4 50 700 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb91b7997336eb2bdd5adc74e932968b.pdf f949621c0308bdcb600016a11acb693b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1077 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:989 Title A name given to the resource Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztuka ludowa w ideologii i świadomości szlachecko-inteligenckiej (od Oświecenia po Neoromantyzm) / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.69-128 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ. SZTUKA LUDOWA W IDEOLOGII I ŚWIADOMOŚCI SZLACHECKO-INTELIGENCKIEJ (OD OŚWIECENIA PO NEOROMANTYZM) * Problematyka polskiej sztuki ludowej zajmuje umysły badaczy od wielu dziesiątków lat. Podejmowana jest ona już w końcu X V I I I stule­ cia przez ówczesnych zbieraczy pamiątek narodowych, artystów, czoło­ wych humanistów epoki czy etnografów. Ich osobiste zainteresowania, indywidualne predyspozycje, przynależność do określonych kręgów k u l ­ turalnych i artystycznych, a także otwartość na prądy kulturalno-spo­ łeczne (zarówno krajowe, jak i zagraniczne) decydowały o zakresie i sposobie ujmowania tego zagadnienia, uwypuklaniu takich czy innych dziedzin, form i cech ludowej twórczości artystycznej oraz pytaniach badawczych. Niniejsze opracowanie stawia sobie za cel zwrócenie uwagi na szcze­ gólne znaczenie polskiej sztuki ludowej w szlachecko-inteligenckich kon­ cepcjach i programach gospodarczych, społeczno-politycznych oraz na­ rodowościowych od Oświecenia po Neoromantyzm. Odzwierciedlały one postawy świadomościowe i ideologiczne głównie innych — poza chłop­ ską — warstw społecznych. W języku polskim termin świadomość posiada kilka znaczeń. Między innymi określa on wiedzę (czyli świadomość) o własnej odrębności . Po­ sługiwać się nim będziemy przede wszystkim w odniesieniu do grupy społecznej, a tylko w nielicznych przypadkach w stosunku do jednostek. Postawa taka uwarunkowana została ścisłym związkiem świadomości z ideologią rozumianą jako „system poglądów wyrastających z warun­ ków życia określonej grupy społecznej i stanowiących podstawę myślo­ w ą jej działania" . Polska sztuka ludowa była i jest nadal, jak każde 1 2 * Artykuł ten jest I częścią większej całości poświęconej społecznym funkcjom sztuki ludowej opracowanej przez autorkę w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Warszawie w ramach problemu MR.III.5.(III.6.1). W następnych zeszytach „Et­ nografii Polskiej" starać się będziemy o zamieszczanie dalszych części tego cyklu. Mały słownik języka polskiego, Warszawa 1968, s. 815. J . W i a t r , Społeczeństwo, Warszawa 1964, s. 455. 1 ! �70 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA zjawisko kulturowe, faktem społecznym, którego zaistnienie i rozwój możliwe było tylko dzięki istnieniu zbiorowości ludzkiej , w t y m kon­ kretnym przypadku warstwy chłopskiej. Polska sztuka ludowa powstała w określonych warunkach historycz­ no-społecznych, w jakich żyła ogromna część narodu — warstwa chłop­ ska — ale już w I połowie X I X stulecia zjawisko to osiągnęło szeroki rezonans społeczny wśród innych grup i warstw wykorzystujących je do budowania własnych koncepcji ideologicznych. Specyficzna sytuacja narodu pozbawionego własnej państwowości w momencie kształtowania się tegoż narodu sprawiła, że sztuka ludowa znajdowała przez wiele dziesiątków lat trwałe miejsce w ideologii szlachecko-inteligenckiej i mieszczańskiej (później — w okresie I I Rzeczypospolitej — również inteligencji chłopskiej), stając się niejednokrotnie podstawą myślową masowego działania tych grup społecznych na polu gospodarczym oraz walki społeczno-politycznej i narodowowyzwoleńczej. Zadaniem naszym nie jest wyodrębnienie i zanalizowanie poszcze­ gólnych poglądów na temat sztuki ludowej czy też kierunków zaintere­ sowań badawczych, ale ukazanie do jakich jej wartości i elementów od­ woływano się w licznych koncepcjach i programach gospodarczych, spo­ łeczno-politycznych czy artystycznych. Przy tym starać się będziemy 0 uwzględnienie kontekstu kulturowego, założeń, celów i działań po­ szczególnych obozów i ugrupowań społeczno-politycznych czy kierun­ ków społeczno-kulturalnych oraz warunków historycznych, w jakich for­ mowały się i funkcjonowały te koncepcje, w których sztuka ludowa zajmowała niepoślednie miejsce. Zaznaczyć jednak należy, iż niejedno­ krotnie zdarzało się, że główne myśli i poglądy na temat sztuki ludo­ wej były wynikiem intelektualnych przemyśleń liderów danego kierun­ k u (np. S. Witkiewicza) czy genialnych indywidualności (пр. С. K. Nor­ wida) przejętych przez szersze grono ich wyznawców i ze względu na tę ich rolę zostały w opracowaniu szerzej rozwinięte. W pracy skoncentrowano się głównie na tych programach społeczno-ekonomicznych, politycznych i kulturalnych, które zagadnienia sztu­ k i ludowej wysuwały na plan pierwszy w walce o kulturę narodową 1 miejsce w niej kultury i sztuki warstwy chłopskiej. Dlatego też uwzględniono przede wszystkim stanowiska reprezentatywne, charakte­ rystyczne dla modeli ideologicznych (rekonstruowanych dla takich kie­ runków, jak Romantyzm, Pozytywizm i Neoromantyzm), a nie pełny ich rejestr zawierający różniące się jedynie w szczegółach poglądy. Zakres przedmiotowy pojęcia sztuka ludowa jest bardzo szeroki. Mie­ ści się w nim bowiem między innymi zarówno folklor muzyczny, jak i taneczny, cała bogata literatura ustna oraz ogromna i zróżnicowana gałąź ludowej działalności plastycznej (wraz z rzemieślniczą). Tematem 3 : S. C z a r n o w s k i , Dzieła, t. 2, Warszawa 1956, s. 227. �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 71 LUDOWEJ naszego szczegółowego zainteresowania będzie właśnie artystyczna dzia­ łalność plastyczna ludności wiejskiej — i w tym znaczeniu posługiwać się będziemy terminem sztuka ludowa — a ściślej określenie, jakie odbicie w postawach ideologicznych i świadomościowych, głównie szla­ checkich i inteligenckich, znalazł fakt jej istnienia, oraz ustalenie, czy możemy mówić o wpływie tych reprezentatywnych postaw na kon­ kretne poczynania praktyczne w dziedzinie gospodarczej, społeczno-po­ litycznej i kulturalnej. Liczba definicji sztuki ludowej urasta do kilkudziesięciu. Są wśród nich takie, które ujmują zjawisko genetycznie, morfologicznie, morfologiczno-genetycznie, funkcjonalnie, strukturalnie. Są też takie, gdzie akcentowano osobę twórcy, sposób tworzenia, zakres oraz charaktery­ styczne cechy dzieła, rolę odbiorcy czy sposób przekazu. Na tym miej­ scu nie będziemy i m poświęcali więcej uwagi odsyłając zainteresowanych do bogatej literatury przedmiotu . Nie będziemy zastanawiać się r ó w ­ nież nad pytaniem, czym była sztuka ludowa dla społeczności wiejskiej w okresie jej szczytowego rozwoju, jaki przypada na pierwsze lata po zniesieniu pańszczyzny, ponieważ jest ono przedmiotem oddzielnych za­ interesowań autorki. Opierając się na współczesnych kryteriach klasyfikacyjnych stwier­ dzić należy, iż wachlarz przedmiotów zaliczanych do sztuki ludowej jest niezwykle szeroki i różnorodny. Obejmuje bowiem obok architektury drewnianej, sprzętarstwa, tkactwa, stroju, wyroby przemysłu tzw. do­ mowego i wiejskich oraz małomiasteczkowych rzemieślników, garnca­ rzy, wędrownych obraźników, rzeźbiarzy, działalność upiększającą i zdob­ niczą w obrębie domu i poza nim (kwiatki, girlandy, wycinanki, wzory z piasku) oraz efekty pracy jednostek wyjątkowo uzdolnionych repre­ zentujących wyższy od przeciętnego poziom artystyczny itd. i t d . Zdaniem wybitnego znawcy tematu — A. Jackowskiego — na współ­ czesne pojęcie sztuki ludowej składają się: 4 5 ,,a) tradycyjna twórczość powszechna w domach na w ł a s n e potrzeby (np. zdobnictwo wnętrz, malowanie domów, sypanie w z o r ó w piaskiem, tkactwo odzie­ żowe, pewne dziedziny plastyki obrzędowej, jak np. malowanie pisanek); b) wy­ roby rękodzielników wiejskich na potrzeby swojej i okolicznych wsi (np. kowali, krawców, bednarzy, rzeźbiarzy, snycerzy); c) wyroby rzemieślników z ośrodków wiejskich i m a ł y c h miasteczek wykonywane m.in. na potrzeby społeczności wiej4 Definicje sztuki ludowej stworzyli m.in. J . S. В y s t r o ń, Etnografia Polski, Warszawa 1947, s. 119; E . F r a n k o w s k i , Sztuka ludowa, [w:] Wiedza o Polsce, t. 3, Warszawa 1932, s. 345, 416; H . S c h r a m m ó w n a , Uwagi o sztuce ludo­ wej, Wilno 1926, s. 3-4; t e j ż e , Sztuka ludowa, Wilno 1939, s. 1; T. S e w e r y n , Rozdroża sztuki ludowej, Warszawa 1948, s. 18, 49, 57; S. S z u m a n, Psychologia twórczości artystycznej ludu, „Przegląd Warszawski", t. 2: 1925, s. 281-288; po­ nadto T. Dobrowolski, J . Grabowski i K . Piwocki. Szerzej na temat tych kryteriów pisze A. J a c k o w s k i , Polska sztuka ludowa, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981. 5 �72 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA skiej zgodnie z jej poczuciem estetycznym (np. garncarzy, stolarzy, w y t w ó r c ó w zabawek, cukierników) i sprzedawane na targach i jarmarkach; d) wyroby ośrod­ k ó w kultowych, produkujących dla pątników dewocjonalia, przedmioty kultu, obrazy, rzeźby, drzeworyty, sprzedawane na miejscu bądź rozwożone po kraju; e) twórczość jednostek szczególnie utalentowanych, wykonywana przede wszyst­ kim z pobudek w e w n ę t r z n y c h (zwłaszcza rzeźba kultowa)" . e Zaznaczyć należy, iż „odkrycie" wszystkich dziedzin sztuki ludowej nie nastąpiło^ od razu i w jednym czasie. Np. artyzm stroju ludowego był dla przeciętnego inteligenta miejskiego od dawna niekwestionowaną oczywistością, gdy z kolei obrazy na szkle musiały czekać jeszcze długie lata na swego odkrywcę i propagatora. Przytoczone wyżej zdania jasno wskazują na inteligencki rodowód stosowanych i obowiązujących do dziś kryteriów kwalifikowania przed­ miotów artystycznej twórczości ludowej. Widzimy, iż większość przed­ miotów wytwarzanych przez środowisko wiejskie, obecnie zaliczanych do sztuki ludowej (np. architektura, tkactwo, ceramika, sprzętarstwo, strój itp.), należało do utylitarnych, spełniających określoną funkcję użytkową, częstokroć połączoną z funkcjami innymi, jak np. prestiżową czy kultową. Sztuka jako samodzielna wyizolowana wartość nie była znana środowisku wiejskiemu, a satysfakcję estetyczną wiązano z od­ miennymi wartościami uszeregowanymi w specyficzną hierarchię, różną od kanonów sztuki warstw oświeconych. Stąd też szereg przedmiotów uznanych przez entuzjastów kultury ludowej za sztukę nigdy za tako­ wą nie była uważana w ich własnym środowisku wiejskim i odwrotnie. Na fakt ten zwracał już uwagę K. Moszyński w Kulturze ludowej Sło­ wian, gdy pisał; „... należy podkreślić jednak jak najsilniej, że bynajmniej nie wszystkie wy­ twory ludowej kultury przez nas, inteligentów, zaliczane do sztuki mają w oczach ludu wartość estetyczną jako cechę najważniejszą czy wyłączną. Ani też mowy być nie może o wyłącznie obiektywnych przesłankach, w e d ł u g których można by ściśle oddzielać — w duchu interpretacji ludowej — wytwory sztuki od w y t w o r ó w innych" '. O wartości tych przedmiotów decyduje wyłącznie lud, chociaż jego ocena bywa często niezbyt miarodajna, ponieważ nierzadko oddzielenie walorów jednego i tego samego przedmiotu, ale umieszczonego w róż­ nych miejscach, jest praktycznie niemożliwe (np. ten sam przedmiot może zdobić, bronić przed złymi mocami, ochraniać itp.). Zagadnienie sztuki w kulturze warstwy chłopskiej opracowywane jest oddzielnie. Dlatego też na tym miejscu nie będziemy poświęcać mu więcej uwagi. Aby w sposób możliwie pełny ukazać miejsce sztuki ludowej w szlachecko-inteligenckiej ideologii społecznej, należało wykroczyć poza opra6 A. J a c k o w s k i , Polska sztuka ludowa, maszynopis, Archiwum Etnografii I H K M P A N w Warszawie. P o s ł u g u j ę się wydaniem 2, t. 2, Warszawa 1968, s. 45. 7 Zakładu �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I LUDOWEJ 73 cowania o sztuce ludowej sensu stricto i sięgnąć do prac publicystycz­ nych, licznych k r y t y k literackich, tekstów przemówień, programów ar­ tystycznych i prasy (szczególnie czasopism: „Czas", „Kraj", „Prawda", „Głos", „Ateneum", „Przyjaciel Ludu", „Wieniec i Pszczółka", „Zorza", „Przegląd Zakopiański" i innych), a nawet niejednokrotnie do literatury pięknej, ponieważ wszystkie te gatunki literackie stanowią odbicie świa­ domości społecznej oraz oręż w walce politycznej . 8 K U L T U R A I S Z T U K A W A R S T W Y CHŁOPSKIEJ W D O B I E OŚWIECENIA I R O M A N T Y Z M U 9 Istnienie zjawiska rozwiniętej sztuki l u d o w e j datowane jest w na­ szym kraju już na schyłkowe lata X V I I I stulecia. Mimo to ani intele­ ktualna myśl społeczna Oświecenia, ani Romantyzmu nie zwróciła je­ szcze baczniejszej uwagi na artystyczną twórczość plastyczną ludności wiejskiej, a t y m bardziej nie próbowała włączyć jej w orbitę koncepcji społeczno-politycznych czy gospodarczych. Problem ten pozostawiono następnym pokoleniom, kierując swoje zainteresowania na inne dzie­ dziny życia i kultury wsi polskiej, które w tym czasie były centralnym obiektem uwagi magnackich i szlacheckich humanistów. Niemniej jed­ nak już w okresie Oświecenia i Romantyzmu wykształconych zostało szereg myśli i poglądów (odnoszących się do kultury ludowej), które przetrwały nieraz dziesiątki lat, zanim zostały zadaptowane przez szlachecko-inteligenckie koncepcje sztuki narodowej, stając się tym samym integralną składową świadomości i ideologii społecznej. Dlatego też na­ szym 'punktem wyjścia będzie ustalenie, jakie z nich miały podstawowe znaczenie dla przyszłych koncepcji społeczno-gospodarczych i społecz­ no-politycznych dotyczących miejsca sztuki ludowej w kulturze narodu. Artystyczna działalność plastyczna ludności wiejskiej została do­ strzeżona na skutek tych samych przesłanek, jakie wywołały pragnienie poznania całej kultury warstwy chłopskiej. Odkrycie jej jest jednak znacznie przesunięte w czasie, dokonane niejako na marginesie zainte­ resowań innymi dziedzinami kultury ludowej (w tym głównie folklo­ rem). Pierwotnie pojawia się w I połowie X I X stulecia głównie w aspekcie polepszenia sytuacji społeczno-ekonomicznej chłopów przez zwrócenie uwagi na konieczność podniesienia gospodarki na wsi m.in. przez popieranie tzw. przemysłu ludowego czy przemysłu domowego. 8 Szczegółowe ich omówienie zamieściła autorka w przygotowanym oddzielnie w 1979 r. 120-stronicowym stanie badań nad polską sztuką ludową, znajdującym się w Archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie. W przedstawio­ nym opracowaniu o d w o ł y w a ć się będziemy jedynie do przypisów. Z jej charakterystyczną, wykształconą formą, przyjętą współcześnie za cechę znamienną dla całej sztuki ludowej. 9 �74 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Samo zainteresowanie życiem i kulturą warstwy chłopskiej miało swoje źródło w ogólnych prądach epoki Oświecenia, wśród których zna­ czenie największe odgrywała tzw. kwestia chłopska, czyli walka mas ludowych o właściwe miejsce w strukturze narodu, przejawiająca się w dążeniu do zniesienia pańszczyzny i przeprowadzenia reform społecz­ nych oraz ściśle z nią związany proces kształtowania się nowoczesnego narodu. Kwestia chłopska —• jako centralny problem społeczny — znajduje wyraźne odbicie w polskiej myśli społecznej i politycznej począwszy od końca X V I I w. Dominuje też w całej publicystyce „dotyczącej przebu- / dowy ustroju chylącej się do upadku Rzeczypospolitej, występuje ona zawsze, choć jest najczęściej podporządkowana sprawie utrzymania nie­ podległości państwowej" . Ma ona priorytetowe znaczenie również po rozbiorach kraju. Systematyczne studia nad kulturą wsi wiązały się w wa­ runkach polskich przede wszystkim z ideami Oświecenia niosącymi ja­ kościowo nowy stosunek do ludu przez głoszenie i wprowadzanie w ży­ cie haseł polepszenia, sytuacji społeczno-ekonomicznej chłopów oraz zwią­ zanym z nimi procesem kształtowania się nowoczesnego narodu — z jed­ nej strony, z drugiej natomiast — z ideologią odrodzenia narodowego. 10 Proces kształtowania się nowoczesnego narodu datowany jest w na­ szym kraju na przełom X V I I I i X I X stulecia. Wówczas to zmienia się sens pojęcia „naród" obejmującego wyłącznie stan szlachecki, które w t y m czasie „przekształca się w naród o nowoczesnym demokratycz­ nym sensie" , w k t ó r y m lud uznany zostaje za jego składową część. Każdy naród jest narodem dzięki swej kulturze, stąd też jednym z trwa­ le utrzymujących się w centrum zainteresowań problemów była rola kultury ludowej w tworzącej się właśnie kulturze narodowej . W I I połowie X V I I I w. po raz pierwszy w historii polskiej F. S. Je­ zierski pisał, iż „pospólstwo rozróżnia narody, utrzymuje rodowitość języka ojczystego, zachowuje zwyczaje i trzyma, się jednostajnego spo­ sobu życia" . Stwierdzenie to jasno formułuje pogląd, że główną siłę ekonomiczną w społeczeństwie rolniczym stanowią chłopi, którzy są nie tylko podstawą struktury państwa, ale równocześnie tylko „lud repre­ zentuje polską kulturę etniczną, a zatem kultura ta ma pełne wartości narodowe" . u 12 13 14 1 0 A. W o ź n i a k , Źródła zainteresowań ludoznawczych w ideologii polskiego Oświecenia, „Etnografia Polska", t. 15: 1971, z. 2, s. 37. J . C h a ł a s i ń s k i , Tradycje i perspektywy przyszłości kultury polskiej, Warszawa 1970, s. 53. Por. J . B u r s z t a , Kultura ludowa — kultura narodowa, Warszawa 1974, s. 264. Cyt. za J . B u r s z t a , Kultura chłopska •— ludowa a kultura narodowa, Iw:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, s. 396. Ibidem, s. 396. 1 1 1 2 1 3 14 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 75 LUDOWEJ Stanowisko podobne zajęli również i inni publicyści tego okresu, dzięki czemu powoli zaczęło ono zyskiwać prawo obywatelstwa w świa­ domości inteligencji twórczej, a następnie w szerszych masach społe­ czeństwa polskiego. Chłopi i ich kultura znaleźli się w centrum zain­ teresowań badawczych również w ramach programu historii narodowej realizowanego zgodnie z postulatami H . Kołłątaja, w myśl których zba­ danie obyczajów ludu wiejskiego miało m.in. wzbogacić dzieje Polski, dać odbicie zróżnicowań regionalnych kraju itd., stać się źródłem na­ tchnienia dla inteligencji twórczej (szczególnie poetów i pisarzy). „Kul­ tura ludu miała więc stać się częścią dziejów narodowych" . Dlatego też szukano w niej takich wartości, które godne byłyby „postawienia ich w rzędzie narodowych" . 15 16 Upadek Rzeczpospolitej Szlacheckiej i troska o przyszłość narodu skierowała więc postępowych działaczy Oświecenia k u szerokim masom ludowym. W dobie kształtowania się pojęcia nowoczesnego narodu do­ szukiwano się w nich cech nie skażonych kosmopolityzmem, „zachowu­ jących najwięcej — teoretycznie złożonych —- odrębności w stosunku do narodów innych" ', stawiano znak równości między t y m co ludowe i narodowe. Utrata niepodległości i dążenie do jej odzyskania w ra­ mach samodzielnego bytu państwowego wymagały podkreślenia i n d y ­ w i d u a l n o ś c i n a r o d u . Dlatego też szukano 17 „autentycznych w ł a s n y c h pamiątek przeszłości w oryginalnej, zróżnicowanej, barwnej kulturze różnych regionów kraju... Kultura ludowa utożsamiana przede wszystkim z modelem życia chłopów tego czasu, przeciwstawiana podlegającej w p ł y w o m kosmopolitycznym kulturze elity kraju, była uznana za skarbnicę wiedzy o narodzie, jego genezie i osobliwościach. Była też miejscem, gdzie przechowały .się wykorzystane przez tę elitę wzory oryginalnej twórczości ludności naszych ziem" . l s Konsekwencją takiego stanowiska było, iż pewne elementy wizualne, materialne i niematerialne kultury chłopskiej zaczęto świadomie i celo­ wo włączać w obręb tak pojmowanej kultury narodowej (m.in. stroje ludowe, t a ń c e ) . 19 16 Ibidem, s. 396. Ibidem, s. 397. A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura ludowa w dotychczasowych pol­ skich pracach etnograficznych, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludo­ wej, t. 1, W r o c ł a w 1976, s. 24. A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rze­ czywistość, Warszawa 1977, s. 7. Dodać należy, iż w I I połowie X V I I I stulecia bardzo w y r a ź n i e zaznacza .się na wsi polskiej wzbogacanie e l e m e n t ó w zdobniczych d o m ó w wiejskich. Chłop­ skie wnętrza mieszkalne na Śląsku powszechnie są już w y p o s a ż a n e w znane w c z e ś n i e j skrzynie malowane. Rośnie popyt na wyroby ludowych kaflarzy, zdo­ biących wyrabiane kafle motywami roślinnymi i zwierzęcymi. Na Dolnym Ś l ą s k u pokrywa się zwierciadła olejnymi m a l o w i d ł a m i znajdującymi wielu chętnych na18 17 18 1 9 �76 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Ideologiczne prądy Oświecenia włączając do kultury narodowej k u l ­ turę „pospólstwa" zwróciły szczególną uwagę na jej f o l k l o r i z w y ­ c z a j e oraz w mniejszym stopniu gospodarkę . Epoka ta łącząca w so­ bie postępowe treści społeczne z dużym ładunkiem czynnego patrio­ tyzmu (czego szczególnie jaskrawym dowodem było Powstanie Kościusz­ kowskie) stała się bezcennym dziedzictwem dla wieku X I X , ponieważ stworzyła fundamenty chroniące k u l t u r ę narodową przed zatraceniem w okresie zaborów. Wykształcone w t y m okresie elementy wspólnoty narodowej umożliwiły bowiem dalsze jej kształtowanie się w dobie Ro­ mantyzmu. Romantyzm jako kierunek estetyczno-literacki charakteryzował się na gruncie polskim ekspresją uczuciową, artystycznym nowatorstwem oraz potężną zawartością treści ideologicznej, której ważnym elementem była właśnie ludowość. Na naszych ziemiach był jednocześnie czymś wię­ cej niż poetyką czy prądem estetycznym, a mianowicie postawą myślo­ wą, której centralnym punktem odniesienia stała się i d e a w y z w o l e ­ n i a n a r o d o w e g o . Swój stosunek do sprawy narodu oraz wolności określał każdy twórca romantyczny zarówno przez swoją sztukę, jak i pracę badawczą. Idea narodu pojmowana jako dążność do eksponowania w sztuce i nauce kraju jego swoistych cech historycznych i psychicznych prze­ nikała w t y m okresie nieomal całą kulturę europejską i jest cechą w y ­ różniającą nie tylko Romantyzm polski. Przeciwstawiona kosmopolityz­ mowi Oświecenia, pełniła podwójną funkcję: łączyła i różnicowała. „Przez swoją wspólność i samą obecność tworzyła więź kultury narodowej z ogólnoeuropejską, przez swoją treść kształtowała odrębny charakter szkół narodowych. Kultura powszechna migrująca ponad granicami państw i narodów wchłaniała przede wszystkim te dzieła, które miały wyraźne piętno narodowe" . Ta romantyczna idea narodowości wyra­ stała z ruchu młodych klas społecznych i uciemiężonych narodów, z du­ cha ich dążeń rewolucyjnych, wyzwoleńczych i antyabsolutystycznych. Dlatego też uzupełnieniem jej stała się idea wolności. Te dwie podstawowe idee (narodu i wolności) trafiły w Polsce na grunt szczególnie podatny. W warunkach niewoli i politycznego rozdar­ cia kraju Romantyzm polski był wyjątkowo predestynowany do odegra20 21 b y w c ó w , a w Małopolsce rozpowszechniają się obrazy na szkle, które zaspoka­ jają potrzeby rynku krajowego, a nawet w y s y ł a n e są poza granice kraju. R ó w n o ­ cześnie jest to okres rozkwitu hafciarstwa, żelazorytnictwa i drzeworytnictwa ludowego. Zjawiska te nie pozostają bez w p ł y w u na formowanie się poglądów o oryginalności i w y j ą t k o w o ś c i kultury chłopskiej — spadkobierczyni i skarbnicy kultury narodu. W o ź n i a k , op. cit., s. 31-51. J . J e d l i c k i , Kultura polska w dobie Romantyzmu, [w:] Historia Polski* t. 2, Warszawa 1959, s. 146, oprać, zbiór, pod red. T. Manteuffla. 2 0 2 1 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 77 nia wiodącej roli w inspirowaniu walk narodowowyzwoleńczych i bu­ dzenia uczuć patriotycznych. Zarówno w estetyce, jak i polityce oznaczał się postawą buntowniczą i obrazoburczą. Innym podstawowym elementem (obok idei narodu i wolności) po­ stawy romantycznej było przeświadczenie o szczególnej misji artysty i uczonego. Polscy twórcy romantyczni — niezależnie od zajmowanych pozycji społecznoideowych — uważali za najszczytniejsze zadanie służ­ bę narodowi, wyrażanie jego tęsknot i aspiracji. To nowe pojmowanie społecznej i narodowej funkcji twórczości kulturalnej oddziaływało na wszystkie elementy Romantyzmu, dla samych twórców bowiem najważ­ niejszym — jeżeli nie jedynym — celem była sublimacja uczuć patrio­ tycznych i budząca do czynu rola dzieła sztuki. Mimo że Romantyzm był przede wszystkim prądem estetyczno-literackim, to jednak w odczuciu Polaków stanowił pewien system warto­ ści ideowych, moralnych, filozoficznych i artystycznych. Jako nierozer­ walny splot literatury i polityki zacierał granice „między poezją a filo­ zofią", myślą społeczną czy publicystyką. Poeta mógł być równocześnie ideologiem lub przywódcą politycznym... Czyn i słowa wzajemnie się splatały i dopełniały. Literatura chciała być (i była) odczytywana jako polityczne przesłanie, apel do działania czy recepta na aktualne proble­ my narodu" . Romantyzm polski charakteryzowała supremacja literatury, odgry­ wającej w tym czasie szczególną rolę w kulturze kraju. Literaturę tę zaś cechuje ludowość, narodowość i historyzm. Ludowość uważana jest za dobro narodowe zarówno w sensie oryginalnej twórczości ludowej w postaci poszczególnych gatunków folkloru, jak też efektu przetwarza­ nia folklorystycznego autentyku przez działalność twórczą. Powszechne przekonanie, iż ludowy autentyk zawiera w sobie wielkie wartości h i ­ storyczne, ponieważ jest reliktem pierwszego okresu literatury narodo­ wej, przechowanym wiernie w tradycji warstwy chłopskiej sprawiło, że poezja romantyczna została przepojona ludowością. „Przetworzony artystycznie folklor stał się organiczną częścią kultury narodowej, a stąd dorobkiem ogólnoludzkim" . Triumfalne wkroczenie folkloru do literatury romantycznej S. Czar­ nowski komentuje w ten sposób: 22 23 „nie folklor jako taki jest tam najważniejszy. Sprawa narodowa stoi ponad wszystkim. Ale w ł a ś n i e z ludem, a zwłaszcza z masami ludu wiejskiego wiąże swoje patriotyczne nadzieje większość przodujących pisarzy. Pisarze ci wyobra­ żają sobie, że w ludzie odnajdą nieskalane źródło młodości, które karmiło Polskę w ciągu dziesięcioleci, a do którego drogę zgubili ich bezpośredni poprzednicy... Następuje więc zwrot ku folklorowi i pod w p ł y w e m myśli demokratycznej tutaj 2 2 L . K a m i ń s k i , Romantyzm a ideologia. Główne ugrupowania Drugiej Rzeczypospolitej -wobec tradycji romantycznej Wrocław 1980, B u r s z t a , Kultura chłopska..., s. 397. 2 3 polityczne s. 5. �78 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA szuka się źródeł narodowej oryginalności... cała ta plejada poetów i pisarzy, wśród których błyszczą największe nazwiska polskiej literatury, zgodna jest co do tego, by nie uronić z dziedzictwa idei przekazanego przez przeszłość, a wzbo­ gacanego co dzień nowymi zdobyczami ludzkiego ducha. Nie żeby chcieli po pro­ stu sprowadzić życie intelektualne narodu do życia ludu wiejskiego. Przeciwnie, nie chcą nic stracić z dziedzictwa pozostawionego przez przeszłe pokolenia i prag­ ną owo dziedzictwo wzbogacić nie tylko tym co sami stworzą, ale i tym, co zbiorą w nurcie idei i w przemianach form na całym świecie"' . 24 W tworzącej się w t y m czasie kulturze narodowej sprawa ludu — jako składowego elementu narodu oraz rola jego kultury w kulturze ogólnonarodowej — była w centrum zainteresowania inteligencji, sta­ wiającej sobie za cel „powiązanie wszystkich stanów i warstw w jedną społeczność n a r o d o w ą " . Jego realizacja wymagała znalezienia „takich treści, które by mogły obejmować całość społeczeństwa i tę całość spa­ jać wspólnymi więzami... inaczej mówiąc zasady integracji narodowej. Ponieważ w sytuacji utraty niepodległości nie mogła to być siła poli­ tyczna i jawne propagowanie idei państwa, zasadą integracji stała się idea narodu i powiązana z nią ściśle idea kultury narodowej" . Twórcy Oświecenia i Romantyzmu wykorzystywali głównie ludowe treści fol­ klorystyczne dla budzenia poczucia świadomości narodowej, narodowej integracji i patriotyzmu. I dopiero Neoromantyzm — bogatszy o do­ świadczenia poprzednich myślicieli i humanistów — zapoczątkował i triumfalnie wprowadził do kultury ogólnonarodowej ludową sztukę. Zanim to jednak nastąpiło zainicjowane w dobie Oświecenia poszukiwa­ nia treści ogólnonarodowych w coraz to liczniejszych elementach k u l ­ tury warstwy chłopskiej skierują się również w stronę ludowej sztuki, która w latach późniejszych stanie się jednym z najtrwalszych ogniw kultury i tradycji narodowej szeroko uwzględnianym w koncepcjach społeczno-gospodarczych i kulturalnych. 25 26 Już w I połowie X I X stulecia padają głosy domagające się uprawia­ nia sztuki odzwierciedlającej życie naszego chłopa. Np. J. Kenig — k r y t y k artystyczny i publicysta „Gazety Warszawskiej" jako jedną z dróg wyjścia dla polskiego malarstwa widzi podejmowanie t e m a t y ­ k i w i e j s k i e j , przyjmując za wzór do naśladowania malarstwo fran­ cuskie przedstawiające scenki rodzajowe z życia wieśniaków bretońskich. Dyskusja dotycząca stosunku do tematu ludowego przybrała na sile w różnych środowiskach artystycznych w 1845 r. w związku z wysta­ wą warszawską. Szczególnie żywo polemizowano na łamach „Pielgrzy­ ma" i „Tygodnika Petersburskiego". W latach 40-tych X I X stulecia po­ stulat malarstwa ludowego czy też narodowego rozumianego zazwyczaj " W . B i e ń k o w s k i , Poprzednicy Oskara Kolberga na znawczych w Polsce. Podłoże społeczne początków etnografii 1956, s. 99—100. B u r s z t a , Kultura chłopska..., s. 399. Ibidem, s. 399. 2 5 26 polu badań ludo­ polskiej, Wrocław �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 79 LUDOWEJ jako „swojskość" tematu i stylu stał się centralnym punktem zaintere­ sowań, polemik i dyskusji. Społeczną funkcję sztuki starali się pod­ kreślać lewicowi krytycy i pisarze. S. Goszczyński ubolewał, iż sztuki piękne w Polsce „nie stworzyły jeszcze szkoły narodowej" i nie za­ jęły przeznaczonego im „apostolskiego stanowiska" . Ożywiona polemi­ ka prasowa rozgorzała w latach 1844-1846 na temat pozycji społecznej artystów. „Krzyżowały się w tych sporach opinie bardzo sprzeczne, wychodzące z różnych orientacji politycznych (Grabowski, Ziemięcka, Kraszewski, Kremer, Libelt, Goszczyński, Dembowski i inni), panowała zgoda tylko co do tego, że malarstwo i kultura plastyczna w Polsce zo­ staje znacznie w tyle za życiem literackim i muzycznym" . 27 28 29 Właśnie w okresie romantyzmu dojrzewa do realizacji jedno z haseł oświeceniowych; polepszenia sytuacji społeczno-ekonomicznej chłopów. Fakt ten ma dla naszych rozważań szczególne znaczenie, ponieważ po raz pierwszy upatruje się podniesienia gospodarki wiejskiej na drodze popierania przemysłu domowego (termin ten obejmował, jak wiemy, szeroko pojmowaną sztukę ludową). Praktycznie realizacja tego postu­ latu ograniczała się jednak głównie do działalności wystawienniczo-handlowej (m.in. wzorem innych krajów powszechnych wystaw rolniczoprzemysłowych o zasięgu najpierw lokalnym, a później i szerszym) oraz kolekcjonerskiej (m.in. czołowi humaniści okresu dążą do zgromadzenia licznych materiałów i okazów etnograficznych kultury materialnej i pla­ stycznej). Jest to jednak pierwszy krok na drodze budowania szerszej, samodzielnej koncepcji gospodarczo-społecznej o charakterze politycz­ nym na podstawie sztuki ludowej. Koncepcji, której realny i pełny kształt nada myśl pozytywistyczna, a która lata świetności przeżywa nieprzerwanie do wybuchu I I wojny światowej i której pewne elementy są żywotne do dnia dzisiejszego. Najogólniej mówiąc idea wystaw przemysłowo-rolniczych — zro­ dzona pod koniec X V I I I w. we Francji — miała w swych założeniach demonstrowanie osiągnięć gospodarczych w dziedzinie przemysłu, rze­ miosła oraz rolnictwa, celem podniesienia wymiany handlowej, ściągnię­ cia kapitałów, zapewnienia zbytu towarom rodzimej produkcji itp. Rów­ nież w Polsce powodem głównym ich organizowania były względy eko­ nomiczne, wśród których specjalne znaczenie miało zapewnienie zbytu drobnemu przemysłowi i rzemiosłu wiejskiemu przez szerokie jego pro­ pagowanie i eksponowanie, aby tą drogą poprawić sytuację społecznogospodarczą mieszkańców wsi. Równocześnie częstokroć zdarzało się, że bogato reprezentowane na nich okazy z zakresu przemysłu i sztuki ludowej stawały się bodźcem do ich gromadzenia. Eksponowane zbiory stawały się zaczątkiem działów etnograficznych w muzeach przemysło2 7 28 29 J e d l i c k i , op. cit., s. 174. Ibidem, s. 174. Ibidem, s. 189. �80 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wo-rolniczych, gdzie służyły początkowo — w myśl idei ruskinowskich — za wzory dla rzemiosła i przemysłu artystycznego. Na przykład już od I I połowy X I X stulecia obserwujemy coraz częściej łączenie sztuki ludo­ wej z programem rozwoju polskiego rzemiosła i przemysłu artystycz­ nego. Pierwszą wystawę przemysłowo-rolnicza na ziemiach polskich ot­ warto w Warszawie w 1821 r. Chociaż skromna pod względem ilości eksponatów, pokazywała już wszystkie niemal dziedziny wytwórczości krajowej, a w tym i wiejskiego przemysłu domowego reprezentowanego przez kilka wyrobów garncarskich i tkackich . Od tego czasu podobne wystawy odbywały się w Warszawie co kilka lub kilkanaście lat. Po 1850 r. zaczęto je organizować również w innych miastach Królestwa Polskiego. W pozostałych natomiast zaborach pierwsze tego typu ekspo­ zycje przypadają na koniec lat 40-tych ubiegłego wieku. Rozmachem w organizowaniu tych imprez i ich ilością wybija się od samego początku Galicja, gdyż katastrofalne gospodarcze położenie ludności wsi i drob­ nych miasteczek zmuszało do poszukiwania różnych dróg ożywienia pro­ dukcji i zapewnienia utrzymania ogromnej liczbie osób „zbędnych" produkcyjnie. 30 Łącznie we wszystkich zaborach od 1821 r. do pierwszych lat X X w. odbyło się około 2 tys. wystaw. Z ich inicjatywą występowały to­ warzystwa i instytucje działające na polu podniesienia i rozwoju prze­ mysłu, rzemiosła i rolnictwa, a wśród nich muzea przemysłu i rolnictwa w Krakowie (1868 г.), Lwowie (1875 r.) oraz Warszawie (1875 r.) już od momentu ich założenia. Na przełomie X I X i X X stulecia oraz w pierwszych dziesiątkach lat naszego wieku wystawy te nabierają głównie charakteru ekspozycji rzemiosła i przemysłu artystycznego. Ekonomiczne walory wystaw rolniczo-przemysłowych oraz rzemiosła nie zdają się budzić wątpliwości, ale już w I połowie ubiegłego stule­ cia С. K. Norwid nobilitując ludowy przemysł domowy pragnie, aby przewodziła im główna idea — piękno. I to nie tylko zawarte w uzna­ nym dziele profesjonalnego artysty, ale również w prostym przedmiocie domowego użytku, wykonanym ręką wiejskiego rzemieślnika. Pisze na ten temat: „Rozdzielenie e k s p o z y c j i publicznych na ekspozycje, czyli w y s t a w y , sztuk pięknych i rzemiosł albo przemysłu, jest najdoskonalszym dowodem o ile sztuka dziś swej powinności nie wypełnia. Wystawa powinna być przeciwnie, tak urządzona, ażeby od s t a t u y pięknej do u r n y g r o b o w e j , do talerza, do szklanki pięknej, do kosza wyplecionego cała artykulacja idei p i ę k n a w czasie danym uwiadomioną była. Żeby od gobelinu przedstawiającego Rafaelowski p ę 3 0 Por. K . O ł o d z i e j o w s k i , Wystawy powszechne, ich historia, organizacja, położenie prawne i wartość gospodarcza, Poznań 1928, s. 4-29; Katalog wyrobów krajowych wystawionych na widok publiczny w sali głównej ratusza miasta sto­ łecznego Warszawy w miesiącu wrześniu roku 1821, Warszawa 1821, s. 11. �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI dzel jedwabną rozlewająca się i sprawiedliwe duszy z ciałem, LUDOWEJ 81 tkaniną do najprostszego płócienka, cała gama idei p i ę k n e g o w pracy uwiadomioną była — wtedy wystawy będą użyteczne na uszanowanie i ocenianie pracy w p ł y w a ć . Dziś jest to rozdział czyli śmierć..." 8 1 Polska inteligencka myśl społeczno-polityczna dopiero pod koniec X I X stulecia stworzyła teorię określającą miejsce i rolę sztuki ludowej w kulturze narodowej. Wydaje się, że znacznie późniejsze włączenie sztuki warstwy chłopskiej w orbitę koncepcji społeczno-politycznych i kulturalnych przez czołowych myślicieli, publicystów i artystów,' w y ­ nikało m.in. z faktu, iż żywiołowy i barwny rozwój tejże sztuki obser­ wujemy dopiero po uwłaszczeniu włościan oraz z tego, że cała twórczość i publicystyka romantyczna skierowana była głównie na folklor i obrzę­ dowość ludową, które miały być nie tylko podstawowym składnikiem kultury narodowej, ale i jedności słowiańskiej. Niemniej jednak jeszcze w okresie Romantyzmu toczy się batalia o uznanie sztuki warstwy chłopskiej za sztukę w ogóle, a nie wyłącznie przemysł domowy oraz ma miejsce pierwsza próba zbudowania teorii sztuki ludowej utożsamia­ nej z narodową, której elementy adaptowane są niejednokrotnie przez późniejszych intelektualistów, artystów, działaczy politycznych i spo­ łecznych oraz badaczy i teoretyków sztuki. Mamy tu na myśli szeroko dyskutowaną teorię sztuki poznającej „wyższej nad nauki i systemy filozoficzne" — С. K. Norwida, w której znalazły odzwierciedlenie wszystkie prądy umysłowe oraz nurtujące pro­ blemy epoki. С. K. Norwid główne jej kredo przedstawił w niewielkiej rozprawie O sztuce (Dla Polaków), a szczególnie w Epilogu Promethidiona (1851 r . ) . Sztuka w tej koncepcji zajmuje szczególne miejsce w odbudowie narodu, która zależy właśnie od niej. Sztuka bowiem, tak jak u Mickie­ wicza, pełni rolę A r k i Przymierza, „w której naród przechowuje swe najwyższe wartości i z której — w odpowiednim momencie — je w y j ­ muje, aby nadać im życiowy kształt. Jest ona t e s t a m e n t e m , o czym pisze w epilogu Promethidiona, ponieważ czego nie może dopiąć czynem, testuje w słowie i przekazuje »takie tylko słowa są potrzebne i takie tylko zmartwychwstają czynem«" . Piękno jest u Norwida rodzajem nowej jakości, nadbudowanym pro­ porcjonalnie do włożonego trudu, nad utylitarnym przeznaczeniem przed3 2 33 31 С. K . N o r w i d , Promethidion, Epilog, [w:] Pisma wybrane, t. 2, Warszawa 1966, s. 244. Nieomal równolegle z С. K . Norwidem ogłasza swoje poglądy estetyczne John Ruskin. Twórca teorii odnowy rzemiosł artystycznych, który w swej kon­ cepcji pracy dokonał podziału na labur — czyli pracę bezmyślną, mechaniczną i work — pracę twórczą, przy wykonywaniu której konieczne są uzdolnienia, zapał, energia, poświęcenie. Por. też A. W o j c i e c h o w s k i , Elementy sztuki lu­ dowej w polskim przemyśle artystycznym XIX i XX wieku, Wrocław 1953, s. 32. B. U r b a n k o w s k i , Mysi romantyczna, Warszawa 1979, s. 221. 3 2 3 3 6 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 2ñ'2 �82 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA miotu. Jest „kształtem miłości" i jednocześnie wykładnikiem siły tej miłości. „Bo piękno na to jest, by zachwycało. Do pracy — praca by się zmartwychwstało" . W takim rozumieniu poziom sztuki jest m i a r ą patriotyzmu. Sztuka uświęcona twórczą pracą i praca podniesiona do wyżyn sztuki — miały kłaść podwaliny pod sztukę narodową, której źródła według Norwida tkwiły w sztuce ludowej. Warunkiem istnienia narodu jest istnienie sztuki polskiej i niepo­ dległej myśli polskiej. A polskość znaczy dla niego z jednej strony od­ rębność od innych, z drugiej wierność własnym źródłom. 3 4 „Żadne się społeczeństwo nie ostoi i żaden n a r ó d nie utrzyma, jak przez pracy harmonię tradycyjną powiązane z sobą s ł o w o L u d u i s ł o w o s p o ­ ł e c z e ń s t w a w dwie się strony rozprzęgną... tylko przez harmonię tradycyjną pracy narodu ten d i a l o g , ta rozmowa myśli ludowej z myślą społeczeństwa odbywa się. Rozmowy tej ujęcie w harmonię sztuki, rękodzieł, rzemiosł i rolni­ ctwa stanowi zdrowie narodowe — stanowi p r z y t o m n o ś ć i o b e c n o ś ć — b y t . Naród tracąc przytomność — traci obecność — nie jest — nie istnieje..." 85 W nakreślonym przez Norwida programie sztuki narodowej domaga się on czerpania z pierwiastków ludowych, łączenia użyteczności z pięk­ nem. Stąd postulaty upiększania rzeczy codziennego użytku, rozwijania architektury, wskazywania na niepowtarzalne piękno naszych dworków pobudowanych w stylu nadwiślańskiego gotyku czy mazowieckiego pej­ zażu. Bo „Kto kocha — widzieć chce choć cień postaci, Kochankę — Boga nawet... więc m i smutno, / Że mazowieckie ani jedno płótno / Nie jest sztandarem sztuce..." Społeczeństwo bez kultury narodowej jest „jak rycerz pozbawiony tarczy". Dlatego też, gdy jakiekolwiek społeczeństwo pozbawione jest własnej państwowości, a t y m samym władzy i praw dających mu ze­ wnętrzną spójność obowiązkiem kultury jest: „Zastąpić władzę sumie­ niem, zespolić ludzi od wewnątrz —• organizując ich uczucia i wyobraź­ nię" . Stąd szczególna rola i odpowiedzialność artysty narodowego, który jest „organizatorem wyobraźni narodowej" w równej mierze, „jak polityk narodowy organizujący siły stanu" . Wskazuje to nie tyle może na rangę społeczną, co na ciężki obowiązek spoczywający na twórcach. Według Norwida ideał ten osiągnął F. Chopin. Potrafił on bowiem pod­ nieść ludowe natchnienie do potęgi przenikającej całą ludzkość. A osiąg­ nął to przez wewnętrzny rozwój i dojrzałość. Teoria sztuki Norwida, mimo że osiągnęła szczególną popularność dopiero w ostatnich latach X I X w. i na początku naszego stulecia, w y ­ warła silny wpływ na współczesną autorowi publicystykę, skłaniającą 3 6 37 38 8 4 35 36 37 38 Norwid, Ibidem, s. Ibidem, s. Ibidem, s. Ibidem, s. op. cit., s. 216. 241-242. 218. 239. 239. �83 SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ się coraz wyraźniej do koncepcji solidaryzmu narodowego, a widzącą możliwość oddziaływania przez twórczość ludową na całe społeczeństwo, łagodząc antagonizmy klasowe. Dlatego też podkreślała ona, że źródłem samej sztuki nie może być odtwarzanie naszego ludu i prawdziwe o n i m pojęcie. Sprawą znacznie ważniejszą jest, aby sztuka zajęła „stanowisko pośredniczące między miastem a wsią, panem a l u d e m " , ponieważ tylko w takim stosunku może się ona przyczynić do zbratania różnych warstw społecznych. Rodzimość w sztuce polskiej była przedmiotem zainteresowań rów­ nież J. I . Kraszewskiego. Gros jego wypowiedzi o twórczości ludu do­ tyczy głównie folkloru. Szczególnie dużo uwagi poświęcał t y m zagadnie­ niom w latach 1841-1851, będąc redaktorem wileńskiego „Athenaeum", pisma nastawionego na gromadzenie materiałów z najrozmaitszych dzie­ dzin, rzucających światło na przeszłość Słowiańszczyzny i narodu pol­ skiego, zbieranie dokumentów, publikowanie archiwaliów i źródeł odno­ szących się do historii ojczystej, aby w ten sposób przygotować nie­ zbędny materiał do opracowania dziejów narodu . Równocześnie jednak Kraszewski niejednokrotnie wysławiał malowniczość wsi polskiej, którą uważał za najlepszy temat dla malarstwa, o czym pisał m.in. w Kores­ pondencji do Biblioteki Warszawskiej (1856 г.). Za prawdziwy przełom w zainteresowaniach twórczością warstwy chłopskiej uchodzi sformuło­ wany przez niego program w pracy Sztuka Słowian, szczególnie w Polsce i Litwie przedchrześcijańskiej (Wilno 1860). Kraszewski zwracając się pod adresem współczesnych badaczy sztuki, zapatrzonych wyłącznie w dzieła świata antycznego i późniejszych stylów historycznych, nawo­ łuje do podjęcia starań umożliwiających zrozumienie charakteru bu­ downictwa naszej ziemi, jej wdzięku i odrębności, poznania codziennych przedmiotów użytkowych,, a spośród nich tych, k t ó r y m powstaniu to­ warzyszyła nie tylko potrzeba materialna, ale i natchnienie. Właśnie tym należy się zająć, a nie szukać „świątyń greckich, gdzie ich nie było i być nie mogło" (s. 9). Kraszewski nobilituje sztukę ludową twierdząc, że „dziełem sztuki być może prosty koszyk z łoziny wypleciony" (s. 10), a sama sztuka powinna być śledzona — nawet na najniższym szczeblu rozwoju — u swych źródeł. Tak śmiałych kryteriów nie stosował nikt przed nim. Do przedmiotów niezbędnych dla charakterystyki twórczości narodu zaliczał m.in. rzeźbione oprawki nożyków, ozdabiane garnki, wzorzysto tkane makaty, a także misterne oprawy szabel (s. 10) i mimo, 39 40 3 8 I . J a k i m o w i c z ó w a, Z dziejów sporu o rację bytu polskiej sztuki naro­ dowej, [w:] Materiały do S t u d i ó w i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki, K r y t y k i Artystycznej oraz Metodologii Badań nad Sztuką, nr 6: 1951, s. 107. Por. R. G ó r s k i , W kręgu Kraszewskiego i „Athenaeum", [w:] Dzieje fol­ klorystyki polskiej 1800-1863. Epoka przedkolbergowska, W r o c ł a w 1970, s. 236, oprać, zbiór, pod red. H. Kapełuś, J . Krzyżanowskiego. 4 0 �84 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA że niejdnokrotnie wprowadza liczne korekty i zastrzeżenia do swoich sformułowań , wytycza ogólne ramy badania sztuki. Poglądy estetyczne Norwida i wystąpienie Kraszewskiego zamykają romantyczne zainteresowania artystyczną twórczością chłopa polskiego i jej znaczenia dla sztuki narodowej. Historycznie rzecz ujmując są to pierwsze wystąpienia na temat sztuki ludowej. W okresie t y m nieprzer­ wanie toczyła się dyskusja o jej rację bytu. Trwały walki o nadanie rangi prawdziwej sztuki polskiemu malarstwu ludowemu i rzeźbie i je­ szcze nie było mowy o przedmiotach codziennego użytku, chatach chłop­ skich, ceramice, tkaninie czy meblach jako o dziełach sztuki, a część k r y t y k i usiłuje wykazać bezcelowość wszelkich dążeń do stworzenia pol­ skiej sztuki narodowej . W sferze sztuki okres Romantyzmu zakładał stworzenie sztuki na­ rodowej, a samej twórczości wytyczał jasno jako cel intensyfikację ży­ cia narodowego w najogólniejszych formach . Myśl społeczna i filozo­ ficzna Romantyzmu była dalszym ciągiem walki politycznej. Miała ona za zadanie utwierdzenie istnienia samodzielnego narodu z rozbudowaną k u l t u r ą oraz przygotowanie do przyszłej niepodległości. Dlatego też w I połowie X I X w. stosunek do sprawy chłopskiej był miernikiem patriotyzmu. Epoka ta stworzyła wspaniały materiał do budowy kultury ogólno­ narodowej, ale budowy tej nie zdołała ukończyć. Dorobek Romantyzmu dopiero w procesie wchłaniania przez narodową tradycję kulturalną ulegał przewartościowaniu. I paradoksalne może wydawać się stwier­ dzenie, iż Romantyzm przeniknął do społeczeństwa polskiego dopiero po swoim zmierzchu, ale za to zajął w świadomości narodowej niepod­ ważalne, suwerenne miejsce, a pod jego przemożnym wpływem kształ­ towała się cała kultura polska w latach późniejszych. 41 42 43 IDEOLOGIA POZYTYWISTYCZNA A SZTUKA LUDOWA Postulaty (m.in. С. K. Norwida, J. I . Kraszewskiego) domagające się poszerzenia pojęcia sztuki ludowej również na przedmioty utylitarne służące do zaspokajania codziennych potrzeb chłopa oraz uznania sztuki ludowej za narodową nie uzyskały szerszego poparcia i przez kilkadzie­ siąt dalszych lat pozostały głosami odosobnionymi . Zamykają one na pewien okres szereg publikacji naukowych i wypowiedzi publicystycz44 4 1 Np. gdy zastrzega, że dziełem sztuki może być tylko przedmiot nie mający żadnego „pożytku materialnego" (s. 4) natomiast wyroby z dziedziny przemysłu artystycznego, charakteryzuje jedynie niesprecyzowaną ideą piękna — towarzy­ szącą nam we wszystkich momentach życia. Por. W o j c i e c h o w s k i , Elementy..., s. 35. Por. U r b a n k o w s k i , op. cit., s. 248, 251. Por. B u r s z t a , Kultura ludowa..., s. 272-273. 4 2 4 3 4 4 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 85 LUDOWEJ nych podnoszących znaczenie artystycznej twórczości chłopa polskiego dla sztuki narodowej, tematu ściśle związanego z wciąż aktualną kwe­ stią — „sprawą włościańską". Ponowne jego ożywienie w latach 80-tych X I X w. jest efektem przewartościowania oceny ludu i jego kultury pod wpływem prądu pozytywistycznego oraz konkretnych wydarzeń histo­ rycznych i powstania nowych warunków ekonomiczno-społecznych w ży­ ciu narodu. Wraz z upadkiem Powstania Styczniowego 1863 r. w kręgach libe­ ralnej burżuazji Królestwa Polskiego na gruncie programu pracy orga­ nicznej, pracy u podstaw i rezygnacji z walk niepodległościowych zro­ dził się prąd umysłowy i ruch społeczny zwany Pozytywizmem . Pod­ łożem jego była krytyka zacofanych stosunków gospodarczo-społecznych, hamujących rozwój kapitalizmu i burżuazyjne przeobrażenie społeczeń­ stwa. Był reakcją przeciw kierunkowi konserwatywno-klerykalnemu, ale jednocześnie trwał na pozycjach obronnych, a nawet wrogich wobec tendencji rewolucyjnych mas ludowych, szczególnie po pierwszym straj­ ku proletariatu. Wyrażał protest młodej burżuazji odnośnie do Roman­ tyzmu z jego dążeniami niepodległościowymi i rewolucyjnymi oraz szlacheckiemu konserwatyzmowi we wszystkich jego odmianach na polu gospodarczym i politycznym, programu społecznego i twórczości literac­ kiej. 4S Młoda burżuazja wraz ze zdobywaniem pozycji społecznych ściśle związanych z rozwojem przemysłu zaangażowała się w walce z zacofa­ niem gospodarczym, wierząc w dobroczynny wpływ kapitalizmu, dą­ żyła do jego rozwoju oraz burżuazyjnych przemian przekształcających s t r u k t u r ę społeczeństwa. Pozytywiści odcinali się od wszelkich prze­ wrotów rewolucyjnych oraz ruchów robotniczych przeciwstawiając i m solidaryzm k r a j o w y . Pogląd, według którego różne klasy i warstwy społeczne mogą i powinny współżyć ze sobą bezkonfliktowo w jednym organizmie społecznym. Dlatego też wzywali o „ojcowski" stosunek do chłopów, apelowali do filantropii dworu i plebanii w szerzeniu na wsi 46 4 5 Pozytywizm polski — którego inicjatorem był A. Ś w i ę t o c h o w s k i — b y ł ruchem ideowo-literackim postępowej burżuazji. Rozwinął się po upadku Powsta­ nia Styczniowego, jako reakcja przeciwko romantycznej ideologii powstańczej i mesjanizmowi w literaturze. Jego załamanie datuje się około 1880 г., gdy rozwój ruchu robotniczego i ideologii socjalistycznej u j a w n i ł w e w n ę t r z n e sprzeczności kapitalizmu. Ogólnie można powiedzieć, że pozytywizm głosił światopogląd oparty na naukach ścisłych, a dążąc do gospodarczego i kulturalnego podniesienia k r a j u propagował hasła „pracy organicznej" i „pracy u podstaw". 4 1 Pozytywizm warszawski, tak jak każdy ruch ideologiczny, przeżywał różne okresy o zróżnicowanej dynamice i prężności. Również jego reprezentanci, mimo że zgodni co do podstawowego kierunku działania, nie zawsze we wszystkich kwestiach wyrażali jednolite stanowisko. Areną polemik pozytywistycznych b y ł y przede wszystkim ł a m y prasowe. Wśród nich naczelne miejsce zajmuje „Przegląd Tygodniowy" — bardzo radykalna szczególnie w latach 1872-1873, stojący na �86 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA oświaty, higieny i kultury, a konflikt klasowy dziedzica ze służbą fol­ warczną miał ich zdaniem uregulować podniesienie płac przy jedno­ czesnym zwiększeniu wymagań. Uważali bowiem, że wszelkie błędy i braki ustroju, wyzysk i upośledzenie wsi uzdrowi powszechna oświata, praca i oszczędność. Pozytywistyczne programy oświatowe skierowane były przeciw tendencjom rewolucji agrarnej bardzo popularnym w ko­ łach radykalnych . Dodać należy, że w okresie pozytywizmu zaostrzyła się świadomość własna inteligencji jako nosicielki najwyższych wartości ideowo-kulturalnych oraz reprezentanta tradycji i wskazówek na przy­ szłość. Po 1863 r. właśnie głównie inteligencja poczuła się odpowiedzial­ na za losy społeczeństwa i narodu, za jego przyszły wygląd i właściwy pion moralny, dając temu aktywny wyraz w różnych obozach ideowopolitycznych i praktycznej realizacji ich programów. 47 Hasła pozytywistyczne koncentrowały uwagę na sprawie uprzemy­ słowienia kraju, rozwijania działalności gospodarczej, naukowo-oświatowej i kulturalnej. Odrodzenie narodu wiązano właśnie z tą działalnością, która miała dać podstawę jego dobrobytu, pozycji uznawanej w świecie, a w przyszłości potęgi politycznej. (Oferowały więc odmienny od ro­ mantycznego wariant przyszłego dobrobytu i potęgi kraju). Dlatego też integralną składową pozytywistycznej ideologii ratowania narodu stała się idea niesienia ludności wiejskiej pomocy gospodarczej na drodze zaangażowania jej w masową produkcję na zbyt przedmiotów tzw. prze­ mysłu domowego, włościańskiego czy ludowego, czyli szeroko rozumia­ nej sztuki ludowej. Inaczej mówiąc s z t u k a l u d o w a z o s t a ł a u z ­ n a n a za p a n a c e u m n a n ę d z ę w s i . Idea ta, dzięki szerokiej propagandzie prasowej i zaangażowaniu społecznym (szczególnie młodej inteligencji), w bardzo krótkim czasie przekształciła się w potężny prąd umysłowy oraz w wielokierunkowy, konkretnie realizowany program gospodarczo-społeczny, który począwszy od lat 80-tych X I X stulecia nabiera coraz widoczniej charakteru politycznego. Właśnie w t y m okre­ sie dojrzewają poglądy, że sztuka ludowa jest nie tylko lekarstwem na poprawę bytu społeczności chłopskiej, ale i uosobieniem rodzimości. Podłożem ich była ówczesna sytuacja społeczno-polityczna kraju. Na przełomie roku 1878 i 1879 L . Waryński zawiązuje ugrupowanie socja­ listyczne, które przekształca się w 1882 r. w partię „Proletariat". W ro­ k u następnym wybucha strajk robotników w Łodzi. Zaniepokojenie ro­ snącą siłą klasy robotniczej znajduje swoje ujście w atakach na „kos­ mopolityzm" socjalistów, głoszących hasła łączenia się proletariatu we skrajnym skrzydle opozycji przeciw szlachcie, następnie umiarkowana obszarniczo-burżuazyjna i lojalistyczna „Niwa" (od 1872), a w okresie stopniowego spadku dynamiki ruchu „Ateneum" (1876) i „Nowiny" (1878). Por. H . B r o d o w s k a , Sytuacja polityczna Królestwa Polskiego po 1864 r. Pozytywizm, [w:] Historia Polski, t. 3, cz. 1, Warszawa 1963, s. 443-454, oprać, zbiór, pod red. S. Arnolda i T . Manteuffla. 4 7 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 87 LUDOWEJ wspólnej walce bez względu na narodowość. Kosmopolityzmowi zaczęto więc przeciwstawiać różnego rodzaju „rodzimość". Sytuację tę doskonale ilustrują słowa J. K . Potockiego, zamieszczone w artykule programowym czasopisma „ G ł o s " , zatytułowanym Pro­ spekt, w którym czytamy: 48 „...popierać będziemy z jednej strony wszelkie usiłowania mające na celu wyzwolenie pracy, z drugiej jednak wypowiemy w a l k ę doktrynerom apostołów kosmopolitycznego socjalizmu, którzy nie pamiętają o tym, że lud nasz posiada w ł a s n e pojmowanie szczęścia nie dające się ułożyć w oderwane lub w z i ę t e z obcego gruntu formułki, s ł o w e m kulturę własną..." 4 9 Kredo czasopisma „Głos" zostało w jakimś stopniu przejęte również przez inne ówczesne tygodniki, m.in. wychodzący w Petersburgu od 1889 r. „Kraj". Niewątpliwie duże znaczenie miała w t y m przypadku dyskusja, jaką wywołała wypowiedź J. Popławskiego na temat kultury tzw. wyższej i ludowej zamieszczona w pierwszym programowym nu­ merze „Głosu" w 1886 r. Ogólnie rzecz ujmując dyskutanci ci z pozycji ludomańskich i konserwatywnych zajęli się propagowaniem kultury i sztuki polskiej (w t y m ludowej), widząc w niej skuteczne antidotum na kosmopolityczne idee socjalistów. Ten gwałtowny zwrot k u ludo­ wości wynikał m.in. z dążenia do ograniczenia wzrostu klasy robotniczej j ideologii rewolucyjnej oraz oparcia całej struktury gospodarczej na rolnictwie. Dążąc do zmniejszenia wpływu klasy robotniczej jako ele­ mentu zagrażającego istniejącemu porządkowi społecznemu postulowano ograniczenie produkcji przemysłowej do rynku krajowego, którego głów­ nym konsumentem miał być chłop. Dlatego też przez podniesienie oś­ wiaty i produkcji rolnej należało wzmocnić jego siłę nabywczą. Te uto­ pijne plany natury gospodarczej o znaczeniu wyraźnie politycznym były jednym ze źródeł ówczesnego zainteresowania ludowością. Nie drogą reform, lecz półśrodkami w postaci m.in. propagowania wyrobów sztuki ludowej przeznaczonej na sprzedaż, starano się nieść pomoc materialną i dobrobyt wytwórcom. Sztuka ludowa znalazła swoje trwałe miejsce nie tylko w ideologii pozytywistycznej, ale równocześnie była przedmiotem praktycznego wcielania jej idei w życie. Hasło wyciągnięcia wsi z nędzy na drodze popierania przemysłu włościańskiego (utożsamianego ze sztuką ludową) przejęła ówczesna literatura społeczno-gospodarcza oraz prasa, w t y m szczególnie pisma przeznaczone dla odbiorcy wiejskiego takie jak: „Zo­ rza" (1866 г.), „Wieniec i Pszczółka" (1875 г.), „Gospodarz Wiejski" (1879 г.), „Gospodarz i Rękodzielnik" (1881 г.). Dwa ostatnie wycho­ dziły jako dodatek do „Wieńca i Pszczółki". W zamieszczanych publika­ cjach nawoływano do organizowania warsztatów rękodzielniczych na 4 8 4 9 Tygodnik literacko-społeczno-polityczny, „Głos", nr 1: 1886, s. 1. wychodzący od 1886 r. �88 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wsi, wystaw przemysłu drobnego, bazarów zajmujących się sprzedażą gotowych wyrobów itd. W 1881 r. Emil Hołowkiewicz pisał: „Chwalebna krzątanina po wszy­ stkich kątach na polu ekonomicznym do polepszenia bytu finansową ruiną zagrożonych włościan wprowadziła także kwestię drobnego prze­ mysłu na porządek dzienny spraw krajowych. Tak ważny krok w roz­ woju pożytecznych spraw krajowych potrzebował całej rozwagi i zimnej k r w i " . Autor widząc słuszność tej drogi pomocy biedującej wsi do­ strzega jednak błędy w realizacji samego programu. 5 0 „Zamiast zimnej rozwagi widzieliśmy przy urzeczywistnianiu tej myśli go­ rączkowe szamotanie pod w p ł y w e m pierwszego wrażenia. Decydowano w zanad­ to szczupłym kolektywie. W rozprawach uderzał brak znajomości kraju, wszelkie­ go przygotowania, dat statystycznych, znajomości stosunków gospodarczych, cnoty i niecnoty ludu pewnych okolic i w ogóle czynników, które by na możność po­ wodzenia drobnego przemysłu w s k a z y w a ł y . A chociaż od powzięcia zamiaru prze­ jęcia w pomoc najbiedniejszej ludności — do wprowadzenia praktycznego zasto­ sowania nie było przejścia, bo nastąpiło niezwłocznie jedno po drugim, to przecież zapomniano już o g ł ó w n y m celu, powtórzono szkółki koszykarskie i garncarskie na chybił trafił, bez pobieżnego nawet zapoznania się, czy te miejscowości będą odpowiednie, czy ludność miejscowa i okoliczna rzuci się z zapałem korzystać z dobrodziejstwa i czy ofiary kraju będą stać w stosunku do k o r z y ś c i " . 51 Hołowkiewicza nie dziwi więc fakt, że większa część szkółek zawio­ dła pokładane nadzieje. Szkoły koszykarskie w Krakowie i pod Krako­ wem zamknięto z powodu braku uczniów. Niewiele lepiej przedstawiała się sprawa innych, np. koszykarskiej w Jarosławiu, sztucznie podtrzy­ mywanej przez kuratorium, oraz garncarskiej w Kołomyi. Uważa on, że „dziś najlepszy optymizm nie poradzi — jeszcze najlepiej przyznać się do winy do popełnionego grzechu w dobrej wierze — i czym prędzej błąd n a p r a w i ć " . Drobny przemysł należy rozwijać na ziemiach nie­ urodzajnych tam, gdzie ludności najtrudniej znaleźć zarobek ze względu na brak przemysłu i innych możliwości pozarolniczego zatrudnienia. „W takich okolicach wdrażać drobny przemysł jest obowiązkiem i po­ winnością państwa i kraju, tu bowiem można liczyć na powodzenie i prawdziwą korzyść dla kraju i ludności" . Przykłady można czerpać z rozgałęzionego przemysłu w Kolbuszowej, Niwiskach, Sokołowie, skąd wyroby (szczególnie ceramiczne) rozchodzą się na całą Galicję, a Górale i Huculi wyrabiają towary snycerskie, tokarskie, rzeźbiarskie czy ple­ cione meble — właśnie na tych terenach należy rozwijać drobny prze­ mysł. Najlepszym tego dowodem jest powodzenie szkoły koszykarskiej w Rudniku i snycerskiej w Zakopanem. Szkoła w Rudniku, która po52 53 6 0 E. H o ł o w k i e w i c z , t. 1 : 1881, s. 308. Ibidem, s. 8. Ibidem, s. 308. Ibidem, s. 309. 51 5 2 53 Kilka słów o naszym drobnym przemyśle, „Muzeum", �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 89' wstała dzięki staraniom (prywatnej zapobiegliwości) hr. Gomerza w bar­ dzo ubogiej okolicy, wydaje zbawienne owoce. Uboga dziatwa, łaknąca kawałka chleba, nie myśli o rozrywkach i zabawach zmuszona zarazem myśleć poważnie wali do szkoły niemal drzwiami i oknami, rokrocznie przybywa szkolnych budynków, a mimo to nie może być wiele przyję­ tych z braku pomieszczenia. Wszyscy uczą się chętnie i pilnie w obawie, by ich nie wydalono" . Wspomniana szkoła w 1880 r. liczyła 220 ucz­ niów (w t y m 76 pozostających na utrzymaniu szkoły, a 134 dochodzą­ cych, pobierających naukę sezonowo w okresie wolnym od zajęć gospo­ darskich) i nie wymagała już subwencjonowania. Posiadała ona własną plantację łoziny oraz swój oddział mebli plecionych szeroko rozchodzą­ cych się po kraju (np. Warszawa), i zagranicą (Austria, Morawy, Bawa­ ria). Nad edukacją uczniów czuwało 2 instruktorów, 5 podmajstrów i 2 nadzorców, a wyuczeni adepci prowadzili dalszą naukę po okolicznych wsiach (np. wieś Kurzyna). Wyroby szkoły uzyskały medale w Ciepli­ cach i Wiedniu. W tej dziedzinie idealnym założeniem było, aby szkoły tego typu nie działały stale w jednym miejscu, lecz co około trzy lata przenoszono je do innej gminy. „Bo celem takiej szkoły jest nauczyć biedną ludność zarobku i przenieść się dalej" . 54 55 ""Uwagi Hołowkiewicza są dla nas niezwykle cennym źródłem informa­ cji na temat ówczesnego stanu drobnego przemysłu, są one jednocześnie odzwierciedleniem konkretnej sytuacji wcielania w życie haseł pozyty­ wistycznych ze wszystkimi ich konsekwencjami. Nawołują do realnego zastanowienia się nad przyszłością wytwórczości chłopskiej, zawierają konkretne przykłady racjonalnego postępowania oraz form pomocy dla zbytu gotowych wyrobów (m.in. przez pośrednictwo firm kupieckich w większych miastach) oraz ich propagowania w prasie krajowej. Co więcej, rysują drogę pozwalającą wyrugować przez drobną wytwórczość krajową wyroby obce. Hołowkiewicz apelując o podniesienie rangi ro­ dzimego drobnego przemysłu i ograniczenie w tej dziedzinie importów jest równocześnie orędownikiem walki o polskość przez co podkreśla znaczenie sztuki ludowej i rzemiosła ludowego dla świadomości naro­ dowej. Troska o podniesienie przemysłu ludowego przyświeca i innym pu­ blicystom, społecznikom i pisarzom tego okresu, chociaż nie każdego z nich stać było na realną ocenę sytuacji. Niektórzy z nich, jak np. A. Makowiecki w pracy Przemysł drobny w Królestwie Polskim (War­ szawa 1879) widzą potrzebę rozwijania tych gałęzi wytwórczości przede wszystkim w obawie o próżniaczy tryb życia wieśniaków, gdy pisze m.in. „całe dni przechodzą i m [tzn. chłopom] na próżnowaniu, spaniu, wałęsaniu się z kąta w kąt, a czasem na odwiedzinach w karczmie lub 54 56 Ibidem, s. 310. Ibidem, s. 310. �90 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wycieczkach na jarmarki. Wiadomo, że próżnowanie jest złym doradcą, a wódka wcale nie lepszym" (s. 4.). Wydawać by się mogło, że autorowi chodzi głównie o moralne oblicze wsi, ale nie jest to cała prawda. Znacz­ nie ważniejszą sprawą jest dla niego obawa, że rzesza głodnych i nie znajdujących zatrudnienia w rodzinnej wiosce chłopów przerodzi się w tłum niezadowolonych z istniejącego stanu rzeczy i głoszących socja­ listyczne hasła rewolucjonistów. Odpowiednia polityka w dziedzinie roz­ woju drobnego przemysłu mogłaby jego zdaniem skutecznie zapobiec temu niebezpieczeństwu. Makowieckiemu doskonale jest znana topogra­ fia rozmieszczenia poszczególnych gałęzi przemysłu drobnego (takich jak: płóciennictwo, koszykarstwo, wyroby z drewna, wełniaków, dywa­ nów, kilimów) w różnych stronach Królestwa Polskiego. Nieobce są mu również arkana prawidłowego jego funkcjonowania. Postulując rozwój drobnej wytwórczości na plan pierwszy wysuwa konieczność szkolenia, pomoc przy produkcji oraz ułatwianie zbytu, ale w t y m zakresie odda­ je inicjatywę przede wszystkim w ręce „prywatnych możnych ludzi" (s. 35), powołując się na przykłady z okresu przedrozbiorowego (czasy Augusta I I I i St. Augusta), gdy liczne rody magnackie uczestniczyły w zakładaniu fabryk i wytwórni (s. 32). Mazowiecki uważa, że ich potomkowie — wzorem przodków — zech­ cą wydawać pieniądze i „zrozumiawszy wagę przemysłu drobnego w podniesieniu dobrobytu narodowego nie odmówiliby pewnych ofiar na wydobycie kraju z ucisku handlu zagranicznego i podniesienie tegoż kraju w stanie możebnej niezawisłości ekonomicznej" (s. 35). Nie trzeba dodawać, że była to w dużej mierze utopijna mrzonka autora. Niemniej jednak nie można zaprzeczyć, iż miały miejsce wypadki, że wielka wła­ sność zakładała i finansowała szkoły drobnego przemysłu dla mieszkań­ ców swoich dóbr oraz otwierała różnego rodzaju zakłady produkcyjne. Np. na Litwie we wsi Hołonety pod Rogowem (gub. kowieńskiej) zo­ stał założony w 1888 r. w miejscowym dworze zakład wyrobu koronek. Współcześnie z mieszanymi uczuciami odczytujemy entuzjastyczną rela­ cję reportera „Zorzy" z roku 1908 na ten temat. Między innymi pisze on, że jest to: „zakład, który można n a z w a ć i fabryką i szkołą, daje on bowiem nie tylko zarobek i pracę, ale zarazem uczy. Zakładem tym, o ile nam wiadomo pierwszym i jedynym w kraju, jest fabryka koronek, która zatrudnia same dzieci, dziewczę­ ta starsze i młodsze od lat 8... ta »dziecinna« fabryka cieszy się w okolicy wielkim zaufaniem, a dla licznych dzieciaków jest prawdziwym dobrodziejstwem... zatrudnia 200 dziewcząt z okolicy. Istnieje już 20 lat. Przed przystąpieniem do w ł a ś c i w e j pracy przez kilkanaście dni odbywa się nauka pod kierunkiem nau­ czyciela lub przełożonej p. Dosiatskiej Rudominy. Kiedy są już dostatecznie wprowadzone w prace na fabrycznym warsztacie otrzymują m a ł y lekki warsztacik klockowy do domu i rozpoczynają pracę. Otrzymują też nici, szpilki, potrzebny materiał, desenie. Po wyrobieniu otrzymanej przędzy dziewczęta odnoszą wy­ kończoną robotę do przełożonej i otrzymują należną zapłatę... T y m sposobem dziecko odnosi wiele korzyści. Nie u c i ą ż l i w y m i m i ł y m zarobkiem zaprawia się �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 91 LUDOWEJ do pracy, uczy akuratności i porządku, a przy tym ociera się, nabiera śmiałości i tak między inteligencją a chatą tworzy się przyjaźń, wzajemne poszanowanie i ufność oparta na zrozumieniu, że w obliczu matki — ziemi naszej i obowiązków w s z y s c y ś m y sobie równi i jednacy" . 6e Przytoczona relacja znakomicie oddaje, w jaki sposób działacze kon­ serwatywni wcielali w życie idee pozytywistów. Kończy ją apel skie­ rowany do ziemiaństwa: „Fabryka w Hołonetach to godny do naślado­ wania przykład dla naszych dworów, niech zamożne obywatelki pomy­ ślą o zakładaniu podobnych warsztatów, niech dołożą cegiełkę mocną i użyteczną do budowy wielkiego gmachu wspólnej pomyślności i do­ brobytu, w której wszyscy bez wyjątku winniśmy wziąć u d z i a ł " . W podobnym duchu utrzymane są również inne publikacje zamie­ szczane w ówczesnych tygodnikach i broszurach o charakterze gospodar­ czo-społecznym. Sztuka ludowa uważana jest za panaceum na nędzę wsi nieprzerwanie do zakończenia I I wojny światowej, a nawet jeszcze w kilka lat po jej zakończeniu. Niemałą zasługę w ugruntowaniu tego przekonania odegrał tygodnik społeczno-oświatowy przeznaczony dla od­ biorcy wiejskiego „Zorza", ukazujący się od 1866 r. Pismo to zajmowało się szczególnie sprawą podźwignięcia i popierania przemysłu ludowego (drobnego czy domowego), zamieszczając nieustannie informacje na ten temat, podejmując różnego rodzaju inicjatywy i akcje. Ich nasilenie obserwujemy w latach 1887-1906, gdy redaktorem i wydawcą był po­ stępowy działacz chłopski — Maksymilian Malinowski, następnie re­ daktor i wydawca „Zarania" (1907-1915). Działalność tego niestrudzone­ go bojownika na polu rozwoju drobnego przemysłu, przejawiająca się w licznych inicjatywach, wskazówkach, krytyce etc. trwa nieprzerwanie przez kilkadziesiąt lat. W 1883 r. powstało w Petersburgu Towarzystwo Popierania Przemy­ słu i Handlu, które w niedługim czasie zawiązało swój oddział w War­ szawie, gdzie w 1884 r. powołano tzw. Delegaturę Przemysłu Ludowe­ go z przewodniczącym G. Kłobukowskim. M . Malinowski był od począt­ ku członkiem rady tej instytucji. Należał do inicjatorów pomysłu, by zarząd zajął się m i n . urządzaniem wystaw wyrobów drobnego prze­ mysłu wiejskiego i miejskiego, które posłużyć miały za wzór i zachętę do naśladowania, przysparzając zarobek w chwilach wolnych od zajęć rolniczych i gospodarskich; ponadto by rozesłać okólnik do właścicieli ziemskich, proboszczów i osób bliżej zorientowanych w sprawach drob­ nego przemysłu na wsi i w miasteczkach, celem zaagitowania ich oraz zasięgnięcia rady, jak prawidłowo go rozwijać . Wysiłki te w niedługim czasie przyniosły rezultaty. W numerach „Zorzy" zaczęto zamieszczać dokładne sprawozdania z osiągnięć i akcji Towarzystwa. Jednym z na57 S8 5 6 6 7 5 8 „Zorza — Pobudka", nr 17 :1908, s. 325-326. Ibidem, s. 325-326. „Zorza", nr 17 :1886, s. 4-7. �92 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA czelnych postulatów było objęcie wykładami i nauką praktyczną z dzie­ dziny drobnego przemysłu szkół elementarnych. Spodziewano się tą dro­ gą stworzyć przemysł włościański mogący w przyszłości liczyć na zbyt zarówno na rynku krajowym jak i obcym. Za wzór posłużył przykład szkół wiejskich w Szwajcarii i południowych Niemczech . Propagowano również różnego typu szkoły np. koszykarskie, garncarskie, tkackie. Na łamach pisma znajdujemy rady i wskazówki dotyczące rozmieszczenia poszczególnych gałęzi tego przemysłu, zazwyczaj dość szczegółowe, ale i wśród nich zdarzają się lapidarne ogólniki stwierdzające пр., że zależ­ nie od okolicy: tam gdzie jest glina — garncarstwo, gdzie dużo wełny — tkactwo, gdzie len i konopie — tkactwo i powróżnictwo . Równocześnie nie zapomniano o wskazówkach praktycznych, informujących o samych technikach i sposobach wyrobu różnych przedmiotów (np. drobnych sprzętów z wikliny, koszyków), instrukcjach z zakresu tkactwa domo­ wego z rozmaitych surowców, a także poradach odnośnie do uprawy lnu i przędzalnictwa w ogóle . 59 60 61 Przyczyną nasilenia się w Królestwie Polskim zainteresowań prze­ mysłem ludowym wskutek ideologii solidaryzmu narodowego i pracy organicznej była masowa emigracja chłopska do Brazylii datująca się od końca ubiegłego stulecia. Redakcja „Zorzy" zajęła się również propagowaniem zbytu goto­ wych artykułów w bazarach rzemieślniczych, a później (od 1904 r.) w specjalnych sklepach przeznaczonych do sprzedaży dla włościan a także działalności wystawienniczej. W 1894 r. powołana przy war­ szawskim oddziale Towarzystwa Popierania Przemysłu i Handlu Delega­ tura Przemysłu Ludowego staje się samodzielną sekcją Przemysłu i Handlu Ludowego utrzymywaną z drobnych subwencji rosyjskiego m i ­ nisterstwa rolnictwa oraz składek i pożyczek prywatnych zbieranych na rzecz popierania przemysłu ludowego . Sekcja przeprowadziła ankietę dotyczącą stanu drobnego przemysłu, założyła sklep w Warszawie i zor­ ganizowała warsztaty w Siennicy, Serocku, Jabłonnie, Biłgoraju i Ne6 2 r 63 5 9 „Zorza", nr 15 : 1888, s. 8. „Zorza", nr 41 : 1888, s. 2-3. Zagadnienia te wypełniają cały rocznik „Zorzy" z 1891 r. W Warszawie sklep taki otwarto w 1904 г., a jego zadaniem było dopoma­ ganie rozwojowi przemysłu domowego. Na przykład w tym czasie E . Kierbedziowa buduje w Warszawie na Tamce gmach będący później g ł ó w n y m ośrodkiem przemysłu ludowego. Mieściły się w nim: muzeum, sklepy, szkoły oraz sale odczytowe. Ponadto powstaje w róż­ nych stronach Królestwa szereg placówek zajmujących się głównie akcją szko­ leniową chłopów w zakresie w y r o b ó w przemysłu domowego, które zajmują się kursami, organizowaniem w a r s z t a t ó w wzorcowych, szkół instruktorskich, pracow­ ni wraz z internatami. P e ł n y ich wykaz podaje 6 Rocznik Towarzystwa Popiera­ nia Przemysłu Ludowego w Królestwie Polskim z 1913 r. 6 0 6 1 6 2 6 3 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 93 piach. Prezesem jej był początkowo J. Jeziorański, a następnie A. Benini, sekretarzem M . Malinowski. W roku 1907 zostaje założone w Królestwie Polskim Towarzystwo Popierania Przemysłu Ludowego, które kontynuuje program prac sek­ cji. Prezesem jego był do 1916 r. A. Benini. Przez cały czas konsekwen­ tnie realizował plan założony w statucie: prowadzenie szkół i sal rysun­ kowych, gromadzenie zbiorów, organizowanie wystaw i konkursów. To­ warzystwo brało również udział w pokazach rolniczo-przemysłowych, a w czasopiśmie „Gospodarz" prowadziło dział poświęcony przemysłowi ludowemu. Ważnym wydarzeniem w jego dziejach było utworzenie w 1910 r. koła Samopomocy Przemysłowo-Handlowej, które podejmując różne środki służące rozwojowi ekonomicznemu kraju uznało za nie­ zbędne nawoływanie i skłanianie do kupowania wyrobów wyłącznie kra­ jowych. Ideałem stowarzyszenia stało się stworzenie możliwości nabycia towarów krajowych oraz zachęcanie drogą przykładu i konkurencji do zaopatrywania się w nie . 64 Celem naczelnym, jaki przyświecał w każdym przypadku zarówno M . Malinowskiemu, jak i innym członkom czy sympatykom Towarzy­ stwa Popierania Przemysłu Ludowego, było podźwignięcie drobnego przemysłu włościańskiego. Dzięki jego realizacji możliwe było polepsze­ nie bytu chłopa przez napływ gotówki z zajęć wykonywanych poza rolnictwem, a t y m samym zmniejszenie rozmiarów emigracji zarobko­ wej oraz ograniczenie importu z zakresu przemysłu domowego. Stwier­ dzenie to kryje w sobie jeszcze inną prawdę. Wypełnienie chłopu pracą okresu zimowego, wolnego od obowiązków gospodarskich miało znacze­ nie nie tylko materialne, moralne i wychowawcze (w t y m sensie, że eliminować miało pijaństwo i próżniactwo), lecz równocześnie zapobiega­ ło szerzeniu się niezadowolenia i myśli socjalistycznej na wsi. W takim znaczeniu sztuka ludowa pełniła f u n k c j ę z a b e z p i e c z a j ą c ą i n ­ teresy klas posiadających przed niebezpieczeństwem radykalizacji postaw złaknionych pracy i chleba chłopów. Funkcja ta jest zazwyczaj ukry­ ta — chociaż zdarzały się wypowiedzi absolutnie jednoznaczne na ten temat — właśnie za hasłami niesienia włościanom pomocy materialnej, troski o moralność chłopów, ich edukacji i przygotowania do zajęć po­ zarolniczych, a także uniezależnienia się od rynków zagranicznych celem podniesienia dobrobytu całego społeczeństwa. Przy t y m należy dodać, że dążność do niezależności od importów obcych towarów wiązała się również niewątpliwie z rozwojem idei narodowościowych. Zainteresowanie gospodarczymi walorami sztuki ludowej i przemy­ słu ludowego nie jest charakterystyczne wyłącznie dla Królestwa Pol­ skiego. Obserwujemy je i na innych terenach ziem polskich. W zaborze 6 4 Por. „Wieś Ilustrowana", z. 8 :1910. �94 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA pruskim na Kaszubach ożywienie przemysłu i zdobnictwa włościańskie­ go zawdzięczamy Teodorze Gulgowskiej, która oparła swoją działalność organizacyjną na wzorach szwedzkich. Według niej zdobnictwo kaszub­ skie jako przemysł ludowy miało stać się źródłem zarobku dla bied­ nych mieszkańców okolicy. Wybranym miejscem pracy była zacofana gospodarczo, o bardzo nieurodzajnej ziemi, ale żywej kulturze miejsco­ wość Wdzydze. W 1907 r. za namową jej męża Izydora Gulgowskiego dziewczęta kaszubskie zaczęły wykonywać hafty na podstawie starych motywów ludowych. Już w 1909 r. poziom ich wyrobów był tak wysoki, że wzięły udział we Wszechświatowej Wystawie Sztuki Ludowej w Ber­ linie, na której znalazły chętnych odbiorców. Reaktywowano również i inne działy sztuki ludowej Kaszub, jak np. tkactwo, plecionkarstwo z korzenia, garncarstwo czy wyroby siatkowe. Instruktorów rekrutowano spośród starych ludzi pamiętających dawne techniki wytwarzania. Ogó­ łem przed samym wybuchem I wojny światowej zajęciami tego typu trudniło się tam w sezonie zimowym około 100 osób pochodzących z naj­ biedniejszych gospodarstw. Z kolei w Wielkopolsce na polu tym oddała duże zasługi Helena Ciechowicz, która organizowała i sama prowadziła kursy koronkarstwa wielkopolskiego w czasie I wojny światowej, a tak­ że eksponowała w gmachu Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk zbiory uzyskane w trakcie przeprowadzonych badań terenowych. W zaborze austriackim, dzięki staraniom miejscowych działaczy i społeczników, już od 1876 r. działa Szkoła Przemysłu Drzewnego w Zakopanem. Propagowaniem uprzemysłowienia kraju przez przemysł drobny i domowy zajęli się tu m.in. J. Olszewski i W. Szydłowski. Pierwsze rozmowy na ten temat odbyły się w roku 1878 w K u r i i dla Spraw Przemysłu Domowego i Drobnego. W 1894 r. Sejm Krajowy po­ wołał specjalną Komisję, która z kolei w 1911 r. przekazała swe kom­ petencje Patronatowi Rękodzieł i Drobnego Przemysłu na czele z dr. J. Schonettem. Instytucja ta działała aż do czasów odzyskania niepodle­ głości. Szczególną uwagę zwróciła na stworzenie sieci kursów zawodo­ wych. Kredytowała i opiekowała się spółkami zakładanymi przez absol­ wentów kursów, a jej agendy zajmowały się utrzymaniem bazarów przemysłu domowego, przydzielaniem pożyczek wytwórcom, pośredni­ ctwem w zakupach surowca, informacją o rynkach zbytu itd. Niewąt­ pliwą jej zasługą było organizowanie pracowni i rozwój kilimiarstwa, które miało zastąpić zagraniczne importy dywanów, popieranie koszykarstwa (m.in. założono w Rudniku nad Sanem fabrykę koszykarską) oraz powołanie do życia w Makowie szkoły hafciarskiej, a w Kołomyi Krajowej Szkoły Ceramicznej i Szkoły Przemysłu Drewnianego (1894 г.). Eksponowanie ekonomicznych walorów sztuki ludowej widoczne jest również w licznych wystawach rolno-przemysłowych odbywających się na terenie wszystkich zaborów w końcu X I X i na początku naszego stu- �95 SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ lecia. Działom wytwórczości wiejskiej poświęcano na nich oddzielne miejsce. W 1877 r. zorganizowano we Lwowie Wystawę Przemysłową, która według oczekiwań miała przyczynić się do skorzystania z „ręko­ dzielniczych zdolności ludu wiejskiego, bez przekształcania go równo­ cześnie w proletariat fabryczny" . Stan całej gospodarki galicyjskiej (czyli zarówno obszarniczej, jak i chłopskiej) ilustrowała przygotowana w 1880 r. w Cieszynie wystawa rolnicza. Zadaniem jej było m. in. do­ starczenie dowodów opieki nad chłopem (w dziedzinie gospodarczej i kulturalnej) ze strony wielkiej własności. Na szczególną uwagę zasłu­ guje osobna ekspozycja sztuki ludowej w Kołomyi z 1880 r. Obok celu ekonomicznego — „Podniesienia przemysłu ludowego w tych okolicach, do wydoskonalenia wyrobów górskich i dostarczenia zarobku biednej ludności, a więc do podniesienia dobrobytu Pokucia" , miała ona speł­ nić cel naukowy, a mianowicie „przyczyniając się do poznania ludu tamtejszego dać nauce pole do czynienia spostrzeżeń i b a d a ń " . W y ­ stawie tej patronował prezes Towarzystwa Tatrzańskiego Mieczysław hr. Rej, naukowo opracował ją O. Kolberg, a współpracowało z nim szereg urzędników i działaczy społecznych zafascynowanych i oczaro­ wanych pięknem sztuki ludowej. Jej rangę podniosło przybycie cesarza Franciszka Józefa I . Ekspozycja w Kołomyi była pierwszą tak pomy­ ślaną imprezą na ziemiach polskich. Jej znaczenie jest t y m większe, że łączyła się ściśle z badaniami naukowymi, dając w przyszłości szeroki rozwój tutejszej sztuki ludowej zwanej w okresie I I Rzeczypospolitej — „huculszczyzną". Ná zwrócenie uwagi zasługują również dwie wystawy warszawskie: rolniczo-przemysłowa z 1885 r. i tkactwa z roku 1888. Każda z nich bogato reprezentowała wytwórczość chłopską z różnych dzielnic kraju. Według relacji reportera „Wisły", kryjącego się pod pseudonimem Ostoja, informującego o wyrobach włościańskich na w y ­ stawie tkackiej , ta gałąź wytwórczości chłopskiej może skutecznie przeciwstawić się zalewowi tkanin fabrycznych i zapewnić samowystar­ czalność wsi w t y m zakresie, a także zabezpieczyć części bezrobotnychzatrudnienie. Istotną sprawą jest jednak podniesienie jakości wyrobów oraz obniżenie ich ceny . 65 6 6 67 6S 69 Począwszy od końca X I X stulecia działalność wystawiennicza nasila się, a działy etnograficzne zyskują coraz większą przestrzeń i zakres tematyczny. Zwiększa się również liczba nagrodzonych twórców za po- 6 5 „Czas", nr 232: 1877. M. T u г к a w s к i, Wystawa etnograficzna 1880, s. 7. Ibidem, s. 6. 68 Wyroby włościańskie na wystawie tkackiej 1888, s. 240-243. •» Ibidem, s. 242-243. 6 6 Pokucia w Kołomyi, Kraków 87 w Warszawie, „Wisła", t. 2 : �96 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA 70 szczególne wyroby . Do ich organizowania włączyło się Muzeum Prze­ mysłu i Rolnictwa w Warszawie oraz Polskie Towarzystwo Krajo­ znawcze. W roku 1911 w warszawskiej Zachęcie otwarto wystawę zdob­ nictwa ludowego, gdzie bogato reprezentowano już wszystkie formy tej działalności wiejskiej . Równocześnie akcji popierania drobnego przemysłu ludowego se­ kundowało „Koło Ziemianek", którego członkinie wywodziły się nierzad­ ko z najznakomitszych rodzin magnackich. Obok zakładania ochronek, gdzie uczono dzieci wiejskie „umiłowania pracy, wyrabiania zręczności i poczucia piękna" , Koło zajęło się również działalnością wystawien­ niczą, starając się zapewnić jak najlepszą oprawę i reklamę wyrobom wiejskim. Np. otwarciu wystawy przemysłu ludowego w „świetlicy ziemianek" w Sandomierzu towarzyszyło wystąpienie znanej pisarki M . Rodziewiczówny . 71 72 73 74 Dominacja ekonomicznego spojrzenia na sztukę ludową eksponowaną na wystawach nie jest tylko polską specyfiką. Towarzyszy ono chociaż­ by powszechnej wystawie w Paryżu z 1867 r. czy późniejszej — haftów słowackich w Pradze czeskiej z roku 1890. Ta ostatnia wręcz stawiała sobie za cel: „rozbudzić zamiłowanie i zajęcie się artystycznymi wyro­ bami słowackimi i wywołać przez to większe ich zapotrzebowanie, co mogłoby dać zarobek ubogiej ludności słowackiej..." Wystawy spełniały także i inne, poboczne cele o charakterze poza­ ekonomicznym. Przyczyniały się mianowicie do inicjowania akcji gro­ madzenia zabytków nie tylko w zbiorach prywatnych, ale i muzeach oraz rozpowszechniania drukiem najważniejszych ich o k a z ó w , co miało niewątpliwy wpływ na rozwój naukowego podejścia do zagadnień sztuki ludowej. Równocześnie ukazywały różnorodność, wysoki stopień arty­ styczny i odrębność wyrobów polskiego chłopa od działalności mieszkań­ ców innych krajów. Dzięki temu przyczyniły się do ugruntowania świa­ domości narodowej Polaków, co w okresie braku własnej państwowości miało niebagatelne znaczenie nie tylko kulturalne, ale i polityczne. 7 5 76 7 0 Por. H. Ł o p a c i ń s k i , Dział Etnograficzny na wystawie rolniczo-przemy­ słowej w Lublinie, „Wisła", t. 16: 1902, s. 334-342; M. M a l i n o w s k i , Po wystawie w Miechowie. Przemysł domowy na wystawie w Miechowie, „Zorza", nr 43: 1903, s. 1027-1028. Por. „Zorza", nr 8: 1893, s. 10; nr 18: 1905, s. 473. 72 p Wystawa połskiego zdobnictwa ludowego, „Zorza", nr 40: 1910, s. 634; Wystawa zdobnictwa ludowego w Warszawie (w Zachęcie), „Zorza", nr 10: 1911, s. 188—190. Wystawa w Sandomierzu, „Zorza", nr 38: 1911, s. 748. Por. „Zorza-Pobudka", nr 24: 1908, s. 469. S. C i s z e w s k i , Wystawa haftów słowackich w Pradze Czeskiej, „Wisła", t. 4: 1890, s. 273. Na przykład Zarząd Muzeum Miejskiego we Lwowie w 1880 r. podejmuje wydawanie zeszytów „Wzorów przemysłu domowego", powierzając to zadanie L . Wierzbickiemu. 7 1 o r 73 7 4 7 5 76 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 97 Koncepcja upatrująca w sztuce ludowej szczególną moc gospodarczo-ozdrowieńczą nabrała pełnego kształtu właśnie w ideologii pozytywi­ stycznej i praktycznej realizacji jej haseł. Sztuka ludowa sprowadzona głównie do waloru ekonmiczno-rynkowego (chociaż nie pozbawiona i innych wartości, m. in. artystycznych czy inspirujących) osiągnęła naj­ szerszy, najbardziej wydłużony w czasie zakres oddziaływania. Co wię­ cej, właśnie do tej koncepcji odwoływały się ideologiczne programy, sta­ tuty i deklaracje społeczno-polityczne tworzących się właśnie ludowych organizacji, stronnictw, ugrupowań i partii społeczno-politycznych od zarania ich istnienia. Należy zaznaczyć, że sztuka ludowa ujmowana jest w tych doku­ mentach w różnych aspektach, zależnie od tego, w jakim okresie histo­ rycznym opracowania te powstawały, jakie ugrupowanie je formuło­ wało oraz jakie cele stawiało sztuce ludowej w życiu społeczeństwa. Niemniej jednak najpierwsze z nich określają głównie swój stosunek do sztuki ludowej (ukrytej pod określeniami rękodzieło, przemysł domowy, przemysł ludowy, przemysł drobny) — w aspekcie gospodarczym. I do­ piero w okresie I I Rzeczypospolitej zostanie zwrócona w tego typu do­ kumentach uwaga również na sensu stricto artystyczną twórczość l u ­ dową. Bezsprzecznie pod wpływem ideologii pozytywistycznej — która przeniknęła wszystkie dziedziny życia — sformułowany został 13 punkt najstarszej odezwy programowej Polskiego Stronnictwa Ludowego w Ga­ licji z 1895 r. Zawiera on postulat ochrony drobnego przemysłu w y ­ twarzanego przez rękodzielników na drodze uchwalenia ustawy prze­ mysłowej zabezpieczającej — dla dobra ogółu — ten rodzaj przemysłu przed konkurencją przedsiębiorstw fabrycznych, a przemysł domowy od ucisku fiskalnego . Tak sformułowany punkt programu kładzie głównie nacisk na aspekt gospodarczy sztuki ludowej. Mimo że jest w nim mowa jedynie o drobnym przemyśle rękodzielniczym i domo­ w y m , to jednak zgodnie z ówczesnym zakresem pojęć zawarta jest również i sztuka ludowa. Wysunięty w tym samym roku Program Stronnictwa Chrześcijańsko-Ludowego w punkcie 21 również przewiduje konieczność obrony rę­ kodzielników, ale przede wszystkim przed „niesumienną konkurencją ob­ cych s p e k u l a n t ó w " . Domagając się ograniczenia konkurencji niepol­ skich rękodzielników i handlarzy (w tym przypadku szczególnie pocho­ dzenia żydowskiego i niemieckiego) wprowadzono w tym dokumencie obok ekonomicznego nowy element natury nacjonalistycznej, czy jak kto woli patriotycznej. 77 78 77 Druk ulotny, L w ó w 1895, A Z H R Z , zespól A. Sredniowskiego, [w:] S. L a t o , W. S t a n k i e w i c z , Programy Stronnictw Ludowych, Warszawa 1969, s. 60. Program Stronnictwa Chrześcijańsko-Ludowego, czyli Chrześcijańsko-SpoIccznego oraz Statuty Związku Chrześcijańsko-Społecznego, Bielsko 1895, [w:] L at o, S t a n k i e w i c z , op. cit., s. 68. 73 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �98 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Mazurska Partia Ludowa zaniepokojona znacznym odpływem ludności wiejskiej do pracy w miastach oraz emigracją zarobkową do innych państw Europy i Ameryki w punkcie 13 programu z 1898 r. wnosi o: „zaprowadzenie drobnego przemysłu celem utrzymania na miejscu ro­ botnika" . Postulat ten, którego podmiotem jest sztuka ludowa, ma więc również charakter ekonomiczny. Uzyskanie przez miejscową lud­ ność dodatkowego zarobku pochodzącego z pracy rękodzielniczej lub przemysłu domowego rokowało zahamowanie jej odpływu do innych dziedzin gospodarki oraz za granicę, równocześnie zapewniając odpo­ wiednią ilość r ą k do pracy w lokalnym rolnictwie. Polskie Stronnictwo Ludowe w okresie poprzedzającym wybuch I wojny światowej jeszcze 2-krotnie w roku 1903 i 1908 w swoich pro­ gramach zwróciło uwagę na konieczność opieki i podniesienia rzemio­ sła oraz przemysłu domowego, za każdym razem podkreślając ich eko­ nomiczne znaczenie. Produkcja rzemieślnicza oprócz tego, że była pod­ stawą utrzymania milionów chłopów-rękodzielników, wbrew niepomyśl­ nym warunkom robiła znaczne postępy techniczne i skutecznie zwal­ czała inne formy produkcji. Uregulowanie tych spraw PSL widziało głównie na drodze działalności prawodawczej, czyli odpowiednich ustaw. Ich realizacja miałaby usunąć dotychczasowe niedostatki ludności wiej­ skiej przez otwarcie nowych źródeł dochodu i sposobów korzystnego za­ robkowania, przez co zmniejszyłaby się wydatnie emigracja zarobkowa do innych krajów . Równolegle z rozwojem koncepcji popierających włościański prze­ mysł domowy i próbami ich zastosowania praktycznego, na przełomie X I X i X X stulecia — wraz z przenikaniem do coraz szerszych warstw całego narodu świadomości społecznej i kulturalnej — przed sztuką ludową otworzyły się również nowe możliwości powiązań społecznych w walce o tzw. styl narodowy, mający być organicznym zespoleniem malarstwa, rzeźby i architektury. Tak, że rozpoczęta w połowie stulecia walka o narodową sztukę plastyczną zakończyła się rychłym i niespo­ dziewanym jej triumfem. 79 80 NEOROMANTYCZNA IDEA NARODU I S T Y L U NARODOWEGO A SZTUKA LUDOWA Polska kultura narodowa I I połowy X I X i pierwszych lat X X w. rozwijała się m. in. pod wpływem rodzącego się k a p i t a l i z m u oraz koncepcji uznania ludności wiejskiej za podstawowy, decydujący skład81 7 9 S. L a t o , Programy Stronnictw Ludowych {1892-1959), Warszawa 1962, s. 16. Program Polskiego Stronnictwa Ludowego 27 II 1903, [w:] L a t o , op. cit., s. 18, oraz artykuł programowy przedwyborczy w „Przyjacielu Ludu" z 16 I I 1908, nr 7, pt. Polskie Stronnictwo Ludowe, punkt 9, [w:] L a t o , S t a n k i e w i c z , op. cit., s. 120-121. Ściślej można powiedzieć, że kulturę narodową tego okresu cechowały dwie właściwości. Pierwsza związana była nierozerwalnie z predyspozycjami rozwijają80 81 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 99 LUDOWEJ nik narodu, symbol jego sił, a t y m samym podstawę narodowego od­ rodzenia. Kapitalizm na obszarze naszego kraju opierał się na słabym i zazwyczaj obcego pochodzenia kapitale, który rozbudowywał przemysł, ograniczając się do najbardziej skąpych i prymitywnych inwestycji, szczególnie tych przeznaczonych dla obsługi człowieka pracy. Dlatego też „otaczający człowieka świat urządzeń i przedmiotów, właściwy zni­ welowanej kulturze materialnej kapitalizmu, był na znacznych obsza­ rach ziem polskich szczególnie brzydki, nijaki, szary i monotonny" . Dwie uderzające cechy w krajobrazie kulturowym tego okresu za­ znaczające się na ziemiach polskich: brzydota i niwelacja, były nie t y l ­ ko efektem niedorozwiniętego kapitalizmu, ale także pochodną braku własnej państwowości. 82 „Rozwój kultury materialnej w ł a ś c i w e j kapitalizmowi odbywał się kosztem form tradycyjnych, drewnianego budownictwa małych miasteczek, kosztem dworu i wsi oraz ich izolowanej w znacznym stopniu samowystarczalnej wegetacji. Kosztem także rękodzielniczej i drobnej produkcji zdolnej zaspokoić potrzeby takiej wegetacji. Rozwijały się zatem nowe podstawy materialne kosztem tego, co przywykło się nazywać kulturą ludową lub szerzej rodzimą. Nie stawała się ona konkurentem skutecznie rywalizującym z nowymi formami kultury material­ nej. Po prostu była spychana na margines terytorialny, a jednocześnie społeczny, bo głównie chłopski, w rejony nie tknięte inicjatywą kapitalistyczną. Ó w margines zaczynał się niejednokrotnie już za rogatkami wielkich miast" . 8S Za dobry przykład posłużyć t u może strój ludowy (czy regionalny), który dawniej powstawał z rozmaitych zapożyczeń kostiumologicznych (m. in. przetwarzań ubioru szlacheckiego i mieszczańskiego) i dopiero w ciągu X I X stulecia zaczął wyraźnie odpowiadać określonym potrze­ bom estetycznym chłopa. Wówczas to zyskiwał na ozdobności i bogac­ twie, stając się szczególnie dla zamożnych kmieci wykładnikiem snobiz­ mu, a w szerszej skali egzemplifikacją postępującego rozwarstwienia warstwy chłopskiej. Zwłaszcza wzrost dobrobytu wsi po uwłaszczeniu pozwolił na to, aby strój stał się zjawiskiem kulturowym świadomie pielęgnowanym. Był wówczas już nie tylko ubiorem, ale elementem świadomości rozbudzonej politycznie wsi, czego szczególnym przykła­ dem jest sukmana krakowska. Pod koniec X I X w. strój ludowy jest j u ż cego się kapitalizmu do niwelowania i upodabniania różnic cywilizacyjnych m i ę d z y odmiennymi środowiskami społecznymi. Kapitalistyczna produkcja podjęła się w y ­ twarzania masowego i zunifikowanego oraz szerokiego wachlarza dóbr. W w a r u n ­ kach politycznych podziału kraju różnicowały one poszczególne regiony pod w z g l ę ­ dem stopnia nasilenia nimi rynku, w żadnym z zaborów nie było jednakowe. D r u ­ ga z kolei charakteryzowała się tym, iż wszystkie nowe elementy cywilizacyjne zarówno pod w z g l ę d e m zasięgu terytorialnego, jak też i stopnia jakościowego nasi­ lenia osiągnęły jedynie minimum użyteczności i konieczności, a zmiany objęły głównie obszar dawnych wielkich miast oraz nowych ośrodków powstających w re­ jonach przemysłowych. K . W y k a , Kultura polska w drugiej polowie XIX wieku, [w:] Historia Pol­ ski, t. 3, cz. 1, Warszawa 1963, s. 741. Ibidem, s. 742. 8 2 8 3 �100 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA zdecydowanie wypierany przez produkowany masowo, tańszy i zunifi­ kowany ubiór fabryczny. Mamy więc w t y m przypadku do czynienia ze znamiennym zderzeniem nowych kapitalistycznych form codziennego bytowania i wyglądu człowieka z samowystarczalną produkcją i trady­ cją. Zjawisko to powoduje szereg charakterystycznych wystąpień ze strony obrońców swojszczyzny. A w dalszej konsekwencji właśnie w do­ bie Neoromantyzmu (Młodej Polski) wywołuje znamienną przemianę stosunku do wytworów rodzimej kultury oraz do zakresu kultury l u ­ dowej. „Przez całe stulecia wyrazem tego stosunku była ludowość, teraz przybrała ona inny wygląd. W dobie romantyzmu i wcześniej dla miłośników i o d k r y w c ó w kultury ludowej cenne były nie tyle w y w o d z ą c e się z niej materialne przedmioty, przeciwstawiane szpetnemu otoczeniu, ile pieśń ludowa, słowo, obyczaj, d o ś w i a d ­ czenie ludowe zamknięte w ich obrębie. Ponowny zwrot do kutury ludowej i regionalnej na przełomie X I X i X X w. kieruje się głównie na obiekty mate­ rialne zrodzone w jej ramach. Chata, strój, przedmioty codziennego użytku, zawsze w tej tradycyjnej kulturze opatrzone piętnem funkcjonalnego piękna. Te bowiem zjawiska i rzeczy m o g ł y być i były przeciwstawiane niwelacji i brzydo­ cie, znamionującym urbanistykę i wytwórczość ówczesnego kapitalizmu" . 