aktualnej sytuacji, jak i dla przeszłości tego narodu, możemy prześledzić dzięki trzem interesującym publikacjom, wydanym w tym samym okresie, tj. w 2005 roku. Warto zadać pytanie, co może w sposób syntetyczny obrazować naród tak, aby, z jednej strony, wyrazić uniwersalizm, czyli to, co łączy wszystkich członków narodu, a z drugiej - zarysować wszystkie różnice zachodzące wewnątrz społeczeństwa - z jego wewnętrznymi podziałami klaso­ wymi, społecznymi, politycznymi, czy też etnicznymi lub kulturowymi? W takich obrazach fakty, przypadki, czy ludzie funkcjonują zazwyczaj nie jako wydarzenia historyczne lub postacie, ale jako mity. W toku reinterpretacji rzeczywistości dochodzi do przekształcenia procesu upamiętniania. Większe znaczenie zdobywają elementy irracjonalne i mityczne, elementy narodowe natomiast powoli zyskują posłuch i zostają skierowane przeciwko innym społecznościom, uznawanym za zagrożenie dla grupy dominującej. Mają one za zadanie przemawiać do emocji odbiorców i do ich poczucia więzi z narodem. Mity i obrazy czerpią treść z przeszłości i współczesności, ale stanowią najczęściej wyraz napięć między uniwersalizmem a partykularnością. Przemawiają do warstw szerokich i niż¬ szych, a w wersji bardziej wyrafinowanej do elit. Nie są skierowane do jednostek, ale raczej do szerszych zbiorowości, których tożsamość jest modyfikowana podczas transformacji. Wnoszą rów¬ nież nowe odniesienia kulturowe obrazujące rzeczywistość po przełomie. Prezentuję trzy interesujące książki dotyczące problematyki słowackiej mitologii narodowej i stereotypizacji, głównie w folklorze, ale wykorzystywanej również współcześnie w polityce, w momentach głębokich przełomów politycznych w państwie. Wszystkie pozycje są szczególnie zajmujące dla czytelników zainteresowanych historią i kulturą krajów Europy środkowej, zróżnico¬ wanych pod względem etnicznym, kulturowym i religijnym. Różnice te są postrzegane i opisywane przez autorów książek, jako elementy konstruowania tożsamości narodowej. Pierwsza z publikacji, autorstwa Evy Krekovicovej (2005), prezentuje obrazy, stereotypy i mity funkcjonujące zarówno w dawnym folklorze słowackim, jak i w języku, jakim posługiwali się po¬ litycy okresu transformacji na Słowacji. W tym samym duchu napisana została książka Gabrieli Kilianovej (2005), poświęcona kwestiom tożsamości i pamięci jednego miejsca, jakim jest Devin. To niezwykłe miejsce, niegdyś odrębne miasto, położone u ujścia Morawy do Dunaju. Współcześnie stanowi część Bratysławy, a równocześnie leży na granicy Słowacji i Austrii. Trzecia książka, pod redakcją Eduarda Krekovica, Evy Krekovicovej i Eleny Mannovej (2005), jest zbiorem artykułów różnych autorów, poświęconych słowackim mitom narodowym, dawnym i nowszym. Charakte¬ rystyczne jest to, że wszystkie trzy pozycje korzystają z podobnych pojęć teoretycznych opisując treści słowackich mitów. �RECENZJE 167 Pierwsza z książek podejmuje problem pamięci zbiorowej, która jest wyrażana na kilka spo­ sobów, np. w formie obrazów i stereotypów w tekstach folkloru słowackiego. Stare wątki, obecne w tradycyjnym folklorze słowackim, były także wykorzystywane przez współczesną politykę (np. w latach 1989-1993). Dało to początek nowej mitologii narodowej, jak nazywa je autorka „nowostarej", czyli starej, ale dostosowanej do potrzeb współczesności. Publikacja przedstawia dodat¬ kowo zmiany zachodzące w języku polityki i publicystyki w okresie transformacji ustrojowej. Krekovicova nawiązuje do zjawiska konstruowania pamięci zbiorowej, koncepcji pochodzącej z francuskiej szkoły historycznej (Pierre Norra), jak również do późniejszych koncepcji Petera Connertona, Jana Assmanna i Moritza Csaky oraz Hansa Henninga Hahna. Posługując się pojęciem „wektora" pamięci, autorka uznaje folklor za jeden z wektorów zbiorowej pamięci. Stereotypy rozu¬ mie jako wielowarstwowe obrazy prezentujące osobiste wyobrażenia składające się na pamięć zbio­ rową. Takie mentalne obrazy występują w folklorze jako ucieleśnienie wyobrażeń w kontekście opozycji „swój" - „obcy" i jako takie są zjawiskiem dosyć trwałym. Na formowanie tożsamości składają się również proste schematy, służące zbieraniu informacji społecznych o innych ludach. Podczas budowania tożsamości zbiorowej stereotyp występuje jako czynnik integracji własnej grupy. Wspólnym motywem przewijającym się przez wszystkie poziomy stereotypizacji, tworzenia się mitów i wyobrażeń o obcych, zarówno w tradycyjnym folklorze jak i współcześnie, jest stereotypowy obraz 'złego pana', reprezentującego klasy wyższe. W folklorze funkcjonuje on w sposób ciągły aż do dnia dzisiejszego, a w okresie transformacji po upadku reżimu totalitarnego, obraz taki odnosił się do ogólnego stereotypu „polityka", jako postaci niemoralnej, skorumpowanej, wkraczającej w świat polityki z zamiarem odniesienia osobistych korzyści. Książka Krekovicovej jest analizą wielu pieśni ludowych, powiedzonek opowiadanych i zapisa¬ nych. Autorka uważa, że w dawnym folklorze rzadko występował autowizerunek Słowaków wyrażany w kategoriach etnicznych czy też narodowościowych. Równie niewiele było odniesień do innych grup etnicznych lub narodów. Były tylko dwie grupy etniczne definiowane jako „Oni" - Żydzi i Cyganie - w opozycji do „Nas" (Słowaków). Jak pisze autorka, najczęściej występowała zasada podziałów na klasy społeczne, a nie różnice etniczne - opozycja „chłop" kontra „właściciel ziemski". W folklorze funkcjonuje wizerunek Słowaków jako narodu chłopskiego, który zgodnie ze apologetycznym stereotypem, był istotną częścią słowackiej mitologii narodowej, głównie w 1993 roku w okresie formowania się suwerennego państwa słowackiego. Praca Gabrieli Kilianovej także jest poświęcona problematyce pamięci zbiorowej, ale przedsta¬ wionej przez pryzmat dziejów miasta Devin. Autorka opisuje w jaki sposób miasto stało się słowac¬ kim symbolem narodowym i „miastem pamięci". Historycznie miasto nie zostało założone przez Słowaków, budowały