84 Zwrot ku materialnej i wytwórczej stronie kultury ludowej, a więc do zjawisk sztuki ludowej nie oznaczał oczywiście całkowitego zaniku inicjatyw dawniejszych romantycznych i pozytywistycznych. Tym bar­ dziej że na skutek ogólnych warunków historycznych, społecznych i po­ lityczno-gospodarczych wieś w końcu X I X w. stała się głównym obiek­ tem gry politycznej. S. Tarnowski pisząc na ten temat podkreślał, żę: ,,Lud wiejski, także jak cały naród, znajduje się w stanie przejścia i przeobrażenia... przebywa on wielką przemianę pod względem społecz­ nym, cywilizacyjnym, ekonomicznym" . Opinia ta była podzielana przez przedstawicieli większości stronnictw i ugrupowań politycznych, chociaż rysowały się między nimi różnice w „ideowej klasyfikacji zjawiska i po­ glądach na dalszy jego rozwój" . Wśród licznych stanowisk i poglądów czołowe miejsce zajmują neoromantyczne koncepcje z lat 80-tych i 90-tych X I X stulecia „uznania ludności wiejskiej za podstawowy, decydujący czynnik narodu, niejako symbol jego sił" . Nie jest to kwestia nowa, podejmowali ją już roman­ tycy, ale wówczas była ona stawiana przez postępowe orientacje w pła­ szczyźnie narodowowyzwoleńczej afirmacji ludu (głównie literacko-folklorystycznej). Natomiast u schyłku X I X w. chłopi osiągnęli już wysoki 8S 86 87 s4 Ibidem, s. 743. S. T a r n o w s k i , Po dwudziestu pięciu 1391, s. 173. L . T a t a r o w s k i , Poglądy na ludowość skim, Wrocław 1979, s. 19. Ibidem, s. 19-20. 8 5 8 6 87 latach, „Przegląd Polski", t. 101. w czasopiśmiennictwie młodopol­ �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 101 LUDOWEJ pułap samowiedzy politycznej i w tej nowej sytuacji nobilitacja war­ stwy chłopskiej staje się wyrazem nacisku rzeczywistości . Młodopolskie wyobrażenia o społecznych i narodowych cechach wło­ ściaństwa zainicjowane zostały już wcześniej w gronie inteligencji szla­ checkiego pochodzenia. Ta warstwa społeczna w I I połowie X I X w. była dopiero na etapie samookreślania swojego miejsca w strukturze narodu, dlatego też dążyła do powiązania własnych losów z interesami najliczniejszej i ich zdaniem najbardziej dynamicznej warstwy, jaką sta­ nowili chłopi. Sterowanie świadomością inteligencji w zakresie jej zbio­ rowych wyobrażeń o przymiotach obywatelskich chłopa przejęła na sie­ bie ówczesna postępowa publicystyka, która m. in. za pośrednictwem odpowiedniej propagandy utrwalała i jednocześnie starannie budowała opinię o decydującej roli i miejscu włościan w strukturze nowoczesnego narodu. W efekcie kreowania swoistej młodopolskiej mitologii prochłops k i e j , a szczególnie kojarzenia wzorca cnót obywatelskich chłopa z ideą narodu, uzyskano podstawowy składnik ówczesnej teorii histo­ rycznej misji włościaństwa. 88 89 Program włączenia chłopskiego potencjału politycznego w system zintegrowanych dążeń niepodległościowych wysunięto na plan pierw­ szy. Przekonanie o wyjątkowym miejscu i roli warstwy chłopskiej w ż y - . ciu narodu budowano przede wszystkim na dwóch głównych motywa­ cjach. Pierwszą z nich była teoria genealogii szlachty i chłopstwa, drugą apoteoza współczesnych przymiotów narodowych ludu wiejskiego . Teorią pierwszą — ustanawiającą wspólny pień plemienny szlachty i chłopów — bardzo chętnie posługiwali się zwolennicy solidaryzmu na­ rodowego. Królewski bądź rycerski rodowód chłopa miał być rękojmią powierzonej mu przez historię misji odrodzenia narodowego, a także pozwalał „interpretować najnowsze dzieje nie w kategoriach rewolucji społecznej, ale ewolucjonistycznego przejmowania naczelnej roli w struk­ turze narodu przez warstwę genealogicznie do tego u p r a w n i o n ą " . W przypadku teorii drugiej, analiza psychiki i zalet obywatelskich sta­ wiała szlachtę w świetle bardzo ujemnym. Krytykowano podatność ziemiaństwa na wpływy" kosmopolityczne szczególnie w dziedzinie kultury oraz egoizm stanowy przysłaniający częstokroć perspektywiczne rozu­ mienie interesów całego narodu. Szlachta w swej schyłkowej fazie dzie­ jowej utraciła wartości patriotyczno-obywatelskie, transponowane teraz na chłopów, z którymi wiązano nadzieje odrodzenia narodowego bytu. Szczególnie publicystyka propagowała i konstruowała listę zalet naro­ dowych włościaństwa w ten sposób narzucając świadomości inteligencji 90 91 88 Ibidem, s. 20 oraz S. K o w a l c z y k , J . K o w a l i inni, Zarys skiego ruchu ludowego, t. 1 Warszawa 1963. Przez publicystykę inteligencką przełomu X I X i X X w. Por. T a t a r o w s k i , Poglądy..., s. 33-34. Ibidem, s. 34-35. 8 9 w 9 1 historii pol­ �102 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wzór chłopa — obrońcy polskości i tradycji, obdarzonego silnym instynk­ tem życiowym, pracowitością i talentem . Tą drogą chłopski konser­ watyzm — w istocie regresywny — w I I połowie X I X w. prezentowany był (szczególnie przez publicystykę konserwatywną i narodowo-demokratyczną) jako gwarancja polskości i źródło odporności na politykę wynaradawiającą, a inteligenckie marzenia o potędze i odrodzeniu wol­ ności narodowej realizował apriorycznie ideał chłopa, którego przywią­ zanie do tradycji, odporność na prądy kosmopolityczne i mądrość oby­ watelska kształtowały świadomość narodową. Obok społeczno-politycznej mitologii ludowo-narodowej, publicysty­ ka młodopolska buduje ściśle z pierwszym powiązany, ale odrębny wa­ riant tejże mitologii — wariant kulturalny. Doktrynalne cele narodowo-patriotyczne i antyrewolucyjne korespondowały bowiem z teorią ludo­ wości w kulturze końca wieku. „Orientacja narodowa torowała drogę licznym postulatom powrotu do twórczości ludowej, odrodzenia sztuki u czystego źródła folkloru; antyrewolucyjna natomiast patronowała przypisywaniu ludowi cudownej mocy ozdrowienia z lęków przed kon­ sekwencjami urbanizacji kultury" . W dziedzinie działalności artystycznej, publicystyczno-literackiej i zbierackiej chłop jest idealizowany. Przypisuje mu się cechy charak­ terystyczne dla natur pierwotnych, które nie uległy deprawacji przez cywilizację, liczne cnoty, idealność uczuć i czystą duszę. Dzięki izolacji swej kultury od kultury ogólnonarodowej czy szerzej europejskiej lud — w t y m szczególnie Górale — przechował dorobek całej kultury narodu od czasów przedchrześcijańskich. W takiej atmosferze rozwijają się po­ mysły i hasła powrotu do natury i swoiste „chłopomaństwo" . Ludomański stosunek do ludności wiejskiej i jej sztuki znalazł w y ­ raz w nawoływaniu do uwzględnienia w sztuce zdobniczej motywów chłopa mazowieckiego w baraniej czapie, krzywych studziennych żura­ w i , złamanej sosny z bocianim gniazdem, ornamentów z łopianu, cha­ brów etc. , a konkretną postać nadali mu różnego rodzaju artyści, k t ó ­ rych sentymentalno-ludowe obrazy i rysunki, powielane w licznych reprodukcjach w pismach ilustrowanych, popularyzowały szeroko tak rozumianą swojskość. Znalazły one również zastosowanie w dziedzinie rzemiosła artystycznego, np. w szkole zakopiańskiej, gdzie podpierano je autorytetem Ruskina. Poglądy te wspierane były przeświadczeniem 92 93 94 95 92 Ibidem, s. 36. Ibidem, s. 46. „Przegląd Tygodniowy", nr 41: 1872. Należy zaznaczyć, że prądy te nie są specyficzne wyłącznie dla Polski. Dostrzegamy je chociażby w wystąpieniach ro­ syjskich „narodników", przeciwstawiających pierwiastki kultury ludowej upadają­ cej cywilizacji kapitalistycznej, są one również widoczne w twórczości L w a T o ł ­ stoja. Por. W o j c i e c h o w s k i , Elementy..., s. 43-45. . 9 3 9 4 9 5 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 103 LUDOWEJ 0 tradycjonalizmie, niezmienności, starożytności i zatrzymaniu się w rozwoju sztuki ludowej, wywodzącym się jeszcze z literatury i poezji romantycznej. Zaważyły one w znacznym stopniu na kierunku działal­ ności artystycznej zmierzającej do stworzenia narodowego polskiego sty­ lu (o którym będzie mowa dalej). W latach 90-tych X I X stulecia nasila się krytyka cywilizacji mie­ szczańskiej, jej instytucji, wzorów kultury. P r ą d ten zwany antyurbanizmem widział w cywilizacji wielkomiejskiej zagrożenie wartości hu­ manistycznych i narodowych, dlatego też jego przedstawiciele ostro występowali przeciwko procesom industrializacyjnym i koncentracji k u l ­ tury w dużych centrach miejskich. Wypowiadali się na ten temat m. in. L. Krzywicki, dla którego miasto i piękno były pojęciami nie do pogo­ dzenia, i Z. Przesmycki. Ten ostatni w artykule W walce ze sztuką , atakując burżuazję za dehumanizację i materializację życia, źródeł tych anomalii poszukiwał w rozwoju kapitalizmu i industrializacji oraz po­ wstałych na skutek tego dużych skupisk miejskich. „Wielkie miasta — pisał — doprowadziły do niewidzialnego przedtem rozpasania najmaterialniejszych instynktów i żądz ludzkich, do niesłychanego wyja­ łowienia, wypaczenia i zmanierowania umysłów" . Negatywne opinie o cywilizacji wielkomiejskiej były wspólne za­ równo reprezentantom postępowego, jak i arystokratycznego ruchu mło­ dopolskiej k r y t y k i kulturalnej. W zaistniałej sytuacji nastąpiła koniecz­ ność ukształtowania i popularyzacji takiej idei, „która uzdrowiłaby funkcjonujący na przełomie wieków model kultury narodowej" . Zda­ niem młodopolskiej inteligencji panaceum na te bolączki miały być tra­ dycyjne formy życia wiejskiego. Dlatego też poczęto rehabilitować patriarchalno-idylliczne obrazy wsi, zawierające zdrowe wartości etyczne 1 estetyczne, przeciwstawiając je niezdrowej cywilizacji miejskiej. Lesław Tatarowski w pracy Poglądy na ludowość w czasopiśmiennic­ twie młodopolskim (Wrocław 1979) zastosował termin rustykalizm, któ­ r y oznacza system wartości i postaw złożony z konserwatywno-retrospektywnej filozofii kultury połączonej z młodopolską fascynacją auten­ tyzmem życia wiejskiego (s. 48). Przesłanki etyczne tego systemu „two­ rzyła niezliczona liczba publikacji wyolbrzymiających degenerację mie­ szkańców miast, przeciwstawiających jej zalety wiejskiej egzystencji i płynące stąd zdrowie moralne ludu" (s. 48). Opozycja miasto — wieś prowadziła więc do kultu wsi, natury i wartości pierwotnych. Ideologię młodopolskiego rustykalizmu kształtowały również poglądy estetyczne prerafaelitów i ich zwolenników podnoszące wpływ natury na człowie­ ka, jego działalność twórczą i pracę. Na gruncie kultury rustykalnej, 96 97 98 Eť „Chimera", t. 1: 1901, z. 2. " Ibidem, s. 315. T a t a r o w s k i , op. cit., s. 48. 9 8 �104 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA zagrożonej urbanizacją, łączyły się one z polską niechęcią do mieszczań­ stwa, nasilającą się pod wpływem rosnących konfliktów społecznych i ekonomicznych oraz obawami zagrożenia ze strony radykalizującego się ruchu robotniczego, a także z kryzysem tradycyjnych wartości etycz­ nych. Teza o destrukcyjnym wpływie miejskiej cywilizacji na potencję twórczą artysty oraz świadomość estetyczną była nieodłącznym czynni­ kiem tej ideologii. Wariant estetyczny rustykalizmu (ściśle związany z etyczno-egzystencjalnym) formułował postulaty odrodzenia sztuki narodowej na bazie kultury ludowej, która zgodnie z przekonaniami spuścizny romantycz­ nej świadczyć miała o nieskazitelności i narodowej czystości kultury ludowej. M . in. już Z. Dołęga-Chodakowski i K. Brodziński w swoich poglądach przeciwstawiali wielkomiejskiemu kosmopolityzmowi trady­ cyjną kulturę wiejską, która pozostała nie skażona obcymi wpływami i pielęgnowała pierwiastki ludowej s z t u k i " . „Twórcy i entuzjaści tej koncepcji upowszechniali anachroniczne wyobrażenia o kulturze ludo­ wej identyfikujące ją w świadomości inteligencji z konserwatywną, sta­ tyczną strukturą, kontynuującą niezmienne od wieków wzorce twórczo­ ści artystycznej" ° . 10 Rozpowszechniona w środowisku 'inteligenckim idea odrodzenia sztu­ k i narodowej skierowała licznych artystów miejskich do poszukiwania autentycznego kontaktu ze wsią i naturą, sprzyjając percepcji ludo­ wych wartości artystycznych oraz dynamizując publicystykę kultural­ ną. E. Trojanowski w artykule Sztuka i lud — pisał: „Dążymy do odrodzenia. Dlatego otoczyliśmy się sztuką ludową, bo w niej poczuliśmy braterstwo człowieka z przyrodą... Chłop czuł się zawsze organiczną cząstką przyrody; taka też i sztuka jego, jak otaczający go świat, bujna, jasna, serdeczna, szczera, wielka, porywająca. Nie motywy ludowe stawiam za wzór do kopiowania przyszłym twórcom, lecz sposób powstawania ludowej twórczości... Otoczmy się więc jak n a j w i ę k s z y m i masami tej zdrowej ludowej twórczości, stwórzmy sobie n o w ą atmosferę do oddychania dla nowych artystycznych płuc" . 101 Do twórczości ludu jako ideału sztuki rodzimej zwracał się również inny publicysta tego okresu — S. Popowski pisząc: „Tam [tzn. w k u l ­ turze ludowej — przyp. M.D.-P.] nic nie jest na pokaz, nic nie jest to­ warem ani reprezentacją. Twórczość jest tam istotną twórczością, jest wyrazem duchowej potrzeby i duchowej energii, toteż ta twórczość du­ chowa jest doskonałym wzorem sztuki wyrosłej z pnia rodzimego, czyli tzw. sztuki swojskiej" . 102 8 9 M. in. na poglądach Z. Dołęgi-Chodakowskiego i K . Brodzińskiego zrodziła się głośna w tym czasie teoria dwóch kultur. T a t a r o w s к i, op. cit., s. 52. „Tygodnik Ilustrowany", nr 42: 1902, s. 826. S. P o p o w s k i , Pogadanka o sztuce. Kilka słów o stosunku społeczeństwa do sztuki, „Biblioteka Warszawska", t. 1: 1904, s. 585. 1 0 0 1 0 1 1 0 2 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 105 Podstawowe cechy twórczości ludowej, takie jak: wolność, bezintere­ sowność, autentyczność, zostały zaprzepaszczone w sztuce oficjalnej (miejskiej czy akademickiej), dlatego też, aby je odzyskać, szczególnie artyści powinni otoczyć opieką wiejskich twórców i ich dorobek. Kon­ sekwencją takiego stanowiska są liczne i częste apele prasowe o ochro­ nę i wyniesienie na piedestał sztuki narodowej różnych elementów twór­ czości ludowej, chłopskiej, a konkretny, realny kształt nadał im Stani­ sław Witkiewicz, który wartościom sztuki ludowej wyznaczył należne im miejsce i autorytet w kulturze narodowej.. Młodopolska idea odrodzenia narodowego poprzez lud, jego kulturę i sztukę znalazła swój najpełniejszy wyraz w teorii stylu narodowego (stylu rodzimego). E. Trojanowski — pisał: „Uwierzmy w to, że jeste­ śmy u progu wielkiego odrodzenia artystycznego z chwilą, kiedyśmy prawdziwej polskości zajrzeli w oczy, z chwilą, kiedy poznajemy sztukę ludową, na której jedynie nie ma żadnych wpływów obcych, która od Piastów wywodzi początek swojej kultury i dotychczas nie zboczyła z raz obranego kierunku" . Właśnie racjami bytu narodowego moty­ wowano kulturotwórczą rolę zapomnianych i odkrywanych na nowo zna­ ków polskości zawartych w kulturze ludowej, a rozmaite prymitywne formy twórczości chłopskiej w założeniach apologetów stylu polskiego miały eliminować i neutralizować w sztuce obce wpływy, utrwalać od­ mienny, własny charakter kultury narodowej. Estetyzm w myśli młodo­ polskiej negował więc kosmopolityczną kulturę wielkomiejską — k u l ­ turę kapitalizmu — na drodze wielokierunkowej rehabilitacji wsi, a pro­ gram swój realizował wcielając w życie ideę sublimacji kultury ludo­ wej, udzielając jej pełnoprawny udział w odrodzeniu narodowym. Nie należy jednak zapominać, że był to program inteligencji. Budował wizję wsi tradycjonalistycznej, odseparowanej od wpływów cywilizacyjnych i rządzącej się prawami patriarchalizmu, przez co deformował praw­ dziwy obraz wiejskiej rzeczywistości. 103 Mimo że rustykalizm zdominował całą publicystykę, literaturę i sztu­ kę Młodej Polski, to jednak równocześnie występowały wypowiedzi k r y ­ tyczne na temat ludowości w ujęciu neoromantycznym. Sprawa szeroko pojętej „swojszczyzny" oraz bezrefleksyjne stosowanie „motywów swoj­ skich" były przedmiotem ostrej k r y t y k i Juliana Marchlewskiego, uwa­ żającego, że kwestia naśladowania wzorów historycznych i sztuki chłop­ skiej podlega przede wszystkim wiedzy i talentowi. „Trzeba dopiero — pisał — aby do dzieła zabrali się artyści, którzy nie małpowali wzorów, lecz zgłębili ich zasady artystyczne, a poczęli tworzyć według własnej i n d y w i d u a l n o ś c i " . Dla Marchlewskiego „każdy przejaw twórczości 104 юз s. 827. ш Triumf E Trojanowski, Sztuka i lud, „Tygodnik Ilustrowany", nr 42: 1902,, „Ateneum", R. 85, t. 4: 1900, z. 3, s. 574. Cyt. za A. W o j c i e c h o w s k i , sztuki nad maszyną. Uwagi o artykule Juliana Marchlewskiego pt. Z wy- �106 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA artystycznej posiada swoje logiczne i głębokie uzasadnienie w formach produkcji, w zorganizowaniu odbiórczości, w zamówieniu społecz­ nym" . Stąd wynikają jego cenne wskazówki mające na celu umasowienie kultury elitarnej, by dzięki temu „...sztuka przestała być zbyt­ kiem, by stała się udziałem powszechnym, by stała się czynnikiem w na­ szym życiu codziennym, wtargnęła do wszystkich dziedzin życia pry­ watnego i społecznego" . Ostro wypowiadał się również za udostęp­ nieniem sztuki szerokim masom społeczeństwa. Powołując się na fakt, że odczyty profesorów Akademii Sztuk Pięknych z 1901 r. w Monachium spowodowały istny napływ „prostaków, żądnych oświecenia w t y m kie­ runku, był tak wielki, że musiano podwoić liczbę serii wykładowych, chociaż wykłady były płatne" , pragnie i u nas wprowadzić i nauczyć najszersze warstwy narodu przyswajania dzieł sztuki. Widzi to na dro­ dze wykształcenia poczucia piękna poprzez demokratyzację społeczeń­ stwa i rozwijania w człowieku zmysłu piękna od najmłodszych lat. Dziecko otoczone pięknem, dziełami sztuki, kwiatami już w szkole, w y ­ rośnie na wrażliwego obywatela. Sztuka bowiem nie jest zbytkiem, lecz chlebem powszednim duszy, nie jest tylko upiększeniem czy ozdobni­ kiem życia, lecz samym życiem, do którego każdy człowiek ma pełne prawo . 1 0 5 1 0 6 1 0 7 1 0 8 Krytyczne uwagi pojawiają się nawet w okresie pełnego triumfu neoromantycznych prądów. W 1886 r. B. Prus atakując w „Kurierze Warszawskim" program chłopomański pisał: „«Głos» wystąpił z pro­ gramem chłopomańskim, w którym, jak każdy młody kogut, zapiał fał­ szywie" , a w rok później w „Kraju" w artykule Korespondencja z Warszawy — pytał: „kiedy mieliśmy pismo takie jak «Głos», prze­ znaczone wprawdzie dla inteligencji, ale propagujące idee chłopomańskie?" . A. Świętochowski w „Prawdzie" z 1892 r . drwił z wiejskich ekscytacji środowiska artystycznego, satyrycznie i negatywnie oceniając kult natury oraz chłopskiego witalizmu. W 1895 r. publicysta „Kraju" w artykule Moda zakopiańska — pisał, iż: 1 0 9 n o 1 1 1 „...źródłem powodzenia Zakopanego jest »ludomania«. Rzecz to powszechnie znana i uznana, iż od czasów słynnego »podporządkowania« warszawiacy nic tak gorąco nie kochają, jak lud, i niczego bardziej nie pragną, jak uobywatelnienia stawy powszechnej, Nadbitka z Materiałów Studiów i Dyskusji, nr 1 [9]: 1952, s. 192-193. ios W o j c i e c h o w s k i , Triumf..., s. 178. Ibidem, s. 179. Cyt. za A . O l c h a , Lustra potoku. Szkic do dziejów społecznego ruchu k u l turalnego na wsi, Warszawa 1972, s. 35, w e d ł u g J . M a r c h l e w s k i , O sztuce. Artykuły, polemiki oraz listy, Warszawa 1957. Ibidem, s. 36. 9 B . P r u s, Kroniki, t. 9, Warszawa 1960, s. 248. B. P r u s , Kroniki, t. 10, Warszawa 1960, s. 226. Nr 45, s. 537-538. 106 1 0 7 108 10 1 1 0 1 1 1 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I LUDOWEJ 107 chłopa i towarzyskiego zrównania stanów. Dla tych zacnych uczuć Zakopane przedstawia pole szerokie i bardzo przy tym wygodne... Warszawiak w i ę c z ca­ ł y m komfortem może czynnie swym przekonaniom demokratycznym służyć..., na wszystkie sposoby odmieniając owo »wy« ludowe ... ł a s k a w i e ściskać się z prze­ wodnikiem za ręce... Po prostu można admirować tę tendencyjną pozę »ludomanów« i »ludomanek«, zwłaszcza, gdy sobie wzajemnie imponują znajomością miej­ scowych koneksji" . u i Hasła powrotu do natury i swoiste chłopomaństwo piętnowane są również z całą ostrością w 1893 r. przez Wacława N a ł k o w s k i e g o . Z kolei w 1895 r. J. Skotnicki, charakteryzując krakowską grupę ma­ larzy —• ludomanów, drwi z ich chłopomańskich zapędów podsumowu­ jąc, iż: „Ich bawi malowniczość ludu, ich bawią czerwone kabaty czy gunie, kółeczka u pasów, pawie pióra, cieszą się na widok odpustów, weselisk, cieszą się z krzepkich, jędrnych wiejskich dziewuch. Patrzą na lud z punktu widzenia chłopomaństwa — lud ich dziwi, bawi. Patrzą na niego, jak na teatrum jakieś — maskaradę" . Z przytoczonych wypowiedzi wynika jasno, iż w świadomości k u l ­ turalnej końca X I X i na początku X X w. istniały zastrzeżenia wobec metod i celów masowej nobilitacji chłopów, potępiające jej sztuczność i odgórną afirmację wartości życia wiejskiego, przeciwstawiane neoromantycznej tendencji rustykalnej. Równocześnie ten krytyczny nurt w stosunku do koncepcji ludomańskich dostrzega autentyczność i spon­ taniczność wkraczania wzorów ludowych do kultury narodowej np. w twórczości Kasprowicza , Orkana czy Jedlicza, potępiając jedno­ cześnie stylizację Rydla. Neoromantyzm młodopolski był prądem umysłowym — zaznacza­ jącym się w kulturze politycznej, a zwłaszcza artystycznej — nawią­ zującym bezpośrednio do wielkiej literatury romantycznej. Poszerzył jednak Romantyzm o nowe ukierunkowanie w sztuce oraz ruch o zna­ czeniu politycznym. Inteligencja twórcza występując ze swoim progra­ mem odrodzenia narodowego stworzyła swoistą świadomość i postawę, której podstawę stanowiła ludowość jako ideologia eksponująca chłop­ ski potencjał polityczny, społeczny i wartości kultury ludowej, której celem było reaktywowanie autonomicznego bytu narodowego. Łączyła się ona z wysokim wartościowaniem kultury chłopskiej oraz odkryciem jej dotąd nie zauważonych dziedzin. Jedną z nich była sztuka, na którą te­ raz zaczęto patrzeć z innego punktu artystycznego widzenia. Jak to już zaznaczono, neoromantyczna ludowość i zainteresowanie sztuką chłopską było ściśle związane z^ogólnym programem walki o kulturę narodową 113 114 lls 112 Moda zakopiańska, „Kraj", nr 1: 1895, s. 15. „Głos", nr 1: 1886, s. 1. J . S k o t n i c k i , Józef Chelmoński, „Krytyka", t. 30: 1911, z. 6, s. 368. O czym w 1896 roku pisał A. P o t o c k i [pseud. Jerzy Grot] w artykule Jan Kasprowicz, „Głos", nr 20: 1896, s. 467. 1 1 3 1 1 4 1 1 5 �108 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA na bazie kultury ludowej. Jednak chodziło w tym programie o wydoby­ wanie z tej ostatniej pewnych treści i elementów celem ich wykorzy­ stania w twórczości elitarnej lub ich upowszechniania w formie ulep­ szonej, przestylizowanej i zaadoptowanej. I dopiero z czasem autentycz­ na twórczość ludowa zostanie uznana za wartość samą w sobie oraz doj­ dzie do zbliżenia kanonów sztuki oficjalnej do tych, jakimi kierowała się sztuka l u d o w a . Pisze o tym J. Burszta: „jak romantyzm zapo­ czątkował i upowszechnił folklor w literaturze i muzyce, tak dopiero neoromantyzm folkloryzm w sztuce" . Dodać należy, że na początku X X w. społeczno-polityczna nobilitacja chłopów spełniać miała już nie tylko cele narodowe, być bronią w wal­ ce o utrzymanie odrębności etnicznej narodu, ale równocześnie tarczą przeciwko wzrastającym nastrojom rewolucyjnym. Dlatego też obok przeciwstawiania chłopów szlachcie w obronie zagrożonych interesów narodowościowych, w publicystyce pojawia się nowa opozycja: chłop — robotnik, realizująca propagandowe metody neutralizowania radykal­ nych ruchów społecznych . Neoromantyczna fascynacja ludowością w środowisku krakowsko-zakopiańskim skierowała się na kulturę i sztukę góralską. Na podłożu antyurbanizmu, rustykalizmu i walki o sztukę narodową zrodziła się w t y m kręgu artystyczno-intelektualnym swoista idea stylu polskiego oraz program działalności Polskiej Sztuki Stosowanej. Na przełomie X I X i X X stulecia obszar Tatr i góralszczyzny stał się terenem kształtowania swoistego, polskiego podłoża ideowego. Był miej­ scem narodzin oryginalnych idei narodowych, widownią eksplozji naro­ dowego idealizmu zahamowanego upadkiem Powstania Styczniowego i pozytywistyczny organicyzm. Ze wszystkich zaborów przybywali pod Tatry intelektualiści, działacze polityczni, uczeni i artyści, kierujący się z jednej strony właściwościami leczniczymi tutejszego klimatu, z dru­ giej atmosferą sprzyjającą twórczości oraz wymiany myśli kulturalnej i społeczno-politycznej. W konsekwencji Zakopane stało się stolicą wol­ nej myśli polskiej, miejscem, „gdzie pękały kordony zaborcze, a w y ­ twarzała się wszechpolska jedność" . Tadeusz Miciński uważał je za „kościół polskiej ziemi", gdzie powstawały „ołtarze swobody". Przy­ bywano tam, aby nasycić się wolnością, zapomnieć o poniżeniu kraju, formułować patriotyczne hasła kulturalnego i moralno-ideowego odno­ wienia narodu i zbawienia zniewolonego kraju ° . 116 117 118 ш 12 1 , 6 Por. B u r s z t a , Kultura chłopska..., s. 401. B u r s z t a , Kultura ludowa..., s. 277. T a t a r o w s k i , op. cit., s. 46. J . M a j d a, Góralszczyzna w twórczości Stanisława Witkiewicza, Wrocław 1979, s. 5. Ibidem, s. 5, 6. Por. t e n ż e , Zakopiańskie centrum polszczyzny, K r a k ó w 1975. 1 1 7 1 1 8 1 1 9 120 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 109 Na tym intelektualnym podłożu wyrosła twórczość Stanisława W i t ­ kiewicza, który w krótkim czasie stał się przywódcą duchowym tej swoi­ stej artystyczno-politycznej cyganerii. Witkiewicz — wzorem Mickie­ wiczowskiego Konrada — wziął na swoje barki sprawę losu wszyst­ kich Polaków, podjął pracę kulturalną, która na bazie góralszczyzny miała objąć cały kraj, przynosząc odrodzenie kultury narodowej we wszystkich jej aspektach . Zanim Witkiewicz sformułował swoją polityczną ideę stylu zakopiań­ skiego, na terenie góralszczyzny działało już liczne grono entuzjastów tutejszej sztuki, rekrutujących się spośród uczonych, zbieraczy amato­ rów, etnografów, kolekcjonerów i artystów. M . in. Maria i Bronisław Dembowscy, Zygmunt Gnatowski, których zbiory stały się podstawą Muzeum Tatrzańskiego założonego w 1888 г.; Władysław Matlakowski, autor Budownictwa ludowego na Podhalu (1892 r.) i Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu (1901 r.) oraz funkcjonowała od 1876 r. Szko­ ła Przemysłu Drzewnego . Uznanie przez Witkiewicza stylu zakopiańskiego za narodowy styl polski miało u swych źródeł przekonanie, że styl drewniany, który za­ chował się na terenie Podhala, dominował do czasów Kazimierza Wiel­ kiego na obszarze całego kraju. Już pierwsze publikacje Witkiewicza o stylu zakopiańskim spowodowały napływ licznych informacji z róż­ nych stron kraju, donoszących o odkryciach szeregu cech wspólnych motywom zakopiańskim w budownictwie drewnianym na obszarze całej Polski, co w znacznej mierze umocniło jego wiarę, że jest na słusznej drodze. Do utrwalenia tego błędnego stanowiska przyczyniły się rów­ nież ówczesne autorytety naukowe. M . in. Walery Eliasz Radzikowski, odkrywając kołkowane odrzwia w Bytomiu koło Nowego Sącza; Broni­ sława Kondratowiczowa, odnajdując odrzwia i zakopiańską konstrukcję dachów w kilku wsiach południowej Polski; Wojciech Gerson, który zauważył odrzwia i okna typu góralskiego na całym obszarze gór, aż do Łowicza; Czesław Jankowski i Kazimierz Mokłowski, rejestrujący orna­ mentykę i wrota zakopiańskie w okolicy Lwowa; Michał Bernsztein, który w wielu miejscowościach na Żmudzi zetknął się z licznymi przed­ miotami i ornamentami typu zakopiańskiego i t d . 121 122 1 2 3 Dzięki tym odkryciom rodzi się pogląd, że sztuka ludowa Podhala nie jest czymś innym, jak zachowaną w pierwotnym kształcie s t a ­ rodawną sztuką narodu polskiego, ocalałą na terenie 1 2 1 M a j d a , Góralszczyzna..., s. 7. Zakres jego twórczości i działalności wy­ chodzi daleko poza Podhale, chociaż wielu badaczy ogranicza ją wyłącznie do k r y S. W i t k i e w i c z , Styl zakopiański, [w:] Sztuka i krytyka u nas, K r a k ó w leriów regionalno-etnograficznych. 1971, s. 687. M a j d a , Góralszczyzna..., s. 97-98. 1 2 2 1 2 3 �110 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA góralszczyzny, gdzie nie tknęły jej obce wpływy i współczesna c y w i l i ­ zacja. Przekonanie to zostaje mocniej ugruntowane dzięki licznym po­ szukiwaniom stylu zakopiańskiego, a w t y m przede wszystkim przez pra­ cę Bronisławy Kondratowiczowej, która wykonała 25 fotogramów bu­ downictwa i szczegółów architektury ludowej (i małomiasteczkowej) w Czeladzi (koło Będzina), ofiarowując je Muzeum Tatrzańskiemu. Przedstawiony przez nią materiał pozwalał sądzić, że zjawisko, k t ó r e nazywano stylem z a k o p i a ń s k i m ,,jest właściwie zabytkiem wszech­ polskiej twórczości l u d o w e j " . Stwierdzenie to wydawało się b y ć w zgodzie z postulowanymi wcześniej przez Walerego Eliasza Radzikow­ skiego studiami topograficznymi, mającymi na celu określenie prze­ strzennego zakresu występowania cech stylu góralskiego. Badacz ten uważał, że jeżeli podstawowe jego cechy są typowe również na innych terenach kraju, wówczas już nie można traktować go jako właściwość góralską, lecz wypada uznać, za „styl rodzimy i w dalszej konsekwencji polski" « 124 125 12 Wszystkie te znaleziska traktowane więc były jako świadectwa stylu wspólnego całemu narodowi, swoiste pomniki uzasadniające nazywanie stylu zakopiańskiego — stylem polskim. Witkiewicz, poświęcając cały swój talent i pasję, postanowił rozwinąć i przystosować do nowych wa­ runków życia ten powszechny niegdyś styl. Idea stylu narodowego S. Witkiewicza, tworzywem którego była sztu­ ka ludowa Podhala, wyrosła z romantycznych koncepcji plemiennych , rozumianych jako rodzime, narodowe czy polskie. Jej twórca uważał, że jedynie lud tworzy przedmioty rodzime, oparte na polskich formach, przez co góruje nad wyższymi klasami. Pisał na ten temat w roku 1891: 1 2 7 1 2 4 Należy zaznaczyć, że propagowany przez S. Witkiewicza „styl zakopiański" różnił się zasadniczo od tzw. „sposobu zakopiańskiego", reprezentowanego przez Kovatsa — Dyrektora Szkoły P r z e m y s ł u Drzewnego w Zakopanem (od 1895 г.). „Sposób zakopiański polegał na tym, że motywy zakopiańskie stosowano bezreflek­ syjnie we wszystkich dziedzinach twórczości artystycznej. Przeszczepiano je do r e ­ nesansowych szaf, włoskich łóżek i kredensów oraz bizantyńskich talerzy. Zabiegi te dawały w konsekwencji przedziwną mieszaninę wszystkich istniejących w h i ­ storii sztuki europejskiej i szerzej stylów, w które włączano poszczególne góral­ skie elementy zdobnicze, jak tatrzańskie osty, góralskie kluje. Podobna działalność charakteryzowała Towarzystwo „Spółka Huculska" (1888) Zawodową Szkołę Prze­ m y s ł u Drzewnego w Kołomyi (czynną od 1894 г.), które obok mebli huculskich w y t w a r z a ł y sprzęty w stylu romańskim, gotyckim, renesansowym czy secesyjnym łącząc je z huculszczyzną. Por. M. W. L i m a n o w s k i , Styl zakopiański i sposób zakopiański, „Prawda", nr 16: 1900. „Przegląd Zakopiański", nr 35: 1901. Styl zakopiański czy tatrzański czy polski, „Przegląd Zakopiański", nr 21: 1891. Reprezentowanych szczególnie przez Chodakowskiego i Kolberga, doszuku­ jących się plemiennych podkładów naszej kultury narodowej. Por. W i t k i e ­ w i c z , Tatry w śniegu, [w:] W kręgu Tatr, t. 1, K r a k ó w 1970, s. 11. 1 2 5 126 1 2 7 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUVJOWET 111 „... tak zwane klasy wyższe nie stanowią w y ł ą c z n i e społeczeństwa, nie wy­ rażają wcale całej sumy jego właściwości dodatnich czy ujemnych. Poza tymi klasami jest jeszcze 1 u d, który dzięki wielorakim przyczynom pozostał na ubo­ czu, nietknięty przez w p ł y w y , które pokryły kosmopolitycznym pokostem upodo­ bania i formy życia klas wyższych. L u d ten ma ... tę w y ż s z o ś ć nad nami, że zachował swoje szczególne, niepodrobione pierwiastki artyzmu, powstałe w cza­ sach pierwotnego ustalania się cech narodowych, pod w p ł y w e m przyczyn, które dawniej znacznie silniej oddziaływały na wyodrębnienie się jednostki plemiennej niż dzisiaj" . 128 Plemienność w sztuce była dla Witkiewicza podstawowym kryterium zarówno twórczości plastycznej, jak i literackiej, a wiara w szczególną wartość sił plemiennych stanowiła filar jego filozofii narodowej. Pisał: „naród stanowi ta elementarna siła jego osobowości, ta niepokonana żywotność jego treści plemiennej, która ogarnia całość życia i nadaje wszelkim jego przejawom szczególną cechę" . Początki idei ojczyzny wywodził z plemiennych i duchowych właściwości, których twórcami i nosicielami są zarówno lud, jak i szlachta, czyli warstwy wywodzące się z jednego pnia ° . Miała więc ona dla niego treść ponadklasową. I podobnie, jak H . Sienkiewicz, który podniósł k u l t u r ę szlachecką do rangi ogólnonarodowej, Witkiewicz pragnął podnieść do tej godności twórczość chłopską . Fascynacja prapolszczyzną skierowała Witkiewicza na rekonstruo­ wanie, rozwinięcie i upowszechnienie najcenniejszych jej wartości. Stąd jego ciągłe poszukiwanie cech polskości i natury narodu w kulturze i duszy, u podstaw których leżała dążność do uzdrowienia kraju. W i ­ dział ją na drodze wydobycia wszystkich rodzimych pierwiastków k u l ­ tury, nobilitowania ich i upowszechnienia w ten sposób, aby stały się siłą konsolidującą i uodporniającą naród przed wynaradawiającą poli­ tyką zaborców. J ą d r e m plemienności, tożsamości narodowej i prapolskości była w jego odczuciu właśnie góralszczyzna, a szczególnie j e j sztuka ludowa, w tym przede wszystkim tutejsza architektura i orna­ mentyka. Witkiewicz „sztukę góralską traktował wieloaspektowo: w katego­ riach społecznych — jako wytwór wolnego chłopstwa żyjącego w od129 13 l s l Í 2 S S. W i t k i e w i c z , O sztuce, krytyce artystycznej, stylu zakopiańskim, wy­ bitnych twórcach, sprawach narodowych i społecznych, Wrocław 1972, 63-64. W i t k i e w i c z , Juliusz Kossak, L w ó w 1906, s. 7-8. lso p ibidem, s. 6-7, gdzie Witkiewicz oceniając Trylogię H . Sienkiewicza główne jej znaczenie przypisywał w ujawnieniu potężnego plemiennego ducha narodu. Szlachta znalazła w Trylogii wyraz swej duszy, z kolei lud czyta ją i czuje tętno swego serca, ponieważ z kart tych buchnęła ż y w i o ł o w a siła plemienna. Różnica między nimi polegała na tym, że u Sienkiewicza podmiotem ple­ mienności jest szlachecki czyn patriotyczny (czyli działalność aktywna), natomiast u Witkiewicza dorobek artystyczny górali, co do którego sądził, że zawiera on rodzime znaki kulturowe zawarte w obiektach sztuki ludowej (a więc pasywne), mogące doprowadzić do odrodzenia polskiego stylu w kulturze ogólnej. 1211 o r 1 3 1 �112 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA miennych warunkach regionalno-przyrodniczych; etnograficznych — jako wysoko rozwinięty zespół form dorastających do rangi stylu; psychicz­ nych — jako wyraz duszy i pragnień jednostek i grupy etnicznej; wre­ szcie narodowych — jako zbiór plemiennych znaków kultury" . Dla­ tego też w jego planach politycznych miała ona spełnić zarówno misję narodową, jak i ogólnoludzką. Przeceniając — podobnie jak i inni miłośnicy tego regionu — k u l t u rowo-etyczny dorobek górali, który uważał za osiągnięcie kultury całego narodu , starał się uczynić z Podhala żywe sakrum narodowe. Zakła­ dał bowiem istnienie stylu prapolskiego, który przechował się w postaci możliwie pełnej wyłącznie na góralszczyźnie. Mitologizując górali uznał ich za najdoskonalszą odmianę rasy polskiej, o wybitnej inteligencji i wrażliwości na piękno. I właśnie dlatego szereg ich wytworów k u l t u ­ rowych (m. in. gwarę, architekturę, muzykę, tańce, pieśni i strój) szcze­ gólnie wyeksponował i zinterpretował w kategoriach narodowych. W ro­ ku 1886 sformułował teorię, że budownictwo ludowe Podhala (jego architektura i zdobnictwo), czyli styl zakopiański, to styl dawnego bu­ downictwa polskiego w ogóle. W latach 1892-1913 zaprojektował w Za­ kopanem szereg drewnianych w i l l i (z których najbardziej klasycznym przykładem jest willa „Pod Jedlami", gdzie jego pomysłu jest prawie całe wyposażenie wnętrza: klamki do drzwi, kinkiety, kominek i meble). Były one utrzymane w przestrzennych koncepcjach w i l l i burżuazyjnych I I połowy X I X stulecia, ale kryte wysokimi półszczytowymi dachami i przystrojone secesyjnie stylizowanym góralskim zdobnictwem, o któ­ r y m Witkiewicz nie wiedział, że stosunkowo niedawno zaczęło się sze­ rzyć na Podhalu. Teoria Witkiewicza wywołała gwałtowną polemikę. Niemniej jego budowle stały się wzorem dla wielu architektów i styl zakopiański — zwany polskim — zaczął się szybko rozpowszechniać poza Podhalem. Równocześnie — wkrótce przejęty przez innych — zaczął on opanowywać wiele dziedzin wytwórczości, poczynając od architektury, a kończąc na licznych gałęziach sztuki stosowanej (m. in. sprzętarstwo i pamiątkarstwo). 132 133 Poza Witkiewiczem szereg artystów wykorzystuje poszczególne, autentyczne elementy sztuki ludowej tworząc z nich nowe całości. Brzega, Gasieniecki projektują obiekty architektoniczne i meble na bazie góralskich motywów ludowych adaptując je do współczesnych wnętrz .132 M a j d a , Góralszczyzna..., s. 40. 133 przekonanie to jest tak silne, że Włodzimierz Tetmajer pisze o przechowa­ nym wśród chłopów od czasów piastowskich specyficznym poczuciu w ł a s n e g o pol­ skiego piękna zdobniczego. H . Sienkiewicz wprowadza w Krzyżakach gwarę góral­ ską jako dawną m o w ę polską, a Jan Pawlikowski przekłada Iliadę Homera nie tylko na gwarę góralską, ale i przerabia postaci bohaterów greckich na herosów góralskich. Por. też, Polski styl, „Ilustracja Polska", nr 1: 1901. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 113 LUDOWEJ 1 3 4 mieszkalnych . W stylu zakopiańskim powstaje metaloplastyka, cera­ mika, buduje się domy, dworki i inne budynki nie tylko na obszarze całego kraju, ale także na Litwie, w Rosji, francuskim Tyrolu. Cechy w i l l i Witkiewicza nadaje H . Sienkiewicz opisując szlacheckie dwory. Niezwykle aktywna i rozległa działalność Witkiewicza sprawia, że on sam staje się prekursorem wielu poczynań w dziedzinie sztuki sto­ sowanej . „Przegląd Zakopiański" przez szereg lat informował czytel­ ników o jej konkretnych rozmiarach. M . i n . w 1901 r. reporter tego pisma z satysfakcją donosi: ш „Niestrudzony w pomocy wszędzie tam, gdzie o styl chodzi — twórca stylu P. Witkiewicz, dał wzory, rozumnie po obywatelsku pojęta zapobiegliwość k u ­ piecka dokonała reszty i oto mamy czysto polską, s w o j ą biżuterię... Dziś mamy biżuterię, jutro p o w i n n i ś m y stworzyć tkaniny polskie, potem znów coś innego, aż wszędzie na każdym drobiazgu, na każdej rzeczy położymy swoją narodową cechę. Nieprawda, że nie stać nas na to, że musimy posiłkować się obcymi wzorami. Wszystko m o ż e m y mieć swoje, ale by stworzyć, potrzeba polskiej d u s z y " . ш Zasięg oddziaływania idei Witkiewicza objął liczne kręgi społeczeń­ stwa, dla których propagowanie stylu zakopiańskego stało się patrio­ tycznym obowiązkiem. Stąd niesłabnące prośby o przesłanie projektów nie tylko na obiekty architektoniczne, lecz i inne przedmioty użytkowe ze wszystkich stron kraju i spoza niego, prawie zawsze motywowane chęcią posiadania czegoś naprawdę polskiego. Twórca stylu nigdy nie pozostał obojętny na te zamówienia . Obserwując rzeczywistość W i t ­ kiewicz miał więc prawo stwierdzić, że styl zakopiański spełnił najważ­ niejsze zadanie, jakim „jest ogarnięcie przezeń całego społeczeństwa... wytworzenie idealnych łączników między duszami ponad przepaściami strasznych materialnych nierówności i p r z e c i w i e ń s t w " . Należy do­ dać, iż cele te uważał za ideał społeczny każdego pierwiastka k u l ­ tury ». Równocześnie w czasie całej swojej twórczości Witkiewicz potępiał 1 3 7 138 13 1 3 4 Specjalną osobliwością jest projekt pianina, sporządzony przez S. Witkiewi­ cza w stylu zakopiańskim. Znakomicie ilustrują te zagadnienia Listy o „stylu zakopiańskim" 1892-1912, K r a k ó w 1979, ze wstępem, komentarzem i opracowaniem M. Jagiełły. „Przegląd Zakopiański", nr 27: 1901, s. 249. D o s k o n a ł y m tego przykładem jest list T. Filipowicza, w którym autor pisze: „Jeżeli Niemcy sadzą się na to, aby stworzyć sobie styl i w tym celu w y s y ł a j ą i do nas siły profesorskie co rok, jak prof. Jessena, i starają się, aby w publicz­ ności szerokiej rozbudzić myśl popierania tego kierunku, tak my Polacy, mając rodzimy s w ó j styl, mamy obowiązek kardynalny rozpowszechnienia go i zdobywa­ nia mu popytu i uznania. Spółka stolarska w Poznaniu ma zamiar zainteresowania .się praktycznego tym stylem i pragnie w tym celu sprowadzić sobie modele". F r a g ­ ment listu T . Filipowicza, członka Zarządu Spółki Stolarskiej w Poznaniu do S. Wit­ kiewicza z 1900 roku, zamieszczonego w Listach..., s. 434. W i t k i e w i c z , O sztuce..., s. 66-67. Ibidem, s. 66. 1 3 5 1 3 6 1 3 7 1 3 8 139 8 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �114 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA próby zatrzymania sztuki ludowej w pewnym punkcie rozwoju (czyli podejście etnograficzne), uważając, że powinna się ona ciągle doskona­ lić. Był zdecydowanie przeciwny poczynaniom mającym na celu tworze­ nie „rezerwatów" sztuki ludowej, sztucznie kontynuującym „dawną" sztukę ludową w warunkach, w których siłą rzeczy musi ona zamierać, jeśli nie stworzy innych form odpowiadających zmiennym warunkom życia. Plastyka ludowa jego zdaniem mogła się rozwijać jedynie w ści­ słej łączności z różnymi gałęziami sztuki wielkiej (elitarnej) oraz przej­ mowaniu i rozwijaniu podstawowych motywów sztuki ludowej (czyli swojskich motywów) udoskonalonych przez ulepszenie narzędzi produk­ cji. Na ten temat pisał m. in. w 1891 г.: „... nie czekając na przyjście geniusza, który by w sposób cudowny z ni­ czego stworzył oryginalne formy artystyczne, należy się zwrócić do ludu i z jego zasobów, które na pewno są samobytne i oryginalne, wziąć pierwiastki tych form i przenieść je do życia całego społeczeństwa, przystosowując je do bardziej złożonych i wykwintniejszych potrzeb; wzbogacając jednocześnie nie tylko siebie 0 jedną dodatnią, ale pomnażając zarazem dobro ogólnoludzkie" ° . 14 Styl według niego miał służyć przede wszystkim życiu, ponieważ zrodzony został przez materialne i duchowe potrzeby człowieka. Dla­ tego też niejednokrotnie proste przedmioty, jak zydle czy półki wzboga­ cał w formę i ornament, tworząc zupełnie nowe obiekty, np. fotele czy kredensy oraz wprowadzał liczne elementy ze stylów historycznych (np. 7 gotyku strzelisty dach i pazdury, z baroku ryzowanie naczyń). Rów­ nocześnie apelował o zorganizowanie silnego przemysłu drzewnego na góralszczyźnie, aby zniwelować zacofanie gospodarcze tej części kraju 1 podnieść stopę życiową mieszkańców oraz otaczał opieką i protekcją jednostki szczególnie uzdolnione (np. cieśli). Polemice wokół stylu zakopiańskiego nie będziemy poświęcali na tym miejscu wiele uwagi. Zainteresowanych odsyłamy do bogatej lite­ ratury przedmiotu, w t y m chociażby do „Przeglądu Zakopiańskiego". Ogólnie tylko należy powiedzieć, że kwestionowano w ogóle jego naro­ dowy charakter, zarzucano mu sięganie do różnych stylów historycznych z obszaru przekraczającego nawet Europę, całkowicie odmawiano mu miana stylu, ponieważ miał nie posiadać konstrukcyjnej formy lecz w y ­ łącznie ornament itd. Zarzut najpoważniejszy, który był główną przy­ czyną porażki stylu zakopiańskiego, to mityzacja Podhala i nie zwraca­ nie uwagi na sztukę innych terenów Polski, którą brano pod uwagę t y l ­ ko po to, aby dostarczyć koronnych dowodów o powszechności góral­ szczyzny . Szereg z tych zarzutów jest bez wątpienia słusznych. Zakopiański styl regionalny nie mógł być stylem ogólnopolskim, ponieważ wyrósł ш 140 1 4 1 Ibidem, s. 64. J a g i e ł ł o , Wstęp, [w:] Listy..., s. 20-21. �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 115 LUDOWEJ ze specyficznych warunków środowiskowo-geograficznych (np. nie był przystosowany do zabudowy miejskiej), natomiast stworzenie stylu ogól­ nonarodowego wymagało wykorzystania również dorobku artystycznego ludności innych terenów kraju. Dyskusje i polemiki wokół sztuki podhalańskiej sprawiły, iż poglą­ dy na samą sztukę ludową zaczęły ulegać istotnej zmianie. Z architek­ tury i zdobnictwa poszerzono jej zakres o malarstwo i rzeźbę. Ponadto „od traktowania tej sztuki jako zjawiska etnograficznego, jako materiału do twórczości artystów zawodowych, przechodzono z wolna do u z n a n i a j e j j a k o wartości autonomicznej, posiadającej obiektywne walory a r t y s t y c z n e . Długo przeważało jednak przekonanie, że sztuka ta nadaje się do upowszechnienia — jako w ł a ś n i e sztuka narodowa — dopiero po jej zmodyfi­ kowaniu, stylizacyjnym upiększeniu" . 14S Właśnie w jego efekcie wykształca się szeroki ruch dążący do ma­ sowej produkcji wyrobów ludowego przemysłu domowego po uprzed­ nim dodaniu do nich inspiracji i stylizacji, zgodnie z narzuconym z g ó ­ r y wzornictwem. Powstają w t y m czasie liczne szkoły rzemiosł, prowa­ dzone są ośrodki i kursy koszykarskie, kilimiarskie, koronkarskie, garn­ carskie, snycerskie itp. Wyraz odrębności narodowej starano się uzy­ skać odpowiednio ukierunkowując i rozwijając twórczość ludową w za­ kresie sztuki stosowanej, a w t y m szczególnie dekoracyjnej. Dyskusje i polemiki, jakie rozgorzały wokół stylu, miały również ogromne znaczenie kulturalne, społeczne i polityczne. Witkiewicz uświa­ domił istnienie, wartość i znaczenie sztuki ludowej. Co więcej nobili­ tował ją włączając do kultury ogólnonarodowej. „Oddziałał na świado­ mość narodową całego kraju, stworzył coś w rodzaju jego literacko-plastycznej emanacji" , dlatego też na samo zjawisko stylu należy spojrzeć szerzej nie ograniczając się wyłącznie do jego propozycji zdob­ niczych czy architektonicznych. Ówczesna sytuacja polityczna podzielonego między zaborców kraju, połączona z patriotyzmem Witkiewicza, spowodowała jego dążenie do nobilitacji sztuki jako ogniwa państwowości, dowodu życia i istnienia narodu pozbawionego państwa. Sztuka, a szczególnie sztuka ludowa, miała przemówić do całego świata w imieniu narodu . Była więc dla niego orężem walki politycznej. Równocześnie miała być immanentną siłą zbiorowego życia, budzącą instynkt narodowy. Stanowiła kapitał narodu dotąd nie wykorzystany, zmistyfikowane pojęcie narodu. Waga społeczna stylu polega głównie — jak się wydaje — na tym, że powsta­ jąc na styku dwu przejawów życia społecznego, takich jak polityka i sztuka, mógł usatysfakcjonować zarówno wielbicieli sztuki ludowej, 143 144 B u r s z t a , Kultura chłopska..., s. 409. T. C h r z a n o w s k i , Góry, „Twórczość", nr 5: 1973, s. 93. Por. W i t k i e w i c z , Na wystawę paryską, [w:] W kręgu..., s. 379. �110 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA jak i wyznawców haseł narodowych (zawsze noszących treści politycz­ ne), mogących udokumentować swoje uczucia patriotyczne, np. przez wybudowanie domu w stylu polskim. Sama zaś popularyzacja stylu była bez wątpienia jedną z form podtrzymania poczucia narodowego . Jak pisze A. K. Olszewski: „Koncepcja stylu zakopiańskiego jako stylu pol­ skiego leży bardziej w sferze intelektualnych spekulacji aniżeli historii s z t u k i " . Ta intelektualna spekulacja to nic innego, jak dążenie do udokumentowania istnienia i żywotności narodu pozbawionego własnego państwa, odrzucenie tandety kosmopolitycznej, zachowanie godności na­ rodowej oraz stworzenie ogólnonarodowego stylu wspólnego wszystkim warstwom społecznym. Ogromne zainteresowanie, jakie wywołała kon­ cepcja Witkiewicza, jak się wydaje było spowodowane głównie tym, że w ówczesnej sytuacji politycznej treści narodowe dominowały nieomal we wszystkich dziedzinach życia kulturalnego i społecznego (o czym nie zawsze pamiętają krytycy). Witkiewicz — jak byśmy o tym powie­ dzieli dziś — wypełnił konkretne zapotrzebowanie społeczne . Mityzując lud głosił, że uczynił on dar narodowi ze swojej sztuki. Ten poda­ runek powinien stać się symbolem zbratania wszystkich warstw społecz­ nych, a rolę tę miał spełnić styl zakopiański. Ostre zarzuty, że usiło­ wał pokryć jednym dachem wszystkie warstwy społeczne, niwelując w ten sposób konflikty klasowe, nie są w pełni uzasadnione, ponieważ nie uwypuklają patriotycznego charakteru jego ideologii, zmierzającej do uczynienia z narodu jedności politycznej drogą integracji różnych warstw społecznych w płaszczyźnie duchowej i k u l t u r o w e j . 14S 14e 147 148 Idea Witkiewicza była romantycznym dążeniem ratowania kraju. Podhale stanowiło dla niego jądro tożsamości narodowej. Takie posta­ wienie sprawy nie tylko nobilitowało sztukę góralską, lecz lokowało ją na piedestale. Propagowanie jej wyzwoliło w społeczeństwie poczucie dumy i zapotrzebowanie na swojskość. A sam Witkiewicz — wzorem romantyków (szczególnie A. Mickiewicza), wziął na siebie wybawienie narodu z niewoli. Stał się wychowawcą i kaznodzieją. Przez próbę uszla­ chetnienia pierwotnej ludowości w taki sposób, aby stała się gałęzią ro­ dzimej kultury, stanął w jednym rzędzie z Mickiewiczem, Chopinem i Moniuszką. Co więcej, był nieświadomym propagatorem zarówno my­ śli Ruskina i Morrisa, jak С. K. Norwida. Nieświadomym, ponieważ zapoznał się z ich twórczością dopiero wówczas, gdy idea stylu zako­ piańskiego była w pełni rozkwitu. Podobnie jak С. K. Norwid pragnął 1 4 5 Por. J a g i e ł ł o , Wstęp, [w:] Listy..., s. 20. A. K . O l s z e w s k i , Przegląd koncepcji stylu narodowego w teorii architek­ tury polskiej przełomu XIX i XX wieku, [w:] Sztuka i krytyka, Materiały do S t u d i ó w i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki, K r y t y k i Artystycznej oraz B a d a ń nad Sztuką, R. 7: 1956, nr 3-4, s. 303. Ibidem, s. 303. Por. W i t k i e w i c z , Po latach..., s. 86. 1 4 6 147 1 4 8 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I LUDOWEJ 117 wykorzystać wartości sztuki dla sprawy narodowej i kształtowania ety4 ki i estetyki społecznej. Dla każdego z nich sztuka była dorobkiem du­ cha narodowego, jego syntezą, o ogromnym potencjale energii, z którego należało uczynić broń polityczną. Równocześnie obaj uważali, że sztukę należy włączyć w proces rozwoju przemysłowego, ponieważ zawsze łą­ czyli ją z życiem i pracą ludzką. Wydaje się słuszne stwierdzenie, że ten patriotyczny obowiązek, który uświadomił nam Norwid, Witkiewicz wcielał w życie . „Sztuka polska istnieje dziś i spełnia całkowity za­ kres czynu, o jakim marzył Cyprian Norwid. Możemy go uznać za pro­ roka..." — pisał Witkiewicz w 1902 r . Nawet współcześni uważają ideę stworzenia uniwersalnego powszech­ nego stylu polskiego za swoistą deklarację polityczną Witkiewicza. Jed­ nak w powojennych krytykach nu in. Józefa Rurawskiego — zarzuca­ jącego Witkiewiczowi, że jego idea służyła utrwalaniu istniejącego po­ rządku społecznego, przyciągając pod płaszczem pozornej postępowości i zachwytu nad sztuką ludową , czy Bogdana Rogatko — określają­ cego poglądy Witkiewicza jako „solidarystyczne, ludomańskie, a w osta­ teczności po prostu nacjonalistyczne" , niezwykle ostro sformułowane fądy zdają się nie uwzględniać warunków społeczno-politycznych kraju w okresie jego działalności oraz nie brać pod uwagę historycznie zmien­ nego zakresu znaczeniowego takich pojęć, jak: nacjonalizm i patriotyzm. Również imputowanie Witkiewiczowi, że traktuje styl zakopiański jako panaceum na wszystkie konflikty społeczne, nie wydaje się słuszne. Mimo skłonności do utopijnego myślenia nie raz dał on dowód zna­ jomości sytuacji politycznej i społecznej. Styl według niego miał być ogniwem łączącym wszystkie warstwy narodu, dowodem pochodzenia z jednego wspólnego pnia w społeczeństwie klasowo zróżnicowanym. Prawdą jest natomiast, że niejednokrotnie klasy posiadające wykorzy­ stywały do swoich celów idee Witkiewicza, ale nie możemy go obarczać za to odpowiedzialnością . ł 4 9 1 5 0 ш 152 ш 1 5 4 J. Majda słusznie zwrócił uwagę na częste wypaczanie ideowych, zabiegów pisarzy i innych twórców Młodej Polski. Mitologizacja chłopa poszukiwanie znaków ducha narodowego w kulturze ludowej wynikały z ówczesnych potrzeb społeczno-politycznych i miały czysto narodowy charakter. I mimo, że w konsekwencji prowadziły do idealizacji i homeryzacji Podhalan, były świadomym działaniem inteligencji twórczej r 1 4 9 Ma j d a, Góralszczyzna..., s. 101-102. W i t k i e w i c z , O sztuce..., s. 67. 151 p Wsięp do J . M a r c h l e w s k i , O sztuce. Artykuły, polemiki oraz listy. Zebrał, wstępem i skorowidzem opatrzył J. Rurawski, Warszawa 1957, s. 39. B. R o g a t k o , Juliana Marchlewskiego artykuły o sztuce, [w:] Utopia Mło­ dej Polski, Łódź 1972, s. 110. Por. J a g i e ł ł o , Wstęp, [w:] Listy..., s. 18-19. M a j d a , Góralszczyzna..., s. 47-48. 1 5 0 o r 1 5 2 1 5 3 1 5 4 �118 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA i artystów w istniejącej sytuacji politycznej. Analizowanie ich dzieł wyłącznie w kategoriach konwencji literackiej i estetycznej oraz nazy­ wanie politycznej — ideowej treści głównie ludomanią, mityzacją wsi czy artystyczną zabawą prowadzi do tłumaczenia tego zjawiska jako iormy ucieczki od rzeczywistości. Interpretacja taka zubaża i spłyca ro­ zumienie całego ruchu opartego na romantycznych tradycjach, ponieważ nie bierze pod uwagę warunków politycznych, które skierowały arty­ stów i twórców do poszukiwania dróg zabezpieczenia podstawowych składników bytu narodowego, rzeczywistych wartości kultury ludowej jako antidotum na nasiloną w t y m czasie falę kosmopolityzmu oraz chłopów jako autentycznej siły społecznej. W okresie bujnych dyskusji o stylu zakopiańskim, które t r w a ł y przez szereg lat, a jakich efektem były różne formy działalności arty­ stycznej, lub bardzo szybko zniknął z pola widzenia entuzjastów stylu. Zachował i ukazał kulturę narodu z czasów przedchrześcijańskich i na t y m skończyła się jego rola. Teraz była kolej na artystów, którzy po­ winni zająć się „uszlachetnianiem" elementów, celem rekonstrukcji lub rozbudowy stylu. W roku 1901 staraniem Jerzego Warchałowskiego i i n ­ nych założono w Krakowie Towarzystwo Polska Sztuka Stosowana, skupiające głównie krakowskich malarzy, zwanych Młodą Polską. Pro­ gram swej działalności przedstawili we wstępie pierwszego numeru „Materiałów Polskiej Sztuki Stosowanej" (Kraków 1902 г.). Postulowali w nim wprowadzenie do swojej twórczości elementów secesji z do­ mieszką ludowości. Sztuka ludowa była dla nich jedną z podstawowych dziedzin zainteresowania, patrzyli jednak na wieś z punktu widzenia „kolorowego i spokojnego życia wieśniaka". Powstanie Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana było w znacznym stopniu stymulowane rozwojem przemysłu kapitalistycznego, który po­ stawił przed artystami konieczność dostosowania do jego wytworów no­ wych form artystycznych. Możliwość opanowania przez artystyczne w y ­ roby polskie rynku krajowego oraz zwiększenie ich eksportu była re­ alna tylko wówczas, gdy nadawano i m cechy określane jako specyficz­ na sztuka narodowa. Towarzystwo PSzS skierowało swoje patriotyczne dążenie do stworzenia polskiego stylu opartego na twórczości ludowej nie tylko Podhala, ale i innych regionów kraju (np. Kurpi, Łowickiego, Krakowskiego). Odrębność narodową i sztukę narodową miały tworzyć według jednego z założycieli Towarzystwa — J. Warchałowskiego: „Z jednej strony indywidualny talent najbardziej uzdolnionych s y n ó w na­ rodu bez w z g l ę d u na to, czy będzie to w y k s z t a ł c o n y w szkołach i podróżach ar­ tysta, czy prymitywny, iskrą bożą natchniony ludowy twórca, z drugiej — ogólna suma ludzkiego dorobku, przekazana wiekami tradycja, z głębi duszy ludowej wydobyty styl..." 1 5 5 1 5 5 J . W аг с h a ł o w s к i, Katalog nych, K r a k ó w 1905, s. 41. nowożytnych tkanin i wyrobów ceramicz­ �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 119 W przeciwieństwie do stylu zakopiańskiego, który wbrew zalece­ niom S. Witkiewicza twórczego czerpania ze wzorów ludowych w prak­ tyce jego następców ograniczał się do mechanicznego przenoszenia mo­ tywów ludowych do zdobnictwa wnętrz miejskich, przedstawiciele PSzS, starali się wniknąć w istotę twórczości ludowej i technikę (czy sposób) powstawania dzieł ludowych, a dalej wystąpili z postulatem szkolenia artysty ludowego, dostarczania mu precyzyjnych narzędzi oraz szerokie­ go szkolenia w dziedzinie plastycznej. Siedzibą działalności Towarzy­ stwa był Kraków. Zacofana gospodarczo i przemysłowo Galicja odczu­ wała bardziej niż inne tereny kraju — gdzie istniał konflikt między proletariatem a burżuazją — sprawy życia chłopskiego. Była świadkiem tworzenia się Stronnictwa Ludowego (założonego m. in. przez Bolesława Wysłoucha i Jana Stapińskiego), znała działalność polityczną Stojałowskiego, pielgrzymkę chłopów, wiece ludowe, udział włościan w obcho­ dach świąt narodowych oraz wybory przedstawicieli wsi do Rady P a ń ­ stwa i Sejmu (1907-1908 г.). Fakty te zwróciły uwagę artystów kra­ kowskich na życie chłopa galicyjskiego i jego sztukę, chociaż nie do­ strzegali konfliktów społecznych i rozwarstwienia wsi. Widzieli w niej głównie barwność, malowniczość i mnogość zachwycających motywów zdobniczych. Stanowisko takie jest typowe zarówno dla przedstawicieli Towarzy­ stwa PSzS, jak i założonego w 1897 r. Towarzystwa Artystów Plasty­ ków — Sztuka, do którego należeli: T. Axentowicz, J. Chełmoński, J. Malczewski, J. Mechoffer, A. Piotrowski, J. Stanisławski, L . W y czółkowski, S. Wyspiański, J. Fałat, W. Tetmajer . Towarzystwo PSzS stawiało sobie za cel: 156 „pobudzenie oryginalnej twórczości w dziedzinie polskiego przemysłu arty­ stycznego przez stworzenie atmosfery odrębnej, zgodnej z duchem narodu. Z a ­ danie to w znacznej części spełnia gromadzenie materiałów z zakresu sztuki lu­ dowej całej Polski tudzież zabytków dawnego polskiego przemysłu artystycznego, noszących odrębne cechy... dalszym celem... jest wykonywanie p o m y s ł ó w w tej atmosferze rodzimej powstałych" . 1 5 7 Zgodnie z programem Towarzystwa PSzS oprócz popierania ludo­ wości, zrzeszeni w nim artyści czerpali z dorobku polskiej sztuki i ar­ chitektury dawnej. W ich dziełach coraz wyraźniej pozostających pod 1 M J . S t a r z y ń s k i w artykule, Realizm krytyczny Aleksandra Gierymskiego, „Przegląd Artystyczny", nr 1-2: 1950, krytycznie omawia twórczość tej grupy arty­ stów traktujących twórczość ludową jako barwną i malowniczą sztukę rozśpiewa­ nego i roztańczonego chłopa. Idealistycznemu ujmowaniu chłopskiej rzeczywistości przeciwstawia się w tym okresie jedynie malarstwo A. Gierymskiego (szczególnie obraz „Trumna chłopska", „Chłopiec niosący snop zboża", „Droga wiejska z trzema chałupami"), świadczące o znajomości i rozumieniu przez autora prawdziwego życia wsi. Odezwa Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana do S. Witkiewicza, [w:] Listy..., s. 574-575. 157 �120 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wpływem secesji widoczna jest domieszka ludowości. Motywy ludowe krzyżują się z wpływami secesji w rzemiośle artystycznym, budownic­ twie, detalach architektonicznych, ozdobnych formach żelaznych. Już jednak po kilku latach działalności Towarzystwa PSzS nastę­ puje moment refleksji. J. Warchałowski w roku 1904 pisze: „Doświadczenie atoli m ó w i nam z całą pewnością, iż trzeba stać czujnie na straży twórczości oryginalnej, potępiać ślepe i nieuczciwe n a ś l a d o w n i c t w o zawsze i wszędzie ostrzegać przed zbyt bezkrytycznym przyjmowaniem m o t y w ó w ludo­ wych, sztukę zaś ludową otoczyć jak największą opieką, a istotnym talentom spośród ludu ułatwić rozwój dając im rozumne wykształcenie artystyczne lub jedynie dostarczając jak najdoskonalszych środków technicznych" . 15s Zarówno J. Warchałowski, jak i E. Trojanowski ostrzegają przed bezmyślnym stosowaniem motywów ludowych, dowolnemu ich kopio­ waniu i przenoszeniu na inny materiał czy technikę, stawiając za wzór do naśladowania nie motywy ludowe, ale sposób powstawania ludowej t w ó r c z o ś c i . Występują także ostro przeciwko wznoszeniu budynków w stylu zakopiańskim wszędzie tam, gdzie są one obce sztuce miejsco­ wej. Działalność towarzystwa PSzS na polu reform rodzimego rzemiosła i przemysłu artystycznego dała początek innym instytucjom podobnego typu, a szczególnie grupie pod nazwą Architektura, Rzeźba, Malarstwo i Rzemiosło (ARMIR), przekształconej w 1913 r. w Warsztaty Krakow­ skie. Starając się oddziaływać na estetykę przedmiotów codziennego użytku przez podniesienie poziomu rzemiosła artystycznego również Warsztaty Krakowskie opierały się na doświadczeniach twórczości l u ­ dowej. Dążyły do artystycznej jedności treści ludowych z treściami sztuki artysty profesjonalnego, przy równoczesnym zwróceniu uwagi na uzależnienie formy przedmiotów od jakości materiału, techniki i tech­ nologii jego wytwarzania. Ponadto powierzyły jednemu artyście pro­ jektowanie i wykonywanie przedmiotów artystycznych, a także zainicjo­ wały metodę ujawniania wrodzonych zdolności artystycznych u dzieci i młodocianych, którzy dotąd nie uczyli się rysunku. Działalność S. Witkiewicza, Polskiej Sztuki Stosowanej i Warszta­ tów Krakowskich chronologicznie obejmuje ostatnie lata X I X stulecia i sięga, aż do początków I I Rzeczypospolitej. Jej szczególne znaczenie polega z jednej strony na tym, że stworzone zostały podstawy nowo­ czesnego polskiego przemysłu i rzemiosła artystycznego, z drugiej zaś na tym, że w swych wypowiedziach artystycznych twórcy korzystali wielokrotnie z doświadczeń sztuki ludowej. W ich programie teoretycz­ nym zwraca uwagę dążenie do stworzenia sztuki narodowej opartej na twórczości chłopskiej; myśl zainicjowana już przez С. K. Norwida zo1S9 1 E S 1 5 9 1902. O sztuce stosowanej, K r a k ó w 1904, nadbitka „Czasu", s. 13. Por. E . T r o j a n o w s k i , Sztuka i lud, „Tygodnik Ilustrowany", nr 42: �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 121 LUDOWEJ stała wydatnie rozwinięta przez S. Witkiewicza (na bazie sztuki podha­ lańskiej), a najpełniej była realizowana przez Towarzystwo Polska Sztu­ ka Stosowana. Ponadto twórcze nawiązywanie nie ograniczające się wyłącznie do naśladownictwa wzorów i motywów. Mimo że realizacja tego hasła rzuconego przez Witkiewicza a pogłębionego przez Polską Sztukę Stosowaną nie zawsze była praktycznie wykonywana. Innymi osiągnięciami było działanie w kierunku. kształcenia uzdolnionych ar­ tystów wiejskich (m. in. przez dostarczanie i m precyzyjnych narzędzi, czym zajmowało się Towarzystwo Polska Sztuka Stosowana), zwalczanie tendencji do separowania sztuki ludowej i wprowadzanie jej do różnych dziedzin plastyki, dzięki czemu możliwy stał się jej dalszy rozwój (teza S. Witkiewicza) oraz dążenie do tego, aby projektant (artysta-plastyk) był ściśle związany z warsztatem, czyli dokładnie poznał wszystkie pro­ cesy wytwórcze zaprojektowanego przez siebie przedmiotu (Warsztaty Krakowskie). Przedstawione w dużym uproszczeniu założenia teoretyczne pozo­ stają w znacznym stopniu aktualne i współczesne. Należy jednak za­ znaczyć, że ich dowolna interpretacja spowodowała liczne rozbieżności między teorią i praktyką, szczególnie w zakresie stosunku do sztuki ludowej. Największym błędem było traktowanie tego zjawiska jedno­ licie, bez uwzględnienia postępującego rozwarstwienia wsi i wpływu te­ go procesu na sztukę ludową. Takie stanowisko nie zwracające uwagi na elementy walki czy buntu zawarte w sztuce ludowej wynikało z ogra­ niczonego spojrzenia na życie wsi polskiej i prowadziło do dostrzegania jedynie zamożnych gospodarzy hołdujących tradycji i obyczajom, a nie szerokich mas chłopskich ° . Na t y m polu swoistym wyjątkiem są m.in. poszukiwania właściwej interpretacji sztuki ludowej L . Pugeta i E. Tro­ janowskiego projektujących meble do nowoczesnych wnętrz. Panująca powszechnie opinia o kolosalnym wpływie t r a d y c j i na sztukę ludową spowodowała, iż łączenie sztuki ludowej z innymi gałę­ ziami plastyki w polskim środowisku artystycznym opierało się głównie na czerpaniu z niej walorów dekoracyjnych, prostoty formy i naiwno­ ści widzenia świata bez uwzględniania jej wartości treściowych, a skom­ plikowane niekiedy zjawiska zachodzące w jej obrębie niejednokrotnie usiłowano wyjaśnić analogiami z twórczością dziecka czy ludów prymi­ tywnych (np. S. Szuman, K . Homolacs). Również rozważania teoretyczne ograniczały się do analizy formal­ nej nie uwzględniającej treści dzieła sztuki i środowiska, w jakim po16 161 160 p też W o j c i e c h o w s k i , Elementy..., s . 70-72. 161 p r z e c i w s t a w i ł się jej dopiero S. S z u m a n w 1929 r. w pracy, Daione kili­ my w Polsce i na Ukrainie, P o z n a ń 1929, przeprowadzając w y r a ź n y podział między czynnym stosunkiem do tradycji (umożliwiającym dalszy rozwój sztuki), a stosun­ kiem biernym, czyli o d w o ł y w a n i e m się do zastanych, zamarłych form i wiernym naśladownictwie dawnych m o t y w ó w uniemożliwiającym dalszy rozwój sztuki. o r �122 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wstawały, oraz potrzeb, które zaspokajały. Sprzyjało to formułowaniu teorii o żywiołowym i spontanicznym powstawaniu twórczości chłop­ skiej, sztuki dziecka i ludów pierwotnych (S. Szuman, K . Homolacs). Wpływ tych poglądów jest widoczny m.in. w działalności Warsztatów Krakowskich, gdzie A. Buszek rozpoczynając produkcję batików zatrud­ nił grupę dziewcząt bez żadnego przygotowania artystycznego do kom­ ponowania wzorów oraz K. Stryjeńskiego (1920 r.) w Szkole Przemysłu Drzewnego w Zakopanem. Tendencja do izolowania artystów wiejskich od nauki i wymaganie od nich jedynie nieuczonej, spontanicznej twór­ czości stwarzały teoretyczne uzasadnienie ówczesnej akcji opiekuńczej, która w konsekwencji polegała na tworzeniu swoistych rezerwatów .sztuki ludowej oraz odseparowywaniu jej od życia społeczeństwa. Sztuka ludowa wywarła także znaczny wpływ na kierunek arty­ styczny, zwany formalizmem. Jej polska odmiana — formizm — nawią­ zywała z jednej strony do sztuki ludowej (np. w zakresie tematyki i techniki tworzenia dzieł) i stylów historycznych, z drugiej natomiast do najnowszych kierunków światowych, takich jak: futuryzm, ekspresjonizm i kubizm. Dzieła formizmu nie zawierają jednak cech charakte­ rystycznych dla twórczości rodzimej, ponieważ w wielu wypadkach ograniczają się do manierystycznej stylizacji bez wydobywania auten­ tycznych treści sztuki ludowej (np. Z. Stryjeńska, J. Szczepkowski) . Kanony zbliżone do tych, jakimi kierowała się sztuka ludowa, za­ czynają pojawiać się i obowiązywać w sztuce oficjalnej około 1910 r. Są to: anaturalizm, prostota, schematyczność, skrótowość oraz wszelkie uproszczenia formalne. Pod wpływem inspiracji sztuki ludowej tworzy w t y m czasie W. Skoczylas, T. Czyżewski, Z. Pronaszko, J. Szczepkow­ ski. W. Skoczylas zainteresował się głównie podhalańskim drzeworytem ludowym, który wprowadził i rozpowszechnił w oficjalnym polskim drzeworytnictwie. T. Czyżewski stosując ludowe uproszczenia formal­ ne podejmował tematy religijne (np. Głowa Chrystusa, Madonna). Na­ tomiast inspiracje rzeźby ludowej przejęte zostały w kompozycjach L. Chwistka (np. projekt ołtarza, Pieta) i J. Szczepkowskiego (np. w pro­ jektach pomników i ołtarzy). 162 Szczyt dojrzałości w korzystaniu z inspiracji folklorem i sztuką l u ­ d o w ą osiągnął S. Wyspiański. W swej bogatej twórczości poetyckiej, malarskiej, dramaturgicznej i inscenizacyjnej łączył liczne wątki kla­ syczne, romantyczne, folklorystyczne, mity i legendy historyczne oraz aktualne problemy polityczne i kulturalne w jedno spójne widowisko. Dzięki temu uzyskiwał siłę ekspresji, która wstrząsała umysłami i roz­ palała uczucia narodowe. W dramacie Bolesław Śmiały (z 1900 r.) nie tylko aktorzy występują w piastowskich kierezjach, ale uzupełniają kostiumy i widowisko liczne ludowe elementy krakowskie, ruskie, podPor. też W o j c i e c h o w s k i , Elementy..., s. 77-78. �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 123 halańskie, które mimo swej różnorodnej proweniencji tworzą sztukę zarówno barwną, jak i jednorodną w polsko-narodowym wyrazie. Na t y m polu był S. Wyspiański szeroko naśladowany zarówno przez współ­ czesnych, jak i późniejszych twórców . J. Starzyński w pracy Polska droga do samodzielności w sztuce (Warszawa 1973) jako podstawowe cechy sztuki polskiej wymienia: się­ ganie do źródeł rodzimej twórczości ludowej, walkę o styl narodowy na przełomie X I X i X X w., nawiązywanie do właściwych polskiemu folklorowi (wiejskiemu i miejskiemu) tradycji myślenia imaginatywnego i symbolicznego. Cechy te uważa za ucieleśnienie jednolitej zasady stylu polskiego, dążącego do pełnej syntezy sztuk plastycznych. Ten znako­ m i t y znawca sztuki wysuwa ponadto hipotezę, że między dziełami sztu­ k i rodzimej, niezależnie od okresu, w jakim.powstawały, istnieje swoista prawidłowość związków wewnętrznych wyrażająca się w pokrewieństwie formy, gdzie „jak wspólny kamerton dźwięczy w nich najsubtelniejszy poprzez wieki ciągnący się akcent ludowości" (s. 13-14), który zwłaszcza od końca X I X w. nadawał sztuce polskiej oryginalność oraz samodziel­ ność i był miernikiem jej w i e l k o ś c i . 163 1M Neoromantyczna fascynacja ludowością przyniosła w efekcie szeroko dyskutowaną teorię sztuki narodowej S. Witkiewicza oraz próby adap­ tacji elementów sztuki warstwy chłopskiej dla potrzeb rozwoju narodo­ wego przemysłu i rzemiosła artystycznego, sztuki stosowanej, malar­ stwa, rzeźby. Inspiracja sztuką ludową, obok powstania (powołania do życia) różnorodnych form profesjonalnej twórczości artystycznej, spo­ wodowała również wzmożoną akcję zbierania materialnych okazów k u l ­ tury i sztuki ludowej (M. i B. Dembowscy, W. Gerson, J. Warchałow­ ski, S. Udziela), które są zalążkiem późniejszych zbiorów muzealnych. Równocześnie powstaje szereg prac (np. K. Matlakowskiego, K. Tet­ majera, S. Witkiewicza, J. Warchałowskiego; syntetyczna o budownictwie L . Pugeta) K . Mokłowskiego Sztuka ludowa w Polsce z 1903 r. oraz przyczynków (szczególnie Z. Glogera, W. Gersona, M . Wawrzynieckiego, ponadto S. Udzieli Poczucie piękna u ludu ropczyckiego). Większe i mniejsze prace drukuje „Wisła", a następnie „Lud". Do roku 1906 na łamach „Sztuki Stosowanej" i „Materiałów Polskiej Sztuki Stosowanej" zamieszczane są rysunki i zdjęcia obiektów sztuki ludowej. W latach w p B u r s z t a , Kultura chłopska..., s. 402. Zdaniem B u r s z t y (Kultura ludowa..., s. 277-278) w dobie Neoromantyzmu artyści polscy czerpią inspiracją z treści folklorystycznych w trojaki sposób. Jedni podejmują temat ludowy nie nawiązując do w y o b r a ż e ń ludu i do jego sztuki (np. Norblin, Chełmoński, Tetmajer). Drudzy sięgają po struktury folklorystycznej inspi­ racji (Malczewski, który jest równocześnie prekursorem folkloryzmu w dobie Neo­ romantyzmu). Wreszcie nieco później ostatnia grupa, do której należą m. in. Sko­ czylas, Czyżewski, Pronaszko, Szczepkowski, Chwistek, nastawia się na sztukę ludową. o r 1 6 4 �124 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA następnych ich miejsce zajmują już jednak wzory artystów plastyków i architektów (S. Wyspiańskiego, S. Witkiewicza, J. Mehoffera, K . T i chego, K. Stryjeńskiego, L . Pugeta, E. Trojanowskiego i innych) inspi­ rowane sztuką ludową. Późniejsze zainteresowania sztuką prymitywu, twórczością dzieci, psychologią twórczości, powodują oddalenie się To­ warzystwa Polska Sztuka Stosowana oraz Warsztatów Krakowskich od tematyki odkrywania nowych zabytków i regionów kraju. Mimo tej całej niezwykle dynamicznej i bogatej działalności inteli­ gencja, koncentrując się na folklorystycznych inspiracjach, z reguły nie wnikała w realia życia i twórczości warstwy chłopskiej. Postawę jej krytycznie oceni z perspektywy czasu znany działacz chłopski J. A. Król, stwierdzając z goryczą, iż inteligencja szlachecka po zniesieniu p a ń ­ szczyzny reprezentowała postawę dość odległą od rozumienia rzeczywi­ stych ekonomicznych i społecznych problemów wsi. Odkrycie przez nią sztuki i folkloru ludowego wprawia ją w zachwyt; powoduje, iż docho­ dzi ona do wniosku, że wyzwolony chłop to też człowiek, co więcej posiadający w swej kulturze tyle „śliczności". Epatując się „pawimi piórami", guniami, gwarą, pieśniami, budownictwem ludowym zdaje so­ bie równocześnie sprawę z tego, że w każdej chwili wyzwolony chłop może zażądać reformy rolnej. Dlatego też jej wysiłki idą w t y m kie­ runku, aby wmówić chłopu, żeby pozostał takim, jakim był, co ma swo­ je polityczno-społeczne znaczenie. Sięgnięcie do rodowodu chłopskiego, do symbolu Piasta, Polski oraczy, obrazu sielskiego gromadzkiego życia wsi, zaciera poniżenie społeczne chłopów, ale równocześnie zatrzymuje ich w rozwoju, pozbawiając szans na objęcie władzy politycznej, czyli jest elementem konserwatywnym . Mimo to właśnie do tradycji pia­ stowskiej odwoła się następnie ruch chłopski w okresie I I Rzeczypospo­ litej, ale będzie to miało miejsce już w innych realiach społecznych, politycznych i ekonomicznych. 165 * Materiał przedstawiony wyżej upoważnia do wysunięcia tezy, że sztuka ludowa w świadomości i ideologii szlachecko-inteligenckiej doby rozbiorów nie była wartością autoteliczną (samą w sobie), ale apoteozą rodzimości, ostoi bytu narodowego czy afirmacją polskości. Właśnie „rodzimość" — wzbogacona walorami estetycznymi — stanowiła w t y m okresie nadrzędną, podstawową jej wartość. Patrzenie na sztukę ludową głównie przez pryzmat tej konwencji sprawiło, iż we wszystkich ów­ czesnych koncepcjach intelektualnych pełniła ona przede wszystkim wzajemnie zazębiające się oraz nierozerwalnie z sobą związane funk1115 Por. J . A. K r ó l , Drogowskazy 1947, s. 18. na manowcach kultury ludowej, Warszawa �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 125 cje społeczno-polityczne i społeczno-ekonomiczne. Przy t y m jednak za­ znaczyć należy, że nacisk na uwypuklenie poszczególnych aspektów tych funkcji jest zmienny w czasie i wyraźnie uzależniony od aktualnych po­ trzeb i sytuacji społecznych. Inaczej można powiedzieć, że sztuka ludowa w myśli i twórczości szlachecko-inteligenckiej (od Oświecenia po Neoromantyzm) egzystuje jakoby w ramach dwóch podstawowych n u r t ó w koncepcyjnych czy spo­ sobów widzenia. Elementy obu widoczne są już w poglądach doby Oświecenia, a każda z epok późniejszych uzupełnia je o inne — nowe idee, pomysły i wartości, które stają się integralną składową świado­ mości i ideologii tej warstwy społecznej. Pierwszy z nich to nurt spo­ łeczno-polityczny o charakterze narodowościowym. Zrodzony został m.in. z prób włączenia warstwy chłopskiej w strukturę nowoczesnego narodu oraz wysiłków w kierunku podkreślenia indywidualności narodu (po­ zbawionego samodzielnego bytu państwowego) przez uwypuklenie ro­ dzimych pierwiastków jego kultury, najbardziej ewidentnych właśnie w kulturze i sztuce ludowej. Drugi to nurt społeczno-ekonomiczny 0 charakterze politycznym. Sztuka ludowa uważana jest przez jego re­ prezentantów nie tylko za panaceum na nędzę wsi, ale równocześnie konkurencję kosmopolitycznej brzydoty, zabezpieczenie przed radykalizacją postaw chłopskich i żądaniami reformy rolnej, czy przekształce­ niem ludności wsi w niebezpieczny proletariat miejski. Estetyczno-artystyczne wartości sztuki ludowej, chociaż dostrzeżone już u schyłku X I X stulecia, dopiero w okresie późniejszym zostaną włą­ czone w orbitę inteligenckich koncepcji kulturalnych i artystycznych. Współcześnie niezwykle rzadko zastanawiamy się nad faktem, że szereg idei, haseł, pomysłów i teorii w odniesieniu do polskiej sztuki ludowej, które przyjęliśmy za nowatorskie i własne, ma swoje źródło, a nieraz i szczegółowe rozwinięcie we wczesnych, bo już oświecenio­ wych poglądach szlachecko-inteligenckich. Z tego względu uważamy, iż refleksja nad najwcześniejszymi koncepcjami intelektualnymi podej­ mującymi zagadnienie miejsca i roli sztuki ludowej w życiu narodu bez­ sprzecznie przyczyni się do poznania tajników ich żywotności i pozwoli wyjaśnić liczne jeszcze znaki zapytania chociażby odnośnie do przyczyn ich trwałości w świadomości społecznej. Sprawą oczywistą jest, że poglądy i koncepcje na temat kultury 1 sztuki warstwy chłopskiej nie rodziły się i nie dojrzewały wyłącznie w polskiej próżni kulturalnej. Wręcz przeciwnie, rodzima myśl intelek­ tualna była szeroko otwarta na liczne kulturotwórcze prądy ogólnoeuro­ pejskie, zarówno romantyczne, jak pozytywistyczne czy neoromantyczne. Bezsprzeczną jednak jej zasługą jest fakt twórczego transplantowania głównych idei ludzkości na specyficzną polską rzeczywistość. Zdając sobie sprawę z częstych zapożyczeń i inspiracji staraliśmy się jedynie zaprezentować polską differentia specifica w sposobie ujmowania za- �126 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA gadnień ludowej twórczości artystycznej, problem zapożyczeń idei, ha­ seł, ideologii etc. od myśli kulturalnej, społecznej czy politycznej innych narodów zostawiając na boku jako zupełnie odrębny temat. Мирослава Дрозд-Пясецка ОБЩЕСТВЕННЫЕ ФУНКЦИИ НАРОДНОГО ИСКУССТВА. НАРОДНОЕ ИСКУССТВО В ШЛЯХЕТСКО-ИНТЕЛЛИГЕНТСКОМ СОЗНАНИИ И ИДЕОЛОГИИ (С ПРОСВЕЩЕНИЯ ПО НЕОРОМАНТИЗМ) Резюме Предлагаемая работа ставит перед собой цель определить место и роль польского народного искусства (имеется в виду изобразительное искусство и деятельность мелко­ производственного и ремесленнического характера) в шляхетско-интеллигентских эконо­ мических, социально-политических и национальных концепциях периода разделов Польши. Польское народное искусство возникло в определенньгх исторических и социальных условиях жизни громадной части нации — крестьянства, но уже в первую половину X I X столетия оно вызвало широкий общественный отклик среди других групп и слоев, пользу­ ющихся им для построения собственных идеологических концепций. Специфическое поло­ жение нации, лишенной собственной государственности в момент ее же формирования, привело к тому, что народное искусство находит в течение многих лет десятилетий проч­ ное место в сознании и идеологии шляхты и интеллигенции (позже, в период I I Речи Посполитой, также и крестьянской интеллигенции), составляя неоднократно мыслительныю ос­ нову массовой деятельности этих общественных групп в области общественно-политической и национально-освободительной борьбы. Задача автора не сводилась к выделению и анализу отдельных взглядов на тему народ­ ного искусства или к анализу исследовательских устремлений ученых, но он ставил перед собой цель показать, на какие достоинства и элементы народного искусства делались ссылки в многочисленных хозяйственных, общественно-политических и художественных концеп­ циях и программах. Автор вместе с тем пыталась учитывать культурный контекст, основ­ ные мысли, цели и действия отдельных общественно-политических лагерей и группировок или общественно-культурных течений, а также исторические условия, в каких возникали и играли свою роль концепции, в которых народное искусство занимало немалое место. Автор сосредоточила свое внимание главным образом на общественно-экономических, политических и культурных программах, в которых вопрос народного искусства ставился во главу угла в борьбе за национальную культуру и за место в ней культуры и искусства крестьянства. Поэтому и были учтены автором главным образом представительные пози­ ции, характерные для таких течений, как Романтизм, Позитивизм и Неоромантизм, а не вся совокупность их, заключающая взгляды, отличающиеся лишь мелочами. Более пространно автор обсудила роль народного искусства в формировании нацио­ нальной культуры при отсутствии собственной государственности; влияние мыслей веду­ щих гуманистов, публицистов и писателей (м. пр. Ц. К. Норвида, Ю. И. Крашевского, С. Виткевича) на образование идеологии и взглядов на тему народного искусства и их практи­ ческого применения (м. пр. на хозяйственном, политическом и художественном поприще). Много места отведено рассмотрению культурного, общественного и политического зна­ чениям закопанского стиля; общественно-хозяйственной роли выставок народной про­ мышленности и искусства, а также влиянию народного искусства на профессиональное художественное творчество. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I LUDOWEJ 127 В заключительной части статьи отмечается, что представленый в ней материал дает основание для постановки тезиса, что народное искусство в шляхетско-интеллигентском сознании времен разделов Польши являлось не самодовлеющей ценностью, а было апофе­ озом отечественности, оплотом национального существования, утверждением того что польское. Именно „отечественность" — обогащенная эстетическими достоинствами — со­ ставляла в это время высшее, основное его значение. То, что на народное искусство смотрели преимущественно сквозь призму этой условности, привело к тому, что во всех тогдашних интеллектуальных концепциях оно исполняло прежде всего соприкасающиеся, нерасторжи­ мо друг с другом связанные, общественно-экономические и общественно-политические функции. Следует, однако, при этом подчеркнуть, что упор на выделение отдельных аспек­ тов этих функций меняется во времени и находится в явной зависимости от злободневных общественных нужд и ситуации. Иначе говоря, народное искусство в шляхетско-интеллигентском мышленнии и твор­ честве (с Просвещения по Романтизм) существует как будто в рамках двух основных концепционных течений или же способов видения. Элементы обоих уже заметны в воззрениях времен Просвещения, а каждая из последующих эпох восполняет их другими, новыми иде­ ями, замыслами и качествами, которые становятся нерасторжимой составной частью со­ знания и идеологии этой общественной прослойки. Первое из них —это общественно-по­ литическое течение национального порядка. Оно родилось м. пр. из попыток включить слой крестьянства в структуру современной нации, а также из усилий подчеркнуть индиви­ дуальность нации (лишенной самостоятельного государственного существования) путем выделения родных элементов его культуры, наиболее очевидных именно в народной куль­ туре и искусстве. Второе —это течение общественно-экономическое политического порядка. Народное искусство считается представителями этого течения не только панацеей на нищету деревни, но и конкуренцией космополитическому безобразию, ограждением от радикали­ зации крестьянства и требований аграрной реформы, или превращения сельского населения в опасный городской пролетариат. Хотя эстетические и художественные качества народного искусства были замечены уже к концу X I X столетия, однако они только в последовавший период будут включены в орбиту интеллигентских культурных и художественных концепций. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4787f277280bcd4ed95878c13d320b2a.pdf 8e3117c4917b5d176d22a9569ed97098 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1607 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1487 Title A name given to the resource Szkolnictwo białoruskie na Kresach Wschodnich w świetle polityki mniejszościowej II Rzeczypospolitej / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.51-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 WANDA PAPROCKA Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa SZKOLNICTWO BIAŁORUSKIE N A KRESACH WSCHODNICH W ŚWIETLE P O L I T Y K I MNIEJSZOŚCIOWEJ I I RZECZYPOSPOLITEJ Jedną z ważniejszych dziedzin polityki państwa i wykładnią jego stosunku do mniejszości narodowych było w okresie I I Rzeczypospolitej szkolnictwo i sprawy związane z oświatą. Nawiązując do mojego artykułu zamieszczonego w 39 t. „Etnografii Polski" (Paprocka 1995) poniższe opracowanie pragnę poświęcić sprawom białoruskiego szkolnictwa narodowego, które nie były dotąd szerzej omawiane w literaturze etnologicznej. Na głębszą analizę spraw związanych ze szkolnictwem i oświatą pozwalają materiały archiwalne uzyskane z państwowych archiwów litewskich i białoru­ skich w Wilnie, Grodnie oraz Mińsku, materiały źródłowe zawarte w sprawo­ zdaniach z życia mniejszości białoruskiej ukazujące się przez cały okres mię­ dzywojenny w roczniku „Sprawy Narodowościowe", jak również w sprawo­ zdaniach z obrad Sejmu. Szereg danych dostarczyły liczne polskie wydawnic­ twa ciągłe i czasopisma poświęcone Kresom Wschodnim m.in. „Rocznik Ziem Wschodnich", „Przymierze", „Droga", „Natio" oraz białoruskie takie jak „Biełaruska Krynica", „Sielańska Niwa", „Biełaruski Zwon". Nie zachowały się niestety materiały dotyczące szkolnictwa w okresie międzywojennym zgro­ madzone w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w Warszawie. Uległy one zniszczeniu podczas działań wojennych. Losy szkolnictwa białoruskiego w okresie I I Rzeczypospolitej, zarówno podstawowego jak i średniego, oraz szkół wyższych związane były ściśle z polityką narodowościową kolejnych rządów i stanowiły odbicie kierunków programowych głównych partii politycznych. Ścisłe związki łączyły szkol­ nictwo białoruskie z organizacjami oświatowymi w tym przede wszystkim z Towarzystwem Szkoły Białoruskiej, Towarzystwem Oświaty Białoruskiej oraz prowadzącymi pewne prace na rzecz szkoły narodowej - Białoruskim Związkiem Gospodarczym. Ponieważ w poprzednim moim artykule omówio­ ne zostały zagadnienia związane z początkami szkolnictwa białoruskiego obec­ nie skoncentruję się wyłącznie na okresie międzywojennym przedstawiając kolejno sytuację białoruskiego szkolnictwa podstawowego, średniego i wyż­ szego oraz związanych z nim placówek oświatowych. �52 WANDA PAPROCKA Ludność białoruska mieszkająca na terenach Kresów Wschodnich, które weszły w skład I I Rzeczypospolitej na mocy traktatu ryskiego, obliczana wg. różnych szacunków na 1 365 tys. do 1 780 tys. osób (por. Paprocka 1995, s. 15) posiadała w pierwszym okresie po uzyskaniu przez Polskę niepodległości około 350 szkół publicznych i prywatnych. Ten szczególny rozwój szkolnictwa białoruskiego miał miejsce w okresie I wojny światowej. Liberalna polityka władz niemieckich pozwoliła na rozwój szkolnictwa na szeroką skalę. Jednak­ że już w 1919 г., w okresie ustępowania Niemców, polskie władze wojskowe przystąpiły do zamknięcia znacznej liczby tych szkół uznając je za białoruskie jedynie z nazwy. Powołane przez Niemców z przyczyn politycznych w rzeczy­ wistości, jak stwierdzały polskie władze oświatowe, były szkołami rosyjskimi z powodu braku podręczników w języku białoruskim oraz braku przygotowa­ nych do tej pracy nauczycieli. Polityka polska w zakresie szkolnictwa białoruskiego w czasie rządów Sztabu Generalnego, a następnie Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich (utworzonego przez Józefa Piłsudskiego w 1919 r.) zmieniała się kilkakrotnie oscylując pomiędzy próbami jego zlikwidowania, a usilnym jego popieraniem, co związane było z różnymi orientacjami politycznymi kolejnych kierowników tego Zarządu. Bezpośrednio po wojnie bolszewickiej (1920 r.) na terenie utworzonej w październiku 1920r. przez gen. L.Żeligowskiego tzw. Litwy Środkowej liczba szkół białoruskich znacznie wzrosła. Liberalizm departa­ mentu oświaty Tymczasowej Komisji Rządzącej spowodował, że założono 186 szkół oraz seminarium nauczycielskie w Borunach w pow. oszmiańskim. Można przypuszczać, że związane to było z próbami realizacji idei federalistycznych obozu piłsudczykowskiego. Jednak w bardzo krótkim czasie libe­ ralizm i działania popierające szkołę białoruską zastąpiła polityka unifika­ cyjna w stosunku do szkolnictwa mniejszościowego. Nastąpiło to w wyniku zwycięstwa koncepcji inkorporacyjnej umacniającej tendencje asymilacyjne wobec ludności białoruskiej. Dane archiwalne dotyczące liczby szkół w tym okresie świadczą o za­ chodzących zmianach. W piśmie Departamentu Oświaty Tymczasowej K o ­ misji Rządzącej Środkowej Litwy do Departamentu Skarbu znajdującym się w Litewskim Centralnym Archiwum Państwowym w Wilnie - Lietuvos Centrinis Valstybinis Archyvas (następnie cyt. w skrócie LCVA) dotyczącym preliminarza budżetowego na listopad 1920 r. wymieniono 56 białoruskich szkół ludowych, 389 polskich szkół powszechnych i 25 żydowskich szkół ludowych (LCVA, F. 172, Ap. 1, B. 235, L. 64). W aktach Kuratorium Okrę­ gu Szkolnego Wileńskiego podany jest wykaz białoruskich szkół publicznych z dnia 1 maja 1921 r. W dokumencie tym wymieniono ogółem dla wszystkich powiatów 52 szkoły, w tym w Wilnie 7, a w pow. wileńskim 2, oszmiańskim 23, święciańskim 20 (LCVA, f. 172, Ap. 1, B. 445. L . 1). Według danych inspekcji służbowej przeprowadzonej w 1923 r. na polece­ nie premiera Władysława Sikorskiego na Kresach Wschodnich istniało w woj. wileńskim 36 szkół białoruskich, 1 szkoła w woj. nowogródzkim (Srokowski �S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE NA K R E S A C H W S C H O D N I C H 53 1924, s. 15). W sprawozdaniu sejmowym dotyczącym preliminarza budżetowe­ go Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego na rok 1924 czytamy, że na terenie byłej tzw. Litwy Środkowej jest 29 szkół białoruskich i 38 nauczycieli białoruskich („Natio", nr 3-4: 1927, s. 52). W następnych latach coraz silniej na sprawy szkolnictwa zaczynają od­ działywać zmiany dokonujące się w polityce mniejszościowej państwa. Zwią­ zane są one przede wszystkim z realizacją ogłoszonej przez obóz Narodowej Demokracji koncepcji inkorporacyjnej w stosunku do Kresów Wschodnich. W odniesieniu do mniejszości narodowych idea ta głosiła supremację narodu polskiego jako wyłącznego dystrybutora zasobów gospodarczych kraju i jedy­ nego dziedzica kulturowych wartości narodowych. W dziedzinie oświaty naro­ dowy charakter państwa miał być w praktyce osiągnięty poprzez wprowadze­ nie zasady, iż jedynym językiem urzędowym może być język polski, jedyną zaś szkołą państwową - szkoła o polskim języku wykładowym. Mniejszości naro­ dowe miały prawo do zakładania szkół i instytucji gospodarczo-kulturalnych, lecz wyłącznie własnymi siłami (Paprocka 1995, s. 5-32). W zakresie szkolnictwa białoruskiego pierwszymi ofiq'alnie obowiązującymi instrukcjami w sprawie zakładania prywatnych szkół elementarnych były „Tym­ czasowe przepisy o szkołach elementarnych" (Dz. Urz. Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego nr 1 z 1917 г., art. 78-93) oraz rozporządze­ nie Tymczasowego Komisarza Generalnego Ziem Wschodnich (Dz. Urz. M i n i ­ sterstwa WRiOP, nr 12-13, 1919 г., p. 1, art. 10, 11, 25-30 i 38-39). Według tych rozporządzeń, w podaniu o koncesję winno być zawartych szereg zobowiązań m.in. rejentalnie uwierzytelnione zobowiązanie o odpowie­ dzialności materialnej za utrzymanie szkoły, oświadczenie o odpowiedzialności moralnej za jej kierunek oraz orzeczenie lekarza powiatowego potwierdzone przez starostę, że lokal szkolny nadaje się ze względów sanitarnych na ten cel. Podanie miało zawierać także program nauczania, wykaz podręczników, licz­ bę klas, budżet szkoły, charakterystykę osoby kierownika z dokładnym poda­ niem kwalifikacji, danych personalnych i dowodów przynależności państwo­ wej oraz życiorysy nauczycieli i opinie o ich nieskazitelności obywatelskiej wydane przez starostwo. Ponadto do podania należało dołączyć zobowiązanie, że nauka języka polskiego, historii i geografii Polski odbywać się będzie w języku polskim wg programu nauczania ministerialnego (Narodowe Archi­ wum Republiki Białorusi w Mińsku - Nacyjanalny Archiu Respubliki Biełaruś następnie cyt. w skrócie NARB, f. 883, op. 1, d. 16,1. 4). Zachowana w materiałach archiwalnych instrukcja Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego z 1 stycznia 1923 r. skierowana do Białoruskiej Cen­ tralnej Rady Szkolnej podająca warunki, jakie miały spełniać osoby prywatne, bądź stowarzyszenia zakładające szkołę, wiązała się ściśle z powyżej przed­ stawionymi przepisami z 1919 r. (NARB, f. 883, op. 1, d. 27, 1. 305). Utrzymanie szkoły, a przede wszystkim nauczycieli spadało na barki rodzi­ ców, którzy zobowiązani byli do uiszczania określonych opłat, m.in. tzw. „zsypki", na którą - jak podaje jeden z zachowanych dokumentów z 1923 r. �54 WANDA PAPROCKA z powiatu święciańskiego - składało się 12,5 pudów żyta, 4 pudy jarzyn, 30 pudów kartofli, 1 pud tłuszczu (NARB, f. 883, op. 1, d. 24, 1. 3). Zastrzeżenia w stosunku do szkolnictwa białoruskiego wysuwane były nie tylko przez przedstawicieli Narodowej Demokracji. Możliwość rusyfikacji i oddziaływania idei komunistycznych poprzez szkoły białoruskie widzieli uczeni, władze i działacze oświatowi . Słaby rozwój szkolnictwa w języku białoruskim oraz brak tradycji i metod nauczania urealniały to niebezpieczeń­ stwo. Należy jednak w tym miejscu zaznaczyć, że polskie władze oświatowe nie czyniły w tym okresie większych wysiłków na rzecz przygotowania kadry nauczycieli dla szkół białoruskich, czego domagały się organizacje narodowe. Jednym z dowodów braku poparcia dla rozwoju tego szkolnictwa, wynikają­ cego m.in. z obawy o przenikanie do niego nauczycieli rosyjskich, może być list Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego skierowany do prezesa Komitetu Białoruskiego w sprawie kursów dla nauczycieli narodo­ wości niepolskiej. Czytamy w nim m.in.: „Kurs dla nauczycieli narodowości niepolskiej rozpoczynający się 14 stycznia 1922 r. w Krakowie zorganizowany jest dla tych, którzy pragną zdobyć znajomość języka polskiego, historii i geografii Polski, która jest niezbędna do pracy w szkolnictwie na obszarze całej Rzeczypospolitej Polskiej a więc także na terenie województwa nowo­ gródzkiego [...]. Ministerstwo nie może żądać od kandydatów na kursy zobo­ wiązania do objęcia z powrotem posady w szkolnictwie białoruskim, ponieważ poważna część kandydatów nie pracuje obecnie w ogóle w szkolnictwie, rekru­ tuje się zaś spośród byłych nauczycieli szkół rosyjskich którzy z powodu niedostatecznej znajomości języka białoruskiego nie mogliby nawet pracować w szkolnictwie białoruskim" (NARB, f. 883, op. 1, d. 18, 1. 7). Jak wynika z dalszej części dokumentu, 250 słuchaczom kursu odmówiono po jego zakoń­ czeniu pracy na Kresach Wschodnich oferując im posady na innych terenach, m.in. w kieleckiem. O braku przygotowanej do nauczania w szkole białoru­ skiej kadry nauczycielskiej świadczą liczby. W roku 1921/22, na ogólną iczbę 50091 nauczycieli w państwie było tylko 297 nauczycieli Białorusinów a i ci nie zostali zatwierdzeni przez władze oświatowe („Natio", nr Ъ-Л: 1927, s. 54). W tym klimacie ideologicznym i atmosferze nieufności zrodziła się ustawa wydana 31 lipca 1924 r. o szkolnictwie narodów niepolskich, która na długie lata nadała określony kierunek polityce oświatowej państwa w stosunku do mniejszości narodowych. W myśl tej ustawy całe szkolnictwo, zorganizowane według jednego typu, oddano pod zarząd władz centralnych w Warszawie, likwidując tym samym istniejącą dotychczas autonomię kulturalną i oświatową tych ziem. Artykuł 2 tej ustawy wprowadzał szkołę mieszaną, czyli utrakwi1 1 Zastrzeżenia w stosunku do szkól białoruskich nie stały w sprzeczności z uznawaniem potrzeby ich istnienia n a równi ze szkołami polskimi. Wybitny historyk Marceli Handelsman pisał: „Język białoruski w szkole ludowej musi mieć całkowite równouprawnienie z polskim. S z k o ł a ludowa polska czy białoruska zakładana będzie w e d ł u g decyzji gminy, która musi d a ć dom szkolny, grunt dla nauczyciela i część jego p o b o r ó w " (Handelsman, 1921, s. 45). �S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE NA K R E S A C H W S C H O D N I C H 55 styczną, z dwoma językami wykładowymi, polskim i danej narodowości, jako typ zasadniczy w dziedzinie szkolnictwa mniejszościowego. Ustawa o szkołach utrakwistycznych nakładała na władze obowiązek prze­ prowadzania plebiscytu szkolnego, w wyniku którego o języku wykładowym w szkole decydować miały oświadczenia rodziców. Szczegółowe przepisy usta­ nawiały że o nauczaniu w języku białoruskim w szkole decydowało co naj­ mniej 40 deklaracji rodziców. Jeżeli jednak w tym samym rejonie szkolnym rodzice 20 dzieci domagali się polskiego języka wykładowego - nauka udzie­ lana była w dwóch językach. Plan lekcji w szkołach dwujęzycznych przewidy­ wał połowę ogólnej liczby zajęć w każdym z nich. Przepisy tej ustawy wymagały, aby podpisy na deklaracjach składanych przez ludność białoruską były zalegalizowane przez notariusza, urząd gminny lub starostów. Ten warunek stwarzał szczególne utrudnienie w korzystaniu z wydanej ustawy ludności białoruskiej, w większości niepiśmiennej, słabo zorientowanej w przepisach administracyjnych, zdanej na pomoc osób trze­ cich. Jednym z przykładów tego stanu rzeczy są zachowane w materiałach archiwalnych deklaracje mające często formę prośby o otwarcie nowej lub przekształcenie istniejącej szkoły polskiej w szkołę z językiem wykładowym białoruskim oraz zatrudnienie odpowiedniego nauczyciela. Takim dokumen­ tem jest m.in. list mieszkańców wsi pow. stołpeckiego (rye. 1), który napisany został w imieniu niepiśmiennych rodziców przez byłego nauczyciela istniejącej dawniej szkoły rosyjskiej (NARB, f. 883, op. 1, d. 42, 1.49 b). Organizacje białoruskie, w tym przede wszystkim Towarzystwo Szkoły Białoruskiej, prowadziły zakrojone na szeroką skalę akcje informujące o spo­ sobach powoływania do życia szkół białoruskich zgodnie z przyjętą w 1924 r. ustawą. W czasopismach w języku białoruskim drukowano dokładne instruk­ cje i wzory deklaracji wraz z apelami do ludności wzywającymi do walki o szkołę narodową. Ludność białoruska masowo zaczęła składać deklaracje z żądaniem szkół z językiem wykładowym białoruskim (ryc. 2). Sama tylko Białoruska Rada Szkolna w Wilnie zarejestrowała po wprowadzeniu ustawy 101 uchwał zgromadzeń wiejskich dotyczących około 5 500 dzieci. Jak stwier­ dzał z trybuny sejmowej przedstawiciel Polskiej Partii Socjalistycznej poseł Czapiński ludność białoruska w plebiscycie szkolnym wniosła deklaracje o otwarcie przynajmniej 400 szkół białoruskich („Natio", nr 3-4:1927, s. 54). Ostre przepisy obowiązujące przy zakładaniu szkół powszechnych szły w parze z surowymi restrykcjami wobec osób, które prowadziły szkoły bez zezwolenia i wymaganych uprawnień. Świadczą o tym zachowane pisma po­ wiatowych inspektorów szkolnych z początku lat dwudziestych. W jednym z nich, zawierającym odmowę założenia szkoły w Malkowiczach, gm. Mikoła­ jewska czytamy: „W odpowiedzi na podanie Pana Inspektorat Szkolny nie zezwala na prywatne nauczanie dzieci w języku mniejszości narodowych. W powyższej sprawie należy zwrócić się do Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego, w którego kompetencji leży udzielanie zezwoleń na otwieranie szkół mniejszości narodowych. Nadmienia się przy tym że w razie pokątnego �56 1 ^ WANDA PAPROCKA У/ и с о: е М -^-/- '^-> ^ ^ - /vaác-c/i^. ¿&c&c¿^ cJwj / /сХо^Х^у ¿c^fJ^C^C^:-^. ti>¿c*q *Z¿&¿ ¿*^~~ / Z J /¿¿¿/*^~ .ЛаЛаДии "J-síar//'а/л-г^/ссХ- 'i S' •?гтг-??а^ч- ¡¡Sis.^Oc^LJ) ó ł í A , . . /л -/ t- /о i // ¡I /X 'l 9 /**-oýri<sSa.y fotvíJn.ify J.f,¿*-ur*Ui . л Ka. $_ '3 R y s . 1. List m i e s z k a ń c ó w wsi Stary Swierzeń, pow. stołpeckiego w sprawie przekształcenia szkoły polskiej w szkołę z w y k ł a d o w y m językiem białoruskim �57 S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H Д э к л я p а ц ыя. й|Яя I прозьв1шча) _ — tee у скае Рэнипаспалгтае, беларускае начыянал^насьцг, жыхарШ^Е^Н.-.. С- гмгны j(№'f*^1*^...naaemy ( и / э о у г*1нЫ) . - ...^/^^f9^4^.^. "7 f H i u í y W~ (наэоу нестар як 6ли,ши — маце — прауны па»ету) апякун дзтящ— дзяцей —у школьным веку. (1мя дэ1цниИ (1мя м дзЬяш) 0" 03iunuí) на падставе артикулу з уставу з ýr лтня 1924 г., зьмяшчаючага новы аб аргатзаиыг шкальнштва у шнщчочую —маюную некаторыя паста- (Dz. U, R. P. № yp, poz. j66), жадаю увядзеньня адкрыцца публгчную народную школу у^ле^.^9^.у в м И , места) (наэоу беларускае выкладовае мовы. Дня^ (уласнаручны п5дп1с) „ ' у М. УВАГА: У тэксьие Sekretarz рукарня Я. Лав!на В1пьия Нямецкая 22 R y s . 2. Deklaracja w sprawie otwarcia szkoły białoruskiej we wsi Niekraszew, gmina Skidel, pow. grodzieńskiego; D A G W , f. 87, op. 1, d. 83, 1. 14 nauczania zostanie Pan pociągnięty do surowej odpowiedzialności [...]" (NARB, f. 883, op. 1, d. 16, 1. 31). W innym piśmie, skierowanym do mieszkańców wsi Dubienie gmina Wołożyn, Inspektorat Szkolny ostrzega: „Samowolnie otwarta szkoła białoruska prywatna bez zezwolenia Kuratorium Okręgu Szkolnego podlega policyjnemu zamknięciu w myśl wydanych poleceń przez władze administracyjne" (NARB, f. 833, op. 1, d. 16, 1. 31). W materiałach archiwalnych dotyczących szkolnictwa białoruskiego z roku szkolnego 1924/1925 zawarte są wiadomości o stosowaniu kar sądowych i administracyjnych wobec nauczycieli otwierających szkoły bez zezwoleń. Wymieniona jest m.in. nauczycielka Maria Białousówna skazana na grzywnę i 6 miesięcy więzienia. Podane są również nazwiska innych ukaranych nauczy­ cieli, którzy na postawie uchwał gromad wiejskich we wsiach o przewadze ludności białoruskiej lub całkowicie białoruskich w roku szkolnym 1924/1925 otworzyli około 100 szkół, które nie zostały zalegalizowane (NARB, f. 833, op. 1, d. 77,1. 158). W tym samym dokumencie dotyczącym stanu szkolnictwa białoruskiego w zachodniej Białorusi podano że rządowych szkół powszech­ nych było tylko 3 (w Wilnie, Grodnie i we wsi Wielka Lipa pow. nieświeskiego). Pozostałe szkoły zostały przekształcone przez władze oświatowe w szkoły utrakwistyczne polsko-białoruskie. Dane dotyczące liczebności szkół białoruskich, zachowane w różnych ma­ teriałach źródłowych, nie są ścisłe i jednakowe. Władze oświatowe i strona �58 WANDA PAPROCKA białoruska często podają różną ich liczbę. Wynika to przede wszystkim z nieu­ stabilizowanej sytuacji szkół białoruskich, szczególnie powszechnych, likwido­ wania działających niezgodnie z przepisami i prób powoływania nowych oraz różnych kryteriów stosowanych w obliczeniach statystycznych . Wymieniony już poprzednio raport dotyczący inspekcji Kresów Wschodnich, dokonany na zlecenie premiera rządu przez K . Srokowskiego w 1923 г., a więc przed wejś­ ciem w życie ustawy o szkolnictwie utrakwistycznym, wymienia 37 szkół białoruskich. Należy sądzić że dane te dotyczą szkół publicznych bez uwzględ­ nienia prywatnych (Srokowski 1924, s. 11-17). Materiały dotyczące szkolnictwa na Ziemiach Wschodnich z 1927 г., w trzy lata po wejściu w życie ustawy, podają następujące dane: szkół publicz­ nych z wykładowym językiem białoruskim - 24, publicznych szkół dwu­ języcznych (utrakwistycznych) - 51. W tym w okręgu szkolnym warszawskim (Grodno), szkół białoruskich - 1, w okręgu wileńskim (woj. wileńskie i nowo­ gródzkie) szkół białoruskich - 22, dwujęzycznych - 42. Oprócz tego wymie­ niono w okręgu szkolnym wileńskim 9 szkół prywatnych, co wydaje się w świetle innych materiałów liczbą zbyt małą („Sprawy Narodowościowe", nr 4:1927, s.408). Sprawy oświaty i dalsza restrukturyzacja szkolnictwa były jednym z powo­ dów narastających konfliktów w stosunkach polsko-białoruskich. Sprzeciwiały się działaniom polskich władz oświatowych przede wszystkim białoruskie organizacje, m.in. Towarzystwo Szkoły Białoruskiej. Znamienne były wystą­ pienia przedstawicieli Towarzystwa, którzy przeciwstawiali się czynionym przez władze utrudnieniom w otrzymywaniu pozwoleń na prowadzenie szkół bądź brakom odpowiedzi na przesłane prośby o koncesje. Na podstawie jednego z dokumentów można stwierdzić, że w 1925 r. odmówiło potwierdzenia podpisów na obowiązujących deklaracjach szkolnych rodziców wielu wójtów i burmistrzów, m.in. w gminach należących do powia­ tów: Słonimskiego, postawskiego, nieświeżskiego, nowogródzkiego, pińskiego, mołodeczniańskiego. Te nadużycia zostały zarejestrowane w Białoruskim Instytucie Gospodarki i Kultury oraz Towarzystwie Szkoły Białoruskiej w Wilnie. Również w wymienionym roku złożono 32 podania na udzielenie koncesji do Inspektoratów Szkolnych. Instytucje te niesłusznie żądały jednak, jak podano w dokumencie, szeregu dodatkowych oświadczeń i deklaracji N A R B , f. 883, op. 1, d. 75, 1. 12). Należy jednak stwierdzić w świetle dotych2 2 R ó ż n i c e d o t y c z ą c e liczby szkół białoruskich występujące w przedstawionych p o w y ż e j mate­ riałach wynikają z a r ó w n o z faktu, że dane służące za p o d s t a w ę obliczeń o b e j m o w a ł y b ą d ź wszystkie szkoły prywatne i publiczne, b ą d ź tylko szkoły publiczne, j a k również z powszechnego zjawiska lokowania p o s z c z e g ó l n y c h klas jednej szkoły w kilku izbach wynajmowanych u gospo­ darzy. D l a przykładu m o ż n a przytoczyć dane z pisma Wydziału Szkolnictwa Białoruskiego Departamentu Oświaty do N a d l e ś n i c t w a pow. oszmiańskiego z 1921 r. dotyczące zaopatrzenia w opał szkół białoruskich. Wymieniona liczba 148 szkół w jednym powiecie narzuca przypusz­ czenie, że liczone są p o s z c z e g ó l n e klasy wymagające zaopatrzenia w o p a ł usytuowane w r ó ż n y c h budynkach wiejskich. �S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H 59 czas prezentowanych materiałów, że wymienione żądania dotyczące m.in. świadectw moralności nauczycieli, orzeczeń lekarzy powiatowych o lokalu szkolnym, poświadczeń kwalifikacji nauczycieli były zgodne z rozporządzenia­ mi wydanymi przez państwowe władze oświatowe, jakkolwiek niektóre z nich można uznać za zbędne utrudnienia (np. przedstawianie wyłącznie orygina­ łów, a nie odpisów dokumentów personalnych). Bardziej uzasadnione są na­ tomiast zarzuty o nieprzyznawanie absolwentom białoruskich kursów pedago­ gicznych praw do otrzymania kwalifikacji nauczycielskich. Tak uczyniło kura­ torium wileńskie przyznając koncesję na otwarcie prywatnego kursu dokształ­ cającego w Wilnie, nie udzielając jednocześnie praw jego słuchaczom do nauczania. Formalnym protestem w sprawach oświatowych było pismo wystosowane do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 4 X I I 1926 r. przez wiceprezesa Towarzystwa Szkoły Białoruskiej i senatora A . Własowa. Czytamy w nim m.in.: „W chwili obecnej prawie nie istnieje powszechne szkolnictwo białoruskie nie zważając na wydaną w 1924 r. tak zwaną ustawę językową a to ze względów następujących: 1) władze administracyjne czy­ nią wszelkie przeszkody dla ludności, która żąda w myśl ustawy z dnia 31.VII. 1924 r. szkoły białoruskiej, odmawiając poświadczenia podpisu rodzi­ ców na deklaracjach szkolnych; 2) kuratoria szkolne nie mają kwalifikowa­ nych nauczycieli dla szkół białoruskich; 3) na prywatne, białoruskie szkoły kuratoria szkolne lub wcale nie wydają koncesji, lub też nie zatwierdzają nauczycieli Białorusinów z braku kwalifikacji polskich; 4) nauczyciele Biało­ rusini, którzy ukończyli rządowe kursy białoruskie w Krakowie i Wilnie pracują wbrew swojej woli w Kongresówce w szkołach polskich; 5) do znisz­ czonego doszczętnie przez władze szkolne szkolnictwa białoruskiego stosuje się surowsze przepisy niż do uprzewilejowanego szkolnictwa polskiego". Dla poprawy dotychczasowej sytuacji domagano się w powyższej skardze: 1) zezwolenia na wykładanie w szkołach białoruskich prywatnych i rządowych tym nauczycielom, którzy mieli uprawnienia do nauczania w byłych rosyjskich szkołach ludowych oraz którzy ukończyli białoruskie kursy prywatne; 2) przy­ znania prawa wykładania w szkołach powszechnych Białorusinom, którzy ukończyli 8 względnie 6 klas gimnazjum białoruskiego lub polskiego z tym zastrzeżeniem, że w przeciągu lat trzech ukończą oni metodyczno-pedagogiczny kurs nauczycielski; 3) przetranslokowania wszystkich nauczycieli Biało­ rusinów zatrudnionych obecnie w innych dzielnicach kraju na posady rządowe w szkołach białoruskich. Postulowano też natychmiastowe powołanie do­ kształcających kursów białoruskich dla wyżej wymienionych nauczycieli, uru­ chomienie dwóch białoruskich seminariów nauczycielskich oraz Białoruskiego Instytutu Pedagogicznego (NARB, f. 883, op. 1, d. 75,1. 90) (ryc. 3). Do tego typu dokumentów należała również petycja Nowogródzkiego Okręgu Zarządu Towarzystwa Szkoły Białoruskiej złożona na ręce Ministra WRiOP 4 lipca 1927 г., w której domagano się przekształcenia z początkiem roku szkolnego 1927/1928 istniejących na terenie nowogródczyzny powszechnych szkół �60 WANDA PAPROCKA Пану J ^ 4<¡''' /(> jg r Шкопьнаму 1 1 If Шепэктару^--^" Паунамощйка жыхароу BSCKÍ,_ места ¡Z¿^á!j¿?. ^ ¿a. м1ны Jh^LLéňéáa^-Лй> _ a. fi^it am ^^.^Áu^MMA.(Lú.....^^. ' (1ця i про^ьЫшча) _ Í L Ш&МЕ&иШ^ 3 А Я В А. У зьвязку з распараджэньнем MiaicTpa Рэшпйыш Cupay i Пубшчяае Асьветы ад 7.1. 1925 г. у справе шсшшнага уставу ад 31. VII. 1924 г., я, шжай падп!саны паунаиоцня'к жыхароу ввсю, ^S^3LSSÍ!saxéüu^xíga. том. гэтыв перасылаю падп!саныя i урадова завераныя дяклярацьп K ý лису •••/^ Уштукна ..J^¿— дзяцей у справе беларускае выкладовае ыовы у школе ýвесцы, меоьце.„ сХ&&&с&%&-ж£~~ Адыачасна падаю да ведама. што Jce дэкляранти даручьш мне !нфармавапь 1нспэктарат аб патрэбных яму дадаткових даных у справе дэклярацыяу еу /? •'-¡".i-JZICflSií. 1Й ' Подшс Подшс Адрэс: пошта ¿ZtedSsRfi веска, места. f ¿L R y s . 3. Prosba m i e s z k a ń c ó w wsi Rudowiany, gmina gołyńska, pow. grodzieński, w sprawie wprowadzenia w szkole białoruskiego języka w y k ł a d o w e g o ; D A G W , f. 87, op. 1, d. 83,1. 74 państwowych z językiem wykładowym polskim w szkoły z językiem białoruskim w ilości zgodnej ze złożonym przez ludność miejscową deklaracjami. Szczególnie ważny w powyższej petycji był postulat otwarcia w Nowogródku na czas ferii letnich krótkoterminowych kursów dla nauczycieli Białorusinów z kwalifikacjami, jakie posiadali nauczyciele rosyjscy oraz stałych dwuletnich kursów przy nowo­ gródzkim gimnazjum białoruskim dla młodzieży pragnącej się poświęcić zawo­ dowi nauczycielskiemu w szkolnictwie białoruskim (NARB, f. 883, op. 1, d. 44, 1. 40). Rezolucje protestacyjne o podobnej treści składane były także w latach późniejszych, co świadczy, że sytuacja w zakresie oświaty białoruskiej nie uległa zmianie. Szczególnie znamienny dla oceny sytuacji był memoriał złożony Prezyden­ towi RP Ignacemu Mościckiemu przez delegację białoruską podczas jego wizyty w Wilnie 18 czerwca 1930 r. W memoriale tym domagano się spełnienia następujących postulatów w sprawie białoruskiego szkolnictwa: 1) otwarcia z początkiem 1930/1931 roku szkolnego pełnych 7-letnich szkół począt­ kowych, przynajmniej po jednej na każdy powiat i jedno-dwuklasowych tam, gdzie od kilku lat już domaga się tego naród białoruski; 2) wydania kon­ cesji na prywatne białoruskie nauczycielskie seminarium w Wilnie; 3) otwar­ cia jednorocznych białoruskich kursów nauczycielskich w Wilnie; 4) wyda­ nia stałej koncesji istniejącym prywatnym gimnazjom białoruskim w Wilnie, �S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H 61 Nowogródku i Kłecku; 5) przyznania wspomnianym gimnazjom rządowej zapomogi w postaci etatów nauczycielskich i specjalnych subwencji; 6) przy­ znania wszystkim gimnazjom białoruskim całkowitych praw szkół rządowych; 7) wyznaczenia z Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej odpowiednich zapo­ móg na utrzymanie internatów przy pomienionych gimnazjach; 8) przyznania kwalifikacji tym nauczycielom gimnazjów białoruskich, którzy pracują w nich 6 lat; 9) przyznania zapomogi Białoruskiemu Towarzystwu Wydawniczemu na drukowanie białoruskich podręczników szkolnych i długoterminowego kre­ dytu na wydawnictwa dla młodzieży białoruskiej; 10) utworzenia Katedry „Białorusoznawstwa" na Uniwersytecie Wileńskim; 11) wyznaczenia zapomo­ gi białoruskim kulturalno-oświatowym organizacjom na oświatę pozaszkolną. W stosunku do szkół początkowych omawianych w tej pracy postulaty te nie zostały spełnione w najmniejszym nawet zakresie, o czym świadczy protest opublikowany 6 lat później na łamach „Biełaruskiej Krynicy" 15 września 1936 г., w którym czytamy m.in.: „Początkowe nauczanie dzieci białoruskich w polskich państwowych szkołach oprócz 69 szkół, w których białoruski język w z i ę t y j e s t p o d u w a g ę (podkr. W.P.) odbywa się po polsku. Rodzice i opiekunowie Białorusini domagają się dla swych dzieci początkowego nau­ czania w ojczystej mowie podpisując deklarację o białoruską szkołę" („Sprawy Narodowościowe", nr 6:1936, s. 650). Zachowany w Państwowym Archiwum Obwodu Grodzieńskiego w Grod­ nie - (Dziarżauny Archiu Grodzienskoj Wobłasti następnie cyt. w skrócie D A G W ) dokument zawierający m.in. dane dotyczące szkolnictwa białoru­ skiego na terenie woj.nowogródzkiego w roku szkolnym 1937/1938 może stanowić ilustrację tego stanu rzeczy. Z materiałów tych wynika, że nie było na terenie województwa szkół utrakwistycznych oraz szkół z językiem wy­ kładowym białoruskim. Istniało natomiast 35 szkół, w których język białoru­ ski wykładany był jako przedmiot. Szkoły te znajdowały się w powiatach: nowogródzkim, Słonimskim, stołpeckim i baranowickim. Likwidacja tzw. szkolnictwa białoruskiego (w dokumencie tym z nie wyjaśnionych powodów używane jest określenie tak z w a n e s z k o l n i c t w o b i a ł o r u s k i e ; podkr.W.P.) datuje się w województwie, jak stwierdzono w zachowanych materiałach, od roku 1936. Zlikwidowano do 1938 r. - 12 szkół utrakwistycz­ nych, 17 z językiem nauczania białoruskim i 23 z językiem białoruskim jako przedmiotem (DAGW, bibl. N . 784, str. 60-61). Interesująco przedstawia się zestawienie danych statystycznych według stanu z dnia 1II1938 r. również dotyczące woj. nowogródzkiego. W pow. nowogródz­ kim w 17 wsiach było 17 powszechnych publicznych szkół, w których język białoruski wykładany był jako przedmiot, w tym jednoklasowych 6, dwuklasowych 4, trzyklasowych 4, czteroklasowych 1, pięcioklasowych 3. Naukę pobierało w nich 2760 dzieci o narodowości określonej w zestawieniu staty­ stycznym jako tzw. białoruska lub „tutejsza". Dla porównania można podać, że dzieci polskich w tych szkołach było 123, żydowskich 17. W pow. Słonim­ skim w 7 wsiach było 7 szkół publicznych powszechnych, 4 czteroklasowe �62 WANDA PAPROCKA 1 3 sześcioklasowe, w których uczyło się 1146 dzieci narodowości białoruskiej lub „tutejszej", 43 uczniów polskich i 3 żydowskich. W pow. stołpeckim w 8 wsiach istniało 8 publicznych szkół powszechnych, 4 czteroklasowe, 2 sześcioklasowe i 2 czteroklasowe. Naukę w nich pobierało 1986 Białorusinów lub „tutejszych", 80 uczniów polskich i 97 żydowskich. W pow. baranowickim w 3 wsiach funkcjonowały 3 szkoły; 2 czteroklasowe i 1 sześcioklasowa. Uczyło się w nich 390 dzieci narodowości białoruskiej lub „tutejszej" i 33 dzieci polskich (DAGW, bibl. N . 784, str. 4). Akcje oświatowe łączyły we wspólnym działaniu, mimo różnic w poglądach politycznych, Towarzystwo Szkoły Białoruskiej i Białoruski Instytut Gospodarki i Kultury. W wyniku tej koordynacji utworzony został specjalny Sekretariat Szkolny w Wilnie, którego zadaniem było rozsyłanie instrukcji, formularzy, podań itp. w sprawie otwierania szkół białoruskich. Sekretariat Szkolny, według informacji prasy białoruskiej, miał rozesłać ponad 50 tys. deklaracji. Do walki 0 szkołę włączyła się również prasa. Między innymi w czasopiśmie „Biełaruskij Front", nr 3 z dnia 5 X I I 1997, w apelu zatytułowanym „W sprawie białoruskie­ go plebiscytu szkolnego" wzywano społeczeństwo do przeprowadzenia plebiscytu pod hasłem „O białoruski język nauczania". Akcje te były oceniane negatywnie przez władze państwowe uznające je za niezgodne z rzeczywistymi potrzebami 1 nastrojami społeczności białoruskiej, organizowane w dużej mierze przez grupy komunistyczne. Konsekwencją tego stanowiska była negatywna ocena działal­ ności Sekretariatu Szkolnego i jego organizatorów - Towarzystwa Szkoły Białoruskiej i Białoruskiego Instytutu Gospodarki i Kultury. Było to prawdo­ podobnie przyczyną rewizji dokonywanych w centralach tych organizacji, a następnie zawieszenia ich działalności w grudniu 1936 r. Walka o szkołę białoruską nie ustała jednak po rozwiązaniu w styczniu 1937 r. obu organizacji. W sierpniu tego roku bowiem Białoruski Komitet Narodowy w Wilnie podjął uchwałę ponownego wystąpienia z memoriałem w sprawach oświaty do Premiera RP i Ministra W R i OP. W końcu tego roku, na Walnym Zgromadzeniu tej organizacji, podjęto uchwałę, w której domaga­ no się (tak jak w poprzednich memoriałach) uczenia dzieci w mowie ojczystej przeciwstawiając się powszechnemu nauczaniu po polsku w szkołach pań­ stwowych. W dziedzinie oświaty pozaszkolnej postulowano organizowanie pomocy fachowej „dla samooświaty szerokich mas ludowych" („Sprawy Narodowościowe", nr 4-5:1937, s. 44W42). W sytuacji, w jakiej znalazło się szkolnictwo białoruskie w końcu lat trzydziestych zrozumiałe stają się apele białoruskich działaczy oświatowych nawołujące do organizowania domowego nauczania języka ojczystego, które rozpowszechniane były na łamach prasy białoruskiej. W równie trudnej sytuacji co szkoły powszechne były gimnazja białoru­ skie. Powyżej wspomniany raport Srokowskiego z 1932 г., jak i inne materiały źródłowe wymieniają, 2 gimnazja białoruskie w woj. wileńskim - w Wilnie i Radoszkowiczach oraz 2 gimnazja w woj. nowogródzkim - w Nowogródku i Kłecku (początkowo w Nieświeżu). Żadne z gimnazjów nie posiadało na �S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE NA K R E S A C H W S C H O D N I C H 63 3 stałe praw publicznych a pozwolenia na ich prowadzenie wydawane były na okres jednego roku. Koedukacyjne gimnazjum wileńskie Towarzystwa Szkoły Białoruskiej o ty­ pie humanistycznym, z językiem początkowo rosyjskim następnie białoruskim, powstało w 1919 r. Zakładając gimnazjum białoruskie z językiem wykłado­ wym rosyjskim Rada Szkolna podjęła zadanie stopniowego białoruszczenia szkoły, tak pod względem składu uczniów (wśród których znaczny procent stanowiła młodzież żydowska) jak i języka wykładowego (NARB, f. 883, op. 1, d. 30, 1.70). Zostało to niemal całkowicie zrealizowane po czterech latach. Liczba uczniów w 1923 r. wynosiła 366 (w tym znaczny procent Żydów), a w 1927/1928 - 171, w tym 75% Białorusinów. Początkowo gimna­ zjum korzystało z subwencji państwowej w formie 4 etatów. Łącznie w 1929 r. zatrudniało 20 nauczycieli i posiadało 8 klas. Przy gimnazjum istniał internat utrzymywany przez Białoruskie Towarzystwo Dobroczynności dla 65 chłop­ ców. Misja metodystów utrzymywała internat dla 18 dziewcząt. Koedukacyjne gimnazjum białoruskie im. Franciszka Skoryny w Radoszkowiczach powstało w 1921 r. Jego właścicielem było także Towarzystwo Szkoły Białoruskiej. Posiadało 8 klas i zatrudniało 8 nauczycieli. W roku szkolnym 1927/1928 ogólna liczba uczniów wynosiła 132, przy czym znaczny odsetek stanowili uczniowie pochodzenia żydowskiego. Przy gimnazjum istniały 3 inter­ naty utrzymywane przez misje metodystów i Towarzystwo Szkoły Białoruskiej. Gimnazjum białoruskie, koedukacyjne o profilu matematyczno-przyrodniczym w Nowogródku powstało w 1918 r. Początkowo rosyjskie (następnie stopniowo białorutenizowane) było własnością Komitetu Rodzicielskiego. Gimnazjum nie korzystało z żadnej opieki państwowej do 1927 г., kiedy zgodnie z rozporządzeniem Ministerstwa WRiOP otrzymało 4 etaty nauczy­ cielskie. Zatrudniało ogółem 15 nauczycieli, a liczba uczniów w roku szkolnym 1927/1928 wynosiła 151. Białoruskie gimnazjum koedukacyjne matematyczno-przyrodnicze w Kłecku, założone w 1921 r. w Nieświeżu, następnie przeniesione do Kiecka utrzymywało się głównie z prywatnych funduszów, doraźnie wspomagane przez samorząd miejski. Zatrudniało 8 nauczycieli na ogólną liczbę 158 uczniów w roku szkolnym 1927/1928. Od 1929 r. posiadało 8 klas (początkowo 6 klas). Od chwili powstania białoruskie szkolnictwo średnie znajdowało się w trud­ nych warunkach materialnych i prawnych, pozbawione szeregu przywilejów, jakie przysługiwały publicznemu polskiemu szkolnictwu państwowemu. Fakt koncesjonowania gimnazjów białoruskich przez Towarzystwo Szkoły Białoruskiej, które w opinii władz oświatowych uznane było za agendę komunis­ tyczną, utrudniało rozwój tych szkół i zmuszało do ciągłej walki o przetrwanie, normalne warunki pracy i uzyskanie praw publicznych. 3 W k r ó t k i m okresie liberalizacji polityki mniejszościowej na Kresach Wschodnich minister W R i O P Gustaw Dobrucki rozporządzeniem z dnia 3 października 1928 r. przyznał prawa publicz­ ne gimnazjom białoruskim w Wilnie i N o w o g r ó d k u . Gimnazjum wileńskie uzyskało r ó w n i e ż 6 e t a t ó w nauczycielskich, gimnazjum n o w o g r ó d z k i e 2 etaty (Mironowicz 1993, s. 53). �64 WANDA PAPROCKA Bezpośrednio po wejściu w życie w 1924 r. ustawy o szkolnictwie narodów niepolskich przedmiotem licznych petycji i memoriałów kierowanych do władz oświatowych przez Towarzystwo Szkoły Białoruskiej i stowarzyszenia innych mniejszości narodowych na Kresach Wschodnich była sprawa otrzy­ mania zezwolenia na nauczanie historii powszechnej i geografii w językach narodowych. We wspólnym memoriale z dnia 15 I X 1925 r. skierowanym do Minister­ stwa WRiOP przez organizacje oświatowe białoruskie, litewskie i żydowskie czytamy: „Nauczanie historii i geografii w języku polskim, który naszych dzieci nie jest językiem ojczystym niezmiernie utrudni postępy dzieci, fatalnie się odbije na poziomie tych przedmiotów, sprowadzi te tak żywe i ciekawe dziedziny wiedzy do martwego werbalizmu i zachwieje energię naszej młodzie­ ży oraz zamiłowaniem jej do nauki. Biorąc pod uwagę wymienione względy natury narodowo-kulturalnej oraz pedagogicznej, upraszamy Pana Ministra 0 cofnięcie odnośnego wyjaśnienia i o zezwolenie na nauczanie historii po­ wszechnej i geografii w języku ojczystym (NARB, f. 883, op. 1, d. 40, 1. 24). Polskie władze oświatowe, powołując się na art. 7 ustawy z dnia 31 V I I 1924 r. 1 rozporządzenie wykonawcze z dnia 23 I V 1925 г., negatywnie ustosunkowały się do powyższych żądań pisząc w uzasadnieniu: „Opierając się na przytoczo­ nej ustawie, której brzmienie nie nasuwa żadnej wątpliwości, Ministerstwo stwierdza, że nauczanie historii i geografii wraz z nauką o Polsce współczesnej musi się odbywać po polsku". Szkoły średnie prywatne z białoruskim, litew­ skim i żydowskim językiem nauczania mogą na nauczanie białoruskiego, litewskiego względnie żydowskiego (hebrajskiego) przeznaczyć w trzech naj­ wyższych klasach o jedną godzinę tygodniowo więcej celem objęcia naucza­ niem - obok literatury - także historię kultury danego narodu (nie historię polityczną, która winna być nauczana z historią powszechną w ogóle - i w myśl przytoczonej ustawy po polsku); (NARB, f. 883, op. 1, d. 40,1. 15). Również warunki materialne przyczyniły się do kryzysów w działalności gimnazjów białoruskich. Zmieniający się stosunek władz oświatowych do szkolnictwa białoruskiego odbił się m.in. na losach gimnazjum wileńskiego. Po odzyskaniu niepodległości aż do 1923 r. gimnazjum było częściowo sub­ sydiowane przez Zarząd Ziem Wschodnich oraz Litwy Środkowej a następnie Kuratorium Wileńskiego Okręgu Szkolnego. Cofnięcie w 1923 r. przez władze polskie dotacji przyznawanych szkole ograniczało możliwości nauczania. Nie­ zbędne stało się bowiem podniesienie wpisowego, co spowodowało zmniej­ szenie się liczby uczniów a w konsekwencji liczby klas z 10 do 8. Brak pomocy ze strony władz oświatowych i bezskuteczne starania o uzyskanie przez szkołę praw publicznych umożliwiających jej absolwentom wstęp na wyższe uczelnie skłoniły Białoruską Centralną Radę Szkolną do interwencji w Wileńskim Okręgu Szkolnym . Postulując zmianę stosunku władz do gimnazjum biało4 4 T r u d n ą sytuację wileńskiego gimnazjum białoruskiego przedstawiono w piśmie Białoruskiej Centralnej R a d y Szkolnej z a t y t u ł o w a n y m „ P r o memoria" skierowanym do K u r a t o r a Okręgu �S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H 65 ruskiego wskazywano na ujemne skutki istniejącego stanu ттеау, zarówno dla narodu białoruskiego jak i Państwa Polskiego. Dotyczyło to przede wszystkim emigracji abiturientów, którzy nie mając możliwości studiowania na pol­ skich wyższych uczelniach wyjeżdżali na studia do Pragi czeskiej oraz Rosji i Białorusi Sowieckiej. Szczególnie ten ostatni kierunek emigracji stwarzał po­ tencjalne niebezpieczeństwo przenikania do Polski ideologii komunistycznej. Równocześnie wyjazdy na studia stawały się często podstawą do emigracji stałej, co pozbawiało kraj pewnego procentu inteligencji. Dziewiąta rocznica powstania białoruskiego gimnazjum wileńskiego (1927 r.) stała się okazją do ponownego przypomnienia przez działaczy biało­ ruskich faktu niezrealizowania ciągle postulowanych żądań otrzymania „oby­ watelstwa polskiego" przez szkolnictwo białoruskie. W liście skierowanym do Ministerstwa WRiOP senator A . Własow - prezes Towarzystwa Szkoły Biało­ ruskiej przeciwstawiał się niesłusznym, jego zdaniem, zarzutom wysuwanym przez władze polskie w stosunku do gimnazjum, zarzutom, które stanowiły uzasadnienie negatywnego stosunku do tej placówki. Pisał on: „Główny za­ rzut, jaki robi się pod adresem Gimnazjum i zawdzięczając któremu Gimna­ zjum nie może normalnie pracować, przedstawia się w tem, że Gimnazjum zjawia się komunistyczną placówką i prowadzi antypaństwową działalność. Ten zarzut ma pochodzenie ze źródeł przeważnie pewnego odłamu prasy wileńskiej - prasy, której zależy na tym, żeby całkiem wytępić ogniska biało­ ruskiej kultury i oświaty. Towarzystwo Białoruskiej Szkoły jako stały konce­ sjonariusz Gimnazjum niniejszem stanowczo zaprzecza wszelkim takiego ro­ dzaju tłumaczeniom [...] Gimnazjum nasze chce być takiego rodzaju szerzycielem wiedzy i kultury białoruskiej. Towarzystwo Białoruskiej Szkoły nie do­ puści żadnej polityki w swej szkole. [...] Mając to na względzie Towarzystwo zwolniło już kilku nauczycieli, celem zamiany ich bardziej odpowiednimi i kwalifikowanymi. [...] Towarzystwo dołoży wszelkich starań, żeby uzyskać prawo matury dla swych abiturientów i prawa publiczne przysługujące gim­ nazjum państwowym" (NARB, f.883, op.l, d.75, 1.61). W następnych latach sprawa gimnazjów była w dalszym ciągu w centrum uwagi społeczności białoruskiej, do czego przyczynił się również fakt zamknię­ cia gimnazjum w Radoszkowiczach . Okazją do ponownych wystąpień w ich 5 Szkolnego W i l e ń s k i e g o 8 lutego 1924 r. „ D o t y c h c z a s o w y rozwój szkolnictwa - czytamy w doku­ mencie - d o k o n y w a ł się przy pomocy polskich władz o ś w i a t o w y c h . P o z w o l i ł o to na realizację programu nauczania w 12 klasach gimnazjum. Z niezrozumiałych dla władz szkolnych p o w o d ó w w 1923 r. pomoc ta została wstrzymana, a p r o ś b a o wyznaczenie komisji egzaminacyjnej dla abiturientów gimnazjum odrzucona, co uniemożliwiło im dalszą naukę na uczelniach wyższych ( L C V A , F . 905, A p . 2, B . 87, L . 7). 5 Koncesjonariuszem gimnazjum w Radoszkowiczach było K o ł o Towarzystwa Szkoły Biało­ ruskiej. Jego zamknięcie 1 września 1928 r. uniemożliwiło dalsze funkcjonowanie szkoły. Zamiast gimnazjum została otwarta w Radoszkowiczach siedmioklasowa szkoła powszechna, do której przeszli uczniowie niższych klas zlikwidowanego przeniesieni do gimnazjum białoruskiego w Wilnie. gimnazjum, uczniowie klas w y ż s z y c h zostali �66 WANDA PAPROCKA obronie stała się wspomniana wyżej wizyta w Wilnie Prezydenta RP Ignacego Mościckiego 18 czerwca 1930 r. Złożony na ręce głowy państwa memoriał zawierał wielokrotnie już powtarzane prośby m.in. o przyznanie gimnazjom stałej koncesji i rządowej zapomogi w postaci etatów nauczycielskich, nadania im wszystkich praw, jakie posiadają szkoły rządowe, utworzenie katedry „białorusoznawstwa" na Uniwersytecie Wileńskim oraz Białoruskiego Seminarium Nauczycielskiego w Wilnie. Jedynie ostatni postulat doczekał się częściowej realizacji w postaci decyzji i otwarciu utrakwistycznego polsko-białoruskiego Nauczycielskiego Seminarium Państwowego im. Bohuszewicza (Mniejszości narodowe..., „Sprawy narodowościowe", nr 4-5:1930, s. 383). Rok 1931 przyniósł dalsze pogorszenie sytuacji gimnazjów białoruskich. Dużą stratą dla szkolnictwa białoruskiego było cofnięcie przez kuratora wileń­ skiego koncesji gimnazjum w Kłecku. Decyzję tę uzasadniano niskim pozio­ mem naukowym placówki, jak również uznaniem jej za agendę Towarzystwa Szkoły Białoruskiej, które w tym czasie, według opinii władz, pozostawało pod silnymi wpływami Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi. W tym samym roku ograniczone zostały dotacje rządowe dla gimnazjum w Nowogródku, co wstrzymało budowę budynku szkolnego. Również gimnazjum wileńskie zajmu­ jące pobazyliański gmach Św. Trójcy stanęło wobec ogromnych trudności lokalowych. Najbardziej jednak negatywne skutki dla rozwoju placówek w Wil­ nie i Nowogródku przyniosło zredukowanie z 7 do 3 etatów nauczycielskich. Stan średniego szkolnictwa białoruskiego i odpowiedzialność za istniejący stan rzeczy stał się przedmiotem ostrych polemik na łamach prasy białoru­ skiej. W „Głosie Prawdy" F. Akinczyc pisze m.in., że „za stan, jaki się wytworzył odpowiedzialność w pierwszym rzędzie ponoszą ugrupowania komunizujące, które z zakładów naukowych robiły «cytadele wszechświatowej rewolucji». Nie bez winy też jest i społeczeństwo białoruskie, które nie wy­ rwało z korzeniami tej zarazy komunistycznej, jaka systematycznie niszczyła szkoły białoruskie" (cyt. za Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowoś­ ciowe", nr 4-5, s. 473. Pewne nadzieje na poprawę stosunków w dziedzinie pracy oświatowej Białorusini łączyli z osobą nowo mianowanego ministra WRiOP Janusza Jędrzejewicza. Między innymi „Biełaruski Zwon" w związku z nominacją ministra pisał: „Janusz Jędrzejewicz jest jedną z najbardziej wybitnych osób wśród ugrupowania rządowego, a również człowiekiem naj­ bardziej przychylnym do sprawy mniejszości narodowych..." (Mniejszości na­ rodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4-5:1931, s. 472-473). Jednakże polityka władz oświatowych w stosunku do szkolnictwa białoruskiego uległa dalszemu zaostrzeniu wywołując protesty ludności. W 1932 r. kurator wileń­ skiego okręgu szkolnego poinformował Komitet Rodzicielski gimnazjum o za­ miarze zwrócenia się do Ministra WRiOP z wnioskiem o przyjęcie gimnazjum na etat państwowy w formie utworzenia przy polskim gimnazjum im. Słowac­ kiego klas równoległych z białoruskim językiem nauczania. Z fuzją tą związa­ ne byłoby przekazanie skarbowi państwa majątku gimnazjum. Podobna pro­ pozycja została złożona Komitetowi Rodzicielskiemu w Nowogródku. Propo- �S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H 67 zycje te spotkały się z bardzo negatywnym przyjęciem i nawet w kręgach określanych jako „polonofilskie" projekt ten uznany został za obrażający uczucia narodowe Białorusinów. Na nadzwyczajnym Ogólnym Zgromadzeniu Komitetu Rodzicielskiego gimnazjum w Wilnie w dniu 27 maja 1932 r. podję­ to jednogłośnie uchwałę odrzucającą powyższe propozycje. W uzasadnieniu tej decyzji czytamy m.in.: „Propozycja ta w założeniu swem przekreśla istnienie białoruskiego gimnazjum w Wilnie, czyli że godzi w nasze istotne i niezłomne dążenia do utrzymania samodzielnej białoruskiej szkoły średniej [...] Ponadto projekt ten obraża również i nasze poczucie narodowe - czyżby Białorusini w Polsce nie byli w stanie mieć ani jednego swego gimnazjum?" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2-3:1932, s. 240-241). W odpowiedzi na akcje protestacyjne podejmowane w obronie niezależ­ ności białoruskich gimnazjów w „Kurjerze Wileńskim" z 2.VII.1932 r. ukazała się wypowiedź kuratora wileńskiego Kazimierza Szelągowskiego, który starał się wyjaśnić stanowisko władz oświatowych w tej sprawie. Uznając obowiązki państwa wobec mniejszości narodowych w Polsce podkreślił na wstępie zależ­ ność zakresu zaspokajania potrzeb kulturalnych danej grupy etnicznej od stopnia jej rozwoju i obiektywnie istniejących warunków. Pomijając fakt wcześniejszej likwidacji gimnazjów m.in. w Kłecku i Radoszkowiczach kurator wileński uznał w swoim uzasadnieniu, że zakres tych potrzeb zaspakajały w dziedzinie oświaty dwa gimnazja - w Wilnie i Nowogródku. Szkoły te, w opinii władz oświatowych, znajdowały się w bardzo ciężkich warunkach jako instytucje prywatne utrzymywane przez społeczność białoruską. Paupery­ zacja tej ludności zmniejszyła jej możliwości finansowe. Znaczny odsetek uczniów białoruskich stanowił element wiejski w największym stopniu do­ tknięty kryzysem. W tej sytuacji dalszą egzystencję gimnazjów białoruskich zapewnić mogło jedynie przejęcie ich przez państwowe szkoły polskie. Z dal­ szego bardziej szczegółowego uzasadnienia wynikało jasno, że celem projek­ towanych działań władz oświatowych było odsunięcie uczącej się młodzieży od wpływów Towarzystwa Szkoły Białoruskiej - sponsora gimnazjów. W swej wypowiedzi Szelągowski pisze o tym dość wyraźnie: „Wniosek do Ministra WRiOP ma na względzie stworzenie warunków dla młodzieży białoruskiej równorzędny z resztą młodzieży. Dopiero wtedy będzie można dokonywać na tym terenie selekcje celowej ze stanowiska zdolności wychowanków, czyli selekcji umysłowej. Nie jest też bez znaczenia s e l e k c j a g o s p o d a r c z a (autor nie wyjaśnia co rozumie pod tym określeniem - podkr. W.P.), która stworzy zdrowszą atmosferę w szkole. Na tym bowiem tle mają miejsce fermenty, na które młodzież w wieku szkoły średniej jest szczególnie podatna. Agitacja czynników chętnie posługujących się młodzieżą dla swoich celów znajduje oddźwięk jeśli trafią na społeczne upośledzenie" (Mniejszości naro­ dowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2-3 :1932, s. 244). Powołując się na reformę szkolnictwa w zakresie przygotowywania kadry nauczycielskiej, polegającą na likwidacji seminariów nauczycielskich i powoły­ waniu liceów pedagogicznych, kurator wileński uzasadniał także w swojej �68 WANDA PAPROCKA wypowiedzi przyczyny likwidacji seminariów białoruskich w Boninach i Wilnie. Podkreślał równocześnie, że obecna sytuacja w zakresie kształcenia nauczycieli dla szkół białoruskich jest zupełnie zadowalająca, we wszystkich państwowych seminariach Wileńskiego Okręgu Szkolnego odbywa się bowiem nauka języka białoruskiego na każdym kursie w wymiarze 20 godzin tygodniowo. Pomimo sprzeciwu społeczności białoruskiej wobec zapowiadanej przez polskie władze oświatowej reformy, program zmian został zrealizowany. W 1933 r. zamknięto prywatne seminaria nauczycielskie w Świsłoczy i Bora­ nach, jak również seminarium państwowe im. Bohuszewicza w Wilnie. Dwa ostatnie czynne gimnazja białoruskie w Nowogródku i Wilnie zostały prze­ kształcone w filie białoruskie przy polskich gimnazjach państwowych. W 1934 r. kurator Wileńskiego Okręgu Szkolnego zarządził likwidacje filii białoruskiej przy gimnazjum państwowym w Nowogródku. Decyzja ta zo­ stała, jak stwierdzano oficjalnie, spowodowana znikomą frekwencją uczniów (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4:1934, s. 452). Brak efektów akcji protestacyjnych i składanych petycji do różnych szczebli urzę­ dów państwowych w sprawie szkolnictwa nie odebrały nadziei działaczom białoruskim na poprawę stanu oświaty narodowej. Członkowie prezydium Białoruskiego Komitetu Narodowego we wrześniu 1936 r. ponownie złożyli deklarację domagającą się rozwoju szkolnictwa średniego. Jedyna bowiem, jaka została w kraju, filia białoruska przy polskim państwowym gimnazjum im. Juliusza Słowackiego w Wilnie nie mogła zaspokoić potrzeb Białorusinów. Ostatnim przed wybuchem I I wojny światowej dokumentem zachowanym w dostępnych mi materiałach jest memoriał przekazany 16 sierpnia 1937 r. do Premiera RP i Ministra WRiOP. Tak jak i poprzednie powstał on z inicjatywy Białoruskiego Komitetu Narodowego w Wilnie a treść jego nie odbiegała od poprzednio składanych do władz państwowych. Treść tego memoriału wzmogła zainteresowanie sprawami oświaty, co znalazło odbicie nie tylko w prasie białoruskiej, ale także w prasie innych mniejszości na­ rodowych na Kresach Wschodnich - ukraińskiej, litewskiej i żydowskiej (NARB, f. 883, op. 1, d. 50, 1. 10). Być może brak dalszych przejawów aktywności na polu walki o szkołę narodową wiąże się z dokonaną przez władze polskie w 1937r. likwidacją dwóch ważnych organizacji - Towarzystwa Szkoły Białoruskiej oraz Instytutu Gospodarki i Kultury. Rozwiązanie obu tych organizacji przyczyniło się do osłabienia kontaktu białoruskich centrali politycznych z terenem. Aktywność niektórych kół białoruskich, nie znajdując ujścia w dotychczasowych dziedzi­ nach życia mniejszości narodowej m.in. w sprawach oświaty, została skierowa­ na na odcinek walki z językiem polskim w kościele prawosławnym. Temat ten wykracza jednak poza zagadnienia omawiane w artykule i musi stanowić przedmiot osobnego opracowania. Bezpośrednią konsekwencją sytuacji, w jakiej znajdowało się białoruskie szkolnictwo podstawowe i średnie były ograniczenia w podejmowaniu przez młodzież białoruską studiów uniwersyteckich. Skromna liczba dokumentów �S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H 69 dotyczących tego zagadnienia znajdująca się w materiałach archiwalnych, jak i brak danych w literaturze przedmiotu na ten temat dowodzi, że studia wyższe dotyczyły bardzo ograniczonej liczby młodzieży białoruskiej a sprawa kształcenia akademickiego stanowiła znacznie mniejszy problem niż szkolnict­ wa powszechnego i średniego. K . Srokowski w cytowanym już raporcie mówi o niewielu studentach. „Kurier Wileński" z dnia 9IV1927 r. podkreśla stale malejącą liczbę studentów Białorusinów. Niewątpliwie dostanie się na uniwer­ sytet było trudne dla absolwentów gimnazjów białoruskich, które w więk­ szości nie posiadały praw publicznych. Dla młodzieży męskiej silną barierą w adaptacji do środowiska studenckiego i w powstawaniu poczucia obcości był brak odbytej służby wojskowej w armii polskiej. W tej sytuacji część młodzieży białoruskiej, jeżeli pozwalały na to warunki materialne wyjeżdżała przede wszystkim do Pragi Czeskiej oraz Mińska i Berlina. Poparcie rządu Czechosłowackiego dla społeczeństwa białoruskiego, m.in. w zakresie kształ­ cenia młodzieży, znalazło wyraz w przyznawaniu stypendiów studentom Bia­ łorusinom. W 1921 r. przyznano 25 stypendiów, w 1922 r. liczba ich wzrosła do 50, a w 1923 r. do 100 (NARB, f. 883, op. 1, d. 18, 1. 62). 6 Jak już wspomniałam, najbardziej niekorzystna z punktu widzenia państwa polskiego była emigracja do BSRR, gdzie ceną za uzyskane stypendia i liczne przywileje było przyjęcie ideologii marksistowskiej. W ten sposób młodzież białoruska ulegała wpływom komunistycznym, co pogłębiało jej wrogi stosunek do „burżuazyjnej" Polski. Studenci białoruscy na uniwersytetach w Polsce i poza jej granicami tworzyli liczne organizacje o różnym profilu ideologicznym, często związane z kierunkami reprezentowanymi przez białoruski ruch polityczny w I I Rzeczypospolitej. Na uniwersytecie wileńskim, na którym otwarto Katedrę Filologii Słowiańskiej działał Związek Studentów Białorusinów. Stowarzyszenie to pozostawało pod wpływem założonej w 1930 r. w Wilnie organizacji „Centrsajuz", uznawanej za „polonofilską" i określaną jako „białoruska sanacja" . 7 6 Związki łączące działaczy białoruskich z Czechosłowacją datują się od okresu powstania w 1918 r. Białoruskiej Republiki Ludowej, a ściślej od rozłamu, jaki w grudniu 1919 r. nastąpił w Radzie B R L na z w o l e n n i k ó w koncepcji federacyjnej obozu belwederskiego Józefa Piłsudskiego i jej p r z e c i w n i k ó w uznających o b e c n o ś ć p o l s k ą n a ziemi białoruskiej za okupację. C i ostatni przenieśli nowo u t w o r z o n ą R a d ę i jej zarząd n a Litwę K o w i e ń s k ą , otrzymując n a tym terenie szeroką a u t o n o m i ę polityczną, gospodarczą i kulturalną. K o w i e ń s k i ośrodek polityczny utrzymy­ w a ł bliskie stosunki z Czechosłowacją. W 1923 r. część rządu przeniosła się do Pragi. R o z w i ą z a n i e R a d y B R L i uznanie Białoruskiej Socjalistycznej Republiki R a d za j e d y n ą reprezentantkę narodu białoruskiego nastąpiło w 1925 r. 7 G r u p a działaczy skupiona w o k ó ł Antona Łuckiewicza i R a d o s ł a w a Ostrowskiego założyła w 1930 r. w Wilnie organizację pod n a z w ą „Centrsajuz" (Centralny Sajuz Kulturalnych i Hospo­ d á r n ý c h Arganizacji) i rozpoczęła wydawanie pisma „Napierad", następnie „Biełaruski Zwon". A . Ł u c k i e w i c z widział m o ż l i w o ś ć zrealizowania aspiracji narodowych B i a ł o r u s i n ó w w warunkach politycznych I I Rzeczypospolitej. „Centrsajuz" zajmował się tworzeniem biblioteki i czytelni na wsi, rozpowszechnianiem literatury poprzez wydawnictwa „Włościańskiej Biblioteki". W 1932 r. „Centrsajuz" z o r g a n i z o w a ł Towarzystwo Oświaty Białoruskiej, które w y d a w a ł o czasopismo „ R o d n y j K r a j " . Organizacja „Centrsajuz" atakowana była z a r ó w n o przez chadecję, jak i przez k o m u n i s t ó w i inne ugrupowania białoruskie. �70 WANDA PAPROCKA W następnych latach wpływy w Związku uzyskała jednak Białoruska Chrześ­ cijańska Demokracja (BChD) stojąca na gruncie walki o niepodległość pań­ stwową Białorusi (por. Paprocka 1995, s. 18). W wyniku różnic ideologicznych wśród studentów powołano na uniwersytecie wileńskim nową korporację pod nazwą „Skorynia", która utrzymywała bliskie kontakty z polskimi organizacjami, m.in. z „Vilnensia", „Piłsudją" i „Cresovia". W 2 numerze pisma tej organizacji 0 nazwie „ N a warcie", w artykule „Od Redakcji", autor omawiając etapy białoruskiego ruchu odrodzeniowego dochodzi do wniosku, że „obecnie wszystkie kłótnie muszą zamilknąć", a głównym zadaniem stać się powinno budzenie 1 utrzymanie świadomości narodowej. Zdając sobie sprawę z obecnych warunków życia na Białorusi Zachodniej należy wyciągać, jak stwierdza autor, jeden logiczny wniosek: „czas najwyższy tworzyć pozytywizm białoruski, jak tworzyli go Polacy w końcu wieku X I X i Ukraińcy w czasach austryjackich" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2-3 :1932, s. 245). W 1937 r. władze akademickie rozwiązały korporację „Skorynia". Pro­ testem wobec tego faktu było założenie przez część studentów białoruskich Stowarzyszenia im. Franciszka Skoryny, które było zwalczane przez Związek Studentów Białorusinów związany z chadecją i przeciwny współpracy z Pol­ ską. Bezpośrednio nawiązujące do ideologii chadeckiej było pismo powołane do życia w 20 rocznicę ogłoszenia w marcu 1918 r. niepodległości Białorusi i na cześć tej historycznej daty nazwane „25 sakawika" (sakavik — marzec). W artykule wstępnym czytamy m.in.: „Rozpoczynając nowy rok szkolny białoruska młodzież akademicka postanowiła rozpocząć aktywną pracę na niwie swej ojczyzny, wzorując się na ideałach zawartych w akcie i dniu 25 marca [...] Ale pomimo niezależnej myśli nurtującej w narodzie białoruskim [...] siły narodu wykorzystali nasi wrogowie dla obcej nam walki o cudze interesy. Wielki rezerwuar politycznych sił narodu znajduje się pod hypnozą komunistycznego Wschodu i faszystowskiego Zachodu [...] Przeciwdziałając marksistowskiej i faszystowskiej ideologii jako obcym i wrogim koncepcjom imperializmu studenci białoruscy uznają za zasadę swego działania chrześ­ cijańską ideologię całkowitej demokracji..." (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4-5:1937, s. 441-442). W „Rocznikach Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie", które były wydawane od roku akademickiego 1936/1937, wymieniane jest stowarzyszenie studentów Białorusinów, określane jako ideowo-wychowawcze, pod nazwą „Białoruski Związek Akademicki". Pozostawało ono pod opieką kierownika katedry filologii słowiańskiej prof. Erwina Koschmiedeva. Zawarte w „Rocz­ nikach..." dane statystyczne pozwalają stwierdzić, że w roku 1936/1937 i 1938/1939 było na uniwersytecie w Wilnie 94 studentów Białorusinów. Liczba ich na poszczególnych wydziałach przedstawiała się następująco: wy­ dział humanistyczny - 5 osób, prawa i nauk społecznych - 26, teologiczny - 3, matematyczno-przyrodniczy - 21, lekarski - 21, sztuk pięknych - 1, studium rolnicze - 15, studium farmacji - 2 („Roczniki Uniwersytetu..." 1936/1937, s. 238; 1938/1939, s. 63). �71 S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H Zachowane dane statystyczne uniwersytetu poznańskiego dotyczące stu­ dentów mówiących językiem białoruskim podają, że w latach 1921-1923 stu­ diowało rocznie od 1-5 osób pochodzenia białoruskiego. O istnieniu pewnej grupy studentów - Białorusinów na uniwersytecie berlińskim świadczy fakt, że w roku akademickim 1931/1932 powstał Związek Studentów Białorusinów. Związek ten za pośrednictwem pisma „Biełaruska Krynica" apelował o od­ bywanie studiów w Niemczech, podając warunki przyjęcia na wyższe uczelnie oraz koszty pobytu za granicą. Brak wyczerpujących materiałów źródłowych i opracowań dotyczących Białorusinów studiujących na uniwersytetach nie pozwala na szczegółowe omówienie tego zagadnienia. Przedstawione dane pozwalają jedynie wskazać możliwości, z jakich korzystała młodzież białoruska dla uzyskiwania wyższego wykształcenia i statusu społecznego. Ten dość powoli postępujący proces powstawania warstwy inteligencji białoruskiej, który obserwujemy w latach trzydziestych, zostaje przerwany wybuchem I I wojny światowej. Zarówno wojna, jak i późniejsze lata rządów komunistycznych uniemożliwiły dalszy rozwój szkolnictwa podstawowego i średniego w języku narodowym. W Biało­ ruskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej obowiązywał język rosyjski zarówno w szkolnictwie średnim, jak i wyższym. Włączenie społeczeństwa białoruskiego na przeszło pół wieku w orbitę radzieckiej nauki i kultury znalazło odbicie w aktualnych postawach Białorusinów wobec własnego dzie­ dzictwa kulturowego i w wyborze kierunków polityki narodowościowej mło­ dej Białoruskiej Republiki. LITERATURA Handelsman M. 1921 O dzisiejszą politykę naszą na Białej Rusi, „ W s c h ó d Polski", nr 1-3, s. 34-45. Mironowicz E. 1993 Białorusini w Polsce 1944-1949, Warszawa. Mniejszości 1927-1937 Mniejszości narodowe w Polsce. Białorusini, „Sprawy N a r o d o w o ś c i o w e " , nr 4:1927; nr 4-5:1930; nr 4-5:1931; nr 2-3 :1932; nr 4:1934; nr 6:1934; nr 4-5:1937. „Natio" 1927 „ N a t i o " , nr 3-4. P a p r o c k a W. 1993 Ludność białoruska a polska polityka mniejszościowa w okresie „Etnografia Polska", t. 39, z. 1-2, s. 5-32. Srokowski K. 1924 Sprawa narodowościowa na Kresach Wschodnich, K r a k ó w . międzywojennym, �72 WANDA PAPROCKA WANDA PAPROCKA BELARUSSIAN SCHOOLS ON T H E EASTERN T E R R I T O R I E S A N D T H E M I N O R I T Y P O L I C Y O F T H E P O L I S H S T A T E I N T H E Y E A R S 1918-1939 Summary I n the article the author deals with the Belarussian minority educational network - including primary schools, high schools and university education in the period 1918-1939 when the Eastern Territories, inhabited by the Belarussian minority belonged to the Polish state. This is the next part of the previous study ("Etnografía Polska", vol. 39) concerning the minority policy towards the Belarussians. It is based on archival sources coming from the state archives, at present Lithuanian and Belarussian, in Vilnius, Grodno and M i ń s k . The development of the minority educational system remained in close connection with the ethnic policy of the Polish state. I n the first years of the independent Polish Republic after 1918 the liberal character of the policy was caused by the genera] idea of federalism concerning the non-Polish national groups within the Polish state. Later on, the unification policy prevailed aiming at fuller assimilation of the Belarussian minority. It was revealed in the decreasing number of Belarussian schools and eventually in the educational law from 1924. The law introduced bilingual schools for the minorities. Polish minority policy concerning education was met with strong resistance of the Belarus­ sians acting through their political and social institutions. The source material collected by the author proved to be quite sufficient for the topic. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5073f022c383fc348a81a8ec6b3a5a05.pdf 761ea4cfec027fb036c6c693a0e24f0c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1606 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1486 Title A name given to the resource Socjologia wiedzy jako możliwy paradygmat teorii etniczności / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.41-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Abriszewski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. ХЫ1: 1998, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 KRZYSZTOF ABRISZEWSKI Instytut Filozofii U M K SOCJOLOGIA W I E D Z Y JAKO MOŻLIWY P A R A D Y G M A T D L A TEORII ETNICZNOŚCI Socjologia wiedzy na ogół nie cieszy się bardzo dobrą opinią. Socjologów odstraszają i męczą jej powiązania z filozofią, filozofów natomiast drażni jej empiryczność i „demaskatorski" charakter . Być może to właśnie decyduje o tym, iż - jak się wydaje - nie stanowi ona narzędzia do badań nad etnicznością. Chciałbym tutaj postawić tezę, a następnie ją obronić, że socjo­ logię wiedzy można płodnie poznawczo wykorzystać w tego typu badaniach. Po omówieniu argumentów przemawiających na korzyść takiego stanowiska spróbuję naszkicować, jak z grubsza mógłby wyglądać taki paradygmat. Aby jednak nie poprzestać na ogólnych, czy nawet ogólnikowych uwagach, chciał­ bym rozwinąć jeszcze trzy inne wątki. Po pierwsze, interesuje mnie to, jak się ma socjologia wiedzy do, moim zdaniem, najszerszego zbioru pytań nauk zajmujących się etnicznością - pytań o obcość i o obcego. Po drugie, rozważę pytanie, czy istnieją jakieś główne wątki lub motywy w wiedzy, którą przyszłoby nam badać? Ponadto postaram się, twierdząc, że takie wątki istnieją, wymienić kilka spośród nich. Po trzecie wreszcie, po rozważaniu tego, co zwykle nazywamy treścią, zwrócę uwagę na pewną szczególną cechę tej treści, a mianowicie na prawdę. W tej części wyjdę od socjologicznego pojmowania prawdy, tj. nie takiego, która wiąże się z pytaniem jaki sąd jest prawdziwy lub jakie przekonanie jest prawdziwe, ale - jakie czynniki sprawiają, że dane przekonanie/przekonania jest/są prawdziwe. 1 Główne ataki na socjologię wiedzy wyprowadzane są od strony filozofii nauki, z pozycji obiektywistycznych (realistycznych) teorii poznania. Grzechem tej pierwszej jest to, iż sugeruje, że warto zastanowić się nad nauką jako działalnością, której sukcesy nie tylko daje się przedstawić poprzez (do)celową pielgrzymkę do pałacu prawdy. Socjologia wiedzy porzuca teleologiczność efektywności naukowej na rzecz posługiwania się w wyjaśnieniach kategoriami 1 Proponuję tutaj jako przykład rozważyć epistemologię Ludwika Flecka (1986). Nadto pragnę d o d a ć , iż nie przypadkiem zapisałem s ł o w o „demaskatorski" używając cudzysłowiu. Rela­ tywizm socjologii wiedzy nie musi oznaczać wywracania prawd, a jej argumenty nie m u s z ą mieć posmaku jawnie ideologicznego. M y ś l ę tutaj przede wszystkim o p o w a ż n i e branym warunku symetrii (por. Barnes, Bloor 1993). �42 KRZYSZTOF ABRISZEWSKI nauk społecznych (por. Bloor 1993). Jej sugestie, a myślę w tej chwili przede wszystkim o silnie broniącym się froncie edynburskiej szkoły i anglosaskiej tradycji takich badań w ogóle podążają, jaki mi się wydaje, w stronę pluralizmu poznawczego. Nie pragną a priori, z poziomu metafizyki odrzucać analiz realistycznego modelu poznania (na ten temat por. Collins, Yearley 1992). Zamiast tego powiadają, że także ten typ wiedzy, który oferują, nie tylko jest sensowny, ale ponadto ma nam coś interesującego i ważnego do powiedzenia. Właśnie to działa na obiektywistów jak odrobina mydła w oku. Realizm w każdej swojej postaci zakłada bowiem istnienie jakiejś wiedzy uprzywilejowanej oraz specjalnego stanowiska poznawczego (por. rozdział „Obiektywistyczny model poznania" w: Zybertowicz 1995). Nie jest więc konieczna teza, która brzmiałaby: obiektywizm nie ma sensu, aby stanowisko obiektywisty zaatako­ wać. Poczuje się on napastowany równie mocno także wtedy, kiedy ktoś będzie uzurpował sobie prawo do tego, iż także (a nie wyłącznie) ma rację. 2 3 W socjologii rzecz ma się inaczej. Nawet jeśli socjologia wiedzy nie jest tutaj jakoś wyjątkowo hołubiona, a wręcz spycha się ją na bok, to dzieje się to z odmiennych przyczyn niż w przypadku opisanego sporu. Wysoka samo­ świadomość metodologiczna, a możliwe, że także inne powody, stwarza dobrą atmosferę dla pluralizmu poznawczego. Jest on zresztą widoczny tak dobrze jak samotne drzewo na horyzoncie, jeśli prześledzić losy różnych paradyg­ matów. Mam nadzieję, że na takim gruncie (myślę o badaniach nad etnicznoś­ cią) nikt nie zechce atakować tezy, że korzystne jest przyjęcie paradygmatu myślowego i badawczego, który potrafi coś nowego do naszej wiedzy dodać. Jak widać jest to argument pragmatyczny dotyczący teorii. Podobny wy­ dźwięk będą miały moje dalsze uwagi dotyczące praktyki badawczej. Socjologia wiedzy może okazać się pomocna, kiedy w społeczeństwach podobnych do naszego będziemy mieli do czynienia z grupami silnie izolującymi się. Sposób życia, często wykonywane zawody oraz istniejące w świadomości społecznej stereotypy, niejednokrotnie negatywne, powodują, iż niektóre grupy etniczne mają nie tylko silne tendencje ekskluzywistyczne, ale też mogą odzna­ czać się dużą niechęcią czy wrogością wobec obcych oraz silnie akcentować granice grupy. W tej sytuacji badacz stanie w obliczu piekielnie trudnego problemu: jak przeniknąć do badanej grupy? Jak do niej dotrzeć od środka? Jak zdobywać informacje? Tutaj socjologia wiedzy może okazać się nie tyle rozwią­ zującą sytuację metodą na wszystkie problemy, ile zastępczym sposobem badania. Dobrze osadzona etniczna grupa mniejszościowa (tzn. taka, która 2 Pewne aspekty d o t y c z ą c e szkoły edynburskiej, które są w a ż n e dla tych r o z w a ż a ń przedstawię w części I V . Z r e z y g n o w a ł e m z jej o m ó w i e n i a o g ó l n e g o z d w ó c h p o w o d ó w : po pierwsze, nie chciałem rozbijać toku w y w o d ó w , po drugie, szkoła edynburska doczekała się j u ż licznych o p r a c o w a ń w języku polskim (Kucia 1989, 1989a; Mokrzycki 1990, s. 91-101; Olczyk 1992; Szahaj 1995; Życiński 1993), polecam także znakomity artykuł R a d o s ł a w a Sojaka (1996) d o t y c z ą ­ cy socjologii wiedzy w ogóle. 3 W przypadku o b i e k t ó w matematycznych, w tym kontekście pojęcia „realizm" u ż y w a się zamiennie z pojęciem „ p l a t o n i z m " . �S O C J O L O G I A W I E D Z Y A T E O R I A ETNICZNOŚCI 43 w danym miejscu jest już relatywnie długo oraz posiada „własne" rozwinięte instytucje społeczne nie związane bezpośrednio z grupami pierwotnymi - np. szkołę) o silnym poczuciu tożsamości grupowej ma najczęściej własną prasę, biuletyn lub choćby jakieś efemeryczne teksty. Patrząc z innej strony da się niejednokrotnie wytropić teksty „mniejszościowców" drukowane w „normalnej" prasie czy książkach (felietony, opowiadania, wiersze, itd.). Daje to możliwość prowadzenia przynajmniej niektórych analiz z poziomu socjologii wiedzy. Na kolejny dobry powód wykorzystania socjologii wiedzy natrafiłem pod­ czas prac poświęconych Ormianom w Polsce. Okazuje się, że nie istnieją oni jako grupa społeczna w wąskim sensie, jednak mimo całkowitej polonizacji wydają „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Ormiańskiego". Wobec takiej mniej­ szości etnicznej, która właściwie jest „rozmyta" zawodzą typowe, jeśli nie wszystkie, klasyczne środki socjologii. Pozostaje skłanianie się w badaniach ku psychologii lub psychologii społecznej albo ku analizie tekstu napisanego jako tekst Ormian polskich. Jest to więc argument dotyczący praktyki badawczej numer dwa: analizowanie grup, które nie istnieją (bądź aktualnie, bądź jako socjologicznie rozumiana grupa społeczna). To, co powyżej opisałem jest tylko szczególnym przypadkiem sytuacji, z jaką może się zetknąć historyk (czy socjolog o skłonnościach historyka) zajmujący się mniejszościami etnicznymi. Zakładając sytuację, w której po danej grupie etnicznej pozostały teksty przez nią samą pisane i grupa ta nie jest już badaczowi dostępna można uruchomić aparaturę socjologii wiedzy. Praca socjologa wiedzy w opisanych przypadkach miałaby polegać na analizie dyskursu, co zawęża obszar teoretyczny przydatny do takiego zada­ nia . Z tego, co zostaje użyteczne mogą się okazać dwie propozycje zupełnie odmiennych proweniencji. Pierwsza z nich kontynuuje linię mannheimowskiej teorii, myślę tu przede wszystkim o szkole edynburskiej. Druga wyrasta z tra­ dycji filozofii francuskiej, wiąże się ze strukturalizmem i poststrukturalizmem. Pierwsza wiąże się z takimi (przykładowo) postaciami, jak David Bloor, Barry Barnes, Andrew Pickering czy Steven Shapin. W drugiej natomiast pojawiają się tacy filozofowie , jak Michel Foucault, Tzvetan Todorov i Jean-Francois Lyotard. Nie chciałbym omawiać jednej i drugiej strony, gdyż nie to jest zadaniem mojego tekstu. Krótko jednak zamierzam wskazać różnice i zbież­ ności z interesującego nas tu punktu widzenia. Zaznaczam, iż nie pragnę postulowania czystości teoretycznej, bowiem jestem mocno przekonany, że lepiej sprawdza się możność użycia kilku róż­ nych dróg analiz niż trzymanie się jednej zaprojektowanej tak, aby stanowiła 4 5 6 4 Dzieje się tak ze względu n a rozproszenie c z ł o n k ó w , w takim przypadku „ m n i e j s z o ś c i o w o ś ć " sprowadza się przede wszystkim do kwestii świadomości poszczególnych jednostek, p o n i e w a ż nie s p o s ó b zająć się ponadjednostkowymi mechanizmami wytwarzanymi w grupie społecznej. 5 W grę bowiem nie będzie j u ż w c h o d z i ł a na przykład amerykańska odmiana socjologii wiedzy zorientowana fenomenologicznie (por. Niżnik 1989). 6 A d e k w a t n o ś c i tego określenia nie jestem do k o ń c a pewien. Faktem jest jednak, że osoby wymienione dalej trafiły do historii dwudziestowiecznej filozofii. �44 KRZYSZTOF ABRISZEWSKI monolityczny, samowystarczający i w pewnym zakresie ,jedynie słuszny" gmach teoretyczny (by nie rzec gmaszysko). Ta uwaga częściowo tłumaczy powyższe, na pierwszy rzut oka osobliwe zestawienie nazwisk. Obie te linie posługują się odmiennymi narzędziami, poszukują odpowiedzi na inne pyta­ nia. Edynburczycy pragną wyjaśniać przyczynowo, strukturaliści chcą nato­ miast szukać praw rządzących wielkimi jednostkami dyskursywnymi. Powta­ rzam jednak jeszcze raz, że uznaję tę wielość za korzystną. Zasadniczym działaniem ma być analiza dyskursu, czyli czytanie tekstów. Zwróćmy jednak uwagę, iż jest to czytanie bardzo szczególne - jego celem staje się bowiem uzyskanie wiedzy o grupie, o pewnej mniejszości etnicznej piszącej ów tekst. Chciałbym wyjaśnić ten wybór tradycji i nazwisk. Szkoła edynburska kontynuuje z pewnym uradykalnieniem zasadniczą tezę socjologii wiedzy Karla Mannheima (1992), co czyni ją, ową tezę, bardziej konsekwentną niż oryginał, z pewnością dlatego właśnie jest tak atrakcyjna . Tak brzmiała ona pierwotnie: 7 Socjologia wiedzy m o ż e w i ę c w y s t ę p o w a ć jako teoria lub jako historyczno-socjologiczna metoda badawcza, bytowego uwarunkowania myśli. [...] Jako teoria m o ż e więc b y ć tylko n a u k ą stwierdzającą fakty (stany faktyczne), nauką o fenomenie bytowego uwarunkowania wiedzy. [...] Uwarunkowanie bytowe myślenia będzie m o ż n a u z n a ć za fakt udowodniony w tych dziedzi­ nach myślenia, w których uda się pokazać: a) że proces poznawczy de facto wcale nie rozwija się historycznie w e d ł u g „ i m m a n e n t n y c h praw rozwoju", nie dokonuje się „ z samej rzeczy", z „ c z y s t o logicznych możliwości", nie jest napędzany przez wewnętrzną „dialektykę d u c h o w ą " , lecz że w decydujących punktach powstanie i kształt konkretnego myślenia określają czynniki pozateoretyczne bardzo r ó ż n e g o rodzaju, które zwykło się n a z y w a ć „czynnikami bytowymi"; b) że te określające powstawanie konkretnych treści wiedzy czynniki bytowe nie mają wcale znaczenia marginalnego, nie są „istotne tylko genetycznie", lecz pojawiają się w treści i formie, sposobie formułowania, wydajności, intensywności rozprzestrzeniania w doświadczeniu i kontekście obser­ wacji, k r ó t k o m ó w i ą c określają w s p o s ó b decydujący wszystko, co będziemy n a z y w a ć a s p e k t o w ą strukturą poznania (podkreślenie moje - K A ; Mannheim 1992, s. 217-218). Jeżeli przyjmiemy powyższe twierdzenie w całej jego konsekwencji, tj. jeśli obejmie ono kulturę nie czyniąc żadnych wyjątków (włączając oczywiście całą naukę) to otrzymamy taką jego formę, jaką przyjmują Edynburczycy. Istota tego twierdzenia leży w jego dualistycznej ontologii; wyróżnione są dwie rzeczywistości - bytu i wiedzy, gdzie ta pierwsza warunkuje tę drugą. Wzmacniając tezę możemy przyjąć, iż zastana wiedza w jakimś zakresie jest w stanie powiedzieć o bycie. Na taką, mocną wersję skłonny jestem przystać opierając się na analizach Michela Foucaulta, które wykazują tożsamość struktury władzy i struktury wiedzy (por. Zybertowicz 1995, s. 176-183). W ten sposób rozumowanie doszło do takiego punktu, w którym mogę oderwać wiedzę (tekst) od bytu i analizować ją po to, aby dowiedzieć się czegoś o warunkach, w jakich powstała. Kwestia zastosowania teorii szcze­ gółowych to już rzecz innego rodzaju. 7 M a m tu na myśli wkroczenie przez E d y n b u r c z y k ó w na teren matematyki i przyrodoznaw­ stwa przed czym wzbraniał się jeszcze Mannheim. �45 S O C J O L O G I A W I E D Z Y A T E O R I A ETNICZNOŚCI Druga linia teoretyczna wiedzie do strukturalistów i poststrukturalistów. Do zainteresowania się nimi przekonuje mnie znana teza-hasło: „wszystko jest tekstem" lub też jej inna wersja - „nie ma nic poza tekstem". Takie podejście, już bez żadnych dodatkowych kroków, umożliwia analizę wyłącznie tekstu. Problem natomiast polega na tym, jakiego typu informacje takie badania przyniosą. Czego będą one dotyczyły? Wierzę, iż każda taka analiza, która nie będzie odsyłała bądź do rzeczywistości lingwistycznej, bądź psychologicznej realności autora może wzbudzić zainteresowanie socjologa. Z całą pewnością da się przyjąć przy takich założeniach empiryczne prace Foucaulta i Barthesa. W ujęciu, które proponuję ważne jest nie tylko co się wypowiada, ale też kto wypowiada, w jakich okolicznościach, z jakiego poziomu, do kogo, itd. Za paradygmatyczny przypadek uznaję tekst mniejszości skierowany jednocześnie do siebie samej i do dominującej większości. Wskaźnikiem tego do kogo się mówi najczęściej i najszybciej jest język, a nie treść tego, co się mówi . Nie tyle więc chodzi o dokładne śledzenie treści tekstu, ile o wyłowienie z niego cech, które uznamy za charakterystyczne, np. czy jest to język grupy dominującej, czy mniejszości, czy zamieszczano w tekście jakieś dane liczbowe, czy nie, czy narracja bardziej przypomina opowiadanie, czy felieton, itd. W tym miejscu chciałbym wprowadzić kategorię obcości , którą uznaję za centralną dla teorii etniczności. Najbardziej interesujący z punktu widzenia moich rozważań jest ten aspekt obcości, który rysuje postać obcego w kontekś­ cie procesu uspołecznienia. Proces ów rządzi się przejrzystością ontologiczną świata, do którego odnosi poddawaną zarówno światu, jak i procesowi jed­ nostkę. Polega ona - owa przejrzystość świata - na skonstruowaniu uniwersum według par opozycji, jak np. wewnętrzne - zewnętrzne; przyjaciele - wrogowie, itd. Obcy jest zakłóceniem takiego porządku. Posiada jednocześnie cechy dwu przeciwstawnych (wykluczających się) członów opozycji . Jako taki staje się przedmiotem praktyk dążących do uczynienia go decydowalnym i zdecydowa­ nym, dokonywanych przez obie strony - w tym przypadku przez grupę dominującą oraz grupę mniejszościową (auto-decydującą się, jeśli wolno użyć takiego niezbyt szczęśliwego słowa). Przedstawiając ten problem przy pomocy innego słownika można po­ wiedzieć co następuje: stan „normalny" to stan istniejącego consensusu nie 8 9 10 8 Przykład: jeśli mniejszość niemiecka wydaje gazetę po polsku i po niemiecku, to u w a ż a m za sensowne przyjmowanie, że mają oni także czytelnikom polskojęzycznym coś do powiedzenia. P o ś r ó d nich m o g ą natomiast b y ć tacy, którzy uznają siebie za należących do mniejszości, tacy, którzy u w a ż a j ą się za stu procentowych P o l a k ó w oraz wreszcie tacy, którzy albo nie są do k o ń c a zdecydowani, albo umieszczają siebie jednocześnie w obu grupach. D l a nich wszystkich, jeśli tylko tekst jest po polsku (nie m u s z ę chyba d o d a w a ć , że w tym akurat wypadku) znajdzie się coś w a ż n e g o nie w sensie jakiegoś abstrakcyjnego wzbogacenia wiedzy o świecie, ale funkcjonalnego dla interesów jakiejś grupy. 9 O d w o ł u j ę się przy okazji „ o b c e g o " do prac Georga Simmla (1975) oraz Zygmunta Bau­ mana (1995). 1 0 Podobnie j a k zjawisko niedecydowalne Jacquesa Derridy (1992). �46 KRZYSZTOF ABRISZEWSKI 11 zakłócanego niczym . Wprowadzenie obcego powoduje naruszenie owego consensusu. Grupa dominująca w pewnych granicach takie zakłócenia może tolerować, lecz zawsze pozostaje możliwość nagłej potrzeby przywrócenia ładu. Najskuteczniejszym, jak się wydaje, a z pewnością najbardziej pierwot­ nym sposobem na to jest przemoc (por. Zybertowicz 1995). Tak więc grupa mniejszościowa żyje jeśli nie w permanentnym towarzystwie przemocy, to przynajmniej w sytuacji możności jej użycia. Nie tylko przemocy fizycznej, ale (co bardziej powszechne) przemocy symbolicznej. Podsumujmy powyższe uwagi. Sytuacja mniejszości etnicznej to sytuacja obcego. Obcość z kolei poczyna się znosić. Analizującego dyskurs mniejszości najbardziej będzie interesowało wszystko to, co dąży w nim do samo-znoszenia obcości. Jak się wydaje można tutaj wysunąć zarzut, iż niekiedy mniejszości etniczne wcale nie chcą pozbyć się swojej obcości. Zgoda, ale dotyczy to tylko treści ich wiedzy, a nie formalnej sytuacji mniejszości. Nawet grupy silnie izolujące się będą wytwarzały mechanizmy adaptacyjne. Innymi słowy: taka grupa etniczna pragnie pozostać inna, ale nie obca. Czy się ten proces faktycz­ nie odbywa? Jaki szeroki ma zakres? Jak ważny się wydaje? Jak się to odbywa? Są to pytania, które badacz winien sobie zadać. Jak widzimy więc w pierwszym rzędzie nasze zainteresowania nie wychodzą od tego, co jest mówione, ale od faktu kto mówi, w jakim języku i w jakich okolicznościach. Sytuację poznawczą socjologa wiedzy wyznacza określenie sytuacji po­ znawczej grupy mniejszościowej i jej interesów. Wychodząc od teorii obcego zacznie on poszukiwać głównych motywów, tematów, czy tropów w których sytuacja tego obcego się odbija. Interesujące staną się retoryczne funkcje pewnych tematów oraz to, w których z nich pojawią się naczelne interesy grupy mniejszościowej, to jest zniesienie swojej obcości. Pojęcie „zniesienie obcości" nie jest przy tym równoznaczne z „wymazaniem tożsamości". Ob­ cość bowiem można znieść budując taką niszę kulturową, w której zostanie ona społecznie zdefiniowana jako oswojona. Po pierwsze więc należy pytać o to, jak ustala się granice grupy. Czy są one konstruowane ostro, czy też delikatnie rozmywane? Czy pojawiają się jakieś specjalne teksty tylko w języku mniejszości? Czego one dotyczą? Czy są istotne politycznie? Czy wyrażają silne emocje? Czy wiążą się z sacrum danej grupy etnicznej? Do kogo w szczególności są skierowane? K t o w nich przema­ wia? Jaki jest ich stosunek do grupy dominującej? Jak są opisywane stosunki z grupą dominującą? Te same pytania można odnieść do tekstów drukowa­ nych po polsku. Po drugie, interesuje nas tożsamość obcych. Jak jest opisywana tak w od­ niesieniu do indywiduum, jak i do grupy? Opisać rolę historii, opowieści mitycznych, narracji o wielkich czynach i bohaterach. K i m oni są? W jakim kontekście się pojawiają? Czy są jakieś analogie w narracjach grupy dominu1 1 Oczywiście opisuję tu p e w n ą sytuację m o d e l o w ą , która jedynie, używając języka M a x a Webera, stanowi typ idealny. �S O C J O L O G I A W I E D Z Y A T E O R I A ETNICZNOŚCI 47 jącej? Czy istnieje szczególny sposób zestawiania bohaterów? Czy np. okazuje się, że obie grupy - dominująca i mniejszościowa - miały tych samych wrogów w historii? Czy jest następnie analogia w sposobach mówienia o tożsamości i historii u obu grup? Czy przykładowo odnajdziemy wyraźne i jednoczesne upodobanie do martyrologii? Czy ich estetyki pokrywają się jakoś, czy tylko częściowo nachodzą na siebie? Do kogo mówią jedni i drudzy? Oto, co czeka badacza: Zwrócić uwagę czy pojawiają się figury współ­ działania obu grup. Opisać jak ono się rozkłada, czy jest symetryczne, czy zdecydowanie asymetryczne. Odnaleźć wreszcie fragmenty, które pozwolę so­ bie nazwać retoryką jedzenia, trochę przez analogię do przysłowia „przez żołądek do serca". Czy grupa mniejszościowa zaprasza grupę dominującą do wspólnego stołu. Jak to się odbywa? Czy sprawę rozwiązują jedynie technicz­ ne teksty przyrządzania potraw, czy też barwne opisy całych rytuałów i zabaw związanych z „niemal każdym ziarnkiem ryżu". Podsumujmy, oto główne motywy, które zainteresują socjologa wiedzy: granice grupy, tożsamość, historia, współdziałanie, jedzenie (lista z całą pew­ nością nie jest zamknięta - mogą pojawić się inne). Należy też pilnie baczyć, jak są one przedstawiane, dlaczego właśnie tak się o nich mówi, czy są jakieś analogie w dyskursie dominującym, jeśli tak, to jak głębokie. Socjolog wiedzy zapyta wreszcie, jaka jest prawda, którą wygłasza obcy. Skąd ten właśnie język czerpie swoją wiarogodność? Prawda bowiem dla socjologa nie jest kwestią relacji sądu czy myśli z jakąś rzeczywistością, ale pewną grą kulturową. W sensie socjologicznym zamiast „prawda" lepiej jest mówić o społecznie definiowanej wiarogodności . Istnieje jednak specjalny warunek związany z rozpatrywaniem prawdy z punktu widzenia socjologii. Myśliciele związani ze szkołą edynburską nazywa­ ją go warunkiem symetryczności. Powiada on, iż zarówno przekonania uzna­ wane przez badacza za prawdziwe, jak i te uznane za fałszywe winny być analizowane w taki sam sposób (por. Barnes, Bloor 1993), tj. należy je w tak samo radykalny sposób relatywizować do jakichś społecznych praktyk. David Bloor (1993) przeciwstawia temu stanowisku pozycję obiektywisty, który przy­ staje jedynie na coś, co wolno nam nazwać socjologią błędu. W jego mniemaniu prawda sama „naturalnie przyciąga" umysł ludzki, toteż wiedzę prawdziwą da się jedynie wyjaśniać poprzez wbudowany w ludzką istotę pęd do prawdy. Okoliczności zewnętrzne - kontekst społeczny, tj. interesy indywidualne, grupo­ we, itp. stają się ciekawe do analizowania tylko wtedy, kiedy prawda nie została osiągnięta. Wtedy dopiero socjolog wkracza na scenę tylko po to, by wytłuma­ czyć jak to się stało, że to co społeczne zakłóciło to, co naturalne. Ja jednak opowiadam się po stronie antyrealizmu w takiej jego wersji, która wiąże się z przekonaniem, że każdą prawdę związaną z jakąś praktyką 12 1 2 Jest ona inna w przypadku rysunku architekta i wtedy, gdy w grę wchodzi m a ł o w y r a ź n e zdjęcie (np. U F O ) w brukowej gazecie, inna kiedy chodzi o kulturalnie wyglądającego człowieka w okularach i białym kitlu, a inna wtedy, gdy idzie o księdza w sutannie. �48 KRZYSZTOF ABRISZEWSKI dyskursywną, grą językową można wytłumaczyć w kategoriach socjologicz­ nych. Różne rodzaje prawd wiążą się z różnymi instytucjami i różnymi grami kulturowymi. Chciałbym teraz wskazać na kilka takich rodzajów, jakie od­ nalazłem badając dyskurs Ormian w Polsce: 1. Prawda nagle odkrytej martyrologii - nagła eksplozja historii dotąd zakazanej, historii męczeństwa w łagrach, która impet swój czerpała ze świeżej możliwości wypowiedzenia się. Ten typ prawdy (Prawdy) pojawia się we wspomnieniach lub dokumentach mówiących o rzeziach, mordach czy rabun­ kach najczęściej w kontekście historii I I wojny światowej. Prawda ta ma jednak jeszcze jedno, równoległe oblicze - prawdy (Prawdy) naukowej, obiektywnej, koniecznej, a więc zmuszającej nas do przyjęcia jej, która była na równi z dokumentami zakazana, ale która żyła podskórnie; prawda (Prawda) jest jedna, historia (Historia) jest jedna. Dokumenty można zniszczyć, wspomnień zakazać, ale temu typowi prawdy (Prawdy), gdzie nauka lustrzanie odbija kosmos można jedynie nie pozwolić się zwerbalizować. Jakże więc jaśnieje, kiedy już wolno jej dojść do głosu. Będzie wymagała nieco innych figur stylistycznych, potrzeba jej wypowiedzi analogicznych do wypowiedzi historyka - długich, poprzedzonych namysłem, wspieranych liczbami - datami, ilościami (pomordowanych, grobów, zaginionych, zniszczonych wsi, itd.), procentami. 2. Druga prawda, to prawda urzeczywistnienia się na „moich" oczach. Właśnie do niej odwoływał się siedemnastowieczny eksperymentalista, fizyk Robert Boyle (por. Shapin 1993). Mamy z nią do czynienia wszędzie tam, gdzie miały miejsce praktyki kulinarne, które dla etnografa posiadają nie tylko kulinarny charakter. Tak więc na „naszych" oczach nagle nie tylko zaczynają działać przepisy kuchenne o egzotycznym rodowodzie, ale osobliwe rytuały, dowcipy, itd. Prawda naoczna ma rzeczywiście w sobie coś nie do odparcia. 3. Wreszcie trzeci typ, mutacja tego, który opisywałem w punkcie 1. Praw­ da nauki. Potrafi ona żyć własnym życiem, obywa się bez obcego i przez samo swoje sąsiedztwo uświęca opowieści o obcym. Przykłady stanowią choćby opis czysto akademickiego problemu użycia właściwej nazwy (Erywań, Erewan, Jerewań, a może jeszcze inaczej?) (por. Pisowicz 1994, także Amirowicz 1994), czy opis rekonstrukcji kościoła. Mogę teraz już podsumować główne tropy, jakimi podążała moja myśl i moja argumentacja. Po pierwsze, proponuję socjologię wiedzy jako możliwy paradygmat dla badań nad etnicznością. Po drugie, proponuję pluralizm teore­ tyczny obejmujący zarówno nie-klasyczną socjologię wiedzy, jak i semiologię, czy szerzej strukturalizm i poststrukturalizm. Mój sposób patrzenia na problem rozpoczyna się jednak od problemu obcości i kwestii pozbywania się jej. Ten aksjomat teoretyczny wywodzę z prac Georga Simmla i Zygmunta Baumana . 13 1 3 Zdaję sobie sprawę, iż najprawdopodobniej zupełnie niesłusznie pomijam inne prace np. E w y Nowickiej. Zaznaczam jednak, że nie chodziło mi o nadmierne rozwijanie subtelności teore­ tycznych, a o przyjęcie, j a k zaznaczam, aksjomatu - punktu wyjścia przyjętego arbitralnie. Wydaje mi się, że arbitralność oparta na na Simmlu i Baumanie jest sensowna. �S O C J O L O G I A WIEDZY A T E O R I A ETNICZNOŚCI 49 Automatycznie wszystkie pytania, jakie możemy zadać empirii określone zo­ stają przez ten pierwotny punkt odniesienia. Tak więc w jego kontekście pytam o główne motywy, czy opowieści, jakie obcy snują o sobie i o świecie. Ich dobór z kolei próbuję uzasadnić ze względu, po pierwsze, na znoszenie obcości, po drugie - ze względu na konstruowanie własnej tożsamości i grę o granice własnej grupy. W innym planie będę usiłował odnaleźć analogiczne motywy w dyskursach grupy dominującej. Oznaczając to wszystko staram się także odpowiedzieć na pytanie, jaki typ prawdziwości towarzyszy wszystkim tym opowieściom, czyje ucho ma zostać na nie skierowane i czyje umysły mają zostać przekonane. LITERATURA A m i r o w i c z A. 1994 Czy tylko Erywań, [w:] „Biuletyn Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego", nr 3, s. 40-41. B a r n e s В., B l o o r D . 1993 Relatywizm, racjonalizm a socjologia wiedzy, tłum. J . Niżnik, [w:] Mocny program socjologii wiedzy, w y b ó r B . Barnes i D . Bloor, Warszawa: Wydawnictwo I F i S P A N , s. 1-37. B a u m a n Z. 1995 Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczna, tłum. J . Bauman, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe P W N . Bloor D. 1993 Wittgenstein i Mannheim o socjologii matematyki, tłum. W . Szydłowska i Z . Jankiewicz, [w:] Mocny program socjologii wiedzy, w y b ó r B . Barnes i D . Bloor, Warszawa: Wydaw­ nictwo I F i S P A N , s. 38-64. C o l l i n s H . M . , Y e a r l e y S. 1992 Journey into Space, [w:] Science as Practice and Culture, red. A . Pickering, Chicago and London: T h e University of Chicago Press, s. 369-389. D e r r i d a J. 1992 Farmakon, tłum. K . Matuszewski, [w:] tenże, Pismo filozofii, K r a k ó w : inter esse. Fleck L. 1986 Powstanie i rozwój faktu naukowego, tłum. M . Tuszkiewicz, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie. Kucia M. 1989 „ Szkoła edynburska" wobec racjonalizmu w filozofii nauki, „Studia Socjologiczne", nr 1, s. 189-201. 1989a Dyskusja wokół społecznej filozofii nauki szkoły edynburskiej, „Studia Filozoficzne", nr 4, s. 87-101. Mannheim K. 1992 Ideologia i utopia, tłum. J . Miziński, Lublin: test. N i ż n i k J. 1989 Olczyk 1992 Socjologia wiedzy, Warszawa: P I W . S. Epistemologiczny sens socjologii wiedzy, „Kultura i Społeczeństwo", nr 2, s. 45-59. P i s o w i c z A. 1994 Erewan, Jerewan? A może lepiej: Erywań?, Kulturalnego, nr 2, s. 19-21. w: „Biuletyn Ormiańskiego Towarzystwa �50 KRZYSZTOF ABRISZEWSKI S h a p i n S. 1993 Pompa i okoliczności: literacka technika Roberta Boyle'a, tłum. M . Tempczyk, [w:] Mocny program socjologii wiedzy, wybór B . Barnes i D . Bloor, Warszawa: I F i S P A N , s. 321-372. Simmel G. 1975 Socjologia, tłum. M . Łukasiewicz, wstępem opatrzył S. Nowak, Warszawa: P a ń s t w o w e Wydawnictwo Naukowe. Sojak R. 1996 Socjologia wiedzy chce pozostać nieświadoma. Uwagi o statusie poznawczym socjologii wiedzy, „Studia Socjologiczne", nr 4, s. 25-49. S z a h a j A. 1995 O tak zwanym mocnym programie socjologii wiedzy szkoły edynburskiej, „Kultura W s p ó ł c z e s n a " , nr 1-2, s. 53-67. Z y b e r t o w i c z A. 1995 Przemoc i poznanie. Studium z nie-klasycznej socjologii wiedzy, Toruń: U M K . Ż y c i ń s k i J. 1993 Redukcjonizm socjologiczny szkoły edynburskiej, [w:] tenże, Granice racjonalności. Eseje z filozofii nauki, Warszawa: P W N , s. 269-300. K R Z Y S Z T O F ABRISZEWSKI SOCIOLOGY O F K N O W L E D G E - A POSSIBLE PARADIGM FOR THE THEORY OF ETHNICITY Summary Sociology of knowledge does not enjoy, as a matter of fact, any good opinion. Sociologists are discouraged and annoyed by its associations with philosophy, whereas philosophers blame it for "empiricism" and "discarding" character. That is why it may seem not to be a suitable theoretical instrument for the study of the ethnicity. M y thesis, which I try to plead here is, that sociology of knowledge may be quite useful in those studies. I am going support it by the following arguments: 1. Theoretical pluralism requires a broad and differential knowledge; 2. Sociology of knowledge seems to be useful when there are difficulties in penetrating a group from inside; 3. Sociology of knowledge is a suitable method for historical research on groups for which only documents (in a broad sense) are left. The paradigm presented here and the type of analysis connected with it would be liminted to the study of discourse. T h a t is why I am suggesting to refer to two traditions: the continuation of the theory of K a r l Mannheim and to structuralism (and post-structuralism). T h e concept central to the paradigm which is at щ е same time the central concept for the theory of ethnicity is the notion of the Alien. Axiomatic are then the theories of the Alien created by Georg Simmel and Zygmunt Bauman, which include the statements concerning self-confirmation and self- -abrogation of the strangeness. The main motifs distinguished in the discussed discourse (without any claims for the list to be full) are: defining and protecting of the group's social boundaries, its relations with the dominating group, identity both referring to the individual and the group, history, mythical narratives, the role of cultural heroes, rhetorics of food. Other things that should be taked into consideration are: similarity of the studied text to other texts constructed beyond the group, convergence of their concepts and aesthetics as well as the "types of truth, i.e. reliability of the text". Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/004f27b02c12a7bf7d139d71dbd4e980.pdf 82015801014b8ab4f7605e0d9922c3c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1605 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1485 Title A name given to the resource Społeczność wiejska w okresie przełomu systemowego / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.5-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W OKRESIE P R Z E Ł O M U SYSTEMOWEGO T R A N S F O R M A C J A WSI. RZECZYWISTOŚĆ I P E R S P E K T Y W Y Począwszy od przełomu lat 80-ych i 90-ych naszego wieku tematem wiodą­ cym w badaniach nauk społecznych i humanistycznych (także w publicystyce prasowej, refleksji dziennikarskiej) stała się transformacja społeczeństwa pol­ skiego oraz innych krajów europejskich byłego obozu socjalistycznego. Rady­ kalna zmiana ustroju politycznego i zasad gospodarki wymagała naukowej oceny zachowań różnych grup społecznych i zawodowych oraz postawienia wynikającej z niej diagnozy dotyczącej przyszłych postaw społecznych w odnie­ sieniu do wszelkich form działalności obywateli tych krajów. Pierwsze wyniki szeroko zakrojonej naukowej eksploracji społeczeństwa polskiego ukazały się już drukiem. Wskazują one niejednokrotnie na rozminięcie się oczekiwań i założeń teoretycznych z konkretnymi reakcjami zarówno jednostek, jak i licznych grup społecznych. Zawierają krytykę dotychczasowego i propozycje nowego spojrzenia na badany przedmiot, zmianę jego paradygmatu. Szczególne miejsce w tych rozważaniach zajmują procesy transformacji mieszkańców wsi. Takie konstatacje skłoniły mnie do podjęcia próby omówienia, prezen­ towanych w różnych wydawnictwach i opracowaniach autorskich, głównych założeń teoretycznych i metodologicznych w naukach badających społeczność wiejską w momencie, gdy podejmowały problematykę jej transformacji. Co ustaliły za pomocą dostępnego im aparatu badawczego, a tym samym jaki obraz tej społeczności (z końca lat 80-ych) przedstawiły? I wreszcie w jakim kierunku idą dalsze postulaty badawcze zweryfikowane przez ostatnie prace terenowe i trendy teoretyczne. W tak zakrojonym zakresie rozważań nie mogę oczywiście pominąć odwoływania się do szerszego kontekstu, jakim jest trans­ formacja całego społeczeństwa polskiego. Transformacja, łaciński termin równoważny w języku polskim z prze­ kształceniem, odnosi się do szerokiej gamy zjawisk fizycznych i społecznych. �6 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Określa się nim ich przemianę, przeobrażenie, przeistoczenie, czyli zmianę. Zmiana, element zauważalny i powszechny w życiu społecznym i kulturze, zanim doczekała się osobnych studiów teoretycznych występowała już w pier­ wszych ogólnych koncepcjach rozwoju społecznego, będących wyrazem świa­ topoglądu oświeceniowego, sformułowanych przez Anne Roberta Jacquesa Turgota (1727-1781) w Discours sur l'histoire universelle (1750) i Jeana Antoine Nicolasa de Condorceta (1743-1794) w Szkicu postępu ducha ludz­ kiego poprzez dzieje (wyd. francuskie 1781) . Zmiana, ruch, rozwój wszystkiego cokolwiek istnieje stanowiło jeden z dogmatów myśli ewolucjonistycznej i jako taki nie wymagający właściwie uzasadnienia (Szacki 1983, s. 277). Przekonanie o wszechobecności zmiany było typowym stanowiskiem przedstawicieli tego kierunku. Kojarzona osta­ tecznie z postępem miała charakter globalny, ukierunkowany, kumulatywny, takie też cechy posiadał rozwój społeczny. Stąd wynikało szczególne zaintere­ sowanie ewolucjonistów kierunkami i mechanizmami zmiany, a nie badaniem i wykrywaniem jej domniemanych przyczyn. Samo zaś określenie „ewolucja" przez dłuższy czas funkcjonowało dość swobodnie w znaczeniu synonimicznym z wyrazami: rozwój, wzrost, zmiana czy postęp. I dopiero Herbert Spencer (1820-1903) wprowadził termin „ewolucja" we względnie rygorystycz­ nym sensie, pozwalającym odróżnić jego desygnat od desygnatów takich słów jak zmiana i rozwój . Przekonanie, że zmiana jest priorytetowym problemem badawczym charak­ teryzowało prace Williama Isaaca Thomasa (1863-1947) uczonego, którego poglądy wywarły trwały wpływ na kształtujący się antropologiczny punkt widzenia procesów społeczno-kulturowych. W Source Book for Social Origins: Ethnological Materials, Psychological Standpoint, Classifield and Adnotated Bibliography for the Interpretation of Savage Society (1909) ogłosił teorię zachowania ludzkiego, dającą zastosować się do analizy wszelkiej zmiany społecznej. Zawarł w niej twierdzenie, iż zmiana społeczna następuje przez kryzysy zakłócające działanie nawyków i zmuszające ludzi do szukania nowych form adaptacji, a jej wyjaśnienie wymaga jednoczesnego uwzględnienia obiek­ tywnych warunków i świadomej działalności ludzkiej, społecznej i jednostkowej strony procesu czy też - jak przyjęto określać później - wartości i postaw, 1 2 1 W X V I I I wieku rozpowszechniona była głównie d o ś ć o g ó l n a idea p o s t ę p u . Jej s z c z e g ó ł o w e przesłanki kształtowały się stopniowo i dopiero z czasem p o s t ę p zaczyna b y ć przypisywany wszystkim dziedzinom życia, które w tym procesie wzajemnie się warunkują. Budowa teorii wyjaśniającej kierunek, prawidłowości i mechanizmy społecznego rozwoju, a w i ę c zawierająca przekonanie o prawidłowym charakterze rozwoju społecznego, o regularnym następowaniu po sobie jego określonych faz, o kumulatywnym rozwoju wszystkich dziedzin, o możliwości prognozowania dalszego rozwoju Ud. (Szacki 1983, s. 112) trwała d ł u g o . 2 Stworzone przez e w o l u c j o n i s t ó w schematyczne stadia rozwojowe: dzikość, barbarzyństwo i cywilizację m i a ł a przechodzić cała ludzkość. Idee te z czasem wyparły p o g l ą d y upowszechniające zasady kulturowego relatywizmu, przyswojone dzięki wynikom etnologicznych b a d a ń „kultur obcych". W ó w c z a s to, charakterystycznemu dla klimatu naukowego X I X w. pojęciu p o s t ę p zaczęło t o w a r z y s z y ć pojęcie regresu, jako regularnego rozwoju w historii (Wieruszewska 1991, s. 20). �7 SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU kultury i osobowości (Szacki 1983, s. 605). Zmiana społeczna była dla Thomasa, jak i dla innych współczesnych, zmianą ukierunkowaną . Interesował go jednakże głównie nie kierunek, lecz mechanizm zmiany. Pytanie podstawowe dotyczyło tego, jak dochodzi do destrukcji panującego systemu norm i powstania nowego, czyli jak się odbywa „dezorganizacja" i „reorganizacja". Postrzeganie zmiany jako bardziej lub mniej gwałtownej, ewolucyjnej lub rewolucyjnej wynikało z jej zakresu, tempa i gruntowności. Począwszy od epoki industrialnej przekształcenia jakby nabrały specjalnego przyspieszenia. Dotyczyło ono nie tylko zastosowań nowości technicznych, ale sposobu myś­ lenia i relacji między ludźmi, pozostawało zatem w sferze życia społecz­ nego i kultury. Europejska rewolucja przemysłowa otworzyła szanse postępu gospodarczego dzięki wykorzystaniu osiągnięć myśli naukowej i technicznej. Zapoczątkowała tym samym typ zmian, które dla świata przedprzemysłowego miały stawać się modelem przyszłości. Odmienna dynamika rozwoju ekono­ micznego, jaka zaistniała w jej efekcie posłużyła za wzór odniesienia do tego, co reprezentował sobą świat tradycyjny (Wieruszewska 1991, s. 20). Widoczne różnice poziomu rozwoju wymagały określenia i zdefiniowania. W pracach społeczno-humanistycznych zaczęto zatem stosować opozycyjne pojęcia: nowoczesność i tradycjonalizm. Do wyjaśnienia i zrozumienia tempa zmian służyła modernizacja (będąca nie tylko pojęciem, ale i teorią). Podłożem jej był kontekst przemysłowy. Z niego wywodzono wskaźniki rozwoju, efek­ tywności, kapitałochłonności, energochłonności czy intensyfikacji. Dyscypliny społeczne przystępując do badania transformacji społeczeństwa polskiego, jako wielokierunkowego procesu przemian, dysponowały określonym zaple­ czem teoretycznym i metodycznym. Był on spuścizną wiodących kierunków myśli humanistycznej X I X i X X wieku oraz dociekań i dyskusji toczących się w ich obrębie w latach 70-ych i 80-ych . 3 4 5 Badania zmiany społeczności wiejskich w Polsce podporządkowane były w (latach 70-ych i 80-ych) kilku generalnym koncepcjom. Najważniejsze z nich 3 Pisał on o ewolucji związanej szechnieniem z technicznymi wynalazkami, ułatwioną komunikacją, rozpow­ się druku, rozwojem miast, organizacji ekonomicznej, systemu kapitalistycznego, cjalizacji zawodowej, badań naukowych, idei wolności, ewolucyjnego poglądu na życie spe­ itd. (Szacki 1983, s. 613). 4 N a l e ż y d o d a ć , że d o t ą d nauka nie operuje teorią zmiany społecznej „ w ogóle", czy zmiany „jako takiej". Są natomiast teorie dotyczące pewnych p r o c e s ó w cząstkowych, a s p e k t ó w czy w y m i a r ó w zmiany społecznej, a różni autorzy i szkoły teoretyczne wykazują zainteresowanie odmiennymi właściwościami zmiany (Herbert Spencer, K a r o l Marks, Max Weber, Emil Durkheim). 