je inne narodowości (Niemcy i Węgrzy). Jest ono wyrazem pamięci, którą, jak pisze autorka, kondensowała, przedstawiała i krystalizowała pamięć zbiorowa narodu. To samo miasto stało się częścią pamięci zbiorowej nie tylko Słowaków, ale także Niemców i Węgrów. Miasto pamięci to przede wszystkim zabudowania, architektura, ale i inne wytwory ludzkiej działalności. Devin został przedstawiony w książce jako symbol wczesnosłowiańskiego państwa Wielkomorawskiego (z pocz. IX w., które rozpadło się na skutek najazdów Hunów na początku X w.) z centrum w dorzeczu Morawy i dolnego Wagu - jego władców Rastislava i Svatopluka, tradycji Cyryla i Metodego, a później wykorzystywany w zmitologizowanej prezentacji narodowych dziejów Słowacji. Devin to także część współczesnej Bratysławy. Pozostały ruiny grodu, który od lat 80-tych X I X w. na fali słowackiego odrodzenia narodowego, zaczęto wiązać z tradycją państwa Wielkomorawskiego jako państwa słowiańskiego (rozumianego jako słowackiego). Odrodzenie narodowe rozwijało się wśród elit (np. Ludovit Stur), bardziej masowy charakter zyskało dopiero przed I wojną świa¬ tową. Wart podkreślenia jest fakt, że od początku tworzenia nowoczesnego narodu słowackiego do tradycji państwa Wielkomorawskiego jako podstawy narodowej tożsamości odwoływały się inteli¬ gencja zarówno katolicka jak i ewangelicka. Devin stał się częścią narodowego dyskursu Słowaków, ale jak już wspomniałem funkcjonuje również w pamięci zbiorowej Niemców i Węgrów. Przez Węgrów Devin był traktowany jako za¬ chodnia granica Węgier. W roku 1896 odbyła się milenijna narodowa wystawa w Budapeszcie, upa¬ miętniająca tysiąc lat od przybycia Węgrów na terytorium środkowej Europy. Postawiono wówczas �168 RECENZJE siedem pomników na granicach państwa węgierskiego. Na skarpie devińskiej pojawił się słup, na którym stała postać jednego z mitycznych wojów Arpada. Rozpad państwa austriacko-węgierskiego i deklaracja słowackiej Rady Narodowej z 30 paździer­ nika 1918 roku dały początek Czechosłowacji. Granica słowacko-węgierska, aż do traktatu w Trianon (4 czerwiec 1920 r.), była świadkiem wielu niepokojów, rabunków, przemocy i zniszczeń. W pierw­ szych miesiącach panowała tam atmosfera strachu i niepewności. Niszczono wszelkie oznaki austrowęgierskiej dominacji, ofiarą padło wiele pomników, w tym również kolumna na górze w Devinie. Trzecia książka jest zbiorem tekstów poświęconych słowackim mitom narodowym, rozumianym jako uproszczone obrazy złożonej przeszłości, przywoływane w celu tworzenia jedności społecznej. W publikacji zostały przestawione główne mity Słowaków związane z państwem Wielkomorawskim przedstawianym jako „złoty wiek". Występują tam także postaci takie jak Matus Cak , Juraj Janosik, Ludovit Stur , Milan Stefanik , Andrej Hlinka , Jozef Tiso , a nawet bardziej współczese - Gustaw Husak . Charakterystyczne jest to, że mity te sięgają korzeniami do XIX-wiecznej tradycji ludowej, ale ich rozkwit i wzrost popularności przypada na lata po roku 1989. Państwo Wielkomorawskie podobnie jak księstwo nitrzańskie jest uznawane jako kolebka słowackości, jednak narodziny tego pojęcia przypadają na wiek X I X , o czym pisze Jan Steinhübel (Odkedy sa da hovorit o Slovensku a Slovakoch). Autorzy artykułów podkreślają, że niektóre mity słowackie dodatkowo dramatyzują autostereotypy narodowe, wprowadzając poczucie krzywdy - np. mit tysiącletniej okupacji, czy też mit plebejskości Słowaków. Wiele mitów narodowych przedstawia Słowację jako miejsce strategicznego skrzyżowania kultur, między Wschodem i Zachodem. Jak pisze Elena Mannovä we wstępie (Uvod) do trzeciej publikacji wśród mitów eksponujących krzywdy jakich doznał naród słowacki ze strony Węgrów znajduje się najbardziej znany mit o do¬ brym zbójniku - Janosiku. Niezbyt chlubne epizody słowackiej historii są wyjaśniane przy pomocy mitów tzw. „mniejszego zła". Jako mniejsze zło postrzega się np. kolaborujące z Niemcami państwo słowackie księdza Tiso lub działalność Gustawa Husaka w okresie zależności od Związku Radziec¬ kiego. Według autorki hierarchia mitów zmienia się wraz z przemianami politycznymi, ustrojowymi, ekonomicznymi. Znajduje nowy wyraz w kalendarzu świąt, w symbolice państwowej, w konstytu¬ cyjnych tekstach parlamentu, jak również w szkolnych czytankach. Kim jest Słowak - zadaje pytanie Eduard Krekovic (Kto sme a odkedy sme tu?). Czy ten kto posługuje się językiem słowackim, czy też ten, którego przodkami byli Słowacy? Częścią mitu Sło¬ waków jako plebejskiego narodu jest obraz słowackich murarzy, którzy wybudowali Budapeszt. Istnieje autoobraz Słowaka pasterza, biernego człowieka swoich czasów, a z drugiej strony - zbój¬ nika, rebelianta, bojownika o prawa społeczne, górskiego pasterza owiec, bacy. Prócz Juraja Janosika w ostatniej książce wymienia się wielu innych zbójników (34 postacie), o czym pisze Hana Hlöskovä (Narodny hrdina Juraj Janosik). 1 2 3 4 5 6 7 1 Matus Cak z Trencina - możnowładca słowacki/węgierski z przełomu XIII/XIV w. Prowadził nie­ zależną politykę wobec Węgier, co doprowadziło do konfliktu z królem. Zjednoczył część ziem, dzięki czemu stał się inspiracją dla ruchów patriotycznych na Słowacji. Ludovit Stur (L'udovit Stur 1815-1856) - poeta, uczestnik Wiosny Ludów, lider słowackiego ruchu narodowego. Opracował zasady języka słowackiego. Milan Stefanik (1880-1919) - inżynier, astronom, pilot wojskowy, badacz, podróżnik osiadły we Francji. Emigracyjny działacz i orędownik powstania niepodległej Czechosłowacji. Andrej Hlinka (1864-1938) - ks. katolicki, przywódca ruchu ludowo-narodowego, założyciel Sło¬ wackiej Partii Ludowej. Zabiegał o autonomię Słowacji w państwie Czechosłowackim. Jozef Tiso (1887-1947) - ks. katolicki, od śmierci Hlinki przywódca Słowackiej Partii Ludowej. Premier autonomicznej republiki Słowackiej, proklamowanej w Zilinie 6 października 1938 r., w 1939 r. ogłosił niepodległość i współpracował z Niemcami. Zorganizował lokalne wojsko słowackie - Gwardię Hlinkowską. Powieszony w 1947 r. Gustaw Husak (1913-1991) - komunista, pierwszy sekretarz partii (od 1969), a także prezydent Czechosłowacji (1975-1989). Pierwszym władcą był Pribina, a po upadku państwa Wielkomorawskiego księstwo nitrzańskie zostało włączone do ówczesnych Węgier (zlikwidowane na pocz. X I I w.). 