5 W latach 70-ych i 80-ych badacze obserwują kryzys socjologii jako dyscypliny naukowej, który objął wiele jej subdyscyplin w tym i socjologię wsi. Liczne propozycje jego przezwyciężenia pojawiające się w ó w c z a s w literaturze krajowej i zagranicznej d o t y c z ą tak p r o b l e m ó w metodycz­ nych, jak i teoretycznych. W s k a z u j ą na potrzebę systematyzacji rozproszonych b a d a ń , która pozwoli u k a z a ć w miarę c a ł o ś c i o w y obraz funkcjonującego dotychczas systemu życia wiejskiego oraz potrzebę przystosowania s c h e m a t ó w p o j ę c i o w y c h jakimi posługują się badacze do konceptualizacji nowych p r o b l e m ó w pojawiających się wraz z gwałtownymi przemianami współczesnej wsi i sposobami jej funkcjonowania w nowoczesnym społeczeństwie. �MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A g to koncepcje industrializacji, technicyzacji, urbanizacji wsi i rolnictwa, prze­ kazu kulturowego, komercjalizaqi, społeczeństwa chłopskiego, klasy chłop­ skiej, grupy zawodowej. Zostały one opisane i skomentowane m.in. przez Jana Turowskiego (1986, s. 90-116) i Marię Halamską (1986, s. 118-24) nie będę więc przytaczać ich w tym miejscu. Ograniczę się do scharakteryzowania głównych efektów tych ujęć badawczych. Koncepcje industrializacji, urbanizacji, modernizacji, dyfuzji kultury prze­ nosiły zewnętrzny, wynikający z logiki rozwoju przemysłowego sposób widze­ nia i badania wsi. Przemiany wsi polskiej ujmowane były przede wszystkim z punktu widzenia wartości typowych dla społeczeństwa miejsko-przemysłowego. Dlatego też pojęciom: izolacja, pasywność, tradycja, zacofanie, irracjonalność przeciwstawiały: otwartość, zerwanie z izolacją, nowoczesność, ra­ cjonalność, postęp. Arbitralnie tym samym już na wstępie wartościowały przedmiot naukowego poznania. Dominujący wzór badań ukierunkowany był na poznanie przemian wsi od strony mechanizmów uniformizujących, sprawdzania tezy o wyrównywaniu różnic między miastem i wsią, aspiracjach ludności wiejskiej do podnoszenia standardu życia według wzorów miejskich, „barierach" na drodze moder­ nizacji wynikających z organizacji pracy w rolnictwie i tradycyjnych upodo­ bań, wreszcie infrastruktury kulturalnej aplikującej kulturę dla wsi. Przy tym wartościowaniu procesów industrializacji nie zawsze towarzyszyła refleksja dotycząca ich kosztów społecznych. Brakowało jej także w odniesieniu do zjawisk zachodzących w społeczeństwie jako całości, będących głównymi przy­ czynami przemian społeczno-kulturowych na wsi. Metodyka badań modernizacji opierała się przede wszystkim na operowaniu dychotomicznymi modelami: wieś - miasto. Rejestrowały one cechy obu typów społeczności według zasady kontinuum wiejsko-miejskiego lub opozycji określa­ nych innymi terminami, np. racjonalne - irracjonalne, zorganizowane - niezorganizowane, nowoczesne-tradycyjne. Kryjące się za tym wartościowanie zakładało „gorsze" miejsce pracy i życia wsi oraz jej „niższy" w porównaniu z miejskim styl życia. Sam obszar modernizacji miał być wyznaczony właśnie przez te bieguny . 6 6 N a l e ż y d o d a ć , iż modernizacja była także różnie pojmowana przez badaczy. Turowski i Bornus definiowali ją jako: kompleks zmian zachodzących wprowadzaniu innowacji (nowości) jako zbiorowość „systemów" lokalną łub całości usprawniających, na wsi i w rolnictwie, polegających udoskonalających lub też dostosowujących i rolnictwo indywidualne - jako dział gospodarki narodowej do industrializującego się i urbanizującego społeczeństwa na wieś pozostałych (Turowski, Bornus 1970, s. 20). W y k ł a d n i a A . Komendera kładła nacisk na stopniowy (stadialny) przebieg procesu modernizacji, k t ó r e g o punktem wyjścia są zmiany ilościowe, a sama modernizacja polega na z a p o ż y c z a n i u i przyswajaniu n o w o ś c i z kultury o w y ż s z y m potencjale cywilizacyjnym (1986, s. 66). Modernizacja, w e d ł u g Wieruszewskiej, odmiennie niż w teoriach ekonomicznych i socjologicz­ nych, należy głównie do sfery ludzkiego świata wartości. Jest procesem obejmującym wszystkie dziedziny życia człowieka p r o w a d z ą c do ich zmian; nie jest jednak synonimem rozwoju, lecz jego szczególną o d m i a n ą kulturowo z a p o ż y c z o n ą , p r o g r a m o w a n ą i ocenianą zgodnie ze standardami kultury danego czasu i przestrzeni Zmieniające by, aspiracje, a także wyobrażenia się standardy kulturowe określają konkretne potrze­ i oceny tego co nowoczesne (Wieruszewska 1991, s. 91). �9 SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E P R Z E Ł O M U Przy tym, jak pisze Wieruszewska: Cywilizacja przemysłowa wymusza określony typ modernizacji z własną logiką według wzorów industrializacji i urbanizacji (Wieruszewska 1991, s. 21). Równocześnie badacze i obserwatorzy procesu zmiany dostrzegali, iż nawet w gwałtownych przeobrażeniach występuje tradycja, widoczna kontynuacja historycznie ukształtowanych wzorów kultury i struktury społecznej. Wzajemną dialektykę zmiany i ciągłości próbowano rozwiązać teoretycznie. Stefan Nowak w Uwagach o problematyce i metodzie badań do raportu z badań na temat: Ciągłości i zmiany tradycji kulturowej pisał, iż cechą charak­ terystyczną każdego procesu przemian i wartości w skali makro-społecznej jest: określona proporcja elementów dotychczasowej tradycji kulturowej, jak też i wprowadzenie do niej elementów innowacji. Zarówno ciągłość, jak też i zmiana charakteryzuje wszelki proces kulturowy... Bez elementów kontynuacji musiało­ by nastąpić załamanie wszelkich reguł ludzkiego zachowania i opartych na nich reguł funkcjonowania różnych elementów społecznych. Bez elementów innowacji w dziedzinie postaw i wartości nie mogłaby dokonywać się nieustanna adaptacja społeczeństwa do zmieniających się warunków i musiałaby ustać wszelka jego dynamika (Nowak 1976, s. 1). Stąd wynika doniosłość empirycznych badań stopnia występowania elementów kontynuacji i innowacji w sferze postaw i wartości naszego społeczeństwa oraz kierunku, w jakim dokonuje się mody­ fikacja tradycji kulturowej. Równie ważne jest uchwycenie społecznych i psy­ chologicznych mechanizmów kształtujących postawy i wpływających na ich dynamikę. Drogą do pozyskania tej wiedzy jest analiza różnych czynników makro- i mikrospołecznych wpływających na sposób widzenia i oceniania zjawisk społecznych przez ludzi w nich uczestniczących, a także wpływu czynników psychologicznych, zwłaszcza pewnych cech ludzkiej osobowości, oddziaływujących na kształtowanie się postaw (Nowak 1976, s. 2). Siła oddziaływania tradycji skłoniła socjologa Mariana Kempnego do wyrażenia poglądu, iż nie tylko nie jest ona antagonistyczna wobec nowoczes­ ności, ale jest warunkiem, „kołem zamachowym" zmiany. Dyrektywa tego uczonego skierowana do badaczy transformacji zawarta została w koniecz­ ności odpowiedzi na jedno z centralnych pytań teoretycznych: jak to jest możliwe, że uwolniona od ciężaru bycia ,,przeżytkiem" tradycja okazuje się nieocenionym generatorem sensów i wartości, aktywizowanym w sytuacjach zmiany równocześnie w dwóch zdawałoby się wzajem wykluczających celach - ułatwiania zmiany i podtrzymywania ciągłości w zmianie na poziomie działa­ jącej jednostki, jak i społeczności (Kempny, 1996, s. 15-16). 7 W wyniku dominujących w naukach społecznych koncepcji zmian wsi typem opisywanym w latach 70-ych i 80-ych była głównie społeczność wiejska: a) tradycyjna, b) poddana wpływom industrializacji i urbanizacji . W praktyce 8 7 S f o r m u ł o w a n a w następstwie analizy wypowiedzi konceptualizujących tradycję m.in. Stefana Czarnowskiego, Kazimierza Dobrowolskiego, Stanisława Ossowskiego, Jerzego Szackiego, Roberta Redfielda, Edwarda Shilsa, Josepha Gusfielda, Anthonego Giddensa. �10 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A badawczej używano wobec niej określeń „zmiana", „przemiana", „rozwój", przeciwstawiając im „trwałość". W literaturze socjologicznej z tego okresu podkreślane są, obok wartości postępowych, związanych z industrializacją i urbanizacją, zmianami struktury gospodarstw, także wartości konserwa­ tywne. Brakuje jednak pogłębionych analiz na temat konkretnych grup odniesienia, czyli grup rzeczywistych nosicieli tych wartości, jak i ujaw­ niających socjologiczny mechanizm reprodukqi wartości konserwatywnych (Goryńska, Galor 1987-1988, s. 24). Jaki zatem obraz wsi i społeczności wiejskiej w Polsce oraz przemian zachodzących w jej obrębie (w końcu lat 80-ych) uzyskano na podstawie badań przeprowadzonych bezpośrednio przed zmianą ustroju? Oczywiście ograniczę się tylko do zagadnień, moim zdaniem, najważniejszych z punktu widzenia zakresu rozważań, umożliwiających zrozumienie zachodzących po 1989 r. procesów społecznych, ich dynamiki, a także obserwowanej inercji czy zahamowań. Istotna jest w tym przypadku charakterystyka demograficzna i gospodarczo-społeczna wsi w latach 80-ych. Wykorzystam w tym celu ist­ niejące, dość obfite materiały socjologiczne i statystyczne jako adekwatne opracowania syntetyczne, umożliwiające ogląd sytuacji „przed godziną 0" oraz bezpośrednio po jej wybiciu . 9 Według danych GUS, w 1989 r. wsie polskie zamieszkiwało 14,6 min. mieszkańców, t j . 38% ogółu ludności Polski. Struktura demograficzna lud­ ności wiejskiej i miejskiej, w zakresie płci i wieku była odmienna. W roku 1989 w miastach żyło 61,6% mężczyzn, na wsi 38,4%. Kobiety miejskie stanowiły 32,1%, wiejskie - 19,2% ogółu mieszkańców. Struktura wieku wskazywała na to, iż wieś była demograficznie starsza niż miasto. Cechą charakterystyczną procesów demograficznych zachodzących na wsi w latach 80-ych było „starze­ nie się" jej mieszkańców i systematyczny spadek ich liczby . W ich konse­ kwencji następował wzrost „wskaźnika obciążenia" osób w wieku produkcyj­ nym osobami w wieku nieprodukcyjnym . Struktura ludności wiejskiej według wieku i płci wykazywała zdecydowaną, systematycznie powiększającą się w latach 1985-1989, dominację kobiet wśród osób w wieku emerytalnym. Przewyższały one liczbę swych rówieśników - mężczyzn ponad dwukrotnie. Stan ten wpływał niekorzystnie na efektyw10 11 8 Pojęcie industrializacji stosowane jest też w pracach socjologicznych j a k o rozwoju (development) i modernizacji 9 odpowiednik (modernisation). Zdaję sobie sprawę z niedoskonałości tych źródeł. Podzielam słuszne krytyki wobec przyjętej w nich teoretycznej dychotomii zasadzającej się na przeciwstawieniu: miasto - wieś oraz iloś­ ciowych kryteriach modernizacji. U w a ż a m także, że przeprowadzane pod takim k ą t e m analizy, abstrahujące od uwarunkowanych kulturowo i społecznie preferowanych stylów życia ujawniają głównie pewne elementarne, najbardziej charakterystyczne i p o r ó w n y w a l n e w s p ó l n e elementy zewnętrzne, sztucznie wypreparowane dla potrzeb opisu. 1 0 W latach 1985-1989 liczba m i e s z k a ń c ó w wsi zmniejszyła się o 2%, gdy r ó w n o c z e ś n i e w tym samym okresie o 4% w z r o s ł a liczba m i e s z k a ń c ó w miast (Warunki... 1 1 1990, s. 6). W 1989 r. na wsi k a ż d e 100 o s ó b w wieku produkcyjnym „ o b c i ą ż o n y c h " b y ł o 84 osobami w wieku nieprodukcyjnym. Analogiczny wskaźnik w miastach wynosił 68. �11 SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W O K R E S I E PRZEŁOMU ność prowadzonych gospodarstw i poziom całego rolnictwa. Równocześnie w kategorii osób w wieku produkcyjnym zmniejszał się systematycznie wskaź­ nik liczby kobiet przypadających na 100 mężczyzn z 86 w 1985 r. do 84 w 1989 r. Powodowało to odnotowywane wcześniej, wciąż rosnące trudności ze znalezieniem kandydatek - równolatek na żony dla mężczyzn w wieku produkcyjnym. Względna równowaga między obydwiema płciami zachowana była jedynie w populacji w wieku przedprodukcyjnym (Warunki... 1990, s. 12). Analizy NSP z 1988 r. dotyczące poziomu wykształcenia gospodarujących chłopów ujawniły, iż co 5-ty miał wykształcenie ponadpodstawowe, co 10-ty ukończoną szkołę rolniczą - przeważnie (63%) zasadniczą. W rolnictwie sku­ piał się najwyższy odsetek osób z nie ukończoną szkołą podstawową. Był on szczególnie widoczny w gospodarstwach małych (do 5 ha) kierowanych głów­ nie przez łudzi w podeszłym wieku. Ich przekazywanie następcom odbywało się, gdy właściciele znacznie przekraczali wiek emerytalny, a przejmujący liczyli 35^10 i więcej lat. Niewielka liczba młodych właścicieli w tej kategorii gospodarstw świadczyła nie tylko o opóźnionej wymianie pokoleń, ale i o rze­ czywistym braku następców, co w niezbyt odległej perspektywie czasowej groziło likwidacją części z tych gospodarstw. Gospodarstwa o małym obszarze cechowała także niska produkcja towa­ rowa, niewielka sprzedaż; w największych odnotowano tendencje przeciwne. W gospodarstwach większych (zwłaszcza powyżej 10 ha) kwalifikacje rolni­ ków były wyższe, równocześnie szybciej następowała w nich wymiana poko­ leń. Młodzi chłopi, lepiej wykształceni od poprzedników, mieli wyższe aspi­ racje zawodowe i życiowe, wykazywali większą podatność na innowacje, podniesienie standardu gospodarowania i warunków bytowych. Wśród nich również wzrastał popyt na ziemię, powiększanie istniejącego areału . Roko­ wało to nadzieje, że duże gospodarstwa uzyskają lepsze wyniki ekonomiczne nie tylko z racji swego obszaru, ale także nowoczesnych zasad ich prowadze­ nia (Pilichowski 1993, s. 41-43, 45). 12 W grupie gospodarstw wysokotowarowych charakterystyczna była nie tyl­ ko młodsza struktura demograficzna, ale i wyższe kwalifikacje, niższy stopień sfeminizowania funkcji kierowniczych i wśród ogółu pomagających w gospo­ darstwie, wysoki poziom mechanizacji pracy i większa stabilność rodzin pod względem źródeł dochodu. Przyjętym w badaniach statystycznych syntetycznym miernikiem okreś­ lającym w sposób najbardziej bezpośredni warunki życia ludności są dochody osobiste. Pod koniec lat 80-ych szybciej rosły dochody ludności rolniczej 1 2 Decyzje o powiększeniu obszaru są dla rolników bardzo trudne i podejmują je tylko nieliczni. W e d ł u g s o c j o l o g ó w (np. A . Szemberg) podstawowymi przyczynami tego stanu rzeczy jest k o n i e c z n o ś ć poniesienia dużych n a k ł a d ó w , posiadanie wysokiej wiedzy fachowej, zwiększone ryzyko ekonomiczne związane z zerwaniem z tradycyjnym profilem gospodarstwa i przestawienie się na produkcję specjalistyczną, szczególnie w warunkach ogólnej destabilizacji i źle funkcjonują­ cego rynku (Pilichowski 1993, s. 41). �12 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A 13 i powiązanej z rolnictwem niż pozarolniczej . Poziom dochodów mieszkań­ ców wsi był bardzo zróżnicowany (m.in. w zależności od podstawowego źródła utrzymania rodziny) a jego wysokość bezpośrednio wpływała na po­ ziom konsumpcji i strukturę wydatków. Przy tym jednak obserwowano w tym czasie niekorzystne zjawisko wolniejszego tempa wzrostu nakładów na inwes­ tycje produkcyjne w porównaniu z dochodami przeznaczanymi na konsump­ cję. Z badań budżetów rodzinnych wynikało, iż przeciętna rodzina wiejska wydawała na zaspokojenie swoich potrzeb nieco mniej (w 1989 r. - ok. 5%, w 1986 r. - ok. 11%) niż rodzina miejska . Ważnym elementem oceny poziomu warunków bytu w tego rodzaju bada­ niach jest stopień wyposażenia gospodarstw domowych w przedmioty trwałe­ go użytkowania. Świadczy on o zamożności, jest wyrazem stylu i jakości życia, wpływa na subiektywną ocenę własnej sytuacji materialnej. Przeciętnie wiejs­ kie gospodarstwa domowe były wyposażone gorzej niż miejskie w przedmioty trwałego użytkowania, zwłaszcza w te zaliczane do wyższego standardu (kolo­ rowe telewizory, automatyczne pralki, zamrażarki, sprzęt stereofoniczny, sa­ mochody osobowe), chociaż i w tym przypadku wystąpiło bardzo wyraźne zróżnicowanie w zależności od przynależności do określonej grupy społecznoekonomicznej, wielkości gospodarstwa i przeciętnego dochodu na osobę. W latach tych odnotowano także gorsze niż w miastach warunki ludności wiejskiej w zakresie mieszkań (dotyczyło to głównie urządzeń technicznych, gazowniczych, centralnego ogrzewania, wodociągów, kanalizacji, telefoniza­ cji), opieki lekarskiej, szkolnictwa, upowszechniania kultury, organizacji wy­ poczynku (por. Warunki... 1990, s. 42-90). Reasumując, można stwierdzić, iż w latach 80-ych nie tylko stabilizuje się chłopska gospodarka, ale i pozycja chłopów w społeczeństwie, w którym nadal są liczebnie silni, chociaż gorzej wykształceni, często łączący z rolnict­ wem zajęcia dodatkowe. Rósł areał posiadanej ziemi, wartość środków trwa­ łych, technicyzacja prac, ich umaszynowienie, przy zachowaniu znacznej auto­ nomii gospodarki przejawiającej się chociażby w samofinansowaniu czy samożywieniu. Równocześnie w gospodarce chłopskiej zachodziły procesy jej powo­ lnego, lecz sukcesywnego różnicowania. Obok gospodarstw rozwijających się dynamicznie, pojawiły się odchodzące od rolnictwa, dwuzawodowe. Od po14 1 3 „Przeciętne dochody realne na 1 pracującego w rolnictwie prywatnym wzrosły w p o r ó w ­ naniu z 1988 r. o ok. 15% (w stosunku do 1985 r. o 38%), podczas gdy przeciętne realne wynagrodzenie w gospodarce uspołecznionej w z r o s ł o o ok. 9% (w stosunku do 1985 r. o 23,5%)"; (Warunki... 1 4 1990, s. 6). N a cele konsumpcyjne najwięcej przeznaczały rodziny chłopskie, które przeciętnie w 1989 r. n a o s o b ę w y d a w a ł y miesięcznie o 17-22% więcej niż inne grupy s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e rodzin wiejskich. Wskaźniki uzyskane w tej grupie były w y ż s z e także w p o r ó w n a n i u z miejskimi rodzina­ mi pracowniczymi. R ó w n o c z e ś n i e dynamika w y d a t k ó w na ż y w n o ś ć b y ł a z a r ó w n o na wsi, jak i w mieście w y ż s z a od wzrostu w y d a t k ó w na inne artykuły i usługi, przy tym wzrost udziału w y d a t k ó w na ż y w n o ś ć b y ł najniższy w gospodarstwach chłopskich, najbardziej dochodowych (Warunki... 1990, s. 8). �13 SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU czątku lat 80-ych znacząco zwiększały się dochody chłopów, przewyższając inne grupy społeczeństwa. Rosły one szybciej i były wyższe niż innych grup pracowniczych, chociaż bardziej zróżnicowane, ale utrzymujące się od lat na podobnym poziomie. Twierdzenia zatem o postępującej polaryzacji dochodów - jak stwierdziła Halamska - wydają się przesadne (Halamska 1991, s. 180). Dzięki temu chłopi zaczęli dynamicznie doganiać standardy w wyposażeniu domów a dynamika ta znacznie przekraczała występującą wśród innych grup społecznych. Wprawdzie pozostałe wydatki konsumpcyjne kształtowały się u nich odmiennie, wynikało to jednak głównie z powodu realizacji innych wzorów spożycia. Zarysowana tu w dużym skrócie charakterystyka demograficzno-ekonomiczna wsi końca lat 80-ych, wymaga równie krótkiego uzupełnienia wynikami prowadzonych wówczas badań świadomości grupowej społeczności wiejskiej, jej usytuowania w szerszym kontekście społeczeństwa globalnego. W tym miejscu należy szczególnie silnie podkreślić, że na zachowania i stan świadomości zbiorowej chłopów w okresie zapowiadającym zmiany ekonomi­ czne i systemowe bezsprzecznie ogromny wpływ miały wydarzenia społecznopolityczne zachodzące w kraju od początku lat 80-ych. Wiązały się one przede wszystkim z powstaniem „Solidarności", która spowodowała wzrost aktywi­ zacji politycznej chłopów i związaną z tym polaryzację postaw . Prowadzone przez Marię Halamska i Piotra Nowaka badania nad świado­ mością mieszkańców wsi w latach 80-ych wykazały istniejący rozdźwięk mię­ dzy realną, udokumentowaną w licznych opracowaniach sytuacją chłopów w społeczeństwie, a ich własną oceną tej sytuacji (Halamska 1991, s. 115). Jak stwierdza Halamska, chłopi tego okresu z racji cech swojego położenia społe­ cznego stanowili grupę wyraźnie wyodrębniającą się. Nie świadczyło o tym 15 1 5 D o w y d a r z e ń szczególnie znaczących dla wsi należy zaliczyć: Z a k o ń c z o n e sukcesem akcje na rzecz rejestracji pierwszego związku rolników N S Z Z R l „Solidarność" (1981 г.); wprowadzenie sprzedaży wiązanej dającej c h ł o p o m priorytet w nabywaniu (poza kolejnością) deficytowych d ó b r w zamian za sprzedane p ł o d y rolne (1981 г.); nowa ustawa emerytalna dla rolników (1982 г.); zapis w Konstytucji o trwałości indywidualnych gospodarstw rolnych (1983 г.); przyjazd do kraju p a p i e ż a (1984 г.); wybory do rad narodowych (1984 г.); zabójstwo księdza Jerzego Popiełuszki i R o m a n a Bartoszcze (1984 г.); ujawnianie się opozycji w ruchu chłopskim (po 1986 г.). D u ż e znaczenie i trwałość m i a ł także wykreowany przez p r o p a g a n d ę r z ą d o w ą zastępczy konflikt: wieś - miasto, obarczający za narastające w miastach braki żywności „chomikujących" produkty rolne c h ł o p ó w . W połączeniu z w p r o w a d z o n ą sprzedażą wiązaną przyniosło to d o ś ć trwały wzrost n a s t r o j ó w a n t y c h ł o p s k i c h w miastach. U w s p ó ł c z e ś n i o n a wersja „kwestii chłopskiej" przeszła w latach 1989-90 na płaszczyznę polityczną (samorządność lokalna, reprezentacja w Sejmie i w rządzie interesów tej grupy), e k o n o m i c z n ą (narastające niezadowolenie z polityki rolnej, konfrontacja z działaniami protekcyjnymi wysoko rozwiniętych rolniczo krajów zachodnich) oraz k u l t u r o w ą (poczucie braku zakorzenienia w określonym systemie wartości, potrzeba odbudowa­ nia poczucia tożsamości i nawiązania do wartości trwałych i sprawdzonych). Wszystkie wymienio­ ne elementy m a j ą w s p ó l n y mianownik: dążenie do odzyskania czy raczej ukształtowania na nowo przez p o l s k ą wieś p o d m i o t o w o ś c i i autonomii. Rzeczywistość gospodarcza i polityczna po 1989 r. odkryła nowe oblicze wsi. W i o s n ą 1992 r. odbywa się strajk rolników z „ S a m o o b r o n y " , okupują­ cych gmach Ministerstwa Rolnictwa, trwają blokady d r ó g publicznych. �14 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A głównie posiadanie i prowadzenie gospodarstwa rolnego decydujące o od­ mienności zasad włączenia w społeczeństwo globalne, ale także fakt, iż nie podzielali oni trendów występujących wówczas w społeczeństwie polskim. Odrębność tę konstytuowały relacje między chłopami a resztą społeczeństwa oraz procesy zachodzące wewnątrz tej grupy. Głównym rysem świadomości zbiorowej chłopów było ich przekonanie, że w szeroki układ otaczający, jakim jest społeczeństwo globalne, włączeni są na zasadach negatywnych... W tym typie integracji dominuje poczucie zależności i podległości, nie zaś poczucie współuczestnictwa i partnerstwa (Halamska 1991, s. 181). Równocześnie w ich świadomości występowała pożądana, porządkująca stosunki z państwem zasa­ da integracji pozytywnej. Chłopi chcieliby być w państwie „chciani" i przez nie ..lubiani" (Halamska 1991, s. 115). Świadczą o tym zmiany w ocenie państwa w latach 1980-1984 oraz częstsza niż w innych grupach społecznych chęć współpracy z władzami dla rozwiązywania lokalnych i własnych problemów, oczekiwanie na pomoc władzy wskazujące jednocześnie na jej legitymizację. W rzeczywistości lat 80-ych chłopi we własnym przekonaniu zmuszeni byli do „chytrych postaw" i unikania otwartego konfliktu. To niejako „mafijne" postrzeganie ładu panującego w świecie nie przeszkadzało im w adaptacji do istniejącego systemu, nauczenia się zachowań i sposobów gwarantujących sukces rozumiany jako różnica między sytuacją własnego gospodarstwa i rodziny w przeszłości a obecną. Z rysem negatywnej integracji wiązało się poczucie grupowego upośledzenia. Wieś, subukład w jakim żyją chłopi, po­ strzegana była przez nich samych jako mniej zamożna w porównaniu z mia­ stem (Halamska 1991, s. 122), które uważali za miejsce promocji społecznej, darząc równocześnie wyraźną antypatią przedstawicieli „wyższej kadry kie­ rowniczej". Porównując się z innymi grupami, zwłaszcza miejskimi, czuli się ubożsi, mieli mniejsze możliwości zaspokajania własnych potrzeb, politycz­ nego wpływu i osiągnięcia społecznego poważania, a w dodatku byli bardziej obciążeni pracą. Maria Halamska podsumowała to stwierdzeniem, iż: W per­ spektywie historycznej postrzegają siebie jako grupę wstępującą, w perspektywie synchronicznej - upośledzoną (Halamska 1991, s. 182). Na początku lat 80-ych w świadomości badanych chłopów zarejestrowano istniejącą od dawna wizję rozwiniętej struktury zamożności wsi, w której obecne były różne grupy od bardzo bogatych do bardzo biednych, przy tym ci drudzy stanowili zdecydo­ waną większość (Halamska 1991, s. 142). Ważne są w tym miejscu wyniki badań Piotra Nowaka świadomości spo­ łeczności wiejskich z lat 1987 i 1991. Pozwoliły one temu autorowi wyróżnić cztery różne sposoby pojmowania własnej grupowej tożsamości. Pierwszy z nich - artykułowany głównie przez badanych z co najmniej średnim wykształceniem - używający pojęcia „chłopi", operuje perspektywą roli społecznej ujętej w kon­ tekście tradycyjnym. Drugi - posługujący się określeniem „gospodarze" - jest używany w tym samym kontekście tradycyjnym, ale w perspektywie własności. Akcentowany wyraźniej przez właścicieli gospodarstw funkcjonujących lepiej w ówczesnej sytuacji gospodarczej kraju. Trzeci - stosujący pojęcie „rolnicy" �SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU 15 - wykorzystuje perspektywę roli społecznej ujętej w sposób profesjonalny. I wresz­ cie czwarty - przywołując określenie „producenci" - używa perspektywy własnoś­ ci, ujętej w kontekście profesjonalnym (Nowak 1993, s. 138) . Chłopi w badaniach z połowy lat 80-ych - odmiennie niż przedstawiciele rolnictwa uspołecznionego - wyrażali niewiarę w stabilność prochłopskiej polityki państwa, nieufność wobec politycznych deklaracji i gwarancji kon­ stytucyjnych oraz pesymizm dotyczący indywidualnego rolnictwa (Halamska 1991, s. 101). Swój status społeczny postrzegali jako zagrożony, w przyszłości widzieli siebie jako „grupę zstępującą". Wzrost aspiracji materialnych chłopów na początku lat 80-ych napotykał na barierę możliwości ich zaspokojenia. W połączeniu z obawą o przyszłość rodziło to frustrację znajdującą swój wyraz we wzroście bierności widocznej w niechęt­ nym stosunku do zmian strukturalnych w rolnictwie (Halamska 1991, s. 178). W tym stanie rzeczy chłopi, rozwijali grupową strategię obronną, przejawiającą się chociażby w przekonaniu, iż kto działa na niekorzyść rolnictwa, działa na niekorzyść całego społeczeństwa, co należy traktować nie jako przejaw postaw obywatelskich, lecz wyrachowanego partykularyzmu grupowego. Innym elemen­ tem tej strategii obronnej było dowartościowanie, a nawet nadwartościowanie swojej grupy szczególnie wyraźne w ocenie własnej pracy i jej konfrontacji z pracą w systemie społeczeństwa socjalistycznego. Jeszcze innym, konformizm i autorytaryzm. Na podstawie elementów strategii obronnej można przyjąć, iż chłopi tego okresu postrzegali siebie jako grupę będącą w konflikcie z otaczają­ cym światem. Przejawy konfliktowości uwidaczniały się w obrazie stosunków ze społeczeństwem globalnym, z najbliższym otoczeniem lokalnym, nasilonych obserwacjach zróżnicowań w obrębie własnej grupy. Ogólnie jednak, mimo zauważania podziałów społecznych, byli bliżsi wizji społeczeństwa harmonijnego niż skonfliktowanego. W ich rozumieniu egalitaryzmu jako normy, poczucie upośledzenia chłopów obejmowało te potrzeby, które powinny być powszechnie w społeczeństwie egalitarnym zaspokajane, co do których nie ma społecznego przyzwolenia na istnienie istotnych różnic (Halamska 1991, s. 126). 16 Położenie społeczne chłopów w latach 80-ych skłaniało do określenia ich mianem „grupy pęczniejącej", czyli takiej, która umacnia swoją pozycję w zmie­ niającym się społeczeństwie, jednocześnie reprodukując wewnętrzną strukturę. Analiza stanu świadomości zbiorowej chłopów nie upoważniała do takiego 1 6 Wobec innych grup społecznych 60% badanych s t o s o w a ł o kryteria mieszane. Obraz struk­ tury utrwalony w ich ś w i a d o m o ś c i był jakby dwuwymiarowy, pochodny wizji wykształconej przez p r o p a g a n d ę ostatniego 40-lecia. Wymiar pierwszy, makrostrukturalny, zawierał przede wszystkim utrwalone podziały: klasowo-warstwowy i s p o ł e c z n o - z a w o d o w y (rolnicy, robotnicy, inteligenci, dla części także rządzący p a ń s t w e m ) , stanowiące podstawowe człony struktury społecsmej. Wy­ miar drugi, lokalny, charakteryzował się d u ż ą r ó ż n o r o d n o ś c i ą grup w nim występujących, wyróż­ nianych n a podstawie kryteriów zawodowych, społecznych, politycznych, wykonywanych funkcji i czynności. Interesujące jest tu natomiast to, iż wymieniając inne grupy żyjące w naszym społeczeństwie, rolnicy obok siebie jako pierwsze wymieniali dwie: r o b o t n i k ó w i inteligencję (Nowak 1993, s. 138-139). �16 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A stwierdzenia. Wskazywała, że jest to świadomość „grupy tymczasowej". Rów­ nocześnie, jak zauważali badacze: Wydaje się, że grupa ta jak gdyby zastygła... wytraciły swoją dynamikę dotychczasowe mechanizmy jej dekompozycji, jak gdyby wzbierała w niej energia dla dalszych, choć może innych jej przemian (Halamska 1991, s. 179). Tak więc między położeniem społecznym tej grupy, a stanem jej świadomości zbiorowej rysowało się pęknięcie zaprzeczające wul­ garnej wykładni tezy o „bycie kształtującym świadomość" (Halamska 1991, s. 183). Przychylność dla programu zmian, prowadzących, ogólnie mówiąc, do społeczeństwa otwartego, wolnego od panowania jednej partii a zdanego na działania demokratycznych procedur i reguł wolnego rynku pochodziła w latach 80-ych z różnych kręgów społecznych. Jednakże jak, pisze Lena Kolarska-Bobińska, w okresie tym wizja przyszłego systemu i prawodawstwa dotyczącego rozwiązań ekonomicznych budowana była raczej na podłożu pewnych akceptacji i oczekiwań niż na realistycznych kalkulacjach. Społeczeństwo polskie w 1989 r. łączyło swoje aspiracje i nadzieje z krajem demokratycznym o gospodarce rynkowej i tylko nieliczni zwracali uwagę na uwarunkowania, które realizację tych zamierzeń mogą utrudnić lub uniemożliwić (Kolarska-Bobińska 1994, s. 9). W latach 1989-1994, które są przedmiotem rozważań autorki, doszło do konfrontacji rzeczywistości z oczekiwaniami . Wówczas wprowadzono wiele reform modyfikujących i adaptujących rozwiązania instytucjonalne. W ich rezultacie społeczne akceptacje i wartości podlegały zmianom, a także wytwarzały się warunki kreujące postawy opozycyjne. Zapoczątkowana w 1989 r. transfor­ macja prezentuje się jako rezultat ścierania się poglądów między ideami, wartościami i interesami wielu grup i kompromisami między nimi oraz rozwiąza­ niami instytucjonalnymi. Systemowe zmiany rozpoczęły się po 1990 r. i zgodnie z ich założeniami lub też nieoczekiwanie sprzecznie z nimi, nastąpiło burzenie idealnych wyobrażeń dotyczących przyszłego systemu. Proces ten objął zarówno elity, jak i zwykłych ludzi (tamże, s. 9-10). 17 Doświadczany przez społeczeństwo polskie przełom ustrojowy, jak pisze Henryk Domański: po stosunkowo krótkim i niemal już zapomnianym okresie zachłyśnięcia się wolnością i perspektywami dobrobytu - kojarzyć się zaczyna z narastającymi, coraz gorzej znoszonymi przez wielu Polaków dolegliwościami (Domański i in. 1993, s.143). Aprobata realnie dokonywanych zmian, po upływie kilku lat, zaczęła koncentrować się głównie w kręgu wyższych pozio­ mów uzyskiwanych dochodów. Napięcia i zachowania kontestacyjne obserwowane w społeczeństwie pol­ skim od początku lat 90-ych można starać się zrozumieć przez odwołanie się do podłoża, głównej przyczyny dokonanej w 1989 r. zmiany. Otóż wiodącym motywem ruchu, który doprowadził do obalenia systemu była w jego pierw­ szej fazie 1980-1981 r. nie jego likwidacja, lecz korekta skondensowana w haśle: „socjalizm tak, wypaczenia nie". Formuła ta i zawarta w niej treść była tak 1 7 K o l a r s k a - B o b i ń s k a s z c z e g ó ł o w o analizuje różne uwarunkowania, często uciekając się do przedstawiania materiału w kategoriach konfliktu postaw, interesów, wartości grupowych. �SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU 17 oczywista dla większości społeczeństwa, że jeszcze w szczytowym okresie krytyki realnego soq'alizmu w roku 1987 tylko 14% respondentów z ogólnopolskich sondaży opowiadało się za zasadniczymi zmianami ustroju. Przeważająca natomiast większość (75%) albo dostrzegała potrzebę zmiany, albo też, widząc nieprawidłowości, uznała, iż niektóre sprawy powinny ulec zmianie (Domański i in. 1993, s. 164-165). Radykalizm postaw krytycznych wobec instytucji poli­ tycznych i brak społecznej legitymizacji rządów komunistycznych współwystępował z postulatem korekty programu ekonomicznego, z ostrym akcentem położonym na sprawiedliwość nagradzania, ograniczenie nieuzasadnionych przywile­ jów i eliminację przejawów niejawności w życiu publicznym (Domański i in. 1993, s. 165). Po wyborach w czerwcu 1989 r. stało się jasne, iż przestaliśmy być obywatelami „państwa opiekuńczego". Według opinii i diagnoz zachodnich, teraz jednostki miały swój los we własnych rękach. Czas zdaje się potwierdzać te przypuszczenia. Jednakże odnoszą się one do innych zachowań niż te w rozwiniętych społeczeństwach rynkowych. Reguły gry, które tam są odbie­ rane jako normalne, chociaż niekiedy przykre, dla przeciętnego mieszkańca naszego kraju są zaskoczeniem, budzą sprzeciw . Zwłaszcza zagrożenie bezrobo­ ciem i niepewność zatrudnienia, związana z tym niestabilność perspektyw życiowych oraz wzrastające poczucie braku kontroli nad losem własnym i swojej rodziny, wpływają na samoocenę różnych grup społecznych (Domański i in. 1993, s. 165). Potwierdzają tę opinię sondaże przeprowadzone w 1992 r. przez CBOS. Peł­ nym poparciem natomiast (według tychże badań) cieszyła się zasada pełnego zatrudnienia i partycypacja pracowników w zarządzaniu przedsiębiorstwem oraz postulat wprowadzenia kontroli państwa nad cenami, co wskazuje na wyraźny przejaw społecznych reminiscencji do dawnego, jakby się zdawało, ładu etatowo-egalitarnego. Można przyjąć, że trudny i złożony proces transformacji z gospodarki centralnie planowanej do gospodarki rynkowej rozpoczął się dla wsi i rolnic­ twa już w połowie 1981 r. Wówczas to objęto reformą gospodarczą, opierającą się na trzech „ S " (samodzielność, samorządność, samofinansowanie się) PGR-y i RSP-y oraz wprowadzono zasadę równości wszystkich sektorów w rolnictwie. Głównym miernikiem oceny poszczególnych gospodarstw rol­ nych stała się ich efektywność ekonomiczna . Właściwy proces transformacji 18 19 1 8 Jak twierdzi Elżbieta Tarkowska, na podstawie b a d a ń kultury w s p ó ł c z e s n e g o społeczeństwa polskiego z perspektywy temporalnej, cechą charakterystyczną ś w i a d o m o ś c i społecznej P o l a k ó w w d ł u ż s z y m przedziale czasu jest orientacja prezentystyczna przy bardzo zredukowanym czasowym, tak w kierunku przeszłości, jak i przyszłości. horyzoncie Polacy żyją w „kulturze teraźniejszości" ze wszystkimi konsekwencjami tej sytuacji w różnych dziedzinach życia społecznego, a w i ę c po­ zbawionej przyszłości. Z w i ą z a n a jest z tym n a t y c h m i a s t o w o ś ć , której efektem jest niecierpliwość, oczekiwanie b e z z w ł o c z n y c h skutków, a zatem p o d a t n o ś ć na rozwiązania magiczne, s k ł o n n o ś ć do „wiary w cuda", elementy utopijne (Tarkowska 1993, s. 99). 1 9 Ocena ta j e d n a k ż e była niezwykle trudna ze względu n a deformacje rynku wynikające przede wszystkim z utrzymania cen u r z ę d o w y c h i regulowanych na produkty rolne oraz d u ż e dotacje do rolniczych ś r o d k ó w produkcji. �18 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A wsi i rolnictwa nastąpił jednak dopiero w połowie 1989 r. wraz z uwolnieniem cen na produkty rolne, cofnięciem dotacji do produkcji rolnej i środków produkcji. W 1990r. natomiast, od chwili wprowadzenia w życie tzw. planu Balcerowicza, rolnictwo zostało w pełni podporządkowane jednolitym dla całej gospodarki narodowej regułom liberalnej polityki gospodarczej, co zapo­ czątkowało radykalny proces jego transformacji . Panowała w tym czasie powszechna opinia, iż wieś i rolnictwo przejdą przez ten proces zdecydowanie lepiej i łatwiej niż pozostałe działy gospodarki narodowej. Formułowano nawet tezę, że rolnictwo może być lokomotywą napędową całej gospodarki narodowej. Wywodzono ją z takich głównych przesłanek jak: 20 - dominacja w rolnictwie gospodarstw indywidualnych ze swej istoty mniej podporządkowanych centralnemu i nakazowo-rozdzielczemu zarządzaniu; - wsześniejsze od pozostałych działów gospodarki narodowej urynkowie­ nie rolnictwa; - mniejsze uzależnienie produkcji rolniczej, jej jakości od zapóźnienia technicznego; - znaczne ustabilizowanie i pewność rynku zbytu na produkty rolnospożywcze (Dzun 1993, s. 38-39). Dostosowywanie się do warunków gospodarki rynkowej trwa na wsi już od kilku lat. W okresie 1990-1991 rolnictwo było w pełni podporządkowane rygorom rynkowo zorientowanej transformacji całej gospodarki narodowej. Jednakże od wiosny 1992 r. rozpoczęło się pewne odchodzenie od zasad tej polityki. Od tego czasu zaczęto coraz szerzej wprowadzać do polityki rolnej mechanizmy interwencjonizmu państwowego, sprowadzające się w większości do ochrony interesów rolników a przede wszystkim ich dochodów. Wywoływały one sprzeciw pozostałych grup społecznych (np. spełniane żądania chłopów dotyczące minimalnych cen żywności czy ustanowienie ochronnych barier celnych były i są sprzeczne z interesami mieszkańców miast dążących do ich obniżki) a także utrudniały osiągnięcie konsensusu między rozmaitymi ugrupowaniami i partiami na płaszczyźnie parlamentarnej w zakresie wytyczania jednolitej polityki rozwoju gospodarczego kraju (Domański i in. 1993, s. 147). Po kilku latach możemy na podstawie badań stwierdzić duże zróżnicowanie regionalne (także w obrębie regionów oraz poszczególnych wsi) pod względem stopnia ekonomicznego zaawansowania wsi i rolnictwa w budowie nowych stosunków rynkowych i społecznych. Zależy ono od przyjętych przez chłopów strategii produkcyjnych 2 0 Reforma ekonomiczna Balcerowicza - obok innych s k u t k ó w - s p o w o d o w a ł a spadek siły walut zachodnich (dolara, marki, funta), a przy tym pociągnęła za sobą wzrost cen wielu t o w a r ó w i u s ł u g do poziomu ś w i a t o w e g o . R ó w n o c z e ś n i e p o w s t a ł y w kraju sprzyjające warunki szybkiego awansu materialnego o s ó b przedsiębiorczych, bez ryzyka emigracji zarobkowej. Strategia po­ s t ę p o w a n i a z lat 70-ych, polegająca na przywożeniu do kraju zarobionych za granicą pieniędzy i przeznaczania ich n a w y ż s z y poziom życia i konsumpcji (dzięki różnicy k u r s ó w dewizowych), przestała b y ć zatem atrakcyjna. Stan ten oczywiście rodził wiele d y l e m a t ó w różnej natury (Posern-Zieliński 1996 s. 134-135). W przypadku wsi nie był to tylko zarobek ale i także r o z ł a d o w a n i e ukrytego bezrobocia, które po powstrzymaniu emigracji tym dotkliwiej wieś odczuła. �19 SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU wobec własnych gospodarstw, ale również w dużej mierze od pomysłu i aktyw­ ności władz lokalnych oraz różnego typu służb doradczych. Pierwszy okres przemian systemowych na wsi charakteryzuje się zachwia­ niem poczucia bezpieczeństwa ekonomicznego. Spadek dochodowości powo­ duje stres, uczucie zagrożenia w zakresie zaspokajania potrzeb podstawowych. Brak kapitału i kredytów, trudności ze składowaniem i sprzedażą produktów, narzucane przez polityków i wysokich funkcjonariuszy państwowych impor­ towane rozwiązania i strategie modernizacji natrafiają na opór ludzi związa­ nych z rolnictwem. W ich opiniach i postawach narastają tendencje egalitarne (Beskid 1993, s. 23-24). Wiele spośród podejmowanych i realizowanych prze­ kształceń ocenianych jest przez wieś w kategoriach sprawiedliwości społecznej. Dominuje poczucie niezasłużenie „niesprawiedliwego losu", rozgoryczenia, odnotowywana jest widoczna bierność. 21 Przeprowadzone przez CBOS w 1992 r. badania opinii rolników indywidual­ nych na temat ich oceny aktualnej sytuacji w kraju, w rolnictwie i własnych gospodarstwach, przystosowania się ich do warunków gospodarki rynkowej i związanej z nimi przebudowy systemu ekonomicznego dały kilka niezwykle interesujących wyników. Na szczególną uwagę zasługują m.in. takie konstataqe: - Obawa wobec reform prorynkowych. Brak poparcia dla prowadzonej polityki rolnej, która - zdaniem zdecydowanej większości - prowadzi do upadku gospodarstw. Połowa badanych rolników opowiadała się za koniecznością poszukiwania przez Polskę „trzeciej drogi". Jednocześnie akceptacja kapitalizmu jako modelu gospodarki była wśród nich trzy razy częstsza niż socjalizmu; - Świadomości wad strukturalnych polskiego rolnictwa, które - jak za­ znaczano - wymaga przekształceń, towarzyszył opór wobec poniesienia kosz­ tów społecznych wiążących się z tą przebudową; - Mimo niekorzystnej oceny sytuacji w rolnictwie, licząca się część chło­ pów podejmowała inwestycje proprodukcyjne. W zdecydowanej większości nie powodowały one zadłużenia gospodarstw. Tendencją dominującą było też powiększanie obszaru posiadanej ziemi, a nie jego zmniejszanie. - Około 1/3 - 1/4 badanych reagowała na zmiany warunków wyborem strategii aktywnego poszukiwania nowych sposobów gospodarowania; blisko połowa realizowała strategię przeczekania, nie wprowadzając żadnych zmian w gospodarstwach; około 10-15% rolników realizowała strategię wycofywa­ nia się z gospodarowania. Reakcje aktywne charakterystyczne były dla osób z większych gospodarstw, wycofywanie się - dla najmniejszych a także renci­ stów i emerytów; 2 1 W 1991 r. dochody gospodarstw chłopskich wobec pracowniczych kształtowały się jak 0,9:1, w pierwszym kwartale 1992 r. natomiast jak 0,7:1. W latach 1989-1991 nastąpił t e ż w gospodarstwach chłopskich 35% spadek spożycia realnego, który w gospodarstwach pracow­ niczych kształtował się n a poziomie 15%. R ó w n o c z e ś n i e jednak w tym samym okresie obniżenie w y d a t k ó w na ż y w n o ś ć w gospodarstwach pracowniczych (mierzone w e d ł u g prawa Engla) wynio­ sło o 6,6 p.p., a w chłopskich o 1 p.p., co wskazuje na drastyczny spadek w y d a t k ó w na ż y w n o ś ć w gospodarstwach pracowniczych (Milic-Czerniak 1993, s. 25). �20 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A - Zdaniem większości, w kraju brakowało instytucji dobrze służących wsi i rolnictwu, reprezentujących ich interesy. Działanie partii chłopskich nie miało aprobaty ponad połowy badanych rolników. Ugrupowaniem chłopskim o zdecydowanie największym poparciu było PSL. - Dokonujące się w kraju zmiany nie poprawiły (według badanych) funk­ cjonowania instytucji i organizacji sfery społeczno-ekonomicznego otoczenia rolnictwa, a sami zainteresowani nie widzieli możliwości własnego na to wpływu (Rosner 1993 s. 204-205). Procesy dostosowawcze w infrastrukturze wsi, związane z nowym syste­ mem, gospodarką rynkową i rozwojem samorządności lokalnej, oparte są na odmiennych regulacjach prawnych, organizacyjnych i finansowych. Przebie­ gają one w warunkach szoku ekonomicznego oraz rozpadu ukształtowanych w obrębie gospodarki nakazowo-rozdzielczej struktur instytucjonalno-organizacyjnych, tworzących system (cele, środki, instrumenty) wprawdzie niedosko­ nały, ale jednak system. Ulega on obecnie szybszemu rozkładowi niż tempo budowania nowych struktur. Zmiany w organizacji i finansowaniu infrastruk­ tury społecznej są głębsze niż w infrastrukturze technicznej. Ta pierwsza znajduje się w szczególnie trudnej sytuacji, a jej placówki likwidowane są najczęściej. Występuje wyraźna degradaq'a oświaty, służby zdrowia, bibliotek, kin, zwłaszcza w gminach biednych. Infrastruktura techniczna natomiast wy­ kazywała ciągły, choć powolny postęp (Ostrowski 1993, s. 62). Uderzające fakty rozbudowy na wsi małych firm rodzinnych i indywidual­ nych są w przeważającej mierze wynikiem inicjatywy osób prywatnych anga­ żujących w nie własne środki finansowe. W dalszej perspektywie jednak roz­ wój przedsiębiorczości zależy od zdolności wyzwolenia i zdynamizowania sił ekonomicznych przez działania lokalne. Aktywizacja gospodarcza wsi jest konieczna z uwagi na jej ogólne zacofanie ekonomiczne i infrastrukturalne, nieefektywne przestarzałe technologie oparte na pracy ręcznej. Przeprowa­ dzone analizy jednoznacznie wykazują, iż mała wydajność pracy jest przy­ czyną niskich dochodów, a dalej frustracji. Brak kwalifikowanej siły roboczej (nadal panuje model samowystarczalnego chłopa potrafiącego samemu zrobić wszystko), kapitału, niedorozwój infrastruktury, nadmiernie rozdrobniona struktura agrarna, znaczące bezrobocie utajone i otwarte, wynikające z utraty pracy przez dotychczas zarobkujących dodatkowo, a także niesprawny system instytucji wiejskich, itd. wszystko to wskazuje na kosztowny, trudny i długo­ trwały proces przekształcania polskiej wsi. Na podstawie wyników ostatnich badań Augustyn Woś stwierdza, iż rol­ nictwo polskie stanęło wobec dwu, do pewnego stopnia sprzecznych ze sobą konieczności. Pierwszą jest pokonanie bariery niskiej efektywności oraz zmia­ na wewnętrzna polegająca na głębokiej reformie strukturalnej (łącznie ze strukturą agrarną i strukturą aparatu wytwórczego). Dokonać się to może tylko przez selektywnie działający rynek. Z drugiej jednak strony rynek ten deprecjonuje ekonomicznie cały sektor rolny, ponieważ, jak się okazuje, jest on słabym partnerem. Równolegle z tym rynek deprecjonuje słabszych �21 SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU rolników, rodzi u nich poczucie zagrożenia, opór, frustracje. Te czynniki destrukcyjne mogą skutecznie niszczyć efekty tendencji wzrostowych. Stajemy zatem w obliczu sytuacji, w której rolnictwo z uwagi na swoje długookresowe interesy musi pokonać barierę niskiej efektywności, co wyma­ ga ostrej konkurencji i selekcji wewnątrz tego sektora. Jednakże właśnie to natrafia na opór społeczny, ponieważ jest sprzeczne z interesami licznych grup chłopów. Jest to jedna z mutacji znanego w ekonomii konfliktu między interesami długo- i krótkookresowymi. Konfliktu tego nie można rozstrzygnąć metodą albo... albo. Jest to bowiem proces społeczny wymagający wielo­ kierunkowych rozwiązań oraz licznych kompromisów stanowiących domenę polityków (Woś 1993, s. 10-11). Podstawą polskiego rolnictwa jest rodzinna własność rolna (chłopska go­ spodarka rodzinna). W okresie państwowego socjalizmu była ona najpoważ­ niejszą enklawą względnie niezależnej gospodarki a zarazem bazą istnienia poważnej siły społecznej. Doktrynalnie skazana na powolną eliminację, w chwilach kryzysów politycznych i społecznych uzyskiwała pewne konce­ sje. Obecnie znajduje się ona w stadium procesu przechodzenia od układu, w którym dominowała ideologia marksistowska do układu, w którym zaczyna obowiązywać neoliberalny wariant ideologii i doktryny ekonomicznej . Prio­ rytetowe zatem jest pytanie jak, dostosuje się ona do nowych wymogów, jak odnajdzie się w systemie gospodarki rynkowej? Według Gorlacha i Seręgi, istotne jest w tym przypadku ustalenie skali pozostałości państwowego socjalizmu zarówno w sferze świadomości, jak i mechanizmach funkcjonowania gospodarki rodzinnej. Które z tych czyn­ ników mogą hamować, a które sprzyjać formowaniu się nowego układu społeczno-ekonomicznego ? Najsurowszymi krytykami nowej polityki ekonomicznej i finansowej państwa są obecnie przywódcy organizacji rolniczych. Podejmują ten wątek publicyści formułując pogląd, iż wieś w okresie państwowego socjalizmu została przyzwy­ czajona do w miarę stabilnej sytuacji ekonomicznej, tanich środków produkcji i zbytu na wszystkie produkty. Zbliżone stanowisko zajmują także socjologowie (np. Mokrzycki 1990) postrzegający chłopów jako grupę, która w sposób spektakularny, podobnie jak pracownicy wielkich i upadających zakładów przemysłowych, przeciwstawia się wprowadzaniu nowego ładu ekonomicznego. Gorlach i Seręga uważają, iż pogląd ten oparty jest na fałszywych przesłankach. Analogicznie zachowują się farmerzy w krajach zachodnich, co wypada tłuma­ czyć raczej specyfiką rodzinnego gospodarstwa rolnego, charakterem jego produkcji i sposobem organizacji, bardzo uwrażliwionych na sytuację rynkową, 22 23 1 2 2 3 Problemy te stały się przedmiotem r o z w a ż a ń Krzysztofa Gorlacha i Zygmunta Seręgi (1991). Kwestie te badacze ci rozpatrują w kontekście wielokierunkowej analizy struktury agrarnej, poziomu mechanizacji i tendencji do samowystarczalności technicznej gospodarstw, wewnętrz­ nego mechanizmu funkcjonowania gospodarstwa rodzinnego zasadzającego się na trzech typach jedności: pracy wykonawczej, koordynacyjnej i koncepcyjnej; działalności produkcyjnej i sposobu życia; funkcji produkcyjnych i konsumpcyjnych (Gorlach, Seręga 1991, s. 101-102). �22 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A posunięcia rządu, reagujących natychmiast na zagrożenia poziomu życia rodzin. Funkcjonowanie gospodarstw rodzinnych i reakcje ich właścicieli należałoby widzieć właśnie z takiej perspektywy przyszłościowej. Gospodarstwo rodzinne jest bardzo delikatną strukturą, różnorako reagującą na fakty ekonomiczne i polityczne. Wymaga to od twórców ram i zasad nowego porządku ekonomicz­ nego przemyślanych i czytelnych dla właścicieli działań. Gorlach i Seręga stawiają hipotezę o różnych drogach przeobrażeń go­ spodarstw chłopskich. Wysuwają ją na podstawie analizy zmian tego segmen­ tu gospodarki rolnej, którą odnoszą do teoretycznych propozycji wyjaśnia­ nia oraz dynamiki przekształceń zawartych we współczesnych koncepcjach , dotyczących gospodarstwa rodzinnego, będących wynikiem rozpoznania przeobrażeń gospodarstw chłopskich pod wpływem procesów modernizacji (Gorlach, Seręga 1993, s. 22). Generalnie, współczesne rodzinne gospodarstwa rolne, zachowując niektóre cechy gospodarstw chłopskich (rodzinny charakter własności i siły roboczej) posiadają równocześnie wiele cech przedsiębiorstwa kapitalistycznego (orientacja na rynek, stosowanie osiągnięć nauki, korzysta­ nie z doradztwa fachowego, motyw zysku). Inaczej mówiąc, wykazują raczej „ducha przedsiębiorczości" niż „ducha przetrwania". Autorzy ci zwracają uwagę na strukturę agrarną gospodarki rodzinnej, która po okresie „zamroże­ nia" w systemie komunistycznym, ustabilizowała się przeciętnie na poziomie kilkuhektarowych gospodarstw. Obecnie, zgodnie z mechanizmami rynkowy­ mi, przekształcenia struktury agrarnej winny iść w kierunku zmniejszania się liczby gospodarstw, zaniku gospodarstw średnich o niewykształconym profilu produkcji oraz wzrostu odsetka największych, wyraźnie ukierunkowanych produkcyjnie. Oznacza to także uruchamianie wszelkich rezerw w potencjale zawodowym rodziny chłopskiej oraz poszukiwanie nowych form aktyw­ ności wykorzystujących rolnicze i pozarolnicze zasoby produkcyjne rodzin­ nego gospodarstwa rolnego. 24 Przewidywane przez Gorlacha i Seręgę najbardziej typowe zachowania właścicieli rodzinnych gospodarstw wobec koniecznych zmian strukturalnych i odmiennych uwarunkowań będą ogniskować się wokół trzech opcji. Pierwsza, określana jako farmeryzacja polskiego rolnictwa, polegałaby na strategii efektywnego wykorzystywania wszelkich rodzajów sił adaptacyjnych, 2 4 Koncepcje współczesne posługujące się pojęciem „ g o s p o d a r s t w a rodzinnego", to teorie d o t y c z ą c e struktury i dynamiki gospodarki chłopskiej. N a l e ż ą do nich europejskie koncepcje na temat c h ł o p s t w a i ich gospodarki (np. Mendrasa czy Shanina), antropologiczne teorie gospodarki chłopskiej, amerykańska antropologia kulturowa (w ramach nurtu „peasant studies"), europejska antropologia ekonomiczna oraz p o g l ą d y na temat funkcjonowania rodzinnych gospodarstw w rozwiniętych krajach zachodnich (koncepcje brytyjskie: np. Marsden i Whatmore oraz amery­ kańskie: Friedmann, M a n n , Dickinson, Mooney, Bartlett, McMichael, Buttel, Gilbert i inni). D o koncepcji klasycznych natomiast należy teoria marksistowska (zarówno w wydaniu M a r k s a i Engelsa, jak i ich k o n t y n u a t o r ó w , głównie Kautskiego i w mniejszym stopniu Lenina i rosyjskich tzw. m a r k s i s t ó w agrarnych z lat 20-30-tych). Zaliczyć tu wypada także rosyjską szkołę „orga­ nizacji i produkcji" z jej najbardziej znanym przedstawicielem Czajanowem oraz koncepcję rozwoju kapitalizmu Webera. �SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU 23 które kierowałyby ich na racjonalność formalną, wzmacniając zarazem reali­ zację działań tymi wartościami o charakterze nieekonomicznym, które z samo­ dzielności i poczucia bycia „na swoim" czynią rzeczywiste narzędzie panowania nad własnością... zdolność do wykorzystania posiadanego potencjału produkcyj­ nego (tamże, s. 23). W strategii tej świadomość rynkowych reguł gry byłaby większa, wiązałaby się bowiem z uznaniem dla zmniejszenia i ograniczenia form interwencjonizmu państwowego. Wycofanie się państwa z ingerencji w gospodarkę rolną eliminowałoby gospodarstwa mniejsze, prowadzone tra­ dycyjnie, redukowało zatrudnienie w rolnictwie. Procesy koncentracji ziemi zostałyby wzmocnione a zatrudnienie siły roboczej znacznie elastyczniejsze. Rodzinne gospodarstwa rolne powiększając areał upraw, poziom mechaniza­ cji, udział kredytów oraz elastycznie wykorzystując pracę własną i najemną będą stanowiły ramy dla realizacji „ducha przedsiębiorczości". Ich celem nadrzędnym będzie natomiast wzrost efektywności gospodarowania i produk­ cji, (tamże, s. 24). Opcja druga, określana mianem „skansenizacji" polskiego rolnictwa ro­ dzinnego, zasadzałaby się na obronie chłopskiego stanu posiadania, w wielu przypadkach nawet za wszelką cenę, bez względu na wymogi racjonalności ekonomicznej. Jej podstawą jest świadomość „sił adaptacyjnych" gospodarki rodzinnej, która w ograniczonym zakresie staje się czynnikiem mobilizacji aktywności a odwoływanie się do niektórych z tych własności i cech, jakie stwa­ rza rodzinny system wytwórczości w rolnictwie, przybierać może swoistą formę rytualizacji. Strategia prowadzenia gospodarstwa jest najczęściej podporząd­ kowana myśleniu w kategoriach „ducha przetrwania". U podstaw działania zaznacza się silnie orientacja na wartości nieekonomiczne bardzo często zdefinio­ wane tradycyjnie (tamże, s. 24). Rosnące poczucie uzależnienia będzie silnie artykułowane potrzebą inter­ wencji państwa za wszelką cenę i w odniesieniu do wszystkich (tamże, s. 24). m.in. drogą tanich kredytów, umożenia zadłużenia, obrony własnego rynku, utrzymania cen preferencyjnych, opieki socjalnej etc. Opcję tę utrwalać będzie główna własność określająca „siły adaptacyjne" wytwórczości rodzinnej w rol­ nictwie a mianowicie jedność funkcji produkcyjnej i konsumpcyjnej. W wyni­ ku wzrastającego uzależnienia i przymusu obrony własnego gospodarstwa nastąpi ograniczenie konsumpcji (zgodnie z opisaną przez Czajanowa zasadą równowagi). Niższy poziom dochodów rolniczych może rekompensować za­ trudnienie pozarolnicze. Jednakże nieliczne źródła zarobkowe na miejscu i siła oddziaływania „ducha przetrwania" sprawią, iż strategię tę będzie cechować tradycyjne pojęcie pracowitości (opartej na wysiłku fizycznym) i niechęć do nierolniczego wykorzystania poszczególnych czynników wytwórczych. Jej efekt dalszy to rezygnacja z tej formy aktywności zawodowej, likwidacja części gospodarstw lub poprzez kreowanie postawy przetrwania naturalne wzmoc­ nienie stagnacyjnych form produkcji. Opcja trzecia zasadza się na próbach podejmowania wyzwań konsumentów i budowania rodzinnego rolnictwa ekologicznego. Jej realizacja wymagałaby �24 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A w krótkim czasie działań dokształcających w zakresie funkcjonowania takich gospodarstw, ich reżimu technologicznego, stosowanych technik produkcji, a także wyeliminowania poczucia niepewności co do efektów produkcji i rezul­ tatów finansowych, nauczenia się podejmowania ryzyka. Zwiększone ryzyko i koszty pracy wymagałyby umiarkowanej interwencji państwa promującej średnie i niewielkie gospodarstwa zdolne wytwarzać produkty wysokiej jakości, konkurencyjne wobec standardowych i masowych. Z kolei producenci ci, odpowiadając na formy pomocy państwa, winni zwiększyć swoją aktywność i myślenie w kategoriach „ducha przedsiębiorczości". Strategia działania tej części gospodarstw rodzinnych musi w konsekwencji polegać na odrzuceniu dotychczasowych zasad gospodarowania i istotnej reorientacji wzorów po­ stępowania. Przyniesie to funkcjonalne wykorzystanie pewnych właściwości gospodarki rodzinnej, zwłaszcza w zakresie siły roboczej, odmienność kryteriów oceny efektywności gospodarowania, utrwali postawy odpowiedzialności, zasad moralnych i etyki pracy (tamże, s. 25). Korzyścią dla państwa byłoby natomiast w tym przypadku ograniczenie bezrobocia na wsi i związanych z nim zjawisk napięcia, a także uniknięcie poziomu industrializacji i komercjalizacji, jaki cechuje rolnictwo krajów zachodnich. Autorzy proponują określenie tej opcji jako „trzeciej drogi", polegającej na rozwoju sektora gospodarczego, który bez powielania wzorów zachodnich będzie w stanie wytwarzać konkurencyjne nie tylko na rynku krajowym produkty. Realizacja któregokolwiek z nakreślonych scenariuszy rozwojowych pol­ skiego rolnictwa rodzinnego zależy od wielu czynników. Wśród nich istotne są nie tylko obiektywne, ekonomiczne uwarunkowania i możliwości, ale i decyzje polityczne, a także wola samych chłopów i ich rodzin. Relacje rolnictwo rodzinne - gospodarka narodowa próbowano określać różnymi terminami („pozytywnej stymulacji", „represyjnej tolerancji", „za­ pomnienia") zawsze jednak podkreślano ich charakter szczególny, odmienny od relacji innych działów z gospodarką narodową, o czym decydowała włas­ ność i praca rodziny. Obecnie gospodarstwo rodzinne nie funkcjonuje już według chłopskiej logiki, której zasadą było osiągnięcie równowagi między wielkością, intensywnością i uciążliwością pracy rodziny a satysfakcją pozio­ mu konsumpcji. Celem gospodarowania stają się - szczególnie ważne przy gospodarce rynkowej - dochód i dążenie do maksymalizacji efektów w stosun­ ku do zasobów gospodarstwa. Nie wydaje się jednak, aby były to jedyne kryteria regulujące działalność gospodarstw rodzinnych. One bowiem pełnią także inne, odmienne niż przedsiębiorstwo role, a mechanizmy ich funk­ cjonowania nie dają się zredukować wyłącznie do ekonomicznych. Kontekst ekonomiczny wprawdzie przesądza i określa „kształt zasady naczelnej" funk­ cjonowania gospodarstwa rodzinnego, nie mniej jednak równie ważny jest tu „zapomniany" kontekst kulturowy. System wartości wsi, jej swoista obyczajo­ wość, stanowiące o kulturowej odrębności chłopów determinowały i kształ­ towały w równym stopniu, co czynniki ekonomiczne specyficzne relacje mię­ dzy społecznością chłopską a społeczeństwem globalnym. �SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU 25 Procesy związane z transformacją ustrojową stawiają przed wsią polską nowe problemy i zadania wobec całego społeczeństwa, szczególnie istotne w okresie gwałtownych jego przemian. Ochrona środowiska naturalnego, produkcja zdrowej żywności, konieczność tzw. wielofunkcyjnego rozwoju etc. pozostaje w dużej mierze w sferze świadomości społecznej. Troska ludności wiejskiej o środowisko naturalne winna być efektem adekwatnej wiedzy i ocze­ kiwanych (pochodnych) ewentualnych korzyści materialnych oraz przyswoje­ nia sobie odpowiednich wartości. Uczestnictwo w wielofunkcyjnym rozwoju wsi wymaga nie tylko zasobów finansowych (własnych lub z kredytów) ale także odpowiedniego etosu pracy stawiającego wyżej np. pracę od wygody korzystania z zasiłku dla bezrobotnych. Sprawy te dotyczą świadomości i systemu wartości ludności wiejskiej, jej poszanowania określonych norm moralnych (Kaczor-Pańków 1993, s. 141-142). Transformacje układu społeczno-ekonomicznego zmieniają funkcjonalność dotyczących go systemów światopoglądowych w odniesieniu do praktyki „ma­ terialnej" , ogólniej całokształtu praktyki społecznej. Powoduje to rozluźnienie aprobowanych postaw wobec respektowanego dotąd systemu wartości, ograni­ czając jego realizację... Aktualne przemiany społeczne wzmacniają pozycję ,,przyziemnego" światopoglądu konsumpcyjnego, którego ekspandowanie odno­ towują badacze i publicyści od lat 1970-tych w okresie „realnego socjalizmu"... Wysuwa on jako najwyższą wartość godną realizowania w praktyce życiowej gromadzenie dóbr i konsumowanie ich w kręgu rodziny... Uogólniona konsump­ cja staje się więc tu wartością nadrzędną, ostatecznym celem życiowym (Grad 1996, s. 30). Dążenie do osiągania i gromadzenia dóbr materialnych wyzwala indywi­ dualną aktywność „przedsiębiorczość" w sferze gospodarczej i praktyce spo­ łecznej. Towarzyszy temu zachwianie dotychczasowych norm zachowania i systemów wartości, pojawienie się w ich miejsce nowych. Faktyczna dezinte­ gracja obowiązujących norm społecznych prowadzi do odmiennych kwalifika­ cji obyczajowo-moralnych sposobów dochodzenia do pożądanych dóbr. Zja­ wiska tego rodzaju uważane są za nieuchronne i typowe dla wszystkich okresów przejściowych w procesie przebudowy społeczeństwa. Na podstawie przeprowadzonych badań wiemy, iż deklarowane przez chłopów przywiązanie do tradycji i przestrzeganie głoszonych przez kościół norm moralnych dość często jest tylko werbalne. Chęć uczestnictwa w sacrum i hołdowaniu tradycji w zderzeniu z trudnościami życia codziennego stymuluje wzmocnienie wartości pragmatycznych. Stawia to wieś wobec konieczności poznania innych niż dotychczasowe treści tzw. nowoczesności i dokonania wyboru takich wartości, które będą w zgodzie z jej poczuciem moralności. W istniejącej sytuacji determinuje to realna pozycja ekonomiczna. Wybór wartości (podobnie jak stylu życia) może być bowiem dokonany dopiero w momencie osiągnięcia określonego minimum egzystencji. Badania empirycz­ ne wskazują na to, że nie należy przesadzać w optymizmie, iż wartości moral­ ne są w stanie przezwyciężyć tę tendencję (Kaczor-Pańków 1993, s. 150-151). �26 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A PIERWSZE OCENY PRZEBIEGU I KONSEKWENCJI TRANSFORMACJI USTROJOWEJ W PERSPEKTYWIE BADAWCZEJ Równoczesna zmiana systemu politycznego i gospodarczego po 1989 r. jest przeobrażeniem głębokim. Można wobec niego zastosować sformułowaną przez Tadeusza Łepkowskiego definicję rewolucji społecznej i politycznej jako: przyspieszonej, dyskontynuacyjnej zmiany polityczno-ustrojowej, gospodarczo-społecznej, własnościowej i kulturowo-mentalnej (Łepkowski 1990, s. 4). Mieści się ono także w określeniu rewolucji systemowej Zygmunta Baumana, której zadaniem, według tego autora, jest rozmontowanie dotychczasowego systemu i zbudowanie czegoś na jego miejsce. Zmianą systemową jest bowiem wprowa­ dzenie demokracji parlamentarnej (w miejsce „socjalistycznej") oraz wolnego rynku (w miejsce gospodarki planowej). Bez względu na obserwowaną siłę ciążenia dawnego systemu (np. nie wszystkie przedsiębiorstwa sprywatyzowano, a elity polityczne są bezpośrednimi spadkobiercami nomenkleatury) inna jest nie tylko retoryka, ale i reguły działania . 2S Dokonaną rewolucję systemową (w sumie bezkrwawą) należało bliżej określić. W nauce i publicystyce zaczęto stosować terminy mające oddać jej szczególny, a zarazem gruntowny charakter: zmiana ustroju, przejście, trans­ formacja, w których etymologii zawarte jest już przemieszczenie z jednego stanu w inny . Stanem docelowym są realizowane wzory rozwiniętych krajów zachodnich. Postkomunistyczne społeczeństwa przekształcić się mają w demo­ kratyczne, ich gospodarka w wolnorynkową, a ludzie w konsumentów. Prawi­ dłowy przebieg transformacji zapewnią eksperci i patronat międzynarodowych instytucji. Wprawdzie model ten budzi wiele zastrzeżeń zarówno z punktu widzenia idealizacji wzorca zachodniego (który ma np. swoje odmiany afry­ kańskie czy latynoskie), jak też i dlatego, że prawie nie uwzględnia roli tradycji 26 2 5 Bauman w y o d r ę b n i a t a k ż e drugą kategorię rewolucji: polityczną, która pociąga w sposobie, w jaki styl rządzenia politycznego wpływa na zarządzany zmiany politycznie system społeczny (cyt. za Buchowski 1996c, s. 3). 2 6 Jednym z podstawowych t e r m i n ó w u ż y w a n y c h w dyskusji o transformacji w Europie Ś r o d k o w e j i Wschodniej jest „przejście", postrzegane jako dwoma nieporównywalnymi nywalnych koncepcjach porządkami własności czas przemieszczania społeczno-ekonomicznymi się opartymi na dwóch pomiędzy nieporów­ (Conte, Giordano 1966, s. 78). W e d ł u g Zbigniewa Jasiewicza, termin transformacja winien b y ć zarezerwowany dla tych przekształceń, co do których w miarę choćby jasna koncepcja punktu wyjścia kierunkowym. Może dotyczyć części ujmowana w terminach szczegółowych... podkreślić całościowy mujących następnie kratycznego" i dojścia. lub aspektu całości Określenia charakter zmian, rozpoczętych jego całość: Transformacja jest zatem ,,od socjalizmu spoleczno-kulturowej „transformacja w jakiejś do gospodarki i wówczas systemowa" używamy dziedzinie życia rynkowej istnieje przekształceniem bywa chcąc społecznego i obej­ i społeczeństwa demo­ (Jasiewicz 1996, s. 68). Zdaniem M i c h a ł a Buchowskiego należy z a c h o w a ć scep­ tycyzm wobec pojęcia transformacji ustrojowej. Wprawdzie po upadku komunizmu w Europie Ś r o d k o w e j przeobrażają się warunki ekonomiczne i działania prawne w wielu sferach życia, to jednak sama zmiana nie jest czymś w y j ą t k o w y m . Zachodzi ona stale, chociaż zmienia się jej kontekst i treść. W i e ś polska jest tu dobrym przykładem, bowiem nawet w okresie komunizmu były r ó ż n e warunki działania w rolnictwie. �SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU 27 historycznych i kulturowych społeczeństwa, którego transformacja dotyczy, jednakże określenie transformacja oddaje dość dobrze zakres szczególnych zmian dokonujących się obecnie. Nie istnieje teoria ekonomiczna i społeczna mogąca stanowić konstrukcję wyjaśniającą mechanizm przejścia z gospodarki planowej do rynkowej i po­ zwalająca z pełnym zrozumieniem obserwować dynamikę procesu transfor­ macji ku społeczeństwu obywatelskiemu. Andrzej Rychard pisał, iż: Nie mamy teorii społeczeństwa w okresie transformacji, nie mamy też w istocie teorii samej transformacji. Tę lukę wypełniają niekiedy ideologiczne wizje i interpretacje dokonujących się przemian (Rychard 1993, s. 5). Centralnym założeniem paradygmatu badawczego było przekonanie o ist­ nieniu czegoś takiego jak transition to democracy, a zadaniem nauk społecz­ nych studiowanie jak społeczeństwo i jego instytucje zbliżają się do tego wzoru. Ostatnie dyskusje, wykazują ograniczoność tego paradygmatu, postu­ lowane są analizy samego okresu przejściowego bez założeń dokąd to „przej­ ście" prowadzi, wskazywanie, iż nie jest on „niesystemowym chaosem", lecz przeciwnie, ma własną dynamikę i logikę następujących po sobie faz (Rychard 1993, s. 6). Transformację współtworzą reakcje i zachowania społeczne. Jej kierunek jest natomiast często odległy od normatywnego wzoru rozumianego jako „przejście do rynku i demokracji". Początkowa popularność koncepcji transition to democracy brała się zapew­ ne z przeświadczenia, że upadek komunizmu stworzy dość szybko nowy system. Zapomniano jakby o elementarnej różnicy między upadkiem starego i tworzeniem nowego (tamże, s. 7), że inne siły społeczne zaangażowane są w oba procesy, że inna jest ich logika. Przekonanie, iż komunizm był tylko zewnętrzną powłoką, po usunięciu której w sposób niejako automatyczny wyzwolą się ukryte dotąd pod nią naturalne siły i skłonności społeczeństwa, leżało zapewne u podstaw tego myślenia. Dziś wiemy już, że tak się nie stało. Komunizm był nie tylko systemem narzuconym, ale wytworzył własną dyna­ mikę i wrósł w społeczeństwo, a jego odrzucenie dało początek okresowi post-komunistycznemu, bardziej skomplikowanemu niż tylko eklektyczna kom­ pilacja elementów tzw. „dziedzictwa komunistycznego" z nowymi. Odrzuceniu ram paradygmatu transition to democracy towarzyszy krytyka poglądu, iż logika okresu postkomunistycznego zasadza się na prostym zderzeniu starego z nowym. Połączenie tych elementów daje niekiedy nową jakość. Postkomunizm ma własne mechanizmy reprodukcji i rozwoju, jest zatem do pewnego stopnia systemem, którego przyszły kształt trudno jest w obecnym czasie przewidzieć. Rychard uważa, iż podejście transition to democracy, sprowadzają­ ce się do stwierdzenia, że „stare zanikło, a nowe jeszcze się nie pojawiło", zgodnie z którym w okresie transformacji mamy do czynienia albo z dziedzic­ twem starego, albo systemowym chaosem, albo z kombinacją jednego i drugie­ go, jest fundamentalną pomyłką, polegającą na myleniu chaosu z nowymi zróżnicowaniami. Stąd konieczność wyjścia poza ramy tego paradygmatu (Rychard 1993, s. 19-20). Istota transformacji polega na tym, iż dzieje się ona �28 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A w dużym stopniu na poziomie lokalnym, rządzi nią często dynamika i logika mikroukładów i lokalności, dlatego też nie ma jednej transformacji. Społecz­ ne zachowania, strategie, sposoby pełnienia ról zachodzące w skali mikro są procesami, które współtworzą ostatecznie ład społeczny i instytucjonalny na poziomie makro i określają rzeczywisty kierunek transformacji. Poznawczo uzasadnione jest zatem zbieranie faktów i analiza elementarnych zdarzeń społecznych bez przesądzania o kształcie całości, na którą składają się te elementy (tamże, s. 5). Przedstawienie różnorodnych form „radzenia sobie" przez społeczeństwo z transformacją, zebranie jak największej liczby informacji o stosowanych strategiach, zachowaniach jednostek, grup i instytucji na tym etapie poznania jest więc sprawą szczególnie istotną. Społeczeństwo zmienia się zawsze, zmieniało się także w okresie komunizmu, stąd też bardzo potrzebne i użyteczne w identyfiko­ waniu i interpretowaniu tych nowych procesów są obserwacje typu case studies . Obok toczących się dyskusji prowadzone są empiryczne badania zachowań społecznych, które wciąż weryfikują podejścia do przedmiotu poznania. Zmie­ niająca się polska rzeczywistość jest opisywana z różnych punktów widzenia, poddawana oglądowi różnych orientacji teoretycznych. Charakterystyczne tu są zwłaszcza dwa stanowiska: a) perspektywa społeczeństwa obywatelskiego; b) socjologiczne teorie anomii. Są to nie tylko odmienne, przeciwstawne podejścia, ale także odnoszą się one do innych zjawisk, a w ich ramach inaczej interpretuje się rzeczywistość społeczną i kierunek zachodzących zmian. W przypadku pierwszej orientacji nacisk badawczy położony jest na różno­ rodne formy aktywności oddolnej, przedsiębiorczość, procesy demokratyzacji, czyli na te obszary życia społecznego, które są oceniane jako pozytywne i pożąda­ ne. Podstawę stanowią tu założenia, że nie tylko jest to sfera zjawisk bardzo ważnych dla przyszłego kształtu społeczeństwa polskiego, ale że w dniu dzisiejszym to one decydują o istotnych cechach tego społeczeństwa (Tarkowska 1993, s. 87). Nurt drugi nawiązuje do propozycji Stefana Nowaka dotyczącej badania społeczeństwa polskiego lat 80-ych z perspektywy teorii anomii. Badania ukazujące różne formy patologii społecznej koncentrują się na zjawiskach ocenianych negatywnie, będących dziedzictwem realnego socjalizmu i efektem sytuacji kryzysowej (np. deformacje więzi społecznej, zjawiska apatii czy pesy­ mizmu społecznego). Ten obszar poznawczy oceniany jest jako istotny dla funkcjonowania społeczeństwa polskiego obecnie i w przyszłości. Oba te nurty 21 2 7 O badanie mniejszych struktur społecznych a p e l o w a ł a wcześniej M a r i a Wieruszewska, uważając, że i m ś r o d o w i s k o społeczne jest mniejsze, tym bogatsze treściowo, p o n i e w a ż ramy kontekstu kulturowego tworzy w nim bliższy życiu zespół wartości. Wartości te są nasycone elementem osobowym przez co m a j ą szczególne znamię - autentyczność. W wielkich strukturach typu p a ń s t w a kontekst kulturowy wyznaczony jest wspólną historią, przynależnością do jednolitego obszaru językowego, wspólnego terytorium i wyraża się w określonej symbolice narodowej (hymn, godło, barwy narodowe), [...] na ogól węższy jest w tych strukturach zakres treści stanowiących sumę wspólnych idei, interesów, uczuć jego podmiotów, niż to ma miejsce w strukturach mniejszych, bliższych życiu codziennemu (Wieruszewska 1986, s. 154). �SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E P R Z E Ł O M U 29 interpretacji zdominowały zainteresowania badaczy transformacji systemowej. Zwraca natomiast uwagę nieobecność w tych analizach oceny kulturowego wymiaru przemian, brak spojrzenia na zmieniającą się rzeczywistość społeczną z punktu widzenia procesów i zjawisk kultury, z natury swej będących zjawis­ kami „długiego trwania", przebiegających wolniej i zazwyczaj mniej widocz­ nych na powierzchni życia zbiorowego. Transformacja zachodzi w społeczeństwie i kulturze uformowanych przez dotychczasowy bieg historii. W teraźniejszości następuje zderzenie ukształ­ towanych w przeszłości doświadczeń, wzorów, norm z nową sytuacją i jej wymaganiami. Konstatacja ta jednoznacznie zwraca się w stronę niedocenia­ nego przedtem antropologicznego spojrzenia na zachodzące procesy. Złożo­ ność sytuacji, analiza jej kontekstu, odwołanie się do kultury i jej mechaniz­ mów (tworzonych i czynnie zmienianych przez ludzi) jest polem dla badań antropologicznych (Buchowski 1996b, s. 15-25). Interpretacja antropologicz­ na opiera się na tym co robią i mówią ludzie działający w konkretnej sytuacji kulturowej. Fakty lokujące jednostki w wymyślonych za biurkiem przedziałach społecznych są sprawdzane i krytykowane z perspektywy obserwowanych dzia­ łań. Antropolog odsłania w ten sposób nie tylko ideologiczny charakter kultury, mechanizmów, za pomocą których steruje ona ludźmi i czyni, że świat podziałów społecznych jawi się jako „naturalny", ale także analogiczny status konstrukcji badawczych (Buchowski 1996a, s. 103). Odwoływanie się do wielu cech kulturowych tworzonych i podzielanych przez uczestników wydarzeń jest podstawą tej samoświadomości. Mają one tym samym status konstruktów kulturowych, które współokreślają relacje między ludźmi, klasyfikowanie poszczególnych jednostek, sposób odnoszenia się do nich w sytuacjach codziennych. Zachowania są efektem wpojonych przez kulturę wzorów postępowania. Życie społeczne to dynamiczne relacje między ludźmi formowanymi przez kulturę i czynnie ją kształtującymi. Człowiek, autor i uczestnik zachodzących procesów, główny czynnik zmian jest zarazem ich przedmiotem. Musi zatem przystosować się do przeobrażającego się kontekstu strukturalnego, którego był inicjatorem i sprawcą. Tworzy on historię, którą obecnie odczuwa jako czas wyjątkowego przyspieszenia. Co zatem myśli, jakie postawy zajmuje wobec zmian swojego środowiska życiowego; to, że kultura motywuje i warunkuje jego działania jest podstawowym przedmiotem badań antropologicznych. Poznanie ludzkich reakcji na zachodzące przekształce­ nia, stanowiące część dokonującego się procesu a równocześnie kształtującego codzienne życie ludzi uwikłanych w procesy społeczne jest żywotnym wyzwaniem dla antropologów. Przy badaniu postaw i myślenia członków społeczeństwa w okresie transformacji ustrojowej konieczne jest wzięcie pod uwagę kontekstu strukturalnego, a więc warunków ekonomicznych, społecznych i politycznych, w jakich ci ludzie żyją. Od nich bowiem zależą zróżnicowane reakcje wynikające m.in. z uplasowania jednostek w spontanicznie formującym się systemie społecz­ nym. Zachowania adaptacyjne w zmieniającej się sytuacji są określone przez dotychczasową pozycję jednostki, odwołują się do jej wzorców kulturowych �30 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A i obowiązujących w danej grupie kanonów postępowania. Podlegają one jednocześnie stałym modyfikaq'om w praktyce społecznej i przez tę praktykę wciąż wpływają na zmianę relacji społecznych. Przyjmowane strategie przetrwania stanowią mechanizm obronny tak całej społeczności, jak i jej segmentów czy poszczególnych osób w obliczu niezależnych od nich bezpośrednio czynników strukturalnych (szerzej na ten temat patrz: Buchowski 1996a; 1996b). W bada­ niach zależności między kulturą a społeczeństwem nie można pominąć wagi zróżnicowań społecznych i ich historycznej złożoności. Należy spojrzeć na kulturę jako na współzależny od systemu społecznego układ, który nie tylko tę strukturę społeczną odzwierciedla, lecz także ją modeluje, zarówno przez jej wzmacnianie jak i podważanie. Efektem tego jest przysłowiowa już historyczna ciągłość i zmiana ludzkich kultur (Buchowski 1996b, s. 65-66). Prawdopodobnie zmiany zachodzące na skutek załamania się systemu komunistycznego będą miały również odbicie w odrębnych nurtach teoretycz­ nych. Powstanie syntetycznej teorii uogólniającej ten epokowy proces obec­ nych przemian jest kwestią czasu. Zanim to jednak nastąpi pragnę skoncen­ trować się na, moim zdaniem, niezwykle cennej propozycji badawczej nawią­ zującej do podejścia antropologicznego, przedstawionej przez Piotra Sztompkę (1994). Zdaniem tego autora, wymóg wstępnej chociażby orientacji w wy­ stępującym chaosie zdarzeń skłania do sięgnięcia po już istniejące narzędzia teoretyczne umożliwiające zrozumienie przełomu i następującej po nim trans­ formacji. Wiele z tego, co się dzieje można zinterpretować przy pomocy zastanych pojęć i modeli, wkomponować w wypracowane schematy teoretycz­ ne. Zweryfikować je przez badania empiryczne, czyli sprawdzić wysunięte hipotezy przez ich zastosowanie. Dla przykładu lata 1980-1989, okres „heroiczno-romantyczny", można wyjaśniać m.in. za pomocą takich teorii jak: teoria zachowania zbiorowego i ruchów społecznych, alienacji i relatywnej deprywacji, legitymizacji i delegitymizacji władzy, equilibrium i disequilibrium systemów. Rok 1989, okres „euforyczny", ujawnił wiele mechanizmów dają­ cych skomentować się przez wypracowane koncepcje rewolucji czy porewolucyjnej anomii. Największe trudności w interpretacji teoretycznej nastręcza okres ostatni - radykalnej transformacji ustrojowej po 1989 r. Poczuciu zagu­ bienia w gąszczu wydarzeń towarzyszy daleko idąca dezorientacja koncepcyj­ na. Przeżywamy wciąż „syndrom niespodzianki", zaskoczenia, zdziwienia, zagadki. Dotyczy on chociażby takich kwestii jak niespodziewane bariery, na jakie trafia transformacja, jej powolniejszy niż zakładano na początku prze­ bieg, deklarowane zadowolenie z dokonanych przemian tylko przez nieliczne grupy społeczne, czy wreszcie niepojęte zachowanie społeczeństwa, które w wieloletnich zmaganiach odsuwało komunistów od władzy, a obecnie ko­ rzystając z demokratycznej wolności oddaje im jej część z powrotem. Według Sztompki, współczesna humanistyka nie jest zupełnie bezsilna także wobec tych zjawisk. Uważa on, iż istnieją teorie soqologiczne posiadające duży potencjał wyjaśniający wobec dokonującego się przejścia międzyustrojowego (Sztompka 1994, s. 11). Istotne znaczenie ma dla niego mniej znana tradycja �SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU 31 teoretyczna, zwracająca uwagę na zmiany kulturowe i cywilizacyjne. Jej reprezen­ tantami są Alexis de Tocqueville, Norbert Elias, Pierre Bourdie, Robert Bellah, Jeffrey Aleksander. Nie należą oni wprawdzie do jednego nurtu teoretycznego, to jednak w różny sposób, wychodząc z różnych przesłanek, przyczyniają się do ukształtowania nowej perspektywy w analizie zmian społecznych: koncentracji na poziomie najgłębszych kodów kulturowych, symboli, reguł, wzorów i schematów myślenia i działania (Sztompka 1994, s. 12). Waga ich inspiracji w zrozumieniu transformacji postkomunistycznej wynika, jak pisze Sztompka, z przekonania, iż mamy tu do czynienia ze zmianą na najgłębszym, fundamentalnym poziomie życia społecznego, z wielkim przełomem kulturowo-cywilizacyjnym... postrzegam toczące się zdarzenia jako powolne wyłanianie się cywilizacji postkomunistycznej, swoistej syntezy dawnych i najnowszych tradycji, uwarunkowań wewnętrznych, lokalnych i wpływów zewnętrznych, globalnych (Sztompka 1994, s. 12). Centralny dla dokonujących się przemian poziom kulturowo cywilizacyjny można obserwować na różnych płaszczyznach. Na płaszczyźnie behawioralnej - patrzeć co ludzie robią, rejestrować nowe formy zachowań (np. ludzie zaczynają coś sprzedawać na ulicznych stolikach, potem otwierają nowe skle­ py, stoją w kolejkach do biur maklerskich, inaczej się ubierają, co innego czytają, oglądają inne filmy, gdzie indziej jeżdżą na wakacje, kupują inne prezenty itp.) Na płaszczyźnie psychologicznej - pytać, co ludzie myślą, badać ścieranie się „mentalności socjalistycznej", przyzwyczajeń i odruchów „homo sovieticus" (dynamikę postaw, motywacji przekonań, światopoglądów, ste­ reotypów, wizji przyszłości itd.) z orientacją prozachodnią, rynkową, demo­ kratyczną, pluralistyczną. Płaszczyzna trzecia, najgłębsza, bezpośrednio nieobserwowalna. Jej badanie wymaga skupienia uwagi na wnioskach wysu­ wanych z zachowań, poglądów (z tego co ludzie robią i myślą). Mieszczą się tu zastane, wspólne dla zbiorowości i wywierające presję wobec poszczegól­ nych jednostek wzory, schematy, reguły, kody - dotyczące działania i myślenia (Sztompka 1994, s. 13). Emil Durkheim określiłby ten poziom jako fakty społeczne sui generis". Według Sztompki, jest to właśnie ów poziom kulturowo-cywilizacyjny, dziedzina najmocniejszych a zarazem najbardziej odpornych na zmiany determinant życia zbiorowego (Sztompka 1994, s.13). Kultura czy cywilizacja jest tworem ludzi. Nawarstwionym przez pokole­ nia i skumulowanym wyrazem życia zbiorowego, zapisem społecznych do­ świadczeń. Jej trwałość i moc zależą od tego na ile doświadczenia te są wspólne dla całej grapy. Wspólne konteksty kulturotwórcze mogą mieć różny zasięg. W swoich rozważaniach Sztompka uwypukla cztery z tych kontekstów. a) narodowy, kształtujący własne tradycje kulturowe od momentu, gdy państwo narodowe stało się formą zbiorowej egzystencji; b) regionalny, kształtujący odrębne rysy kulturowe w Europie Środkowej w wyniku jej swoistości geograficznej, geopolitycznej, demograficznej, gospo­ darczej, politycznej; c) globalny, doprowadzający do daleko idącej uniformizacji treści kulturo­ wych w skali całego świata, dzięki nowoczesnej technice i środkom przekazu. �32 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Te trzy konteksty Sztompka uważa za najważniejsze, ale - jak zastrzega - dla dziejów, kultury i cywilizacji krajów Europy Wschodniej i Środkowej miał ogromną moc oddziaływania także kontekst czwarty, a mianowicie pań­ stwo komunistyczne. Swoisty kontekst kulturotwórczy, syndrom kulturowy i cywilizacyjny bloku komunistycznego, tworzyły wspólne instytucje polityczne, prawne i ekonomicz­ ne, formuły ideologiczne i światopoglądowe. Fakt narzucenia wzoru z zewnątrz nie zmniejszał jego potężnej presji. Wszystkie społeczeństwa tych krajów wypra­ cowały własne sposoby jego adaptacji, a różnice wynikały z odmiennej siły oddziaływania trzech pierwszych kontekstów kulturotwórczych i ich wzajemnej niepowtarzalnej interferencji. Wpływ kultury bloku był doniosły i trwały mimo różnych czynników hamujących wynikających z wzorów kulturowych poszcze­ gólnych społeczeństw nim objętych. Głównym, chociaż nie w pełni zamierzo­ nym efektem tego wpływu było wytworzenie się w społeczeństwach socjalistycz­ nych charakterystycznej „niekompetencji cywilizacyjnej", która zjednej strony rozsadziła system komunistyczny od wewnątrz, z drugiej wciąż zagraża powo­ dzeniu przemian prorynkowych i prodemokratycznych. „Niekompetencja cywi­ lizacyjna" jest odwrotnością „kompetencji cywilizacyjnej", na którą składają się głęboko zakorzenione nawyki, odruchy, umiejętności niezbędne do korzystania z instytucji, form organizacyjnych, sposobów życia, urządzeń technicznych powstałych w obrębie nowoczesnej cywilizacji przemysłowej, w jej zachodnim wariancie. Można je określić jako zdolność do bezrefleksyjnego, nieomal automatycznego korzystania z trzech centralnych struktur nowoczesnych społe­ czeństw zachodnich: rynku kapitalistycznego, demokratycznego systemu poli­ tycznego i otwartego obiegu intelektualnego i artystycznego. W roku 1989 nastąpiła radykalna zmiana całego kontekstu instytucjonal­ nego, organizacyjnego i ideologicznego. Funkcjonalny imperatyw nowego sys­ temu ekonomicznego, politycznego i kulturalnego opartego na rynku, demo­ kracji i pluralizmie wyłonił potrzebę kompetencji cywilizacyjnej. Równocześ­ nie na tym najgłębszym poziomie podstawowej tkanki kulturowo-cywilizacyjnej dały znać o sobie przejawy cywilizacyjnej niekompetencji odziedziczone po dawnym systemie. Ujawniły się trwałe i najbardziej oporne na zmiany symp­ tomy patologii. Głęboko zakorzenione, sprzeczne z wymogami nowych cza­ sów dziedzictwo realnego socjalizmu przejawia największy stopień inercji, za którą kryją się blokady i bariery postkomunistycznej transformacji. Hipoteza o centralnym znaczeniu aspektu cywilizacyjno-kulturowego i diag­ noza niekompetencji cywilizacyjnej wymaga naukowego uzasadnienia. Wyni­ kają stąd postulaty badawcze. Po pierwsze, badania empiryczne należy skie­ rować na aspekty kulturowo-cywilizacyjne dokonującej się transformacji. Wy­ odrębnić i zidentyfikować różne przejawy niekompetencji cywilizacyjnej i usta­ lić ich dystrybucję w różnych grupach zawodowych, warstwowych, genera­ cyjnych, a następnie stwierdzić, które z tych grup wyzwalają się najszybciej, które wolniej spod wpływu tej kulturowo-cywilizacyjnej patologii (Sztompka 1994, s. 16-17). �SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E P R Z E Ł O M U 33 Zrozumienie mechanizmu dynamiki kulturowo-cywilizacyjnej wymaga od­ wołania się do teorii. Sztompka proponuje w tym zakresie oparcie się (poza teoriami ogólnymi) m.in. na: 1) teorii dziedziczenia tradycji, pozwalającej wyjaśniać ponadpokoleniową trwałość i inercję wzorów kultury; 2) teorii dyfuzji kulturowej, która zezwoli uchwycić drogi i procesy prze­ pływu wzorów kulturowo-cywilizacyjnych z Zachodu, mechanizmy ich filtro­ wania i selektywnej recepcji; 3) teorii kultury globalnej, która pokaże rolę mass mediów, telekomunika­ cji, ruchu osobowego w rozprzestrzenianiu kompetencji cywilizacyjnej; 4) teorii charakteru narodowego, zinterpretowanej historycznie (nie metafizycznie),pozwalającej zrozumieć różnice w zakresie i tempie transformacji cywilizacyjno-kulturowej między różnymi społeczeństwami poddanymi tej sa­ mej presji bloku komunistycznego; 5) teorii tożsamości społecznej, rzucającej światło na proces odchodzenia od kolektywizmu ku indywidualizmowi, przy równoczesnym odradzaniu się lojalności plemiennych, etnicznych czy narodowych w nowych postaciach (Sztompka 1994, s. 17). Procesy związane z transformacją systemową postawiły badaczy kultury wobec konieczności wypracowania nowych sposobów analizy rzeczywistości postkomunistycznej. Na gruncie antropologii i socjologii kultury obserwuje się szerszą tendencję, której istota polega na kulturyzacji teorii społecznej, na zmianie statusu i charakteru analiz szeroko rozumianych kulturowych aspek­ tów życia społecznego, zmierzającą w stronę uznania ich determinującej roli zarówno na płaszczyźnie teoretycznej, jak i metateoretycznej. Tendencja ta jest silnie osadzona w myśli intelektualnej związanej z tzw. przełomem postmoder­ nistycznym (Kempny 1993, s. 291). W ostatnich latach zetknięcie modernizm contra postmodernizm w kulturze staje się punktem zwrotnym w spojrzeniu na istniejąca rzeczywistość i sposób jej interpretacji. Ustępuje XIX-wieczny paradygmat zmian społecznych, zasadzający się na idei koniecznych „praw historii", kierunkowego rozwoju i nieodwracal­ nego postępu. Ich miejsce powoli zajmuje wizja konstruowanej przez społeczne podmioty historii wielokierunkowej, dopuszczającej zwroty wstecz, często przypad­ kowej i nieprzewidywalnej (Sztompka 1994, s.10). Trwa gruntowne przewartościowywanie spraw najbardziej fundamentalnych dla życia jednostek i społeczeństw. Pojawiają się nowe, metaforyczne pojęcia: rozdroża, przełomu, krawędzi epok, dla zilustrowania miejsca, w którym znalazło się wiele społeczeństw. W central­ nym nurcie dyskusji teoretycznych mieszczą się wszystkie napięcia między humanistyczną a technokratyczną wizją zmian, między industrialnym i postindustrialnym typem społeczeństwa, a także między modernizmem a postmoderniz­ mem jako formacją cywilizacyjno-kulturową. Jesteśmy świadkami rozwiewania się mitów, iluzji, doktryn, stylów myślenia, kierunków rozwoju. We współczesnej antropologii kultura przestała oznaczać mechanizm zapewniający stabilność systemu społecznego stając się natomiast czynnikiem generującym zmianę poprzez �34 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A posiadaną zdolność do artykułowania w pewnych warunkach konkurencyjnych wizji kulturowych światów (Kempny 1993, s. 293). Nowe konfiguracje myśli społecznej polegają na odchodzeniu od analogii społecznych czerpanych z procesów fizycznych i sięganiu po te z zakresu analizy form symbolicznych (metafory „gry", „dramatu", „tekstu złożonego z zacho­ wań"). Mają one oczywiście następstwa dotyczące zarówno kwestii metod, jak i celów tych nauk. Towarzyszy temu rysująca się wyraźnie we współczesnej humanistyce tendenqa do kwestionowania rzeczywistości przedmiotowej. Ogól­ nie można powiedzieć, że postmodernizm oznacza m.in. destrukcję kluczowej, wręcz konstytutywnej dla teorii socjologicznej, kategorii: „społeczeństwa". Równocześnie zatem i sama „kultura", przy tak odmiennym sposobie myślenia 0 rzeczywistości społecznej, zyskuje nową postać. Ten nowy rodzaj pojmowania kultury ze swej istoty przeciwstawny jest idei „obiektywnej" kultury jako czegoś podzielanego przez pewną zbiorowość (czyli tradycyjnie rozumiane społeczeństwo), której członkowie cechują się podobnym wyposażeniem kulturowym. Najogólniej mówiąc, stanowisko takie wyraża właśnie formułowaną z pozycji ponowoczesności krytykę pojmowania kultury jako „podzielanej wiedzy", „norm", czy „publicznych zachowań", proponując jako alternatywę dla „kulturowego holizmu" wizję kultury wewnętrznie niejednorodnej, stanowiącej zlepek heterogenicznych czy wręcz konku­ rencyjnych form czyli praktyk i zasobów kulturowych (Kempny 1993, s. 299). Głównymi kategoriami denotującymi kulturę są tu pojęcia „hybrydyzacji", „decentracji", „dekonstrukcji", „lokalności", wiedzy kulturowej itp. Z tej perspektywy kultury jawią się zawsze jako hybrydy odcinające się od tradycji kulturowej, jak i ponownie nawiązujące do niektórych jej wątków. Potrzeba analizy kulturowej nie wynika jedynie z tezy, iż „postmodernizacja" oznacza dokonującą się współcześnie ekspansję kultury na wszystkie dziedziny zjawisk społecznych. Równie ważny jest moment narodzin i umocnienie się odmiennego niż w przypadku modernistycznego projektu nauki, ethosu (pojmowanego tak jak „eidos" G. Batesona), który oznacza podstawową orientację emocjonalną cechującą daną kulturę. Emocjonalne wzory idą tu w parze z procesami intelektualnymi charakteryzującymi współczesne nauki społeczne. Kwestionowa­ nie wyrosłych z oświeceniowej myśli europejskiej, dominujących trendów rozwoju jako jednokierunkowego procesu raq'onalizaqi, laicyzaqi, desakraüzaq'i, detradyq'onalizaq'i, zmienia i rehabilituje tradycję, ów nieusuwalny składnik ludzkiej kondycji, skłania do wnikliwej i bezstronnej analizy podłoża kultury wsi. Z nieporozumień na temat roli tradycji, różnych treści przypisywanych temu pojęciu, wysuwano niekiedy absurdalne twierdzenia o opozycji tradycji 1 postępu (Wieruszewska 1992, s. 8-9). Ostatnie refleksje społeczne coraz częściej i wyraźniej wskazują na wagę problemu trwania i konieczność badaw­ czą do poszukiwania ostatecznego podłoża wszystkich zjawisk „struktury". Perspektywa „krótkiego trwania", zdarzeniowa, musi znaleźć uzupełnienie w per­ spektywie „długiego trwania". Poszukiwanie zaś tego, co stabilizuje i nadaje ciągłość porządkowi społecznemu oznacza konieczność odejścia od analizy najbar­ dziej efektownych, spektakularnych przejawów politycznych i zwrócenia uwagi na �SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU 35 zjawiska podlegające wolniejszym cyklom rozwojowym — systemom kulturowym (Bukraba-Rylska 1992, s. 136). Studia zachodnie, a także krajowe badania etnograficzne, już ponad 20 lat temu wskazywały jednoznacznie na to, iż wzorce życia społecznego determinowa­ ne są u swoich najgłębszych podstaw właśnie przez kulturę, a nie ekonomię. Marginesowe traktowanie spraw wsi, zwłaszcza w myśli marksistowskiej, wynika­ ło z założeń, że nie chłopi, ale robotnicy stanowią siłę napędową zmian. Chłopi mieli być skazani na powolne zanikanie. Stąd prymat miasta nad wsią, przemysłu nad rolnictwem, ukształtował się nie tylko w świadomości polityków, lecz także rzutował na interpretacje naukowe. Gospodarstwo wiejskie, zwłaszcza indywi­ dualne, chłopskie, stawało się symbolem zacofania, ciemnoty i prymitywizmu. Przewartościowanie tego poglądu dokonuje się dopiero od niedawna, powoli. Jeszcze 30 lat temu dość częste były wypowiedzi, iż podtrzymanie odrębnoś­ ci kulturalnej wsi jest ahistoryczną bzdurą, działaniem konserwatywnym, spo­ łeczeństwa industrialne całego świata cechuje bowiem unifikacja kultury, likwi­ dacja różnic środowiskowych i regionalnych. Doktryna industrializmu i urbanizmu odrzuciła struktury wiejsko-rolnicze jako wzory alternatywnego sposobu życia. Nie doceniała ona rozwoju integralnego, zrównoważonego wzrostu, wartości ekologicznych, poszanowania cech odrębności kulturowej, więzi mię­ dzyludzkich, różnorodności i jakości jako potencjału życia prawdziwie twórcze­ go i bogatego (Wieruszewska 1993a, s. 196). W koncepcjach rozwoju bez „aktora społecznego", a więc człowieka jako świadomego i wolnego podmiotu współtworzącego warunki swej egzystencji w świecie, nie było miejsca na pro­ blematykę podmiotowości, tożsamości, wartości, jakości życia (Wieruszewska 1993c, s. 260). Obecnie wiele wskazuje na to, iż zbliżamy się do takiego rozumienia tożsamości kulturowej, która w byciu sobą i trosce o własną odrębność, prawo do poszanowania swojego dziedzictwa, nie widzi zagrożenia dla wartości uniwersalnych, lecz właśnie je wspiera. W refleksji nad modelem rozwoju wsi zaczyna wychodzić się od wsi, jej własnej kultury jako wartości autotelicznych, a nie od miasta i kultury urbanistycznej. Świat życia i kultury ukształtowany w środowiskach przyrodniczych opartych na ziemi i jej rytmie biologicznym jest bowiem wprawdzie odrębny, ale równoprawny z innymi. Nie musi rozwijać się i modernizować według wzorów narzuconych. Zachowanie, obrona (niekiedy odbudowa) wartości wiejsko-chłopskich ma poza tym walor pozytywnego zróżnicowania kultury narodowej i jej wzbogacenia (Jagiełło-Łysiowa 1992, s. 51). Sprzeciw zaczynają budzić podejścia, charakterystyczne dla lat 60-ych, budujące diagnozy społeczne na podstawie wyodrębnionych aspektów życia społecznego, wspieranych głównie materiałami liczbowymi, mającymi dokumentować przełamanie profilu kulturowego modelu wiejsko-chłopskiego na model kultury zurbanizowanej czy też szybko urbanizującej się. Maria Wieruszewska widzi ich źródła zjednej strony w tęsknocie współczes­ nych za wartościami silnej i bezpośredniej więzi społecznej, z drugiej w wewnętrz­ nych przemianach nauki, jej założeń metodologicznych i metod badawczych. Polega to najogólniej na dążeniu do ujęć interdyscyplinarnych i kierowaniu �36 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A refleksji w stronę społeczności zachowujących podstawowe cechy wspólnoty i bezpośredniość relacji: człowiek - środowisko, człowiek - człowiek (Wieruszew­ ska 1992c, s. 181-182). Dzieje się to z różnych powodów, ale najważniejsze są tu: kryzys energetyczny (lat 70-ych), który ujawnił kres możliwości rozwoju opartego na dotychczasowej strategii wzrostu gospodarczego, ekstensywnej industrializacji, urbanizacji i gigantomanii inwestycyjnej; recesja w gospodarce i bezrobocie, utrudniające przejście do miast; poszukiwanie technologii na ludzką miarę; upowszechnianie świadomości, iż dobrobyt materialny nie daje pożądanego sensu w życiu, nie gwarantuje automatycznie zwiększenia możliwości samorealizacyjnych; przeobrażenia kultury współczesnej w kierunku standaryzacji twórczości, uczestnictwa kulturalnego, wzorów konsumpcji, rozrywki, aspiracji, wartości i obyczajów dokonujące się kosztem eliminacji kultur regionalnych i narodowych. Odrodzenie zainteresowań wsią wkomponowne jest we współczesne ten­ dencje humanistyczne. Kwestionowanie trendów wyrosłych z oświeceniowej myśli europejskiej (jednokierunkowego procesu racjonalizacji, laicyzacji, desakralizacji, detradycjonalizacji) zmienia również nastawienie do wsi. Skłania do wnikliwej analizy podłoża jej kultury, jej systemów pojęciowych, mechaniz­ mów, filozofii życia. W socjologii wsi pojawiają się prace świadczące o akty­ wizacji spółdzielczości, samorządu lokalnego, odnowie więzi społecznej jako więzi silnej, rzeczywistej, łączącej cechy wspólnoty i organizacji zdolnej tym samym przeciwstawić się anomii, patologii i wyobcowaniu społecznemu. Ten szczególny rodzaj więzi daje szanse dalszego rozwoju wsi, a wynikający stąd nowy paradygmat badawczy zakłada respektowanie trzech zasad: efektyw­ ności ekonomicznej, zdrowia ekologicznego i wartości przetrwania, inaczej mówiąc, zharmonizowania sfery przyrodniczej i kulturowej z interesami eko­ nomicznymi (Wieruszewska 1993a, s. 195). Procesy cywilizacyjno-kulturowe stymulują wzmożone zainteresowanie przemianami świadomości, orientację na inne wartości, które nie straciły swej atrakcyjności, lecz wydają się koniecz­ ne dla ochrony ludzkiej kondycji w dobie rewolucji naukowo-technicznej (Wieruszewska 1991, s. 97). Jednym z czołowych problemów teoretycznych i praktycznych stają się tu społeczeństwa ruralne jako źródła odrodzenia współczesnej cywilizacji przemysłowej oraz rewitalizacja środowisk rustykalnych. Refleksja socjologiczna nad wsią i rolnictwem zwraca się ku problemom zachowania i wykorzystania nieprzemijających, uniwersalnych wartości kultu­ rowych społeczeństw chłopskich w procesach „uczłowieczenia" cywilizacji prze­ mysłowej . Obecnie na Zachodzie wieś jako struktura zagrożona zaczyna być chroniona, a nawet rekonstruowana w swym wymiarze przestrzennym, krajobra­ zowym, architektonicznym, więzi społecznej i cech sprzyjających ożywieniu patriotyzmu wobec małych ojczyzn (Wieruszewska 1993a, s. 196). Najnowsze tendencje wyraźnie rezygnują z miejskich modeli rozwoju i modernizacji środo­ wisk rustykalnych. Widoczne jest wykraczanie poza najbardziej typowe postrze28 2 8 Świadczą o tym np. dwie monografie p o ś w i ę c o n e socjologii rumuńskiej i jej g ł ó w n e m u przedstawicielowi Dymitri Gustiemu oraz socjologii słowackiej i jej twórcy Antonowi Stefankowi (Kaleta 1993, s. 201-207). �SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E P R Z E Ł O M U 37 gania wsi: bądź w perspektywie „tradycyjnej ideologii wiejskiej", bądź też „sektora usługowego wobec metropolii". Wyrazem tego jest także kampania Parlamentu Europejskiego na Rzecz Rozwoju Środowisk Wiejskich (1987-1988) oraz przedstawiony przez Europejski Ruch Odnowy Wsi i Małych Miast w 1991 r. pierwszy całościowy program, będący rodzajem nowej ideologii rustykalnej Europy. Poza samym programem i jego realizacją bardzo istotne jest skupienie się wokół niego wielu polityków, dziennikarzy, naukowców, działaczy społecznych itd. stanowiących rodzaj nowej, aktywnej formacji intelektualnej. Charakter dotychczasowego rozwoju wsi w krajach uprzemysłowionych, także w Polsce, okazał się kryzysogenny. Postępująca degradacja środowiska przyrodniczego i kulturowego, zakłócenia wzrostu ekonomicznego, zrodziły konieczność poszukiwania nowych paradygmatów rozwoju wsi, futurystycz­ nych idei, których realizacja umożliwi poprawę szeroko rozumianej jakości życia jej mieszkańców. Dla wielu muszą się one łączyć ze zmianą paradygmatu modernizacji, bezwzględnie dotąd dominującego w strategiach opisu i inter­ pretacji funkcjonowania środowisk wiejskich, obligującego do posługiwania się w analizach procesów poprawy warunków i jakości życia ludności wiejskiej kryteriami industrializacyjno-urbanizacyjnymi (Kaleta 1992, s. 13-15). Do­ tychczasowe dyskusje przy formułowaniu programów wsi i rolnictwa brały pod uwagę głównie kryterium produkcyjno-ekonomiczne i społeczno politycz­ ne. Istniejąca dotąd i realizowana strategia rozwoju wsi i rolnictwa nie zdała egzaminu m.in. także dlatego, że nie doceniała oczywistej prawdy, że te same działania dają w różnych środowiskach, kontekstach i układach społecznogospodarczych odmienne rezultaty. Obecnie żyjemy w okresie przełomowym, w którym nie tylko wprowadzane są w kraju zasadnicze zmiany ustrojowe, społeczno-gospodarcze, ale także stajemy się częścią szerszych systemów cywilizacyjno-kulturowych. Transformacje zachodzą w różnych sferach życia, od warunków materialnych po sferę wartości i znaczeń. Wieś ciągle stanowi „charakterystyczny rodzaj skupienia społecznego", w którym elementy wspólnoty, więzi naturalnych wyznaczają typy stosunków i zasady współżycia społecznego, w tym odniesienia do sfery gospodarczej i stosunków ekonomicznych. Z tego powodu jej badanie w kontekście zmienione­ go porządku społeczno-gospodarczego jest szczególnie ważne poznawczo. Wobec procesów zachodzących tak w społeczeństwie, jak i w nauce o społeczeństwie wydaje się, że najbliższe naukowe refleksje dotyczące wsi będą skoncentrowane z jednej strony na zjawiskach zmiany, a więc także konfliktów, patologii, odstępstw od reguł i norm, z drugiej natomiast na tych, które akcentują ciągłość i trwałość różnych form, istniejący status quo. Istotne jest przy tym, aby pamiętać 0 „pułapce" paradygmatu modernizacji i nie wartościować już w punkcie wyjścia analizowanych zjawisk zakładając, że jedno z nich jest ważniejsze od drugiego. Na treść życia społecznego składają się bowiem: równowaga i zmiana, ład 1 konflikt, procesy żywiołowe i planowane. Ideałem poznawczym byłoby nato­ miast kojarzenie obu tych perspektyw pozwalające uchwycić porządek społeczny jako nieustannie „ruchome equlibrium". �38 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A LITERATURA Beskid L. 1993 Nowa rzeczywistość ekonomiczna, [w:] Społeczeństwo w transformacji..., s. 23-25. B r e n c z A. 1996 Społeczności Ziem Zachodnich - Nowy paradygmat badawczy, [w:] Oblicza..., s. 160-172. Buchowski M. 1996a Jedna wieś, niejedna pieśń: Postawy wobec zmian na wsi wielkopolskiej, [w:] Oblicza..., 1996b Klasa i kultura w okresie transformacji. Antropologiczne s. 102-128. ności lokalnej w Wielkopolsce, 1996c Słowo wstępne: Bukraba-Rylska 1992 studium przypadku społecz­ Berlin. antropologia a zmiana systemowa, [w:] Oblicza..., s. 1-6. I. Badanie kultury a odbudowa tożsamości wsi współczesnej, [w:] Odnowa wsi..., s. 133-157. Ciągłość... 