2 3 4 5 6 7 �RECENZJE 169 Innym przykładem mityzacji postaci był Matus Cak, wielmoża żyjący w Trencinie w X I I I w., który powiększając swoje dobra znalazł się w konflikcie z królem Węgier. Jego obraz przekształcały kolejne pokolenia, a po I wojnie światowej znalazł swoje miejsce w słowackim panteonie narodo­ wym już jako jeden z wielu, walczących od niezależność Słowacji. Inną postacią był Ludovit Stur, żyjący w I połowie X I X w. kodyfikator literackiego języka słowackiego, organizator powstania przeciw Węgrom w 1862 r. Generał Milan Stefanik był dowódcą słowackich legionów, utworzonych we Francji i walczących podczas I wojny światowej oraz głównym oswobodzicielem ziem sło­ wackich spod władzy Węgrów. Stał się bohaterem Czechosłowacji. Odrębne postacie to księża Andrej Hlinka i Jozef Tiso, związani z ruchem narodowym po I wojnie światowej, zaangażowani we współpracę z niemieckimi faszystami. Rozpad Czechosłowacji i utworzenie niezależnego państwa słowackiego w roku 1993 dało impuls powstaniu nowych mitów i legend poświęconych przeszłości odległej i tej niedawnej. Wzrosło też zainteresowanie postacią Jozefa Tiso, założyciela pierwszego państwa słowackiego. Ivan Kamenec (Slovenska republika 1939-1945 a jej myty; Jozef Tiso - tvorca statu a martyr?), uważa, że nowy twór państwowy dał początek przekonaniu, że współczesna Słowacja odrodziła się z chęci Słowa¬ ków do posiadania własnego i niezależnego państwa. Do dzisiejszego dnia postać Tiso wywołuje różnorakie reakcje, od całkowitego potępienia, po starania o jego beatyfikację w Watykanie. Powoli powstawała legenda o jego męczeństwie. Według Lubomira Liptaka (Koniec mytov na Slovenska?) słowackie mity mają najczęściej obron­ ny charakter, powstają w sytuacji ochrony jakichś wartości, symbolicznie „kopią okopy" i „wznoszą mury", za którymi można przetrwać złe czasy. Dodaje również, że mitologia słowacka nie ma cha­ rakteru „masochistycznego" jak kosowska, ale i ona nie ma zbyt wiele pozytywów (s. 240). Wszystkie wymienione publikacje dają interesujący wgląd w najważniejsze elementy kultury słowackiej, ukazując sposób, w jaki tworzone są mity oraz w jaki sposób i w jakim przełomowym kontekście nadawane są im znaczenia. Wspólnym elementem wszystkich tych publikacji jest odwo¬ ływanie się do modelu konstruowania tożsamości zbiorowej. Wydaje się, że większość prezento¬ wanych mitów można zaliczyć jako składowe tożsamości zbiorowej, wprowadzane przez elity lub instytucje państwowe w celu integracji społeczeństwa, ale także utrwaleniu władzy elit nad resztą społeczeństwa. W mitach tych posługiwano się tradycyjnym podziałem na Słowaków i społeczność dominującą (Węgrów, elity miejskie, itp.) Z lektury książek wynika przeświadczenie o konwencjonalnym charakterze tożsamości zbioro¬ wych, budowanych przy wykorzystaniu mitów narodowych w momentach przełomów historycz¬ nych i w zależności od roli jaką miały spełniać. Przedstawione publikacje wydają się szczególnie cenne dla badaczy zajmujących się Słowacją (dawną i współczesną), a także wszystkich czytelników interesujących się problematyką narodowoś¬ ciową, szczególnie mitami narodowymi i pamięcią zbiorową w krajach Europy Środkowej. Maria Kamińska, Polszczyzna mówiona mieszkańców Łodzi i okolic w ujęciu socjolingwistycznym, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2005, ss. 283. Łódź zajmuje wyjątkowe miejsce nie tylko wśród wielkich miast Polski, ale i całej Europy. Obdarzona ponad pięćset lat temu prawami miejskimi aż do X I X stulecia przypominała raczej wieś. Jej mieszkańcy zajmowali się głównie rolnictwem, rzemieślników było tu bardzo niewielu - tylu tylko, ilu być musiało, by zaspokoić lokalne wymagania i potrzeby. Dopiero wiek pary i elektryczności przyniósł wyraźne zmiany w tym zakresie. Mała osada awansowała wówczas do rangi znaczącego, wielkoprzemysłowego centrum, spychając w cień pobliskie miasta o starych tradycjach historycznych, takie jak: Sieradz, Łask, Piotrków Trybunalski czy Brzeziny. Równolegle z rozwojem gospodarczym dokonała się ekspansja terytorialna Łodzi, która szybko włączyła w swoje granice okalające j ą wsie: Widzew, Chojny, Zarzew, Dąbrowę, Bałuty itd. Gwałtownym przeobraże¬ niom uległa zarazem jej struktura demograficzna - w krótkim czasie zyskała ona bowiem tysiące �170 RECENZJE nowych mieszkańców: przede wszystkim chłopów, przybywających tu z bliska i z daleka w poszu¬ kiwaniu pracy oraz cudzoziemców (przeważnie ze Śląska, Prus i Austrii), tworzących początki miejs¬ cowego przemysłu. Przytoczone fakty historyczne nie stanowią, rzecz jasna, żadnej osobliwości dziejowej. W bar¬ dzo wielu zakątkach świata w taki właśnie sposób przebiegał w X I X wieku rozrost aglomeracji miejskich. Tym, co odróżniało Łódź od innych, świeżo formujących się w owym czasie ośrodków, było jednak to, iż nie miała ona własnych, dobrze utrwalonych i okrzepłych tradycji kulturowych, które oddziaływać by mogły asymilująco na nowoprzybyłych, nie miała też - mimo długiego „sta¬ żu" w roli miasta - bogatego, wykształconego mieszczaństwa. Tutejsza inteligencja była wówczas (jak i wcześniej) nieliczna, a jej wpływ na świadomość i styl życia współmieszkańców - nader wątły i ograniczony. Wzmożony przyrost ludności chłopskiej w okresie najintensywniejszego rozwoju Łodzi umocnił więc dominację elementu wiejskiego w jej krajobrazie społecznym i kulturowym. Sytuacja ta zaczęła się zmieniać dopiero po I I wojnie światowej - przede wszystkim dzięki powsta¬ niu uniwersytetu oraz zwiększeniu liczby instytucji kulturalno-oświatowych na tym obszarze . Omawiana przeze mnie książka Marii Kamińskiej jest próbą opisu społeczności