1974-1976 Ciągłość i zmiana tradycji kulturowej, S. Nowak (red.), Warszawa, t. 1-2. C o n t e E . , G i o r d a n o С. 1996 Bezdroża Domański zagubionej wiejskości. Refleksje o postsocjalizmie, [w:] Oblicza..., s. 78-101. i in. 1992 Społeczeństwo bez reguł, [w:] Społeczeństwo w transformacji..., s. 143-169. D z u n W. 1993 Społeczno-ekonomiczne aspekty rozwoju wsi w warunkach gospodarki rynkowej, [w:] Wieś i rolnictwo na..., s. 38-56. Gorlach K. 1987-1988 Socjologia wsi - potrzeba nowej perspektywy, „Roczniki Socjologii Wsi", t. 22, s. 29-39. G o r l a c h K . , S e r ę g a Z. 1991 Rodzinna własność rolna w procesie transformacji ustrojowej, „Studia Socjologiczne", n r 3 ^ ł (122-123), s. 93-105. 1993 Socjologiczne aspekty przeobrażeń rolnictwa rodzinnego w Polsce, [w:] Wieś polska..., s. 11-27. G o r y ń s k a В., G a l o r Z. 1987-1988 Cechy aksjologiczne koncepcji zmian społeczeństw wiejskich, „ R o c z n i k i Socjologii Wsi", t. 22, s. 17-28. G r a d J. 1996 Obyczaj jako zwierciadło przemian społeczno-kulturowych, [w:] Oblicza..., s. 26-36. Halamska M. 1986 Przemiany wsi i rolnictwa interpretacji socjologicznych ciąg dalszy, [w:] Wieś i rolnic­ two..., s. 117-127. 1991 Chłopi polscy na przełomie 1993 Rodzinni producenci rolni a społeczeństwo, epok, Warszawa. [w:] Wieś i rolnictwo na..., s. 166-192. Jagiełło-Łysiowa E. 1992 Wieś - refleksje nad modelem rozwoju, [w:] Odnowa..., s. 47-77. J a s i e w i c z Z. 1996 Rodzina i krąg familijny w Polsce, [w:] Oblicza..., s. 66-77. K a l e t a A. 1992 Podstawowe założenia odnowy obszarów wiejskich Europy, [w:] Odnowa wsi..., s. 13-46; 1993 Społeczeństwo rolnicze a odnowa cywilizacji przemysłowej, [w:] Wieś polska..., s. 201-207. Kempny M. 1993 Poscriptum. O potrzebie wymiar..., s. 291-303. analizy kulturowej w czasach przełomu, [w:] Kulturowy �39 SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E P R Z E Ł O M U 1996 Tradycja wobec zmiany. Do czego tradycja kulturowa może służyć badaczom trans­ formacja , [w:] Oblicza..., s. 7-18. K o m e n d e r a A. 1986 O zastosowaniu pojęć typologicznych w badaniach przeobrażeń wiejskich społeczności, „Studia Socjologiczne" nr 4 (103), s. 7. Kolarska-Bobińska L. 1994 Aspirations, Values and Interests. Poland 1989-94, Warsaw. Kulturowy... 1993 Kulturowy wymiar przemian społecznych, A . Jałowska, A . Kempny, E . T a r k o w s k a (red), Warszawa. Ł e p k o w s k i T. 1990 O problemie rewolucji w Polsce w latach 1944-1989, Milic-Czerniak 1993 „Odra" nr 1, s. 18. R. Zróżnicowanie sytuacji w transformacji..., ekonomicznej gospodarstw domowych, [w:] Społeczeństwo s. 25-27. N o w a k P. 1993 O samoidentyfikacji społeczności właścicieli rodzinnych gospodarstw rolnych (Studium wiejskich w latach 1987-1991), wybranych [w:] Wieś polska..., s. 127-140. N o w a k S. 1976a Uwagi o problematyce 1976b Podsumowanie ważniejszych i metodzie badań, rezultatów [w:] Ciągłość..., s. 1-16. badań, [w:] Ciągłość..., s. 588-611. Oblicza... 1996 Oblicza zmiany. Etnologia a współczesne transformacje społeczno-kulturowe. M . Buchow­ ski (red.), M i ę d z y c h ó d . Odnowa... 1991 Odnowa wsi. Między mitem a nadzieją, M . Wieruszewska (red.), Warszawa. Ostrowski L. 1992 Procesy dostosowawcze w infrastrukturze wsi, [w:] Wieś polska..., s. 61-74. P i l i c h o w s k i A. 1993 Dane i pożądane kształty struktury agrarnej, czyli o uwarunkowaniach przekształceń strukturalnych polskiego rolnictwa, [w:] Wieś polska..., s. 37-46. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A. 1996 Adaptacja na odległość. Polonia Amerykańska wobec zmian w kraju ojczystym, [w:] Oblicza..., s. 129-144. R o s n e r A. 1994 Rychard 1993 Rolnicy o własnej sytuacji w kraju, [w:] Wieś i rolnictwo na..., s. 193-205. A. Społeczeństwo w transformacji: koncepcja i próba syntezy analiz, [w:] w transformacji..., Społeczeństwo 1993 w Społeczeństwo s. 5-20, Warszawa. transformacji... Społeczeństwo w transformacji. Ekspertyzy i studia, A . Rychard, M . Federowicz (red.), Warszawa. Szacki J. 1983 Historia myśli socjologicznej, Warszawa. S z t o m p k a P. 1994 Teorie zmian społecznych a doświadczenia polskiej transformacji, „Studia Socjolo­ giczne", nr 1 (132), s. 9-17. Tarkowska E. 1993 Temporalny wymiar przemian zachodzących w Polsce, [w:] Kulturowy wymiar..., s. 87-100. T u r o w s k i J. 1986 Przemiany s. 87-116. wsi i rolnictwa - interpretacje socjologiczne, [w:] Wieś i rolnictwo..., �40 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Turowski 1970 J., B o r n u s A. Drogi modernizacji wsi. Przenikanie innowacji do rolnictwa i wsi województwa skiego, W r o c ł a w . Lubel­ Warunki... 1990 Warunki życia ludności wiejskiej w latach 1985-1989, Warszawa. Wieruszewska M. 1986 Tożsamość kulturowa w badaniu wsi i rolnictwa, [w:] Wieś i rolnictwo..., s. 142-155; 1991 Wieś w poszukiwaniu całości spoleczno-kulturowej, Warszawa. 1992a Ewolucja chłopskiego systemu wartości a ruchy odnowy wsi w Europie Zachodniej, [w:] Odnowa wsi.., s. 158-177. 1992b Wstęp, [w:] Odnowa wsi..., s. 7-12. 1992c Zakończenie, [w:] Odnowa wsi..., s. 179-186. 1993a Odnowa wsi-mit czy nadzieja?, [w:] Wieś polska..., s. 193-200. 1993b Wstęp, [w:] Wieś i rolnictwo na rozdrożu?, s. 7-9. 1993c Zakończenie, [w:] Wieś i rolnictwo na rozdrożu?, s. 259-264. Wieś i rolnictwo... 1986 Wieś i rolnictwo - Stan i perspektywy. Materiały sesji naukowej honorującej Siedem­ dziesięciolecie prof, dr Dyzmy Gałaja, pod red. Tadeusza Hunka, W r o c ł a w . Wieś i rolnictwo na... 1993 Wieś Wieś i rolnictwo na rozdrożu? (red.), Warszawa. polska... 1993 Wieś polska Kraków. W o ś A. 1993 w procesach I . Bukraba-Rylska, transformacji ustrojowej, J . Stacewicz, M.Wieruszewska K . Gorlach, Z . Seręga (red.), Strategiczne dylematy rozwoju polskiego rolnictwa, [w:] Wieś i rolnictwo na..., s. 10-23. MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A PEASANT SOCIETY A N D SYSTEMIC TRANSFORMATIONS Summary Since the turn of the 80's and 90's systemic transformations both in Poland and i n other post-communist countries have been the leading subject for social studies (as well as press publications). Radical change of political and economic system requires scientific description and explana­ tion of the people's response to it - the behaviour and attitudes of particular social groups and categories. That can allow for diagnosis of further attitudes of the population in each of those countries. First results of a general survey wand exploration have already been published. They often point to divergence of former presumptions, theoretial hypotheses and actual individual and collective behaviour. That first research resulted in criticism of the earlier approaches and called for a new paradigm. Special meaning has been attached to the problem, how rural populations were affected by the transition. I n this article the author discusses the main theoretical and methodological framework of social studies concerning peasant society at the time of systemic change. She presents the model image of that society created with the methods specific to social studies. She suggests new assumptions and postulates verified by recent field studies together with theoretical suggestions suited to new approaches in social and human sciences. Consideration of peasant society is situated within the context of social transformation in Poland in general. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f37536f973dc5423c64588d98c389de.pdf 8189584e9c0cf9e67493f8fe365eb81d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1604 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1484 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.3-4 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ AKADEMII NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XLII Zeszyt 1-2 Warszawa 1998 �REDAKTOR: IWONA KABZTŃSKA SEKRETARZ REDAKCJI: DAGNOSŁAW DEMSKI Członkowie Rady Redakcyjnej: Wanda Paprocka, Mirosława Drozd-Piasecka, Zbigniew Jasiewicz, Andrzej Woźniak Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105 Email: red.etno@iaepan.edu.pl Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska Zdjęcie na okładce przedstawia gości weselnych i kapelę ludową ze wsi Handzlówka k. Łańcuta; lata trzydzieste, fotograf nieznany. Własność: Maria Magryś, Rzeszów. Odbitka pochodzi z Archiwum Zakładu Etnologii IAE PAN, „Wieś polska w fotografii (do 1948 r.)"; sygn. 336-55 Korekta: Redakcja i Autorzy Wydanie publikacji zostało dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych Etnografia Polska © Copyright 1998. All Rights Reserved All papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska Indexed in: IBZ - International Bibliography of Periodical Literature IBZ - CD-ROM IBR - International Bibliography of Book Reviews of Scholarly Literature BR - CD-ROM Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality Warszawa, ul. Brylowska 35/38, tel. 631 45 18, 631 41 37 Zam. nr 30. Objętość ark. wyd. 21. Nakład 420 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Mirosława Drozd-Piasecka - Społeczność wiejska w okresie przełomu systemowego Peasant society and systemie transformations Krzysztof A b r i s z e w s k i - Socjologia wiedzy jako możliwy paradygmat teorii etniczności Sociology of knowledge - a possible paradigm for the theory of ethnicity Wanda Paprocka - Szkolnictwo białoruskie na Kresach Wschodnich w świetle polityki mniejszościowej I I Rzeczypospolitej Belarussian schools on the Eastern Territories and the minority policy of the Polish state in the years 1918-1939 Dagnosław Dem ski - Cudzoziemcy w Nalibokach w okresie od początku XVIII do końca XIX w Foreign residents in the demesne of Naliboki (now Belarussia) in the 18th and 19th centuries Katarzyna W r z e s i ń s k a - Konserwatyści poznańscy a Kresy Wschodnie (1918-1939) Politicians of conservative orientation in Poznań and the problem of Polish Eastern Territories in the years 1918-1939 Ryszard T o m i c k i - Między Scyllą pogaństwa a Charybdą chrześcijaństwa: Indiańscy arystokraci z Tetzcoco (Nowa Hiszpania) w 1539 roku. Studium mikroetnohistoryczne Between Scylla of paganism and Charibdis of Christianity. The Indian aristocracy of Tetzcoco (New Spain) in 1539. A microethnohistorical study Andrzej W o ź n i a k - Kult świętego Wojciecha we wsi mazowieckiej XVIII i pierwszej połowy XIX wieku na tle kultu innych świętych The cult of St. Adalbert among the rural population in Masovia (Central Poland) in the 18th and the first halfth of the 19th centuries compared with the cult of other saints Paweł Schmidt - Tacy sami, ale inni. Potoczna interpretacja rzeczywistości pogranicza The same but different. 'Common sense interpretation' of the social reality of ethnic borderland 5 40 41 50 51 72 73 92 93 106 107 140 141 160 161 172 STUDIA I MATERIAŁY Grzegorz P e ł c z y ń s k i - Kultura ludowa w filmie polskim lat siedemdziesiątych The Images of Folk Culture in Polish Films Zofia W o ź n i a k - Fenomen disco polo i jego miejsce w polskiej kulturze masowej lat dziewięćdziesiątych "Disco polo" - a cultural phenomenon and its place in Polish mass culture of the 90's 173 186 187 203 RECENZJE I OMÓWIENIA S.R. Barret, Anthropology: A Student's Guide to Theory and Method, University of Toronto Press, Toronto 1996, ss. 270 - Mieczysław Trojan Fieldwork and Footnotes. Studies in the History of European Anthropology, H.F. Vermeulen, A.A. Roldan, (red.), London - New York: Routledge 1995, ss. 261 - Mieczysław Trojan 205 206 �Nigel Barley, Niewinny antropolog. Notatki z glinianej chatki, Warszawa 1997, Prószyński i S-ka, ss. 211 - Aleksandra Rzepkowska 208 Halina Rusek, Kulturowe wzory życia polskich rodzin na Zaolziu a asymilacja, Katowice 1997, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, ss. 167 - Urszula Kaczmarek 211 Niemieckimi śladami po „Ziemi Obiecanej". Auf deutschen Spuren im „Gelobten Land", Łódź 1997, Wydawnictwo Literatura, ss. 208 - Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Krzysztof Woźniak 213 Dariusz Matelski, Mniejszość niemiecka w Wielkopolsce w latach 1919-1939, Poznań 1997, Wydawnictwo Naukowe UAM, ss. 576 - Andrzej Furier 216 W stepie dalekim. Polacy w Kazachstanie. W stępi dalekoj. Poljaki w Kazachstanie, M . Gawęcki, J. Jaskulski (red.), Poznań - Ałmaty, ss. 144, fot. 29 - Andrzej Furier 221 Grzegorz Pelczyński, Ormianie polscy w wieku XX. Problem odrębności etnicznej, Warszawa 1997, Koło Zainteresowań Kulturą Ormian przy Oddziale Warszawskim PTL, ss. 183 - Andrzej Woźniak 224 „Zabawy i zabawki". Kwartalnik poświęcony zagadnieniom ludyzmu i ludyczności, R. Kantor (red.), wyd. Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach i Towarzystwo Rozwoju Zabawkarstwa w Kielcach, Kielce 1997, ss. 183, il. - Joanna Bar 225 Rzeki - kultura, cywilizacja, historia, J. Kołtuniak (red.), Katowice 1992-1995 | - Janusz Bohdanowicz \ 226 Etnografia Polska is regularly listed in the International Current Awareness Service: Anthropo­ logy. Selected material is indexed in the International Bibliography of Social and Cultural Anthropology. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/07de9218a87423f8f1d178bb98e99c6d.pdf e9b8fba15dc5846df59705cf6e9cefbb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1602 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1483 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41, s.267-288 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 The Anthropology of Europe. Identities and boundaries in conflict, red. V . A . Goddard, J.R. Llobera, C. Shore, wyd. 2., Londyn 1996, ss. 310 (wyd. 1 - 1994) Książka ta jest właściwie pierwszą próbą dość wszechstronnego przedstawienia antropolo­ gicznej wizji Europy (w wersji bliższej antropologii społecznej), rozumianej nie jako konstruk­ cja mentalna (takie kognitywistyczne pomysły są już obecne), ale jako złożona i dynamiczna konfiguracja społeczno-kułturowa. Nie jest to jednak pierwsza praca o poważniejszym znacze­ niu dla kształtowania się antropologii naszego kontynentu. W roku 1977 ukazało się bowiem studium J . Davisa, People of the Mediterranean, dające porównawczą syntezę badań mono­ graficznych wsi w strefie śródziemnomorskiej, a dwa lata wcześniej opracowanie zbiorowe Beyond the community, pod redakcją J. Boissevaina i J . Friedla, postulujące zerwanie z tradycją monograficzną i skoncentrowanie uwagi na ponadregionalnych i ponadnarodowych procesach. Inne okazały się mniej znaczące. Praca Anthropology of Europe, zredagowana przez trójkę znanych badaczy - wykładow­ ców w londyńskim Goldmisths College, zawiera łącznie 12 artykułów, których tematykę można ująć w trzy grupy: 1. Stan obecnej refleksji antropologicznej nad społeczno-kulturowym kształtem Europy; 2. Relacja: migracje, tożsamość etniczna, nacjonalizm (przykłady z byłej Jugosławii, pół­ nocnej Katalonii, Irlandii oraz z Gibraltaru), którą właśnie nadmiernie eksponuje tytuł; 3. Polityczno-ekonomiczne oraz społeczne aspekty związane z obecnym etapem kształtownia się Unii Europejskiej (temat ten nabrzmiewa i wkrótce będzie wymagał oddzielnej charakterystyki). Z wielu względów uwagę moją zwróciły opracowania z pierwszej grupy, dotyczące właśnie kondycji antropologiki Europy, w wersji oczywiście niepełnej, raczej fragmentarycznej (zrozu­ miałe przy takim zakresie przedmiotowym). Chęć przedstawienia aktualnego stanu tej dyscy­ pliny stworzyła jednak pretekst do spojrzenia na jej dzieje (dyskusyjne określenie początków na pierwsze lata powojenne), a nawet do snucia rozważań o jej przyszłości, co może być poniekąd zaskakujące. U schyłku stulecia, w dyscyplinie traktującej rzeczywistość społeczną w sposób procesualny obecność tego wątku jest usprawiedliwiona, ale ograniczyło się to w dużej mierze do postawienia pytań. Książka jest poważnym osiągnięciem naukowym i może znacznie ułatwić zrozumienie społeczno-kulturowej konstrukcji Europy oraz studiów antropologicznych jej dotyczących. Już sam „Wstęp", w którym nie brakuje wprawdzie uproszczeń, zasługuje na uwagę. Godna przypom­ nienia wydaje się chociażby zawarta w nim periodyzacja tych zainteresowań: okres do 1960 to obecność studiów nad modernizacją, lata sześćdziesiąte to już tzw. „odkrycie strefy śródziemno­ morskiej", w kolejnej dekadzie nastąpiło daleko idące rozproszenie badań, po roku 1980 zaś zdecydowane wypłynięcie problem Europy w studiach antropologicznych (V.A. Goddard i inni). W artykule poświęconym już wyłącznie antropologii strefy śródziemnomorskiej (V. Goddard) potraktowano tę interesującą dziedzinę studiów jako jedyną poprzedniczkę obecnej antropologii Europy. Nie wolno jednak zapominać o dość wczesnych badaniach antropologii kulturowej (np. C M . Arensberg, S.T. Kimball) w Irlandii, na Bałkanach, później w strefie alpejskiej. Wprawdzie nie miały one dla antropologii Europy - karmiącej się mitem strefy śródziemnomorskiej - tak istotnego znaczenia, ale istniały. Jeżeli chodzi o tę strefę, to w studiach monograficznych widoczna jest koncentracja nie tylko na problemie rodziny i pokrewieństwa, jak chce autorka, ale także na �268 RECENZJE I OMÓWIENIA relacji społeczność lokalna - państwo i na stosunkach gospodarczych (handel, system dzier­ żaw). Innym przykładem mitu, którego siła okazała się bardzo inspirująca, było nadmierne skupianie uwagi na znaczeniu honoru w społecznościach śródziemnomorskich. Antropologowie zapożyczyli ten pomysł od etnografa włoskiego - R. Battaglii, o czym już mało kto pamięta. Nie po raz pierwszy w tego typu pracach zwraca uwagę całkowite ignorowanie dorobku chociażby funkcjonalnie zorientowanej etnologii włoskiej (np. E . de Martino, V . Laternari) oraz antropologizujących badaczy hiszpańskich (C. Lison-Tolosana, T. Calvo-Buezas). Jedynie kilka prac etnologów francuskich zostało wymienionych. Powrotem mistrza należałoby nazwać artykuł J. Boissevaina poświęcony antropologii Unii Europejskiej. Uwrażliwienie na problematykę procesów kazało mu szukać możliwości rozwijania zapoczątkowanej w roku 1975 koncepcji, przez wskazanie na kilka głównych trendów współczes­ nych przeobrażeń społeczno-kulturowych (inni badacze zasadniczo nie dostrzegali znaczenia problemu kultur pochodzenia ludowego). W siatce najbardziej widocznych procesów znalazły się: reorganizacja systemów produkcji, imigracja, ruchy regionalistyczne, rozkwit turystyki oraz nostalgiczne „powroty" do przeszłości (w tekście jedynie: nostalgia). Ten ostatni pomysł nie po raz pierwszy wymieniono w studiach antropologicznych, ale jest on raczej tematem dla badań etnologicznych szukających wyjaśnienia obecnych zjawisk kulturowych przez odwołanie się do przeszłości. Mitologizowanie i folkioryzowanie własnego dziedzictwa kultruowego, wybiórcze sięganie do historii, nieustanna dekonstrukcja sfery znaczeniowej - oto zjawiska silnie związane z tym dość powszechnym w świecie zachodnim procesem. Wyeksponowanie tego pomysłu, podobnie jak przypomnienie sprawy regionów, uważam za cenny składnik tego artykułu. Praca Anthropology of Europe jest niewątpliwie ciekawa i pożyteczna, dostarcza bowiem cennych przykładów, interpretacji, pytań. Prowokuje jednocześnie do przemyśleń, komentarzy, krytyki, gdyż jest to opracowanie ujmujące stan tej dziedziny wiedzy w środku procesu formowania się - niejako in statu nascendi. Mieczysław Trojan Polskie badania nad mniejszościami kulturowymi. Wybrane zagadnienia, G . Babiński, J . Mucha, A. Sadowski (red.). Pogranicze. Studia Społeczne, t. 6 (numer specjalny), Białystok 1997, Wydawnictwo Filii Uniwerystetu Warszawskiego, ss. 160 Niezależnie od tematyki poruszanej przez autorów poszczególnych rozdziałów składają­ cych się na całość tej pracy zbiorowej, tom ten można usytuować na swoistym, pograniczu czasowo-badawezym. Z jednej strony znajdujemy tu bowiem podsumowanie wyników badań nad wybranymi mniejszościami kulturowymi, mieszkającymi na terenie Polski, z drugiej zaś możemy się zapoznać z programem nowych prac (rozpoczętych wiosną 1996 r.) nad tego typu mniejszościami. Wspomniany program nosi nazwę „Kultura dominująca jako kultura obca. Mniejszości kulturowe a grupa dominująca". M a on dwa aspekty: międzynarodowy i polski i - moim zdaniem - zapowiada się niezmiernie atrakcyjnie. Jak wyjaśnił J. Mucha, realizatorom badań „chodzi o spojrzenie na kulturę w Polsce dominującą z punktu widzenia grup określanych [...] jako mniejszości kulturowe. [...] Chodzi [...] również i o to, co grupy mniejszościowe sądzą o grupie dominującej i o stosunkach społeczno-kulturowych w ramach szerszego układu, który z pewnością można określić jako hierarchiczny" (s. 6-7). Jednym z zadań badawczych jest także „odczytanie tego, jakie są wyobrażenia, czy nawet stereotypy grup mniejszościowych dotyczące kultury dominującej i zbiorowości będącej jej zasadniczym nośnikiem", [...] odczytanie tego, jak polskie mniejszości kulturowe postrzegają polską kulturę dominującą, polski kanon kulturowy i jego dynamikę, polskie zwyczaje serca (habits of the heart), aby użyć znanego zwrotu, spopularyzowanego w socjologii przez Roberta Bellah" (s. 8). Myślę, że polskie tłumaczenie tego terminu nie jest najszczęśliwsze, przede wszystkim wydaje się niejednoznaczne i nieprecyzyjne. �RECENZJE I OMÓWIENIA 269 Autorzy programu wychodzą od przyjętego w naukach społecznych paradygmatu, zgodnie z którym do poznania kultury określonej grupy można dojść m.in. przez próbę spojrzenia na nią oczyma „innych". O owym patrzeniu na kulturę polską oczyma grup mniejszościowych pisze też J. Mucha (s. 16), posługując się - jak wielu innych badaczy - skrótem myślowym, użytecznym, zrozumiałym, aczkolwiek - z czego autorzy tomu z pewnością zdają sobie sprawę - tak naprawdę owo patrzenie cudzymi oczyma jest niemożliwe do zrealizowania (por. Burszta 1992). Z pewnością realizacja wspomnianego programu przyczyni się nie tylko do pełniejszego poznania relacji „my" - „oni"/„inni", „swoi" - „obcy", grupa dominująca - grupa mniejszoś­ ciowa, lecz także do pełniejszego zrozumienia, czym jest kultura polska, jak też - tak trudna do zdefiniowania - polskość. Jak jest ona rozumiana przez reprezentantów różnego typu mniejszości kulturowych i widziana z perspektywy tych grup. J . Mucha wyjaśnia, że badania będą prowadzone wśród osób ogniskujących w dużej mierze cechy charakteryzujące typ idealny danej zbiorowości (s. 17). Rodzi się jednak - moim zdaniem - pytanie o kryteria i metody doboru (wyszukiwania) takich osób i o to, czy istotnie przeprowadzone w takiej grupie badania będą w pełni ukazywały występujące tu opinie i stereotypy. Niewątpliwym walorem wspomnianego projektu jest fakt, że badaniami objęto nie tylko wybrane, mieszkające w Polsce, grupy należące do tzw. mniejszości etnicznych czy narodo­ wych, ale też niektóre zbiorowości znajdujące się na marginesie polskiej kultury dominującej: środowisko teatru alternatywnego, grupy młodzieżowe, środowisko charakteryzujące się „kul­ turą nędzy". Objęcie badaniami tak różnych grup rzuci z pewnością wiele światła na kulturę polską (dominującą), pozwoli ją lepiej zrozumieć, dostrzec jej zróżnicowanie, choć z pewnością będzie to tylko jeden z możliwych sposobów postrzegania i badania tak złożonego zjawiska, jakim jest polska kultura. Nie chodzi przy tym o jego zdefiniowanie, lecz - jak pisze J . Mucha — o odpowiedź na pytanie, „czy przedstawiciele rozmaitych mniejszości kulturowych sądzą, że coś takiego jak kultura polska występuje, a może lepiej czy sądzą oni, iż jest w Polsce coś w rodzaju dających się zdefiniować wspólnych dla większości ludzi (uznających się za Polaków) wzorów kulturowych i na czym one polegają. [...] Czy da się odnaleźć w świadomości mniej­ szości kulturowych żyjących w Polsce jakieś cechy charakteryzujące polskość kultury [...] czy i w jakim sensie ta kultura polska jest dla nich dominująca w sensie innym niż statystyczny" (s. 12-13). Jestem pewna, że sam projekt badań, jak też ich wyniki, okażą się interesujące i inspirujące dla wielu badaczy, wnosząc wiele nowego min. do dotychczasowego spojrzenia na problem relacji grupa mniejszościowa - grupa dominująca, „swój" - „obcy", w tym także do badań nad mniejszościami etnicznymi /narodowymi mieszkającymi w różnych krajach. Sama znalazłam wiele inspiracji do realizowanych obecnie badań nad procesem kształtowania się tożsamości narodowej i kulturowej Polaków z Białorusi, gdzie interesuję się m.in. sposobem definiowania polskiej kultury przez moich rozmówców (zob. Kabzińska 1996). Szczególnie cenne były dla mnie zwłaszcza artykuły J. Muchy i A. Sadowskiego. Wspomniany już wielokrotnie J . Mucha zapowiada, iż w przyszłości badaniami zostaną, być może, objęte zbiorowości homoseksualistów, obcokrajowców oraz kobiety (s. 16). Wydaje mi się, że w tym ostatnim przypadku chodzi raczej o jakieś wybrane grupy kobiet. Nie jestem feministką, trudno mi jednak uznać, że kobieca społeczność w Polsce sytuuje się gdzieś na obrzeżach kultury. Z pewnością nie jest to grupa marginalna lub alternatywna. Wątpię też, czy jest to zbiorowość, która można by zaliczyć do mniejszości kulturowych. W poszczególnych tekstach wiele miejsca poświęcono rozważaniom nad rozumieniem istotnych dla realizacji badań pojęć, takich jak: kultura, kultura polska, naród, tożsamość narodowa (wspominając też o jej wyznacznikach), mniejszość etniczna, grupa dominująca, grupa kulturowa, kultura dominująca, i in. O wynikach badań nad sposobami postrzegania grupy dominującej kulturowo i jej przedstawi­ cieli przez mniejszość kulturową stosunkowo najpełniej pisze A. Sadowski w tekście pt. „Polscy Białorusini na temat Polaków i kultury polskiej (stan badań)", odpowiadając m.in. na pytanie, z jakimi wartościami Białorusini kojarzą ową kulturę i jak widzą samych Polaków. Autor ukazał też m.in. stereotypy składające się na obraz Polaków w oczach Białorusinów, funkcjonujące już �270 RECENZJE I OMÓWIENIA w środowisku uczniów szkół podstawowych i oparte najczęściej na identyfikacji wyznania z określoną narodowością. Z wizerunkiem „swoi" - „obcy" łączy się waloryzacja kultur poszczególnych grup, a następnie - uznanie ich za mniej lub bardziej atrakcyjne. Wyniki badań A. Sadowskiego ukazują również wzorce kulturowe cieszące się szczególnym uznaniem w badanej grupie. Autor podkreśla przy tym, iż kontakt kultury polskiej i białoruskiej jest zarazem kontaktem kultury ludowej (białoruska) i narodowej (polska). Myślę, że dla wielu czytelników interesująca będzie informacja o tym, jak pewne stereotypy kulturowe mogą zdominować świadomość społeczną i wpłynąć na kształt postaw wobec określonych wydarzeń historycznych. Widać to doskonale na przykładzie stosunku Biało­ rusinów do „Solidarności". Z cytowanych przez A. Sadowskiego wypowiedzi W. Chorużego, L . Chaleckiej-Połockiej, S. Janowicza czy B. Skaradzińskiego wynika jednoznacznie, że ruch ten nie zyskał poparcia Białorusinów m.in. z uwagi na swój katolicko-narodowy charakter. Ujawnił się też u Białorusinów kompleks „pańskiej Polski" i strach przed zmianami mogącymi przywrócić ową pańskość (a więc, jak wnioskuję - również niepożądaną dominację). Zapewne ograniczenie objętości tomu sprawiło, że niektóre zagadnienia zostały potrak­ towane przez A . Sadowskiego (podobnie jak przez innych autorów) marginalnie. Myślę tu zwłaszcza o fragmencie tekstu poświęconym historycznym przemianom stosunku Białorusinów do Polaków (s. 33-34), gdzie udało się zaledwie zasygnalizować głębszy problem. Moim zda­ niem, warto chociażby - także w odniesieniu do współczesności - zastanowić się nad po­ stawioną przez autora tezą, iż „nowożytna kultura białoruska formowała się w X I X wieku bardziej jako katolicka niż prawosławna, a dopiero od początku wieku X X stawała się bardziej wzbogacana także o wartości prawosławne" (s. 33). Sadowski wskazuje także na ważny dla społeczności białoruskiej problem odmitologizowania Kresów wschodnich, odejścia od romantycznych wizji tych obszarów, traktowanych jako arkadia polskości, i wzbogacenia obrazu Kresów o „często bolesne i pełne dramaturgii problemy religijne, narodowe, kulturowe innych rdzennych mieszkańców tego obszaru" (s. 49). Przypomnę, iż na potrzebę takiego „niepolskiego" (czy niepolonocentrycznego) spojrzenia na Kresy wskazywał też m.in. D . Beauvoux (1994). Z pewnością w przypadku realizacji tego postulatu zachowanie obiektywizmu będzie niezmiernie trudne. Nie uniknie się też zapewne kontrowersji i konfliktów między badaczami, a także między odbiorcami ich prac reprezentujących różne narodowości. Artykuł G . Babińskiego, choć określony został jako „Stan badań nad mniejszością ukraiń­ ską w Polsce", jest nie tylko „stanem badań" rozumianym jako przegląd literatury i pod­ sumowanie dotychczasowych dokonań. Tekst ten wprowadza bowiem czytelnika w istotne problemy tej zbiorowości, ukazuje jej sytuację w powojennej Polsce oraz miejsce w strukturze społeczeństwa polskiego. Fragment tekstu poświęcono kompletności instytucjonalnej grupy, jej odrębności instytucjonalno-organizacyjnej, m.in. szkolnictwu i organizacjom społeczno-politycznym. Bardzo ciekawe są wypowiedzi członków mniejszości ukraińskiej na temat sytua­ cji tej grapy i jej samooceny. I w tym przypadku jednak niektóre ważkie zagadnienia, zwłaszcza dotyczące relacji między grupą dominującą i mniejszościową, w tym też kwestii sposobu postrzegania Ukraińców przez Polaków, zostały zaledwie zasygnalizowane. Wydaje mi się ponadto, że mówiąc o relacjach Ukraińcy-Polacy/Polacy-Ukraińcy nie można się ograniczać do analizy wypowiedzi liderów, którzy na ogół reprezentują określone stronnictwa i partie, lecz należy poznać opinie i przekonania innych kręgów i grup społecznych, a zwłaszcza tzw. zwykłych ludzi. W tym przypadku uniknięcie generalizacji będzie miało istotne znaczenie nie tylko ze względów naukowo-poznawczych, lecz także społecznych. Typowym opracowaniem ukazujących stan i kierunki badań nad wybranym zagadnieniem jest artykuł D . Berlińskiej i T. Sołdra-Gwiżdż poświęcony ludności rodzimej i mniejszości niemieckiej w Polsce. Autorki zastrzegają wprawdzie, iż koncentrują się na publikacjach socjologicznych, wydaje mi się jednak, że zabieg ten - a przede wszystkim pominięcie bogatej literatury etnograficznej i etnologjcznej - prowadzi je do niewłaściwych wniosków. Dotyczą one przede wszystkim sformułowanej przez autorki tezy o niewielkiej liczbie prac opartych na badaniach empirycznych, ukazujących kulturowy obraz badanej grupy (s. 95). W ostatnich latach ukazało się �RECENZJE I OMÓWIENIA 271 kilka znaczących prac etnologicznych poświęconych problemom etnicznym i stosunkom narodo­ wościowym na Śląsku, relacjom między poszczególnymi grupami. Myślę tu przede wszystkim 0 pracach I . Bukowskiej-Floreńskiej, E . Kłoska oraz H . i M . Gerlichów. Nie ma tu oczywiście miejsca na omawianie tych prac, myślę jednak, że powinny one zainteresować socjologów. Jak już wspomniałam, przedmiotem uwagi realizatorów omawianego w 6 t. Pogranicza projektu badań, są nie tylko niepolskie zbiorowości etniczne, lecz także różnego rodzaju alternatywne grupy kulturowe. Warto zwrócić uwagę na artykuł K . Kowalewicza, poświęcony częściowo rozważaniom nad definicją społeczności alternatywnej oraz ethosu i stylu życia. Autor przedstawia też historię polskiej alternatywy teatralnej, znanej przede wszystkim z osiąg­ nięć T . Kantora, J . Grotowskiego, Stowarzyszenia Teatralnego „Gardzienice", Teatru (Ośrod­ ka Teatralnego) Węgajty czy z działalności plastyków ze wsi Lucim. Mniej znaną, jak sądzę, a nie mniej ciekawą, jest działająca w Wolimierzu „Klinika Lalek". K . Kowalewicz dość skąpo opisał działalność „Kliniki". Mam jednak nadzieję, że niebawem doczekamy się obszerniej­ szego opracowania ukazującego tę alternatywną mniejszość kulturową w zderzeniu - jak pisze autor - „z nawykowymi reakcjami danej zbiorowości i różnymi przejawami kultury dominują­ cej" (s. 117). Z pewnością warto zobaczyć, „co dzieje się w polu kontaktu między kulturą alternatywną a kulturą dominującą" (tamże), również z perspektywy Wolimierza. Niezmiernie interesująco zapowiadają się badania nad kulturą młodzieżową, a raczej nad niektórymi grupami funkcjonującymi w ramach tej kultury, stanowiącymi element kultury współczesnej (i rozpatrywanymi w odniesieniu do niej), klasyfikowanymi jako mniejszości kulturowe. O badaniach tych pisze B. Fatyga w tekście pt. „Analiza stanu badań nad kulturą młodzieżową i grupami subkulturowymi w Polsce". Autorka zastanawia się nad definicją zjawiska kontrkultury oraz nad określeniem młodzieży i kultury dominującej. Omawia także ważniejsze prace poświęcone subkulturom i grupom młodzieżowym, wskazując na tło polityczne, na którym powstawały. Ukazuje też źródła wykorzystywane w tego typu badaniach, prezentując ponadto dwa przykłady typologii sylwetek młodych Polaków oparte na wynikach badań empirycznych. Pisząc o kulturze dominującej B. Fatyga przytacza pogląd podzielany m.in. przez W. Marchlewskiego, wedle którego „polska kultura młodzieżowa jest w znacznym stopniu wynikiem importu, dyfuzji i - w najłagodniejszym sformułowaniu - kontaktu kulturowego, a więc, że jest zjawiskiem wtórnym, mało oryginalnym czego konsekwencją jest, jak można wnosić, swoista obcość kulturowa" (s. 124). Autorka pisze dalej: „Nie bez złośliwości zaznaczę, iż tezy takie chętnie przyjmują etnografowie, rzadziej - socjologowie i antropolodzy, którzy - jak chociażby [...] Jerzy Wertenstein-Żuławski czy też niżej podpisana, doceniają oryginalność wzorów i wzorców polskiej kultury młodzieżowej, mimo iż często rzeczywiście jest ona inspiro­ wana globalnymi już dzisiaj modami młodzieżowymi" (s. 124-125). Wydaje mi się, że w tym miejscu B. Fatyga popełnia błąd przypisując pogląd czy też postawę jednego badacza całej grupie etnologów (chwalebne jest natomiast to, że nie ukrywa swych emocji). Osobiście, choć jestem etnologiem, aczkolwiek nie badaczem, a tylko dość zaangażowaną obserwatorką zjawisk zachodzących w sferze kultury młodzieżowej, nie podpisałabym się pod tezami W. Marchlew­ skiego. Bliższy mi jest natomiast sformułowany tu punkt widzenia socjologów czy antropologów. Intensywnie dziś penetrowanym przez badaczy obszarem są poszerzające się w Polsce sfery ubóstwa i bezrobocia (obejmujące nierzadko całe społeczności małych miast), a także - związane z nimi zjawiska, takie jak bezdomność i żebractwo. Jak podkreślają K . Osińska 1 A. Śliwińska, „proces ubożenia całych społeczności lokalnych, który nasilił się w ostatnich latach, wskazuje, że celowe staje się wyodrębnienie kolejnej kategorii biedy - związanej z czyn­ nikiem terytorialnym. W socjologii zachodniej, głównie amerykańskiej, występują koncepcje teoretyczne ujmujące ubóstwo w kategoriach kulturowych (w których wyraźnie zaznacza się czynnik terytorialny) odnoszące się do obszaru biedy, które można nazwać społecznościami lokalnymi permanentnego ubóstwa. Do najbardziej znanych oraz najczęściej cytowanych w po­ lskiej literaturze należą: teoria kultury ubóstwa, sformułowana przez Oskara Lewisa [...] oraz koncepcja wysp ubóstwa czy też underclass, Johna Galbraitha" (s. 143). Autorki pod­ kreślają, że teorie te (a raczej, należałoby powiedzieć - ich twórcy) dostrzegają kulturowy �272 RECENZJE I OMÓWIENIA czy subkulturowy wymiar ubóstwa. Wspomniane badaczki omawiają wyniki ważniejszych badań nad problemem ubóstwa, prowadzonych w Polsce na szerszą skalę od 1990 г.; autorzy tych badań próbowali m.in. zastosować koncepcję Lewisa na gruncie polskim. Wciąż jednak odczuwa się brak opracowań poświęconych społeczno-kulturowemu aspektowi ubóstwa. Brak też teorii ubóstwa i bezrobocia. Dobrze się stało, że w polu zainteresowań autorów wspomnianego projektu znalazł się Kościół Rzymskokatolicki, rozumiany zarówno jako instytucja, jak i wspólnota wiernych. O wstępnej kwalifikacji Kościoła Rzymskokatolickiego jako mniejszości kulturowej zadecydo­ wało przekonanie wielu środowisk katolickich, które uważają, że są spychane na margines życia publicznego i traktowane jako grupa mniejszościowa (informuje o tym J . Mucha, s. 23). Ciekawe, do jakich wniosków dojdą badacze poszukujący - jak pisze P. Załęcki, autor projektu badań realizowanego w ramach programu omawianego w recenzowanym tomie Pogranicza - odpowiedzi na pytanie, czy charakter tego Kościoła w Polsce „w dobie współczesnej można określić jako mniejszościowy czy też dominujący oraz jaka jest specyfika owej dominacji czy podporządkowania" (s. 155). Czy badania te potwierdzą przekonanie niektórych środowisk o zepchnięciu Kościoła na margines życia? Odpowiedź na pytanie o aktualne miejsce Kościoła w społeczeństwie pozwoli zarazem ukazać jego status kulturowy w Polsce w perspektywie problematyki kultury dominującej i mniejszościowej. Autor traktuje Kościół jako grupę kulturową, tj. „grupę społeczną posiadającą własne, unikalne wzorce działań i zachowań, które wydają się być obce dla jednostek wywodzących się z innego społeczno-kulturowego zaplecza. Naczelną zasadę wyodrębniania grup kulturowych stanowi funkcjonująca w ich ramach wspólnota wartości (w tym poczucie odrębności od innych grup)"; (s. 153-154). Wydaje mi się, że nad tą jasno sformułowaną definicją warto się zastanowić. Może ona, jak sądzę, znaleźć szersze zastosowanie także w badaniach etnologicznych. Podsumowując. Uważam, że recenzowany tu tom Pogranicza stanowi nie tylko zapowiedź atrakcyjnego poznawczo projektu badawczego, prezentując zarazem konieczny we wszelkich badaniach ogląd wcześniejszych dokonań, ale też inspiruje do rozlicznych przemyśleń i po­ szukiwań badawczych. Redaktorom tomu, poszczególnym autorom i wydawcy należą się też szczególne wyrazy uznania za tempo, w jakim przygotowali i opublikowali wyniki swoich przemyśleń. W przeciwieństwie do rozlicznych prac, w których dają się zauważyć negatywne skutki pośpiechu, omawiany tu tom został wydany starannie, bez rażących błędów technicz­ nych. Obok niezwykle interesującej tematyki, podnosi to również jego ocenę w oczach czytel­ nika. Mankamentem jest natomiast brak obcojęzycznego streszczenia całości (lub poszczegól­ nych tekstów) w języku angielskim . 1 LITERATURA Beauvois D. 1994 Mit „kresów wschodnich", czyli jak mu położyć kres, [w:] W. Wrzesiński (red.), Polskie mity polityczne XIX i XX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocław­ skiego, seria: Polska myśl polityczna X I X i X X wieku, t. 9, s. 93-105. B u r s z t a W. 1992 Etnologia dzisiaj albo siła peryferii, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 2, s. 3-6. K a b z i ń s k a I. 1996 O kulturze „pobkiej nacji", kulturze narodowej i możliwościach ich transmisji (na przykładzie Polaków z Białorusi). Uwagi wstępne, „Etnografia Polska", t. 40, z. 1-2, s. 209-227. Iwona Kabzińska 1 N a ten brak zwróciła natychmiast uwagę moja córka Maja Stawarzówna. �RECENZJE I OMÓWIENIA Anna Szyfer, Warmiacy - studium tożsamości, tłum. j . niem. 273 Poznań 1996, wyd. SAWW ss. 244, 23 fot., Biorę do ręki z niekłamaną radością książkę, którą napisała Anna Szyfer, profesor Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, a moja dobra, długoletnia znajoma, jak to się mówi - „koleżanka po fachu". I spoglądając wielokrotnie na sam tytuł czuję, jak radość we mnie wzrasta ze względu na pokrewieństwo i bliskość oraz nieskończenie żywotną tematykę innej, bliskiej mojemu sercu grupy regionalnej - Ślązaków. Ślązacy o długowie­ cznym miejscowym rodowodzie, tak samo jak Warmiacy, stanowią społeczność o zróżnicowanej etnice, składającej się z ludności polskiej, niemieckiej, a w miejsce pruskiej, jak na Warmii - także z ludności łużyckiej, czeskiej i morawskiej. Zamieszkiwała ona w przeszłości wspólne terytorium i posługiwała się poza językiem ojców, jeszcze urzędowym, głównie niemieckim. Wynikało to ze złożonych wydarzeń politycznych i przynależności terytorialnej do różnych jednostek państwowych (Czech, Polski, Prus, a potem Niemiec). Podobne więc, jak u Warmiaków były przesłanki kształtujące poczucie tożsamości Ślązaków. Myśląc jednak o monografii poświęconej Warmiakom, poza tożsamością, jako etnograf, widziałabym w odniesieniu do tej grupy raczej syntezę kulturową, omawiającą - zgodnie z tradycyjną systematyką - nie tylko tzw. kulturę społeczną i światopoglądowo-filozoficzną, ale także duchową i materialną. Kwestia określenia własnej tożsamości, wyrastająca z rozbudzonej oraz rozwijającej się świadomości etnicznej, narodowej i regionalnej, jak to określa autorka omawianej pracy, znacznie rozszerza problematykę badawczą w zakresie pojmowania tzw. kultury społecznej. Widać to również na przykładzie nieco wcześniej wydanej książki innego jeszcze ośrodka naukowego, a poświęconej drugiej grupie z pogranicza, mianowicie Kaszubom (Kucharska 1993). Jak widać, badania w tym zakresie pogłębiają zainteresowania dodatkowo o mechaniz­ my sprawcze i historyczne uwarunkowania zachodzących procesów społeczno-politycznych przyczyniających się do wytworzenia się funkcjonującego w określonej zbiorowości ludzkiej podziału na „swoich" i „obcych". Zjawisko to szeroko omawiane w odniesieniu do Górno­ ślązaków (Kłosek 1993) nie stroni także od jego uzasadnienia poprzez sferę tzw. życia codzien­ nego tejże zbiorowości (Bukowska-Floreńska 1987; Kłodnicki 1995). Mniej natomiast zwraca się uwagę na specyfikę kulturową pozostałych (poza polską) wyodrębniających się grup etnicz­ nych i narodowościowych, nawet we współczesnym obrazie społecznej struktury, np. Opolan (Ossowski 1967). Wskazywałam na konieczność tej problematyki w słowie wprowadzającym podczas inauguracji konferencji „Śląsk - etniczno-kulturowa wspólnota i różnorodność", a także we „Wstępie" do publikacji pod tym samym tytułem (Śląsk... 1995). Stale bowiem powraca pytanie: czy etnograf, oscylujący nawet w kierunku socjologii, a zajmujący się zagad­ nieniami społecznymi, może poprzestawać wyłącznie na tej sferze spraw, pomijając inne, wiążące się z konkretnymi, materialnymi, bądź należącymi do świata duchowego? Autorka Warmiaków jako jedną z tez swego opracowania, gdy chodzi o ich tożsamość, poza określeniem „kształtu i pochodzenia zbiorowości" oraz „czynników różnicujących pozio­ my tożsamości na różnych etapach historycznych zbiorowości terytorialnej Warmiaków" wy­ suwa też pytanie „o rolę i znaczenie kultury ludowej, a także języka (gwary) w kształtowaniu i zmianach tożsamości". Dodaje przy tym, że „istotne będzie wskazanie na udział elementów kulturowych poszczególnych etnik wchodzących w skład zbiorowości terytorialnej Warmia­ ków". I to jest właśnie to zasadnicze podłoże i strefa przedmiotowa etnografii, stanowiąca bazę wyjściową oraz określająca wszystkie nowe przestrzenie badawcze. Autorka przedstawiając w części B, bo część A obejmuje „wprowadzenie", charakterystykę omawianej zbiorowości (od X I V w. do I I wojny światowej), w pierwszym podrozdziale podaje krótki rys historyczny, a następnie zwięzłą charakterystykę stosunków ludnościowych, tj. ludności pruskiej - jej zajęcia, wierzenia, obyczaje, dalej omawia biskupstwo warmińskie, osadnictwo polskie, osadnictwo niemieckie oraz statystyki i opracowania dotyczące proporcji ludności polskiej i niemieckiej. W tym podrozdziale są też omawiane prawa osadnicze i stosunki społeczne, migracje sezonowe z Warmii oraz ruch propolski na Warmii w X I X i X X w. Drugi podrozdział tej części poświęcony został kulturze ludowej polskiej ludności rodzimej, tj. kulturze materialnej, duchowej i społecznej. Mowa tu o budownictwie i typach osadnictwa, zajęciach ludności wiejskiej, �274 RECENZJE I OMÓWIENIA przetwórstwie żywności, tkactwie, komunikacji, obrzędach i zwyczajach dorocznych, rodzinnych, wierzeniach, tj. demonologii i czarach, wiedzy ludowej, wspólnych pracach, folklorze (króciuteńko) i sztuce ludowej, z której wyróżniono kaflarstwo, rzeźbę sakralną i kapliczki. Trzeba powiedzieć, że pomimo zaistnienia tego zespołu zagadnień, potraktowano je jednak skrótowo i fragmen­ tarycznie, poświęcając zaledwie 20 stron łącznie jeszcze z podrozdziałem „Wpływy interetniczne". Pozostałym grupom, a więc tradycyjnej kulturze Prusów i Niemców, nie poświęcono nawet tyle miejsca. Prusom - bo prawie wszyscy ulegli polonizacji, Niemcom - bo „niemiecki ele­ ment etniczny znajdował się w miastach", zaś „nieliczne rodziny niemieckie trafiające na wieś szybko się asymilowały". A jednak, jak na innym miejscu stwierdzono (s. 143), ludność niemiecka żyła własnym życiem, „kultywując język i kulturę z miejsc pochodzenia". Ale jaka to była kultura i czym się charakteryzowała - bliżej nie sprecyzowano tak, jak poza ogólnikowymi stwierdzeniami nie uczynili tego do tej pory etnografowie w odniesieniu do Śląska. Zatem teza o roli i znaczeniu kultury ludowej oraz wskazanie na udział elementów kulturowych poszczególnych etnik w kształtowaniu i zmianach tożsamości na Warmii nie do końca została rozwinięta. Niedopowiedziana także w szerszym aspekcie pozostała sprawa języka - gwary, aczkolwiek wskazuje się na problem dwujęzyczności (s. 155-160). Trzecia bowiem z kolei część pracy (C) dotyczy odpowiedzi na tezy i pytania badawcze; obejmując niemal 1/4 książki (podobnej objętości jest wybór tekstów), chociaż nawiązuje do żyjących na Warmii „trzech etnik, różniących się językiem, kulturą ludową i poczuciem odrębności", jednak tematów tych już nie rozbudowuje. Nawet w podrozdziale „Tożsamość narodowa a stosunek do kultury ludowej" brak przykładowych realiów. Znamienity akcent położono natomiast na „typy tożsa­ mości" i stosunek mieszkańców wsi warmińskich do własnej kultury, podbudowując go wypo­ wiedziami pamiętnikarzy, działaczy i przeciętnych ludzi. Ujawniają one jednak, jak się wydaje, przede wszystkim aspekt patriotyczny i światopoglądowo-filozoficzny związany bardziej z ziemią rodzinną, czyli „ojczyzną regionalną", niż ojczyzną rozumianą w szerokim tego słowa znaczeniu. Poprzez ten pryzmat można dostrzec kilka różnych poziomów badanej tożsamości, czyli -regionalnej, etnicznej, narodowej (polskiej i niemieckiej) i kulturowej. Książka napisana jest ciekawie, prostym i zrozumiałym językiem. Wprawdzie można mieć zastrzeżenia co do układu i samej struktury całości oraz hierarchii ważności (zwłaszcza podtytułów) poszczególnych części, co powoduje niejasność hierarchii przedstawianej treści (książka trafi nie tylko do rąk naukowców), ale całość prezentuje jasny obraz zamierzeń autorki. Oprócz cytowanych wypowiedzi z wywiadów i fragmentów pamiętnikarskich Warmiaków książka zawiera jeszcze obszerną bibliografię oraz aneks obejmujący wybór tekstów źródłowych do lokalizacji osadników na Warmii południowej. Poza tym są jeszcze mapy i ilustracje obrazujące budownictwo, kapliczki, obiekty pamięci, ludowe meble i sprzęty, ceramikę, plecioną miarkę na zboże, kołowrotek, tka­ ninę i dwie charakterystyczne części stroju. Szkoda, że tych artefaktów, ani wynikających stąd wniosków, nie uwzględniono szerzej w tekście. Niemniej praca jako „studium tożsamości" osiągnęła wytknięty jej cel i bardzo cieszy, bo mówi o mało znanej ludności jednego z pogranicz­ nych rejonów Polski, która - jak Kaszubi i Ślązacy - przechodziła trudne i zmienne koleje losu, pozwalające jednak wytrwać jej przy tradycyjnych wartościach ukształtowanych przez pokolenia. LITERATURA Bukowska-Floreńska, I. 1987 Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Ślą­ ska, Katowice, Uniwersytet Śląski. K ł o d n i c k i Z. 1995 Zróżnicowanie kulturowe Śląska w świetle skartowań etnograficznych, [w:] Śląsk - etniczno-kulturowa wspólnota i różnorodność, Wrocław, Uniwersytet Wrocławski. Kłosek, E . 1993 „Swoi" i „obcy" na Górnym Śląsku od 1945 roku, Wrocław, Uniwersytet Wrocławski. Kucharska J. 1993 Poszukiwania tożsamości kulturowej ludności kaszubskiej w Polsce i w Kanadzie, Łódź, wyd. w serii Łódzkie Studia Etnograficzne, t. X X X I I , Polskie Towarzystwo Ludoznawcze i Komitet Nauk Etnologicznych P A N . �RECENZJE I OMÓWIENIA 275 O s s o w s k i S. 1967 Zagadnienie więzi regionalnej i więzi narodowej na Śląsku Opolskim, Warszawa. Śląsk 1995 Śląsk - etniczno-kulturowa wspólnota i różnorodność, red. B. Bazielich, Wroclaw, Uniwersytet Wrocławski. Barbara Bazielich „Pro Georgia". Prace i materiały do dziejów stosunków gruzińsko-polskich, t. V: 1996 (Warszawa). Przygotowywanie piątego numeru Pro Georgii zbiegło się z ważną rocznicą pięćsetlecia nawiązania stosunków między Gruzją i Polską. Z a umowną datę pierwszych oficjalnych kontaktów uważa się rok 1495, w którym wysłannik króla Kartlii, Konstantyna ГП przybył na dwór wielkiego księcia litewskiego Aleksandra, szukając sprzymierzeńców przeciw zagrażające­ mu sąsiednim krajom państwu otomańskiemu. Zamiar ten nie powiódł się, lecz już w X V I I w. sama Rzeczpospolita gotując się do wojny z Turcją potrzebowała sojuszników. Do tych wydarzeń nawiązuje artykuł Piotra Borawskiego Stosunki dawnej Rzeczypospolitej z Gruzją. Z zarysowanej ogólnie problematyki kontaktów państwa polsko-litewskiego z Kaukazem wyeksponowany został wątek zabiegów Polski o wciągnięcie Gruzji do tworzonej koalicji antytureckiej. N a tym tle autor scharakteryzował działalność Bogdana Gurdzieckiego z Kartlii, który odegrał znaczącą rolę w dyplomacji polskiej w czasach Jana Kazimierza i Jana Sobieskiego. Artykuł Dawida Kolbai Kaukaska podróż ks. Józefa Suryma także poświęcony jest histo­ rycznym związkom obu narodów, opisywanych tutaj pod kątem wkładu Polaków w poznanie Gruzji. Przedmiotem analizy jest korespondencja jezuity, prowadzącego na początku X I X w. pracę misyjną w kaukaskich garnizonach. Zdaniem autora wiadomości o duszpasterskiej działalności księży katolickich stanowią najcenniejsze informacje tej wielowątkowej relacji. Odzwierciedleniem zbliżenia polsko-gruzińskiego w pracach literackich zajmuje się Gocza Szatriszwili. Jego studium Wiedza o kulturze i literaturze starogeorgiańskiej w XIX-wiecznej Polsce ma solidne oparcie w różnorodnym materiale źródłowym pochodzącym z X V I I , X V I I I , X I X i X X w. Autor omawia prace, z jakich korzystali zainteresowani Gruzją Polacy: K . Rdułtowski, T . Łada-Zabłocki, K . Łapczyński i A . Leist oraz analizuje dziewiętnastowiecz­ ne teksty, zwracając uwagę na ich nowatorski charakter. Przykładem publicystycznych zainteresowań Zakaukaziem są relacje J.S. Bersona, kore­ spondenta P A T i „Gazety Polskiej" w Moskwie. Leszek Piątkowski w artykule Gruzja w repor­ tażach Jana Stanisława „Otmara" Bersona omawia jego refleksje z podróży po Kaukazie pod kątem oceny sytuacji w zsowietyzowanej Gruzji. Z wnioskami Piątkowskiego polemizuje Andrzej Woźniak w artykule Inny Otmarl Problematyce realiów życia gruzińskiej Polonii poświęcone są dwie publikacje. Marek Mądzik omawia działalność Oddziałów Polskiego Towarzystwa Pomocy Ofiarom Wojny na Kaukazie w latach I wojny światowej. Szczegółowa analiza, poparta danymi z archi­ walnych dokumentów ukazuje sytuację uchodźców z Królestwa Polskiego i Galicji oraz wielokierunkowość i skuteczność udzielanej im pomocy. Andrzej Woźniak w artykule Polacy w Republice Gruzińskiej koncentruje się na ostatnim rozdziale polsko-gruzińskich związków. Rozważania te poprzedza krótkie omówienie dezorganiza­ cji życia Polonii po roku 1918 oraz wojennych losów ludności „miejscowej" i napływowej, która w dramatycznych okolicznościach trafiła na Kaukaz po 1939 r. Opis dnia dzisiejszego tej społecz­ ności przybliża mało znany temat jej obecnej pozycji, warunków bytowania i poczucia tożsamości narodowej oraz ukazuje cele założonego w 1995 r. Towarzystwa Polaków Gruzji „Polonia". Kilka opracowań wiąże się ściśle z tematyką gruzińską. Dwa artykuły historyczne mają kontekst polityczny, gdyż argumentują przynależność do państwa gruzińskiego ziem, będących przedmiotem sporu między zamieszkującymi je narodami. Studium Georgi Otchmezuri Księstwa feudalne w północnej części Szida-Kartlii od XV do XVIII wieku uzasadnia integralność z Gruzją utworzonego przez władze radzieckie w 1992 r. Południowoosetyńskiego Obwodu Autonomicznego. Przedmiotem analizy są zabytki �276 RECENZJE I OMÓWIENIA epigraficzne pochodzące z okresu poprzedzającego migrację osetyńską. Zdaniem autora treść tych napisów potwierdza, że między X V a X V I I I w. północna część Szida-Kartlii należała do domeny królewskiej i księstw gruzińskich. Głównym tematem artykułu Awtandyla Menteszaszwili Konflikt gruzińsko-abchaski a Ro­ sja są stosunki między tymi narodami po 1917 r. Autor omawia tworzenie się Abchaskiej Republiki Radzieckiej, jej przekształcenie w Republikę Autonomiczną Gruzińskiej S R R oraz przyczyny dzisiejszej konfrontacji gruzińsko-abchaskiej - w kontekście polityki Rosji wobec obydwu narodów. Artykuł Tomasza Talegi Kwestia autokefalii Kościoła Gruzińskiego w inicjatywach refor­ matorskich Cerkwi Rosyjskiej opisuje dążenie gruzińskiego prawosławia do niezależności w okresie pogłębiającego się kryzysu carskiego imperium na początku X X w. Przedmiotem szczegółowej analizy jest przebieg obrad zebrania przedsoborowego w sprawie samodzielności Kościoła Gruzińskiego oraz strategia przedstawicieli Cerkwi Rosyjskiej wobec tego problemu. W numerze zamieszczone są ponadto wspomnienia o Polakach i Gruzinach, których losy wplecione były w historię obydwu narodów, recenzje krajowych i zagranicznych publikacji, informacje o wydarzeniach ważnych dla gruzińskiej diaspory oraz omówienie zawartości archiwów gruzińskich w Nanterre. Analizy historyczne, udokumentowane faktami i liczbami, zawierają wiele treści ważnych poznawczo. Wydaje się, że z opracowań tych mogą korzystać nie tylko historycy lecz również szerokie grono osób interesujących się związkami Polaków z innymi narodami, problematyką kulturalną, a nawet polityką. Ponieważ publikacji o Gruzji jest w Polsce niewiele „Pro Georgia" musi sprostać trud­ nemu zadaniu szerzenia wiedzy o tym kraju wśród ludzi o różnym przygotowaniu fachowym i kierunku zainteresowań. Mając na uwadze mniej zorientowanych w problematyce gruzińskiej czytelników może byłoby celowe podawanie przy bardziej specjalistycznych opracowaniach dodatkowych wyjaśnień? Czy nie warto byłoby np. uzasadnić stosowania przez G . Szatriszilego terminu „Georgianie" zamiast przyjętego w Polsce określenia „Gruzini"? Dla laików słowo to może wydawać się archaizmem, analogicznym do nazywania nas Lechitami czy Polonusami. Powyższa uwaga, krytyczna bardziej wobec stanu wiedzy przeciętnego Polaka niż gruziń­ skich autorów ma znaczenie marginesowe, gdyż nie wiąże się z warstwą analityczno-opisową artykułów. Wszyscy autorzy są znawcami gruzińskiej problematyki dlatego koncentrują się na tematach czy dziedzinach mało do tej pory zbadanych lub nie znanych szerszemu ogółowi. Większość opracowań oprócz analizy materiałów źródłowych zawiera też komentarze i wnio­ ski, co ułatwia poznanie opisywanych zagadnień. Wydaje się, że ze względu na bogatą tematykę publikowanych w „Pro Georgii" materia­ łów, ich ciekawą treść i klarowny sposób przedstawiania problemów jest ona interesującym pismem naukowo-popularnym, które warto czytać. Anna Milewska-Młynik Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego W marcu 1947 г., a więc pół wieku temu, odbyła się w Krakowie konferencja, w której oprócz licznego grona ówczesnych czołowych etnografów polskich udział wzięli wybitni przedstawiciele nauk pokrewnych. Celem obrad było zatwierdzenie zakresu tematycznego Polskiego Atlasu Etnograficznego, jak również metod jego opracowywania. Ustalono, że Atlas powinien objąć wszystkie dziedziny kultury ludowej, przy czym znaczenie priorytetowe nadano badaniom kultury materialnej, pod wpływem intensywnego tempa przemian zanikającej szybciej niż inne treści. Ponadto właśnie ten dział etnografii polskiej był najbardziej zaniedbany, a istniejące opisy z reguły niedostatecznie ścisłe i tym samym mało przydatne dla ustaleń typologicznych. W dalszej kolejności zaplanowano badania nad zjawiskami z zakresu kultury społecznej i duchowej. �RECENZJE I OMÓWIENIA 277 Już we wczesnym okresie prac atlasowych zapadła decyzja, że zebrany materiał będzie opracowywany w dwóch etapach. Piewszy miał być poświęcony części kartograficznej, po ukaza­ niu się której zakładano opracowanie komentarzy czyli monografii tematycznych powiązanych z mapami. Nikt nie przewidywał wówczas, że prace nad Atlasem przeciągną się na tak wiele lat. Dziś, z perspektywy półwiecza, można stwierdzić, że przyjęcie takiej koncepcji prac okaza­ ło się niezwykle trafne. Współczesna wieś polska, w wyniku industrializacji oraz wskutek oddziaływania środków masowego przekazu, zmieniła niemal całkowicie swój pierwotny charakter. Materiał zebrany w terenie w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych ma w tej sytuacji wartość unikalną, bezcenną. Posłużył on do opracowania 625 map, z których 355, poświęconych głównie kulturze materialnej, opublikowanych zostało w latach 1964-1981 w sześciu kolejnych zeszytach Atlasu. Duże koszty wydawnicze spowodowały, że 3 następne zeszyty, zawierające mapy dotyczące innych działów kultury, pozostają tymczasowo w archiwum Pracowni РАЕ we Wrocławiu. Archiwum to zawiera również blisko 1400 filmów małoobrazkowych, 56 000 opisanych odbitek fotograficznych oraz 4 000 kwestionariuszy, w których zgromadzone są szczegółowe informacje uzyskane podczas badań terenowych, wraz z ankietami otrzymanymi drogą korespondencyjną. Brak możliwości wydawniczych spowodował, że w połowie lat osiemdziesiątych Komitet Redakcyjny Atlasu podjął decyzję o przystąpieniu do drugiego etapu prac, a mianowicie do opracowania monograficznego. Postanowiono nie wiązać ściśle komentarzy z zeszytami karto­ graficznymi, lecz nadać im charakter monografii problemowych. Część kartograficzna Atlasu, aczkolwiek utrzymana w pewnej konwencji tematycznej, w wielu wypadkach nie jest prze­ strzegana. Mapy z różnych dziedzin kultury są przemieszane w kolejnych zeszytach, a ponadto w wielu wypadkach można je problemowo zaszeregować co najmniej do dwóch, a nawet do kilku działów kultury. O ile wyselekcjonowanie grupy luźnych kartogramów związanych ze sobą tematycznie nie nastręcza zainteresowanemu trudności, o tyle ścisłe wiązanie tekstu komentarza z poszczególnymi zeszytami nie wydaje się być szczęśliwe i utrudniałoby pracę nad konkretnym problemem. Z tej przyczyny zdecydowano się na całościowe bloki tematyczne traktujące iunctim mapy o zbliżonej tematyce rozmieszczone w różnych zeszytach Atlasu. Przed przystąpieniem do opracowania tekstowego Komitet Redakcyjny Atlasu, w celu ujednolicenia komentarzy, zatwierdził ramowy schemat opracowań uwzględniający następujące elementy: 1) Stan badań nad omawianym problemem z uwzględnieniem ważniejszych pozycji drukowanych (do roku 1984); 2) Krótkie, krytyczne omówienie kwestionariusza oraz wyników badań stanowiących podstawę opracowania kartograficznego zagadnienia; 3) Występowanie wytworu w Polsce na tle porównawczym środkowoeuropejskim; 4) Omówienie wytworu od strony materiału, konstrukcji, funkcji oraz nazwy, z położeniem nacisku na uchwytne zmiany ewolucyjne, jakie zachodziły w formie i funkcji wytworu, w okresie możliwym do odtworzenia na podstawie materiałów etnograficznych; 5) Sugestie dotyczące genezy i historii wytworu, w aspekcie rozwojowym. Zalecono powiązanie treści komentarza z mapami. Ewentualnych nabywców i czytelników Komentarzy należy jednak uprzedzić, że nie można ich traktować jako pełnych monografii tematycznych. Jak już wcześniej powiedziano, są one ściśle powiązane z częścią kartograficzną i dotyczą w zasadzie tylko tych faktów, które różnicują kulturę ludową Polski i w związku z tym zostały w Atlasie uwzględnione. W wyniku zabiegów redaktora Atlasu i dzięki życzliwości Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Komentarze weszły do planu wydawnictw P T L i od 1993 r. rozpoczęto ich edycję w formie serii wydawniczej. Dotychczas ukazały się: 1) Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, 1.1, Rolnictwo i hodowla, cz. 1, Wro­ cław 1993, stron 228; ilustracji 79; pozycji bibliograficznych 230. Tom zawiera: 1) Obszerny rozdział poświęcony historii inicjatyw związanych z Polskim Atlasem Etnograficznym, wykładnię zadań i metod pracy ze szczególnym uwzględnieniem zasad doboru wsi, w których prowadzone były badania, podstaw źródłowych oraz technik kartografowania; 2) Pełny wykaz miejscowości tzw. stałej sieci Atlasu tj. wsi, w których prowadzone były badania oraz mapę z naniesioną lokalizacją tych wsi na terenie kraju; 3) Artykuły problemowe: �278 RECENZJE I OMÓWIENIA a) formy i nazwy kopaczek do ręcznej uprawy ziemi, b) radła, c) sochy, d) phigi i płużyce, e) reliktowe formy bron, f) ugorowanie w gospodarce chłopskiej, g) reliktowa uprawa zbóż. 2) Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, 1.1, Rolnictwo i hodowla, cz. 2, Wrocław 1994, stron 471; ilustracji 217; pozycji bibliograficznych 558. Artykuły problemowe: a) siew zbóż, b) narzędzia żniwne, c) przesuszanie zżętych zbóż na polu, d) młócenie zbóż, e) przechowywanie wymłóconego zboża, f) brogi, sterty i stogi, g) stodoły, h) hodowla i sposoby trzymania zwierząt domowych, i) wykorzystywanie wołów i krów jako siły pociągowej, j) tradycje transportu włócznego, k) ule kłodowe i słomiane. 3) Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. П, Budownictwo, Wrocław 1995, stron 340; ilustracji 220; pozycje bibliograficzne 233. Artykuły problemowe: a) ogrodzenia, b) piwnice, c) domy z podcieniem szczytowym, d) budownictwo sumikowo-łątkowe, e) formy węgłów chałup zrębowych, f) konstrukcja przysłupowa, g) niektóre elementy konstrukcji budynków drewnianych, h) budownictwo ryglowe i glino-bite, i) wyprawa ścian, j) formy chałup na obszarach peryferyjnych, k) dach, 1) systemy i urządzenia ogniowe, ł) rozplanowanie chałup wąskofrontowych, m) rozplanowanie chałup szerokofrontowych, n) nazewnictwo związane z chałupą. 4) Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. Ш, Pożywienie i sprzęty z nim związa­ ne, Wrocław 1996, stron 272, ilustracji 155; pozycji bibliograficznych 224. Artykuły problemowe: a) pożywienie, b) czerpaki zgrzebłowate do zbierania jagód, c) stępy, d) żarna, e) maślnice, f) naczynia klepkowe do czerpania i noszenia wody, g) łyżniki, h) reliktowe występowanie krzesiw. 5) Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. I V , Transport i komunikacja. Tom w opracowaniu, zawiera artykuły problemowe: a) formy transportu nasobnego i ręcznego, b) taczki i wózki ręczne, dwu- i czterokolne, c) zaprzęg bydlęcy - jarzmo, jarzmica, chomąto bydlęce, d) formy zaprzęgu konnego — chomąto, duha, szory i półszorki, e) wóz, f) sanie. Autorami artykułów opublikowanych w serii Komentarze Polskiego Atlasu Etnograficznego są w większości wykonawcy map a więc byli lub obecni pracownicy Pracowni Atlasu Instytutu Archeologii i Etnologii we Wrocławiu. Monografie zawierają streszczenia w języku angielskim. Zainteresowanych zakupem omówionych powyżej pozycji odsyłamy do działu sprze­ daży wydawnictw Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, 50-139 Wrocław, ul. Szewska 36; tel. (071)44-46-13. Wydawnictwo jest ponadto w posiadaniu kilkunastu egzemplarzy kompletów zeszytów kartograficznych РАЕ. Janusz Bohdanowicz Danuta Bartkowiak, Ernest Malinowski konstruktor kolei transandyjskiej, Poznań 1996, ss. 306 Polacy zmuszeni do emigrowania z kraju z przyczyn politycznych w X I X wieku, trafiali w najodleglejsze regiony świata. Wielu z nich podejmowało działalność zawodową wnosząc wybitny wkład w rozwój krajów osiedlenia. Po latach ich zasługi są często zapominane lub przypisywane innym osobom. Walka z tym zjawiskiem jest, jak myślę, obowiązkiem polskich historyków. Dlatego warto wyróżnić próbę przypomnienia postaci Ernesta Malinowskiego. Biografia tego zasłużonego dla rozwoju Peru Polaka jest słabo znanym fragmentem dziejów ojczystych. Wysiłek zmienienia tego stanu rzeczy podjęła Danuta Bartkowiak, pracownik naukowy Zakładu Badań Narodowościowych Polskiej Akademii Nauk w Poznaniu, pisząc książkę Ernest Malinowski konstruktor kolei transandyjskiej. Jak zaznacza autorka we wstępie: „Olbrzymia popularność Ernesta Malinowskiego za życia w społeczeństwie peruwiańskim, a także uznanie dla jego wiedzy nie tylko w Peru, sugeruje, że historiografia o nim jest bogata. Rzeczywistość niestety nie potwierdza tej tezy." Do tej pory nie napisano żadnej naukowej monografii poświęconej Malinowskiemu. Omawiana praca jest więc pierwszą próbą podsumo­ wania tego, co dziś wiemy o Erneście Malinowskim. �RECENZJE I OMÓWIENIA 279 Zaprezentowany przez D . Bartkowiak przegląd bazy źródłowej pozwala zauważyć, że autorka obok materiałów znalezionych w Polsce wykorzystała także dokumenty i publikacje francuskie, hiszpańskie i peruwiańskie. Wykaz źródeł z poszczególnych krajów prezentuje bibliografia na końcu książki (s. 271-291). Kwerendę archiwalną w Peru prowadziła autorka w czasie dwuletniego pobytu w tym kraju, podczas którego udało się jej ustalić wiele no­ wych faktów z życia Malinowskiego. Jak sama o tym pisze: „Ukoronowaniem badań było odnalezienie zapomnianego grobu Malinowskiego na limeńskim cmentarzu «Presbitero Maestro» [...]. Wydarzenie to odbiło się dużym echem, zwłaszcza w kręgach miejscowej Polonii, tak że udało się zorganizować trzydniowe obchody osiemdziesiątej rocznicy śmierci Malinowskiego, przypadającej w marcu 1979 roku. Z tej okazji została też odsłonięta na dworcu «Desamparados» w Limie tablica upamiętniająca twórcę kolei transandyjskiej." Czytającemu te słowa nieodparcie nasuwa się dygresja o fałszu obiegowych opinii dotyczących znikomej wartości praktycznej pracy historyka. Niewiele ujmuje też książce fakt nie dotarcia do archiwów rosyjskich i niemieckich, które mogłyby wzbogacić informacje z lat dzieciństwa Malinowskiego. Celem książki jest przecież przedstawienie drogi życiowej polskiego inżyniera na tle epoki i jego pracy na tle osiągnięć ówczesnej techniki. Ramy chronologiczne omawianej pracy wyznaczają daty urodzin i śmierci Malinowskiego, tj. lata 1818-1899. Łącząc działalność postaci z miejscem pobytu, autorka wydzieliła trzy okresy w życiu bohatera: polski (1818-1832), francuski, uwzględniający też pracę w Algierii (1832-1852) i południowoamerykański obejmujący obok pobytu w Peru sześć lat spędzonych w Ekwadorze (1852-1899). Wszystkie rozdziały opatrzono szczegółowymi przypisami i ciekawą ikonografią. Okres polski zawiera rozdziały poświęcone rodzinie Malinowskich herbu Ślepowron zamieszkałych na Wołyniu. Przedstawiając z konieczności dość skrótowo lata dzieciństwa, więcej miejsca poświęcono początkom edukacji w Liceum Krzemienieckim, przytaczając opinie kolegów o wybitnych uzdolnieniach młodego Ernesta. Wybuch powstania listopadowego w 1830 roku zdecydował o dalszych losach bohatera; czy jednak rzeczywiście dwunastoletnie dziecko mogło brać udział w powstaniu, jak sugerują niektóre przekazy? Raczej jest to wątpliwe, chociaż zaangażowanie rodziny w walce (ojciec - Jakub był powstańcem) i później­ sza ucieczka przed represjami musiały poważnie wpłynąć na dorastającego chłopca. Okres francuski prezentuje trudną drogę dziecka polskiego emigranta do wykształcenia (warunkiem było uzyskanie zgody władz francuskich na naukę). Po ukończeniu w 1834 r. Lycee Louis le Grand, Ernest Malinowski podobnie jak jego brat Rudolf, zaczął uczęszczać do cieszącej się znakomitą renomą Ecole Polytechnique. Wspólne zainteresowania zbliżyły braci. Uczyli się razem, a potem wspólnie pracowali. Uwieńczeniem tej edukacji były studia w Ecole des Ponts et Chaussees, którą Ernest ukończył w 1837 г., trafiając dzięki temu do Korpusu Dróg i Mostów. Umożliwiło mu to rozpoczęcie pracy zawodowej. Pierwsze kroki w karierze zawodowej stawiał młody inżynier biorąc udział w budowie linii kolejowej Paryż-Hawr. Potem razem z bratem wyjechał do Algierii, gdzie przez dziewięć miesięcy zajmował się budową urządzeń hydrotechnicznych. Rozczarowany brakiem perspektyw we Francji zdecydował się przyjąć ofertę rządu peruwiańskiego i w 1852 r. wyjechał do Peru, aby objąć tam posadę inżyniera rządowego. Okres południowoamerykański to najciekawsza i najobszerniejsza (ponad 130 stron) część książki. Opisano w nim szczegółowo losy Ernesta Malinowskiego w Peru, udział w planowaniu i realizacji mniejszych inwestycji (mennica państwowa, place i drogi) oraz największe dokonanie - budowę linii kolejowych, w tym tej przez Andy. Podkreślając znaczenie tej pracy autorka opisała w osobnym rozdziale budowę linii kolejowych w Peru z uwzględnieniem odcinków budowanych przez polskiego inżyniera. Niezwykle interesujący jest opis udziału Malinowskiego w konflikcie hiszpańsko-peruwiańskim. Inżynier E . Malinowski wykonał wtedy fortyfikacje portu Callao znacznie zwiększając siłę ognia jego artylerii, a po ataku hiszpańskim na port wziął udział w bitwie zakończonej przegraną Hiszpanów. Został za to uhonorowany medalem „Za odwagę" i tytułem honorowego obywatela Peru. Znaczenie tego zwycięstwa dla Peru było ogromne - po podpisaniu w 1879 r. traktatu pokojowego, Hiszpania uznała niepodległość Republiki Peru. Pozycja, jaką �280 RECENZJE I OMÓWIENIA zdobył Malinowski po 1866 r. w tym kraju umożliwiła mu podjęcie ambitniejszych zadań. Największym z nich było zaprojektowanie i budowa linii kolejowej przez Andy, łączącej wybrzeże z wnętrzem kraju. Trudno opisać skalę trudności tego przedsięwzięcia. Wyznaczały ją wysokość na jakiej prowadzono prace (najwyższy fragment 4817,8 m npm. - rekord światowy) a także trudno dostępny teren o skomplikowanej strukturze geologicznej, wymagający budowy kilkudziesięciu tuneli i mostów (łącznie było ich około stu). Inżynier Malinowski osobiście nadzorował wykonanie tej Unii kolejowej. Szczegóły tej wielkiej inwestycji przedstawione w omawianej książce budzą uznanie dla jej twórcy. Nawet wstrzymanie prac spowodowane kryzysem finansów państwowych nie zniechęciło polskiego inżyniera. Za prywatne pieniądze Malinowskiego i amerykańskiego inwestora H . Meiggsa przebito ostatnie tunele i w maju 1878 r. oddano do eksploatacji linię Callao-Chicla o długości 141 km. W ostatnich latach życia E . Malinowski wyjechał do Ekwadoru, gdzie również zajmował się budową linii kolejowych. Po powrocie do Limy pracował do śmierci, 2 marca 1899 г., w powstałej tam niedawno Szkole Inżynieryjnej, publikując artykuły i jako jej wicedyrektor zajmując się sprawami organizacyjnymi. Angażował się w prace instytucji charytatywnych. Przedstawienie w interesujący sposób sylwetki wybitnego Polaka zasłużonego dla Peru, Danuta Bartkowiak oparła na ciekawym i obszernym materiale źródłowym. Ukazanie mało znanych epizodów z życia Malinowskiego w istotny sposób wzbogaca naszą wiedzę o nim. Wielu polskim czytelnikom może omawiana książka pomóc zrozumieć, że nie jeden Ignacy Domeyko zapisał się chlubnie w dziejach kontynentu południowoamerykańskiego. Korzystanie z pracy ułatwia indeks osobowy i spis ilustracji. Przy tym trochę szkoda, że tak mało udało się napisać o życiu prywatnym Ernesta Malinowskiego. Prawie niczego nie dowiadujemy się o jego kontaktach z płcią przeciwną. Dostrzegając zapewne te niedostatki, autorka kończąc, napisała: „Chociaż niniejsza praca wzbogaca o wiele nowych danych (także co do zasobu archiwaliów) biografię E . Malinowskiego, wiele pytań pozostaje jeszcze bez odpowiedzi. Wyjaśnienia wyma­ gają np. okoliczności śmierci Rudolfa i Zygmunta Malinowskich, czy też intrygująca sprawa panny Luizy." Należy mieć nadzieję, że w przyszłości D . Bartkowiak znajdzie odpowiedzi na te pytania i zechce się nimi podzielić z czytelnikami. Rodzaj swoistego post scriptum do prezentowanej książki dopisało w ostatnich miesiącach życie. W telewizyjnym Klubie Podróżników, w którym nota bene D . Bartkowiak prezentowała omawianą pozycję, powstała inicjatywa wybudowania na przełęczy Ticlio (4818 m. npm) w Peru pomnika Ernesta Malinowskiego. Prowadząca ten popularny program Elżbieta Dzikowska z powodzeniem rozpropagowała tę ideę. Wybitny polski rzeźbiarz - Gustaw Żemła wykonał już projekt monumentu i rozpoczęto zbiórkę pieniędzy. Koleje peruwiańskie podarowały działkę, na której stanie pomnik. W ten sposób, można mieć nadzieję, że postać Malinowskiego zostanie uhonorowana i uchroniona od zapomnienia*. Andrzej Furier Krzysztof Szatrawski, Przestrzeń sakralna w kancjonale mazurskim, Olsztyn 1996, Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Studia i Materiały WSP w Olsztynie, nr 104, ss. 143 Problem tożsamości kulturowej znajduje coraz szersze zainteresowanie wśród współczesnych badaczy różnych dyscyplin naukowych. Najczęściej podejmuje się go z perspektywy analizy antropologicznej, biorąc na warsztat całe kultury społeczności lokalnych i grup etnograficznych. Szczególnie jednak interesujące jest myślenie antropologiczne w analizach folklorystycznych i literackich, z których wywodzi się system myślenia opierający się na metodzie semiotycznej lub senu^tyczno-strukturalnej. Etnologowi trudno dokonać oceny takich analiz, nawet jeśli opiera się * Dystrybucją książki zajmuje się Zakład Badań Narodowościowych PAN, Stary Rynek 78/79, 61-772 Poznań, tel. (0-61) 852-09-50. �281 RECENZJE I OMÓWIENIA na wskazaniach Claude Lévi-Straussa, który przeniósł ją do etnologii. Przeszkodą jest różnica w przedmiocie badań. Korci jednak szukanie punktów stycznych. Ich dostrzeganie jest właściwoś­ cią antropologicznego widzenia nie tylko systemów kultur, ale funkcjonujących w nich pojedyn­ czych zjawisk kulturowych. Często mają one znaczenie nie tylko jako wartość przedmiotowa (dziedzictwo) czy jako symbol, znak (kod) dla transmisji tradycji, ale jako wartość podmiotowa istotna dla funkcjonowania świadomości tożsamości społecznej i kulturowej. Słynny kancjonał mazurski ma właśnie taką wartość kulturową. Interesowali się nim dotąd historycy jako zabytkiem piśmiennictwa w języku polskim. We „Wstępie" do swej książki K . Szatrawski zwrócił szczególną uwagę na problematykę wartości, a za podstawowy cel swoich badań przyjął wskazanie „zgodności między sposobem postrzegania przestrzeni realizo­ wanym w pieśniach kancjonału mazurskiego, a protestanckim systemem wartości". W analizie zwrócił uwagę na fakt, iż centrum przestrzeni, której autorzy nadali charakter i znaczenie sakralne, nie stanowi - jak niegdyś w średniowieczu - tylko katolicka świątynia z relikwiami świętych, lecz są nim także miejsca, w których żyje, pracuje czy też modli się człowiek. Są one uświęcone przez fakt, że człowiek wszędzie poszukuje swych relacji z Bogiem, jak też ze światem przyrody, z ziemią, słońcem, niebem. W analizie tekstów poetyckich składających się na pieśni zebrane w kancjonale mazurskim, autor opisał nie tylko ich strukturę, ale rozpatrzył też związki semantyczne przedstawień przestrzennych i rozległy obszar form waloryzacji sakralnej tych przestrzeni. Przestrzeń tę podzielił na zorientowaną poziomo, pionowo, horyzontalnie, na przestrzeń podporządkowaną przyrodzie bądź człowiekowi, uwzględniając czasowo-przestrzeń życia człowieka, upływający czas i in. Całość opracowania to nie tylko analiza semiotyczno-strukturalna, ale filozoficzna, w szczególności zaś aksjologiczna. I ten ostatni element ma największe znaczenie dla antropo­ logicznego punktu widzenia. Odnosi się do wartości literackich, sakralnych ale też do postawy człowieka wobec tego, co zwykle wypełniają konkretne wartości kulturowe (wytwory), których tu się przecież nie wymienia. Jest to przestrzeń człowieka w kręgu ziemi, natury, gospodarstwa i domu. Wartości te, podkreślane w pieśniach, są rzeczywiście „od zawsze" podstawową war­ tością materialną, społeczną i duchową ludzi wsi. Są swoistą niszą ekologiczną, w której człowiek najpewniej (bezpiecznie) się czuje. Stąd przywiązanie do ziemi i docenianie jej płodów, przywiązanie do domu rodzinnego i gospodarstwa (m.in. pieśni proszalne i dziękczynne). Bliskość i swojskość treści zawartych w pieśniach kancjonału była zapewne przyczyną chętnego używania go przez wiele pokoleń niezależnie od użyteczności religijnej. Autor pisze, że ponieważ teksty zawarte w kancjonale były polskie, to powszechne użyt­ kowanie ich we wsiach mazurskich (od X V I I I w.) miało znaczenie dla kształtowania świado­ mości etnicznej Mazurów i utrzymania, mimo germanizacji, języka polskiego. Z przedstawio­ nego materiału można wysnuć wniosek, że ponieważ kancjonału używali wszyscy na co dzień i od święta, był on też przedmiotem daru, np. z okazji chrztu, śpiewano z niego indywidualnie i zespołowo, miał on znaczenie dla procesu utożsamiania się nie tylko z rodziną, grupą religijną, ale też z grupą etnograficzną. Zaspakajał nie tylko wspólne potrzeby religijne, lecz przez swą poetycką formę i walory muzyczne kształtował i zaspokajał potrzeby estetyczne. Zawierał również pouczenia, przez co spełniał funkcję przewodnika właściwych zachowań. Był zatem cenną wartością, którą etnolog może określić jako korelat kulturowy norm i więzi społecznych, mający znaczenie dla świadomości tożsamości kulturowej Mazurów. Tak więc, obok analizy semiotyczno-strukturalnej i filozoficznej tekstu literackiego, jaka legła u podstaw opracowania K . Szatrawskiego, etnolog może wyłowić istotny materiał o war­ tości antropologicznej. Na koniec warto podkreślić, że Przestrzeń sakralna w kancjonale mazurskim to opracowa­ nie o wysokich walorach poznawczych, nie tylko ze względu na swoją treść, co na konsekwent­ nie zastosowaną metodę badawczą. Na szczególne uznanie zasługuje także antropologiczna problematyka ujęcia analizowanych wartości kancjonału. Irena Bukowska-Floreńska �282 RECENZJE I OMÓWIENIA Carla Corradi Musi, Shamanism from East to West, Akademia Kiadó Budapest 1997, Bibliotheca Shamanistica, International Society for Shamanistic Research, ss. 113 Carla Corradi Musi pracuje jako starszy wykładowca na Uniwersytecie Bolońskim. Jej specjalnością są języki ugrofińskie oraz historia i kultura ludów należących do tej grupy językowej. Od wielu lat badaczka zajmuje się też zjawiskiem szamanizmu w szerokim kon­ tekście etno-geograficznym. Omawiana tu książka jest zbiorem artykułów, opublikowanych wcześniej przez autorkę głównie w języku włoskim, a obecnie przełożonych na język angielski (konsultacja językowa Paul Davies). Dzięki temu mogły one dotrzeć do szerszego grona odbiorców. Jak napisał w „Przedmowie" M . Hoppál, działalność Carli Corradi Musi stanowi pomost między Wschodem i Zachodem. Jak sądzę, w ten sposób określono przede wszystkim szeroki zakres geograficzny zainteresowań badawczych autorki i fakt prowadzenia przez nią studiów porównawczych, mających na celu ukazanie związków między różnymi aspektami szamanizmu występującego u ludów ugrofińskich (europejskich i syberyjskich) oraz ludów Europy Zachodniej i Indian Ameryki Północnej. Carli Corradi Musi udało się przy tym skierować uwagę czytelnika na obszary stosunkowo słabo jeszcze zbadane, zwłaszcza w porównaniu z terenami Azji i Ameryki Północnej, które stanowią podstawowy teren eksploracji badaczy interesujących się szamanizmem. W niewielkiej objętościowo syntezie ukazane zostały charakterystyczne wątki wierzeń szamańskich, dotyczące m.in. koncepcji duszy i jej wędrówek, wizji świata, jego budowy i zamieszkujących go istot. Wiele miejsca autorka poświęciła animizmowi. Wspomniała także o znaczeniu ognia i wody w obrzędach przejścia i rytuałach szamańskich, o społecznych funkcjach szamana, o szamańskich praktykach magicznych i mitach, których bohaterem jest szaman/kowal, o związkach między mitem i magią, a także między magią i religią. Autorka wskazała tu na szereg podobieństw między szamanizmem ludów ugrofińskich a praktykami magicznymi występującymi w średniowiecznej Europie a także na związki między niektórymi treściami sag i eposów oraz średniowiecznych legend (interesujące poszukiwania paraleli mię­ dzy młynkiem Sampo z fińskiej Kalewali a bohaterem legendy o św. Graalu). Ukazała również wiele podobieństw między systemami wierzeń ludów europejskich i syberyjskich. Za szczególnie cenne poznawczo uważam te rozdziały książki, w których zaprezentowane zostały nieznane szerzej źródła, pisane głównie w języku włoskim i łacińskim, dotyczące m.in. szamańskich wierzeń i tradycji ludów ugrofińskich. Najstarsze z prezentowanych źródeł pochodzą z Х Ш w. Autorka omawia również XVI-wieczną kronikę Olofa Mansonna (znanego też jako Olaus Magnus) zawierającą m.in. wiele informacji na temat wierzeń animistycznych ludów Północy. Innym źródłem do badań szamanizmu ludów ugrofińskich jest XVni-wieczna Dissertazioni sopra le apparizioni de' spiriti e sopra i vampiri o i redivisi d'Ungheria, di Moravia ее, Abbe Augustina Calmeta, oparta m.in. na Ustach i tekstach pozostawionych przez różnych autorów starożytnych. Kolejnym źródłem, które może być wykorzystane do tego typu badań jest pochodzące z X I X w., П costume antico e moderno Giulia Ferrado. Autorka przytacza ponadto prace XIX-wiecznych podróżników, Ewy Felińskiej i Matthiasa Alexandra Castréna, opublikowane przez F . de Lanoye'a w Paryżu w 1868 г., w których można znaleźć informacje na temat szamanizmu wybranych ludów uralskich mieszkających na terenie Syberii (przede wszystkim tzw. „Obskich Ugrów"; nazwą tą określano dawniej Wogułów i Ostiaków, dziś ludy te znane są pod nazwą Mansów i Chantów). Autorka przypomina także opisy podróży Stephena Sommiera, opublikowane w 1883 г., do Ostiaków (obecna nazwa Chantowie), Samojedów (Nieńcy), Kirgizów, Tatarów, Zyrian (północnych Korni, Komi-Zyrian) i Baszkirów. Końcowe rozdziały książki poświęcone są związkom między szamanizmem ludów ugrofińskich (głównie wspomnianych już „Obskich Ugrów") i szamanizmem Indian Ameryki Północnej. Widoczne jest wyraźne podobieństwo wielu wierzeń i praktyk obrzędowych, związanych np. z koncepcją śmierci i rytuałami pogrzebowymi. Autorka zaznaczyła we „Wstępie", że rytuały i wierzenia szamańskie występujące u ludów ugrofińskich i syberyjskich miały ścisły związek z identyfikacją etniczną. Z czasem jednak �RECENZJE I OMÓWIENIA 283 upowszechniły się one i zatraciły ów charakter. Szkoda, że w dalszych rozważaniach ten interesujący problem został pominięty. Wydaje mi się również, że autorka zaledwie zasygnalizowała większość zagadnień poruszanych w poszczególnych rozdziałach. Zabrakło mi natomiast rozdziału ukazującego aktualny stan badań nad szamanizmem ludów ugrofińskich i przeglądu dotychczaso­ wych dokonań. Pewne zastrzeżenia budzi także dobór literatury. Na liście cytowanych tytułów znajdują się głównie prace badaczy zachodnioeuropejskich, w tym wiele nie znanych szerzej pozycji w języku włoskim (dobrze się stało, że udostępniono je czytelnikom spoza tego obszaru językowego). Bardzo słabo reprezentowane są natomiast efekty badań naukowców amerykańskich oraz rosyjskich i radzieckich (te wyłącznie w tłumaczeniach) a także - na co wskazują uwagi M . Hoppala, niektórych badaczy węgierskich. Sprawia to, że przedstawiona przez Carlę Corradi Musi synteza ma pewne luki. Generalnie jednak uważam, że książka stanowi cenne uzupełnienie dotychczasowych badań nad szamanizmem, wprowadzając czytelnika w stosunkowo mało znane obszary etno-geograficzne, na których zjawisko to występowało podobnie jak na znacznie lepiej dotąd przebadanych terenach Azji i Ameryki Północnej. Praca ma przede wszystkim charakter syntetyczny. Autorka odwołuje się jednak wielokrotnie również do różnego typu koncepcji teoretycznych, których twórcy próbują wyjaśniać zjawiska, wierzenia i zachowania charakterystyczne dla szamanizmu, czy np. ich związki z magią lub mitami. Nie pierwszy też raz lektura tego typu prac prowadzi do pytań o przyczyny podobieństw i trwałości wielu zjawisk kulturowych występujących na różnych obszarach świata, o uniwersalność pewnych zachowań, symboli i sposobu widzenia świata przez mieszkańców oddalonych od siebie terenów. Iwona Kabzińska E . Hooper-Greenehill, Museums and the Shaping of Knowledge, London and New York, 1993, Routledge Na ogół w książkach poświęconych muzeom wychodzi się od Ptolemejskiego precedensu - od museionu, czyli świątyni muz założonej w Aleksandrii, a stanowiącej swoisty instytut naukowy połączony z biblioteką. Autorka książki Museums and the Shaping of Knowledge miała inny pomysł potraktowania tematu. Muzeum - stwierdziła - jest zjawiskiem kulturowym niezwykle zmiennym, przeto wskazywanie na pochodzenie nazwy tej instytucji niewiele wyjaśnia. „Me istnieje muzeum jako takie. Muzeum nie jest przedustanowioną jednością, tworzoną tak samo we wszystkich czasach [...] Tożsamość, cele, funkcje i miejsce podmiotu są nieciągłe w sposób zmienny. [...] Nie tylko nie ma podstawowej tożsamości muzeum, [...] ale tożsamości te, będąc ustanawiane, ulegają ciągłym przemia­ nom, zgodnie z grą dominujących tendencji i wyłanianiem się nowych układów korzyści' (s. 191). Wprawdzie historia kolekcjonowania jako takiego jest długa, ale nie zawsze takie same przedmioty bywały cenne dla kolekcjonera, różne kryteria stosowano przy ich wyborze, różnie je grupowano i w efekcie - niosły w sobie inny przekaz dotyczący świata oraz panujących w nim praw. Muzeum jako miejsce, w którym gromadzi się rzeczy stare, rzadkie czy oryginalne, grupując je typologicznie lub kontekstualnie, z uwzględnieniem układów chronologicznych i przestrzennych - to nasza koncepcja muzealnego porządku. Kryteria pozwalające oznaczyć wartość danego przedmiotu (takie jak jego wiek czy oryginalność) nie są jednak absolutne. Do końca osiemnastego stulecia to, co stare i to, co nowe bywało przemieszane; problem pierwowzoru i repliki nie miał znaczenia pierwszorzędnego. (Prawo, które działało można by określić jako prawo serii.) Reprezentowanie przeszłości, czy przechowywanie dziedzictwa kulturowego, uważane obecnie za główny cel muzeum, nie stanowiło celu w gabinetach osobliwości czy w kolekcjach alchemików. Podobnie jak płynna jest tożsamość muzeum, płynne są i znaczenia nadawane gromadzo­ nym artefaktom. To prawda, że istnieją kulturowo uwarunkowane tendencje do nadawania rzeczom znaczeń określonego rodzaju i do tworzenia z nich wypowiedzi na pewne tematy. Reguły semiotyzacji okazują się jednak zmienne historycznie. „Sukcesy w historii należą do tych, którzy są w stanie uchwycić te reguły, zastąpić tych którzy je stosowali, zamaskować się �284 RECENZJE I OMÓWIENIA i zmienić je, odwrócić ich znaczenie, i skierować przeciw tym, którzy je nałożyli; kontrolując ten złożony mechanizm, można sprawić, że zadziałają one tak, iż panujący zostaną pokonani przez ich własne reguły" - pisał Michael Foucault (1977, s. 15). Podobny sposób ujmowania historii zastosowała Eilean Hooper-Greenhill w swoich muzeologicznych badaniach. Analiza kolekcji powstałych w różnych kontekstach historyczno-kulturowych (a więc wpisujących się w różne porządki konceptualne) pozwoliła jej wskazać na przemiany w sposobie pojmowania świąt. Przykłady wybrane przez autorkę są rzeczywiście reprezentatywne. Renesansowe kolekcje książęce i gabinety świata, oświeceniowe repozytorium i publiczne muzeum epoki napoleońs­ kiej, skupiają w sobie cechy szerszych zjawisk kulturowych. Przyjrzyjmy się, jaki był charakter tych kolekcji. Pierwsza z nich ukazana jest na przykładzie zbiorów Medyceuszy (uważa się je często za pierwsze europejskie muzeum.) Zwyczaj gromadzenia precjozów w skarbcach połą­ czył się tu z nowszymi praktykami zbierania przedmiotów o pochodzeniu antycznym. Różne aspekty działalności politycznej, rynkowej (fortuna Medyceuszy wyrosła z operacji bankowych) a także społecznej (patronackiej, kolekcjonerskiej) składały się na to, że pałac Medyceuszy we Florencji wyrażał sobą splendor, bogactwo i pozycję społeczną rodu. Przestrzeń tego spektaklu miała przy tym charakter prywatny. Pojawienie się gabinetów świata — drugiego z omawianych zjawisk muzealnych — wiąże autorka ze współdziałaniem trzech czynników: mnemonicznej techniki pamięci (czynnik orga­ nizacyjny), programu zawartego w teatrze pamięci Don Camilla (czynnik programowy; Yates 1977), a nade wszystko renesansowej episteme (czynnik epistemologiczny). Podobnie jak w języku objawiać się miały złożone powiązania pomiędzy słowami a rzeczami, tak w gabine­ tach obiekty ewokowały uniwersalny porządek świata. Gabinety powstawały w całej Europie, jakkolwiek ich charakter był różny, w zależności od tego, do kogo należały i jaką siłą dysponował właściciel. Mógł to być zatem książę, uczony, kupiec; mogła wchodzić w grę siła polityczna, intelektualna, finansowa, magiczna. Zależnie od tego reprezentacja świata mogła ewokować wizję areny politycznej (z księciem w centrum), sieci powiązań intelektualnych czy układów handlowych. Szczytową formę gabinetu świata stanowiło słynne studiolo - sekretny pokój Francesca de Medici. Zgromadzone w tym pomieszczeniu artefakty składały się na kosmiczną reprezentację. Malowidła na drzwiach szaf pokrywających ściany gabinetu w sposób alegoryczny wskazywały na ich zawartość. Objawiały związki pomiędzy różnymi poziomami uniwersalnego porządku: żywiołami, porami roku, mitologią literaturą, historią i ówczesną technologią. Książę w sposób symboliczny sprawował tu rządy nad światem. Był to zarazem mikrokosmos sztuki i natury. Powstanie Repozytorium angielskiego Towarzystwa Królewskiego wiązało się z założe­ niem tegoż Towarzystwa (w roku 1660) - instytucji mającej na celu działanie w duchu nauki eksperymentalnej i propagowanie związanych z tym zasad filozoficznych. Gromadzenie kolek­ cji według racjonalnych zasad stanowiło część działalności. (Nazwa repozytorium stanowiła odpowiednik pojęcia muzeum.) Był to pewien zwrot w ukierunkowaniu praktyk kolekcjoner­ skich. Niegdyś stanowiły one dziedzinę prywatną, teraz przybrały formę bardziej publiczną. Ostatni z omawianych typów muzeów wiąże się z epoką napoleońską i początkami państwa dyscyplinarnego (termin Foucaulta), takiego, które działa poprzez sieć instytucji pozwalających na wszechstronny wgląd w życie obywateli i na kierowanie ich działaniami w sposób korzystny dla państwa. Rewolucja francuska dała początek nowemu programowi muzeologicznemu - paralelnému do strategii militarnych. Była to koncepcja centralistyczna, totalizująca. Muzea - niegdyś miejsca i praktyki prywatne, jednostkowe - zostały ujęte szero­ kim progamem mającym na celu odpowiednie kształtowanie społeczeństwa. Kurator miał tu pozycję eksperta, był prawomocnym podmiotem dysponowania wiedzą. Tożsamość i znaczenie obiektów materialnych w każdej z tych kolekcji tworzyło się w inny sposób, zgodnie z zasadami wyznaczanymi przez obowiązującą epistemologię przez technologie i praktyki siły. W ujęciu Hooper-Gerenhill kluczowe okazują się relacje pomiędzy rzeczą a językiem a także pomiędzy rzeczą a koncepcją świata i prawomocnymi metodami jego poznania. �RECENZJE I OMÓWIENIA 285 W centrara jej zainteresowania znajduje się polityka prawdy - w Foucaultowskim rozumieniu tego terminu. Każde społeczeństwo - twierdził Foucault - stosuje określoną politykę prawdy, a jej efektem jest wytwarzanie określonego rodzaju wiedzy (Foucault 1977, s. 13). W tej perspektywie muzeum staje się jedną z technologii produkowania wiedzy. Demonstrowanie wiedzy i panowania nad nią to jedna z oznak posiadania siły. Aby koncepcję tę uczynić nieco mniej abstrakcyjną, wskażmy pokrótce, w jaki sposób te różne prawdy znajdowały wyraz w poszczególnych kolekcjach. Prawda medycejska była hierarchiczna. U szczytu sytuowała Boga, poniżej wyznaczała odpowiednie miejsca jednostkom ludzkim. Florenccy władcy byli przy tym bliżsi kreatorowi niż inni ludzie, a prawomocność takiej ich pozycji poświadczana była przez zewnętrzne oznaki bogactwa. Wiedza w gabinecie świata objawiała się w postaci hierarchicznej struktury jedno­ czącej w sobie elementy okultystyczne i magiczne. Stałość świata przejawiała się poprzez głębię znaków wymagających interpretacji. Tajemny charakter tej wiedzy domagał się wtajemniczo­ nego interpretatora zdolnego odczytać znaki świata. Repozytorium Towarzystwa Królewskiego preferowało wiedzę czystą, jasną, klarowną, możliwą do wyjaśnienia w formułach, kolumnach i tablicach. Pierwotny porządek natury miał być tu przekazywany poprzez stosunkowo proste fizyczne zestawienia, a relację pomiędzy rzeczą a słowem ujmowano jako jednoznaczną. „Muzeum dyscyplinarne" chciało prawdy wyzwolonej, egalitarnej i demokratycznej. Pro­ jekt wiedzy obiecywał możliwość ujrzenia historii człowieka wyzwolonego spod wszelkiego ucisku. Stare formy wiedzy reaktywowano w nowym kontekście politycznym. Wprawdzie wymiar polityczny był krótkotrwały, ale jego kulturowe znaczenia okazało się niezwykle istotne. (Przypomnijmy, że czasy napoleońskie, powołując do życia muzea publiczne, stworzyły precedens stymulujący zakładanie muzeów w dziewiętnastowiecznej Europie.) Autorka wskazuje też momenty załamań w produkowaniu wiedzy oraz manifestowaniu panowania nad nią. W efekcie tworzy opowieść o tym, jak poprzez rzeczy dokonuje się opis świata - alternatywny w stosunku do tego, który konstruowany jest poprzez słowa, ale poddany tym samym prawom. Uzmysławia nam jednocześnie zakres, w jakim mampulujemy rzeczami, wykorzystując je we wszelkich dziedzinach życia, a manipulacja ta wykracza daleko poza zakres oddziaływań fizycznych. LITERATURA Foucault M. 1977 Nietzsche, genealogy, history, [w:] BouchardD.F., Language, Counter - Memory, Practice: Selected Essays and Interviews, Oxford, Blackwell. 