łódzkiej pod kątem właściwych jej zachowań językowych. Została ona przygotowana z okazji jubileuszu siedem¬ dziesiątych piątych urodzin autorki i zawiera wybrane - z jej obfitego dorobku naukowego - publi¬ kacje na ten temat. O wyborze prac z tego właśnie kręgu tematycznego zadecydowało to, że Kamiń¬ ska była inicjatorką badań nad polszczyzną mieszkańców Łodzi i okolic - określiła ich założenia metodyczne, cele badawcze, koordynowała działalność naukową i terenową zespołu (tworzonego głównie przez pracowników Katedry Historii Języka Polskiego i Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Łódzkiego), spod jej pióra wyszła też zdecydowana większość analiz z tej dziedziny. Ze względu na wyjątkowy, bo rocznicowy, charakter prezentowanej pracy warto przypomnieć kilka istotnych faktów z życiorysu naukowego autorki. Otóż Maria Kamińska studia na kierunku filologii polskiej odbywała najpierw na łódzkim uniwersytecie (w latach 1950-1953), a następnie na Uniwersytecie Jagiellońskim (w latach 1953-1955), gdzie napisała i obroniła pracę magisterską pod tytułem Nazwy osobowe ludności wieśniaczej w byłym Księstwie Łowickim. Swój dalszy rozwój naukowy związała z Łodzią. Tutaj powstała jej dysertacja doktorska Nazwy miejscowe dawnego województwa sandomierskiego (obroniona na tutejszym uniwersytecie w 1962 r.) oraz rozprawa habilitacyjna Gwary Polski Centralnej (pochodząca z 1968 r.). Od 1974 r. dotychczasowe - historycznojęzykowe, dialektologiczne i onomastyczne - zaintere¬ sowania Kamińskiej poszerzone zostały o prace nad polszczyzną mówioną Łodzi oraz miejscowości satelickich. Szczególnie dużo uwagi poświęciła ona opisowi języka łodzian okresu przedwojennego (sprzed 1939 r.), którego specyfika uwarunkowana była międzynarodowym charakterem miasta, two­ rzącego przestrzeń dla koegzystencji czterech narodów (Polaków, Niemców, Rosjan i Żydów). Jak już sygnalizowałam, tematem recenzowanej pracy jest język mówiony mieszkańców Łodzi i okolic, a dokładnie rzecz biorąc, język jednej wybranej kategorii owych mieszkańców, tzn. osób o najniższym poziomie wykształcenia (poniżej średniego), zatrudnionych w przemyśle włókienni¬ czym (w kilku artykułach polszczyzna tych osób poddawana jest analizie porównawczej poprzez skonfrontowanie jej z językiem młodszego pokolenia łodzian, zwykle już nieco lepiej wykształ¬ conych). Koncentracja uwagi na tej właśnie kategorii społeczno-demograficznej wynika z tego, iż w czasie, kiedy powstawały omawiane teksty (a więc między rokiem 1970 a 1996, głównie zaś w latach 1970. i 1980.) miejscowe tkaczki, prządki, dziewiarki oraz robotnicy pokrewnych zawodów stanowili najliczniejszą oraz najbardziej reprezentatywną grupę łódzkiej społeczności (podobnie jak górnicy w Katowicach). Tego rodzaju wybór podyktowany też został względami praktycznymi. Rzetelne przebadanie wszystkich grup zawodowych i socjalnych w obrębie wielkiego, prawie milio¬ nowego miasta jest wszak przedsięwzięciem z gruntu niewykonalnym. 1 1 Zobacz: Bohdan Baranowski, O dawnej Łodzi. Ogólny zarys dziejów miasta, Wydawnictwo Łódz­ kie, Łódź 1976; Łódź: dzieje miasta, T. 1, red. B. Baranowski, J. Fijałek, R. Rosin, PWN, Warszawa -Łódź 1980; Henryk Stanisław Ditner, Dzieje wielkiej kariery. Łódź 1332-1860, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1965. �RECENZJE 171 Niemal wszystkie wypowiedzi informatorów pozyskane zostały drogą bezpośredniej eksploracji - poprzez rozmowę z badanym. Celem każdego z wywiadów było wywołanie spontanicznej i nie¬ skrępowanej narracji ze strony interlokutora - takiej zatem, którą można by uznać za odbicie jego codziennych nawyków i zwyczajów werbalnych. By wypowiedzi mogły być porównywane, zasto¬ sowano metodę rozmowy kierowanej, zogniskowanej wokół tego samego zestawu tematów, takich jak: dzieciństwo, dom rodzinny, praca zawodowa, rozrywki, wspomnienia o wojnie i okupacji, 0 sąsiadach i znajomych, o rodzinnym mieście. Rozległa tematyka zgromadzonych relacji pozwo¬ liła zorientować się zarówno w systemie gramatycznym opowiadających, jak i w rozmiarze oraz osobliwościach ich słownika. Wszystkie rozmowy zarejestrowane zostały na taśmie magnetofono¬ wej, a następnie przepisane pismem fonetycznym (o wiele precyzyjniej aniżeli pismo ortograficzne oddającym wszelkie niuanse i subtelności mowy). W kilku przypadkach podstawowe narzędzie badawcze stanowiła ankieta. Jeśli chodzi o układ zawartych w książce artykułów, to zostały one podzielone na pięć grup tematycznych, odpowiadających poszczególnym częściom pracy. Pierwsza z owych części pełni rolę wprowadzenia, w ramach którego autorka omawia najważniejsze problemy metodologiczne, cele 1 założenia badawcze oraz przedstawia stan badań nad interesującymi j ą zagadnieniami. Część druga dotyczy kwestii obecności cech gwarowych w mowie informatorów, trzecia podejmuje wątek języ¬ kowych wykładników niegdysiejszego wielonarodowego i wielokulturowego charakteru miasta, czwarta zbiera i porządkuje refleksje z zakresu leksyki i frazeologii, a piąta i zarazem ostatnia sta¬ nowi próbę ogólnej charakterystyki analizowanej odmiany polszczyzny. Wyniki przeprowadzonej eksploracji terenowej wskazują na to, iż język obserwowanej grupy cechuje silne nasycenie dialektyzmami, które - mimo stałego przebywania w środowisku wielko¬ miejskim - wyraźnie opierają się działaniu normy ogólnopolskiej. Ślady trwałych związków z wsią widoczne są zwłaszcza w generacji seniorów (często urodzonych i wychowanych jeszcze na wsi lub będących potomkami rodzin chłopskich). Co charakterystyczne, rozmówcy używają licznych wy¬ razów i form wyrazowych o ludowej proweniencji, a jednocześnie (odwrotnie niż na Śląsku czy na Kaszubach) starają się odciąć od wszystkiego, co się z gwarą kojarzy. W sytuacjach bardziej oficjalnych próbują stylizować swoje wypowiedzi na język literacki, co jednak nie zawsze osiąga zamierzony efekt, albowiem nie zdołali oni w wystarczającym stopniu przyswoić sobie poszczegól¬ nych reguł tego systemu. Ich wypowiedzi obfitują w związku z tym w sformułowania mimowolnie komiczne, sztucznie patetyczne, niedorzeczne oraz przesadnie zawiłe (a przy okazji często niepo¬ prawne) w swej konstrukcji. Za podstawowy czynnik sprzyjający utrzymywaniu się cech gwarowych w polszczyźnie bada¬ nej populacji uznać trzeba właściwe jej warunki życia. Zarówno w pracy, jak i poza nią ludzie ci przebywali wszak we własnym, wyizolowanym od innych i szczelnie zamkniętym środowisku. W godzinach aktywności zarobkowej łączyła ich, a zarazem odgradzała od innych grup społecznych, przestrzeń hali fabrycznej, w porze czasu wolnego - przestrzeń wspólnego osiedla, stancji, domu familijnego, korytarza. Jeśli oddawali się jakiejś rozrywce, to też we własnym gronie. Z literaturą i prasą mieli do czynienia z rzadka (o ile w ogóle), jedynym medium zdolnym oddziaływać eduka¬ cyjnie i normotwórczo na ich sposób porozumiewania się było więc radio, a później także telewizja. W przypadku młodszych pokoleń łodzian wywodzących się z rodzin robotniczych sytuacja przedstawia się nieco inaczej. Z reguły są to już bowiem osoby lepiej wykształcone, a często także wykonujące pozafabryczne profesje. Ich język wolny jest zatem na ogół od naleciałości gwarowych, przybliża się znacząco do wzorca literackiego. Warto przy tym odnotować, iż w regionie łódzkim nie występuje praktycznie zjawisko dwujęzyczności. Wynika to z tego, iż - jak już wspomniałam - wiejskie pochodzenie oraz wszelkie jego przejawy są tu oceniane negatywnie, uznawane za spo¬ łecznie i towarzysko kompromitujące, wstydliwe. Dlatego też po opanowaniu języka „miastowego" tutejsi mieszkańcy odchodzą całkowicie od posługiwania się gwarą (co najwyżej rezerwują użycie pewnych jej formuł i wyrażeń na okazje ściśle prywatne, by uniknąć skarg czy szyderstw najbliż¬ szych, że próbują „robić z siebie panów"). Podsumowując dotychczasowe uwagi stwierdzić należy, że książka Kamińskiej to pozycja na¬ der interesująca oraz odznaczająca się wieloma walorami. Jednym z nich jest to, iż przedmiotem �172 RECENZJE badawczego zainteresowania i namysłu jest w niej język „żywy", autentyczna, chwytana „na gorąco" mowa łódzkiej ulicy. Daje to czytelnikowi możliwość nadzwyczaj bliskiego, nieomal fizycznego kontaktu z ginącym bezpowrotnie światem Łodzi fabrycznej, pozwala odczuć jego specyfikę i nie¬ powtarzalny koloryt. Dużą zaletą pracy jest także jej syntetyczny charakter. Dzięki zebraniu w jedną zwartą całość artykułów autorki - rozproszonych po różnych, dziś trudno dostępnych czasopismach i monografiach - powstała obszerna i wielobarwna panorama życia codziennego mieszkańców Ło¬ dzi. W przytaczanych obficie wypowiedziach informatorów wyrazisty refleks znalazły rozmaite szczegóły ich powszedniej egzystencji, związane z obyczajowością, typem religijności, świato¬ poglądem, wrażliwością moralną, stosunkiem do innych wyznań i narodów, życiem rodzinnym, przy¬ jacielskim i zawodowym. Z tego też powodu książka ta stanowi znakomite źródło wiedzy nie tylko dla językoznawców, ale i dla przedstawicieli innych dziedzin humanistycznych: historyków kultury, etnografów oraz etnologów, zainteresowanych problematyką miejską, a zwłaszcza dziejami oraz obliczem społeczno-kulturowym Łodzi. Pewną trudność, jakiej może nastręczać nie-filologom lektura tej pozycji, stwarza posługiwanie się przez autorkę alfabetem fonetycznym dla transkrypcji tekstów ciągłych, jak również używanie przez nią specjalistycznych określeń z zakresu gramatyki opisowej i historycznej. Tego rodzaju prze¬ szkody są jednak rzeczą zrozumiałą - wszak każda dyscyplina naukowa dysponuje własnym, trudno czytelnym dla „niewtajemniczonych" w jej arkana językiem opisu i interpretacji. Nieco nużące dla odbiorcy może być także powtarzanie w kolejnych artykułach niektórych cyta¬ tów, materiałów z ekspedycji terenowych, podstawowych informacji faktograficznych, danych biblio¬ graficznych, stwierdzeń naukowych itp. Przy przedrukach publikacji, tworzonych w różnych latach i dla różnych celów, ciężko jednak (bez głębokiej ingerencji w ich strukturę) tego uniknąć. Na zakończenie tego krótkiego omówienia wypada jeszcze raz podkreślić wysoką wartość po¬ znawczą i intelektualną recenzowanej pracy: jej ogromną wszechstronność, gruntowne osadzenie w empirii i pełen profesjonalizm. Aleksandra Rzepkowska Krzysztof Gładkowski, Kanzel/ambona. Protestancka wspólnota lokalna na Górnym Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2008, ss. 386 Śląsku, Książka jest obszernym podsumowaniem kilkuletnich, systematycznych badań etnohistorycznych przeprowadzonych przez autora w górnośląskiej miejscowości Rozumice. Badaniami objęto również, aczkolwiek w znacznie mniejszym stopniu, Ściborzyce Wielkie i okoliczne wioski, znajdujące się na terenach ziemi opawskiej, karniowskiej i głubczyckiej (południowe pogranicze Górnego Śląska). Tereny te zamieszkałe były w różnych okresach przez ludność protestancką (w 1524 roku margrabia Jerzy Hohenzollern wprowadził protestantyzm w księstwie karniowskim), niewiele jednak było o niej dotychczas wiadomo. Wyznawcy protestantyzmu obecni są nadal na tych ziemiach, ich liczba zmniej¬ szyła się jednak znacznie na skutek powojennych, przymusowych wyjazdów ludności niemieckiej. Praca oparta jest na solidnych podstawach. Powołując się na różnego rodzaju źródła przechowy¬ wane w archiwach polskich, czeskich, niemieckich, austriackich i amerykańskich, na unikatowe rękopisy znajdujące się w zbiorach prywatnych oraz publikacje historyczne, K. Gładkowski odtworzył i szczegółowo opisał dzieje protestanckiej społeczności Rozumic. Poszczególne materiały zostały poddane wnikliwej analizie, stały się przedmiotem polemik i porównań. Sięgnięcie do źródeł informujących o różnych miejscowościach badanego pogranicza oraz od¬ wołanie się do szerokiego kontekstu historyczno-politycznego pozwoliło autorowi na ukazanie wyjątkowego miejsca i znaczenia Rozumic, w których najdłużej zachowały się