1977a The political function of the intellectual, ,, Radical Philosophy", vol. 17. Yates F.A. 1977 Sztuka pamięci, przekł. W. Radwański, Warszawa. sAnna Wieczorkiewicz Rastislava Stoličná, Jedlá a nápoje našich predkov, Bratislava 1991, ss. 240, nlb.4 Instytut Etnografii Słowackiej Akademii Nauk Autorka książki jest długoletnim pracownikiem naukowym. M a ona duże osiągnięcia w dziedzinie badań nad pożywieniem mieszkańców swojego kraju. Prowadząc w różnych regionach Słowacji badania terenowe, celem opracowania map dla Słowackiego Atlasu Etnograficznego (EAS) zebrała bogaty materiał faktograficzny, który uzupełniony literaturą przedmiotu stanowi podstawę recenzowanej pracy. R . Stoličná niejednokrotnie referowała wyniki swoich badań na międzynarodowych konferencjach poświęconych etiologicznym badaniom nad pożywieniem. N a ostatniej, zorganizowanej w 1996 r. na Cyprze, poruszyła zagadnienie tradycyjnego pożywienia �286 RECENZJE I OMÓWIENIA Słowaków mieszkających na terenie Węgier. Niedawno ukazał się w „Slovenským Národopisie" (R. 44:1996, nr 3, s. 277-285) jej artykuł o pożywieniowym tabu w różnych systemach religijnych. Omawiana publikacja jest monotematyczną monografią o charakterze popularno-naukowym. Jest pewnego rodzaju kompendium wiedzy o tradycyjnym pożywieniu słowackiej ludności wiej­ skiej, z uwzględnieniem zachodzących w nim zmian. Napisana jest dobrym i jasnym językiem, a układ pracy daje przegląd podstawowych zagadnień składających się na obraz pożywienia mieszkańców wsi słowackiej w 2 poł. X I X w. i w wieku X X . Materiał został omówiony w sześciu grupach tematycznych: 1) rodzaj i sposób jedzenia; 2) przygotowywanie potraw; 3) pożywienie roślinne; 4) pożywienie pochodzenia zwierzęcego; 5) napoje; 6) pożywienie okolicznościowe. Pracę rozpoczyna interesujący opis sposobu jedzenia, tj. usytuowanie stołu w kuchni, miejsca zajmowane przy nim przez poszczególnych członków rodziny, pora gotowania i spoży­ wania posiłków, etykieta jedzenia, z uwzględnieniem różnic wynikających z płci i wieku, wierzenia, m.in. w możliwość zauroczenia w czasie posiłku (stąd np. zakrywanie ust przez jedzące dziewczęta i kobiety oraz jedzenie na osobności przez nowożeńców w obawie przed niepłodnością, następstwem ewentualnego rzucenia na nich uroku). Kolejny rozdział dotyczący przygotowywania potraw rozpoczyna charakterystyka palenisk (od paleniska otwartego po piec z blachą) oraz związanych z nimi sprzętów i naczyń. Konse­ kwencją tych zmian było rozpowszechnianie się nowych technik przygotowywania potraw, jak smażenie, pieczenie, duszenie. W tym rozdziale autorka poświęciła uwagę zagęszczaniu potraw i stosowaniu różnego rodzaju przypraw (jak np. sól z uwzględnieniem znaczenia jej w medycy­ nie i magii, miód, cukier, czosnek, cebula, chrzan, zioła, korzenie). W końcowej części tego rozdziału autorka omówiła miejsce grzybów w pożywieniu ludowym. Obszerną grupę tematyczną stanowi pożywienie roślinne, będące podstawą wyżywienia mieszkańców wsi tradycyjnej. Składają się na nie różnego rodzaju mączne polewki, bryje, kluski i kasze. Z archaicznych potraw autorka wymienia prażmo, uzyskiwane przez opalanie kłosów zbóż, a następnie wykruszanie ziarna, a które na Słowacji jeszcze w 1 poł. X X w. przygotowywali dla siebie chłopcy pasący trzodę. Z warzyw powszechnie spożywana była kapusta, rzepa, groch, fasola. Szczególne miejsce zajmowały ziemniaki, które przyrządzano na różne sposoby. W czasie postów używano roślinnych olei tłoczonych z lnu, konopi i maku. W tym rozdziale omówiono wyrób i pieczenie chleba, związane z tym sprzęty oraz wierzenia i zabiegi magiczne, a także świąteczne i okolicznościowe wypieki (m.in. kołacze). Pożywienie pochodzenia zwierzęcego wiąże się z urządzaniem w porze jesienno-zimowej „zabijaczki" (bicie świń i baranów), połączonej z gościną. W tym rozdziale autorka omówiła konserwację mięsa, przetwory mięsne, tłuszcze zwierzęce (łój, słonina, sadło) oraz spożycie ryb. Ważne miejsce w pożywieniu zajmowały wyroby mleczne, jak mleko, ser krowi oraz owcza bryndza, bundz; znacznie rzadziej spożywano masło i jaja. Kolejny rozdział pracy poświęcony został napojom, takim jak woda, mleko, kwasy, herbata, kawa oraz napoje alkoholowe, rytuałom ich picia i związanym z nimi pieśniom. Omawiając pożywienie okolicznościowe autorka wymienia potrawy podawane na wigilię Bożego Narodzenia, z okazji świąt kościelnych (Wielkanoc i Boże Narodzenie) oraz uro­ czystości rodzinnych (wesele, chrzciny, stypa), następnie wydarzeń gospodarczych („zabijaczka", stawianie domu), postów oraz zapustów. Każdy z rozdziałów zamyka bibliografia zawierająca również pozycje spoza literatury w języku słowackim. Przemiany w pożywieniu słowackiej ludności wiejskiej zostały zasygnalizowane w koń­ cowej części pracy. Ukazano kierunek i przyczyny zmian, w wyniku których pożywienie traciło charakter lokalny, nabierając cech uniwersalnych. Mimo to współcześnie można mówić o ist­ nieniu w pożywieniu mieszkańców wsi słowackiej pewnych rodzimych tradycji żywieniowych, stanowiących o regionalnej specyfice. Pracę zamyka słownik terminów gwarowych z zakresu pożywienia oraz przepisy kulinarne pochodzące zarówno z badań terenowych, jak też z książek kucharskich, w tym z najstarszej (z 1870 r.) pt. Pierwsza książka kucharska w państwie słowackim. �RECENZJE I OMÓWIENIA 287 Książka R. Stoličnej zasługuje na uwagę nie tylko ze względu na zgromadzony w niej i usystematyzowany bogaty materiał faktograficzny, uwzględniający zróżnicowanie regionalne Słowacji, ale także z uwagi na istnienie wielu analogu w pożywieniu ludności słowackiej i polskiej (zwłaszcza góralskiej) oraz w kierunku jego przemian. Książkę ilustrują barwne rysunki będące stylizacją, niekiedy o charakterze satyrycznym, ma­ teriału faktograficznego. Nadają one pracy lekkości, czyniąc ją interesującą nie tylko dla etnografa. Zofia Szromba-Rysowa Se vetir pour dire, red. Yvonne Elisabeth Broutin, Cahiers de Linguistique Sociále. Collec­ tion Bilans e{ Perspectives, Universitě de Rouen, Rouen 1996, ss. 265, rye. 43 + 14 barw­ nych, 6 map Książka ta powstała dzięki współpracy specjalistów z dwóch etnograficznych muzeów: Musée de l'Homme w Paryżu i Museum d'Histoire Naturelle et d'Ethnographie w Rouen. O ile angielska historia ubiorów interesuje się obecnie głównie społeczną i gospodarczą konsumpcją odzieży, o tyle kostiumologia francuska najwięcej uwagi poświęca znakowemu znaczeniu zbioru. M a ona pod tym względem znaczny dorobek i bez jego uwzględnienia nie można kontynuować tej tematyki. Szczególnie płodna badawczo okazała się współpraca etnografów zatrudnionych w Muzeum Człowieka i historyków ubiorów. Omawiane wydawnictwo po­ wstało w kręgu zainteresowań językoznawczych i etnografów zajętych badaniami współczes­ nych ubiorów ludów egzotycznych. Z siedemnastu artykułów cztery poruszają ogólne zagad­ nienia znakowego charakteru strojów, a reszta omawia wyniki badań etnograficznych w róż­ nych częściach Azji, Europy i północnej Afryki. Interesowano się przy tym także znakowym charakterem ubiorów zawodowych we współczesnym społeczeństwie europejskim. Redaktor tomu Yvonne-Elisabeth Broutin, pracująca w Rouen, lecz związana także w pary­ skim Muzeum Człowieka, napisała dwa artykuły wprowadzające. W pierwszym z nich zatytułowa­ nym „Po co się ubierać, aby coś zakomunikować?" przedstawia ona tematykę książki. Znaki i symbole eksponowane w strojach zawierają informacje co do przynależności właściciela do określonej grupy społecznej, podczas gdy szaty rytualne informują bezpośrednio o czczonych bóstwach. W następnym artykule autorka daje ważne definicje. Tak więc termin odzież (větement) oznacza tylko używane odzienie bez symboliki znakowej. Termin ubiór (habit) oznacza całość części odzieży, która może mieć pewne znaczenie znakowe. Termin kostium (costume) oznacza natomiast, według definicji z 1662 г., „zewnętrzny wygląd określany zwyczajem", komunikujący miejsce jednostki w grupie społecznej. Całość odświętnego kostiumu, uregulowana zwyczajem, tworzy system znaków, co autorka ilustruje wieloma przykładami. Nakazy mody ulegają przy tym znacznym przekształceniom w powiązaniu z radykalnymi zmianami politycznymi. Wielka rewolucja francuska dostarcza tu licznych przykładów. Wojny i sytuacje gospodarcze poszczegól­ nych krajów wpływają także na zmiany w ogólnej strukturze odzieżowej, jak np. rozpowszechnie­ nie spodni w ubiorze kobiet. Autorka analizuje sposoby komunikowania informacji zawartych w kostiumie, przekazywania zmian w przyjętych konwencjach i wyrażania protestu wobec ustalonego porządku społecznego. Osobnym zagadnieniem są rozporządzenia różnych władz z nakazami i zakazami noszenia określonych strojów czy ozdób. Uzupełnieniem tych rozważań jest artykuł Reginę Delamotte-Legrand z Uniwersytetu w Rouen. Powraca ona do problemów poruszanych w wydanym w 1967 r. systemie mody Roland Barthes. Analizował on język używany w opisach współczesnej mody kobiecej. Autorka ukazuje niewielkie zrozumienie nowatorskiej analizy języka opisów modnych strojów w oderwaniu od ich realnego kroju i wyglądu. N a zakończenie omawianej książki Jean-Paul Dupont, dyrektor muzeum w Rouen, pisze o nowym podejściu do kostiumu, tak odległego od natury. Sposoby komunikowania przynależności społecznej nosicieli określonego kostiumu, często uniformu, autor porównuje do ścisłej organizacji społeczeństwa owadów. �288 RECENZJE I OMÓWIENIA Trzynaście pozostałych artykułów ukazuje wyniki najnowszych badań etnograficznych i socjologicznych nad znakowym charakterem ubiorów w różnych społecznościach ludów egzotycznych i we współczesnych cywilizacjach wielkomiejskich. Trzy artykuły przedstawiają najbardziej prymitywne okrycia z włókien czy tapy w różnych częściach Polinezji. Najprostsze elementy okryć ciała miały jedynie znaczenie podkreślające różnice społeczne czy odznaki sakralne (Marie-Claire Bataille Benguigui). Specjalne plecionki noszono na wyspie Waliis w zachodniej Polinezji (Sopie Chave-Dartoen). Wreszcie Anne Lavondes ukazała różne tech­ niki polinezyjskiego tatuażu. Tę samą technikę ukazywaną w językach niektórych plemion Tajów omówiła Anninck Levy-Ward. Wszystkie te sposoby zdobienia ciała miały jedynie funkcję znakową. Bardziej złożone są zagadnienia odzieży szytej z tkanin, noszonej w Indonezji, Indiach czy Chinach. Christian Pelras zajął się ubiorami Bugisów, narodu indonezyjskiego mieszkającego na wyspie Celebes w około czteromilionowej populacji. Badania prowadzone do lat siedem­ dziesiątych ukazały użytkowanie sarongu, prostego okrycia noszonego w całej Indonezji i Malezji. Zarazem jednak noszono spodnie z bluzami a wiele ozdób i barw sukien pozwala na ukazanie znacznego zróżnicowania społecznego. Różne style odzieżowe w Radżastanie ukazała Francoise Cousin z Musée de l'Homme w Paryżu. Komplet noszonego ubioru różni się tam znacznie od odzieży z pozostałych części Indii. Kobiety noszą chustę na głowie, rodzaj bluzy i długą spódnicę. Różny krój, barwa tkaniny i ilość ornamentów oznacza ich stan cywilny i wiek. Natomiast przyjęcie drapowanego sari oznacza przejście do stroju obcego dla społecz­ ności Radżastanu. Przejście do nowoczesnego ubioru zachodniego kroju w chińskiej prowincji Guangxi ukazała Anninck Levy-Ward. Kobiety przyjęły bluzę i spodnie szyte z bawełny nie zawsze w barwie niebieskich dżinsów, lecz różnych kolorów. Także na wsi obserwuje się zanikanie tradycyjnych strojów świątecznych o rytualnej symbolice. Dokonywanie wyboru pomiędzy tradycyjnym i zachodnim ubiorem ma wyraźne podłoże gospodarcze. Badania nad ludnością pochodzenia afrykańskiego mieszkającą we Francji ukazały także zarzucanie tradycyjnych strojów na rzecz odzieży miejskiej. Należy to tłumaczyć nie tylko wysoką ceną tych pierwszych lecz także chęcią przystosowania się do otoczenia (Bernard Zongo). Obszerniejsza rozprawa Tatiany Benfoughal i Monique de Fontanés ukazuje sym­ boliczne znaczenie pasa i damskich fartuszków w północnej Afryce i Europie wschodniej. Szerokie tkane pasy afrykańskie odgrywają znaczną rolę symboliczną w życiu dziewczyny i zamężnej kobiety, w uroczystościach weselnych i zabiegach o charakterze rytualnym i magicz­ nym. W Europie szerszy pas przybiera formę symbolicznego fartuszka odgrywającego znaczną rolę w rytuałach weselnych w Kalabrii, wszystkich krajach bałkańskich i u Setu w Rosji. Węzeł pasa czy fartuszka oznacza symboliczną więź wyrażaną w licznych zabiegach rytualnych. Podobne znaczenie mają fryzury panien i różne czepki zamężnych kobiet na węgierskich wsiach (Marika Kovacs). Pozostałe trzy artykuły ukazują wyniki najnowszych badań nad ubiorem miejskim charak­ terystycznym dla przedstawicieli różnych grup społecznych. W Rouen badania nad typem przebrań młodzieżowych w dwóch dzielnicach powiązano ze sposobem wyrażania się na ten temat. Nosi się tam różne koszule z krawatami lub bez nich, dżinsy lub inne spodnie, różnego kształtu okulary i obuwie. Wzajemne oceny tych typów odzieży są krańcowo różne (Thierry Bulot). Podobny typ badań dotyczy ubioru regionalnych polityków. Podoba się garnitur z krawatem i kostium bez biżuterii u kobiet (Laurence Vignes). Wreszcie Claude Caitucoli przedstawił oceny ubioru profesorów w kolegium z okolic Rouen. W swych opiniach o wy­ kładowcach obu płci studenci podkreślali duże znaczenie sposobu ich ubierania się, na ogół niezbyt sportowego. Chodziło tu zwłaszcza o wrażenia z początku roku akademickiego. Książka ta jest charakterystyczna dla kierunków badawczych i podejmowanych tematów we francuskiej etnologii. Dostrzega się zmiany zachodzące w ostatnim okresie, dając przekroje chronologiczne bez analizy historycznej dawnych tradycji odzieżowych. Irena Turnau � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79e5944433202f72994730fbabe9a992.pdf 2f383ef1b38d4160598c8b5c8c503d5c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1601 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1482 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41, s.223-266 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 A N T R O P O L O G I C Z N A R E F L E K S J A N A D EUROPĄ W dniach 18-21 września 1996 roku w leśnym zaciszu, w szkoleniowo-wypoczynkowym ośrodku Uniwersytetu Mikołaja Kopernika nad pięknym jeziorem Bachotek, pięćdziesięciu etnologów, socjologów, antropologów kultury z dwunastu krajów europejskich i U S A znalazło sprzyjające warunki, by zadumać się nad Kulturowymi problemami Europy końca XX wieku. Wielość tych problemów, ich charakter i skala w dużej mierze zaskoczyły współczesną humanistykę. Wobec ich ponad! okalnego kontekstu i europejskich dążeń zjednoczeniowych, organizatorom spotkania - Januszowi Musze z Instytutu Socjologii i Wojciechowi Olszewskiemu z Instytutu Archeologii i Etnologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu - pożądaną wydała się bezpośrednia wymiana doświadczeń badawczych i integracja międzynarodowego środowiska antropologicznego. Zaproszonym referentom nie narzucano żadnych (poza tytułem konferencji) ograniczeń w wyborze tematów wystąpień. Poznanie motywacji tego wyboru uznano bowiem również za istotne doświadczenie. Takie podejście przyniosło do pewnego stopnia zaskakujące rezultaty. Otóż, niemal wszystkie wystąpienia poświęcone zostały proble­ mom tożsamości kulturowej. Tożsamości ujmowanej w wymiarze całej Europy lub konkretnych, mniejszych grup bądź obszarów kulturowych, analizowanych jednak w sytuacjach charaktery­ stycznych czy też mających istotne znaczenie także dla innych części kontynentu. W pierwszej grupie znalazły się referaty wskazujące na przyczyny wciąż utrzymującego się dwupodziału Europy, na możliwości kształtowania nowej tożsamości kontynentu, wreszcie, na rolę nauk o kulturze zarówno w tworzeniu, jak i przezwyciężaniu podziałów. Były to wystąpienia Andrzeja Bokińca i Andrzeja Kowalskiego (Prehistoryczne źródła współczesnych etnokulturowych problemów Europy), Michała Buchowskiego (Tożsamość Europejczyków: jed­ ność i podziały), Wojciecha Burszty (Dwie Europy), Andrzeja Flisa (Kryzys Zachodu - kryzys chrześcijaństwa), Petera Kivisto (Wielokulturowość jako czynnik kształtujący tożsamość narodo­ wą we współczesnej Europie), Barta van Steenbergena (Wpływ postmodernizmu na rozwój społeczeństw europejskich), Ines Pricy (Modele dominacji w ponowoczesnej Europie: „rodzime" dyscypliny etnologiczne w kontekście debat metropolitarnych). Wybranych europejskich kultur, ale w kontekście ogólnokontynentalnych problemów, dotyczyły studia Theodosiosa Nicolaidisa (Wposzukiwaniu Europy) i Wojciecha Olszewskiego (Zróżnicowanie etniczno-narodowe: bogactwo czy dziedzictwo przeklęte współczesnej Europy? Przypadek polskich kresów). Ogólnoeuropejski, czasami nawet szerszy kontekst był widoczny także w tle wystąpień poświęconych analizie problemów związanych z tożsamością konkretnych grap etnicznych czy narodowych (bądź ich wybranych części): Swietłany Czerwonnej (Polietniczny kompleks współcze­ snej kultury rosyjskiej: dialog czy konfrontacja religii, narodów i państw?), Michaela Abddalli (Stan i perspektywy kultury narodowej emigrantów asyryjskich w Europie Zachodniej), Lidii Bartkowiak-Rachny (Polska mniejszość narodowa w RFN i jej problemy na tle procesów akulturacji), Iwony Kabzińskiej (Jestem Polakiem na Białorusi. Co to znaczy?), Michała Treszczyńskiego (Wieś na pograniczu — dylematy tożsamości), Indreka Tarta (Estonia i Węgry w obliczu głębokich przemian kulturowej produkcji i konsumpcji), Josefa Langera (Pokolenie roku 1989 w Austrii. Czy pojęcie narodu traci sens?) oraz Miloša Tomandla (Badania tożsamości narodowej: przypadek Czech). �224 KRONIKA Spotykanie w Bachotku zakończyć miały przemyślenia Ludwika Stommy zatytułowane Czy etnologia w XXI wieku będzie potrzebna? Przedstawiciel Sorbony zastosował oryginalne rozwiązanie warsztatowe. Zapowiedział zmianę tematu swego wystąpienia, nie podając jednak na jaki, dzięki czemu nie można mu było zarzucić mówienia nie na temat. Mimo wyraźnego zmęczenia Mistrza, słuchacze nie mogli nadążyć za tokiem jego rozumowania. Stąd też, dostrzegli w tej wyjątkowo skondensowanej wypowiedzi jedynie żenujący banał w trzech, nie powiązanych z sobą częściach. Bachotkowe referaty i dyskuje dały początek książce Dylematy tożsamości europejskiej pod koniec drugiego tysiąclecia, jaka ukaże się w X I I 1997 r. nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Wojciech Olszewski „WOBEC K U L T U R Y - P R O B L E M Y A N T R O P O L O G A " , ŁÓDŹ, 17-18 PAŹDZIERNIKA 1996 Organizatorzy konferencji, Łódzki Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i K a ­ tedra Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego postanowili skoncentrować się na zagadnieniach związanych z „antropologiczną praktyką", konkretną pracą badaczy. Formuła spotkania zakładała przedstawienie różnorodnych problemów związanych z badaniem współczesnej kul­ tury, z którymi antropolog spotyka się we własnych badaniach. Spotkanie przewidywało wymianę myśli i poglądów między badaczami reprezentującymi różne dziedziny wiedzy. Wy­ stąpili etnologowie, socjologowie, historycy, folkloryści i muzealnicy — ludzie dokonujący oglądu kultury z różnych perspektyw. Przedstawiano własne, prowadzone ostatnio prace badawcze, opatrzone jednocześnie osobistym komentarzem. Założenia teoretyczne konferencji przedstawiła dr Katarzyna Kaniowska (Katedra Etno­ logii UŁ) - merytoryczny organizator konferencji - zwracając szczególnie uwagę na trzy sprawy: metody pracy badawczej, czyli związek teorii z praktyką, interdyscyplinarny charakter badań antropologicznych i charakter antropologicznej dokumentacji. W pierwszym dniu konferencji zorganizowano dwie sesje: przedpołudniową, prowadzoną przez prof. Bronisławę Kopczyńską-Jaworską (Katedra Etnologii UŁ) i popołudniową, której przewodniczył prof. Andrzej P. Wejland (Katedra Etnologii UŁ). Sesję przedpołudniową otworzyło wystąpienie dr Izabelli Bukraby-Rylskiej (Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN) zatytułowane: „Interpretage w naukach społecznych, czyli o czynnościach umysłowych socjologów". Oceniając interpretację badań zawartą w książce: Samowiedza kulturowa i artystyczna twórców ludowych, opartej na korespondencji z twórcami, autorka poruszyła zagadnienia logocentryzmu, mimetyzmu danych, orientacji na langue, negatywnego racjonalizmu oraz przewagi badacza wobec rzeczywistości badanej. W dalszej części wystąpienia referentka zaproponowała formułę partnerskich relacji badacz - badany i idącą za tym przemienność ról, kontekstowe rozważanie wypowiedzi, zgodę na kreatywność słowa wobec rzeczywistości. Prof. Czesław Robotycki (Instytut Etnologii UJ) w wystąpieniu pt. „Wojnicz - kto powinien napisać monografię etnograficzną" przedstawił relację z przeprowadzonych wraz ze studentami etnologii U J badań w Wojniczu koło Tarnowa. Badania te - zlecone przez Towa­ rzystwo Przyjaciół Wojnicza - stały się punktem wyjścia do rozważań na temat sposobu opisu lokalnej społeczności w powiązaniu z oczekiwaniami zleceniodawcy oraz z zagadnieniem kreowania lokalnej historii i tradycji: świadomości własnej przeszłości, poczucia społecznej tożsamości w percepcji potocznej. Prof. Elżbieta Tarkowska (Instytut Filozofii i Socjologii PAN), określająca się jako „antropologizujący socjolog", w referacie „Dawne i nowe formy ubóstwa w nowej perspektywie" przedstawiła obraz pluralizmu metodologicznego badań socjologicznych - ilościowego i jakościo­ wego nurtu badań. Prezentując prowadzone w ostatnich latach badania: 1. Życie codzienne �KRONIKA 225 w domach pomocy społecznej (zorganizowane i kierowane przez Antoninę Ostrowską z IFiS P A N w 1993 г.); 2. Żebracy i zjawisko żebractwa w Polsce (prowadzone przez grupę socjologów krakowskich w 1993 г.); 3. Społeczna historia ubóstwa w Europie Środkowej (międzynarodowe badania porównawcze prowadzone w 7 krajach Europy Środkowej), autorka podkreśliła korzyści płynące z różnorodności warsztatowej metod i technik. Przedstawiając szerzej prowadzone obecnie badania ubóstwa prof. Tarkowska zapoznała słuchaczy z metodą „life history", stworzoną przez Daniela Bertaux. Omówiła ją na przykładzie rodziny N. w trzech grupach problemowych: kryteria doboru badanych przypadków i wypływające z tego konsekwencje, rekonstrukcja historii rodziny na podstawie różnych relacji oraz publikacja wyników a zapewnienie anonimowości badanych. Wystąpienie dr Barbary Fatygi (Instytut Stosowanych Nauk Społecznych U W ) zatytuło­ wane było: „Antropologia młodzieży. Stara subdyscyplina - nowa metodologia?". Rozpoczy­ nając od charakterystyki polskich badań młodzieży oraz rodzajów wykorzystywanych w nich źródeł referentka omówiła badania biograficzne prowadzone zmodyfikowaną metodą Fritza Schutzego. Zaproponowała również metodę ogólnej analizy tekstu biograficznego, technikę warstwowego zdejmowania metafor z tekstu oraz technikę budowania piramidy metafor. Sesję popołudniową rozpoczął dr Andrzej Rostocki (Instytut Socjologii UŁ) referatem: „Socjologia inwigilacyjna. Spojrzenie z innego świata". Badania L . Humpreysa and homo­ seksualistami stały się źródłem refleksji nad etycznymi problemami badań socjologicznych. Twierdząc, że inwigilacyjnośc wpisana jest w socjologię empiryczną, dr Rostocki postulował podmiotowe traktowanie badanych, na przykład poprzez przyznanie im prawa do „kłamstw obronnego", wówczas gdy badacz dotyka spraw szczególnie drażliwych. D r Ewa Domańska (Instytut Historii U A M ) w referacie: „Historyk w poszukiwaniu słowo - świata" podjęła temat historiografii i historyzmu przedstawiając przede wszystkim osiąg­ nięcia historyków związanych z francuską szkołą Ármales. Dotykając zagadnienia translacji międzykulturowej i charakteryzując antropologiczne inspiracje Historii Alternatywnej zapro­ ponowała zastosowanie antropologicznych założeń do odczytywania tekstów historycznych, np. dokumentów sądowych, które pozwalają dojść do głosu „zwykłym" ludziom. Prof. Piotr Kowalski (katedra Folklorystyki U O ) przedstawił wystąpienie pt. „Kilka uwag 0 zębach i ich myciu". Wizyta u dentysty i obserwacja materiałów propagandowych dała asumpt do szerszych rozważań o zmityzowanym stosunku człowieka do zębów, ich symboliki oraz kulturowego znaczenia jedzenia. Reklamy, programy edukacyjne oraz bajki, podania 1 wierzenia stały się źródłem przemyśleń referenta na temat symbolicznego zjadania, magicz­ nych właściwości zębów, magicznej stomatologii czy nawet demonologii. Drugi dzień konferencji (prowadziła dr Katarzyna Kaniowska) rozpoczął referat dr Mariusza Kairskiego (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M ) - „O trzech sposobach uprawiania antropologii" - poruszający problematykę badania „kultur pierwotnych". Pytanie autora: jak badać odmienną kulturę? - skłania do rozważań nad świadomością badawczą antropologa i powoduje refleksję nad kulturą badaną i kulturą antropologa. Autor przypomina 0 dyskusji toczącej się wokół pojęć „prawdy", „poznania" i „obiektywizmu" w badaniach. Badania nad społecznościami Indian Amazonii wenezuelskiej stanowią podstawę poszukiwań odpowiedzi nad problemem rozumienia i przekładu wiedzy o kulturze obcej na własną. Postawa antropologa jako tego, który przetłumaczy obcą kulturę wydaje się już być nie tyle niewystarczająca co ograniczająca jego spojrzenie przede wszystkim do sfery języka. Autor sugeruje więc aktywny udział antropologa w badanej przez siebie kulturze, kładąc nacisk na doświadczanie kultury. Stawia to przed antropologiem szereg wyzwań lecz równocześnie kusi nową obietnicą. Wystąpienie dr Ewy Karpińskiej (Katedra Etnologii UŁ) - „Moje miejsce na świecie", było efektem prowadzonych badań, dotyczących doświadczania i organizowania przestrzeni podwórek przez mieszkańców Łodzi. Poznawanie i doświadczanie przestrzeni oparte na regułach świadomości mitycznej odsyła autorkę do problemów oswajania przestrzeni i prze­ kształcania jej w „swoje" miejsce. Różnicowanie podwórek na jakościowo odmienne „centra" 1 „granice" porządkuje świat, wyznaczając w nim nasze miejsce i skłania badacza do odnaj­ dywania wielości wymiarów doświadczanej przestrzeni. �226 KRONIKA D r Jan Święch (Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku) podjął temat „Przedmiot muzealny i jego kreacja". Omawiając miejsce współczesnego muzeum etnograficz­ nego w kulturze, zwrócił szczególną uwagę na gromadzenie i unaocznianie zbiorów. Charak­ terystyczne poszerzenie pola badawczego, m.in. poprzez „badania inwentaryzacyjne" doprowa­ dza do przesunięcia zainteresowań muzealników w kierunku symbolicznego kontekstu przed­ miotu. N a przykładzie kilku wystaw realizowanych przez Muzeum Etnograficzne we Włocław­ ku i Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie autor omawia problemy poznania intuicyjnego i kreacji muzealnej zabytku, rozpatrując muzeum jako taki element kultury, który ma ambicje lokowania się pomiędzy sferą nauki i sztuki. Zagadnienia sztuki ludowej poruszane przez mgr Seweryna Wisłockiego (Katowice) - „Opcja demityzacyjna i demistyfikacyjna (wybrane przykłady)" - odsłaniały problem folkloryzmu i mityzacji sztuki ludowej. Potraktowanie sztuki ludowej jako systemu umożliwia autorowi odkrycie przekształconych i wykreowanych przez etnografów zjawisk uznanych w dalszej pracy za autentyczne elementy kultury ludowej. Autor podał konkretne przykłady świadomych bądź nieświadomych działań tego typu. Nieobecni na konferencji prof. Jacek Olędzki (Wydział Geografii i Studiów Regionalnych U W ) i mgr Maria Fiderkiewicz (Muzeum Śląskie w Katowicach) zaplanowali odpowiednio wystąpienia - „Jednakowo, albo badacz i wciąż to samo środowisko" oraz „Sztuka nie sztuka? O metodach doboru i interpretacji w praktyce muzealnej". Z braku czasu teksty te nie zostały odczytane. Różnorodność zaprezentowanych przez badaczy spojrzeń czy też prób atakowania rzeczy­ wistości, świadczy z jednej strony o bogactwie jakie niesie ze sobą antropologiczna refleksja, równocześnie odsłania potencjalną siłę tej dyscypliny, wydaje się być dobrą prognozą na przyszłość. Materiały przedstawione na konferencji ukażą się w zeszycie „Łódzkich Studiów Etnograficznych" *. Noemi Modnicka Jarosław Eichstaedt T R O P A M I ŚWIĘTEGO W O J C I E C H A - SESJA N A U K O W A , P O Z N A Ń - G N I E Z N O , 3-5 M A R C A 1997 W dniach 3-5 marca 1997 odbyła się w Poznaniu i Gnieźnie interdyscyplinarna sesja naukowa pod tytułem „Tropami świętego Wojciecha". Sesja została zorganizowana przez Komisję Archeologiczną i Komisję Historii Sztuki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk z inicjatywy prof, dr hab. Zofii Kurnatowskiej. W konferencji wzięli udział historycy, archeolodzy, historycy sztuki, etnolodzy i teolodzy z Polski, Czech, Niemiec i Anglii. Kon­ ferencję tę od innych świętowojciechowych, jakie miały miejsce w ciągu ostatnich czterech lat , wyróżniało zwrócenie uwagi na badania etnologiczne. Mimo iż mówiono o niepełności takich 1 * 35 tom „Studiów", zatytułowany Wobec kultury. Problemy antropologa, zawierający wspomniane tu materiały, ukazał się wiosną 1997 r. [Łódź 1996] - Red. M.in.: Metropolitalne Sympozjum Wojciechowe - I V Colloquia Mediaevalia - Olsztyn 26-27 I V 1993; Sympozjum Świętowojciechowe „Św. Wojciech w Kościele współczesnym" - Ełk 22-23 I V 1994; X Sympozjum Stąd Nasz Ród pt. „Gniezno, Miasto Św. Wojciecha, na przestrzeni wieków" - Gniezno 26 I V 1995; Sympozjum naukowe „Św. Wojciech jako zwornik wschodniej i zachodniej Europy" - Aachen 6 V I 1995; Sesja popularno-naukowa „Św. Wojciech wczoraj i dziś" - Gniezno 29-30 I I I 1996; Gdańskie Sympozjum Wojciechowe - Gdańsk-Oliwa 23 I V 1996; Konferencja naukowa „Vor der Jahrtausendfeier: Adalbert von Prag - Bischof, Missionar und Martyrer am Beginn des christlichen Europa" - Aachen 21-23 V I 1996; Sesja polsko-niemiecka „Chrześcijańskie korzenie Europy" - Poznań 14 X 1996. 1 �KRONIKA 227 sesji z powodu braku opracowań recepcji postaci św. Wojciecha we współczesnym społeczeń­ stwie polskim , dopiero organizatorzy tej konferencji uwzględnili prezentację badań etnologicznych w czasie sesji. Z zaplanowanych 26 referatów wygłoszono 23. Zdecydowana ich większość (10) tyczyła archeologii miejsc będących „stacjami życia" świętego, tudzież pośrednio z nim związanych. Referat dr Jarmily Justovej-Princovej (Praga) o Libicach, miejscu narodzin świętego („Libice v dobe Sv. Vojtěcha"), świetnie korespondował z ciekawym wykładem doc. dr hab. Przemysława Urbańczyka (Warszawa) o prowadzonych wykopaliskach w okolicy domniemanej śmierci Wojciecha w Świętym Gaju („Ostatnia droga św. Wojciecha"). Podobnie interesujący referat mgr Tomasza Sawickiego (Gniezno) pt. „Gniezno w Xw. - stacja na szlaku ku męczeństwu św. Wojciecha", można potraktować jako analogię do referatu czeskiego naukowca dr. Jana Frolika (Praga) na temat X-wiecznej Pragi („Praha v X stoletf). Zaprezentowano również wyniki badań archeologicznych dotyczących miejscowości Levy Hradec, 14 km na północ od Pragi (dr Kateřina Tomkova, Praga - „Levy Hradec - miasto biskupské volby Sv. Vojtěcha"), Magdeburga (prof, dr Hansjurgen Brachmann, Berlin - „Magde­ burg im lO.Jh. - St. Adalberts Schuljahre"), Rzymu (dr Mieczysław Rokosz, Kraków - „Rzym w Xw. - lata klasztorne" - pod nieobecność autora referat odczytany przez prof. Kamzową), Gdańska (doc. dr hab. Andrzej Zbierski, Gdańsk - „Gdańsk w Xw.-na szlaku ku męczeństwu") i Kwerfurtu (prof, dr Heinrich Nickel, Halle - „Ein Beitrag über die Fruhgeschichte der Burg Querfurt"). 2 Przedstawiono trzy typowo historyczne referaty, z których pierwszy, prof, dr hab. Gerarda Labudy (Poznań) - „Znaczenie śmierci męczeńskiej św. Wojciecha dla dziejów Polskf, otwo­ rzył sesję naukową. Profesor Labuda powtórzył swe wcześniejsze tezy na temat pośmiertnej roli Wojciecha dla państwa polskiego u jego początków oraz zwrócił szczególną uwagę na strukturotwórczą rolę cesarza Ottona I I I . Kolejnym referatem historycznym było wystąpienie prof. Ian'a Wood'a (Leeds), który poprzez analizę źródeł pisanych porównywał dwie związane ze sobą postaci: Wojciecha i Brunona z Kwerfurtu („Adalbert of Prag and Bruno of Querfurt"). K s . prof. Henryk Fros SJ (Kraków) w referacie „Twórczość literacka przypisywana św. Wojciechowi: homilia o św. Aleksym, pasja św. Georgiusza, translacja św. Wacława" jedno­ znacznie i ostatecznie zaprzeczył, głównie na podstawie badań Jadwigi Karwasińskiej, aby Wojciech należał do pisarzy. Choć często świętych męczenników przyozdabiano tytułami dotyczącymi autorstwa tekstów, Wojciech może być jedynie autorem homilii o św. Aleksym, która zresztą nie jest oryginalna, lecz stanowi adaptację wcześniej skomponowanego opowia­ dania. Zamianę jednego świętego na innego we wzorcowych opowiadaniach traktowano wów­ czas nie jako plagiat, lecz jako normalną praktykę kaznodziejską. Zastanawiając się nad przyczyną przypisywania Wojciechowi autorstwa XlII-wiecznej „Bogurodzicy", prof. Fros zwrócił uwagę, że genezą takiego autoryzowania hymnu może być tradycja ze Strzelna. Odpust na Wojciecha uświetniano tam uroczystym śpiewem „Bogurodzicy", który ze względu na dzień zaczęto zwać Wojciechowym. Kolejną grupę stanowiły 4 referaty dotyczące sztuki poświęconej św. Wojciechowi, często odnoszące się do interpretacji antropologicznej. Referenci posiłkowali się ciekawymi slajdami i zdjęciami. Prof. dr hab. Alicja Karłowska-Kamzowa (Poznań) w wystąpieniu „Wyobrażenia św. Wojciecha w sztuce polskiej od XII do XX w. Warianty ujęć ikonograficznych" pokazała wyrywkowo przedstawienia Wojciecha, począwszy od najstarszego - Rzymskiej Studzienki, datowanej prawdopodobnie na początek X I w. Najstarszym polskim wizerunkiem świętego jest brakteat z 1135 roku, na którym Wojciech przedstawiony jest z pastorałem, księgą, w paliuszu i z odkrytą głową. Prof. Karłowska-Kamzowa zwróciła uwagę, że postać Wojciecha występuje 2 Wypowiedź ks. bp. Stanisława Gądeckiego w czasie Gdańskiego Sympozjum Wojciechowego, Gdańsk-Oliwa 23 I V 1995. �228 KRONIKA w sztuce w kilku najczęściej powtarzających się wariantach z pastorałem, książką, krzyżem, wiosłem, dzidą, paliuszem i mitrą. Ponadto występują przedstawienia z głową w dłoni. Pierw­ szy znany tego typu wizerunek jest autorstwa Brandta z 1492 roku. "W okresie baroku i w czasach nowożytnych popularne były ujęcia z tłumem, jak również przedstawianie Wojciecha z palmą jako znakiem męczeństwa. Autorka referatu pominęła popularne wizerunki Wojciecha ze zwojem papieru i piórem jako symbole „autorstwa" Bogurodzicy. Najczęściej powtarzanymi scenami są: męczeństwo, wykupienie zwłok i złożenie do grobu. Wojciech często występuje w parze ze św. Stanisławem, a od wieku X I X także z Pięcioma Braćmi Męczen­ nikami. W okresie tym dominuje malarstwo historyczne. Pojawiają się więc nierzadko sceny z Wojciechem w łodzi lub odprawiającego Mszę św. pod dębem. Dąb jednak jako atrybut raczej rzadko przypisywano Wojciechowi. Przynależny jest on przede wszystkim Matce Boskiej. Ciekawą, nową formą przedstawień jest droga krzyżowa św. Wojciecha. Autorka referatu podała przykład z Cieszęcina. Warto jednak dodać, że w Świętym Gaju od 1992 roku również znajduje się droga krzyżowa św. Wojciecha, a w Świętej Lipce, w prawym, przednim narożniku krużganka bazyliki znajdują się pod kopułą wymalowane sekwencje z życia i śmierci św. Wojciecha. Wydaje się, jakby w referacie przy nadmiarze prezentacji poszczególnych wy­ obrażeń Wojciecha, zabrakło podsumowania, wniosków ukazujących przyczyny takich a nie innych przedstawień tego świętego i omówienia znaczeń i symboliki atrybutów. W referacie dr Michała Woźniaka z Torunia („Kult św. Wojciecha w ikonografii Pomorza") niedosyt wniosków także dało się odczuć, aczkolwiek referent zaprezentował bogaty materiał uzyskany w trakcie poszukiwań wizerunków św. Wojciecha na terenie Pomorza Gdańskiego, Warmii i Ziemi Chełmińskiej. Autor stwierdził, że owe dzieła sztuki tworzone dla potrzeb kultu i jako wyposażenie kościołów są często mierne i konwencjonalne. W Prusach Wschodnich św. Wojciech został wyparty przez propagowany przez Zakon Krzyżacki kult św. Jerzego i św. Elżbiety. Referent zaprezentował na slajdach kilka wybranych starych patrociniów, relikwiarzy i przedstawień Wojciecha, wśród których na szczególną uwagę zasługiwały mon­ strancje z wizerunkami świętego, najczęściej w parze ze św. Stanisławem (m.in. z okolic Toru­ nia, z Niemieścina i Chełmży). Dwa wystąpienia dotyczyły analizy i interpretacji dzieła sztuki, jakim są spiżowe Drzwi Gnieźnieńskie z około 1170 roku. Dr Tomasz Węcławowicz (Kraków) w referacie dotyczącym antropologicznej analizy przedstawień na Drzwiach Gnieźnieńskich, opisał wybrane kwatery nawiązując do obu żywo­ tów jako źródeł dla twórcy Drzwi. Narracja rozpoczyna się u dołu po lewej stronie i wzrasta do góry, aby z kolei na prawym skrzydle zakończyć się u dołu. Referent zwrócił uwagę na symbolikę gestu złożonych rąk w I V kwaterze. Nie jest to tylko modlitwa, lecz w tym przypadku również gest feudalnego poddania się Bogu. Taki sam gest wykonuje Wojciech później, w chwili śmierci męczeńskiej, ostatecznie powierzając się Bogu. Istotnym elementem do analizy jest przedstawienie rytuału przejścia, które autor referatu dokonuje na podstawie analizy sceny V I I , co nie wydaje się najbardziej trafne. Zwraca także uwagę na znajdującą się w portusie małpę jedzącą winogrona (dotychczas nie komentowaną w literaturze). Małpa w średniowieczu uosabiała upadłego anioła, jak również człowieka grzesznego. Małpa jedząca winogrona, to grzesznik karmiący się nauką Chrystusa, to grzeszny Wojciech, który decyduje się służyć Bogu. Scena X V przedstawia wystawienie zwłok św. Wojciecha obok martwego drzewa z zatkniętą na jego szczycie głową świętego po prawej stronie i drzewem w pełni rozkwitniętym po lewej stronie. Poprzez mary i za marami wyrasta delikatny pęd roślinny z ptakiem, który mylnie dotychczas interpretowano jako orzeł, choć właśnie ten ptak występuje w hagiografii. Pęd z ptakiem symbolizuje przejście i znajduje się w miejscu bezczasowym. Być może jest to gołąb wyobrażający duszę, która po śmierci odłącza się od ciała. Zdaniem referenta, drogę św. Wojciecha na 18 kwaterach można interpretować w czterech warstwach znaczeniowych: w warstwie historycznej, alegorycznej - życie Wojciecha przedstawione na podobieństwo życia Chrystusa, analogicznej - sceny na kwaterach na obu skrzydłach drzwi odpowiadają sobie wzajemnie i antropologicznej - symbolika przejścia. �KRONIKA 229 Drugi referat, o podobnej tematyce, autorstwa prof, dr hab. Adama Labudy z Poznania („Nowe spojrzenie na Drzwi Gnieźnieńskie") był bardzo interesującą syntezą antropologiczną, niestety, z powodu ograniczeń czasowych, przedstawioną w dużym skrócie. Autor skoncent­ rował się na idei chrystomorficznej. Twórca Drzwi zawarł ją w próbie przedstawienia, jak bardzo Wojciech upodobnił się do Chrystusa. W interpretacji antropologicznej Drzwi koniecz­ na jest analiza przeciwieństw i gradacji, mowy ciała jako nośnika emocji, motywów architek­ tonicznych jako sygnałów, wymiaru epickiego poprzez analizę paralelizmów i powtórzeń, np. gestu Wojciecha, przestrzeni jako czynnika opowiadania. Referent zwrócił uwagę, że przestrzeń występującą w roli śluz czasowych, jako czasowość wizualna, można odnaleźć już w sztuce romańskiej, szczególnie hagiograficznej, czego świetnym przykładem są Drzwi Gnieźnieńskie. Podważył w ten sposób tezę Volfganga Kempfa, który uważa, że śluzy czasowe występują dopiero od czasów Giotta. Kolejną, dużą grapę referatów stanowiły prace dotyczące badań nad kultem św. Wojciecha. Pięć z nich dotyczyło głównie kultu historycznego, a jeden - współczesnego. Pod nieobecność prof, dr hab. Teresy Dunin-Wąsowicz (Warszawa), referat pt. „Ślady kultu św. Wojciecha w Europie Zachodniej okolo 1000 roku" odczytała prof. Zofia Kurnatowska. Kult Wojciecha szybko rozpowszechnił się w Czechach, Polsce, Niemczech i na Węgrzech. Istniały również kościoły pod jego pierwotnym nadaniem we Francji, Belgii i Włoszech. W tym pierwszym okresie kultu św. Wojciecha założono kościoły m.in. w Akwizgranie, nad Jeziorem Bodeńskim, w Rzymie, obecnym San Alberto, wcześniej zwanym Adalberto, w Ostrzyhomiu. Powstanie kultu około roku 1000 należy zawdzięczać Ottonowi I I I i jego otoczeniu, Bolesławowi Chrobremu, biskupowi Notkerowi, Brunonowi z Kwerfurtu oraz mnichom bene­ dyktyńskim z Awentynu. Duże znaczenie miały europejskie podróże cesarza. Tam, gdzie się zatrzymywał często fundowano kaplicę lub kościół pod wezwaniem św. Wojciecha. Pod budo­ wę kościoła p.w. św. Wojciecha wybierano miejsca związane z dwiema cechami fizjograficz­ nymi: wodą i wyspą. W duchowej kulturze Europy istnieje przedchrześcijańskie przekonanie o cudownej mocy wody, przejęte przez wierzeniowość chrześcijańską. Wiara ta pojawiła się z całą okazałością w kulcie św. Wojciecha. Wspierano ją znajomością historii męczeństwa świętego, czy to w tradycji ustnej, czy to z obu żywotów. Fundacje, które wydają się być pozbawione tych elementów fizjograficznych na przełomie X i X I wieku, pośrednio do nich nawiązywały. Autorka referatu uznała, że kościół św. Wojciecha w Poznaniu mógł być ufun­ dowany przez Bolesława Chrobrego, z czym nie zgodziła się prof. Kurnatowska stwierdzając, że badania archeologiczne nie dały żadnych materiałów, by tak wcześnie datować ten kościół. Przytoczona w referacie legenda o złotym tronie dla Chrobrego również została skrytykowana. Prof. Kurnatowska przypomniała, że wersja o złotym tronie została już wcześniej zweryfiko­ wana przez Jana Leśnego. Bardzo ciekawym, rzeczowym, podającym wiele konkretnych danych obrazujących kult Wojciecha poprzez pryzmat patrociniów, okazał się referat prof, dr hab. Aleksandry Witkow­ skiej O S U z Lublina („Patrocinia św. Wojciecha w Polsce"). W czasie referatu autorka posił­ kowała się komputerowymi wykresami, które w obrazowy sposób przedstawiały statystykę patrociniów św. Wojciecha w Polsce w różnych okresach historycznych. Święto patronalne kościoła, uprzywilejowane odpustami, połączone z wydarzeniami kultu­ ralno-społecznymi, zostało przeniesione na grunt polski z Moguncji. Konsekrator uroczyście nadawał kościołowi wezwanie i ogłaszał dzień corocznego świętowania uroczystości konsekracyjnej. Owo nadanie kościołowi patrocinium, zwłaszcza w okresie wczesnego średnio­ wiecza, było nie tylko wyrazem kultu, ale posiadało też określone skutki prawne. Patron stawał się podmiotem prawa, właścicielem swego kościoła. Przeniesiono w ten sposób stosunki feu­ dalne na płaszczyznę zgromadzenia religijnego. Walka z likwidacją kościołów w V I I I - X w. w Europie Zach. prowadziła do uznania patronów podmiotami prawnymi, posiadającymi majątek kościelny i reprezentującymi ludzi związanych z określonym kościołem. Znane z ziem polskich wczesnośredniowieczne wezwania kościelne należą do grupy pa­ trociniów charakterystycznych dla Europy Środkowo-Wschodniej. Patrocinia Wojciechowe �230 KRONIKA pojawiły się wcześnie, usankcjonowane kanonizacją świętego w 999 roku. Patronat taki na­ rzucał się kościołowi gnieźnieńskiemu i choć został on założony jako kościół NMP przez Mieszkał w latach 970-977, to już w 999 Otton Ш nadał biskupowi Gaudentemu tytuł „Episcopi Sancti Adalberti", a w 1097 przy ponownej konsekracji katedry p.w. NMP główny ołtarz dedykowano Wojciechowi. Oficjalny zapis patrocinium św. Wojciecha dla katedry gnieź­ nieńskiej nastąpił dopiero w 1821 roku. Często odwoływano się do Wojciecha nawiązując do jego patronatu nad katedrą gnieźnieńską i Narodem Polskim. Kult centralny wykorzystano do zjednoczenia państwa, podobnie jak w innych krajach. Do X I I I w. wiele znaczniejszych gro­ dów i osad posiadało kościół p.w. św. Wojciecha i relikwie. Za czasów Władysława Hermana nastąpiło intensywne ożywienie tego kultu. Na początku X I I wieku kult w Gnieźnie można uznać za utrwalony, zwłaszcza w czasach Bolesława Krzywoustego. W latach 1124—1128 oficjalnie uznano Wojciecha za patrona i I misjonarza Pomorza. Tak więc w średniowieczu zarysował się ogólnopolski charakter kultu Wojciecha, szczególnie w Wielkopolsce, Mało­ polsce i na Pomorzu. W 1420 roku święto Natali Sancti Adalberti (23.IV) zostało przez Mikołaja Trąbę ogłoszone najuroczystszym świętem dla prowincji gnieźnieńskiej, a oktawę świętowojciechową obchodziły także diecezje poznańska, włocławska, płocka i warmińska. Obchodzono również święto Translatio Sancti Adalberti (20.X). Dnia tego nie czczono w die­ cezji wrocławskiej i lubuskiej, w których obchodzono święto Wojciecha 25 sierpnia na pamiąt­ kę sprowadzenia relikwii do Pragi w 1038 roku. W 1436 roku oficjalnie zaliczono Wojciecha wraz ze Stanisławem, Wacławem i Florianem do głównych patronów Królestwa Polskiego. Na uwagę zasługują dane statystyczne zaprezentowane przez autorkę referatu. Z około 6000 kościołów parafialnych na ziemiach polskich u schyłku średniowiecza, istniało ok. 139 (nieco ponad 2,3% ogółu) źródłowo poświadczonych patrociniów św. Wojciecha, często w we­ zwaniach złożonych dwu- lub trójczłonowych. Na przełomie X V i X V I wieku w diecezji gnieźnieńskiej, poznańskiej i krakowskiej patrocinium Wojciecha należało do najczęściej wy­ stępującego i najstarszego obok wezwań świętych: Piotra, Jana Chrzciciela, Andrzeja, Jakuba Większego, Bartłomieja, Mikołaja, Marcina, Katarzyny i Stansiława (pomijając wezwania maryjne i chrystologiczne). Referentka wymieniła poszczególne miejscowości posiadające pa­ trocinium Wojciecha. Zwróciła uwagę na brak kościołów św. Wojciecha w najbliższym sąsiedz­ twie Gniezna ze względu na promieniowanie kultu z Katedry. W porównaniu z Czechami patrocinia polskie są zaskakująco liczne, choć do 1772 roku brakowało ich zupełnie w die­ cezjach: wileńskiej, smoleńskiej, kijowskiej, batowskiej i warmińskiej. W 1995 roku wśród około 9356 kościołów w 39 diecezjach było ok. 180 patrociniów Wojciecha (1,9 ogółu). Z tego ok. 80% kościołów legitymowało się średniowieczną metryką. Interesującym wystąpieniem był referat mgr Zofii Fafiusowej ze Szeczecina („Kult św. Wojciecha w misji św. Ottona Bamberskiego"). Dotyczył on roli kultu św. Wojciecha w po­ stępowaniu chrystianizacyjnym św. Ottona na Pomorzu Zachodnim, wątków wiążących ze św. Wojciechem oraz dalszych dziejów kultu i kościołów św. Wojciecha w tym rejonie. Jak stwierdziła autorka, na Pomorzu Zach. nie ma wizerunków św. Wojciecha. Jednakże początki kultu na tych terenach są znane dzięki dobrze udokumentowanej misji św. Ottona z Bambergu, żyjącego w czasach Krzywoustego. Otton Bamberski, w przeciwieństwie do Wojciecha, docenił konieczność ewangelizacji w miejscowym języku, lecz tak jak Wojciech, stosował przede wszystkim pokojowe metody nawracania. Otton dwukrotnie nawracał Pomo­ rzan, zakładając kościoły, także pod wezwaniem św. Wojciecha, m.in. w Szczecinie i w Wolinie. Dzięki tym misyjnym wyprawom na Pomorze 1/5 ludności ochrzczono, założono 11 kościołów, położono podwaliny pod przyszłą organizację kościelną. W 1140 roku, po śmierci Ottona, powstało biskupstwo w Wolinie przy kościele św. Wojciecha. Obydwu świętych łączyło wiele wspólnych elementów: formacja benedyktyńska, godność biskupia, pochodzenie społeczne, działalność misyjna i organizacyjna dla Kościoła Powszech­ nego, pokojowy charakter ich misji. Obaj żyli podług nakazów Ewangelii, nastawieni byli na pracę wśród ludzi i nie bali się śmierci. Postać św. Wojciecha wpływała na Ottona, który wielu kościołom nadał jego imię. Niestety, wprowadzony przez Ottona kult św. Wojciecha nie �KRONIKA 231 przetrwał długo. Kościół w Wolinie już przed X I V w. przyjął wezwanie św. Jerzego, którego odpust przypada w tym samym dniu, co Wojciecha. W Szczecinie materialnych śladów koś­ cioła św. Wojciecha nie odnaleziono. Badacze nadal go poszukują, różnie sytuując. Najbardziej trafnym miejscem wydaje się kaplica szpitalna św. Jerzego istniejąca do XVTII wieku na terenie wczesnośredniowiecznego Szczecina. Zapomniano również o samym misjonarzu Pomorza, a kult kanonizowanego już w 1181 roku Ottona miał charakter epizodyczny. Przyczyną takiego stanu rzeczy było: wprowadzenie chrześcijaństwa jedynie w sposób formalny, nie ugruntowany wśród ludności, co powodowało powracanie do praktyk pogańskich, głębokie przeobrażenie kulturalne Pomorza w czasach napływu krzyżackiego, działalność misyjna dominikanów i fran­ ciszkanów od końca X I I wieku, którzy nie szerzyli kultu świętych benedyktyńskich. Kolejnym wystąpieniem dotyczącym kultu historycznego był referat dr Ing'a Jana Royt'a z Pragi na temat kultu św. Wojciecha w X V I I i XVTII w. w Czechach i jego odzwierciedlenia w sztuce barokowej („Ikonografie sv. Vojtěcha v 17. a 18. století v Cechach"). Kościoły protestanckie, szczególnie kalwiński, zabraniały kultu świętych i ich wyobrażeń, dlatego wizerunki św. Wojciecha można poszukiwać jedynie w środowiskach katolickich i w tra­ dycyjnych utrakwistycznych. Katolicka Kronika czeska Václava Hajka z Liboćan z 1541 roku zawiera szereg świętowojciechowych legendarnych przypadków, które przejmują autorzy baro­ kowi. Centrum kultu tego świętego w czasach nowożytnych znajdowało się w małej kapli­ cy będącej grobem św. Wojciecha, a znajdującej się przed ścianą zamykającą chór katedry św. Wita w Pradze. Autor referatu wymienił kilka najważniejszych zabytków literatury z X V I I w., przedstawiające legendy o cudownych i historycznych wydarzeniach z życia św. Wojciecha. Wpłynęły one na ikonografię baroku. Najbogatsze zbiory dzieł sztuki poświęconych św. Wojciechowi znajdują się w klasztorach benedyktyńskich: w Brevnovie i w Broumovie. Referent wymienił owe dzieła przytaczając genezy ich treści. Ciekawym przykładem jest przedstawiana na obrazach legenda 0 założeniu klasztoru w Brevnovie: książę Bolesław Czeski i św. Wojciech równocześnie we śnie otrzymali wezwanie spotkania się u źródła Brusnicy i tam powstał klasztor. W Broumovie, w kościele klasztornym św. Wojciecha, znajdują się bogate freski autorstwa Jana Jakuba Stevensa ze Steinfels. Tradycja i literatura wiążą to miejsce z fizyczną tutaj obecnością św. Wojciecha. W X V I I wieku otaczano czcią miejsca w tradycji związane z pobytem świętego: kamienie z odciskami jego ciała, studnie. Znamiennym jest fakt, że u benedyktyńskich świętych najczęściej napotyka się na tego rodzaju „dotykalne" miejsca. Najwięcej takich miejsc znajduje się w okolicach Zelenej Hory pod Nepomukiem. Pod Zeleną Horą pątnicy zatrzymywali się u Wojáechowej studni 1 w kaplicy zwanej „ U ślapeje" ze stopami św. Wojciecha w kamieniu, aby dalej podążyć do miejscowości Vrcne, gdzie w kaplicy św. Wojciecha pokazywano kamień z odciskiem jego ciała. Referent wymienił także kilka innych miejscowości posiadających kamienie i kaplice świętowojciechowe, do których wędrowali pątnicy oraz miejscowości nazwanych od imienia św. Wojciecha, a leżących według tradycji na trasie podróży świętego. Podał również przykłady kościołów posiadających freski przedstawiające legendarne wydarzenia z życia św. Wojciecha. Przytoczył kilka ciekawszych legend, m.in. o próbie przeprawy Wojciecha przez Łabę, czy o karze głuchoty na niesfornego pasterza. W ikonografii barokowej dotyczącej postaci tego świętego często pojawia się motyw Wojciecha błogosławiącego Ziemię Czeską z Zelenej Hory. O ile w malowidłach benedyktyńskich można ujrzeć Wojciecha w habicie zakonnym, o tyle na grafice występuje już w szatach biskupich, z tarczą herbową z różą, wiosłem, mieczem i siedmioma oszczepami. Referat dr Róży Goduli z Krakowa („Polskie drogi św. Wojciecha - analiza antropologicz­ na") wydawał się mało spójny i pozostawił uczucie niedosytu. Autorka referatu poinfor­ mowała, że w 1996 roku przeprowadzono w Krakowie badania weryfikacyjne, które potwier­ dziły trwałość kultu św. Wojciecha. Podjęła temat idei początku w tradycji związanej ze św. Wojciechem. Wiele miejscowości łączy swe początki z tą postacią, m.in. Modlnica, Mszyce koło Krakowa, Radzionków na Górnym Śląsku, Gdańsk, Święty Gaj, Częstochowa, gdzie Wojciech miał nauczać na wzniesieniu, które nazwał Jasną Górą. Ponadto czas świętowojciechowy, posiadając walor sakralności z powodu czynów cudownych, jest czasem początku. �232 KRONIKA W legendzie o św. Wojciechu mit początku chrześcijaństwa w Polsce wpisany jest w mit początku państwa, dzięki czemu jego historia doznaje uświęcenia. Powoduje to wymazanie ważności wcześniejszego chrztu Mieszkowego, który uznano za niepełny. Dopełnieniem stała się męczeńska śmierć św. Wojciecha jako tzw. dar Szczepana. Autorka zwróciła również uwagę na pielgrzymki średniowieczne do grobu św. Wojciecha, które kreowały świadomość zbiorową. Bardzo ciekawym, lecz przedstawionym skrótowo z powodu ograniczeń czasowych refera­ tem, była praca prof, dr hab. Marii Paradowskiej z Poznania pt. „Św. Wojciech w kulturze ludowej WielkopolskC. Zostały w niej zasygnalizowane prowadzone badania etnograficzne wśród ludności wiejskiej i małomiasteczkowej dotyczące kultu św. Wojciecha. Św. Wojciech, jako pierwszy patron ojczyzny i narodu, posiada przede wszystkim wymiar polityczny, historyczny i narodowy; w o wiele mniejszym stopniu pełni funkcje świętego bliskiego sercom ludności wiejskiej. Jest tak również w Wielkopolsce, gdzie jego kult funk­ cjonuje stymulowany w dużej mierze przez instytucje kościelne. Kultem oddolnym, czyli pochodzącym z tradycji ludowej, jest tylko wówczas, gdy u jego podłoża leży wiara w rzekomy pobyt świętego na danym terenie, upamiętniony w przekonaniu ludzi namacalnymi pozostałoś­ ciami, jak kamień, źródło, drzewo. Z okazji millenium śmierci św. Wojciecha instytucje kościelne i świeckie, głównie szkoły, od kilku lat prowadzą szeroko zakrojoną działalność, mającą na celu: przypomnienie histo­ rycznego i patriotycznego znaczenia tej postaci i jego śmierci, poszerzenie wiedzy na jego temat, zintensyfikowanie kultu św. Wojciecha w celu silniejszej integracji narodu wokół trady­ cji typowo polskiej. Mimo tych działań poziom wiedzy o świętym wśród ludności wiejskiej Wielkopolski jest bardzo zróżnicowany. Obok osób znających jego dzieje, wielu zupełnie nie ma pojęcia, kim był ten święty, bądź posiada wiadomości odległe od oficjalnie przyjętej wersji. Należy jednak podkreślić fakt, że wiedza nigdy nie odgrywa znaczącej roli w funkcjonowaniu kultu świętego w kulturze ludowej. Kult jest niezależny od wiedzy, a decydujący wpływ na niego ma oprawa odbywanych uroczystości ku czci świętego, bogactwo ich form i podniosłość przeżyć związanych z nimi, które cementują społeczności lokalne i dzięki którym kult świętego wchodzi w ich system wierzeniowy i kulturowy. W kulturze mieszkańców wsi Wielkopolski św. Wojciech pełni różnorodne funkcje. Dla osób wykształconych jest przede wszystkim patronem narodowym i patronem Wielkopolski, dla wielu zaś pośrednikiem w jednaniu rozmaitych łask, głównie zdrowia, powiernikiem wszystkich trosk, szczególnie w okresie organizowanych przez Kościół uroczystości religijnych ku czci św. Wojciecha. Kult ten wyraża się głównie uczestnictwem w uroczystościach odpustowych inicjowanych przez duszpasterzy, w pielgrzymkach do katedry w Gnieźnie i peregrynacjach relikwii po archidiecezji. Te uroczystości wplatają się silnie w kulturę wsi wielkopolskiej, stając się jej integralną częścią. Są wszakże grupy katolików, którzy nie żywią kultu św. Wojciecha. Obok organizowanych przez Kościół form czci, wśród ludności istnieją legendy i legendar­ ne miejsca kultu związane ze św. Wojciechem. Przykładem jest od wieków czczony duży głaz narzutowy w Budziejewku (gmina Mieścisko), zwany „Kamieniem św. Wojciecha", na którym w drodze do Gniezna miał stać św. Wojciech i głosić Słowo Boże. Obok kamienia znajduje się źródełko, którego woda miała kiedyś moc uzdrawiającą. Do dziś niektórzy wierzą, że nadal ją posiada. Wśród ludności okolicznych wsi funkcjonuje kilka różnych wersji legend. Najbardziej popularną jest legenda o złotych saniach, na których próbowano przewieźć głaz do Gniezna. W Wielkopolsce znajduje się kilka podobnych Wojciechowych głazów (m.in. w Strzelnie, Gościeszynie, Parczewie, Pomarzanach). Kult św. Wojciecha w kulturze ludowej Wielkopolski ma więc wielowiekową tradycję o podłożu legendarnym i instytucjonalnym. Prof. Paradowska przytoczyła również kilka przykładów wypowiedzi na temat św. Woj­ ciecha uzyskanych w czasie prac terenowych. Zaznaczyła, że pełne wyniki badań będą podane dopiero po zakończeniu badań. W czasie trzech dni konferencji odbyło się pięć zaplanowanych dyskusji, podczas których dominowały zagadnienia związane z kultem św. Wojciecha, choć kwestie tyczące archeologii były nie mniej ciekawe. �KRONIKA 233 Prof. Karłowska-Kamzowa zapytała doc. Zbierskiego, jaką rangę miał Gdańsk w czasach św. Wojciecha. Doc. Zbierski stwierdził, że nie można do dziś tego w pełni ustalić. Był miastem kommiikacyjno-rybackim, lecz nie posiadał takiej rangi, jak Gniezno, Kraków czy Poznań. Dodał, że można natomiast ustalić miejsce chrztu gdańszczan powołując się na szczegóły archeologiczno-architektoniczne kościoła św. Katarzyny i sąsiadującego z nim cmentarza. Prof. Witkowska O S U słusznie zauważyła, że można obliczyć, jakiej rangi jest dany gród i jest to w przypadku Gdańska sprawa zupełnie możliwa. Nie można natomiast wnioskować z archeologii kościoła św. Katarzyny, że tam właśnie odbył się chrzest gdańszczan udzielony przez św. Wojciecha. Prof. Karłowska-Kamzowa zwróciła się z pytaniem także do mgr Sawickiego, jak wy­ glądało Gniezno w czasach św. Wojciecha. Mgr Sawicki podał krótki, lecz ciekawy opis. Prawdopodobnie nie było wtedy jeszcze trzeciego podgrodzia. Wojciech zapewne przebywał w obrębie grodu otoczonego wspaniałym wałem oraz na terenie pierwszego podgrodzia, w tzw. małym gródku. Przypuszczalnie był tam kościół, ale nie można stwierdzić jaki. W tym czasie na terenie trzeciego podgrodzia znajdowała się otwarta zabudowa małych budynków o wymia­ rach ok. 3 na 4 m, z centralnym paleniskiem. Wiele zainteresowania wzbudził referat prof. Adama Labudy. Prof. Kuzner poddał w wąt­ pliwość przeprowadzoną hermeneutyczną analizę Drzwi Gnieźnieńskich jako dzieła sztuki, stawiając pytanie o proporcje współczesnych przemyśleń o Drzwiach w stosunku do tych z X I I wieku. Prof. Witkowska O S U również zasygnalizowała ten problem w interpetacji, stwierdzając, że Drzwi były tworzone jako sztuka stosowana a nie a'priori, stąd w praktyce ani artysta, ani widz nie posługiwali się takim głębokim odbiorem, jak w interpretacji hermeneutycznej. Dodała jednak, że to nowe spojrzenie na Drzwi jest bardzo interesujące. Interpretacja prof. Labudy spotkała się z aplauzem ze strony prof. Skibińskiego i dr Royt'a. Prof. Skibiński stwierdził, że propozycja ta wydobywa na powierzchnię warstwę dotąd nie ujawnianą, antropologiczną, np. motyw ojca i matki, motyw przejścia, motyw gestów, słupu, motyw architektoniczny jako różnorodność światów, symbolika arkad, motyw przechodzenia z tego, co niższe, cielesne, do tego, co wyższe, duchowe, symboliczna struktura binarna. Dodał, że nowa interpretacja daje wejście w głęboką i podstawową warstwę powszechników tamtej i innych epok. Prof. Adam Labuda w odpowiedzi na głosy, stwierdził, że symbolika tu, to raczej język, który odwołuje się do znaków różnie znaczących w stosunku do kontekstu, więc zastanawianie się, czy aby nie widzimy za dużo, nie ma racji bytu. Zawartość historyczna jako punkt wyjścia, nie jest brana pod uwagę. Najwięcej czasu podczas dyskusji poświęcono zagadnieniom kultu. Ciekawym, wartym wspomnienia tematem poruszonym przez kilku rozmówców była kwestia sztucznego rozciąga­ nia patronatu Wojciecha na całą Europę. K s . prof. Kazimierz Śmigiel podważył zasadność nadania Wojciechowi patronatu ogólno­ europejskiego. Bardziej zgodny z rzeczywistością byłby ewentualnie patronat środkowo-wschodnio-europejski. Nie ma bowiem kultu św. Wojciecha w Niemczech, gdzie istnieją tylko 4 kościoły p.w. św. Wojciecha, ani we Włoszech, gdzie istnieją jedynie 2 jego kościoły i kaplica Wojciecha w kościele św. Błażeja. Imię Wojciech (Adalbert) na Zachodzie jest bardzo rzadkie. Trudno jest więc poprzeć tezę o Wojciechu jako patronie Europy. Jest to typowy fenomen polski. W czeskim panteonie znajduje się na dalekiej pozycji i w samych Czechach trudno by doszukiwać się kultu ludowego tegoż świętego. Na Węgrzech jego kult jest praktycznie jedynie w Panonhalmie i Ostrzyhomiu. Ponadto kult św. Wojciecha kończy się na granicy z Litwą, na której już go nie ma. Warto tu dodać, że opinia prof. Śmigla zgadza się z badaniami etnologicznymi wśród ludności przesiedlonej z terenów wschodnich na Ziemie Odzyskane. Zdecydowana większość respondentów o św. Wojciechu po raz pierwszy usłyszała dopiero w nowym miejscu zamieszkania, wiele lat po П wojnie światowej. Prof. Witkowska O S U także potwierdziła spostrzeżenia prof. Śmigla powołując się na badania nad kalendarzami liturgicznymi: kult jest jedynie w Polsce, słaby na Węgrzech, jeszcze słabszy w Czechach, a w Niemczech i Europie Zachodniej nie ma go już wcale. �234 KRONIKA T a ciekawa i bogata w treści sesja naukowa mogła zadowolić wielu zainteresowanych. Warto dodać, że przysłuchiwała się jej liczna grupa studentów Uniwersytetu Adama Mickiewicza oraz kilku reprezentantów etnologii z Uniwersytetu Warszawskiego, co na kon­ ferencjach poświęconych św. Wojciechowi stanowi rzadki, acz cenny przypadek. Referaty zostaną opublikowane przez Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk w 1998 roku. Anna Urbańska ГП M I Ę D Z Y N A R O D O W A K O N F E R E N C J A „ECOLOGY A N D F O L K L O R E " , ŁÓDŹ, 23-25 WRZEŚNIA 1996 W dniach 23-25.09.1996 w Łodzi odbyła się trzecia edycja Międzynarodowej Konferencji „Ecology and Folklore", zorganizowana przez Zakład Folklorystyki Uniwersytetu Łódzkiego. Tematem wiodącym tegorocznej konferencji był „Człowiek i jego środowisko we współ­ czesnym folklorze" (Man and the Environment in the Contemporary Folklore). W spotkaniu tym wzięli udział naukowcy reprezentujący różne dziedziny antropologiczne, którzy przy­ byli z Republiki Czeskiej, Republiki Słowackiej, Rosji, Węgier, Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych i Polski. Celem konferencji była dyskusja nad nowym rozumieniem pojęcia ekologii ludzkiej, ze szczególnym uwzględnieniem relacji Człowiek - Środowisko w aspekcie roli i znaczenia edukacji środowiskowej współczesnego społeczeństwa i ekologizmu jako nowe­ go sposobu myślenia i działania. Organizatorem spotkania był Zakład Folklorystyki Uniwersytetu Łódzkiego, przy udzia­ le Instytutu Etnografii i Folklorystyki Akademii Nauk Republiki Czeskiej w Pradze, pod kierownictwem naukowym prof, dr hab. Violetty Krawczyk-Wasilewskiej, we współpracy z dr Violetta Przerembską. Obrady toczyły się w nowym Centrum Szkoleniowo-Konferencyjnym Uniwersytetu Łódz­ kiego przy ulicy Kopcińskiego 16/18. Pierwszego dnia obrad gości powitali: prof, dr hab. Violetta Krawczyk-Wasilewska, gospodarz konferencji, oraz prof, dr hab. Zygfryd Juczyński - Prodziekan Wydziału Nauk o Wychowaniu UŁ. Referat wprowadzający w tematykę kon­ ferencji pt. „Problems of Modern Ecology and Folk Knowledge" wygłosił dr Wiaczesław Rudniew z Rosyjskiej Akademii Nauk w Moskwie. Głównym zagadnieniem referatu było wskazanie tradycyjnej wiedzy ludowej jako źródła, z którego korzystać może współczesna nauka, a szczególnie współczesna ekologia. Zawiera ona bowiem wiele empirycznych danych wynikających z systemu wzajemnych zależności między naturą - społeczeństwem i kulturą. Sesja pierwsza poświęcona była obecności treści ekologicznych w folklorze dawnym i współczesnym. Dr Hana Hloškova z Akademii Nauk Republiki Słowackiej z Bratysławy mówiła o pojemności znaczeniowej pojęcia środowiska w tradycji narracyjnej tradycyjnych kultur wiejskich („Man and the Environment in Oral Tradition"). Problem relacji człowieka ze środowiskiem jako element społecznej pamięci, na wybranym przykładzie stereotypu pasterza w folklorze słowackim, przedstawiła Dr Eva Krekovičova z tego samego ośrodka w referacie pt. „The Relationship of Man to Nature and Social memory. The Ecological Dimension of the Shepherdic Image in Folklore". Dr Ilona Nagy z Węgierskiej Akademii Nauk w Budapeszcie zajęła się treściami ekologicznymi w legendach apokryficznych („Birds from Clay: Some Remarks on the Creation Legends"). Sesja druga poświęcona była życiu w warunkach różnego rodzaju zagrożeń, m.in. eko­ logicznych i kulturowych oraz ludzkich refleksji wyrażanych w narracjach codziennych. Doc. dr Bohuslav Salanda z Uniwersytetu Karola w Pradze w referacie „The Town of Jáchymov. The Appearance of Radioactivity in Folklore" przedstawił życie ludzi w rejonie, gdzie radioaktyw­ ność jest elementem naturalnego środowiska życia. Dr. Zdeněk Uherek z Akademii Nauk Czeskiej Republiki w Pradze („We lived in the Area Polluted by Nuclear Disaster") przedstawił refleksje przesiedleńców czeskich z rejonów dotkniętych katastrofą czernobylską na Ukrainie i Białorusi �KRONIKA 235 nad ich życiem w zmienionym środowisku kulturowym w Czechach. Dr Stanislav Brouček z tej samej instytucji rozważał problem zagrożeń tożsamości owo-kulturowych mniejszości czeskiej żyjącej we Francji („Feeling of Fear as an Instrument for Identification a Group of Migrants with Majority"). Z kolei prof, dr Dorothy Billings z Wichita University ze Stanów Zjednoczonych („New Guinea at Corporate Headquarters: Amungme Versus the Freeport Mining Company") analizowała przyczyny kulturowego i ekologicznego konfliktu między wielką kompanią górniczą w Nowej Gwinei a tradycyjną, lokalną społecznością. Drugi dzień obrad rozpoczął się po południu wystąpieniem dr Karela Altmana z Akademii Nauk Czeskiej Republiki w Brnie, który ukazał restaurację jako popularne i ważne dla środowiska miejsce spotkań i kontaktów mieszkańców Brna („Restaurant as a Meeting and Chatting Place of Brno Inhabitants"). Referat ten nadał charakter sesji trzeciej, która w dużej mierze dotyczyła związku człowiek ze środowiskiem kulturowym. W kolejnym referacie tej sesji prof, dr hab. Teresa Dunin-Karwicka z Uniwersytetu im. M . Kopernika w Toruniu, analizując twórczość literacką mieszkańców Kujaw („Naturę and the Environment in Literary Activity of the Kujawy Inhabitants as a Way of Expressing Their Regional Identity") dostrzegła w niej znaczenie rodzimego krajobrazu w wyrażaniu tożsamości regionalnej. Prof. dr hab. Irena Bukowska-Floreńska z Uniwersytetu Śląskiego, Filia w Cieszynie, w wystąpieniu „Polish Family and Regional Traditions as an Ecological Value" odnalazła wartości ekologiczne w środowisku rodzinnym, lokalnym i regionalnym. Dr Janina Tobera z Uniwersytetu Łódz­ kiego w komunikacie „Strategies of the Small Ecology" zaprezentowała swoje badania nad inicjatywami proekologicznymi, podejmowanymi w środowisku rodzinnym. Trzeci, ostatni dzień obrad rozpoczęła sesja etnomuzykologiczna w całości poświęcona aspektowi ekologicznemu w różnych przejawach ludowej kultury muzycznej. Z odczytem wprowadzającym w tematykę sesji („Ecological Method in Czech Ethnomusicology") wystąpił doc. dr Lubomir Tyllner z Akademii Nauk Czeskiej Republiki w Pradze, który zwrócił szczególną uwagę na zainicjowanie metody ekologicznej w czeskiej etnomuzykologu na przeło­ mie X I X i X X wieku. Dr Věra Thořova z tego samego ośrodka, w wystąpieniu ..Contemporary Environment of Folklore in the West Czech Republic" skupiła się na współczesnej, muzycznej praktyce wykonawczej w zachodnim regionie Czech, w Chodsku. Dr Jana Pospíšilova z Aka­ demii Nauk Czeskiej Republiki w Brnie przedstawiła analizę repertuaru muzycznego i narracyj­ nego dzieci i młodzieży współczesnego Brna pod kątem obecności w nim elementów folkloru tradycyjnego („Contemporary Folklore of Students' and Children's Groups"). Kolejny referat Dr Violetty Przerembskiej z Uniwersytetu Łódzkiego na temat „Traditional Musical Instruments of North Poland and Ecological Consciousness of Their Present Makers" dotyczył świadomości ekologicznej współczesnych wytwórców instrumentów ludowych oraz funkcjonowania tych instrumentów we współczesnej kulturze. Dr Daniela Stavělova z Akademii Nauk Republiki Czeskiej w Pradze w wystąpieniu pt: „Today's Czech Folk-Dance Tradition" podjęła temat żywotności i społecznej roli różnych form ludowego tańca we współczesnych Czechach. Sesja piąta, zamykająca i podsumowująca konferencję poświęcona była obecności idei ekologizmu we współczesnej kulturze i różnym wymiarom edukacji środowiskowej współczes­ nego społeczeństwa. Prof. dr hab. Piotr Tobera z Uniwersytetu Łódzkiego w wystąpieniu zatytułowanym „Tradition, Modernity and Ecologism" podjął próbę określenia znaczenia tradycji we współczesnej idei ekologizmu oraz roli samego ekologizmu we współczesnym życiu ludzi. Mgr Maria A. Łukowska z tej samej uczelni w referacie „Ecology and Ecologism in Contemporary Urban Folklore" skupiła się na roli folkloru we współczesnych inicjatywach edukacyjnych ekologizmu jako ruchu społecznego. Z kolei Rachel Freeman z University of Edinburgh w komunikacie „ D o Net Surfers Pick Mushrooms? An Introductory Inquiry into What Effect the Internet Will Have on the Distribution of Certain Aspects of Folklore", na przykładzie wiedzy o grzybach i ich zbieraniu ukazała jeden ze współczesnych środków informa­ cyjno-edukacyjnych, jakim jest komputerowa sieć Internetu. Prof. dr hab. Violetta Krawczyk -Wasilewska w podsumowującym konferencję referacie pt: „Ecological problems in Primary Schools Education in Poland" przedstawiła zagadnienie różnych form edukacji środowiskowej �236 KRONIKA w szkołach podstawowych w kontekście propagowanej przez U N E S C O konieczności edukacji ekologicznej młodego pokolenia u progu X X I wieku. Konferencji towarzyszyła wystawa publikacji o tematyce związanej z ekologią i kulturą, wśród których znajdowały się również prace stanowiące dorobek naukowy uczestników. Spot­ kanie finansował Uniwersytet Łódzki przy udziale Komitetu Badań Naukowych. Przewidziana publikacja pokonferencyjna w języku angielskim jest przygotowywana w Instytucie Etno­ grafii i Folklorystyki Akademii Nauk Republiki Czeskiej w Pradze, pod wspólną redakcją prof, dr hab. V. Krawczyk-Wasilewskiej i dr. St. Broučka. Violetta Przerembska, Maria A. Łukowska „ P R Z E M I A N Y TOŻSAMOŚCI K U L T U R O W E J SPOŁECZNOŚCI P O G R A N I C Z A " , C I E S Z Y N , 4-5 G R U D N I A 1995 W maju 1994 r. w Ciechanowcu miała miejsce konferencja pn. „Edukacja międzykulturowa", zorganizowana staraniem Wydziału Pedagogicznego i Psychologii Filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku. Wówczas to, z inicjatywy prof. dr. hab. Tadeusza Lewowic­ kiego, narodziła się idea powołania Federacji Zespołów Badań Pogranicza, która miałaby sprzyjać koordynacji i integracji różnych poczynań badawczych, wymianie informacji, promo­ waniu badań międzykulturowych, wreszcie studiom porównawczym. Wspominam o tym dlate­ go, iż główna inicjatorka i organizatorka konferencji nt. Przemiany tożsamości kulturowej społeczności pogranicza, która odbyła się w dniach 4—5 grudnia 1995 r. w Cieszynie, dr Halina Rusek wyraźnie do w/w idei nawiązała. Obok Pani Dziekan Filii Uniwersytetu Śląskiego wśród organizatorów trzeba też koniecznie wymienić Związek Komunalny Ziemi Cieszyńskiej. Należy również podkreślić duże zainteresowanie obradami miejscowych władz samorządowych oraz całej społeczności uniwersyteckiej. Obrady przewidziane na dwa dni składały się z dwóch rodzajów wystąpień: czysto teore­ tycznych oraz prezentacji wyników badań własnych. W pierwszym dniu dominowały referaty teoretyczne. Prof. dr hab. Irena Bukowska-Floreńska (Cieszyn) wygłosiła tekst „Kultura tradycyjna a tożsamość kulturowa społeczności pogranicza", w którym - po zdefiniowaniu terminu „tożsamość kulturowa" (wartość mająca oparcie w dziedzictwie kulturowym i społecz­ nym, w inności danej kultury w stosunku do pozostałych) poszukiwała odpowiedzi na pytanie, jakie zespoły wartości kulturowych, z genetycznego punktu widzenia, w odniesieniu do trady­ cyjnej, miejscowej czy regionalnej kultury, zawierają kultury pogranicza. Autorka zapro­ ponowała cztery zespoły tego typu wartości: 1) Ślady wartości w miejscowym obyczaju, obrzę­ dach, folklorze słownym i muzycznym, w zachowaniach wierzeniowo-magicznych, elementach ludowego stroju, wreszcie w tradycyjnym systemie myślenia, a może w normach społeczno-obyczajowych (to tzw. pamięć społeczna); 2) elementy z kultury warstw elitarnych; 3) elementy obce, z innych kultur, nabyte przez kontakty społeczne powstałe w wyniku migracji lub mimowolne oraz 4) elementy kultury własnej, specyficzne dla mieszkańców pogranicza. Na współczesną kulturę społeczności pogranicza składają się właśnie elementy z wszystkich tych zespołów wartości. Te, które zostaną w pełni zaakceptowane mogą stać się nową tradycją. Prof. dr hab. Anna Szyfer (Poznań) przedstawiła referat „Poziomy tożsamości. Implikacje teoretyczne i metodyczne". Wyróżniając trzy poziomy: 1) Obiektywny - obraz kultury trady­ cyjnej, język itp.; 2) Subiektywny, związany z kwestią samo określenia się oraz 3) natalny, tj. rola miejsca pochodzenia danej grupy regionalnej), z góry zaznaczyła, że należy je traktować komplementarnie. Po omówieniu poszczególnych poziomów, w konkluzji, zgłosiła postulaty pod adresem przyszłych badań, w których powinny zostać uwzględnione m.in. losy historyczne badanej grupy, jej pochodzenie społeczne i skład socjalny, stopień zachowania kultury trady­ cyjnej, sytuacja ekonomiczna czy wreszcie znaczenie religii. �KRONIKA 237 Niestety, kolejny autor - prof, dr hab. Jerzy Nikitorowicz z Filii Uniwersytetu Warszawskie­ go w Białymstoku - nie dojechał. Nadesłał jednak tekst pt. „Tożsamość a akomodacja", w którym - po zdefiniowaniu terminu „tożsamość" (jest to spotkanie teraźniejszości z przeszłoś­ cią i antycypowaną przeszłością, będące efektem świadomego orientowania się ludzi na wartości grupy decydujące o jej swoistości i odrębności) wyróżnił następujące jej typy: 1) Identyfikacja z dwoma kulturami (bikulturalizm człowieka pogranicza); 2) identyfikacja z dominującą kulturą (zagadnienie asymilacji czy tożsamości negatywnej do socjalizacji rodzimej); 3) identyfikacja z własną grupą mniejszościową (zjawiska separacji, etnocentryzmu, przy czym odnalezienia i zrozumienia siebie i swojej kultury nie łączy z nacjonalizmem); 4) brak identyfikacji z którąkol­ wiek grupą (zjawisko marginalizacji). Autor wyodrębnił proces akomodacji jako sposób prze­ kształcania pierwotnego schematu myślowego, modyfikowania i reorientacji wartości, wzorów i sposobów zachowania, ze względu na ich nieprzydatność w ocenie subiektywnej i z uwagi na nową sytuację obiektywną, umożliwiającą kultywowanie dziedzictwa kulturowego. Kolejna grupa referatów dotyczyła różnych aspektów tożsamości narodowej, a także wyznaczników samoidentyfikacji i odnosiła się, może poza wystąpieniem mgr. Marka Rembierza (Cieszyn) - „Antropologia filozoficzna o tożsamości i tradycji oraz ich przemianach" - do konkretnych zachowań społeczności pogranicza. Prof. dr hab. Ryszard Kantor (Kraków) w tekście „Między identyfikacją narodową a regionalną" - zajął się przypadkiem polskiej Orawy. Mieszkańców Orawy podzielił on na trzy kategorie: tych, którzy jednoznacznie deklarują swoją polską świadomość narodową (ok. 60%), tych, którzy uważają się za Słowaków (ok. 10%) oraz unikających jednoznacznej deklaracji narodowej, zastępując ją deklaracją przynależności regionalnej, czyli deklaracją „orawskości" - (ok. 30%). Referent uważał, że świadomość regionalna nie może zastępować świadomości narodowej, a proces kształtowania tej drugiej będzie postępował, m.in. dzięki działalności różnego rodzaju polskich towarzystw i organizacji. Mgr Mirosław Mika (Kraków) odwołał się do badań realizowanych na terenie Śląska Cieszyńskiego („Tożsamość regionalna Śląska Cieszyńskiego w świetle migracji ludnoś­ ci"), wskazując na intensywne ruchy migracyjne w zachodniej części Beskidu Śląskiego związane z turystyką a szczególnie z budową domów letniskowych. Zastanawiał się nad kształtem tożsamości kulturowej i poczuciem więzi regionalnej mieszkańców tego zakątka w przyszłości. Czy obroni się on przed wpływami ludności napływowej? Jakie elementy kulturowe ulegną transformacji, a jakie zostaną zachowane i przejęte przez przybyszów (stopień i sposób przebie­ gania procesów asymilacyjnych nowych mieszkańców itp.) Kolejni referenci skupili uwagę słuchaczy na problemach pogranicza południowego i wschodniego. Profesor dr hab. Zenon Jasiński (Opole) przedstawił „Uwarunkowania toż­ samości kulturowej młodzieży na pograniczu polsko-czeskim" a dr Mirosław Sobecki (Biały­ stok) - na pograniczu polsko-białoruskim i polsko-litewskim. Referat nosił tytuł „Poczucie tożsamości narodowej a świadomość kulturalna młodych Litwinów i Białorusinów, uczniów liceum ogólnokształcącego". D r Iwona Kabzińska (Warszawa) mówiła o sposobie rozumienia zjawiska, jakim jest kultura polska przez Polaków z Białorusi (termin „kultura polska" był przez nich stosowany w odniesieniu do kultury własnej grupy narodowej). Zwróciła przy tym uwagę na daleko idącą identyfikację owej kultury z religią katolicką, ze świętami i obrzędami kościelnymi, a także z kulturą szlachecką. Wystąpienie było zatytułowane: „Tożsamomość kulturowa - tożsamość narodowa. Z badań nad wyznacznikami samoidentyfikacji Polaków na Białorusi". Wszystkie teksty odwoływały się do wyników ostatnio prowadzonych badań, wskazywały na wyznaczniki tożsamości oraz sposoby badania tego zjawiska. I . Kabzińska podkreśliła też m.in. znaczenie analizy treści różnych dokumentów, autobiografii, pamięt­ ników, wspomnień oraz obserwacji zachowań informatorów w badaniach nad tożsamością, a Z . Jasiński wspomniał o odczuwanej niechęci do wyraźnych deklaracji narodowościowych, o silnym oddziaływaniu „bogatej" kultury, i in. Dyskuje w pierwszym dniu koncentrowały się wokół zagadnień terminologicznych, dotyczyły również podstawowych atrybutów tożsamości kulturowej (P. Boski), tła tożsamości regionalnej młodzieży (T. Kania) czy problemu tożsamości polskich Białorusinów (R. Matykowski). �238 KRONIKA Obrady w drugim dniu otworzył burmistrz miasta Cieszyna, dr Jan Olbrycht, prezes Zarządu Związku Komunalnego Ziemi Cieszyńskiej. Zaprezentował on interesujące rozważa­ nia na temat roli społeczności lokalnej, specyfiki regionu, nowocześnie rozumianego regio­ nalizmu czy wreszcie wspólnych inicjatyw Związku Komunalnego związanych z rozwojem Ziemi Cieszyńskiej. Kolejny mówca, prof, dr hab. Michał Heller, jakby nawiązując do prze­ mówienia burmistrza, przedstawił zarys dziejów kultury Śląska Cieszyńskiego okresu I I RP. Mgr Małgorzata Kiereś, dyrektorka Muzeum w Wiśle, zachwyciła słuchaczy wspaniałą umie­ jętnością łączenia rozważań teoretycznych wynikających z długoletnich obserwacji praktyka z pięknymi wtrętami gwarowymi. Czyniło to wystąpienie jeszcze ciekawszym i żywym, chociaż sam tytuł był już interesujący: „Współczesny proces przeobrażeń tożsamości kulturowej Górali Śląskich. Uwagi i refleksje na przykładzie wybranych zagadnień kultury społecznej". Autorka referatu zwróciła uwagę na fakt istnienia wielorakiego pogranicza góralskiego niosącego ze sobą całą masę problemów a także na zjawisko adaptowania nowych treści kulturowych do tradycji i tym samym jej przeobrażenia. Zadała dramatyczne pytanie dotyczące sytuacji badacza, etnologa i jego zachowań: czy ma być tylko obserwatorem, czy może (i na ile) ingerować w prywatne życie górali, obserwowanej społeczności? Dr Janusz Spyra (Cieszyn) w referacie „Między Europą a zaściankiem. Żydzi na Śląsku Cieszyńskim od średniowiecza do II wojny światowej" przypomniał o wielonarodowościowym charakterze regionu, o charakterystycznej tolerancji kulturowej i wyznaniowej. Spojrzenie geografa na kwestie świadomości regionalnej mieszkańców regionu przybliżały dwa kolejne wystąpienia. D r Roman Matykowski (Poznań) w tekście „Śląsk Cieszyński a Pod­ beskidzie: świadomość regionalna mieszkańców województwa bielskiego" zaproponował typo­ logię ruchów regionalnych w Polsce: 1) Regionalizmy sensu stricto (polityczny = autonomizm, kulturowy, ekonomiczny); 2) Quasi-regionalizmy (quasi-regionalizm polityczny, quasi regiona­ lizm ekologiczny); 3) brak regionalizmów. Za Z. Rykielem przypomniał fazy rozwoju świado­ mości regionalnej: 1) Przeciwstawienie się własnej grupy regionalnej pozostałej części społe­ czeństwa państwowego (świadomość negatywna); 2) poczucie odrębności regionalnej (świado­ mość jawna); 3) zmniejszająca się odrębność danej grupy regionalnej przy utrzymującej się manifestacji postaw regionalistycznych (świadomość zorientowana na wartości); 4) procesy integracyjne (lub indyferentyzm regionalny), atomizacje postaw (subregionalizm). Na tak za­ kreślonym tle teoretycznym omówił różnice i odmienności regionalne Śląska Cieszyńskiego i Podbeskidzia, widziane oczami mieszkańców omawianego województwa (aż 30% takich różnic nie dostrzegało, pozostali widzieli je właśnie w kulturze, folklorze, specyficznej gospo­ darce przemysłowej położeniu geograficznym). W pewnym sensie kontynuacją wystąpienia był referat dr. Bolesława Domańskiego (Kraków) „Postrzeganie własnego regionu przez miesz­ kańców Śląska Cieszyńskiego". Okazało się, że ani cechy osobowościowe, ani wykształcenie nie miały takiego wpływu na określenie specyfiki regionu, jak wyznanie. O „Dylematach młodzieży z miast pogranicza (na przykładzie Cieszyna, Jastrzębia i ośrodków Podbeskidzia)" mówił dr Tadeusz Kania (Cieszyn). Dwoje kolejnych referentów, dr Tadeusz Siwek i dr Irena Bogocz, reprezentujący Zakład Badań Etnikum Polskiego Uniwersytetu Ostrawskiego działa­ jący w Czeskim Cieszynie, odwołało się do badań własnych realizowanych na Zaolziu, przed­ stawiając specyfikę tożsamości na Zaolziu oraz kwestie języka, jako jednego z czynników zachowania tożsamości etnicznej. Tekst dr Bogocz opierał się na wynikach badań zreali­ zowanych wśród najmłodszej generacji Polaków na Zaolziu, która posługuje się więcej niż jednym kodem językowym, co uzależnione jest m.in. od różnych życiowych sytuacji. Gene­ ralnie o orientacji językowej decyduje wychowanie w rodzinie, a dopiero potem szkoła. Powszechnie używana jest gwara. Badani podkreślali swoją obcość językową w każdym środo­ wisku, ich zachowanie językowe od razu wskazuje na ich inność - w języku polskim są liczne naleciałości czeskie, a w czeskim gwarowe. Dlatego też językowo najlepiej czują się na Zaolziu, gdzie gwara cieszyńska traktowana jest jako rodzaj miejscowego kodu. Nikt się jej nie wstydzi i jest używana wszędzie. W komunikacji urzędowej, administracyjnej zdecydowa­ nie dominuje język czeski. �239 KRONIKA Ostatni referat, „Wymiary tożsamości regionalnej młodzieży pogranicza polsko-czeskiego", dr Haliny Rusek i mgr. Lesława Werpachowskiego (Cieszyn) przedstawił wyniki najnowszych badań związanych z trzema kwestiami: 1) wizerunkiem własnego regionu; 2) stosunkiem młodzieży do regionu - sformułowanie najważniejszych cech charakteryzujących region; 3) wyobrażeniami młodych o mieszkańcach pogranicza, zagadnienia związane z przyszłością wspólnych stosunków nie tylko politycznych, ale i innego rodzaju. W dyskusjach podkreślano wielokrotnie rolę prowadzonych na dość szeroką skalę badań dotyczących tożsamości kulturowej, których wyniki były tak często przytaczane na konferencji. Zauważono również, że w świadomości ogółu Polaków nie istnieje zagadnienie nazwane specyfiką regionu Śląsk Cieszyński, ani stereotyp jego mieszkańców. Podsumowując dwudniowe obrady, Pani Dziekan, dr Halina Rusek podkreśliła fakt bardzo zaawansowanej na tym terenie integracji nauki z praktyką, o czym świadczyło m.in. tak duże zainteresoanie konferencją miejscowych władz. Dla nich bardzo ważnymi były problemy poruszane w czasie obrad, np. kwestia czy tożsamość kulturowa mieszkańców pogranicza ulega przemianom? W jakim kierunku one idą? Jak żyją społeczności pogranicza? Dla badaczy, którzy przyjechali na konferencję z całej Polski ciągle ważnym jest rozwiązanie wielu kwe­ stii terminologicznych, dookreślenia terminów „tożsamość", „świadomość", „identyfikacja", „asymilacja", itp. Było to bardzo ciekawe spotkanie o interdyscyplinarnym charakterze. Z niecierpliwością będziemy oczekiwać na wydawnictwo pokonferencyjne z kompletem wystąpień - często ilustrowanych bardzo ciekawymi schematami, zestawieniami itp. - i opraco­ waną dyskusją. Urszula Kaczmarek „ETNOLOGIA I A N T R O P O L O G I A K U L T U R O W A A BADANIE K U L T U R REGIONALNYCH I REGIONALIZMU W SPOŁECZEŃSTWACH N O W O C Z E S N Y C H " , C I E S Z Y N , 23-25 PAŹDZIERNIKA 1996 Inicjatorem i głównym organizatorem tego spotkania naukowego był Zakład Etnologii Instytutu Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie. Konferencja była ważnym wydarzeniem naukowym - umożliwiającym konfrontację różnych stanowisk i poglądów na temat regionu, regionalizmu i kultur regionalnych, stanowiła także próbę podsumowania dotychczasowych osiągnięć i wyznaczenia nowych płaszczyzn badawczych w zakre­ sie badań nad regionalizmem. W czasie trzydniowych obrad wystąpiło 24 prelegentów reprezentują­ cych ośrodki naukowe z różnych części kraju: Cieszyna, Łodzi, Lublina, Warszawy, Krakowa, Wrocławia, Opola, Katowic, Poznania. Obrady koncentrowały się wokół rozważań nad regionaliz­ mem, jego formami, znaczeniem i rolą uwzględniając także wątek aplikacyjny, podejmowały analizę zagadnień tożsamości, świadomości i odrębności różnych grup społecznych w wymiarze lokalnym, regionalnym i narodowym. Podczas obrad próbowano przybliżyć i zrozumieć sytuację człowieka we współczesnym pluralistycznym społeczeństwie, uwikłanego w skomplikowane procesy przemian, poddanego wpływom różnych trendów, mód i stylów proponowanych przez kulturę masową. Jak reaguje i odpowiada człowiek na pojawiające się obecnie tendencje unifikacyjne, jakie podejmuje działania? Czy globalizacja zagraża odrębności kulturowej? W tym kontekście pojawiły się zagadnienia Walencji i konwersji tożsamościowej. Wiele z przedstawionych referatów podejmo­ wało problematykę kształtowania się nowych więzi, wartości, wzorców kulturowych w sytuacjach zderzenia i konfrontacji kultur - zwłaszcza na terenach pogranicz etnicznych. Egzemplifikację dla wysuwanych wniosków stanowiły wyniki badań. Niektóre wystąpienia miały charakter refleksyjny, stanowiły krytyczne spojrzenie na narzędzia analizy i modele interpretacyjne stosowane w naukach humanistycznych. Przedstawione zostały także komunikaty ze stanu badań prowadzonych w różnych rejonach Polski na temat świadomości i tożsamości regionalnej. �240 KRONIKA Konferencja zainaugurowana została referatem Ireny Bukowskiej-Floreńskiej, kierownika Zakładu Etnologii Filii U Ś w Cieszynie: „Kultury regionalne w społeczeństwach nowoczesnych. Problemy i propozycje badawcze". Autorka zakreśliła w nim problematykę i cele konferencji. Przypominając dorobek etnografii w dziedzinie badań regionalnych utożsamianych w przeszłości z rejestracją kultury ludowej, wskazała, iż przeobrażenia, jakie dokonują się we współczesnych społeczeństwach na skutek zmian niesionych przez cywilizację techniczną otwierają przed etnologią nową problematykę badawczą. Wiąże się ona przede wszystkim ze zjawiskami kształtowania nowych wartości kulturowych w społeczeństwach nowoczesnych, powstających w wyniku zdarzenia odrębnych kultur. Za szczególnie interesujące dla badaczy kultury uznała tereny pogranicz etnicznych oraz obszary koegzystencji ludności napływowej i autochtonicznej. Autorka zwróciła uwagę na pojawianie się w społeczeństwach industrialnych nowych postaw proekologicznych, będących reakcją na zdewastowane środowisko nie tylko przyrodnicze. Zagadnienia, mechanizmy i procesy tworzenia nowych wartości i tradycji, a przede wszystkim przeżywanie więzi lokalnych i regionalnych przez społeczności winny stać się przedmiotem analiz i badań etnograficznych. Zasygnalizowany powyżej problem podjęła Anna Szyfer w referacie „Regiony pogranicza - grupy czy zbiorowość. Refleksje nad problematyką i metodami badań". Na podstawie badań przeprowadzonych na ziemiach odzyskanych omówiła zjawisko kształto­ wania się więzi lokalnych i społecznych wśród ludności napływowej z różnych rejonów Polski, która zasiedliła te tereny w wyniku akcji przesiedleńczej po I I wojnie światowej. Autorka wskazała, iż procesy „zderzenia" różnych grup i kultur oraz efekty tychże interakcji stały się istotnym czynnikiem powstawania na tych terenach