najstarsze górno¬ śląskie tradycje ewangelickie. Mieszkańcy tej miejscowości wytrwali w swej wierze, nie poddając się procesowi rekatolizacji prowadzonemu w monarchii habsburskiej W Rozumicach istniała naj¬ silniejsza społeczność ewangelicka, wspierająca „powstanie i rozwój wielu ewangelickich gmin �RECENZJE 173 powiatu głubczyckiego i miejscowości położonych w dzisiejszej Republice Czeskiej" (s. 185). „Rozumiczanie pozostali przy wierze ojców i są symbolem trwania wiejskiej wspólnoty luterańskiej na Górnym Śląsku do 1946 r." (s. 322). Praca K. Gładkowskiego jest efektem interesującego połączenia różnych propozycji badawczych. Autor czerpie inspiracje m.in. z dorobku antropologii interpretatywnej, mikrohistorii, hermeneutyki, teorii transformacji, fenomenologii, prac z zakresu wielokulturowości, pogranicza kulturowego, kul­ tury symbolicznej, społeczności lokalnych, pamięci, historii codzienności. Wskazuje zarazem na pilną potrzebę „udokumentowania i zachowania dla potomnych ginących pozostałości i lokalnych odmian kultur etnicznych w Polsce [...]" (s. 39). Recenzowana praca znakomicie spełnia tę rolę. Postawione przez autora pytania dotyczą m.in. przyczyn „przywiązania [ludności protestanc­ kiej] do [...] innej niż dominujące wyznanie rzymskokatolickie wspólnoty wyznaniowej" oraz prze¬ trwania wiejskiej parafii luterańskiej, „mimo usilnych prób pozyskania jej dla wspólnoty Kościoła rzymskokatolickiego w czasach [...] monarchii habsburskiej" (s. 16). Powołując się na źródła historyczne autor dowodzi, że przetrwanie luteranizmu w badanej przez niego części Górnego Śląska „[...] było możliwe za sprawą oparcia w protestanckich władcach oraz intensywnej działalności pietystów, która wspierała istniejącą już religijną i historyczną świado¬ mość grupową tych luterańskich społeczności pogranicza" (s. 319). Wskazuje również na sukcesy ruchów prereformatorskich, podzielając przekonanie badaczy, którzy uważają, że tym właśnie ru¬ chom i ich duchowi „śląski protestantyzm zawdzięcza swoją specyfikę" (s. 131), że „przygotowały [one] górnośląskie społeczności na reformację" (s. 147). W książce zamieszczono obszerne infor¬ macje o ruchach uznanych za prereformatorskie, ich rozprzestrzenianiu się w księstwie karniowskim, stanowiącym górnośląskie centrum reformacji, oraz na innych obszarach Europy. Sięgając do czasów, których nie obejmuje pamięć współczesnych nam osób jesteśmy zawsze ograniczeni zawartością źródeł zastanych i zakresem podanych w nich informacji. Nie mamy możli¬ wości uzupełnienia ich o badania terenowe, które pozwalają spojrzeć na interesujące nas zjawiska z perspektywy ich uczestników, np. osób, które dokonały wyboru określonej religii i wytrwały w niej mimo różnego rodzaju trudności. Ograniczenia te dotyczą również książki K. Gładkowskiego, pozostawiając niezawinione przez niego poczucie niedosytu informacji. W recenzowanej pracy prezentowane są natomiast wyniki badań terenowych przeprowadzonych przez autora wśród byłych mieszkańców Rozumic, którzy po I I wojnie światowej wyjechali do Nie¬ miec oraz ich potomków w pierwszym pokoleniu. Na s. 43 znajdujemy informację o 25 wywiadach zrealizowanych w Westfalii, nie wiadomo jednak ile osób spoza tej grupy, mieszkających na innych obszarach Niemiec, uczestniczyło poza tym w badaniach. Zgromadzone materiały ukazują dramatyczne losy członków badanej zbiorowości, ich stosunek do rodzinnej miejscowości (określanej jako Heimat), pozwalają też na charakterystykę więzi łączą¬ cych ich z obecnymi mieszkańcami Rozumic. Autor informuje, że analizując zgromadzone przez siebie materiały terenowe, „korzystał z na¬ rzędzi badawczych wypracowanych przez metodę biograficzną" (s. 34). O tym, jakiego rodzaju były to narzędzia dowiadujemy się dopiero w końcowej części książki (s. 261). Jest tam mowa o wywia¬ dzie narracyjnym, wywiadzie wspomnieniowym oraz otwartym wywiadzie pogłębionym. Wspomniane tu techniki badawcze nie posłużyły zapewne autorowi jedynie do analizy wyników badań terenowych, lecz były również (a może przede wszystkim) pomocne na etapie gromadzenia materiałów. Byłabym ciekawa opinii badacza o przydatności zastosowania tych technik w etnogra¬ ficznych badaniach terenowych oraz opinii o użyteczności zgromadzonych przy ich pomocy mate¬ riałów. Refleksji na ten temat nie znalazłam w recenzowanej książce. Z dużą znajomością rzeczy K. Gładkowski ukazał proces kontrreformacji, prześladowań reli¬ gijnych, prób rekatolizacji badanych obszarów, wykorzystywania religii do celów politycznych. Zamieścił też informacje świadczące o obronie wiary ewangelickiej i silnym oporze przeciwko rekatolizacji. Służyło temu m.in. potajemne zatrudnianie teologów protestanckich, udawanie się na nabożeństwa do sąsiednich księstw, jawne opowiadanie się za protestantyzmem przez właścicieli ziemskich. Ogromne znaczenie miała także solidarność protestantów mieszkających na terenach mo¬ narchii habsburskiej. Znakomicie przedstawione zostały relacje między katolikami i protestantami, �174 RECENZJE konflikty o świątynie i przynależne do nich majątki, o możliwość sprawowania nabożeństw, wygła¬ szania kazań. Spory niejednokrotnie kończyły się procesami sądowymi. Chociaż autor podaje wiele przykładów konfliktów między wyznawcami katolicyzmu i religii protestanckiej oraz wspomnia¬ nych procesów, formułuje wniosek, że „codzienne życie miejscowej ludności nie znało silnych anta¬ gonizmów narodowościowo-wyznaniowych" (s. 178). Pisze również, że „nawet w okresie najwięk¬ szego kryzysu, jakim była rekatolizacja, [w Rozumicach] nie dochodziło [... ] do napięć i konfliktów między odmiennymi konfesyjnie mieszkańcami. Konflikt istniał jedynie między władzą reprezento¬ waną przez kontrreformacyjną misję jezuicką a lokalnymi społecznościami" (s. 320). Byłabym ostrożniejsza w formułowaniu tego rodzaju twierdzeń. Być może istotnie mieszkańcy Rozumic byli wolni od konfliktów na tle religijnym, może być jednak również i tak, że w źródłach