nowych regionów - „neoregionów", których istnienie wzmacniane było przez stopniowo rodzący się lokalny patriotyzm. Stwierdzono bowiem, iż pokolenia repatriantów identyfikowały się częściej z nowymi terenami zamieszkania, niż z rodzinnymi ziemiami, które ich rodzice zmuszeni byli opuścić. Interesujące uwagi na temat idei regionalistycznych i regionalizmu zaprezentowane zostały w referacie Kazimiery i Jacka Wodzów. Autorzy przybliżyli rozumienie regionalizmu w znaczeniu kulturowym, politycznym i gospodarczo-ekonomicznym, wskazując na wieloznaczność i wieloaspektowość tych zagadnień. Zwrócono uwagę, iż o regionalizmie można mówić jedynie w kontekście określonej całości. Każdy region ma zawsze odniesienie do całości, sama zaś odrębność lokalna czy regionalna kształtuje się w konfrontacji z inną kulturą, czy grupą społeczną. Nawiązując do tradycyjnej koncepcji regionów podkreślono, iż współczesne regiony wyznaczane będą przez nowe siły - stosunki demograficzne, uwarunkowania gospodarcze, interesy społeczno-ekonomiczne grup. Będą powstawać jako koncentryczne kręgi wokół ośrodków „promieniowania" - stolic. Oma­ wiając regionalizm jako wyraz odrębności politycznej i samoobrony mniejszości, wskazano iż często większość postrzegana jest jako dyskryminator i determinator, co może stwarzać nieporo­ zumienia, a nawet antagonizmy. Uwzględniając możliwość wystąpienia owych sytuacji konflik­ towych na gruncie sprzeczności interesów mniejszości i większości w ramach jednostki państwo­ wej, autorzy zaproponowali koncepcję „obywatelskości" jako perspektywę wyjścia z dylematu większość-mniejszość. Zaznaczyli, iż jednym z warunków prawidłowego funkcjonowania regio­ nalizmów będzie umożliwienie elitom lokalnym dostępu do władz centralnych. W przeciwnym bowiem razie nastąpi zamykanie się regionów i pojawianie odśrodkowych dążeń. Część pierwszą obrad zamknęła Izabella Bukraba-Rylska odczytem „Na styku kultur: kategorie poznawcze i dylematy moralne", w którym przedstawiła rozważania nad problematyką kontaktu i współ­ istnienia kultur w nowoczesnych, pluralistycznych społeczeństwach. Autorka dokonała przeglą­ du podstawowych pojęć i założeń, stosowanych przy analizie zjawisk kontaktu i przenikania się kultur. Zwróciła uwagę na pewne schematy interpretacyjne oraz modele propagowane przez różne koncepcje filozoficzno-epistemologiczne. W rozważaniach na temat fenomenu kontaktu, który jej zdaniem niesie wiele interesujących zjawisk, starała się wykazać ograniczenia popular­ nych dziś twierdzeń o pozytywnej roli zbliżania się ludzi. W konkluzji sformułowała kontrower­ syjną tezę, iż wzajemne poznawanie się nie zawsze służy zbliżeniu i lepszemu porozumieniu - jak głoszą pluralistyczne poglądy - lecz może rodzić niechęć, uprzedzenia, a nawet wrogość, o czym badacze często zapominają. Kończąc podkreśliła konieczność ciągłej refleksji teoretycznej nad �KRONIKA 241 sposobem analizy i narzędziami badawczymi. Jej zdaniem, lepiej przedstawić zagadnienie w sposób mniej spójny, mniej przystający do obranych założeń i modeli interpretacyjnych, niż sfałszować obraz rzeczywistości na rzecz zgodności z prawami logiki i przyjętymi wcześniej teoriami i modelami. W godzinach popołudniowych uczestnicy konferencji pracowali w dwóch sekcjach naukowych. Prezentowane w czasie obrad referaty i rozważania koncentrowały się wokół tematów: regionalna świadomość odrębności a inicjatywy społeczne, kształt kultury regionalnej a liderzy, regionalizm w sztuce ludowej i kulturze masowej a tradycyjne wzory kulturowe wspólnot regionalnych. Mówiono o różnych formach identyfikacji kulturowej, 0 funkcjach tradycji we współczesnej kulturze i jej roli w kreowaniu nowych konstruktów symbolicznych, a także o zjawisku walencji kulturowej, które coraz częściej daje się zaobserwo­ wać we współczesnym społeczeństwie. Wśród prezentacji pojawiły się uwagi na temat animacji ruchów regionalnych i możliwości aktywizacji kulturalnej, oświatowej i gospodarczej w ramach społeczności lokalno-regionalnych. W kontekście owych zagadnień podkreślono znaczenie i rolę elit-^iderów w kreowaniu oblicza i specyfiki tychże społeczności. Wątek społecznych inicjatyw folklorystycznych podjęła w swym wystąpieniu Teresa Smo­ lińska. Opierając się na własnych obserwacjach poczynionych na terenie Śląska Opolskiego, wskazała, iż imprezy o charakterze folklorystycznym, np. występy i prezentacje zespołów — stanowią istotny czynnik w budowaniu poczucia więzi wspólnotowej. Dla trwałości wspólno­ ty doniosłe znaczenie ma istnienie wspólnego zespołu symboli - wartości, z którymi utożsamia się grupa. Dają one bowiem możliwość doświadczenia wspólnotowych więzi, integrując jedno­ cześnie jej członków. Ksiądz Franciszek Rosiński w swym wystąpieniu próbował zarysować rolę, jaką może odegrać duchowieństwo w kształtowaniu kultur regionalnych. Podkreślił, iż zadaniem, swoistą misją duchowieństwa będzie ochrona wartościowych elementów dziedzictwa kulturowego-sakralnego i świeckiego, podtrzymywanie i propagowanie ludowych tradycji reli­ gijnych i obrzędów, a także uświadamianie wiernym wartości tkwiących w ich własnej kulturze. Wśród czwartkowych prezentacji znalazły się także referaty traktujące o Podhalu i podhalań­ skim regionalizmie. Ryszard Kantor w wystąpieniu „Narodotwórcza i kulturotwórcza rola regionalnych organizacji podhalańskich" scharakteryzował ideologię podhalańskiego ruchu regionalnego i jego znaczenie w kształtowaniu świadomości narodowej mieszkańców Podhala. Podkreślając patriotyczny charakter podhalańskiego regionalizmu, wyrażający się w naczelnym haśle „odrodzenie Podhala dla dobra Rzeczypospolitej", autor zaznaczył, iż stał się on niejako wzorem dla ruchów regionalistycznych powstających w Polsce w okresie międzywojnia. Istotę polskiego regionalizmu określała zasada dążności do jedności narodowej. Regionalizm był w okresie I I Rzeczypospolitej ważnym elementem wzmacniającym procesy narodotwórcze. Dając możliwość rozwoju poszczególnym ziemiom, zakładał ich scalenie i integrację w ramach jednego organizmu - odradzającego się państwa polskiego. Autor zwrócił też uwagę, iż cennym byłoby przeanalizowanie specyfiki polskiego regionalizmu na tle regionalizmu europejskiego. Z kolei Anna Brzozowska-Krajka w referacie „Regionalizm swoistą formą religii - paradygmat podhalański i jego mutacja amerykańska" zanalizowała psycho-społeczny aspekt regionalizmu 1 jego znaczenie w kręgach góralskiej emigracji w Ameryce. Uzasadniając ujęcie regionalizmu w kategoriach „religii" wykazała, iż posiada on właściwe dla religii elementy: własne „kamien­ ne tablice" - Orkanowskie Wskazania dla synów Podhala, „ewangelię" - Na Skalnym Podhalu Tetmajera, „świątynie" - Dom Podhalański w Ludźmierz i Chicago oraz swoiste dogmaty „wiary" - symbole, które wyznaczają określony system aksjologiczny, określają tożsamość grupową i pełnią funkcje integracyjne. Autorka podkreśliła, iż skupienie się emigracji pod­ halańskiej wokół idei regionalistycznej daje poczucie zakorzenienia i zadomowienia, jednocześ­ nie też regionalizm ten otwiera się na integralizm w ramach pluralistycznego społeczeństwa amerykańskiego. Zdaniem autorki, „mutacja amerykańska podhalańskiego regionalizmu staje się jedną z postaci «civil religión» określającą «American way of life», oferując zbiór reguł pozwalających na budowanie kręgów solidarności kulturowej". W drugim dniu konferencji kontynuowano rozważania na temat odrębności i świadomości lokalnych kultur oraz zjawisk towarzyszącym powstawaniu nowych jednostek regionalnych. �242 KRONIKA Zaprezentowano między innymi sytuację utworzonego niedawno euoregionu B U G skupiającego pięć wschodnich województw: bialskopodlaskie, chełmskie, lubelskie, tarnobrzeskie i zamojskie. Ksiądz Leon Dyczewski w wystąpieniu „Elementy znaczące tożsamości kulturowej w społeczno­ ści euroregionu B U G " zapoznał uczestników konferencji z rezultatami badań prowadzonych pod jego kierunkiem na temat tożsamości i identyfikacji kulturowej mieszkańców tego obszaru. Podkreślił istotne znaczenie elementów wyznaczających tożsamość kulturową, która jest niejako „duszą" społeczeństwa. Duszą, która ocala grupę przed dezorganizacją, osadza w określonym systemie wartości, nadaje sens bycia i działania w danej społeczności. Potrzeba utożsamiania się z pewnymi wartościami jest, zdaniem ks. Dyczewskiego, pierwszą, immanentną potrzebą człowieka. Pozostałe referaty dotyczące kondycji omawianego makroregionu poświęcone były zagadnieniom więzi lokalnej i regionalnej ludności euroregionu B U G oraz uwarunkowań dystansów występujących między grupami etnicznymi tego obszaru. Analiza wyników badań wykazała, iż wśród mieszkańców euroregionu występuje dość silna tożsamość kulturowa 0 lokalnym i ogólnospołecznym zasięgu, stosunkowo słaba natomiast o zasięgu regionalnym. Tereny wschodnie były przedmiotem wystąpienia Iwony Kabzińskiej. Autorka, opierając się na wynikach badań przeprowadzonych wśród ludności polskiej na Białorusi, starała się odpowiedzieć na pytanie, na ile termin „region" jest pojęciem operatywnym stosowanym przede wszystkim przez badaczy, a na ile funkcjonuje on w świadomości mieszkańców bada­ nych terenów. Analiza zebranych materiałów wykazała, iż w odniesieniu do tych terenów termin „region" pozostaje jedynie narzędziem analitycznym, trudno bowiem mówić o poczuciu przynależności regionalnej wśród ludności polskiej na Białorusi. Znaczenie i rolę regionu w tradycji Żydów polskich przedstawiła Olga Goldberg-Mulkiewicz. Stwierdziła, iż zasięg regionów w społeczności żydowskiej wyznaczały dwory cadyków. Były to swoiste ośrodki kulturalne, gdzie tworzyły się określone wzory zachowań i systemy wartości, różnicujące 1 nadające osobliwość lokalną skupionym wokół nich środowiskom żydowskim. Popołudniowe obrady poświęcono problematyce pogranicz społecznych i kulturowych oraz zagadnieniom wierzeń i religii w kontekście społecznej tożsamości regionalnej. Wiele miejsca zajęły rozważania na temat konwersji kulturowej. Podkreślono, iż współczesna plura­ listyczna kultura oferuje człowiekowi różne formy aktywności, rozmaite środowiska i systemy wartości, dając przede wszystkim możliwość wyboru. Dynamika przeobrażeń wpływa na postawy społeczne. Zmiana orientacji i zespołu wartości wyznaczających tożsamość staje się w pluralistycznym społeczeństwie coraz częstszym zjawiskiem. Tadeusz Kania w swym wy­ stąpieniu zwrócił uwagę, iż nowe zjawiska społeczno-kulturalne pojawiające się w nowoczes­ nych społecznościach dotyczą nie tylko mniejszości narodowych i wyznaniowych, ale grup które ulegają zjawiskom patologii społecznej (prostytucja nadgraniczna, przestępczość, skutki wyjazdów do Niemiec). Podkreślił, iż owe zjawiska wymagają wieloaspektowego spojrzenia i podjęcia interdyscyplinarnych badań. Drugi dzień obrad zakończył cykl referatów poświęco­ nych problemom religijnych i zwyczajowych form obrzędowych w życiu lokalnych społeczno­ ści. W prezentowanych pracach wykazano, iż religia, obrzędy i wierzenia są ważnymi elemen­ tami identyfikacji kulturowej. Mogą stanowić wyznacznik tożsamości etnicznej (tereny Zaol­ zia), mogą też pełnić funkcje integracyjne, nadając lokalnym społecznościom swoiste oblicze i specyfikę kulturową (łudyczność odpustów w tradycji śląskiej, formy kultu św. Mikołaja na pograniczu śląsko-morawskim). Problematykę obrad w ostatnim dniu konferencji wyznaczył temat „Regionalizm narodowy i ponadnarodowy". Sesja plenarna odbyła się w Urzędzie Miejskim w Jastrzębiu Zdroju, miejscowości o nader interesującej społeczności, będącej amalgamatem różnych kultur, zlepkiem ludności napływowej z różnych rejonów Polski. Miasto stanowi świetny przykład, jak brak poczucia tożsamości, więzi wspólnotowej wpływa destrukcyjnie i dezaktywizująco na środowisko społeczne. W czasie obrad uwagę zwróciły dwa wystąpienia - Marka Szczepańskiego i Marii Lipok-Bierwiaczonek. M . Szczepański w referacie „Region i regionalizm górnośląski w perspekty­ wie integracji europejskiej" przedstawił sytuację Górnego Śląska w kontekście polskich aspiracji europejskich. Mówił o problemach i przeszkodach, jakie pojawiają się na drodze w rozszerzeniu �243 KRONIKA europejskich struktur unijnych na wschód. Zaznaczył, iż wiążą się one przede wszystkim z „katastrofalnym" stanem ekologicznym, z archaiczną strukturą zatrudnienia, z zacofaniem techniczno-organizacyjnym tych obszarów oraz z nierozwiązanymi dylematami starych regionów przemysłowych. Scharakteryzował cele, założenia i działalność regionalnej organizacji „Związku Górnośląskiego" i jego pierwsze osiągnięcia w podejmowaniu kulturalnych, społecznych i gospo­ darczych inicjatyw. Podkreślił, iż w sytuacji dążeń integracyjnych regiony stanowią szansę dla Polski, a przede wszystkim dają możliwość rozwoju lokalnym i regionalnym społecznościom. M . Lipok w referacie „Szukanie „małej ojczyzny". Etnologiczne studium wielokulturowej zbiorowości" starała się pokazać na przykładzie Tychów, iż w środowisku miejskim mogą tworzyć się kręgi wspólnotowe i więzy lokalne. Również miasto może stać się miejscem, z którym kojarzone i przeżywane są określone wartości. Jako ostatni zabrał głos Zygmunt Kłodnicki, który w formie komunikatu zapoznał uczestników konferencji z założeniami Ministerstwa Edukacji Narodowej w kwestii edukacji regionalnej w szkołach podstawowych i średnich. Po zaprezentowaniu referatów, spośród których najwięcej emocji wzbudziło wystąpienie Marka Szczepańskiego, wywiązała się ożywiona dyskusja. Pojawiły się krytyczne głosy i sceptyczne opinie wynikające z obaw co do oblicza powstających obecnie regionalizmów, konkretnie „Związku Górnośląskiego", który - zdaniem niektórych uczestników - może stanowić w przyszłoś­ ci zagrożenie dla stabilności i jedności państwowej. Sugerowano, iż idea regionalistyczna jest jedynie woalką dla odśrodkowych dążeń tej organizacji. Zadawano pytania, w jakim kierunku powinny rozwijać się przyszłe regionalizmy, jakie cele i założenia winny sobie wyznaczać, by nie stwarzać sytuacji konfliktowych, by umożliwiać równoprawny rozwój poszczególnym ziemiom w ramach większej całości? Powyższa dyskusja wykazała jak skomplikowany jest ów problem. Obrady zamknął przewodniczący konferencji Zbigniew Jasiewicz. Podsumowując je podkreślił poznawczy dorobek spotkania, które było ważnym wydarzeniem w życiu naukowym. Zaznaczył, iż prace zaprezentowane w czasie konferencji rzuciły nowe światło na problem regionalizmu i kultur regionalnych pogranicz kulturowych. Zwrócił uwagę na konkluzje i wnioski, jakie padły w czasie obrad, między innymi spostrzeżenia o roli i znaczeniu regionalizmu, który może pełnić wielorakie funkcje -narodotwórcze, integrujące, odrodzeniowe, a także dydaktyczne. Zasygnalizował również wątek aplikacyjny, jaki pojawił się w czasie obrad. Zadaniem etnologii jest bowiem nie tylko wyjaśnianie i opisywanie zjawisk, ale także prognozowanie, przewidywanie i umiejętność zastosowania osiągnięć naukowych w rozwiązywaniu rzeczywistych problemów. Stanisława K U L T MATKI BOSKIEJ W POLSKIEJ K U L T U R Z E Trebunia-Staszel LUDOWEJ Muzeum Etnograficzne w Krakowie oraz Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zorganizo­ wały 24 października 1995 r. sesję zatytułowaną „Orędowniczko Nasza", poświęconą problemtyce kultu Matki Boskiej i jego roli w polskiej kulturze ludowej. Zaprezentowano także dwie wystawy tematyczne. Jedna - mniejsza - była właściwie tłem do sesji, druga - duża - po­ święcona została Matce Boskiej Ludźmierskiej. Sesja pomyślana jako popularnonaukowa i materiałowa nie pretendowała do wyczerpania całości tematu czy nawet jakiejś jego części. Była raczej - dodajmy - doskonałą okazją do zaprezentowania przez prelegentów swoich badań, przemyśleń i doświadczeń. Dlatego też referaty były bardzo zróżnicowane tak w tematyce, jak i w sposobie ich przedstawienia. Doskonałe wprowadzenie wygłosiła dr Anna Spiss, sygnalizując złożoność i specyfikę zagadnienia. Wygłoszone referaty można podzielić na trzy rodzaje: 1) historyczne - tutaj mieści się wystąpienie Aleksandry Tyszkowej o kulcie Matki Boskiej Tarnowickiej i Leżajskiej, Beaty Skoczeń na temat Matki Boskiej Ludźmierskiej („Gaździna z Podhala") oraz Bogdany Pilichowskiej o kulcie Matki Boskiej w minionych stuleciach w Krakowie; �244 KRONIKA 2) materiałowe - referat Teresy Marcinkowskiej pt. „Sanktuaria maryjne w narracyjnych pieśniach ludowych", w którym autorka zaprezentowała bardzo ciekawy zbiór pieśni ludowych znajdujących się w zbiorach W O K w Krakowie. W tekście „Odpust Wniebowzięcia Naj­ świętszej Maryi Panny w Kalwarii Zebrzydowskiej. Dzieje i zwyczaje Asysty Cieszyńskiej" Jerzy Branny zawarł swoje spostrzeżenia bezpośredniego uczestnika Asysty. Ciekawie w etno­ graficznym świecie zaprezentowali swoje badania przedstawiciele innych dyscyplin. Architekt Jacek Jędo omówił „Wątek maryjny w aranżacji wnętrz i w otoczeniu domów na przykładzie Piasków Wielkich", ilustrując swoje dociekania bardzo interesującymi slajdami. Botanik Paweł Kohler przedstawił rośliny związane z kultem Najświętszej Marii Panny, które znajdują się w niedawno odkrytym zielniku Seweryna Udzieli; 3) analityczne - Małgorzata Oleszkiewicz mówiła o „Ludowych aspektach kultu Matki Bożej". Urszula Janicka-Krzywda zaprezentowała „Sposób przedstawiania Matki Bożej w folklorze słownym polskiego Podkarpacia". O. Zachariasz Jabłoński mówił o roli pielgrzy­ mek w kulcie maryjnym. Tutaj też wpisałbym wystąpienie Adama Bartosza na temat kultu Matki Boskiej wśród polskich Cyganów. W sumie sesja pokazała, że wiele wątków kultu Matki Boskiej wartych jest podjęcia i kontynuowania. Uzmysłowiła także, jak wiele jest jeszcze tematów do omówienia i zbadania. Bardzo ciekawe okazały się również dwie wystawy. Pierwsza w sali odczytowej (scenariusz A. Spiss) i zatytułowana tak, jak sesja - wielowątkowa i sygnalizacyjna - dopełniała jej obrazu (i to często dosłownie). Poprzez bardzo różnorodny zbiór przedmiotów i ikonografii doskonale pokazywała dalsze możliwości wystawiennicze. Druga - „ N a 600-lecie biją dzwony. Kult Matki Boskiej Ludźmierskiej" (scenariusz Ewa Krasińska, Grażyna Mosio, Beata Skoczeń-Marchewka) - zaprezentowała dzieje tego sanktuarium od powstania do czasów ostatnich (czyli aż do ostatniej kampanii prezydenckiej), gromadząc wiele różnorodnych i frapujących obiektów. Może trochę za mało uwidoczniono ów kult i samych pielgrzymów. Całości - co warto podkreślić - towarzyszyły bardzo ciekawe publikacje: B. Skoczeń-Marchewki o kulcie ludźmierskim oraz wartościowa książeczka U . Janickiej-Krzywdy o dziejach kultu Matki Bożej w Kościele Rzymskokatolickim. Hubert Czachowski ŻYCIE C O D Z I E N N E N A K O C I E W I U N A POCZĄTKU X X W I E K U - REALIZACJE SKANSENOWSKIE Przez okrągły rok (czerwiec 1995 - czerwiec 1996) zaprezentowaliśmy w jednej z chat w skansenie toruńskiego Muzeum Etnograficznego trzynaście wystaw okolicznościowych. Na­ szym podstawowym zadaniem była próba pokazania, że sama wystawa skansenowska może być czymś atrakcyjnym dla widzów podczas kilkukrotnego zwiedzania. Skansen toruński jest do tego szczególnie predystynowany, gdyż leżąc w centrum miasta, jest popularnym miejscem spacerów mieszkańców Torunia. Dlatego też, aby widz za każdym razem zastał coś nowego oraz żeby zachęcić go do ponownych odwiedzin, postanowiliśmy zmieniać pewne elementy w wyposażeniu chaty w zależności od odpowiedniego scenariusza. Zasadniczym celem realizowanych ekspozycji była możliwie najszersza prezentacja kultury kociewskiej. Zarówno scenariusze do wyposażenia wnętrza, jak i do poszczególnych aranżacji były tak przygotowywane, aby przemawiały zarówno do przeciętnego widza, jak i do bardziej przygotowanego odbiorcy, jakim będzie student historii czy entografii. Założeniem aranżacji było stworzenie „happeningu" na określony temat. Realizowaliśmy to poprzez przekazanie, często w teatralnej formie, jak największej ilości informacji o danym zwyczaju, obrzędzie, przebiegu świąt czy czynności gospodarczej. Zwiedzający są przecież coraz bardziej przy­ zwyczajeni do odbierania informacji podawanej w formie obrazu, zgodnie z ogólną tendencją współczesnej kultury masowej. Sądzimy, że dzięki temu wiadomości o kulturze ludowej mają szansę na łatwiejsze i trwalsze przyswojenie. Do każdej ekspozycji dodawana jest jednak �KRONIKA 245 krotka, pisana informacja, będąca opisem oraz ważnym wyjaśnieniem i komentarzem do oglądanej sceny w chacie. Taką informację można zabrać ze sobą. To, co zaprezentowaliśmy w skansenie, ma także - oprócz bardzo ważnego aspektu popularyzatorskiego - swój wymiar badawczy. Wielką wagę przykładaliśmy do nasycenia ekspozycji nawet najmniejszymi szczegółami. Sądzimy bowiem, że często właśnie pozorne drobiazgi tworzą zarówno klimat, jak i wyznaczają pewne ramy myślenia o świecie. Współ­ brzmi to - naszym zdaniem - z wypracowaną przez socjologów teorią wiedzy potocznej. Jak bowiem ujął to Alfred Schutz, fundamentalną rzeczywistością ludzkiego doświadczenia jest codzienny świat zwykłych przedmiotów i praktycznych zajęć (cyt. za: Geertz 1992, s. 540). Taki punkt widzenia wymaga badań bardziej pogłębionych i indywidualnych, gdzie w sumie naprzeróżniejszych detali, często wydawałoby się marginesowych, widać dopiero całość okreś­ lonego zagadnienia. Prowadzi to do sytuacji, gdzie potrzebne są badania nie nad abstrakcyjną grupą, ale nad konkretnymi ludźmi, którzy „zbadani" i „opisani" stanowią tej grupy egzemplifikację., Użycie cudzysłowów przy słowach zbadani i opisani jest jak najbardziej prze­ myślane, gdyż cała współczesna humanistyka odcina się zdecydowanie od możliwości w pełni obiektywnych badań. Cudzysłów ma więc sugerować, że owe badania, opis i realizacje są w tym wypadku jak najbardziej subiektywnym spojrzeniem autorów na omawiane tematy. Chodzi więc o to, co można również nazwać badaniem „praktyki kultury", czyli badaniem obowiązujących sposobów jedzenia, picia, spędzania czasu, przyzwyczajeń, rozmowy itp. (Burkę 1991, s. 13). Właśnie dopiero same realizacje wystaw w skansenie dostarczały nam zasadniczych pytań dotyczących preferencji kulturowych, zachowania i sposobu myślenia ludzi żyjących w tej chacie na początku X X wieku na Kociewiu. Pytań tych często nie potrafiliśmy dostrzec podczas samego opracowywania scenariuszy w zaciszu etnograficznego gabinetu. Nie chodziło więc nam w tym wypadku o bezpośrednią prezentację poszczególnych przedmiotów-zabytków (chociaż oczywiście one występowały), ale prezentację znaczeń i kontekstów kulturowych. Dla uzyskania zamierzonego efektu często musieliśmy posługiwać się rekonstrukcjami przedmiotów. Jako teren naszych eksperymentów posłużyła chałupa pochodząca ze wsi Skórzenno z gminy Osiek na Kociewiu. Kociewie, obok Borów Tucholskich i Kaszub, jest jednym z ważniejszych regionów na terenie Pomorza Gdańskiego. Chałupa pochodzi z około 1860 r. i została zakupiona przez Muzeum w 1992 r. od Rocha Serockiego. Zarówno w bryle architek­ tonicznej, jak i w wielu elementach występują w niej cechy typowe dla budownictwa wiejskiego połowy X I X wieku na Kociewiu. Założyliśmy, że w chałupie mieszka rodzina trójp okoleni owa - dziadkowie, rodzice, dzieci. Wnętrze ilustruje wyposażenie charakterystyczne dla wsi kociewskiej do końca I wojny światowej. Pokazaliśmy dwa różne wyposażenia izb - dziadków i młodych. Izba dziadków wyposażona jest w meble starszego typu, m.in. malowaną skrzynię i malowany kredens z początku 2 połowy ХГХ wieku. W pokoju pokazany jest także warsztat rogarski, gdyż dziadek trudnił się rogarstwem. W izbie młodych znajdują się przede wszystkim meble z początku X X wieku. Scenariusz obejmuje jednak nie tylko „wierzchnią warstwę" wyposażenia wnętrza, przeznaczoną dla szerokiego odbior­ cy, ale także warstwę dragą, dla widza bardziej dociekliwego. T a draga warstwa daje możliwość wnikliwszego spojrzenia na życie w chałupie. Można zajrzeć na strych lub do wnętrza poszczegól­ nych mebli, gdzie znajdują się np. bielizna, odzież, kartki pocztowe, sprzęty kuchenne, itp. W tak urządzonej chacie zaprezentowaliśmy 13 aranżacji okolicznościowych, z czego większość (9) dotyczyła świąt. Aranżacje te pomiędzy sobą różniły się dość znacznie. I tak, gdy z okazji nocy Świętojańskiej elementy wystroju były dosyć skromne, aczkolwiek ważne (liście łopianu, bylicy i bzu czarnego zatknięte w strzechę, zioła suszone, miotła położona przez próg, beczka smolna, pochodnie), to w czasie organizacji Wesela główna izba chaty zmieniła całkowi­ cie swój wygląd, (włącznie z wyniesieniem mebli do komory lub na strych) oraz wprowadzenia na scenę chaty manekinów. Jedną z najtrudniejszych aranżacji był Pogrzeb. Przede wszystkim dlatego, że śmierć ciągle jest tematem tabu wśród części społeczeństwa, co sami odczuliśmy w reakcjach wielu osób podczas przygotowań aranżacji. Dla zwiększenia atrakcyjności ekspozy­ cji pokazaliśmy, że zmarła osoba jest posądzana o bycie „wieszczym" (w trumnie znalazły się �246 KRONIKA środki zabezpieczające przed wyjściem zmarłego z grobu, m.in.: sierp, grudka ziemi cmentarnej, kartka z książeczki do nabożeństwa bez słowa „amen", mak wymieszany z piaskiem). Nastrój tworzyły także pieśni na puste noce nagrane na taśmę magnetofonową. (Pieśni nagranych na magnetofonie użyliśmy także podczas prezentacji Wesela). Duże zainteresowanie wzbudził pokaz Świniobicia, bardzo „egzotyczny" dla współczesnych ludzi z miasta. Jednym z elementów aranżacji świątecznej na Nowy Rok było wciągnięcie na dach chałupy wozu, jako znanego powszechnie żartu sylwestrowego. Nie ma tutaj oczywiście miejsca na pełne przedstawienie poszczególnych scenariuszy. Wspomnieliśmy tylko o niektórych ciekawych ich fragmentach. Oto pełen spis pokazanych w ciągu roku wystaw okolicznościowych: Noc Świętojańska, Dożynki, Powrót z odpustu Matki Boskiej Siewnej, Pranie i prasowanie, Zaduszki, Pogrzeb, Świniobicie, Nowy Rok i Trzech Króli, Wesele, Obróbka wełny, Wielkanoc, Odwiedziny wędrownych handlarzy (łapiczkarz i druciarz), Narodziny i chrzest. Taki właśnie wybór, oprócz względów czysto popularyzatorskich i wystawienniczych, był podyktowany także prze­ widywanymi - w późniejszym terminie - innymi aranżacjami w pozostałych chatach w skansenie. Stąd brak np. Zapustów, Andrzejek czy kilku innych czynności gospodarskich. Poszczególne scenariusze opracowali i realizowali niżej podpisani oraz Grażyna Szelągowska. Współpracowali także Bożena Olszewska i Wojciech Kobyra. Wszystkie scenariusze zamierzamy opublikować. Wydaje się, że aranżacje spełniły pokładane w nich nadzieje. Zarówno te popularyzators­ kie, gdyż zainteresowanie zwiedzających było znaczne, a ich opinie pozytywne, jak i te badaw­ cze, które pokazały, że wystawy w skansenie mogą być pomocne przy formułowaniu etnologicznych hipotez i problemów. Kinga Turska-Skowronek Hubert Czachowski LITERATURA B u r k e P. 1991 Kultura i społeczeństwo w renesansowych Włoszech, Warszawa. G e e r t z C. 1992 Religia jako system kulturowy, [w:] E . Mokrzycki (red.), Racjonalność i styl myś­ lenia, Warszawa. KASZUBSKI PARK ETNOGRAFICZNY WE WDZYDZACH KISZEWSKICH Już w 1906 r. powstało we Wdzydzach Kiszewskich pierwsze polskie muzeum na wolnym powietrzu, mieszczące się w podcieniowej chacie z X V I I I w. Skansen ten zorganizowali Teodora i Izydor Gulgowscy. Przyczynili się oni do przywrócenia zapomnianej już kaszubskiej sztuki ludowej. Odżył rodzimy haft, plecionkarstwo i meblarstwo. Niestety, w 1932 r. pożar strawił zabytkową chatę i kolekcję czepców, malarstwa na szkle, mebli i przyborów gospodarskich. Zrekonstruowano chatę gburską i w 1954 r. przeniesiono chatę rybacką ze Wdzydz Tucholskich. Stopniowo uzyskiwano nowe tereny skansenu, mającego obecnie 21 ha i zagospodarowywano je planując uzyskanie około 80 zabytków architektury ludowej. Organizatorzy zamierzają ukazać budownictwo Kaszub Południowych, Środkowych, Północnych, Kociewia Polnego i Leśnego . Obecnie w skansenie znajduje się 26 budynków: 10 chałup gburskich, pojednej robotniczej i rybackiej, 6 dworków i zagród szlacheckich, szkoła, wiatrak „koźlak" i większy wiatrak („Holender"), tartak, kuźnia oraz kościół z ok. 1700 r. Ten drewniany kościół, zbudowany 1 1 Muzeum - Kaszubski Park Etnograficzny, z tekstem dr. Tadeusza Sadkowskiego, Wdzy­ dze, b.r.w. �KRONIKA 247 w technice zrębowej, z dachem pokrytym gontem, jest najstarszym i jednym z najcenniejszych zabytków skansenu. Kilka gburskich chałup pochodzi także z X V I I I w., podobnie jak dworek ze Skieraw z wnętrzem przystosowanym do potrzeb recepcyjnych Muzeum i z wystawami czasowymi. Część ekspozycji stanowią zagrody posiadające budynki gospodarskie stodoły, chlewiki, kurniki, piwnice przyzagrodowe), a także kapliczki i krzyże. W niektórych chałupach eksponowane są małe warsztaty rzemieślnicze z X I X w., np. szewski i krawiecki. Kuźnia była czynna do lat osiemdziesiątych X X w. Wiatrak „Holender", zbudowany w roku 1876, był użytkowany do 1947 r. Te zabytkowe urządzenia nabierają coraz większego znaczenia dla historyków wiejskich technik rzemieślniczych. Tartak ze Staniszewa pochodzi z początku X X w., dawniej uruchomiano go kołem wodnym, później lokomobilą parową. Podobnie jak inne skanseny, omawiany Kaszubski Park Etnograficzny jest w trakcie organizacji poszczególnych ekspozycji w posiadanych budynkach i uzyskiwania nowych. Jego piękne położenie i interesujące wystawy rozszerzają znajomość etnografii regionu i jego rozwoju gospodarczego od XVTII do X X w. Na wzgórzu znajduje się grób, a także pomnik zasłużonej pary fundatorów. Kościół ze Swornegaci góruje także nad rozrzuconymi na dużym terenie chatami. W niedziele odprawiane są Msze św. i nabożeństwa z okazji świąt kościelnych oraz uroczystości rodzinnych. Muzeum prezentuje wystawy czasowe i objazdowe, organizuje kon­ kursy, lekcje muzealne, pokazy rzemiosła i sztuki ludowej oraz różne imprezy folklorystyczne. Irena Turnau „DOROBEK K S . K R Z Y S Z T O F A K L U K A (1739-1796) A N A U K A WSPÓŁCZESNA", M U Z E U M R O L N I C T W A I M . K S . K . K L U K A W C I E C H A N O W C U , 1-2 L I P C A 1996 Sesja ta została zorganizowana przez Komitet Historii Nauki i Techniki P A N , którego przewodniczącą jest prof, dr Irena Stasiewicz-Jasiukowa. Na wstępie dr Wanda Grębecka omówiła dorobek botaniczny Krzysztofa Kluka na tle rozwoju botaniki europejskiej. Syn­ tetyczny referat ukazał nowoczesność podejścia do klasyfikacji roślin według systemu Linneusza. Proboszcz z Ciechanowca musiał uwzględnić zalecenia Komisji Edukacji Narodo­ wej co do systemu układu naturalnego Adriana Van Royena, jakkolwiek odnosił się do niego krytycznie. Jego ogromną zasługą było nadanie wielu roślinom polskich nazw i wykonanie do­ skonałych rysunków. Botanika dla szkól narodowych została wydana w 1785 г., a Dykcyonarz roślinny w trzech tomach w latach 1786-1788. Następne referaty poświęcono innym dziedzi­ nom dorobku naukowego Krzysztofa Kluka. Tak więc prof, dr Gabriel Brzęk zajął się zwierzętami gospodarskimi, omawiając aktualne jeszcze ustalenia czterotomowego dzieła o zwierzętach „domowych i dzikich". D r Adam Wołk podobnie ocenił ustalenia dotyczące leśnictwa. Słownictwo Krzysztofa Kluka w świetle badań dialektologicznych przedstawiła prof, dr Irena Maryniakowa. Nowe materiały dotyczące współpracy Krzysztofa Kluka z Anną Jabłonowską ukazał dr Peter Górski z Dinslaken w Niemczech. Gabinet przyrodniczy Jabłonowskiej miał duże znaczenie dla botaniki i farmacji. Badania proboszcza z Ciechanowca nad zastosowaniem ziół leczniczych odgrywały rolę w ówczesnej farmakognozji. Autorka popularnonaukowej książki o Kluku Krystyna Marszałek~Młyńczyk (A Polska śpi na pośmiewisko mądrej Europy) ukazała w swym referacie życiorys ks. Kluka i jego po­ dejście do różnych dziedzin przyrodoznawstwa. Ważnym uzupełnieniem był komunikat dr. Stanisława Czarnieckiego przypominający znaczenie książki O rzeczach kopalnych, wydanej w dwóch tomach w latach 1781-1782. Ożywiona dyskusja dostarczyła nowego podejścia do oceny bogatego dorobku naukowego Krzysztofa Kluka w dwusetną rocznicę jego śmierci. Ważnym wstępem do tej sesji był dzień kościelny w dniu 30 czerwca. W kościele parafialnym św. Trójcy w Ciechanowcu odbyła się Msza Św., celebrowana przez Biskupa dr. Antoniego Dydycza; ks. mgr Krzysztof Kisielewicz przedstawił referat pt. „Ksiądz Krzysztof Kluk dusz­ pasterz i kaznodzieja". W Miejskim Ośrodku Kultury młodzież Ciechanowca odegrała sztukę �248 KRONIKA ks. Wojciecha Ulaczyka o Krzysztofie Kluku. Należy podkreślić ogromną gościnność władz kościelnych i świeckich Ciechanowca. Pisząc o tej sesji niepodobna nie ukazać tła, na którym się odbywała - Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu, zorganizowanego przez dyrektora Kazimierza Uszyńskiego z pomocą wielu osób i instytucji. Muzeum organizowano od 1962 r. a ekspozycje otwarto w 1971 r. Powoli odzyskano teren i obiekty podworskie. N a terenie parku mieści się Skansen Mazowiecko-Podlaski. Tworzy go 40 obiektów w postaci starych, wiejskich, drewnianych budynków przeniesionych z pogranicza Mazowsza i Podlasia. Kompletna jest zagroda drobnoszlachecka z X I X w. ze stodołą, maneżem służącym do ochrony kieratu, obórką, spichlerzem, piwnicą i rekonstrukcją gołębnika słupowego wykonaną według rysunku Krzysztofa Kluka. Poza tym Muzeum pokazuje dwór ziemiański z pracowniami i ekspozycjami, chatę dworkową, trzy chaty wschodniopodlaskie oraz sześć spichrzów, doskonale zachowany młyn wodny, zagrodę młyna­ rza z wiatrakiem-koźlakiem, kuźnię i stodoły. Brak miejsca utrudniał ustawienia pełnych zagród; Muzeum ma bardzo skromne rezerwy do rozbudowy ekspozycji skansenowskiej. W Dziale Etnograficznym Muzeum zgromadzono ok. 7500 eksponatów, z czego blisko połowa ukazana jest na ekspozycjach stałych. Są to narzędzia do uprawy roli, wyposażenia domów, sprzęt gospodarstwa domowego, zabawek dziecięcych. Osobne wystawy ukazują narzędzia rzemieślnicze: ciesielskie, stolarskie, kołodziejskie, bednarskie, garncarskie, garbarskie, szewskie, rymarskie, plecionkarskie oraz urządzenia do przemiału zboża i obróbki kaszy. Poszczególne wystawy ludowych rzemiosł eksponowano w spichrzach. Komplety narzędzi pochodzą zwykle z X I X i X X w. Zasługą Muzeum są dobrze zredagowane objaśnienia techniczne wraz z reproduk­ cjami dawnej ikonografii. Do wyjątkowo kompletnych należy wyposażenie kuźni. W piętrowym spichrzu mieści się wystawa narzędzi przędzalniczych i tkackich wraz z wyrobami o charakterze regionalnym. Osobne wystawy poświęcone zostały rybołówstwu i pszczelarstwu. W sumie dział etnograficzny posiada 20 stałych wystaw. W Dziale Techniki Rolniczej znajduje się cenny zestaw eksponatów ukazanych w powozowni z dobudowanym do niej pawilonem wystawowym. W sumie ukazano 104 eksponaty narzędzi i maszyn z X I X i początku X X w. w kolejności zajęć rolni­ czych. Interesujące jest przedstawienie przemian w zakresie wiejskiego transportu. Wystawiono około 130 eksponatów od unikalnego egzemplarza półkoszka i różnych typów chłopskich wozów do wasążków, sań, bryczek, wolantów i doskonale zachowanej podróżnej karety typu angielskiego. W dziale historyczno-artystycznym zgromadzono dokumenty i pamiętniki ziemiaństwa podlaskiego, plany wsi, a także obrazy, m.in. Ignacego Pieńkowskiego, rzeźby portretowe i zbiory fundacji rodziny Ciechanowieckich. Należy podkreślić ścisłe powiązanie części ekspozy­ cji z dorobkiem ks. Krzysztofa Kluka. Muzeum posiada pierwsze wydania jego trzynastu tomów z zakresu botaniki, zoologii i mineralogii, Dział Historii Uprawy Roślin ukazuje w parku przymuzealnym o powierzchni 24 ha rośliny rosnące w tym regionie. Tradycje zielarskie z Dykcyonarza Roślinnego Krzysztofa Kluka podkreślono w założonym w 1984 r. ogrodzie botanicznym. Proboszcz z Ciechanowca uporządkował rośliny lecznicze według 143 jednostek chorobowych, w ten sposób są one reprezentowane na poszczególnych poletkach. Podano nazwy łacińskie, użyte przez Kluka, nazwy polskie oraz współczesne nazwy łacińskie wraz z określeniami rodziny ziół leczniczych. T a historyczna ekspozycja jest zgodna z hasłami powrotu do natury i wykorzystania leczniczych walorów roślin. Dział Historii Hodowli Zwierząt Gospodarskich, zorganizowany w 1983 г., przedstawia historię udomowienia zwierząt, uszlachetniania ich ras i pasterstwo. Dąży się do upowszech­ niania wiedzy zoologicznej. Na terenie Muzeum hodowane są zwierzęta prymitywnych ras rodzimych jak owce wrzosówki czy kury zielononóżki kuropatwiane. Od 1982 r. istnieje także Muzeum Weterynarii ulokowane w budynku byłej stajni. Przedstawia się tam m.in. historię nauczania weterynarii w Polsce. Muzeum Rolnictwa, wraz ze skansenem, zajmuje wyjątkowe miejsce w polskim muzeal­ nictwie. Przewyższa swymi dokonaniami inne ośrodki regionalne. Ośmiu pracowników nauko­ wych przygotowało zarówno stałą ekspozycję, jak i znaczną liczbę wystaw czasowych. Nawiąza­ nie do ogromnego dorobku wszechstronnego badacza, jakim był proboszcz ciechanowiecki �KRONIKA 249 z X V I I I w., podniosło wymogi całościowego opracowania etnografii regionu. Dla historyka techniki duże zbiory z zakresu rozwoju rozwiązań rolniczych i wiejskiego rzemiosła X I X i X X w. mają wyjątkowe znaczenie. Ostatnie wydawnictwo - Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu, z tekstem dyrektora Kazimierza Uszyńskiego, zawiera obszerne informacje także w językach: niemieckim, angielskim, francuskim i rosyjskim. Irena Turnau W Y S T A W A „POLACY W G R U Z J I " W ostatniach latach dwa muzea warszawskie - Muzeum Niepodległości i Muzeum Woli zorganizowały kilka wystaw popularyzujących Gruzję i wielorakie związki łączące nasze naro­ dy. Pod koniec marca 1996 r. Muzeum Niepodległości zaprezentowało trzecią ekspozycję z tego cyklu zatytułowaną „Polacy w Gruzji". Inicjatorem wszystkich wspomnianych tu wystaw był doc. dr hab. Andrzej Woźniak, znawca i propagator tej problematyki. Ten obszerny temat obejmuje historie polonijnych rodzin, działalność instytucji i stowarzy­ szeń, biografie ludzi, którzy wywarli wpływ na życie gospodarcze i kulturalne Zakaukazia, gruzińskie rodowody sławnych Polaków oraz dzień dzisiejszy potomków dawnej Polonii. Większość z tych wątków nigdy nie była eksponowana w kraju i obecna wystawa miała za zadanie wypełnienie tej luki. Ze względu na trudności w zdobyciu, a niekiedy brak oryginal­ nych materiałów, nie wszystkie zagadnienia można było zaprezentować w pożądany sposób. O początkach kontaktów polsko-gruzińskich mówią jedynie skąpe źródła pisane - przede wszystkim wzmianki w publikacjach, kopie dokumentów, które są mało interesujące pod względem wystawienniczym. To samo dotyczy gruzińskich epizodów w biografiach niektórych sławnych Polaków oraz świadectw społecznej i gospodarczej aktywności zakaukaskiej Polonii. Dlatego wystawa pokazała jedynie przykłady różnorodnych związków Polaków z Gruzją, nie roszcząc sobie pretensji do wyczerpania tematu. Niewątpliwą korzyścią przyjęcia takiego rozwiązania była czytelność eksponowanych wątków. Aby stworzyć obraz w miarę pełny, uzupełniono je częścią opisową. Opracowane przez Andrzeja Woźniaka noty informacyjne w syntetyczny sposób scharakteryzowały całość prezentowanej problematyki. Na wystawie szczególne miejsce zajęły historie polskich rodzin osiadłych w Gruzji, ilustro­ wane unikalnymi pamiątkami z 2 poł. X I X i początków X X w. Warto podkreślić, że zostały one udostępnione szerszej publiczności po raz pierwszy. Fotografie i dokumenty ukazały losy inteligenckich rodzin Kimonttów, Piekarskich, Godlewskich i Więckowskich oraz spokrew­ nionych z nimi Cywińskich. Każda z nich reprezentuje różny stopień zasiedzenia w Gruzji oraz inny rodzaj aktywności społecznej czy zawodowej. Równie interesująca była kolejna część wystawy poświęcona nie eksponowanym po wojnie tyfliskim pracom Bolesława Nawrockiego i Zygmunta Waliszewskiego. Bogaty wybór ob­ razów, wypożyczonych z kolekcji Liny i Bolesława Nawrockich oraz ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, stanowił pełny przegląd twórczości malarzy z czasów ich pobytu na Zakaukaziu. Grono artystów uzupełnił Henryk Filipowicz, pokazany tu przede wszystkim jako oryginalny fotograf-portrecista, a w mniejszym stopniu jako rysownik dokumentujący otaczającą rzeczywistość. Polaków, którzy odegrali znaczącą rolę w poznaniu i zagospodarowaniu Kaukazu re­ prezentował wybitny geodeta i badacz tamtych terenów Józef Chodźko. Losy pozostałych są słabo udokumentowane materiałami ikonograficznymi i archiwaliami, dlatego na wystawie pokazano jedynie kilka opublikowanych przez nich prac. Kolejną grupę znanych postaci stanowią polscy politycy, uczeni i artyści urodzeni lub przebywający jakiś czas w Gruzji. Wśród nich znajduje się wojewoda wileński, marszałek Senatu i prezydent R P z czasów wojny - Władysław Raczkiewicz, ceniony botanik, rektor Uniwersytetu z lat dwudziestych, prof. Bolesław Hryniewiecki, obrońca przyczółka mostowego �250 KRONIKA w bitwie warszawskiej, generał Eugeniusz Rodziewicz oraz popularna aktorka filmowa okresu międzywojennego Irena Bułhakówna, znana pod pseudonimem Iny Benity. Zgromadzona na wystawie dokumentacja ilustrowała najważniejsze fakty z ich życia. Ekspozycję zaniknęły informacje o dniu dzisiejszym spadkobierców gruzińskiej Polonii. Temat, choć aktualny, jest dotąd słabo rozpoznany. Skromne materiały pozwoliły jedynie zasygnalizować tę problematykę. Intencją organizatorów było, by współczesna część wystawy zmobilizowała osoby, które mogą wzbogacić ten obraz do podzielenia się swoimi wiadomościa­ mi, co pozwoliłoby poszerzyć dokumentację polskiego wychodźstwa. Zgodnie z przewidywania­ mi, wśród zwiedzających znaleźli się Polacy i Gruzini znający dość dobrze realia tamtej rzeczywistości. Dzięki temu można było uzyskać szereg informacji dotyczących poczucia tożsa­ mości potomków danej Polonii oraz konsolidowania tej grupy w dzisiejszej, niepodległej Gruzji. Uzupełnieniem treści wystawy jest katalog. Opracowana przez Andrzeja Woźniaka część pierwsza opisuje kilkuwiekową historię Polaków w Gruzji, druga zaś zawiera noty biograficzne prezentowanych artystów łącznie z wykazami ich prac. Układ wystawy oparto nie na rygorystycznej chronologii zdarzeń, lecz na impresyjnym akcentowaniu wybranych problemów i fragmentów życiorysów, co koncentruje uwagę zwie­ dzających na rzeczach, zdaniem organizatorów, najważniejszych oraz podkreśla zróżnicowany charakter kontaktów Polaków z Gruzją. Harmonijne skomponowanie wielu wątków tematycznych, wydobycie walorów poszcze­ gólnych elementów i całych zespołów obiektów jest zasługą Marii Gołębiewskiej-Czarneckiej. Ładna oprawa plastyczna, jak też zgromadzenie wielu dzieł sztuki powodują, że wystawa obok wartości poznawczych dostarcza również wrażeń estetycznych. Anna Milewska-Mtynik O POZNAŃSKIEJ S Y M P A T I I D O W I L N A Mało kto wie, że od trzech lat odbywają się w Poznaniu co roku huczne obchody dnia św. Kazimierza (4 marzec), czyli głęboko zakorzeniony w tradycji wileńskiej „Kaziuk". Można je w pełnym tego słowa znaczeniu nazwać dniami Wilna w Poznaniu. Skąd taka inicjatywa? Działające prężne w grodzie Przemysława Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej dzięki poparciu władz miasta i licznych instytucji potrafiło nadać „Kaziukowi" interesującą oprawę. Pierwsze obchody były dość skromne i w zasadzie skupiały się wokół organizowanego, na wzór dawnych wileńskich, kiermaszu odbywającego się na poznańskim Starym Rynku. Sprzedawano na nim przywożone z wileńszczyzny palmy i wileńskie przysmaki - pierniki, bliny itp. W znajdującej się w rynku restauracji „Kresowej" można było degustować bardziej wymyślne litewskie specjały. W kolejnych latach do udziału w „Kazdukowych" uroczystościach włączały się nowe osoby, instytucje, teatry i galerie. „Kaziuk" stał się okazją do organizowania różnego rodzaju imprez kulturalnych związanych z nim tematycznie, a prezentujących obraz dawnej i współ­ czesnej wileńszczyzny. Instytucją od początku promującą te przedsięwzięcia było Centrum Kultury „Zamek" ( C K Z ) . Instytucja nazywana przez poznańczyków żartobliwie „poznańskim pałacem kultury" (mieści się w byłym Zamku cesarskim wybudowanym w 1910 jako symbol niemieckiego panowania w Poznaniu), znana jest w mieście z licznych ciekawych inicjatyw. Kierownik działu wystawienniczego C K Z - Krystyna Wiśniewska, już od kilku lat cyklicz­ nie organizowała wystawy fotograficzne poświęcone Kresom. W tym roku w salach galerii „Zamkowej" C K Z można było obejrzeć aż dwie wystawy fotografii: „Tak się żyło kochanińkie..." i „Kresy wschodnie w fotografii Wielkopolan". W czasie „kaziukowego" święta na scenie C K Z wystawione zostało także widowisko słowno-muzyczne „Oj Lida, Lida ja do ciebie ida", w trakcie którego wystąpiły gościnnie dwa zespoły z Lidy: cymbaliści z zespołu „Mariola" i „Kresowiacy". �KRONIKA 251 Obchody tegorocznego „Kaziuka" w Poznaniu miały bardzo uroczystą oprawę. Roz­ poczęło je 2 marca odegranie z wieży poznańskiego ratusza hejnałów Poznania i Wilna, a w kolejnych dniach oprócz wymienionych już imprez w C K Z i tradycyjnego kiermaszu na Starym Rynku, odbyły się: wystawa fotografii Barbary Wachowicz w Galerii Miejskiej, występ chóru w kościele św. Marcina „Tadeusz Szeligowski in memoriam" i - w ramach festi­ walu tego kompozytora - premiera w Teatrze Wielkim baletu „Dajna" w choreografii E w y Wycichowskiej i wykonaniu Poznańskiego Teatru Tańca. Do Poznania przyjechali znani w Polsce „Wilnianie": Barbara Wachowicz, Bernard Ładysz i Emil Karewicz. Goszcząc w pro­ gramie poznańskiego ośrodka telewizyjnego (PTV 3) opowiadali o Wilnie i jego historii. Wystawa „Kresy wschodnie w fotografii Wielkopolan", której chciałbym poświęcić więcej uwagi, jest już trzecią edycją tego rodzaju w C K Z , prezentującą współczesne oblicze Kresów. Powstała, tak jak dwie poprzednie, dzięki zgromadzeniu fotografii wykonanych przez poznańczyków w czasie prywatnych wyjazdów na te tereny w ostatnich latach. Wzbogacono ją mapą z zaznaczeniem miejsc, gdzie robiono zdjęcia. Jest to szczególnie ważne dla młodszej części publiczności, która nie zna dawnych nazw poszczególnych miejscowości. Usytuowanie tej wystawy w halu wejściowym na parterze stanowiło swego rodzaju wstęp do ekspozycji umiesz­ czonej w sali marmurowej na pierwszym piętrze. Ekspozycja „Tak się żyło kochanińkie..., Wileńszczyzna w fotografiach Stanisława Filiberta Fleury", powstała w 1995 r. w Muzeum Etnograficznym w Gdańsku Oliwie (Oddział Muzeum Narodowego w Gdańsku). Wydany wtedy w języku polskim i litewskim katalog wystawy, zawiera obok informacji o autorze i opinii o nim Józefa i Stanisława Cata Mackiewiczów, spis 394 fotografii. Większość z nich jest depozytem oddanym do Muzeum gdańskiego przez Aleksandrę Fleury-Kręgielską, ale niektóre zdjęcia twórcy wystawy odnaleźli w Bibliotece Akademii Nauk i Muzeum Narodowym Litwy w Wilnie oraz pozyskali ze zbiorów prywat­ nych Aleksandra Lubowicza i Stefana Figlerowa. Wystawa po ekspozycji w Gdańsku trafiła do Torunia i obecnie jest prezentowana w Poznaniu. Zaraz po otwarciu do organizatorów zgłosiła się mieszkająca w Poznaniu krewna S. Filiberta Fleury, Zofia Kolińska. Przyniosła kilkadziesiąt nieznanych dotąd fotografii, z których część włączono do ekspozycji. W ten sposób liczba prezentowanych w Poznaniu eksponatów przekroczyła 420. Piszę eksponatów, po­ nieważ obok fotografii wystawiono mapy, rysunki i akwarele, których autorem jest S. Filibert Fleury. Ich wspólnym mianownikiem jest główny bohater wystawy: Wilno i okolice na przeło­ mie X I X i X X wieku. K i m był Stanisław Filibert Fleury? Urodził się w 1858 roku w miejscowości Papaje pod Wilnem. Jego pradziadek - podpułkownik Filip Filibert Fleury, pełnił obowiązki adjutanta ostatniego polskiego króla, Stanisława Augusta Poniatowskiego. Stanisław Filibert Fleury uczęszczał do gimnazjum rosyjskiego w Wilnie w latach 1869-1873, ale nauki nie ukończył. Z powodu trudnej sytuacji materialnej rodziny musiał w 1873 r. podjąć pracę jako urzędnik magistracki. Zainteresował się fotografią, praktykując w zakładzie Aleksandra Straussa. Wykazując zdolności plastyczne uczył się także w szkole rysunku Trutniewa. Dzięki temu wykształcił umiejętność operowania światłem. Dlatego przyszłe fotografie S. Filiberta Fleury były nie tylko dobrze wykonane warsztatowowo, ale miały także wymiar fotografii artystycz­ nej. Nabyte w szkole Trutniewa umiejętności zostały także wykorzystane w licznych rysunkach wykonanych piórkiem i akwarelach. Wspólnie z Ryszardem Baczańskim i F . Łopatyńskim, S. Filibert Fleury założył własny zakład fotograficzny. Wykonując głównie na zamównienie fotografie portretowe, nie zamykał się jednak w ścianach swojej pracowni. Bardzo często organizował sesje plenerowe. Powstała dzięki temu niezwykle ciekawa kolekcja fotografii Wilna i okolic z przełomu wieku. Możemy znaleźć w niej fotografie ukazujące przedstawicieli wielu narodowości zamieszkujących miasto w owym czasie: Polaków, Żydów, Litwinów, Rosjan i innych w trakcie codziennych czynności. Charakterystyczne elementy ubioru mieszają się z panoramą Wilna tego okresu: od placu targowego po kościoły i budynki urzędów. Biorąc pod uwagę możliwości techniczne z czasów powstania fotografii (chodzi głównie o sprzęt fotograficzny), jest oczywiste, że zdjęcia musiały �252 KRONIKA być w większości pozowane. Przy tym, co ciekawe, bohaterowie często znajdują się w ruchu. Na przykład fotografia „Kapitan Giedrojć - mierniczy - w drodze do pracy" (nr 256) ukazuje powóz wiozący bohatera na teren prac mierniczych. Uważny obserwator znajdzie również takie zdjęcia, których bohaterowie zostali jakby „zaskoczeni" w trakcie normalnych zajęć. Dowodzi to biegłości autora w sztuce i celowego zamiaru pokazania prawdziwego obrazu rzeczywistości. Stanisław Filibert Fleury zmarł w 1915 roku. Z tego okresu pochodzą także ostatnie fotografie. Wystawa stanowi ciekawe źródło do opisu Wilna z przełomu wieków, czy - jak by powiedział historyk, schyłku X I X wieku. Szczególnie dużo może ona powiedzieć etnografowi, ale również historyk oglądają z zainteresowaniem. Dlatego jej organizatorom należy wyrazić uznanie, a zainteresowanych badaniami Wileńszczyzny z tego okresu zachęcić do skorzystania z tego ciekawego źródła. (Czas otwarcia wystawy w Poznaniu: 13 luty - 9 marzec 1997). Umieszczenie ekspozycji w Poznaniu w salach dawnego Zamku cesarskiego, ma szczególną wymowę. Jak czytamy w książce Marii i Lecha Trzeciakowskich W dziewiętnastowiecznym Poznaniu (Poznań 1982): „Z wybudowaniem Zamku cesarskiego Poznań zyskał godność miasta-rezydencji, wchodząc do grona 10 uprzywilejowanych miast Rzeszy. Oczywiście władze i ludność niemiecka czuły się tym wyróżnieniem niewymownie zaszczycone i usatysfakcjonowane. Społeczeństwo polskie odnosiło się co najmniej z rezerwą do tego wydarzenia. Samo gmaszysko świadczyć miało o trwałości niemieckiego panowania na wschodzie. Poznańczycy nie tracili jednak ducha i wśród Polaków krążyły na ten temat różne dowcipy." Nie cytując już dawniejszych dowcipów dodam, że ostatnim z nich jest wykorzystanie tego symbolu „niemieckości" Poznania do zbliżenia poznańsko-wileńskiego i to z całkiem dobrym skutkiem. Andrzej Furier O JĘZYKU GIDARÓW I C E N T R U M AFRYKAŃSKIM W POZNANIU Zajmując się zawodowo badaniami kaukazoznawczymi, przekonałem się wielokrotnie, jak cenne informacje o historii Kaukazu X V I I I i X I X w. zawdzięczamy przekazom polskich misjonarzy katolickich powstałym w czasie ich podróży po tym terytorium. Wystarczy tu wymienić X V I I I - i XTX-wieczne opracowania jezuitów: Tadeusza Krusińskiego, Ignacego Zapolskiego, Jana Gostkowskiego czy Józefa Suryna (pisał o tym w numerze 1-2: 1996 „Etno­ grafii Polskiej" Andrzej Woźniak). Podobnie niezbadane, jak Kaukaz w ubiegłych stuleciach, są dzisiaj chyba tylko dzieje i obyczaje Afryki. Wyjątkiem jest dobra znajomość jej północnej części. Warto przy tym dodać, że polskie zainteresowanie Kamerunem ma ponad stuletnią historię i wiąże się z nazwiskiem Stefana Rogozińskiego (1861-1896). Odbyta przez niego wyprawa do Kamerunu w latach 1883-85 została szczegółowo opisana (Por. H . Szumańska-Grossowa, Podróże Stefana Szolca Rogozińskiego, Warszawa 1967). Wydaje się celowe wykorzystanie w dalszych badaniach Afryki wiedzy zdobytej przez polskich misjonarzy pracujących na tym kontynencie. Jednym z wielu przykładów jest działal­ ność w Kamerunie misji prowadzonej przez Oblatów Maryi Niepokalanej z Poznania, wspie­ rana przez prowincje oblackie z Austrii, Kanady i Niemiec. Kamerun leży w Afryce środkowej. Zamieszkuje go 8,5 min osób na obszarze 475,4 tys. km . Pierwsi misjonarze katoliccy przybyli tam w 1946 r. z Francji. Od roku 1970 dołączyło do nich czterech polskich duchownych - Oblaci Maryi Niepokalanej (OMI), których skierowano do kraju Gidarów i Dabów (na północy Kamerunu). Objęli oni misje w sektorze Guider, Lam, Bidzar, Mandama i Figuil. Z biegiem lat przybywali kolejni misjonarze z Polski, zakładając nowe misje. Obecnie trzydziestu polskich duchownych prowadzi szesnaście misji na terenie diecezji Garoua (obejmuje ona dwie jednostki administracyjne: Adamawa i Północ). Teren powierzony Polakom - 22 tys. km , zamieszkuje ok. 220 tys. ludzi. W większości byli to (i są nadal) wyznawcy religii tradycyjnych. Liczba ochrzczonych zwiększyła się z 3,8 tys. w 1970 г., do 9 tys. w 1981 r. Sukcesy w pracy duszpasterskiej spowodowały wyznaczenie kolejnych 2 2 �Dimanche kaklaw sula kiyin buhul na pay dará е (27 Dimanche ordinaire) Ubuhma na wtongo Mangalva mazawbap paka, msshandolu, adds Г aqgla nok mazagrak ba, Icawbet diy en mazawbuhnan met suko, day ki kiy waza neti may day ki an met adanzan akani. Awlam saha dawtrem sa ka mbrayin nama dapsam day ki an madattoko. Daza Yezu Kristu Wutuko Daya nama gam Mangalva ñama, mssdadawzam maliy da nduko may da Zerjgile Sonido, gaganka may aza azva paka. Amen. Qzarjgiy madaban ( l Derewel na Genésc e r e leclure) (Gn 2, 18-24) Dawtan talni, Daya Mangalva agadak may edisín da dalvofurj. Anahak na: «Lew i daf mizilin dassangan makalargan ba. Anagadsan dak siddek ndan na wbohsani.» Daya Mangalva azavidik da dalva va van assana, zaged mameyed na guliya dit bingid pak ne disin, may ekesanak dať ka wla na va mbar edepsít iya di: zaga mamaya pak warah iya nan va daf adapsani. Daf epsitik iya sit zaged mameyed na guliya, sit biqgid ne disii] may sit zaged mameyed nawrah paka. Amina daf na darán an dagil siddek va ndan na wbohsan ba. Dasak na Daya Mangalva eprikgitik sin metúngit aka data, ha gap elenke. Daya Mangalva agamak embehe sa tukzlumni, dorbaga aska armahak si u w a glani. Da nda embehe an agam saza data, Mangalva azavadok gulku, may akiysantak data. Dasak na daf anahak na: «Gagank na, yar) slensler) sazet slenslende nawa, sluw saza sluw zuwa! Kawiyat i na gulku.» Ryc. 1. Jedna ze stron lekcjonarza z czytaniami na �Ví vaski daf wegil saka zlava saza afan dat mani, may warma kiyin dat guluk nani. may ndadai) sulegit pak ka wssuwa ka za taka. Эре1 na Mamjalva. e Szangiy masula'a ( 2 lecture) Derewel sit kretieijde Hébreux (He 2, 9-11) Mamdagani Yezu sidikke ambra tilit maslayde na Mangalva, ya gagank na, mawlan maknahan da nanek may da wgakdaka, vi azam sana may amia. Amia na daza grasiya na Matjgaiva i, vi ka wkohgit ďiy paka. Kpak kpak na, masdagefa zaga рак may Dayu na zaga paka, man aka wke kirtin dida a ma agakdak nani. Taslas i kpak azaban daf grak ngoh sa, daf an dakohgit ďiy pak daza azam saha nani. Vi Yezu an mazakpanet cfiy senibe na, may diy makpaqet senibe na, maalfa taka-'sq. Vi vaski wil awdanan dawiyet na milmiqgidwa ba. Эре1 na Marjgalva. Evangile na Yezu Kristu an Marc senido even (Mc 10, 2-12) Pay taka, Farisiyende azararpk aza Yezu may attokonak ka ttapan na: «Mapalsani tive san dał' darbahgan gabbat guluk nan sa?» Yezu azlansitik na: «Mi Moise anahsukum na gda di?» Anahanak na: «Moísc applansanak san daf na rbahat guluk nani, dapsat derewel a vata ka wnah na, muwdakka.» Yezu enehsitik na: «Vi mokkrokum bal i apsukum waza aska. 27 niedzielę zwykłą w zapisie w języku gidarskim �254 KRONIKA Polaków na stanowiska wikariuszy biskupich i wikariuszy generalnych diecezji. W 1991 r. 0 Eugeniusz Jureczko został przez Stolicę Apostolską podniesiony do godności biskupiej jako ordynariusz diecezji Yokadouma. Posługę sakramentalną i głoszenie Ewangelii starają się polscy misjonarze łączyć z miejscowymi zwyczajami. Wykorzystują też często znane im polskie zwyczaje ludowe. Przykładem jest wprowadzenie do tradycji miejscowego kościoła „święta zbiorów". Oto jak opisuje je, w jednej ze wsi gjdarskich, o. Stanisław Janowicz, przełożony delegatury w Figuil (sanktuarium maryjne, miejsce pielgrzymek Gidarów, istnieje tam klasztor sióstr karmelitanek kontemplacyjnych): „Obecnie we wszystkich wioskach, gdzie istnieją wspólnoty chrześcijańskie trwają dożynki. W miejscowych tradycjach całe życie ludzkie związane jest ściśle przede wszystkim z uprawą prosa. Jego zasiew, wzrost i dojrzewanie wyznacza najważniejsze w życiu wioski święta. Święto zbiorów - obchodzone bardzo uroczyście - staraliśmy się powiązać z tradycją chrześcijańską, czerpiąc wzór z naszych dożynek. I wydaje się, że - dzięki Bogu - to nam się udało. W święcie zbiorów najważniejszą sprawą jest dziękczynienie. Jest ono także zarazem wielkim świętem pojednania 1 dzielenia się. Zabija się wówczas koguta (ofiara) i młodzi biegną z nim szybko daleko w busz, by wynieść z wioski wszelkie zło, kłótnie, nienawiść... Wracając niosą pokój. Każdy powinien był w tym czasie pojednać się z drugim, usunąć wszelkie waśnie. Teraz następuje czas radości i dzielenia się. Ludzie przechodzą od zagrody do zagrody tańcząc, częstując się jedzeniem i miejscowym piwem z prosa. U chrześcijan ofiarą jest Eucharystia, pokój niesie Sakrament Pojednania a składane przed ołtarzem dary z plonów ziemi służą najbiedniejszym z wioski. Kapłan błogosławi owoce ziemi i pracy rąk ludzkich, odwiedza też i błogosławi zagrody. Podejmowany jest przy tym serdecznie przez ludzi, którzy nie zapominają mu ofiarować koguta" (cytat za materiałami z konferencji poznańskiej, zorganizowanej 4 lutego 1997 r. przez Centrum Afrykań­ skie, przygotowanymi przez ojców Krzysztofa Zieleńdę i Jarosława Różańskiego OMI). Problemy, na jakie napotykają misjonarze w Kamerunie można podzielić na dwie grupy. Do pierwszej należą sprawy otoczenia zewnętrznego: kryzys ekonomiczny i polityczny, ruchy integrystyczne w ramach wspólnot islamskich, napływ sekt religijnych. Do drugiej grupy trzeba zaliczyć problemy komunikacyjne związane z małą liczbą misjonarzy i barierą języko­ wą. Nie mając wpływu na uwarunkowania zewnętrzne, polscy misjonarze starają się budzić powołania kapłańskie wśród miejscowych katolików (wyświęcono już pierwszych miejscowych kapłanów). Wspaniałym przykładem walki z problemami w komunikowaniu się z miejscową ludnością jest dokonanie zapisu czytań mszalnych w języku gidarskim. Badania naukowe nad językiem gidarskim prowadzili w przeszłości K . Strumpell (w roku 1910), H . de Pedrals (1946), Daniel Barreteau (1981) i Russell G . Schuh (1984). Ostatnim badaczem był w 1993 r. Amery­ kanin polskiego pochodzenia Zygmunt Frajzyngier z Uniwersytetu Colorado. Wykorzystując wyniki tych badań, misjonarze pracujący na terenach zamieszkałych przez Gidarów (obecnie 8 Polaków i 1 Gidar) dokonali zapisu modlitw w tym języku używając ortografii francuskiej i systematyzując występujące w nim reguły gramatyczne. Prace te zapoczątkował w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych Francuz - o. Elie Beva, który opracował katechizm, modlite­ wnik i zbiór pieśni w języku gidarskim. Jego dzieło kontynuowali polscy misjonarze: Piotr Czyrny, Józef Leszczyński, Władysław Kozioł. Dzięki nim oo. Władysław Kozioł i Jean Maingle opracowali pierwszą gramatykę języka gidarskiego, która została opublikowana w Figuil w 1992 r. Utworzono wtedy w Guider Centrum Tłumaczeń Gidarskich kierowane przez Władysława Kozioła. W jego pracach uwzględniono różnice dialektów z różnych części kraju. Centrum współpracuje z Międzynarodowym Towarzystwem Lingwistycznym w Yaounde. Dzięki pracy całego zespołu można było rozpocząć tłumaczenie czytań mszalnych i Mszału. Prace te zaczęły się ukazywać drukiem w Poznaniu od 1994 r. Były to pierwsze teksty drukowane w języku gidarskim. Prowadzone są prace nad tłumaczeniem kolejnych wydawnictw: modlitewnika, katechizmu, Pisma Św. W związku z tym, że język gidarski nie zawiera terminów teologicznych, tłumacze korzystają z zapożyczeń (głównie francuskich). Dotyczy to także imion świętych. Imiona własne natomiast zostały zapisane w języku francu­ skim (język urzędowy w Kamerunie). Lekcjonarze zostały przyjęte i zaaprobowane przez �255 KRONIKA 217 działających w Kamerunie katolickich wspólnot gidarskich. Biorąc pod uwagę różnice związane z różnicami plemiennymi oraz różnice między dialektami tego języka, należy to uznać za sukces. Opracowanie zapisu języka gidarskiego ułatwia misjonarzom nie tylko pracę ewangelizacyjną, ale jest elementem walki z analfabetyzmem wśród Gidarów. Na płatne szkoły nie może sobie pozwolić większość Gidarów. Dlatego dużym powodzeniem cieszą się prowadzone przez misjona­ rzy „szkoły pod drzewem" (rodzaj szkółki niedzielnej) oraz Ośrodki Formacji i Animacji (rodzaj kursów zawodowych). W Figuil zorganizowano nawet kursy pisania i czytania w języku gidarskim. Dokonania polskich misjonarzy w Kamerunie opisywały już wielokrotnie wydawane przez OMI „Misyjne Drogi" (por. nr 5: 1996, z. 14 i nr 1: 1997, z. 15). Badacze tej części Czarnego Lądu znajdą tam z pewnością wiele ciekawych informacji. Piszę te słowa będąc pod wrażeniem spotkania zorganizowanego 4 lutego br. przez Centrum Afrykańskie w Poznaniu. Jest to pierwsza tego typu organizacja w Polsce łącząca Afrykanów na stałe mieszkających w Polsce. Sam z pewnym zdziwieniem dowiedziałem się, że w Poznaniu mieszka na stałe ponad stu Afrykanów. Celem, jaki stawia sobie Centrum Afrykańskie jest prowadzenie akcji informacyj­ nej o Afryce i jej problemach w naszym kraju. Jego powstanie należy powitać z uznaniem jako kolejny krok ku lepszemu poznaniu problemów Afryki w Polsce. Dla zainteresowanych nawią­ zaniem kontaktu z tą placówką podaję adres w Poznaniu: OMI, ul. Ostatnia 14. Andrzej Furier POŻYWIENIE I PODRÓŻNY. WPŁYW M I G R A C J I , I M I G R A C J I O R A Z T U R Y Z M U N A T R A D Y C Y J N E POŻYWIENIE E T N I C Z N E . X I M I Ę D Z Y N A R O D O W A K O N F E R E N C J A POŚWIĘCONA E T N O L O G I C Z N Y M B A D A N I O M N A D POŻYWIENIEM, C Y P R , 2-8 C Z E R W C A 1996 Konferencja, która odbyła się na Cyprze, stanowiła kontynuację cyklicznych spotkań etnologów i historyków z Europy i USA, organizowanych od 1970 roku. Inicjatorami konferencji byli profesorowie: Nils-Arvid Bringéus ze Szwecji (Lund) i Gunter Wiegehnann z R F N (Munster), autorzy znaczących prac, poświęconych problematyce pożywieniowej. Konferencje, organizowane początkowo co trzy lata, a ostatnio co dwa, zawsze poświęcone były jednej, ściśle określonej, tematyce, składającej się następnie na zbiorową publikację. Miejscem dotychczasowych obrad były: Szwecja (1970), Finlandia (1973), Wielka Brytania - Walia (1977), Austria (1980), Węgry (1983), Polska (1985), Norwegia (1987), U S A (1989), Irlandia (1992), R F N (1994), Cypr (1996). Etnolodzy zajmujący się problematyką pożywienia do 1994 r. tworzyli nieformalną grupę badawczą, której przewodniczył do 1985 r. prof, dr NA.. Bringéus z Lund, następnie mieszkający w tym samym mieście dr A. Salomonsson. W 1994 r. przewodnictwo objęła dr P. Lysaght z Irlandii (Dublin). Na Kongresie Międzynarodowego Towarzystwa Etnologii i Folkloru (SIEF - The International Society for Ethnology and Folklore), który odbył się w 1994 r. w Austrii (Wiedeń), grupa ta znalazła się w strukturze wyżej wymienionego Towarzystwa jako Międzynaro­ dowa Komisja do etnologicznych badań nad pożywieniem ( I C E F R - The International Comission for Ethnological Food Research), której przewodniczy dr P. Lysaght. Konferencja zorganizowana w stolicy Republiki Cypru - Nikozji w dniach od 2-8 czerwca 1996 г., zgromadziła 57 uczestników z 20 krajów: Austria (5 osób), Cypr (3), Czechy (1), Dania (1), Grecja (1), Holandia (1), Irlandia (2), Izrael (1), Łotwa (1), Norwegia (6), Polska (3), R F N (4), Rosja (1), Słowacja (2), Słowenia (1), Szkocja (4), Szwecja (5), Węgry (2), Włochy (1), USA (9). Otwarcia obrad dokonał przedstawiciel Ministerstwa Edukacji i Kultury, dr Erotokritou Erotokritos, podkreślając wagę problematyki konferencji dla mieszkańców Wyspy, uważanej za pomost łączący Europę z Azją, jak też będącej celem turystycznym i miejscem zatrudnienia dla wielu zagranicznych osób. Stąd też nieuniknione jest przenikanie różnorodnych wpływów �256 KRONIKA kulturowych. Następnie uczeni z Cypru i Grecji wygłosili referaty na temat pożywienia miesz­ kańców starożytnego Cypru (D. Michaelidos - Nikozja), oraz odżywczych wartości śródziem­ nomorskiej diety (A. Kafatos - Iraklion na Krecie), po czym uczestnicy zostali przewiezieni autokarem do położonej w górach Troodos miejscowości Agros, gdzie miała miejsce pierwsza część obrad. Po trzech dniach kontynuowano je we wsi Drousia, usytuowanej w południowo-zachodniej części Wyspy. Te typowo cypryjskie wsie wybrano na miejsce konferencji, aby jej uczestnicy mogli zapoznać się z serdeczną gościnnością Cypryjczyków oraz obserwować i oce­ nić, co dla nich znaczy tradycyjne pożywienie. Problematyka referatów dotyczyła trzech grap tematycznych: 1) imigracje a tradycyjne pożywienie etniczne; 2) podróż a migracja tradycyjnego pożywienia etnicznego; 3) turyzm a tradycyjne pożywienie etniczne. Prezentowany w referatach materiał pochodził albo z włas­ nych badań terenowych, prowadzonych przez ich autorów w środowisku miejskim (rzadziej wiejskim), albo był wynikiem poszukiwań archiwalnych. Stąd więc referaty dotyczyły zarówno współczesności, jak i przeszłości. Niektóre nadto poruszały zagadnienia teoretyczne. Referat B. Tschofena z Austrii (Wiedeń) budził zainteresowanie już samym tytułem, który brzmiał: „Historia kultury podana na talerzu". Dotyczył on „milenijnego chleba", który pojawił się w Austrii w 1996 r. w tysiącletnią rocznicę powstania kraju. Ten „urodzinowy chleb" spełniał nie tylko funkcję alimentacyjną, ale przede wszystkim poznawczą, informując o historii Austrii. W opinii referującego ten kulinarny przysmak może doskonale służyć przypomnieniu minionego czasu, dlatego też Austriacy obchodzili swoje święto z „milenijnym chlebem" i przygotowanym dla turystów kulinarnym programem. K . Kóstlin z Uniwersytetu Wiedeńskiego i przewodniczący S I E F podjął w swym referacie próbę ukazania roli, jaką we współczesnym życiu pełni etniczne pożywienie, jaką posiada ono wartość symboliczną w aspekcie szeroko pojętego turyzmu. Dla podróżującego po obcych krajach ze wszystkich dóbr kultury najbardziej dostępne jest pożywienie, a symboliczna funkcja wspólnego stołu wyraża się w akceptacji zasiadających przy nim oraz dzielących się jedzeniem osób. Pożywienie etniczne jest najbardziej autentyczne i najgłębiej tkwi swoimi korzeniami w kulturze. Stąd powiedzenie , Jesteśmy tym, co jemy" oddaje sedno rozumienia kultury. Interesujące zagadnienie odżywania tradycji kulinarnych jako atrakcji turystycznej przed­ stawili J . i J. Anderson z Logan w Utah (USA), w którym to stanie przed 150 laty osiedlili się Mormoni. Rocznica ta wpłynęła w Stanach Zjednoczonych na wzrost zainteresowań ich pożywieniem, przygotowywanym w specjalnych, żeliwnych naczyniach, stawianych na otwar­ tym ogniu, jak też przyczyniła się do organizowania festiwali kulinarnych. Wydawane są też liczne książki kucharskie zawierające przepisy dotyczące tradycyjnego sposobu przygotowy­ wania potraw. W drugim referacie autorzy omówili formę i funkcję żeliwnych naczyń do gotowania na otwartym ogniu, podkreślając zainteresowanie, jakie ostatnio budzą one wśród turystów, którzy zrzeszają się nawet w towarzystwa miłośników tego rodzaju wypoczynku, połączonego z konkursami gotowania w przenośnych naczyniach żeliwnych. Większość prezentowanych na konferencji referatów poświęcona była zmianom tradycyjnego pożywienia etnicznego pod wpływem imigracji, turystyki i działań politycznych. Na te ostatnie zwróciła uwagę T . Woronina z Rosji (Moskwa), mówiąc o skutkach tzw. pierestrojki na powstawanie rosyjskiego „biznesu turystycznego", otwieranie luksusowych restauracji. T. Ziemann z R F N (Freising) poświęciła uwagę konsekwencjom zjednoczenia Niemiec w 1990 r. dla sposobu odżywiania się mieszkańców nowych „landów", przed którymi stanęły nieograniczone możliwości nabywania nie dostępnych dawniej środków żywności. Mieszkańcy wschodniej części R F N - jak zauważyła referentka - nadal preferują tradycje kulinarne i przedkładają spożywanie posiłków w domu nad ich konsumpcję poza nim. Wpływ zmian politycznych w X X w. na rozwój pożywienia ludności czeskiej omówiła M . Ludvíkova z Czech (Brno), prezentując materiał dotyczący czterech przedziałów czasowych: 1) okres monarchii austro-węgierskiej do 1918 г.; 2) republika czecho­ słowacka do 1938 г.; 3) okupacja nazistowska 1939-1945; 4) okres po П wojnie światowej. Zagadnienie migracji i jej wpływu na pożywienie zarówno imigrantów, jak i mieszkańców krajów, w których się osiedlili, było przedmiotem licznych referatów. Zwracano w nich uwagę �KRONIKA 257 na znaczenie otwieranych w Europie i Stanach Zjednoczonych egzotycznych restauracji (np. chińskich, greckich, wietnamskich, tureckich - referaty między innymi: K . Noklebye Bertheau z Norwegii, R. Talbot ze Szkocji, G . M . Schuchat i H . Tangires z USA). Zmiany zwyczajów żywieniowych imigrantów tureckich w Szwecji oraz asyryjskich imigrantów również w Szwecji kolejno przedstawili: T . Koctürk ze Szwecji (Uppsala) i M . Abdalla z Polski (Poznań). Trady­ cje żywieniowe imigrantów polskich w Niemczech były przedmiotem referatu L . Bartkowiak -Rachny z R F N (Senden), a Słowaków mieszkających na Węgrzech - R. Stoličnej ze Słowacji (Bratysława). S. Dillnbergerová, również z Bratysławy, mówiła o wpływach imigrantów na tradycyjne pożywienie na Słowacji, a M . Godina-Golija ze Słowenii (Maribor) poświęciła swój referat imigrantom zamieszkującym Styrię. Problematyka turyzmu i jego wpływu na tradycyjne pożywienie etniczne omówiona została bądź z perspektywy historycznej, bądź współczesnej. Przeszłości dotyczył referat A. Fentona ze Szkocji (Edynburg), traktujący o domach, zajazdach i restauracjach, w których zatrzymywali się wędrujący przez Szkocję w ostatnich dwóch wiekach podróżnicy. J. Knezy z Węgier (Budapeszt) scharakteryzowała formy oraz rodzaje pożywienia podawanego w wiejskich gos­ podach wędrującym w latach 1696-1848 przez Transdanubię podróżnikom. Wiejskim karcz­ mom w X I X w., jako lokalnym ośrodkom innowacji żywnościowej na Węgrzech, poświęciła uwagę Węgierka E . Kisban z Budapesztu. Z. Szromba-Rys z Polski (Kraków), na podstawie własnych badań terenowych zreferowała tradycyjne pożywienie górali podhalańskich, będące atrakcją turystyczną oraz znakiem identyfikacji kulturowej mieszkańców tego regionu. Różnice smaku - turyzm a pożywienie mieszkańców Szwecji były przedmiotem referatu R. Valeri z Lund. Stwierdziła ona, iż pożywienie jest dla podróżnego łatwym do uchwycenia elementem różnicującym kultury, a także turystyczną atrakcją, z którą podróżny musi się zetknąć. Z tych względów referentkę interesowały różnice pomiędzy pożywieniem reklamowa­ nym dla turystów a tym, szczególnie cenionym przez ludność miejscową. Prowadzone przez autorkę w 1995 r. badania terenowe miały dać m.in. odpowiedź na następujące pytania: czym dla turysty jest jedzenie spotykane w kraju, po którym podróżuje oraz, które z elementów (np. wyśmienitość, zaciekawienie, unikalność) brane są pod uwagę przez proponujących pożywienie turystom w reklamie, a które przez odwiedzających kraj. Wpływ turyzmu na tradycyjne pożywienie mieszkańców Cypru omówił N . Andilios z Nikozji. Kulinarne propozycje dla turystów odwiedzających współcześnie stolicę Austrii zreferowa­ ła E . Horandner (Wiedeń), a o bogactwie i kolorowej ofercie austriackiej kuchni wspomniała w swym referacie G . Liesenfeld z Austrii (Wiedeń). M . Piskorska z Dublina zajęła się wpływem irlandzkiej pielgrzymki do Rzymu w Roku Świętym 1950 na rozpowszechnienie się w Irlandii włoskiego makaronu oraz na otwieranie włoskich restauracji, jak też podejmowanie w domach gości włoskimi potrawami i włoskim winem Chianti. Arabskim wpływom na średniowieczną kuchnię europejską poświęciła uwagę J.M. van Winter z Holandii (Utrecht), wyróżniając w nich takie kategorie, jak nowe ingrediencje (cukier, owoce cytrusowe) przyjęte ze świata arabskiego, nowe sposoby wykorzystania znanych już środków żywności lub ich lepsze zastosowanie oraz przepisów na potrawy kuchni arabskiej o egzotycznym i ostrym smaku. Kilka referatów poświęconych było jednemu wąskiemu tematowi, np. napojom z kwaś­ nego mleka, przygotowywanym na Łotwie (L. Dumpe z Rygi), pomarańczowej marmoladzie jako szkockiemu przysmakowi (U. Robertson z Edynburga), przemytowi cukru i sacharyny między północnym, wschodnim i południowym Tyrolem (H.O. Meinhard z Włoch - Meron). Prowadzony od ponad 30 lat w telewizji norweskiej przez panią E . Hovig kulinarny program pt. „Telewizyjna kuchnia" był przedmiotem analizy I . L . Мое Edvardsen z Oslo, która starała się m.in. dociec czy autorka programu obiektywnie prezentuje kuchnię norweską, jak i innych krajów, oraz czy jej pozytywne nastawienie nie odnosi się tylko do kuchni własnego kraju. Konferencja, której organizacji podjął się N . Andilios z Nikozji, przebiegała bardzo spraw­ nie i obfitowała w różnego rodzaju atrakcje turystyczne i kulinarne. W restauracjach hotelo­ wych codziennie uczestnicy obrad mieli okazję poznać cypryjskie potrawy, które ponadto �258 KRONIKA demonstrowane były na specjalnych pokazach kulinarnych, połączonych z ich degustacją i występami zespołów folklorystycznych. Nadmienić należy, iż w czasie obrad niektórzy refe­ renci prezentowali przywiezione przez nich kulinarne specjały (krakersy ze Szkocji, oszczypek z Podhala) stanowiące ilustrację omawianych referatów (H. Heather z Edynburga - „Turyzm a szkocie krakersy"). Każdy z uczestników otrzymał również przepis na narodową potrawę cypryjską, tj. pszeniczny pilaw - ressi. Podawana jest ona od setek lat na szczególne okazje, a przede wszystkim na wesela. Wśród mieszkańców Wyspy znane jest powiedzenie: „wesele bez ressi jest jak zima bez deszczu". Organizatorzy konferencji przygotowali interesujący program zwiedzania nie tylko zabyt­ ków i prywatnego archeologiczno-etnologicznego muzeum w Paphos, ale również rodzin­ nych wytwórni żywności (wędlin słodyczy, alkoholu, wody różanej, świec zapachowych itp.) w Agros, wsi usytuowanej w regionie słynącym z uprawy róż. Uczestnicy obrad mieli okazję zapoznać się z ośrodkiem wytwórczości ludowej w miejscowości Omodhoz, znanej z produkcji wyrobów ze skór, drewna, koronkarstwa. W Drousii natomiast przygotowano pokazy - wraz z degustacją - wytwarzania podpuszczkowego sera zwanego halloumi, specyficznego dla Cypru i dostępnego w oficjalnym handlu, oraz pieczenia chleba w wolno stojącym, glinianym piecu. Zgodnie z przyjętym zwyczajem, po zamknięciu obrad dyskutowano nad miejscem i tema­ tem następnej konferencji. Odbędzie się ona w 1998 r. w północnej Szwecji. Problematyka jej dotyczyć będzie związku pożywienia z naturą. Urszula Lehr, Zofia Szromba-Rysowa SPOTKANIE COSTUME COMMITTEE ICOM (INTERNATIONAL COUNCIL OF MUSEUMS) W ramach corocznych międzynarodowych spotkań Costume Committee jako jednej z sek­ cji I C O M kolejne z nich odbywało się w Pradze w dniach 2 9 I X - 4 X 1996. Jest już zwyczajem, że spotkania te poprzedza i kończy program dodatkowy. Tak więc w rzeczywistości tegoroczny meeting trwał od 2 7 I X i w tej wstępnej części odbywał się w Dreźnie pod patronatem Rüstkammer - Staatliche Kunstsammlungen i przy aktywnym udziale niestrudzonej kurator Jutty Baurnel. W części końcowej natomiast, tj. do 7 X 1996 przewidziany był pobyt w kilku miejscowościach na Morawach. Te dodatkowe wyjazdy prowadziły przez wystawy i magazyny muzealne, jak zresztą i w samej Pradze, w których na plan pierwszy wysuwały się zbiory historyczne odzieży i strojów, ich poszczególnych części składowych i dodatków, w niniejszym natomiast stopniu - stroje i odzież ludowa. W części zasadniczej głównym mottem konferencji było: stroje na wystawach, w przekazie i jako źródło informacji. Zróżnicowana zatem tematyka, obejmująca jeszcze zagadnienia kon­ serwacji łącznie ze sposobami magazynowania prezentowanymi od strony praktycznej stwarza­ ła szeroki wachlarz możliwości ukazania w licznych referatach wielu zagadnień. Oprócz więc sposobów ekspozycji i rekonstrukcji brakujących części strojów z X V - X I X w., strojów z gro­ bów królewskich Niemiec, Francji, Węgier, Czech, rekonstrukcji X-wiecznych strojów fińskich, XVni-wiecznych duńskich łącznie z rekonstrukcją włosów, uczesania, dłoni i umieszczenia na nich biżuterii była także mowa o starej fotograficznej dokumentacji strojów i jej znaczeniu jako źródle, o modzie, o strojach weselnych i ich prezentacji, o obuwiu, jego fasonach i firmach produkcyjnych, o symbolice współczesnej figuratywnej biżuterii, o nakryciach głowy kobiet w norweskim regionie Hordaland oraz o zmianach we współczesnych strojach Żydówek, muzułmanek i katoliczek na terenie Galilei. Jeden z referatów poświęcony był haftom zdobią­ cym stroje rosyjskich bojarów, a pisząca te słowa omówiła stan i wyniki badań nad strojami ludowymi w Polsce. Wśród pozostałych z ogólnej liczby 26 referatów odrębnością tematyki wyróżniał się dotyczący wprowadzenia zasobów strojów do Internetu. Poza specjalistycznymi �259 KRONIKA muzeami w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, z europejskich uczestniczą w nim Nordiska Museet w Sztokcholmie i Victoria and Albert Museum w Londynie. Sesje odbywały się głównie w narodowym muzeum techniki (Narodni Technické Muzeum) w Pradze, lecz właściwym aranżerem całości i gospodarzem programu było muzeum przemysłu i rzemiosła artystycznego w Pradze (Uměleckoprůmyslové Muzeum) i duszą oddana całej sprawie kurator dr E v a Uchalova. Warto podkreślić, że tematyka odzieży i strojów w ich historycznym, społecznym, ekonomicznym, konsumpcyjnym, nadto estetycznym oraz semiotycznym aspekcie pozwala na odkrywanie coraz to nowej problematyki pasjonującej wielu naukowców i muzeologów. Dowodem tego są nie tylko poruszane kwestie w przedstawianych referatach, ale także liczba bliska stu uczestników spotkania, spośród około 300 członków Costume Committee pochodzących z ponad 40 krajów świata. Do tego doliczyć można jeszcze członków pokrewnych komisji I C O M , zwłaszcza konserwatorskiej i tekstyliów. Polskę re­ prezentują dwie osoby, tj. historyk sztuki i etnograf, natomiast przedstawicieli z innych krajów jest po parę lub kilkanaście nawet osób. Barbara Bazielich W Y S T A W A POŚWIĘCONA P R O F . T A D E U S Z O W I S. G R A B O W S K I E M U I P R O F . JANOWI G R Z E G O R Z E W S K I E M U , SOFIA, 24 C Z E R W C A 1996 Mimo wielowiekowych tradycji stosunków polsko-bułgarskich, nasza wiedza o współpracy i wzajemnych oddziaływaniach w różnych dziedzinach jest albo znikoma, albo fragmentarycz­ na. Dlatego dobrze się stało, że w Polskim Instytucie w Sofii (24 czerwca 1996 r.) otwarto wystawę ukazującą postaci Jana Grzegorzewskiego (ok. 1850-1922) oraz Tadeusza Stanisława Grabowskiego (1881-1975) czyli tych, którzy zrobili najwięcej w zakresie stosunków polsko-bułgarskich w końcu X I X i początku X X w. Jan Grzegorzewski, zwany również „panem Bułgarem" (pseud. Janko, Algra) był przede wszystkim orientalista - jak zwykł się później podpisywać w korespondencji - „seniorem orientalistów polskich" i turkologiem. Niespokojny duch nosił go po Azji i Afryce, przemierzał Himalaje i Ararat, dotarł do Transwalu i pustyni Kalaharskiej oraz do Grenlandii. W celu realizowania swoich rozlicznych zainteresowań, ale również prowadzenia badań naukowych (lingwistycznych, folklorystycznych i - generalnie dotyczących kultury Wschodu) a także kwerend archiwalnych na ziemiach tureckich i bułgarskich, założył Stację Naukową Polską na Wschodzie „Hyacintheum" z dwoma ekspozyturami w Sofii i Konstantynopolu. Właśnie w nich powstało wiele opracowań naukowych badacza. Utrzymywał on ożywione stosunki z wieloma znawcami zagadnień Wschodu, m.in. w Bułgarii z prof. I . Sziszmariowem (badania nad Gagauzami czy sprawa grobu Wł. Warneńczyka) oraz z przedstawicielami buł­ garskiego świata kultury i polityki - D . Gabe, Stambołow, Cankow, Z . Stojanow czy P. Karawełow. Przed I wojną światową wielokrotnie kur­ sował między Sofią i krajem. W licznych korespon­ dencjach - jak pisał dr W. Jabłonowski w swo­ ich Pamiętnikach, „dziennikarstwo przedstawia p. Grzegorzewski, sam długi, z rozczochraną czup­ ryną, w długim [...] fraku" - i odczytach stale popularyzował ideę zbliżenia polsko-bułgarskiego. �260 KRONIKA W końcu lat dziewięćdziesiątych X I X w. przygotowywał podręczniki do nauki niektórych języków bałkańskich i bliskowschodnich, m.in. tureckiego, uzbeckiego, perskiego, a w dalszej kolejności bułgarskiego, rumuńskiego... Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości powróciły projekty ekspansji handlu polskiego na Wschód. Był bardzo popularny nie tylko w środowisku bułgarskim, ale i wśród mieszkających na tych terenach Polaków. Fascynował rozmówców, zapalał do swoich pomysłów. Prof. Tadeusz Stanisław Grabowski spędził w Bułgarii ponad 7 lat i - jak wszędzie podkreślał - b y ł to najpiękniejszy okres w jego życiu, chociaż w życiu obu narodów, polskiego i bułgarskiego, trudny i burzliwy. Pisano o nim w tym czasie, że charakteryzuje go „ruchliwość" i gorączkowość temperamentu człowieka młodego, który wszędzie chce być i wszystko wiedzieć, wszystko robić." Rzeczywiście był wszędzie... Najpierw (1910—1915) pracował jako lektor na Uniwersytecie Sofijskim, by następnie - z ramienia Naczelnego Komitetu Narodowego - reprezentować Polskę na terenie Turcji i Bułgarii. Od czerwca 1917 r. przebywał jako nieoficjalny reprezentant kraju, by wiatach 1918-1925 robić to oficjalnie jako charge d'affaires a następnie poseł RP. Cały ten czas poświęcał dziełu popularyzacji sprawy polskiej w Bułgarii i zbliżeniu obu narodów. Doprowadził do powstania „Polskiego Biuletynu" (2 poł. 1917 r.) i „Polskiego Przeglądu" (1918), przekształco­ nego w dwujęzyczny „Przegląd Polsko-Bułgarski" (1919-1925). Pismo to stało się organem bardzo prężnie działającego w Sofii (i poza nią) Towarzystwa Polsko-Bułgarskiego. Potrafił w nim i wokół siebie skupić grono wybitnych przedstawicieli nauki, sztuki i kultury bułgarskiej, entuzjastów zbliżenia polsko-bułgarskiego. Wielu z nich wcześniej już związał z ekspozyturą polskiego Biura Prasowego w Sofii (1915 г.). W skład Biura wchodzili m.in.: dr Bojan Penew, Stefan Kostów, Wanda Zembrzuska. Do stałych współpracowników należał adwokat Michaił Georgijew, dziennikarz Georgi Nikołow, kapitan artylerii Marinko Bratanow i poetka Dora Gabe-Penewa. Ogromne znaczenie popularyzatorskie miała seria Biblioteka Polska. Przybliżyła ona czytelnikowi bułgarskiemu najlepsze dzieła literatury polskiej, przypomniała historyczne związki obu narodów. W roku 1915 ukazała się broszura z polskim białym orłem na okładce, będąca wezwaniem do Bułgarów, pt. Polski apel do niezależnej Bułgarii. Poprzedziła ona „ankietę w sprawie Polski", skierowaną do najwybitniejszych przedstawicieli narodu bułgarskiego. Potem wychodziły kolejne rozprawy i artykuły. Stale też czynione były próby inspirowania bułgarskich dziennikarzy i polityków, aby pisali i poruszali problematykę polską, zgłaszali poparcie w walce narodu polskiego z Rosją. Mimo wyjazdu z Bułgarii, Grabowski przez lata utrzymywał kontakty z bułgarskimi przyjaciółmi. Drogi bohaterów Wystawy często przecinały się. Obaj uważali, jak się zdaje, że właśnie Polska powinna być geograficznym i kulturowym pośrednikiem pomiędzy Wschodem i Zachodem, a jednak się krytykowali... Grzegorzewski miał ogromną ochotę i - jego zdaniem - najlepsze predyspozycje, żeby reprezentować interesy Polski na Bałkanach z ramienia Naczelnego Komitetu Narodowego. Chciał sprawować tę misję poufnie, gdy tymczasem do Sofii wydelegowano, jako organizatora i kierownika Polskiego Biura Prasowego, T.St. Grabowskiego, a do Konstantynopola - Maciejowskiego. Oczywiście, jak zauważa Grzegorzewski, „obydwaj agenci są ludźmi wykształ­ conymi, zdolnymi, i gorliwymi patriotami", a „Pan Grabowski posiada znajomość jęz. niemieckie­ go i serbochorwackiego i przebywając już od wielu miesięcy w Bułgarii poduczył się też języka bułgarskiego [...] dla braku tylko znajomości francuszczyzny może doznawać pewnych trudności w znoszeniu się ze sferami dyplomatycznymi zwłaszcza przedstawicieli państw neutralnych." Obracali się w tych samych kręgach, znali tych samych ludzi, tak z inteligencji bułgarskiej, jak i z kolonii polskiej, ale - i znowu ubolewał Grzegorzewski - „Grabowski nie zauważył całej dotychczasowej działalności Polaków na Bałkanach, że jest tak jakby on przyjechał i dopiero się wszystko zaczęło..." No, bo jak można nie pamiętać o zasługach Grzegorzewskiego...! Grzegorzewski i Grabowski mieli te same zainteresowania naukowe, dotyczące związków polsko-bułgarskich (praca Grzegorzewskiego, Grób Warneńczyka, Kraków 1910 i Grabowskiego, Sprawa grobu i szczątków Wl. Warneńczyka, Warszawa 1911). Na Wystawie ukazano też szereg prac wskazujących na podobieństwo zainteresowań obydwu Bohaterów. Z pewnością też obaj byli ludźmi ogarniętymi pasją, ideą zbliżenia słowiańskich narodów. �KRONIKA 261 Scenariusz Wystawy oraz słowo wprowadzające przygotowała prof, dr hab. Urszula Kaczmarek ( U A M Poznań). Na planszach i w gablotach wystawiono materiały dokumentacyj­ ne, korespondencję, zdjęcia, oryginalne druki, które pozwalają zorientować się w bogactwie i różnorodności działań obu postaci. Wielostronne kontakty, w tym także z najwybitniejszymi przedstawicielami inteligencji bułgarskiej (prof. prof. В. Penew, Mładenow, Dora Oabe i in.) i reprezentacją polskiej kolonii w Bułgarii obrazują listy. Działalność naukową Grabowskiego i Grzegorzewskiego ukazują prezentowane na Wystawie książki. Warto podkreślić, że większość dokumentów czy ich kserokopii prezentowano publicznie po raz pierwszy. Należy się przy tym serdeczne podziękowanie dyrekcjom archiwów polskich i bułgarskich za ich udostępnienie. Wystawie towarzyszył plakat i zaproszenie, w których został wykorzystany ex libris prof. Grabowskiego, nawiązujący do jego słowiańskich zainteresowań. Ekspozycja spotkała się z dużym zainteresowaniem tak środowiska bułgarskiego, jak i tutejszej grupy polonijnej. Urszula Kaczmarek Z A L E C E N I E W SPRAWIE OCHRONY K U L T U R Y T R A D Y C Y J N E J I LUDOWEJ* Konferencja generalna Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw edukacji, nauki i kultury (UNESCO), odbywająca się w Paryżu od 17 października do 16 listopada 1989, na swej dwudziestej piątej sesji; uważając, że kultura tradycyjna i ludowa tworzy część ogólnoświatowego dziedzictwa ludzkości i że jest ono potężnym środkiem zbliżania różnych narodów i grup społecznych oraz potwierdzenia ich kulturowej tożsamości, biorąc pod uwagę jego społeczne, ekonomiczne, kulturowe i polityczne znaczenie, jego rolę w historii narodu i jego miejsce we współczesnej kulturze, podkreślając specyficzną naturę i znaczenie kultury tradycyjnej i ludowej jako integralnej części dziedzictwa kulturowego i żywej kultury, znając niezwykłą nietrwałość niektórych form kultury tradycyjnej i ludowej, szczególnie tych, które związane są z tradycją ustną i ryzykiem, iż ulec mogą zanikowi, podkreślając potrzebę uznania we wszystkich krajach roli kultury tradycyjnej i ludowej oraz zagrożenie, z jakim spotyka się ona ze strony różnorodnych czynników, sądząc, że rządy powinny odgrywać decydującą rolę w ochranianiu kultury tradycyjnej i ludowej i że winny one działać jak najszybciej, uznawszy na dwudziestej czwartej sesji, że „ochrona folkloru" powinna być przedmiotem zalecenia dla Krajów Członkowskich, w rozumieniu Art. I V , § 4 podstawowego aktu, przyjmuje niniejsze Zalecenie w dniu 15 listopada 1989 roku. Konferencja Generalna zaleca, aby Kraje Członkowskie wdrożyły poniższe postanowienia, dotyczące ochrony kultury tradycyjnej i ludowej, poprzez podjęcie środków prawnych lub innych, które byłyby niezbędne, zgodnie z porządkiem prawnym każdego kraju, aby zasady i środki określone w tym Zaleceniu mogły znaleźć zastosowanie na jego obszarze. Konferencja Generalna zaleca Krajom Członkowskim, aby przekazały niniejsze Zalecenia do wiadomości władz, służb i ciał odpowiedzialnych za sprawy związane z ochroną kultury tradycyjnej i ludowej, jak również, by dały je pod rozwagę różnym organizacjom i instytucjom zajmującym się kulturą tradycyjną i ludową oraz zachęciły je do nawiązania kontaktów z odpowiednimi organizacjami międzynarodowymi zajmującymi się jej ochroną. * W 1989 r na 25 Sesji U N E S C O w Paryżu zostało uchwalone „Zalecenie w sprawie ochrony kultury tradycyjnej i folkloru". „Zalecenie" to zostało podpisane również przez Polskę. Choć od tamtej pory minęło kilka lat, ze względu na jego znaczenie dla polityki kulturalnej, również w naszym kraju, a także z uwagi na fakt, że treść jego jest na ogół nieznana, Redakcja „Etnografii Polskiej" uznała, iż powinno się z nią zapoznać szersze środowisko naukowe. �262 KRONIKA United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura Organisation des Nations Unies pour ('education, la science et la culture Организация Объединенных Наций повопросам образования, науки и культуры üUiílj j J J I j i^jÜJ Solili ^.Vl í J i i . Recommendation on the Safeguarding of Traditional Culture and Folklore Adopted by the General Conference at its twenty-fifth session Paris, 15 November 1989 Recomendación sobre la salvaguardia de la cultura tradicional y popular aprobada por la Conferencia General en su 25a. reunión París, 15 de noviembre de 1989 Recommandation sur la sauvegarde de la culture traditionnelle et populaire adoptée par la Conference genérale á sa vingt-cinquieme session Paris, 15 novembre 1989 Рекомендация о сохранении фольклора, принятая Генеральной конференцией на ее двадцать пятой сессии Париж, 15ноября 1989 г. ^jjljjl ( J J J J U Í J JJÍAAJJ \G i_jiijjLi ( 19 8 9 ^ 1 1 ^ 1 5 0 �KRONIKA 263 Konferencja Generalna zaleca, aby Kraje Członkowskie, w czasie i w sposób, który określa, składały Organizacji sprawozdania z działań, które zostały podjęte w celu wdrożenia tego Zalecenia. A. Definicja kultury tradycyjnej i ludowej tak jak ją pojmuje niniejsze Zalecenie: Kultura tradycyjna i ludowa jest sumą twórczości wynikającej ze wspólnoty kulturowej, opartej na tradycji i wyrażanej przez grupę lub jednostki, odpowiadającej oczekiwaniom tej wspólnoty, gdy idzie o jej tożsamość kulturową i społeczną, przy czym jej normy i wartości przekazywane są ustnie, drogą naśladownictwa lub w inny sposób. Jej formy obejmują między innymi język, literaturę, muzykę, taniec, zabawy, mitologię, obrzędy, zwyczaje, rękodzieło, architekturę i inne sztuki. B. Identyfikacja kultury tradycyjnej i ludowej Kultura tradycyjne i ludowa, jako forma ekspresji kulturalnej, musi być chroniona przez grupy i dla grup (rodzinnych, zawodowych, narodowych, regionalnych, religijnych, etnicznych itp.), których tożsamość wyraża. W tym celu Kraje Członkowskie winny wspierać odpowiednie poczynania badawcze o zasięgu narodowym, regionalnym, międzynarodowym mając na względzie: (a) dokonanie spisu narodowych instytucji zajmujących się kulturą tradycyjną i ludową z myślą o ich włączeniu do zbiorczych wykazów podobnych instytucji regionalnych i światowych; (b) stworzenie systemów identyfikacji i rejestracji (zbieranie, katalogowanie, transkrypcja) lub rozwój już istniejących systemów za pomocą poradników, przewodników po zbiorach, wzorcowych katalogów itp., mając na uwadze potrzebę koordynowania systemów klasyfikacji używanych przez różne instytucje; (c) dążenie do budowy znormalizowanej typologii kultury tradycyjnej i ludowej, której celem byłoby utworzenie: (1) ogólnego schematu klasyfikacji kultury tradycyjnej i ludowej przeznaczonego do wykorzystania w skali światowej, (2) szczegółowego wykazu kultury trady­ cyjnej i ludowej oraz (3) regionalnych klasyfikacji kultury tradycyjnej i ludowej, zwłaszcza poprzez terenowe badania pilotażowe. C. Zachowywanie kultury tradycyjnej i ludowej Zachowywanie kultury tradycyjnej i ludowej dotyczy dokumentacji odnośnie związanych z nią tradycji, mającej na celu w przypadku nieprzestrzegania lub ewoluq'i tych tradycji, umożliwienie badaczom i potencjalnym nosicielom tych tradycji dostępu do danych, pozwala­ jących im zrozumieć proces zmian, jakim te tradycje ulegają. O ile żywa kultura tradycyjna i ludowa, mająca charakter ewolucyjny nie może być chroniona bezpośrednio, to ta, która została utrwalona powinna być skutecznie chroniona. W tym celu, Kraje Członkowskie winny: (a) utworzyć narodowe archiwa, w których materiały mówiące o kulturze tradycyjnej i ludowej można by gromadzić w odpowiednio uporządkowany sposób i udostępniać; (b) utworzyć centralne archiwum narodowe w celu świadczenia pewnych usług (centralne katalogowanie, rozpowszechnianie informacji o materiałach mówiących o kulturze tradycyjnej i ludowej go normach stosowanych w działalności z nią związanej, łącznie z zagadnieniem jej ochrony); (c) utworzyć muzea lub działy kultury tradycyjnej i ludowej w muzeach już istniejących, gdzie mogła by ona być prezentowana; (d) uprzywilejować prezentacje tych form kultury tradycyjnej i ludowej, które podkreślają wartość żywych lub minionych świadectw tej kultury (położenie w terenie, sposób życia, wiedza, umiejętności); (e) ujednolicić metody gromadzenia i przechowywania; (f) kształcić zbieraczy, archiwistów, dokumentalistów i innych specjalistów w dziedzinie zacho­ wania kultury tradycyjnej i ludowej, od konserwacji materialnej do prac analitycznych włącznie; (g) zapewnić możliwość dostępu do wszystkich materiałów o kulturze tradycyjnej i ludo­ wej w archiwach oraz reprodukowania ich dla potrzeb instytucji regionalnych i społeczności kulturowych, zapewniając w ten sposób wspólnocie kulturowej, której to dotyczy, dostęp do zgromadzonych zbiorów. �264 KRONIKA D . Ochrona kultury tradycyjnej i ludowej Ochrona dotyczy opieki nad tradycjami związanymi z kulturą tradycyjną i ludową oraz jej nosicielami, z uwagi na to, że każdy lud ma prawo do swojej własnej kultury i że jego przynależność do tej kultury słabnie częstokroć pod wpływem kultury zindustrializowanej rozpowszechnianej przez środki masowego przekazu. Trzeba także zagwarantować status prawny i wsparcie finansowe podtrzymujące kulturę tradycyjną i ludową, zarówno w łonie społeczności, z których one wyszły, jak i poza nimi. W tym celu, Kraje Członkowskie powinny: (a) opracować i wprowadzić do programów nauczania, zarówno szkolnego jak pozaszkol­ nego, odpowiednie nauczanie i studia obejmujące kulturę tradycyjną i ludową, kładąc szczegól­ ny nacisk na należny jej szacunek w najszerszym znaczeniu tego słowa, biorąc pod uwagę nie tylko kulturę wiejską i rolniczą, lecz także tę, która powstaje w środowisku miejskim tworzona przez różne grupy społeczne, zawodowe, instytucjonalne itp., w ten sposób sprzyjając lepszemu zrozumieniu różnorodności kultur i widzenia świata, w szczególności chodzi tu o te kultury, które nie należą do kultur dominujących; (b) zapewnić wspólnotom kulturowym prawo dostępu do ich własnej kultury tradycyjnej i ludowej, popierając także ich działalność w dziedzinie dokumentacji, archiwizacji, badań itp., jak też pielęgnowania tradycji; (c) utworzyć interdyscyplinarną Radę Narodową kultury tradycyjnej i ludowej lub analo­ giczne ciało koordynujące, w którym interesy różnych grup byłyby zabezpieczone; (d) podtrzymywać moralnie i ekonomicznie jednostki i instytucje, które badają, upow­ szechniają, kultywują lub chronią elementy kultury tradycyjnej i ludowej; (e) promować badania naukowe odnoszące się do ochrony kultury tradycyjnej i ludowej. E . Upowszechnianie kultury tradycyjnej i ludowej Ludzie powinni być uczuleni na wagę kultury tradycyjnej i ludowej jako elementu tożsamości kulturowej. Aby umożliwić zrozumienie wartości kultury tradycyjnej i ludowej oraz konieczność jej ochrony, konieczne jest szerokie upowszechnienie elementów składających się na to dziedzictwo kulturowe. Przy tym upowszechniając należy dbać o to by nie deformować i zachować integralność tradycji. Sprzyjając poprawnemu upowszechnianiu Kraje Członkowskie powinny: (a) zachęcać do organizowania, na szczeblu krajowym, regionalnym lub międzynarodo­ wym takich wydarzeń z zakresu kultury tradycyjnej i ludowej jak święta, festiwale, filmy, wystawy, seminaria, kolokwia, warsztaty, staże, kongresy itp. kładąc nacisk na rozpowszech­ nianie i publikowanie materiałów, dokumentów i innych rezultatów powyższych poczynań; (b) zachęcać, prasę, wydawnictwa, telewizję, radio i inne krajowe i regionalne środki przekazu, aby w swoich programach więcej miejsca poświęcały materiałom z dziedziny kultury tradycyjnej i ludowej, np. poprzez subwencje, tworzenie stanowisk specjalistów od kultury tradycyjnej i ludowej w tych jednostkach, zapewniając odpowiednią dokumentację i rozpow­ szechnianie materiałów dotyczących kultury tradycyjnej j ludowej zebranych przez media oraz tworząc służby programowe zajmujące się nimi; (c) zachęcać władze regionalne, miejskie, stowarzyszenia i inne grupy zajmujące się kulturą tradycyjną i ludową do tworzenia pełnoetatowych miejsc pracy dla specjalistów zajmujących się tą kulturą, odpowiedzialnych za pobudzanie i koordynację związanych z nią działań na ich terenie; (d) wspomagać istniejące i tworzyć nowe instytucje produkujące materiały szkoleniowe (np. filmy video realizowane podczas ostatnich badań terenowych), zachęcać do wykorzy­ stywania tych materiałów w szkołach, muzeach etnograficznych, na krajowych i międzynaro­ dowych wystawach i festiwalach kultury tradycyjnej i ludowej; (e) dostarczać właściwych informacji o kulturze tradycyjnej i ludowej poprzez centra dokumentacji, biblioteki, muzea i służby archiwalne, jak również za pomocą biuletynów i czasopism poświęconych kulturze tradycyjnej i ludowej; (f) ułatwiać spotkania i wymianę osób, grup i instytucji zajmujących się kulturą tradycyjną i ludową, zarówno na poziomie krajowym, jak międzynarodowym, biorąc pod uwagę dwu­ stronne umowy kulturalne; (g) zachęcać międzynarodową społeczność naukową do przyjęcia kodeksu etycznego sprzyjającego zbliżeniu kultur tradycyjnych i wzbudzającego do nich szacunek. �KRONIKA 265 F . Ochrona kultury tradycyjnej i ludowej Kultura tradycyjna i ludowa, na którą składają się przejawy twórczości intelektualnej indywidualnej lub zbiorowej, zasługuje na zapewnienie jej ochrony, jak każda inna twórczość intelektualna. Taka ochrona kultury tradycyjnej i ludowej okazuje się konieczna jako środek pozwalający rozwijać, uwieczniać i upowszechniać w większym stopniu to dziedzictwo, zarów­ no w kraju jak i za granicą, bez uszczerbku dla jego prawnych interesów. Poza względami ochrony „własności intelektualnej", „ochrony wyrazu folklor", istnieje wiele rodzajów praw, które są już zalecane, i które mogą w przyszłości być zastosowane w oentrach dokumentacji i służbach archiwalnych poświęconych kulturze tradycyjnej i ludowej. W tym celu Kraje Członkowskie powinny: (a) odnośnie aspektów „własności intelektualnej", zwrócić uwagę kompetentnych władz na znaczenie prac U N E S C O i OMPI odnośnie własności intelektualnej, uznając jednak, że dotyczą one tylko jednego aspektu ochrony kultury tradycyjnej i ludowej i że istnieje pilna potrzeba przyjęcia odrębnych środków w różnych dziedzinach ochrony kultury tradycyjnej i ludowej; (b) odnośnie innych praw z tym związanych: (1) ochraniać informatora jako nosiciela tradycji (ochrona prywatności i poufności), (2) ochraniać interesy kolekcjonerów czuwając nad tym, aby zbiory były przechowywane w archiwach, w dobrym stanie i w sposób racjonalny, (3) podejmować niezbędne środki dla zabezpieczenia zebranych materiałów przed ich wykorzy­ staniem w sposób zamierzony lub niezamierzony, (4) przyjąć, że służby archiwalne odpowiada­ ją za użytkowanie i opiekę nad materiałami zebranymi. G . Współpraca międzynarodowa Zdając sobie sprawę z potrzeby intensyfikacji współpracy i wymiany kulturalnej, zwłaszcza poprzez łączenie zasobów ludzkich i materialnych dla realizacji programów rozwoju kultury tradycyjnej i ludowej, mając na celu ożywienie tej ostatniej, i dla prac badawczych prze­ prowadzanych przez specjalistów z jednego Kraju Członkowskiego, w drugim Kraju Człon­ kowskim, Kraje te powinny: (a) współpracować ze stowarzyszeniami, instytucjami i organizacjami międzynarodowymi i regionalnymi zajmującymi się kulturą tradycyjną i ludową; (b) współpracować w dziedzinie poznawania, rozpowszechniania i opieki nad kulturą tradycyjną i ludową, zwłaszcza przy pomocy takich środków jak: (1) wymiana wszelkiego rodzaju informacji i publikacji naukowych i technicznych, (2) kształcenie specjalistów, przy­ znawanie stypendiów na podróże, wysyłanie pracowników naukowych i technicznych oraz materiałów, (3) promowanie dwustronnych i wielostronnych badań w dziedzinie dokumentacji dotyczącej kultury tradycyjnej i współczesnej kultury ludowej, (4) organizowanie spotkań specjalistów, stażów naukowych i grup roboczych na określone tematy, szczególnie na temat klasyfikacji i indeksacji danych dotyczących kultury tradycyjnej i ludowej, jak również metod i nowoczesnych technik badań; (c) współpracować ściśle, aby zapewnić na płaszczyźnie międzynarodowej, tym którzy mają do tego prawo (wspólnoty lub osoby fizyczne czy prawne) korzystanie z praw ekonomicz­ nych, moralnych i tzw. sąsiedzkich, wynikających z badań, twórczości, kompozycji, przed­ stawiania, utrwalania i/lub upowszechniania kultury tradycyjnej i ludowej; (d) zagwarantować Krajom Członkowskim, na obszarze których są prowadzone prace badawcze, prawo do otrzymania od Kraju Członkowskiego prowadzącego badania kopii wszystkich dokumentów, nagrań video, filmów i innych materiałów; (e) powstrzymać się od wszelkich działań mogących narazić na szwank materiały kultury tradycyjnej i ludowej, pomniejszyć ich wartość lub utrudnić ich rozpowszechnianie czy użytkowa­ nie, niezależnie od tego czy dobra te znajdują się na terytorium własnym, czy innych państw; (f) podejmować niezbędne środki ochrony kultury tradycyjnej i ludowej przed zagrożeniami ze strony ludzi lub czynników naturalnych, na które jest ona narażona, w tym przed zagrożeniami wynikłymi z konfliktów zbrojnych, okupacji lub zamieszek publicznych innego rodzaju. Tłumaczenie z wersji francuskiej - Bronisława Kopczyńska-Jaworska �Mija już 11 lat od ogłoszenia konkursu pod tytułem „Fotografia chłopów polskich" przez redakcje dwóch pism „Nowej Wsi" i „Fotografii". W konkursie wzięło udział kilkaset osób z całej Polski, a jego efektem była wystawa, będąca wydarzeniem kultural­ nym roku. W ten sposób powstał dość pokaźny, bo liczący ponad 5000 sztuk zbiór fotografii polskiej wsi. Przeważają portrety ro­ dzinne, liczne są także fotografie upamiętniające np. szczególnie ważne w życiu chłopa ceremonie rodzinne, jak wesele i komunia, pogrzeb i inne ważne uroczystości w życiu całej społeczności lokalnej: dożynki, odpusty, przyjazd biskupa, itp. Pozostałe tematy zdjęć tego zbioru to praca codzienna, a więc np. żniwa, kopanie kartofli, międlenie lnu, ale również praca na obczyźnie - w Niem­ czech, Francji, służba wojskowa, itp. Fotografie pochodzą z obszaru całej Polski, chociaż największy stosunkowo zbiór stanowią zdjęcia z zachodniej części kraju (Śląska, Pomorza i Wielkopolski), zdecydowanie mniej jest zdjęć z dawnych polskich Kresów wschodnich. Najstarsze zdjęcie pochodzi z 1860 roku. Najnowsze natomiast są fotografie z czasów drugiej wojny światowej. Najwięcej jest zdjęć z okresu międzywojennego i pierwszych lat wojny. Cały zbiór znajduje się obecnie w Zakładzie Etnologii IAE PAN w Warszawie, gdzie został opracowany i uporządkowany, by umożliwić zainteresowanym sprawniejsze korzystanie z jego za­ wartości. Podstawowe dane dotyczące każdej fotografii - format, data, autor zdjęcia lub zakład fotograficzny (jeśli jest znany), miejscowość, region, nazwisko i adres nadawcy - umieszczono w komputerowej bazie danych. Zbiór został również uporząd­ kowany tematycznie, co powinno znacznie ułatwić dostęp do niego. Zbiór ten jest udostępniany na miejscu w Zakładzie Etnologii IAE PAN w Warszawie. Nasz adres: Zakład Etnologii, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105 tel. 20-28-81, w. 136, 137, 145 opr. Dagnosław Demski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/28dfbe32daa98acf6ea52454f472d6aa.pdf b04d9f2bdd35e38077c27be66f59de31 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1600 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource Paličkova-Pátková, Jarmila (1930-1996) Iwańska,Alicja (1918-1996) Jagiełła, Kaziemirz (1939-1996) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1481 Title A name given to the resource Nekrologi: Prof. dr Alicja Iwańska (1918-1996); Dr Kazimierz Jagiełła (1939-1996); Dr Jarmila Paličkova-Pátková (1930-1996) / ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41, s.215-222 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E K R O L O G I „Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Prof. dr Alicja Iwańska (1918-1996) 26 września 1996 r. zmarła w Londynie p. Alicja Iwańska. W nekrologu zamieszczonym przez rodzinę i przyjaciół w jednej z warszawskich gazet przy Jej nazwisku podano: żołnierz AK, socjolog, pisarka, poetka. Jak to zwykle bywa, gdy przychodzi ująć życie człowieka w kilku wyrazach, ich dobór jest sprawą trudną i bardzo indywidualną. Niechaj wolno będzie piszące­ mu te słowa uzupełnić powyższą charakterystykę o jeszcze jeden, własny element. Odeszła bowiem od nas osoba, która była również antropologiem, mającym na swym koncie naukowym wieloletnie studia nad indiańską ludnością współczesnego Meksyku, bodaj najintensywniejsze, jakie były dziełem Polaków zajmujących się tą tematyką po I I wojnie światowej. 