nie odnotowa¬ no informacji na ten temat (poza wspomnianym konfliktem między misją jezuicką i lokalnymi spo¬ łecznościami). A może wzmianki o tym nie zachowały się do dziś? Nasuwa się też pytanie, czy rzeczywiście misja jezuicka nie miała żadnych zwolenników w Rozumicach i okolicznych miejsco¬ wościach? Być może i w tym przypadku należałoby stwierdzić, że źródła o tym nie informują. Niezwykle ciekawe, obfitujące w szczegółowe informacje, są fragmenty książki poświęcone historii lokalnych kościołów protestanckich znajdujących się na badanych terenach. Były one sym¬ bolem i świadectwem wiary, pełniły funkcje więziotwórcze, miały też wpływ na kształtowanie toż¬ samości religijnej wiernych. Powołując się na przypadek Rozumic, autor formułuje tezę, iż „w społecznościach lokalnych religia jest czynnikiem integrującym" (s. 320). Spostrzeżenie to nie jest niczym nowym. Można jedy¬ nie mówić o potwierdzeniu - na podstawie przeprowadzonych badań - dobrze znanego faktu, jakim jest integrująca funkcja religii. Trzeba jednak również pamiętać, że różnice konfesyjne są nierzadko źródłem podziałów społeczno-kulturowych i politycznych, religia pełni więc nie tylko funkcję integra¬ cyjną. Częste są również podziały wewnątrz zbiorowości złożonych z osób tego samego wyznania. Przykładem mogą być katolicy mieszkający na terenach dawnego Związku Radzieckiego. Identyfi¬ kacja z określoną grupą etniczną lub narodową bardzo często okazuje się tu silniejsza od przynależ¬ ności do tej samej wspólnoty wyznaniowej i jest przyczyną konfliktów między wiernymi. Prezentując wyniki własnych badań, autor polemizuje z poglądem, zgodnie z którym znaczne zróżnicowanie etno-polityczne pograniczy „powinno rodzić szczególnie silne antagonizmy" (s. 18), nie podaje jednak nazwisk zwolenników tego poglądu (spośród polskich naukowców na kwestię tę zwracali uwagę m.in.: Ryszard Kantor, Zbigniew Kurcz, Andrzej Sadowski, Tadeusz Popławski i Cezary Żołędowski). Słuszne jest natomiast spostrzeżenie, że badacze rzadko podejmują próby analizy różnic jako „bogactwa form życia kulturowego", koncentrując się z reguły na napięciach i konfliktach występujących na pograniczach kulturowych (s. 18-19). Za ogromnie ważne uważam wskazanie na wieloetniczny charakter badanych społeczności. Sciborzyce Wielkie np. były zamieszkałe przez ludność niemieckojęzyczną, morawską i polską. „Posługi¬ wano się trzema językami: niemieckim (dialekt frankoński), czeskim (dialekt morawski), polskim (dialekt śląski)" (s. 176). W recenzowanej książce - zgodnie z założeniami przyjętymi przez autora i nakreślonymi przez niego celami - znajdujemy przede wszystkim informacje o społeczności nie¬ mieckojęzycznej. Dla pełniejszego obrazu badanego pogranicza należałoby jednak, moim zdaniem, podać podstawowe dane na temat grupy morawskiej i polskiej, a także poświęcić nieco miejsca relacjom między osobami reprezentującymi poszczególne grupy językowe. Autor twierdzi, że na badanych terenach „różnice językowe nie pokrywały się [... ] z poczuciem etnicznej tożsamości" (s. 203, przyp. 104). Czy znaczy to, że mieszkali tu np. polskojęzyczni lub morawskojęzyczni Niemcy albo morawskojęzyczni Polacy? Jakie były relacje między językiem i religią jako wyznacznikami tożsamości etnicznej, narodowej i kulturowej poszczególnych grup? Który z tych wyznaczników miał większe znaczenie dla ich członków? O którym można powie¬ dzieć, że stanowił wartość rdzenną? Autor twierdzi, że „kwestia tożsamości narodowej morawskojęzycznej ludności Sciborzyc Wiel¬ kich" przedstawia się niejednoznacznie (s. 322). Zagadnieniu temu nie poświęca jednak większej uwagi. Wspomina jedynie, że ludność ta „z jednej strony nie akceptowała zmian politycznych w momencie powstawania Czechosłowacji [...] a z drugiej nie opowiedziała się z [sic!] niemieckością po zakończeniu I I wojny światowej, chociaż potem w większości wyemigrowała do RFN" (tamże). �RECENZJE 175 „Nie do utrzymania - zdaniem K. Gładkowskiego - jest teza o dwujęzyczności wiejskich społecz­ ności ewangelickich obszaru górnośląskiego. Obok języka polskiego (śląski dialekt) i niemieckiego (dialekty śląskie proweniencji niemieckiej) [...] [zachował] się tu bowiem dialekt morawski" (s. 319). Krzysztof Gładkowski podważa tezę sformułowaną przez Władysława Michejdę, mówiącą o tym, że „ludność ewangelicka na Sląsku była jednolita pod względem wyznaniowym (wszystkie zbory były luterskie)" (s. 202). Michejda twierdzi również, że w X V I - X V I I wieku ludność Sląska była „zupełnie polska" (tamże). Z badań przeprowadzonych przez K. Gładkowskiego wynika, że „ewangelicka społeczność Rozumic była niemiecka, podobnie jak sąsiednie Tfebom i Sudice (dziś w Republice Czeskiej) bądź Pilszcz (katolicki), czy inne miejscowości powiatu głubczyckiego, jak Mokre czy Pomorzowice" (tamże). W przypadku Rozumic i Sciborzyc Wielkich nie ma też - zda¬ niem K. Gładkowskiego - uzasadnienia twierdzenie, że „rekatolizacja na Górnym Sląsku napotkała na «znacznie słabszy opór»" (tamże). Podważona została również teza o wyłącznej katolickości Górnego Sląska. Przeczy temu obecność na tych terenach społeczności protestanckich „o etnicznej proweniencji morawskiej i niemieckiej, zjednoczon[ych] w jednym zborze ewangelickim, który od X V I I I stulecia był podstawą oddolnego renesansu luteranizmu i dalszego rozwoju społeczności protestanckich na ziemiach: głubczyckiej, karniowskiej i opawskiej" (s. 319). Jeden z podrozdziałów książki nosi tytuł „Rozumice we wspomnieniach dawnych mieszkań¬ ców" (s. 285-316). Zamieszczone w nim fragmenty wspomnień kilku osób dotyczą pojedynczych wydarzeń z ich życia, osobistych przeżyć i doświadczeń, związanych np. z obchodami Bożego Na¬ rodzenia i Wielkiej Nocy, religijnością, życiem rodzinnym, zwyczajami dorocznymi. W niektórych z nich jest mowa o historii wsi, jak też o spotkaniu z nią po latach rozłąki. Nie wiem, czym kierował się autor wybierając te, a nie inne wspomnienia do publikacji. Nie wiem też jak wyglądało prowa¬ dzenie badań. Czy rozmówcy sami decydowali czego ma dotyczyć narracja, czy też badacz informo¬ wał ich o tym, co jest dla niego szczególnie ważne, na jaki temat chciałby rozmawiać, zadawał szczegółowe pytania (jeśli tak - czego one dotyczyły?). Wiele mówiące są fragmenty pracy poświęcone konfrontacji wspomnień dawnych mieszkańców Rozumic z obecną rzeczywistością tej miejscowości, informujące o poszukiwaniu śladów przeszło¬ ści, śledzeniu i ocenianiu zmian. Wypowiedzi na ten temat przypominają mi wspomnienia osób zmuszonych do opuszczenia byłych Kresów Wschodnich I I Rzeczypospolitej po I I wojnie światowej. Osoby te, powracając na krótko, często po kilkudziesięciu latach nieobecności, do miejsc swego dzieciństwa, szukając śladów minionego świata, przeżywały - podobnie jak rozumiczanie - ogromne rozczarowanie i żal, odkrywając, że świat ten przestał istnieć. W pracy omówione zostały wybrane publikacje etnograficzne dotyczące Górnego Sląska, wydane przed rokiem 1945, oraz prace na ten temat, które ukazały się po I I wojnie światowej na terenie Niemiec Zachodnich. Przedstawiono ponadto ważniejsze rozprawy historyczne poświęcone temu obszarowi. Autor zdaje sobie doskonale sprawę z uwarunkowań politycznych i ich wpływu na moż¬ liwości prowadzenia badań etnologicznych na Sląsku po I I wojnie światowej oraz ze znaczenia zmian, jakie nastąpiły w Europie Srodkowo-Wschodniej po roku 1989 dla badań naukowych. Umoż¬ liwiły one przede wszystkim podejmowanie tematów, które wcześniej stanowiły tabu. Nie mogę zgodzić się z twierdzeniem, że „Sląsk [...] uważany jest [przez kogo? - I.K.] za region mało zbadany i rażąco zaniedbany przez współczesnej [sic!] etnografów" (s. 51). Różne dziedziny śląskiej kultury, również problematyka tożsamości mieszkańców Sląska, są od dawna badane m.in. przez Irenę Bukowską-Floreńską, Halinę Rusek, Daniela Kadłubca, Halinę i Mariana Gerlichów, Eugeniusza Kłoska, Grzegorza Odoja, Renatę Hołdę, Teresę Smolińską, Dorotę Simonides, ks. Józefa Budnioka i in., nie można więc mówić o „rażących zaniedbaniach". Na s. 317 czytamy, że „antropologia potrzebuje nowego otwarcia na doświadczenie religijne człowieka". Chciałabym zauważyć, że w polskiej etnologii/antropologii kulturowej, podobnie jak na Zachodzie, nurt badań związanych z doświadczeniem religijnym obecny jest już od wielu lat (przykładem są prace Huberta Czachowskiego, Ingi Kuźmy i Magdaleny Zowczak). Autor pisze, że „religia posiada szczególnie narracyjny charakter, a przekaz ustny jest narzę¬ dziem przekazu religijnego" (s. 27). Należałoby, moim zdaniem, dodać, że Kościół w coraz większym stopniu korzysta również z możliwości ewangelizacji za pośrednictwem różnego typu publikacji, �176 RECENZJE muzyki, filmów, sztuk teatralnych, gier o tematyce religijnej, a także z Internetu, przekaz ustny jest więc jedynie jednym z wielu form przekazu religijnego. Krzysztof Gładkowski uważa, że religia „jest niezbywalnym elementem człowieczeństwa", sta­ nowi jego fundament (s. 38). Czy należy przyjąć, że ludzie niewierzący, nie mający związków z religią, są tego człowieczeństwa pozbawieni? Z takim sposobem myślenia trudno mi się zgodzić. Obszerna errata świadczy o niezbyt starannym przygotowaniu książki do druku. W pracy można również znaleźć błędy nieuwzględnione w erracie. Na s. 93 brak np. imienia Eggana (autora pracy opublikowanej w 1962 roku). Na s. 120 nie podano roku wydania pracy Fiebiga, cytowanego przez Gottfrieda M . Kremsera. Dość częste są ponadto błędy polegające na braku lub przestawieniu nie¬ których liter, użyciu niewłaściwej końcówki itp. W książce przeznaczonej dla czytelnika polskojęzycznego zbędne są, moim zdaniem, długie, cza¬ sem nawet kilkustronicowe, cytaty w języku niemieckim, zaczerpnięte z różnych źródeł, umieszczone przez autora w tekście lub w przypisach. Nie wiadomo przy tym dlaczego część cytowanych materia¬ łów została przetłumaczona na język polski, część natomiast, nierzadko mającą podobny charakter, pozostawiono w wersji oryginalnej. Większość wskazanych tu niedociągnięć wynika prawdopodobnie z pośpiechu w redagowaniu tek¬ stu i niezbyt uważnej korekty. Nie zmienia to faktu, że badania przeprowadzone przez K. Gładkowskiego w znaczący sposób uzupełniają wiedzę o protestanckich społecznościach Górnego Śląska, procesie reformacji, kontrreformacji i rekatolizacji tych terenów, ukazują wyjątkowość badanych społeczności (przede wszystkim Rozumic) i wyjaśniają - na ile to możliwe na podstawie dostępnych autorowi źródeł - przyczyny przetrwania wspólnot protestanckich, tworzących wyspy w morzu kato­ licyzmu. Pozwalają one także na podjęcie polemiki z wieloma obowiązującymi dotychczas w litera­ turze twierdzeniami, choćby o katolickim charakterze Górnego Śląska. Ukazują ponadto wewnętrzne zróżnicowanie badanych społeczności pod względem etnicznym, językowym, społecznym. W książce znajdziemy obszerną (choć niepełną) bibliografię, odniesienia do wielu nieznanych szerzej źródeł niepublikowanych, jak też do rozmaitych koncepcji badawczych, z których autor czer¬ pał inspiracje. Byłoby dobrze, gdyby recenzowana praca (po starannych poprawkach) została przetłumaczona w całości lub z niewielkimi skrótami na język niemiecki i angielski. Zamieszczone w niej streszczenia niewiele dadzą czytelnikowi nie znającemu polskiego; szczególnie ubogie jest streszczenie angielsko¬ języczne, nieco bogatsze w informacje - streszczenie w języku niemieckim. Jestem pewna, że książka zainteresowałaby środowiska protestanckie w różnych krajach świata, jak też naukowców badających relacje między protestantyzmem i katolicyzmem, stosunki polsko¬ -niemieckie w różnych okresach, losy przymusowych emigrantów. Zamieszczone tu wspomnienia, narracje, fragmenty biografii mogą służyć nie tylko do badań dziejów społeczności protestanckich Górnego Śląska, lecz są również cennym materiałem porównawczym. Iwona Kabzińska �Ryc. l . Mapa Europy (Borsszem Janko, l877) �