1 Alicja Iwańska urodziła się 13 maja 1918 r. w Gardzienicach (pow. krasnystawski) . Dzieciń­ stwo i wczesną młodość spędziła w Gardzienicach oraz w Mikorzynie i Rzetni w Poznańskiem. Gimnazjum, rozpoczęte w Ostrzeszowie i Poznaniu, ukończyła w Warszawie. W 1935 r. debiuto­ wała jako poetka; pierwszy tomik wierszy wydała w 1938 r. Od 1936 r. studiowała filozofię na stołecznym Uniwersytecie oraz na Universitě Libré w Brukseli. Okres okupacji przeżyła głównie w Warszawie, gdzie zamieszkała wiosną 1940 r. po wysiedleniu jej rodziny z Poznańskiego. Uczestniczyła w tajnych seminariach filozoficznych i zebraniach literackich. W 1941 r. uzyskała magisterium z filozofii z rąk profesorów T. Kotarbińskiego i W. Tatarkiewicza. Od 1940 r. działała w antyniemieckim ruchu oporu jako żołnierz Z W Z i A K . Po upadku powstania warszawskiego pozostała w służbie aż do formalnego rozwiązania A K , następnie zaś przeszła do konspiracji antykomunistycznej. Jesienią 1946 г., zagrożona aresztowaniem przez U B , wyjechała do U S A . W Stanach Zjednoczonych odbyła studia w zakresie socjologii na Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku i na tej samej uczelni uzyskała w 1957 r. tytuł doktorski. W sumie mieszkała w U S A przez trzydzieści dziewięć lat, z czego, jak sama obliczyła, przez trzydzieści pięć uczyła „cudze dzieci" na ośmiu uniwersytetach, „od najlepszych jak University of Chicago do najgor­ szych jak kalifornijski uniwersytet stanowy w Sacramento" . Najdłużej związana była z Nowo­ jorskim Uniwersytetem Stanowym w Albany. Oprócz pracy dydaktycznej realizowała rozmaite projekty badawcze, których efektem były publikacje książkowe - Contemporary Poland: Poli­ tics, Society, Economy (1955), Good Fortune - Second Chance Community (1958), Exiled Governments: Spanish and Polish. An Essay in Political Sociology (1981), British American Loyalists in Canada and U.S. Southern Confederates in Brazil: Exiles from the United States (1993). W 1968 r. pracowała jako ekspert U N E S C O w Chile. Największą Jej pasją badawczą był jednak bez wątpienia indiański Meksyk, którym zajmowała się przez kilkanaście lat, poświęcając mu wiele prac naukowych i włączając go do swej twórczości literackiej na skalę niespotykaną ani wcześniej, ani później w polskim piśmiennictwie. 2 1 Dane biograficzne podaję według A. Iwańskiej, Potyczki i przymierza. Pamiętnik 1918-1985, Warszawa 1993. Mylna jest więc zapewne data urodzenia - 17 maja - w Małym słowniku pisarzy polskich na obczyźnie, 1939-1980, red. B. Klimaszewski, E . Nowakowska, W. Wyskiel, Warszawa 1992, s. 138. A . Iwańska, Uniwersalność wyższej uczelni (inauguracyjny wykład - PUNO 26.10.1985), „Przegląd Powszechny" (Londyn), 1985, nr 12, s. 12. 2 �216 NEKROLOGI W 1985 г., po przejściu na emeryturę, Alicja Iwańska wróciła na stałe do Europy i zamiesz­ kała w „przedsionku Polski" - Londynie. Jej związki z Anglią były wcześniejsze. W 1980 r. została honorowym profesorem Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie (PUNO) z siedzibą w Londynie, tam też, jeszcze przed opuszczeniem U S A , wydawała swoje pisane po polsku książki - bardzo osobistą dokumentację intelektualnego i emocjonalnego związku z pierwszym mężem, Janem Gralewskim, zatytułowaną Wojenne odcinki (Warszawa 1940-1943) (1982) oraz mocno zakorzenione w meksykańskich doświadczeniach Karnawały (1980) i Ucieczki (1983). Po osiedleniu w Anglii poświęciła się przede wszystkim pisarstwu. Dużo publikowała. W latach 1987-1995 ukazało się sześć Jej książek, w tym tomik poezji Niektóre (1991), utwory proza­ torskie Niezdemobilizowani (1987; 1988) i Baśń amerykańska (1988), szkic autobiograficzny Właśnie tu! Rzecz o dziewiętnastowiecznym Jean Marie Guyau i dwudziestowiecznej sobie samej (1992), pamiętnik z lat 1918-1985 pt. Potyczki i przymierza (1993) oraz wspomnienia wojenne Kobiety z firmy: sylwetki pięciu kobiet z AK pracujących w wywiadzie i kontrwywiadzie (1995). Niektóre z tych pozycji miały swe pierwsze lub drugie wydanie w Polsce. Wydarzenia, jakie nastąpiły w 1989 г., umożliwiły Alicji Iwańskiej kilkakrotne odwiedzenie Ojczyzny. Na stałe powróciła do Warszawy dopiero 18 czerwca 1997 г., gdy urna z prochami byłego porucznika A K o pseudonimie Wiewiórka, odznaczonego Krzyżem Walecznych, spo­ częła w kwaterze pułku „Baszta" na powązkowskim Cmentarzu Wojskowym. * Meksykańskie badania Alicji Iwańskiej są w Polsce właściwie nieznane. Wprawdzie w powsta­ łych w kraju opracowaniach poświęconych działalności Polaków w Ameryce Łacińskiej można znaleźć Jej nazwisko wraz z informacją: „etnolog [sic!], wybitny znawca i badacz kultury indiańskiej [w Meksyku]", a także jedną czy dwie noty bibliograficzne , lecz lakoniczność tych wiadomości, niezmienna na przestrzeni wielu lat, mówi sama za siebie, dowodząc faktycznej nieobecności i osoby, i jej dorobku w polu widzenia krajowej korporacji etnologiczno-antropologicznej . Zapewne przyjdzie jeszcze czas na zlikwidowanie tej zasmucającej z wielu powodów luki. Tymczasem poprzestać trzeba na przybliżeniu kuku najbardziej podstawowych faktów. Meksyk pojawił się w życiu Alicji Iwańskiej przypadkowo, za sprawą Jej drugiego męża, Philipa Wagnera, geografa, zaangażowanego w interdyscyplinarne badania prowadzone w tym kraju przez Uniwersytet Chicagowski. Najpierw przebywała tam jako turystka, nawet bez znajomości hiszpańskiego; wkrótce potem, w 1961 г., już jako badacz relacji między Indianami a ladinos, współpracujący z Chiapas Project kierowanym przez Normana A. McQuowna. Był to Jej pierwszy bezpośredni kontakt z indiańskim Meksykiem i jego problemami, ale także 3 4 3 M . Paradowska, Los polacos en México y América Central y sus trabajos etnográficos, „Etnologia Polona", t. 9: 1983, s. 193; M . Paradowska, Pobkie obserwacje i badania etno­ graficzne w Meksyku i Ameryce Środkowej, „Etnografia Polska", t. 28 (2): 1984, s. 148; M . Paradowska, Polacy w Meksyku i Ameryce Środkowej, Wrockw-Warszawa-Kraków-Gdańsk- Ł ó d ź 1985, s. 140, 356; M.Paradowska, Wkład Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulturowy Ameryki Łacińskiej, Warszawa 1992, s. 205. To samo powiedzieć można o historykach-latynoamerykanistach, por. M . Kula, Ameryka bliska i daleka, [w:] Ameryka Łacińska w relacjach Polaków. Antologia, wybór, wstęp, komentarze i przypisy M . Kula, Warszawa 1982, gdzie w charakterystyce powojennej aktywności w Ameryce cińskiej Polaków żyjących poza krajem odnotowano, iż „Kilka osób poczuwających się do związków z polskością interesowało się żywo losem Indian" i wymieniono wśród nich wyłącznie dwóch filmowców, A. Halika i T. Bortnowskiego, oraz dwóch uczestników pierwszego kongresu araukanologicznego w 1962 г., R. Białousa i W. Ostrowskiego (s. 12-13). W ostatnich latach lukę tę częściowo wypełnił pracujący na emigracji E . S . Urbański szkicem pt. Prof. dr. Alicja Iwańska w Hispanoameryce, [w:] tenże, Sylwetki polskie w Ameryce Łacińskiej XIX-ego i XX-ego wieku. Uczeni, literaci, artyści, kler i wojskowi, Stevens Point 1991,1.1, s. 183-184. 4 �217 NEKROLOGI pierwsza okazja do bliższego przyjrzenia się pracy amerykańskich antropologów - ich etosowi, wzajemnym stosunkom i podejściu do Indian, będących obiektem badań. Doświadczenia wyniesione z tego sezonu prac terenowych w Chiapas były gorzkie, po części wręcz traumatycz­ ne. Ich literacką transpozycją stała się napisana w 1982 r. powieść Ucieczki. Meksykański bakcyl - mimo wszystko - został połknięty. Od 1962 r. Alicja Iwańska rozpoczęła samodzielne badania antropologiczne w środkowym Meksyku, wśród Indian Mazanua, koncentrując swą uwagę na niewielkiej, liczącej około pół tysiąca ludzi społeczności zamieszkującej wioskę „El Nopal". Pod kryptonimem tym kryło się jedno z barrios miejscowości Temascalcingo, ośrodka municypium o tej samej nazwie, położonego w stanie México, na północny zachód od Toluca, w odległości około 160 km od stołecznego miasta Meksyk. Okres szczególnie intensywnych badań wybranej społeczności przypadł na lata 1962, 1963, 1965 i 1966. W ogłoszonym w 1971 r. studium Purgatory and Utopia: A Mazahua Indian Village of Mexico, badaczka tak oto przedstawiała swe pierwotne plany związane z Meksykiem: „[...] zaabsorbowanie 'wizją świata' oraz 'ideologią' stanowiło istotę mojego zainteresowania. Pojechałam do Meksyku z nader ambitnym marzeniem: poznać sposób, w jaki wielokulturowy kraj, taki jak Meksyk, zdołał osiągnąć narodową unifikację. Interesowały mnie zwłaszcza zróżni­ cowanie kulturowe i jedność ideologiczna tego kraju, gdyż myślałam błędnie, że owa jedność istnieje. Pragnęłam dowiedzieć się, jak meksykańska ideologia narodowa, wspierana przez insty­ tucje państwowe, wyrastała z licznych autochtonicznych kultur tego kraju (kształtując je zarazem); chciałam zobaczyć, jak ją transmitowano do ludzi, dla których została zaprojektowana, jakie im dawała korzyści, jak ich zmieniała, jak przekształcała ich w meksykańskich obywateli" . Bliższe zapoznanie się ze społecznością z „El Nopal" spowodowało jednak, że ostatecznie z początko­ wego zamierzenia ostała się tylko kategoria 'wizji świata', sprowadzona dodatkowo na poziom konkretnej grupy ludzi, żyjących tu i teraz, borykających się na co dzień z licznymi problemami, wśród których kwestia zachowania własnej tożsamości etno-kulturowej, choć nie zawsze jasno artykułowana, nie należała bynajmniej do mało ważnych. Nie było w tym nic z klasycznych etnograficznych dociekań nad kulturą tradycyjną. Autorkę interesowała głównie dynamiczna teraźniejszość. W rezultacie powstało studium o zmieniającej się stale, w określonych warun­ kach historycznych, wizji świata Indian Mazahua, w szczególności mieszkańców „El Nopal". 5 Zetknięcie z Meksykiem i zbliżenie do Indian Mazahua stały się dla Alicji Iwańskiej niezwykle silnym impulsem twórczym. Począwszy od 1962 r. powstaje szereg artykułów naukowych, ogłasza­ nych w Meksyku, USA, Niemczech i Włoszech, a także - co znamienne - tekstów literackich, pisanych po polsku, będących w naszym piśmiennictwie jedynym w swoim rodzaju świadectwem prawdziwego zapętlenia się uprawianej w terenie antropologii z osobistym życiem antropologa. Kompletna bibliografia owych prac jest ciągle zadaniem do wykonania; materiały do niej, na pewno z lukami, zwłaszcza (być może) w zakresie publicystyki, poezji i prozy literackiej, zawarte zostały w aneksie do niniejszego tekstu. Nie zwalnia to z obowiązku wspomnienia w tym miejscu o dwóch przynajmniej, bodaj najważniejszych pozycjach. Pierwsza to powstały w 1965 r. Świat przetłumaczony, wedle określenia samej Autorki - „powieść", w rzeczywistości - sfabularyzowany dziennik z badań wśród Mazahua, wydany w 1968 r. przez Instytut Literacki w Paryżu i uhonoro­ wany w 1974 r. emigracyjną nagrodą literacką Fundacji im. Kościelskich. Druga to wzmiankowa­ ne już studium Purgatory and Utopia: A Mazahua Indian Village of Mexico (1971), szybko przetłumaczone na hiszpański (1972), które odkryło przed antropologami ciągle żywą w swej odrębności kulturę Indian Mazahua, co podkreślił Sol Tax w słowie wstępnym do książki, bez kurtuazji i bez przesady, albowiem - w istocie - przed Alicją Iwańską mało kto prowadził po­ ważniejsze badania wśród tej żyjącej na zapleczu wielkich miast, silnie spauperyzowanej i sproletaryzowanej grupy etno-językowej. Nie od rzeczy będzie tu dodać, że cały dochód ze sprzedaży tej ostatniej książki, jak również następnej, poświęconej indiańskiej inteligencji, przekazany został na rzecz Funduszu Kształcenia Dzieci Mazahua, stworzonego przez Autorkę w Meksyku. 5 Cytuję za hiszpańskojęzycznym wydaniem wspomnianej pracy: A. Iwańska, Purgatorio у utopia. Una aldea de los indígenas mazahuas, México 1972, s. 14—15. �218 NEKROLOGI Na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych nastąpiła przerwa w badaniach tere­ nowych. Z pewnością miał na to wpływ wyjazd do Chile i przygotowywanie książki podsumo­ wującej wyniki badań z lat poprzednich. Jednak wygłoszony w 1969 r. na X X I I I Kongresie Międzynarodowego Instytutu Socjologii w Rzymie referat pt. Ideology and the Mexican Indians zapowiadał powrót do kwestii indiańskiej i to w zarzuconym niegdyś wymiarze - w zestawieniu z meksykańską ideologią narodową. Latem 1972 r. Alicja Iwańska po raz ostami zajęła się problemami „swoich Mazahua", tym razem koncentrując uwagę na sytuacji emigrantów żyjących w mieście Meksyk. Prawdo­ podobnie wtedy też zrodził się pomysł poddania badaniom takiego sektora indiańskiej lud­ ności, który potrafił wyrażać swe poglądy, potrzeby i interesy w języku zrozumiałym dla całego świata zewnętrznego. Nie można było powiedzieć tego - Jej zdaniem - o mieszkańcach wsi, bo to z pewnością ich właśnie miała na myśli, pisząc w 1971 г.: „Indianie, podobnie jak wielu uchodźców politycznych, są obywatelami państw, w których często czują się ustawicznymi cudzoziemcami. Gdyby mogli wyrazić swe odczucia w języku zrozumiałym nie tylko dla antropologów, lecz dla każdego przeciętnego uczestnika kultury zachodniej, prawdopodobnie złożyliby protest przeciw formalnej afiliacji narodowej, przez nich nie wybranej, domagając się uznania własnej tożsamości, jak również pełni swoich ludzkich praw" . Te przypuszczenia, sformułowane na gruncie wcześniejszych doświadczeń i obserwacji, mogły być zweryfikowane poprzez objęcie badaniami Indian, którzy posiadali wyższe wykształcenie, a mimo osiągniętego statusu społecznego, nie przyjęli „ideologicznego zaproszenia" do roztopienia się w meksykań­ skim narodzie metysów. Wiosną 1973 r. Alicja Iwańska rozpoczęła realizację takiego projektu, poddając analizie drogę życiową, poglądy i działalność przedstawicieli indiańskiej inteligencji skupionych w dwóch, pod wieloma względami przeciwstawnych organizacjach - „realistów" z Meksykańskiego Stowarzyszenia Indiańskich Fachowców i Intelektualistów oraz „utopistów" z na poły jawnego, na poły utajnionego rewiwalistycznego Ruchu Odrodzenia Anahuaku. Wyniki paroletnich nowatorskich studiów przedstawione zostały w książce opatrzonej wymownym tytułem The Truths of Others: An Essay on Nativistic Intellectuals in Mexico (1977). 6 Przy końcu dekady lat siedemdziesiątych indiański Meksyk zniknął z warsztatu badaw­ czego Alicji Iwańskiej. Co prawda w 1992 r. ukazał się w warszawskim czasopiśmie „Hemispheres" jeszcze jeden tekst z tego zakresu, lecz był to niepublikowany fragment dawniejszych opracowań. Zasadnicza część Jej dorobku antropologicznego, nie zawsze dostępnego w krajo­ wych bibliotekach, pozostaje - jak dotąd - w zapomnieniu. Powiedzieć tu tylko i wyłącznie - szkoda, to w tym przypadku zdecydowanie zbyt mało. * * * Materiały do bibliografii Alicji Iwańskiej: publikacje meksykanistyczne 1962 • Meksyk (I), „Kultura" (Paryż), 1962, nr 5, s. 41-59. • Meksyk (II), „Kultura" (Paryż), 1962, nr 6, s. 26-41. 1963 • El concepto del indígena en dos distintas regiones de México, „America Indígena", t. 23 (4): 1963 [tekst, do którego nie udało mi się dotrzeć - R T ] . • New Knowledge: The Impact of School upon Traditional Structure of a Mexican Village, „Sociologus" (Berlin), 1.13 (2): 1963, s. 137-150. • 1964 The Mexican Indian: Image and Identity, „Journal of Inter-American Studies" (Miami), t. 6 (4): 1964, s. 529-536. 6 A. Iwańska, América Indígena, „America Indígena", t. 31 (4): 1971, s. 1046. �219 NEKROLOGI Las mentiras en la investigación social, „Revista Mexicana de Sociología", rok X X V , t. 26 (2): 1964, s. 484-490. 1965 Świat przetłumaczony, „Kultura" (Paryż), 1965, nr 10, s. 54-64. The Impact of Agricultural Reform on a Mexican Indian Village, „Sociologus" (Berlin), 1.15 (1): 1965, s. 54-67. 1966 Division of Labour among Men and Women in a Mazahua Indian Village of Central Mexico, „Sociologus" (Berlin), t. 16 (2): 1966, s. 173-186. 1967 Mazahua Purgatory: Symbol of Permanent Hope, „America Indígena", t. 27 (1): 1967 [tekst, do którego nie udało mi się dotrzeć - R T ] Świat przetłumaczony, 1968 Paryż: Instytut Literacki, 1968 (Biblioteka Kultury, t. 158). 1970 Ideology and the Mexican Indian, [w:] Actes du XXII Congres de 1'Institut International de Sociologie, Rome 15-21 Septembre 1969, vol. I I , lére partie, „Revue Internationale de Sociologie" (Rzym), seria I I , t. 6 (1-3): 1970, s. 216-232. Relaciones entre el arte popular y el arte culto, [w:] Estudios sociológicos sobre sociología del arte, México: Sociedad Mexicana de Geografía y Estadística, 1970, s. 135-144. 1971 Purgatory and Utopia: A Mazahua Indian Village of Mexico. Foreword by Sol Tax, Cam­ bridge, Mass.: Schenkman Publishing Co., 1971. Without Art, „The British Journal of Aesthetics" (Londyn), 1.11 (4): 1971, s. 402-411. America Indígena, „America Indígena", t. 31 (4): 1971, s. 1045-1048. 1972 Purgatorio y utopía. Una aldea de los indígenas mazahuas. Prefacio de Sol Tax, México: Secretaría de Educación Pública, 1972 ( S E P / S E T E N T A S nr41). 1973 Emigrantes o commuters? (Indios mazahuas en la Ciudad de México), t. 33 (2): 1973, s. 457-469. Indiańscy intelektualiści „America Indígena", 1974 (I), „Kultura" (Paryż), 1974, nr 5/320, s. 41-53. 1977 Crosses and Souls, [w:] E . Sevilla-Casas (ed.), Western Expansion and Indigenous Peoples, The Hague: Mouton, 1977, s. 211-220. The Truths of Others: An Essay on Nativistic Intellectuals in Mexico, Cambridge, Mass.: Schenkman Publishing Co., 1977. Indiańscy intelektualiści (II), „Kultura" (Paryż), 1977, nr 10/361, s. 19-33. 1980 Karnawały, Londyn: Oficyna Poetów i Malarzy, 1980. 1983 Ucieczki, Londyn: Polska Fundacja Kulturalna, 1983. 1992 Collaboration and Resistance, „Hemispheres. Studies on Cultures and Societies" (War­ szawa), t. 7: 1992, s. 85-89. Ryszard Tomicki �„Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Dr Kazimierz Jagiełłą (1.12.1939 - 22.04.1996) W dmu 22.04.1996 roku, po długiej i ciężkiej chorobie, odszedł od nas dr Kazimierz Jagiełłą, wieloletni pracownik Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk (daw­ niej Instytut Historii Kultury Materialnej). Dr Kazimierz Jagiełłą urodził się 1.12.1939 r. w Starokrzepicach w woj. częstochowskim. Egzamin dojrzałości złożył w Liceum Ogólnokształcącym w Lądku Zdroju. Następnie podjął studia na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Wrocławskiego, na którym w 1965 r. uzyskał stopień magistra etnografii przedstawiając pracę Chłopskie budownictwo podcieniowe w Polsce i w krajach sąsiednich. W latach 1965-1970 oraz 1977-1980 dr K . Jagiełłą zatrudniony był w Pracowni Atlasu Etnograficznego I A E P A N we Wrocławiu, zaś w latach 1970-1976 r. w Muzeum Etnograficz­ nym w tym mieście. Był wówczas współautorem opublikowanego w 1975 r. informatora do wystawy Dawna wieś Dolnośląska. W następnym roku w „Rocznikach Jeleniogórskich" (t. 14:1976) ukazał się artykuł Najstarsza Dolnośląska pasieka we wsi Dworek kolo Lwówka Śląskiego. W 1979 r. na Uniwersytecie Wrocławskim obronił pracę pt. Zróżnicowanie i funkcjonowa­ nie stępy w ludowych kulturach Europy środkowo-wschodniej, uzyskując stopień doktora nauk humanistycznych. Promotorem pracy była prof, dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska. Z końcem 1980 roku (ze względów rodzinnych) dr Kazimierz Jagiełłą przeniósł się do Krakowa, gdzie początkowo pracował w Muzeum Etnograficznym na stanowisku kustosza, a od 1.03.1983 r. do chwili śmierci zatrudniony był w Pracowni Etnologii I A E P A N . Zainteresowania naukowe dr Kazimierza Jagiełły koncentrowały się wokół zagadnień dotyczących chłopskiej gospodarki agrarnej, przetwórstwa żywnościowego, architektury ludo­ wej i obrzędowości. Rezultatem szczegółowych dociekań naukowych są wartościowe artykuły oparte na wnik­ liwych badaniach i przemyśleniach. Wymienić by tu można artykuły zamieszczone w opraco­ waniu zbiorowym Pożywienie ludności wiejskiej (Kraków 1973), a mianowicie Typy maślnic i ich występowanie w świetle skartowań Polskiego Atlasu Etnograficznego oraz Stępa w Polsce, a także opracowanie pt. Formy stęp w Polsce i ich występowanie, które ukazało się w czaso­ piśmie „Lud" w 1973 r. (t. 52). W tym samym czasopiśmie w 1972 r. zamieszczony został artykuł na temat pewnych form budownictwa ludowego, a mianowicie Kilka uwag o szerokofrontowym domu ze ślepym pseudopodcieniem szczytowym. Praca dr Kazimierza Jagiełły w Pracowni Atlasu Etnograficznego we Wrocławiu zaowoco­ wała przygotowaniem następujących map: Chalupy z podcieniami w ścianie szczytowej (РАЕ z. I I I : 1968, mapa 183); Formy zrębów węglowych (РАЕ z . I V : 1971, mapa 191), Budownictwo sumikowo-łątkowe (РАЕ z. I V : 1971, mapa 192); Nasilenie występowania chalup zrębowych (РАЕ z. I V : 1971, mapa 193); Rozplanowanie wnętrza chalup wąskofrontowych (РАЕ z. I V : 1971, mapa 219); Chałupy podcieniowe (РАЕ z. I V : 1971, mapy 220-223). W 1994 r. ukazała się publikacja książkowa pt. Pozyskiwanie i wstępna obróbka ziarna zbóż na wsi polskiej, w serii Etimológica, t. 2 (Acta Universitatis Wratislaviensis, No 1553), której dr Kazimierz Jagiełłą był współautorem, przygotowując opracowanie dotyczące narzędzi do przeróbki ziarna zbóż. �NEKROLOGI 221 Należy dodać, że zostały też przygotowane do druku dwa artykuły dotyczące obrzędo­ wości weselnej, a także zagadnień związanych z ich symboliką, oraz opracowanie na temat jarzm w Europie środkowo-wschodniej w aspekcie etnogenezy Słowian. Z chwilą zatrudnienia w Pracowni Etnologii I A E P A N w Krakowie dr Kazimierz Jagiełłą został włączony do prac naukowo-badawczych nad kulturą ludową Karpat Polskich i był autorem artykułów w kolejnych tomach stanowiących monografie regionalne wymienionego obszaru. W pracy Górale Beskidu Żywieckiego (Kraków 1992), zamieszczone zostały dwa artykuły Jego autorstwa: Budownictwo ludowe oraz Ogólna charakterystyka regionu, przygoto­ wana do druku architektura ludowa Podhala ukaże się natomiast w tomie poświęconym kulturze ludowej tego regionu. Dr Kazimierz Jagiełłą - jako członek Polskiej Komisji Karpackiej - został włączony do prac związanych z przygotowaniem syntezy budownictwa gospodarczego i opracował obszerny artykuł na ten temat z terenu polskich Karpat. Praca ta wykonywana była w ramach Między­ narodowej Komisji do badania Kultury ludowej Karpat i Bałkanów. Dr Kazimierz Jagiełłą kontynuował współpracę z Pracownią Atlasu Etnograficznego I A E P A N we Wrocławiu. Jej wynikiem były opublikowane komentarze do map Polskiego Atlasu Etnograficznego zawarte w I I i I I I tomie tego wydawnictwa. Dotyczyły one domu z pod­ cieniem szczytowym, budownictwa sumikowo-łątkowego, formy węgłów chałup zrębowych, rozplanowania chałup wąskofrontowych (t. I I : 1995) oraz stęp i maślnic (t. I I I : 1996). Do tomu I V przygotował obszerny komentarz pt. Jarzma ijarzmice. Wypada jeszcze dodać, że był On członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zainteresowania dr Kazimierza Jagiełły związane były również z muzyką i instrumentami muzycznymi. Sam grał na skrzypcach, przygotowywał artykuł na temat gęśli. Interesował się ponadto filozofią i dialektologią. Był wielkim miłośnikiem gór. W pracy naukowej cechowała go sumienność oraz umiejętność stawiania i rozwiązywania podejmowanych zagadnień badaw­ czych. Był człowiekiem o dużym poczuciu odpowiedzialności, a także serdecznym i życzliwym kolegą i jako taki pozostanie w naszej pamięci. Danuta Tylkowa Krystyna Hermanowicz-Nowak �„Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Dr Jarmila Paličkova-Pátková (5.IX.1930 - 19.V.1996) Polscy etnografowie żegnają z ogromnym żalem przyjaciółkę wielu z nas dr Jarmilę Paličkova-Pátkova. Związana z naszym krajem od lat pięćdziesiątych, mówiąca po polsku, znająca naszą literaturę dr Jarmila Paličkova-Pátková współpracowała z wieloma polskimi etnografami. Szerokie zainteresowania naukowe przyczyniły się do Jej bliskich związków zarówno z badaczami kultury ludowej Karpat, etnografami zajmującymi się współczesnymi przeobrażeniami wsi polskiej, jak i specjalistami z zakresu rzemiosła i sztuki ludowej. Moja współpraca z Nią przez trzydzieści kilka lat dotyczyła zarówno historii ubiorów jak i skórnictwa. Jarmila Paličkova-Pátková urodziła się w 1930 roku w Bzencu na Morawach. Dzieciństwo spędziła w Bratysławie. Jej dypolomowa praca w zakresie etnografii, L'udovy odev v okoli Trnavy została wydana w 1957 r. W 1961 r. dr Paličkova-Pátková uzyskała tytuł kandydata nauk. W dalszych swych badaniach naukowych łączyła ona zainteresowania ludowymi tech­ nikami, zwłaszcza w zakresie włókiennictwa i skórnictwa, z badaniem funkcji tych przed­ miotów w życiu wsi i z ich walorami estetycznymi. Świadczy o tym jej doskonała książka o kuśnierstwie ludowym w Słowacji, wydana w 1981 r. (L'udové kožušníctvo na Slovensku). Przedstawiono w niej historię tego rzemiosła od okresu późnego średniowiecza, zmiany w or­ ganizacji pracy i powolne zanikanie jego ludowych form. Szczegółowo opisano technikę produkcji, krój i zdobnictwo wyrobów, ich funkcję w życiu wsi, wraz ze słowniczkiem zawodo­ wych terminów. Podobnie opracowana została słowacka wytwórczość ludowa (L'udová výroba na Slovensku) wydaną w 1992r. Szerokie zainteresowania różnymi ludowymi wyrobami sprawiły, że współpraca dr Paličkovej-Pátkovej z wydanym w 1990 r. Etnograficznym atlasem Słowacji i z Encyklopedią ludowej kultury Słowacji (1995) była niezbędnym i podstawo­ wym wkładem. W wielu dziesiątkach artykułów i większych rozpraw dr Paličkova-Pátková przedstawiała wyniki swych badań nad rzemiosłem i sztuką ludową. Brała udział w zbioro­ wych studiach nad Horehroniem. W licznych recenzjach udostępniała najnowsze prace etno­ graficzne z całej Europy. Wszechstronność zainteresowań badawczych dr Jařmili Paličkovej-Pátkovej i jej ogromne doświadczenie uzyskane w wieloletnich badaniach terenowych sprawiają, że jej brak będzie stale odczuwalny w słowackiej etnografii. Jej zapał i energia organizacyjna pozwalały na dotarcie do twórców ludowych i zachęcały do uprawiania dawnych technik zdobniczych. Umiała ona łączyć teorię z praktyką. Ostatnio wspópracowała z biuletynem „Folk Art and Craft News" poświęconym tradycyjnej wytwórczości rzemieślniczej w całej Europie. Jej zainte­ resowania sięgały daleko poza własny kraj, którego polityczne i gospodarcze losy mocno odczuwała. Pracowała do ostatniej chwili swego tak czynnego życia. Także w Polsce jej przyjaciele i czytelnicy znakomitych prac opłakują jej stratę! Irena Turnau � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dfb4434b54c19f894060a516f88edc74.pdf e02c762925d285714bc0071f148243bb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1599 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1480 Title A name given to the resource Dziecięce światy Manhattanu / ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41, s.205-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INGA KUŹMA studentka I I roku Katedry Etnologii U Ł DZIECIĘCE ŚWIATY M A N H A T T A N U 1 Przed około 20 laty rozpoczęła się historia pewnego osiedla w Łodzi. Osiedla, które zostało nazwane Manhattanem i które przez swoją nazwę, architekturę oraz na skutek opublikowanego Przewodnika po Manhattanie, było (i jest chyba nadal), miejscem w moim mieście niezwykłym. Od początku jego budowy towarzyszyły mu plotki i legendy. Nikt z mo­ ich rozmówców nie wiedział dokładnie, dlaczego zdecydowano się postawić wysokie na 23 piętra wieżowce w samym centrum Łodzi, tuż przy jej głównej ulicy - Piotrkowskiej. A jest to naprawdę dość zaskakujący widok, kiedy docierając do tej części centrum miasta, już z daleka widzimy górujące nad nim „drapacze chmur". Proszę sobie wyobrazić to zestawienie: betonowe, socjalistyczne molochy, otoczone najwyżej 5-piętrowymi eklektycznymi ka­ mienicami! Cóż to blokowisko robi w uważanym za zabytkowe i reprezen­ tacyjne centrum Łodzi? Do tzw. osób oficjalnych i odpowiedzialnych za zatwierdzenie projek­ tów nie dotarłam. Rozmawiałam z lokatorami najdłużej mieszkającymi na Manhattanie, którzy na moją prośbę przywoływali swoje wspomnienia. Tam, gdzie teraz mieszka taka liczba osób, że jedna z moich rozmówczyń przyrównała ją do polowy mieszkańców Zgierza, stały podobne do tych zachowanych wzdłuż ulicy Piotrkowskiej przedwojenne kamienice, a także małe drewniane domki, gdzie mieściły się zakłady usługowe, były tam budynki fabryczne i nawet zakład kowalski. Niemal wszystkie, oprócz budynków w wyjątkowo dobrym stanie, zostały wyburzone, żeby zrobić miejsce pod najwyższe budynki mieszkalne w Polsce, a na pewno najwyższe w Łodzi. Podobno nadal w kraju nie ma tak wysokich domów mieszkalnych. Miały powstać w rekordowym tempie - od 4 do 5 lat - i mieć nowoczesną konstrukcję stalowo-aluminiową oraz zaplecze wyposażone w korty, basen, brodzik dla dzieci... Jak głosiła plotka, miały wzbudzać zazdrość i podziw wśród władz innych miast, ponieważ podobno z zazdrości właśnie o warszawską Ścianę 1 Pragnę szczególnie podziękować p. dr E . G . Karpińskiej i p. prof. A.P. Wejlandowi, którzy bardzo przychylnie ustosunkowali się do mojego pomysłu, a dzięki rozmowom z nimi praca nad tekstem - pierwszym moim tak poważnym przedsięwzięciem - przekształciła się w przygodę. �206 INGA KUŻMA Wschodnią i prężny rozwój Katowic, narodził się w głowach decydentów łódzkich pomysł Manhattanu. Budowa, owszem, szła, jak mówił mój rozmówca, rekordowym tempem - dzień i noc, przez cały tydzień. Taki był zresztą - według niego - wymóg konstruktorski. I po tamtym tygodniu, pewne młode małżeństwo czekające z niecierpliwością na nowe mieszkanie, mogło podziwiać ze swojego „zastęp­ czego" 8 piętra bloku oddalonego o około 4 km od terenu budowy, trzony dwóch pierwszych klatek. Ale jak się okazało później, musieli się oni nau­ czyć umiejętnie dozować sobie i podziw, i niecierpliwość, ponieważ budo­ wa została wstrzymana na 3 lata. W paradę weszła „Huta Katowice" -wówczas inwestycja priorytetowa dla całej Polski, która „pożarła", oprócz innych, także i stal przeznaczoną na nasze nowoczesne konstrukcje, wzo­ rowane nieco na konstrukcjach nowojorskich drapaczy. Niezbędne było przeprojektowanie, dokonanie poprawek itp., i budowę po upływie jakiegoś czasu można było kontynuować. 9 lutego 1977 r. 150 małżeństw, w tym wspomniana przeze mnie para, nie tak już młoda wtedy, mogło rozpocząć zasiedlanie nowych mieszkań. Budo­ wa trwała jednak nadal przez kilka następnych lat. Do kolejno powstających bloków wprowadzali się lokatorzy, a dzieci biegały do szkoły między ogro­ dzonymi terenami budowy. Manhattan był przez początkowy okres swego istnienia niezwykłą atrakcją. Jak wspominają moi rozmówcy, przychodziły wycieczki szkolne, żeby obejrzeć z bliska te wysokościowce, pojechać windą na ostatnie piętro, skąd widać całą Łódź jak na dłoni, pobawić się tymi windami - cudem ówczesnej szwedzkiej techniki - i pobiegać po nie kończących się labiryntach korytarzy. I tak w końcu osiedle to wrosło w pejzaż Łodzi, nawet mimo nadanej mu nazwy, jak na czasy, w których powstało nieco ekscentrycznej. Teraz Man­ hattan kojarzy się przede wszystkim z hulającym tam wiatrem i smutnymi, wysokimi blokami, wcale nie zdobiącymi centrum miasta. Groteskowymi w porównaniu z nazwą - bo za niskie, brzydkie i smutne jak na „Manhattan". Według łodzian z innych dzielnic, ludzie mieszkający na Manhattanie są tacy sami jak mieszkańcy wszystkich innych powojennych osiedli - nie znają się, boją się siebie, przemykają tylko do swoich mieszkań. A ich wyróż­ nikiem jest jedynie bogactwo - stać ich na tak drogie mieszkania (Man­ hattan uchodzi za drogie osiedle), natomiast ci, którzy mieszkają na najwyż­ szych piętrach „może mają inne spojrzenie na świat". Przewodnik po Man­ hattanie dowodzi, że nie są to tak zupełnie zwykli ludzie, a na pewno nie są nimi ci, którzy Przewodnik... tworzyli. Pracy nad tą publikacją, która stała się przedmiotem mojego zaintereso­ wania i inspiracją do napisania tego tekstu, patronowała Galeria Manha­ ttan, na czele której stoi Krystyna Potocka-Suwalska. Galeria ta, dla kolej­ nej mojej rozmówczyni „w tym miejscu [tj. na Manhattanie - przyp. I.K.] jest jedynym źródłem ciepła". Autorem projektu koncepcji jest Janusz Byszewski z Laboratorium Edukacji Twórczej - Centrum Sztuki Współ- �207 DZIECIĘCE ŚWIATY MANHATTANU czesnej Warszawa, a organizacyjnie pomagała mu Katarzyna Jachimowicz z Galerii Manhattan. Przewodnik... został wydany jesienią 1996 r. i był efektem trwających prawie cały rok warsztatów. Jest to publikacja bardzo starannie i pięknie opracowana plastycznie. Nad tą częścią czuwał profe­ sjonalista, Zbigniew Koszałkowski, nota bene manhattańczyk. W pracę za­ angażowanych było dwudziestu dwóch uczniów Szkoły Podstawowej nr 14 na Manhattanie, w wieku od 11 do 14 lat. To oni są bohaterami i autorami wykreowanej niejako przez siebie przestrzeni swojego osiedla. W Przewod­ niku... znajdują się głównie zdjęcia przez nich wykonane. Sfotografowane miejsca pogrupowano w cykle: „Autoportrety", „Mój pokój", „Widok z okna", „Próba rozmowy (najstarszy i najnowszy przed­ miot)", „Dom, w którym można pomarzyć... Mój dom", „To samo miejsce", „Zabawa", „Strzeż się złych miejsc", „Kolory Manhattanu" , „Chodź, coś ci pokażę", „Rozmowy". Wszystkie teksty, króciutkie i dowcipne dialogi w roz­ dziale „Próba rozmowy...", oraz wywiady przeprowadzone z niektóry­ mi mieszkańcami Manhattanu (między innymi z dyrygentem Zdzisławem Szostakiem i artystą Józefem Robakowskim) jak również tytuły zdjęć zostały zredagowane i opracowane także przez dzieci. A to, że nad ową prezentacją czuwali dorośli może nasuwać pytanie, na ile stali się oni w którymś momen­ cie „gośćmi" prezentowanej w Przewodniku... przestrzeni, a na ile narzucili dzieciom swoją wizję z podziałem na miejsca ważne i nieważne, bezpieczne i niebezpieczne oraz swój sposób poruszania się i rozumienia tego obszaru. Świat wyobraźni dziecka był, a nawet jeszcze jest, traktowany z pewnym lekceważeniem, z pominięciem jego doniosłości, zwłaszcza kiedy wiąże się to z obserwacją realizacji codziennej wizji i projektów dziecięcych (Glotón, Clero 1985). Mało doceniane są przez dorosłych zachowania dzieci, bo zazwyczaj starsi słyszą tylko hałasy i widzą nieporządek, dewastację, niepo­ trzebne zamieszanie. Dziwimy się, jak mogą się w takich miejscach bawić i w taki sposób. Męczy nas ich ekspansywność - ruchliwość, dociekliwość, samowola - i jak wielu z nas myśli - dokuczliwość. Rzadko kiedy umiemy zobaczyć we wszystkich takich zachowaniach coś więcej niż tylko zabawę czy bezsensowne działania, które tłumaczymy sobie wzdychając: „ach, to tylko dzieci" czy oburzając się: , jak tym dzieciom można było na to pozwolić!", ,jak brzydko się bawicie!", „lepiej byś się uczył". I ponieważ tak rzadko nam, dorosłym, zdarza się umiejętność innego patrzenia na dzieci, pozwoliłam sobie wejrzeć w głąb dziecinnych wyobrażeń. Taką wyjątkową okazję stwarza Przewodnik... - ustami dzieci zaprasza do podążenia za nimi w odkrywaniu ICH miejsc, dla nich znaczących i wyjątkowych. Oto kilka z kilkunastu wypowiedzi dzieci umieszczonych zaraz na pierwszej stronie Przewodnika...: „«Przewodnik» ten stworzyliśmy, aby uświadomić wszystkim 2 2 Tylko dziecku dorosły przyzna na tyle wielką wyobraźnię, aby pogodzić sie z tym, że wielkie betonowe osiedle może być barwne! - ciągle pokutujący mit o naiwności dziecka (Gołaszewska 1984, s. 185-202). �208 INGA KUŹMA ludziom, przeciwnikom ogromnego kompleksu mieszkalnego, jakim jest Man­ hattan, że obok niezliczonej ilości wad, posiada on również wiele zalet" (Anna Kucińska, kl. VI); „Mimo, że te wielkie bloki to «betonowa pustynia» to i tak M Y wszyscy, którzy tu mieszkamy bardzo je lubimy. Całe nasze życie jest związane z Manhattanem i to właśnie my, dzieciaki, wiemy o tym miejscu dosłownie wszystko" (Beata Milanowicz, kl. VIII); „Nic nie ukrywaliśmy, Manhattan jest jaki jest. Przedstawiamy go takim, jakim go widzimy, czyli oczami dzieci. Niektórzy dorośli mają mniej rozwiniętą wyobraźnię - nasz przewodnik powinien ją wzbogacić" (Paulina Zwierzchowska, kl. IV); „Ludzie zwiedzają wiele miejsc na świecie, a przewodniki to ułatwiają. W takim razie niech Państwo wybiorą nasz, któremu można zaufać" (Piotr Uzelac, kl. VI). Możemy zatem czuć się zaproszeni do dokonania próby rozszyfrowania świata dzieci, jego reguł oraz miejsca wobec świata dorosłych i ich wspólnej egzystencji na obszarze osiedla. Być może uniwersum, jakie wyłoni się z mo­ jego opisu, okaże się nie tylko wszechświatem dzieci na Manhattanie. Świat dzieci i dorastającej młodzieży, mimo że różni się od świata doro­ słych, mimo swojej poboczności i nieoficjalności wobec zachowań oficjal­ nych i ważnych spraw ludzi starszych, jest jak najbardziej przystający do głównego nurtu życia - świata dorosłych. Jest jego zminimalizowanym od­ biciem, wyposażonym w dodatkowe treści podkreślające jego specyfikę. Światy te nie są od siebie zupełnie odizolowane, ponieważ dzieci czerpią bardzo często pomysły zabaw i impulsy do działań z obserwacji i uczestnic­ twa w świecie dorosłych. Odbywa się to, po pierwsze, na drodze polemiki, tzn. testowania zachowań przeciwnych do oficjalnych po to, ażeby nauczyć się pozostałych wariantów, które z różnych względów nie są dopuszczane przez reguły dorosłych. A po drugie, dzieci naśladują i wcielają się trochę „na wyrost" w rozmaite role i sytuacje, posługując się przy tym różnymi akcesoriami, które są bardziej znakami niż symbolami, wzbogacającymi scenę działań (Jankowski 1984, s. 231-244). Pośrednio służy to wyżyciu się, daniu wyrazu impulsywności, rozwijaniu wyobraźni i kreatywności. Są to te rodzaje energii, które w trakcie wyzwalania się - jak to podkreślają psycho­ lodzy i antropolodzy - są niezbędne dziecku przy odtwarzaniu i interpretacji struktury oficjalnej, konstytuowaniu się jako grupy specyficznej kulturze dziecięcej, uczeniu się zasad i norm (Sulima 1995, s. 52-64). Dziecko działa na różnych płaszczyznach, rozumianych przede wszyst­ kim jako płaszczyzny kulturowe. Dopiero one faktycznie różnicują, strukturyzują i nadają charakter przestrzeni, w tym przypadku osiedlu, poprzez cele i swoją specyfikę, jaką narzucają działającym dzieciom i dorosłym. Pierwszą z nich jest płaszczyzna tzw. podkultury dziecięcej i jej folkloru, pełniącego funkcje regulacyjne, socjalizacyjne i kreatywne (Cieślikowski 1975). Działania tego typu realizują się w miejscach zabaw, gdzie aktywność dzieci jest bardzo intensywna. Są to miejsca wyłączone ze struktury miejsc i struktury działań aprobowanych i ustalanych przez dorosłych. Proponuję nazwać je Hminalnymi i intymnymi. Dlaczego tym miejscom przypisałam cechę liminal- �DZIECIĘCE ŚWIATY MANHATTANU 209 ności? Nie tyle przez ich graniczność, co raczej peryferyjność i oboczność wobec kultury oficjalnej dorosłych. Rządzą tam reguły ustalane przez dzieci, specyficzny kodeks zachowań akceptowanych i odrzucanych, który - co najważniejsze - wyklucza proszenie o pomoc dorosłych i włączanie ich do wspólnych działań. Teren zabawy i zabawa to nie są obszary, gdzie dorosły jest widziany chętnie. Owszem, może zostać dopuszczony na krótko do zabawy w szczególnej sytuacji, np. jest brakującym do kompletu członkiem drużyny, albo jest wyjątkowo uważany za kogoś „równego" i obdarzany sympatią jako NASZ/A pan/i. Zazwyczaj jednak dorosły jest w tych miejscach i intruzem i cenzorem, a więc Mamą lub Tatą, który wdarł się na plac, potrafił znaleźć do niego przejście i nawołuje do powrotu. Wdarł się do DOMU - bo jeszcze taki sens dałoby się odczytać, gdyby zagłębić się w znaczenie łacińskiego słowa limen: „wschód, początek, granica; DOM, MIESZKANIE [podkr. moje - I.K.]" obok innego słowa limes: „MIEDZA, GRANICA [podkr. moje - I.K.]; droga, ścieżka" (Słownik... 1986, s. 293). Wydaje się, że w przypadku miejsc zabaw dzieci, jako miejsc liminalnych, te dwa słowa i ich sensy mieszczą się w zakresie funkcji owych obszarów. Byłyby to place zabaw, podwórka, zakamarki na osiedlu czy nawet w szkole, własny pokój lub choćby tylko jeden kąt w mieszkaniu, będący enklawą i schronieniem dziecka. Wszystkie te miejsca żyjące pozornie na „uboczu", mało znaczące dla działań dorosłych w przestrze­ ni, dla bawiącego się dziecka są centrum świata. Tam, gdzie my widzimy jedynie krzaki i kilka puszek, śmieci i brud w wąskich zakamarkach, dziecko buduje sobie sugestywną scenografię i re­ kwizyty ściśle odpowiadające rzeczywistym przedmiotom, a wszystko to służy do odgrywania i inscenizowania rozmaitych fabuł - wydarzeń z życia domowego, szkolnego, z książek, filmów itp. Te miejsca są często „utajnione" na różne sposoby. Na przykład często usytuowane są daleko od domu, poza zasięgiem głosu i wzroku rodziców, w zakamarkach na tyle niedostępnych dorosłym, że żaden z nich nie będzie miał ochoty koniecznie tam dotrzeć osobiście, choć na pewno będzie chciał wiedzieć wszystko, co tam się dzieje. Wystarczy też, że dziecko nie będzie ujawniać gdzie dokładnie jest TO miejsce i będzie tam mówić jakimś szyfrem, tajemnym językiem, a droga do niego będzie prowadzić skrótami przez np. dziurę w siatce. Kiedy dziecko bawi się w domu, to wtedy tę realną trasę zastąpi „droga" imaginacyjna, a proces „przejścia" zaakcentowany będzie np. przebraniem się lub ściągnięciem po kryjomu koca z tapczanu potrzebnego do budowy domu z krzeseł. Przemierzenie takiej właśnie drogi jest przekroczeniem GRANICY między jednym światem a drugim. To jest przestrzeń stricte lirninalna. Przejście przez nią czyni z dziecka kogoś, kto nie gra już roli „dziecka": córki, syna, ucznia, nawet kolegi czy wroga kogoś w klasie, ale DZIECKO właśnie - osobę, która ma szczególną zdolność do istnienia i przechodzenia, bez nadmiernej raxgonalizacji tego procesu, ze świata rzeczywistego do zupełnie innego wymiaru, z którego realiami (bo jednak dla dziecka te dwa światy są realne!) utożsamia się i niezwykle mocno je przeżywa. �210 INGA KUŹMA Jeśli wspomniałam, że od czasu do czasu obecność dorosłego, jako uczestnika w świecie zabawy, bywa akceptowana, to jednak są takie sprawy dziecięce, do których dorosły nie zostanie dopuszczony nigdy. Tych spraw dotyczyć mogą dziecięce „namawiania się", sekrety, „skarby", skrytki i szczególne powody, dla których kogoś się nie lubi i „przezywa". Jak uzasadniam użycie drugiego terminu charakteryzującego te miejsca najbardziej dziecięce z dziecięcych, to znaczy „intymność" ? Intymność jest tu przeze mnie rozumiana jako sfera, gdzie dziecko zaspokaja swoją po­ trzebę akceptacji, współdziałania z grupą rówieśników oraz oderwania się od codzienności z wymaganiami rodziców, przymusem szkoły i innych obligu­ jących zajęć (Yi-Fu Tuan 1987, s. 173-188). Takie nastawienie powoduje, że miejsca, które sprzyjają wymienionym wyżej postawom i działaniom są identyfikowane przez dziecko jako JEGO, NASZE i często jest to podkreś­ lane przez „zagospodarowywanie" np. piktogramami, graffiti, napisami, „skarbami", powierzaniem tam sobie tajemnic. Poczucia swojskości i bezpieczeństwa (chociażby zabawy były w rzeczy­ wistości mało bezpieczne, jak np. bójki o boisko lub między bandami), czerpanego z identyfikacji z grupą i z jej podkulturą, nie zastąpią, bo są czymś gatunkowo innym, ufność i bezpieczeństwo odczuwane przez dziecko przy bliskim sobie dorosłym. Miejsca intymne i liminalne zostały sfotografowane i pokazane w Prze­ wodniku... w cyklach pod tytułami: „Mój pokój" (zdjęciu każdego pokoju zostały nadane nazwy, np. „Gładziutki", „Pozory mylą", „Kogel - Mogel", „Ale tu słodziutko!"), „Dom, w którym można pomarzyć", „To samo miejsce", „Zabawa", „To jest moja znajoma - właśnie ta - ulica", „Kolory Manhattanu", „Ściana płaczu". Ta ostatnia to ściana bloku pokryta malar­ stwem i olbrzymimi rysunkami wykonanymi przez dzieci. Jak widać, analiza Przewodnika... pozwala wyróżnić w płaszczyźnie pod­ kultury dziecięcej, po pierwsze, miejsca liminalne i intymne z charakteryzu­ jącym je folklorem dziecięcym, po drugie - granice, których przekroczenie przenosi ze świata codzienności do świata zabawy, po trzecie - strefę takich zabaw dziecięcych, które są niedostępne dorosłym Interpretacja fotografii i dziecięcych komentarzy nakazuje jednocześnie nieco szersze ujęcie. Oprócz miejsc najbliższych dziecku, oswojonych przez nie, istnieją miejsca groźne i obce (w Przewodniku... cykl zdjęć zatytułowany „Strzeż się złych miejsc") . Tam dzieci nie bawią się, boją się ich, są przed nimi ostrzegane przez dorosłych. Wydawałoby się, że są to miejsca bierne, nieaktywne w działaniach 3 3 Są to zdjęcia przedstawiające ciemne przejścia między blokami, wąskie korytarze w blo­ kach, gdzieś w piwnicach, ciemne windy, nie uczęszczane i położone całkiem na uboczu skwery, śmietniki, nawet ciemna dziura studzienki. Nie widać tam nigdzie śladów życia, nawet wan­ dalizm zupełnie jakby był przypadkowy. Wszystkie te miejsca są opuszczone, odrapane, bez­ osobowe. Być może jest to najlepszy przykład na potwierdzenie tezy psychologa francuskiego T. Riboťa, że „strach jest pierwszym przejawem życia emocjonalnego, a w ogóle strach przed ciemnością, ciszą i samotnością, ma podłoże archetypiczne" (patrz: Cieślikowski 1969, s. 111). �DZIECIĘCE ŚWIATY MANHATTANU 211 dzieci, ale są to pozory. Wchodzą one w skład struktury przestrzeni dziecięcej. Chociażby dlatego, że stoją w opozycji do miejsc przyjaznych i bezpiecznych. Dzieci omijają je, nie organizują tam żadnych zabaw korzystając z obszarów oswojonych, „ciepłych". Świadczą też o przestrzeganym porządku na całym terenie osiedla. Zwłaszcza młodzi użytkownicy respektują nakaz omijania pewnych terenów. Dziecięca eksploracja terenu nie jest tak spontaniczna i bezładna jakby się wydawało. Dzieci rozumieją kategorię miejsc dozwolonych i zakazanych i operują nią ze względu na swoje cele i potrzeby, a także ze względu na oczekiwania dorosłych, co do swojego postępowania. Drugą płaszczyzną kulturową z przypisanymi jej miejscami, są obszary tzw. „oficjalnego życia" dzieci u boku dorosłych. W tych miejscach podkultura dziecięca nie wysuwa się na plan pierwszy. Tu rządzą reguły dorosłych. W Przewodniku... ukazują je zdjęcia pod tytułem: „W Galerii Manhattan odbywały się nasze zajęcia", „Moja szkoła", „To jest nasza szkoła" oraz już wcześniej przeze mnie wymienione: „Dom, w którym można pomarzyć" czy „To jest moja znajoma - właśnie ta - ulica". Na owych oficjalnych obszarach dziecko wchodzi w rolę „dziecka". Jest trakto­ wane jako ktoś niepełnoletni, posłuszny, mało wiedzący. Poddawane jest wychowywaniu, strofowaniu, pouczaniu. Pozwala mu się tam, i owszem, na samodzielność, ale w określonych granicach i pod stałą kontrolą. Współdzia­ łanie z dorosłymi, poddanie się ich zabiegom pedagogicznym, wyposaża dziecko w wiedzę, która przybliża je o krok do kolejnego „wtajemniczenia" - nieuchronnie je czekającego przejścia do świata dorosłych. Posmak „dorosłości" mają dzieci na obszarach, które nazwałam ob­ szarami ich „oficjalnego życia" u boku dorosłych. Przestrzenie te bywają łącznikiem między światem dzieci a światem dorosłych - światem bez dzieci. Obszar zabaw jest światem bez dorosłych, co najwyżej sporadycznie przez dzieci tam dopuszczanych. Dzieci podobnie, bardzo rzadko i na krótko są dopuszczane do „wejścia" i przebywania w świecie dorosłych osób. Są to takie miejsca i działania, gdzie dziecko byłoby zawadą, konkurencją dla równie absorbujących i pochłaniających czynności, jak opiekowanie się nim i pilnowanie go. Obszar ten jest w pewnym sensie utajony przed dziećmi . Do nich i do działań, które tam się odbywają, dziecko w toku dorastania i dojrzewania aspiruje (z czasem coraz bardziej świadomie). Cały zaś proces wychowania ma je przygotować do wejścia na nowe obszary, identyfikowa­ nia się z nowymi rolami i nowymi sytuacjami. Na przykładzie grup dzieci i młodzieży śledzić można mechanizmy procesu „awansowania" kulturo­ wego i poszerzania kulturowych kompetencji. Te miejsca już w Przewodniku... nie występują, ale na ich ślad można by trafić analizując dokładnie zabawy dzieci - wzory, z których korzystają odgry­ wając niektóre fabuły i role. Tymi miejscami są np. miejsca pracy dorosłych, 4 * Świat „utajony", w sensie: ukryty, niewidoczny,niedostrzegalny, na pewno nie - „utaj­ niony", tj. zachowany w tajemnicy,specjalnie skrywany przez dorosłych. �212 INGA KUŹMA zamknięta przed dzieckiem sypialnia rodziców, łazienka, drzwi do pokoju, gdzie toczy się jakaś ważna rozmowa nie przeznaczona dla uszu dziecka itp. Jeśli w miejscach hminalnych i intymnych dziecko realizowało się jako DZIECKO, to w tych - dorosły jako DOROSŁY, tj.: pełnoletni, samodziel­ ny, odpowiedzialny, pracujący, zarabiający i mogący robić to, na co tak często czeka zbuntowany małolat słysząc: „poczekaj, aż dorośniesz". Taki DOROSŁY, jego działania i miejsca, są często przez dziecko mityzowane, kojarzone z „prawdziwą" dorosłością, i nieco ideologizowane: „dorosły to może robić co chce!". Wyobrażenia i wiadomości o sytuacjach tego typu to najczęściej składanka z fragmentów prawdziwych scen, które dziecko mogło widzieć, gdzieś podpatrzyć lub usłyszeć o nich. Mogą być wartoś­ ciowane dodatnio: „gdybym był dorosły to..." lub ujemnie: „nie chcę być dorosły, bo dorośli są..." Tacy DOROŚLI to ktoś odmienny od ojca lub matki, albo innego pełnoletniego znajomego . Obraz osiedla, który wyłania się z Przewodnika... pokazuje, jak bogata w sensy i znaczenia jest ta przestrzeń dla dzieci. Ileż sposobów znają dzieci na zróżnicowanie dość monolitycznego terytorium, na którym życie koncen­ truje się na zapleczu bloków, wewnątrz podwórka otoczonego wieżowcami, które izolują je od ruchliwych ulic śródmieścia Łodzi! Szlak dziecięcej wędrówki po osiedlu prowadzi przez miejsca ulubione, z którymi wiążą się wspomnienia zabaw, budynki, gdzie mieszkają koledzy, gdzie chodzi się do szkoły lub po zakupy, gdzie spotyka się sąsiadów wyprowadzających psa itp. Nie ma w tej wędrówce rutyny, która zazwyczaj towarzyszy zachowaniom przestrzennym dorosłych. Oczywiście, z biegiem czasu, tak jak dziecko dorastając staje się coraz bardziej dorosłe, tak i przestrzeń, którą sobie organizuje powiększa się 0 tereny do tej pory zewnętrzne i całkowicie mu obce. Miasto, coraz lepiej poznawane z „wypadów" poza swoją dzielnicę i osiedle, z dojazdów do szkół i do pracy, oraz wieczornych eskapad, przestaje być - jak było wcześ­ niej - przestrzenią, niemal zupełnie abstrakcyjną . Dziecko ma wyjątkową zdolność do natychmiastowego nakładania obra­ zów wyimaginowanych oraz treści, rzec można - mitycznych, na faktyczny 1 prozaiczny, jak powiedziałby dorosły, stan rzeczy. Dokonuje błyskawicznego 5 6 5 „[...] Warunkiem osiągnięcia przez dziecko jakiejkolwiek pozycji zawodowej jest przy­ swojenie sobie i nauczenie się zachowań odmiennych od tych, które miało dotychczas okazję widzieć u ojca czy matki w ich życiu rodzinnym. Identyfikacja z dorosłymi członkami spo­ łeczeństwa i zintegrowanie z tym społeczeństwem zakłada konieczność oddzielenia przez dziec­ ko obrazu samego siebie od identyfikacji z dorosłymi realizowanej w dzieciństwie, konieczność uzgodnienia oczekiwań życiowych z aktualnymi rolami. [...]" (Misztal 1974, s. 60). Czytelność przestrzeni nie tylko zależy od niej samej, ale i od umiejętności dokonania tego przez dziecko. T a , wzrasta wraz z rozwojem wiekowym, intelektualnym i powiększa­ niem się puli ról. Dowiodły tego badania nad zachowaniami przestrzennymi dzieci z klas I I , I V i VTI szkół podstawowych, przeprowadzone przez ośrodek uniwersytecki w Katowicach (Leks 1987, s. 273-285). 6 �213 DZIECIĘCE ŚWIATY MANHATTANU skoku, prawie nie potrzebując usilnego tłumaczenia sobie, dlaczego i jak powinno to zrobić (nie widzi potrzeby racjonalizacji). Wystarczy, że powie: „bawimy się w dom" i już wśród krzaków rzeczywiście wyrasta dla niego dom. Biada temu, kto nieopatrznie wpadnie na „ścianę" zamiast wyjść „drzwiami"! Nie umie się bawić. Nie umiejąc się bawić nie przystaje do tego świata. Dorosłym doskwiera bardzo często uciążliwość w korzystaniu z mieszkań, z życia w mieście. Cały czas porównują te „przymusowe" warunki życia do swojego osiedla marzeń, pożądanego miejsca zamieszkania, całkiem innego od tego obecnego (Nurek 1982). Wydaje się, że dorośli zazwyczaj nie czują już w sobie tego impulsu, który popycha dzieci do tak twórczych działań w prze­ strzeni, jak te ukazane w Przewodniku... Został on zagłuszony przez codzien­ ność i „zwykłość". Dorośli strukturyzując przestrzeń robią to w sposób sztywny, szybko więc staje się ona zrutynizowana i w gruncie rzeczy martwa. Dzieci z większą swobodą korzystają ze swych możliwości. Dwa światy - ten imaginacyjny i ten zrutynizowany codziennymi zabiegami - przenikają się dla nich i współistnieją ze sobą. Każde miejsce, nawet to bardzo dobrze znane, w oczach dziecka może stać się nagle nowe, bo przecież nie zależy od sztywnej struktury innych miejsc, ale od tak bardzo zmiennych celów i po­ trzeb dziecka. To one decydują ostatecznie o aktualnych powiązaniach, ważności i znaczeniu poszczególnych miejsc, połączonych wymogiem czytel­ ności i jasności dla ich „małego" użytkownika i zarazem twórcy . 7 LITERATURA C i e ś l i k o w s k i J. 1969 Wielka zabawa. Folklor dziecięcy, wyobraźnia dziecka, wiersze dla dzieci, Wrocław, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. 1975 Literatura i podkultura dziecięca, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich. G l o t ó n R., C l e r o С. 1985 Twórcza aktywność dziecka, Warszawa, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. G o ł a s z e w s k a M. 1984 Szkic o dziecięcej naiwności, [w:] Wartości w świecie dziecka i sztuki dla dziecka, M . Tyszkowa, B. Żurowski (red.), Warszawa-Poznań, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, s. 185-202. Leks E. 1987 Miasto w oczach dziecka, „Studia Socjologiczne", nr 25, s. 273-285. Jankowski H. 1984 Teatralność jako wartość kultury, [w:] Wartości w świecie dziecka i sztuki dla dziecka, M . Tyszkowa, B. Żurowski (red.), Warszawa-Poznań, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, s. 231-244. J a ł o w i e c k i B. 1980 Człowiek w przestrzeni miasta, Katowice, Śląski Instytut Wydawniczy. 7 Tym bardziej jest to ważne, że większość dorosłych, w którymś momencie swojego życia zapomina i nie aktualizuje swoich celów. Dziecko natomiast jest cały czas „na bieżąco" ze sobą i ze swoim otoczeniem. Dorosły stosuje uniki, dziecko dokonuje konfrontacji (Leks 1987, s. 275). �214 1988 M i s z t a l B. 1974 N u r e k S. 1982 Słownik... 1986 S u l i m a R. 1995 INGA KUŽMA Społeczne wytwarzanie przestrzeni, Warszawa, Książka i Wiedza. Grupy rówieśnicze młodzieży, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Waloryzacja przestrzeni osiedli mieszkaniowych, Katowice, Uniwersytet Śląski. Słownik polsko-łaciński, opracowanie: K . Kumaniecki, Warszawa, PWN. Józef Tkaczuk i inni, czyli o imionach widywanych na murach. Przyczynek do etnografii miasta, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa", nr 2, s. 52-64. Przewodnik... 1996 Przewodnik po Manhattanie, opracowanie: dzieci i młodzież ze Szkoły Podstawo­ wej nr 14 na Manhattanie pod kierownictwem J . Byszewskiego, Łódź, Galeria Manhattan. Y i - F u Tuan 1987 Przestrzeń i miejsce, Warszawa, PIW. W a l l i s A. 1971 Socjologia i kształtowanie przestrzeni, Warszawa, PIW. 1977 Miasto i przestrzeń, Warszawa, P W N . INGA KUŻMA THE WORLDS OF THE CHILDREN OF MANHATTAN Summary The problem dealt with in the article concerns spatial behaviour of children - ways of structuralization and attaching meanings and values to a particular area, namely a modern city housing estate in terms of children's subculture and folklore. Manhattan is the name for a big housing estate in Łódź. I n 1996 "The Gallery Manhat­ tan" published The Guide to Manhattan, a collection of short texts and photos. They are the works of children from the estate attending art lessons led by the Gallery. Imagination is what distinguishes all activities of children. Owing to it, unlike adults, children can, without rationalizing, move freely between the realms of play and phantasy and the world of everyday life. It is the mechanism which works, first of all, within the children's subculture, on playgrounds where children are most active in creating their own worlds. Places where children play are central places for them, standing outside the official culture and adult world. That is why the author called the children's spheres liminal and intimate. Another important area of children's life is the area of their socialization, of their official life along with adults. There are boundaries which children have to cross passing from one sphere to the other - some of them symbolic (e.g. dressing up while plaing), some physical (e.g. short-cuts to the play­ ground). Other areas distinguished in The Guide are strange, dangerous places. Their photos were displayed under the title "Beware of these places". There are also places whose pictures do not appear in The Guide and which the author refers to as places hidden from children, where children are not admitted. They are reserved for adults only - adult's places of work, parents' bedrooms etc. Children sometimes create mythical images of adults in those places, adults different from usual Mums and Dads. Such image of an Adult is present in many children's games. Children, unlike most adults, are actice creators, even of the space they live in, not only passive users. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eca3c7005c931bf425b463d456370a47.pdf c9d1e4260c6e72c2b12efc911ebc64eb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1608 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1488 Title A name given to the resource Cudzoziemcy w Nalibokach w okresie od początku XVIII do końca XIX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.73-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa CUDZOZIEMCY W N A L I B O K A C H . W OKRESIE OD POCZ. X V I I I DO K O Ń C A X I X W. Dzisiejsze Naliboki to mała, licząca 5 tys. mieszkańców wieś w Puszczy Nalibockiej. Leży ona z dala od głównych szlaków komunikacyjnych prowa­ dzących z zachodu na wschód, Baranowicze-Stołpce-Mińsk czy Grodno-Lida-Wołożyn-Mińsk. Dzisiaj pracę można znaleźć jedynie w upadającym kołchozie lub przy wyrębie lasu, a młodzi jeśli tylko mogą uciekają do miast. We wsi Naliboki stoi kościół, sklep, zamknięta stołówka i hotel. Uwagę zwraca cmentarz, mimo iż jest częściowo zniszczony. Na nagrobkach czytamy napisy w języku polskim, po rosyjsku, rzadziej po białorusku. Znaleźć tu można nazwiska miejscowej ludności, ale także niemieckie i angielskie . Odległa przeszłość zatarła się już w pamięci mieszkańców Nalibok, a prze­ cież jest to miejsce, jakich wiele na Litwie i Białorusi. Miało ono w historii chwile swojej świetności, na które złożyło się wiele zdarzeń z życia mieszkań­ ców, ale także osadników i przybyszów z innych stron. W artykule tym przedstawię materiały na temat osadników, jacy pojawili się w Nalibokach w X V I I I i X I X w.; wiązało się to z działalnością gospo­ darczą kolejnych właścicieli dóbr nalibockich, Radziwiłłów, Wittgensteinów i ich następców. Pomijam natomiast ruchy ludności wywołane przez działania wojenne i powstania. Pod pojęciem osadników rozumiem ludność obcą, sprowadzoną w te strony i osadzoną przez właścicieli dóbr w związku z podjęciem przez nich nowej działalności gospodarczej, wykorzystującej naturalne surowce Puszczy. Byli to ludzie przeznaczeni do wykonywania fachowej roboty, a więc początkowo budnicy, później majstrzy oraz robotnicy wyrabiający i szlifujący szkło, majst­ rzy i robotnicy huty żelaza i ludwisarni oraz kadra administracyjna tych zakładów. Przeważnie byli to Niemcy, w pierwszej fali osadnictwa z Saksonii, w drugiej z Hesji i poddani Pruscy, ale również mieszkańcy guberni warszaws­ kiej, siedleckiej, suwalskiej. Powstanie nowych zakładów przemysłowych spo­ wodowało również zmiany wśród ludności miejscowej, m.in. przyuczenia do zawodu i mistrzostwa w fachu, umożliwiało awans w społeczności lokalnej. 1 1 A n a l i z ę n a p i s ó w na nagrobkach cmentarnych w Nalibokach przedstawię w opracowaniu. oddzielnym �74 DAGNOSŁAW DEMSKI Głównym bogactwem Puszczy są różne gatunki drewna i pokłady rudy darniowej w powszechnie występujących tu błotach. Sposób wykorzystania naturalnych surowców zależał od zapotrzebowania na określone produkty, głównie poza granicami kraju, jak również od poziomu stosowanych techno­ logii. Rozwój przemysłu manufakturowego na zachodzie Europy stworzył zapotrzebowanie na różne produkty pochodzące m. in. z przetwórstwa surow­ ców leśnych, w tym potaż, popiół, drewniane belki, wanczos, maszty, klepkę itp. Wobec braku lasów na zachodzie rozwinął się eksport drewna i produk­ tów leśnych ze wschodniej i środkowej Europy. W dobrach królewskich i magnackich rozpoczęła się na wielką skalę eksploa­ tacja puszcz, a połączenia wodne z portami Bałtyku ułatwiały transport produk­ tów z nich pozyskiwanych. Kiedy przemysł rozwinął się także w Rzeczypospolitej, to staraniem magnatów zakładano liczne manufaktury, w tym huty szkła, które z uwagi na proces produkq'i sytuowano w pobliżu lub na terenie puszcz. Eksport potażu ustał, ale surowce lasu wykorzystywano na miejscowe potrzeby. W dobrach radziwiłłowskich do 1725 r. eksploatowano drewno, produko­ wano potaż, co było głównym źródłem dochodów z eksportu. Założenie huty szkła w Nalibokach, Urzeczu, a także w Wiszniewie, stworzyło nowy rynek pracy i zbytu. Postawienie huty i utrzymanie wysokiej jakości produkcji szkła zmusiło Radziwiłłów do sprowadzenia fachowców cudzoziemskich znających technologie wytopu szkła, umiejących wybudować fabryki i uruchomić w nich produkcję. W ten sposób pojawiła się pierwsza fala osadników niemieckich związana z produkcją szkła. W późniejszym czasie koszty wynajmu cudzo­ ziemskich robotników zmniejszono przez zastąpienie ich miejscowymi, wyu­ czonymi fachowcami. Od 1844 r działała huta żelaza w Kleciszczu. Była ona nowocześniejszą fabryką niż działające już wcześniej w różnych częściach Puszczy tradycyjne rudnie. Postawiono nowe piece, a uruchomienie produkcji żelaza wymagało także sprowadzenia i wynajęcia robotników cudzoziemskich znających się na tego typu technologii produkcji. Tak pojawiła się druga fala osadników z Niemiec. Produkcja potażu i wyrąb lasu, eksploatacja surowców leśnych związana z produkcją szkła oraz wytop żelaza i odlewanie form to 3 etapy przemy­ słowego wykorzystania surowców Puszczy, a każdy z nich rozpoczynał się od sprowadzenia fachowców. Pierwszy z nich rozpoczął się prawdopodobnie w X V I I w. i skończył na początku XVTII w. Nie ma wielu dokumentów archiwalnych na ten temat, jednak prawdopodobnie towarzyszyło temu spro­ wadzanie osadników z ziem polskich, tzw. budników. Drugi z nich rozpoczął się od chwili uruchomienia huty szkła w 1725 r. i trwał aż do jej zamknięcia w 1866 r. Ostatni etap rozpoczął się od wzniesienia nowej huty żelaza w Kle­ ciszczu w 1844 г., chociaż produkcję żelaza w rudniach notowano już w dru­ giej połowie X V I I I w. W pierwszych dwóch okresach dobra nalibockie należa­ ły do Radziwiłłów i działalność przemysłowa w Puszczy związana była z szer­ szą polityką gospodarczą Radziwiłłów. Ostatni etap zainicjował nowy właś­ ciciel dóbr nalibockich Piotr Wittgenstein, a kontynuowali kolejni właściciele. �CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH 75 Jak widzimy, w okresie od X V I I do końca X I X w. w dziejach Nalibok zanotowano 3 fale sprowadzania obcych osadników. Pojawia się pytanie czy pozostały ślady po tych 3 falach przybyszów wśród dzisiejszych mieszkańców Nalibok? Dane z ksiąg meldunkowych Nalibok i okolicznych wsi wskazują na to, że wśród mieszkańców Nalibok przeważają tradycyjne nazwiska miejs­ cowe. Współcześnie do przyjezdnych należą przedstawiciele administracji koł­ chozu, nauczyciele. Powszechnie panuje przekonanie, że większość mieszkań­ ców okolicy należy do starych rodów miejscowych. Należało by sprawdzić czy potwierdzają to źródła archiwalne? Jeśli tak, to kiedy przybyli lub od kiedy wymieniani są w dokumentach archiwalnych? Jeśli przybyli w określonym czasie, to w jakich okolicznościach? Czy przez ostatnie 250 lat od czasu, kiedy pojawiły się pierwsze materiały archiwalne, w Nalibokach mieszkali tylko przedstawiciele tych rodów? Czy mieszkały także inne rody, których już nie ma? Jakie? Skąd przybyły i w jaki sposób odeszły? Na te pytania postaram się odpowiedzieć w artykule. Przedstawię procesy osadnicze i ruchy ludności na terenie obejmującym dawne dobra nalibockie w tym: Naliboki oraz wsie Niestierowicze, Jankowicze, Prudy, Rudnia, Kleciszcze, zaścianki Cielechowszczyzna, Holendernia, Śmiejno, Budy, Nowosiółki oraz nie należąca do majątku wieś Terebejno. Wykorzystując źródła archiwalne pokażę, że wraz z budową nowych lokalnych zakładów przemysłowych pojawiali się nowi osadnicy spoza społeczności lokalnej. Tacy osadnicy stawali się elementem obcym w społeczności lokalnej, a dzięki swej profesji zajmowali najwyższe pozycje w lokalnej hierarchii społecznej. Działalność zakładów powodowała także ruch wśród miejscowej ludności. Część z nich po przyuczeniu do zawodu uzyskiwała awans społeczny. Większość przybyłych po kilku latach pracy wyjeżdżała, chociaż byli i tacy, którzy zostali. Przedstawię także w miarę możliwości ich nazwiska, rodowód, narodowość. Niektórzy pracowali i mieszkali krótko w Nalibokach, po czym wracali do siebie lub przenosili się do innych zakładów. Inni zakładali tu rodzinę i zostawali na dłużej. Pewna część przybyszów osiadła tu na stałe wtapiając się w lokalną społeczność. Celem artykułu jest pokazanie, że nawet tak mała społeczność lokalna, jaką są dzisiejsze Naliboki posiada niesłychanie bogatą przeszłość, a ludzie tworzący ją mają różne, nie tylko miejscowe korzenie. Udowodnię, że korzenie niektórych istniejących dzisiaj rodów nalibockich sięgają odległej przeszłości, co najmniej początków X V I I I w. * * * Omawiany przeze mnie okres, dość obszernie udokumentowany w źród­ łach archiwalnych, prawie półtora wieku 1725-1900, był epoką wyjątko­ wej ruchliwości etnicznej i społecznej nie tylko w dobrach radziwiłłowskich, po-radziwiłłowskich i po-wittgensteinowskich. Zatrudnianie cudzoziemskich rzemieślników w polskich manufakturach było powszechne w X V I I I w. Były to czasy panowania Sasów, upadku i rozbiorów Rzeczypospolitej, okres �76 DAGNOSŁAW DEMSKI stopniowego przechodzenia od struktury feudalno-stanowej do nowo powsta­ jącej kapitalistyczno-klasowej. Wiek X V I I I charakteryzowało jeszcze istnienie struktury stanowej, która to powoli ulegała osłabieniu i rozwarstwieniu. Wiek X I X przyniósł jej ostateczny rozkład, a w połowie tego wieku zaczęły przewa­ żać nowe układy klasowe, zarysowane zaledwie w drugiej połowie XVTII w., choć około 1870 r. nie wszędzie były jednakowo dojrzałe. Widoczny jest proces zamierania jednych warstw oraz narodziny innych warstw i klas spo­ łecznych, procesy integrujące i dezintegrujące dotychczasowe status quo. Prze­ śledzić ten proces można również na przykładzie rodów nalibockich. W 1555 г., wraz z przejęciem Nalibok i południowej części Puszczy Nalibockiej przez Radziwiłłów, znalazły się one w tzw. kluczu nieświeskim. Po przeprowadzeniu „pomiary włócznej" w dobrach magnackich w 1558 r. (Demski 1994, s. 64) w skład klucza wchodziły takie dobra jak Lubcz, Niehniewicze, Derewno z Chotową, Kojdanowo. Pozostawały one w rękach Radziwiłłów do 1813-1838 roku, czyli przez ponad 260 lat. W tym czasie założono hutę szkła (1725) i szlifiernię w Jankowiczach (ok. 1737) oraz fabrykę żelazną w Rudni (1766). Jeden z ostatnich właścicieli klucza ks. Dominik Radziwiłł był oficerem armii Napoleona. Kiedy zginął na wojnie w 1813 r. sprawą otwartą była sukcesja po nim i ciągnęła się aż do 1838 r. Jednak zaraz po jego śmierci za spadkobierczynię majątku, w tym Nalibok, uznano jego niepełnoletnią córkę Stefanię. Wydano ją za mąż za feldmarszałka Piotra Wittgensteina. Stefania zmarła w 1832 г., a dobra odziedziczyła ich córka Anna. W tym okresie postawiono piece huty żelaza w Kleciszczu. Wraz z małżeństwem ks. Anny, która wyszła za ks. Hohenlohe von Schillingfuerst, dobra Nalibockie przeszły w ręce nowej rodziny. Z jej inicjatywy m. in. wykopano kanał spławny łączący Kleciszcze z rzeką Niemen. Około 1876 r. huta szkła w Nalibokach przestała istnieć. Ostatecznie w 1899 r. wszystkie dobra po-wittgensteinowskie zostały przymusowo sprzedane (Demski 1994, s. 66). W tym samym roku Anna Hohenlohe sprzedała dobra nalibockie braciom Falz-Feinom. Huta żelaza w Kleciszczu działała do 1902 r. Wszystkie te okoliczności zaważyły na losach okolicy i jej mieszkańców, dzielących je z losem ich właścicieli. Przez 200 lat kolejni właściciele Radzi­ wiłłowie, Wittgensteinowie i Hohenlohe podtrzymywali miejscowi przemysł i starali się wykorzystać występujące tu surowce naturalne, największe dobro Puszczy Nalibockiej. O BUDACH, RUDNIACH, POTASZNIACH Okres na przełomie X V I I i pocz. X V I I I w. charakteryzuje się rozwojem przemysłów wykorzystujących miejscowe surowce, czyli drewno z puszcz Wielkie­ go Księstwa Litewskiego. Ożywienie gospodarcze nastąpiło w dobrach królew­ skich, ale także w dobrach i majątkach prywatnych. Ruch ten nie ominął także posiadłości Radziwiłłów. Początkowo drewno wykorzystywano do produkcji �77 CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH 2 węgla drzewnego, potażu itp. Można to nazwać pierwszym na większą skalę etapem gospodarczej eksploatacji lasów. Potaż to węglan potasu K C 0 otrzy­ mywany wyłącznie z popiołu drzewnego. Po wyługowaniu popiołu wodą, odparowywano roztwór, żarzono brunatną pozostałość aż do całkowitego spalenia się zanieczyszczeń organicznych (potaż kalcynowany) . W X V I I w. istniało duże zapotrzebowanie na potaż, więc wysyłano go statkami do portów Bałtyckich, a stamtąd eksportowano do Europy (patrz Hedemann 1934). Do produkcji potażu i popiołów z drewna sprowadzano i osadzano na zasadzie czynszu specjalnych robotników nazywanych pow­ szechnie budnikami. Akcję osadniczą prowadzono na terenie całej Rzeczy­ pospolitej, na niemal wszystkich terenach leśnych i puszczańskich. Pod wzglę­ dem pochodzenia budnicy w większości stanowili ludność mazowiecką. Na temat budników istnieje dość obszerna literatura . Dotyczy ona głównie dzia­ łalności budników mazowieckich na terenie Mazowsza. Nie istnieją opracowa­ nia dotyczące działalności budników na wschodzie. Na początek przyjrzyjmy się nazwom geograficznym wsi i osad takim jak Buda, Rudnia, Potasznia, Huta, Kleciszcze, Majdan, Popielarnia, Smolarnia, czy Demnia. Nazwy te występują powszechnie na terenie dzisiejszej Polski oraz dawnych ziem wschodnich Rzeczypospolitej. Na obszarze dzisiejszej Białorusi nazwy te znajdziemy na obrzeżach Puszczy Białowieskiej, Puszczy Rudnickiej, Nalibockiej, nad Berezyną i nad Dnieprem, na Brasławszczyźnie, na Polesiu. Według Słownika, Buda to nazwa osady leśnej lub powstałej po wyciętym lesie. Pierwotnie oznaczała ona samo mieszkanie osadnika leśnego i oznacza szałas z gałęzi, służący również do ukrycia myśliwego przed zwierzyną. Mieszkańcy bud trudnili się wytapianiem smoły, łowiectwem, pszczelarstwem. Gdy z osad leśnych zaczęły tworzyć się osady rolnicze, miejscowości te utrzymały pierwotne nazwy, chociaż miejsce bud zastąpiły chaty (Słownik... 1880,1.1, s. 439). Kiedy w lesie znajdowała się znaczna liczba budników i ich bud, to takie obozowisko nazywano majdanem. Posiadały już one pewne formy własnej władzy administra­ cyjnej i sądowej. Osady takie zakładano w celu szybszego eskploatowania lasu, wytapiania smoły i wypalania węgla (Słownik 1884, s. 908). 2 3 3 4 5 Nazwa budy występuje również w Puszczy Nalibockiej. Leżąca na północ od jeziora K r o m a ń osada Buda wzmiankowana była już w 1710 r. w liście 2 Spore dochody ze sprzedaży potażu w y w o ż o n e g o w o d ą za granicę, jeszcze w X V I I I w. ukazuje wierszyk Ignacego Krasickiego: Gdyby nie było p o t a ż u , Nie b y ł o b y ekwipażu; Skarb to nie d o s y ć wielbiony, Z p o p i o ł ó w mamy galony (Gloger 1978, t. I V , s. 109). 3 Obecnie otrzymuje się p o t a ż głównie ze szlamu z melasy oraz z soli potasowych wystę­ pujących w przyrodzie. P o t a ż ma zastosowanie do wyrobu szkła, w przemyśle farbiarskim, do bielenia, czyszczenia wełny, do fabrykacji cjanku, żelazocyjanku oraz innych soli potasu. 4 Woźniak 1987; Kraszewski 1985,1989; Bystroń 1935; Słownik... 1880, s. 439-444, obszerny wykaz osad budniczych, O . K o l b e r g , Mazowsze, o budnikach, s. 41-21, 67, 171-272, 1.1, Encyklopedia staropolska Glogera, Instrukcje... Baranowski, Bartyś, Sobczak 1963, instrukcje leśniczego Puszczy. 5 N a z w a majdan p o c h o d z i ł a od wolnego, c z w o r o k ą t n e g o obszaru, w k t ó r y m gromadziło się rycerstwo dla r ó w n e g o podziału łupu. Stąd nazwa przeszła na obozowiska r o b o t n i k ó w leśnych, którzy ustawiali swe budy w czworobok zamknięty �78 DAGNOSŁAW DEMSKI 6 Tauryłowicza . W pobliżu Nalibok istnieją dwie radnie. Pierwsza z nich - Rudnia Nalibocka, należąca do majątku Naliboki wymieniana jest już w 1725 г., czyli w pierwszych inwentarzach huty szkła. Prawdopodobnie istniała już wcześniej, jednak brak na to dokumentów. Druga - Rudnia Pilnańska, zwana również Nową Rudnią znajduje się koło Pilnicy na drodze z Prud do Kamienia. Powstała później i należała do sąsiednich dóbr Tyszkiewiczów. Leżące obok Rudni Nalibockiej Kleciszcze nie były wymieniane w doku­ mentach do roku 1844. Wówczas to wybudowano tam zakład, nazywany w różnych źródłach jako huta żelaza lub gisernia. Nazwa miejscowości suge­ ruje natomiast istnienie małej osady leśnej (od kletki), nie posiadającej stałych mieszkańców. Poza dobrami Naliboki istnieją inne osady o nazwach związanych z przemy­ słami leśnymi. Na północ od Nalibok, w rejonie Bakszt, znajdują się dwie osady 0 nazwie Potasznia. Rudnia leży koło Iwieńca, inna Rudnia leży przy drodze na Stołpce (Mir), koło Cichonowej Słobody. Wioski o nazwach Budy i Rudnie leżą także w pobliżu Wiszniewa i Bohdanowa w północnej części Puszczy Nalibockiej oraz na wschód od puszczy w pobliżu Mołodeczna i Wołożyna. Nie znamy zasięgu akcji sprowadzania i osadzania budników w dobrach Radziwiłłów. Nie zachowały się dokumenty świadczące o tym osadnictwie. Na jego istnienie wskazują jednak nazwy wsi oraz nazwisko Budnik. Nazwisko to pojawia się wśród mieszkańców Jankowicz i Nalibok, wymieniane po raz pierwszy w Inwentarzu podawczym majątku Naliboki z 1727 r. Potwierdzają to dane ksiąg metrykalnych, gdzie w r. 1730 wymieniono narodziny i chrzest Uluka 1 Marko Budników. Potasznie działały także później, ale w sąsiedztwie huty w Nalibokach, dostarczając potażu i popiołu na potrzeby istniejącej huty szkła. Budy zmieniły swój charakter z osad leśnych służących do wypalania popiołów na osady rolnicze, w których istniały łąki i barcie. Mieszkańcy osady Budy nad jeziorem Kromań byli wolni i nie odprawiali pańszczyzny. Może to świadczyć o pierwotnym charakterze osady i statusie ich mieszkańców. A problem dostar­ czania drewna i popiołów rozwiązano inaczej, co pokażę dalej. W 1770 r. mieszkańcy Budy noszą już te same nazwiska, co inni ludzie w Nalibokach. 7 H U T A SZKŁA W N A L I B O K A C H Przełomem w historii Nalibok było założenie huty szkła w 1725 r. przez Annę z Sanguszków Radziwiłł, żonę Karola Stanisława, kanclerza Wlk. Ks. Litewskiego. Pierwszy inwentarz zakładu pochodzi z 1727 r. Działalność huty jest stosunkowo wyczerpująco opisana w literaturze . Była ona najwiękB 9 6 7 List ten jest jedynym dokumentem m ó w i ą c y m o istnieniu budy p o t a ż o w e j w okolicy Nalibok. A G A D A R X X V , 16163 8 Ó w inwentarz z 1727 r. sporządzony został dla A d a m a Frazera, arendarza i zarządzającego całym majątkiem Naliboki. 9 S m o l e ń s k a (1953); K a m i e ń s k a (1952); Kasprzak (1998). �CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH 79 szym zakładem przemysłowym w dziejach okolicy. Prawdopodobnie już w 1721 r. księżna Anna Radziwiłł rozpoczęła poszukiwania hutników umieją­ cych wybudować od podstaw hutę szkła . Pierwsi pracownicy zostali sprowa­ dzeni z Saksonii w 1722 r. W tym roku rozpoczęto budowę zakładu w Nalibo­ kach nad rzeką Lebieżadą. Jak podaje Kasprzak, hutę wybudował i piec postawił nieznany z nazwiska stary hutnik, a praca zakończyła się w 1722 r. Jego pomocnikiem był Marcin Libelbeck (Kasprzak 1998, s. 22). Dopiero po jego śmierci kierownictwo objął Wolff Landtgraff (tamże, s. 24). Założycielami i pierwszymi dyrektorami huty zostali cudzoziemcy. W 1722 r. przybył tam Wolff Landtgraff. Sprowadzono go do Nalibok z grupą, liczącą kilkanaście osób, cudzoziemskich rzemieślników z Saksonii, prawdopodobnie z Drezna. Był on wykwalifikowanym hutnikiem znającym recepturę produkcji szkła. Miał do pomocy jednego lub dwóch pisarzy oraz kilku robotników różnych specjalności. Typowy zespół stanowili hutnik i towarzysz (Kasprzak 1998, s. 22). W grupie pierwszych hutników wymieniani są również: rysownik szkła Christof Dreer, szlifierz Jan Georg Unger (lub Ungert), Johann Georg Herse, Marcin Libelbek, Johan Repsz oraz Leopold Eyler, Kasper Wagner, Kasper Pawor, Johann Greiner Heinrich Heinze . W innych źródłach wymie­ nione są takie nazwiska jak: Wolff Landgraff, Kasper Pawor, Leopold Eyller (Aller), Johann Greyner . Wolfgang Landtgraff pozostał na stanowisku dyrek­ tora huty do 1757 r . Podstawowe składniki masy szklanej, z której wyrabiano tafle zwierciad­ lane i naczynia to: potaż, piasek i wapno. Potaż otrzymywano z popiołu dostarczanego przez włościan w ramach obowiązkowych powinności. Jego wyrobem zajmował się w manufakturze potażnik, który pracował w szopie zwanej „potażnią" lub potaszarnią -. Oddawał do magazynu huty miesięcznie od 16 do 50 kamieni „ugotowanego" potażu, który był jeszcze w hucie przed „zasypaniem" do zestawu masy szklanej, przepalany, lutrowany, tłuczony i przesiewany (Kamieńska 1964, s. 63). Ambicją Radziwiłłów było utrzymanie produkcji na poziomie europejskim, czego dowodzi sprowadzanie fachowców saskich, dbałość o unowocześnianie produkcji. W tym celu do pracy w hucie wynajęto cudzoziemskich fachowców, miejscowych ludzi, ale także w późniejszym okresie chłopów pańszczyźnianych. Znaczna część mieszkańców dóbr została zaangażowana w produkcję huty. Miejscowi chłopi zobowiązani zostali do rąbania stosów drew dostarczanych 10 11 12 13 14 1 0 A G A D A R V , 16037. 1 1 A G A D A R X X V , 2567. 1 2 N A R B f.694, op. 2, 5704. Kontynuacja ludzi H u t n ý c h wiele który u ż y w a Gruntu у takiego bez ż a d n e y płaty do Skarbu w Nalibokach Spisano 28 Januarji 1745. 1 3 Później w 1737 r. kiedy zakładano p o d o b n ą hutę szkła w Urzeczu, pierwszymi majstrami byli pracownicy huty Nalibockiej ( A G A D A R X X V , 2568). 1 4 Ważniejsze obiekty huty w Urzeczu: huta, tyglarnia, potażnia, rysownia, beleghauz, szlifier- nia, polerownia, magazyny, Potażnia miała ok. 100 m 1964, s. 31-37). 2 powierzchni 1 8 x 1 3 łokci ( K a m i e ń s k a �80 DAGNOSŁAW DEMSKI w celu uzyskania popiołów. Z popiołów tych produkowano potaż. Na ten cel - rąbanie stosów i palenie popiołów przeznaczono dużą część pańszczyzny (Kamieńska 1964, s. 179). Pozostałych robotników w hucie stanowili miejscowi, zatrudniani w większości na zasadzie zamiany odrabiania pańszczyzny w majątku na rzecz pracy w hucie. Niewielu było wówczas robotników najmowanych do pracy dobrowolnie, za opłatą. Huta założona przez Radziwiłłów przechodziła różne koleje, kilka razy przechodziła w dzierżawę. Pierwszym dzierżawcą był Adam Frazer w 1725 r. Około 1776 r. hutę nadzorowało wojsko, ponieważ właściciele mieli kłopoty z egzekwowaniem powinności włościańskich. Huta przechodziła w ręce kolejnych dziedziców Karola Radziwiłła „Panie Kochanku", który zaangażowany był w działania stronnictwa przeciwko Stanisławowi Poniatowskiemu. W 1764 r. w Warszawie zebrał się Sejm Konwokacyjny. Po porażce swego stronnictwa Karol Radziwiłł wycofał się do Turcji, a wówczas jego dobra zasekwestrowano, w tym Naliboki (Manteuffel 1958). W owym czasie po ziemiach wschodnich Polski panoszyły się wojska carskie. Przejęły one tymczaso­ wo kontrolę i nadzór nad manufakturami Radziwiłłów w Urzeczu i Nalibokach. Wojska carskie w 1765 r. zainstalowały w Nalibokach nowego superinten­ denta, a w rok później 1776 r. oddały hutę w roczną dzierżawę Donatowi, komisarzowi spławu królewieckiego. W następnym roku 1767 oddano hutę ponownie Radziwiłłom, ale przedłużono również dzierżawę dotychczasowe­ mu dyrektorowi Donatowi, prawdopodobnie do 1773 r. W latach 1774—1776 huta pozostała w dzierżawie byłego pisarza huty Szymona Fiedorkiewicza, przejął on dzierżawę po Donacie , po czym ponownie wróciła ona do książąt Radziwiłłów. Cały ten okres konfederacji barskiej i pierwszego rozbioru, okres konfiskat i kolejnych dzierżaw źle odbił się na działalności huty. Prawdopo­ dobnie w okresie dzierżawy Donata huta spłonęła. W późniejszym okresie 1776-1799 huta pozostawała pod administracją książąt Radziwiłłów. Od 1790 r. po śmierci Karola Radziwiłła przeszła w po­ siadanie 5-letniego bratanka Dominika, syna Hieronima Radziwiłła aż do śmierci w 1813 r. W 1778 r. odbudowano hutę po pożarze. Jednak w 1799 r. huta znowu przeszła w inne ręce, tym razem za jakiś dług dostała się drogą „tradycji" w ręce Jankiela Leybowicza. Dopiero w 1806 r. wygasła „tradycja" i huta po raz ostatni wróciła w ręce Radziwiłłów. Z późniejszych lat o hucie niewiele już wiemy, gdyż brak akt jej dotyczących. Istnieją tylko inwentarze ogólne dóbr nalibockich informujące o istnieniu i działalności huty i o tym, że przeważnie znajdowała się ona w dzierżawie . Huta w Nalibokach uniknęła losu huty szkła w Urzeczu, która także przechodziła wielokrotnie w dzierżawę. W 1793 r. przeprowadzono podział kraju w ramach I I rozbioru Polski, a zabór rosyjski objął ziemie ukraińskie i białoruskie na wschód od linii Druja-Pińsk-Zbrucz. Naliboki znalazły się na zachód od tej linii, a Urzecze pozostało się na terytorium państwa rosyjskiego. 15 16 1 5 1 6 A G A D A R V Inwentarz 1776 r. A G A D A R V inw. z 1816, 1820, 1830, 1844. �81 CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH 17 W 1814 r. huta nalibocka wraz z dobrami radziwiłłowskim przeszła w ręce córki Dominika Stefanii i jej męża Piotra Wittgensteina. Nad długami ks. Dominika pracowała przez wiele lat komisja, która ukończyła swe czyn­ ności w 1838 r. Od 1847 r. hutę nalibocka dzierżawił Hirsz Rozowski, jednak znajdowała się ona już w upadku. W 1862 r. Wydział Leśny Zarządy Głów­ nego D ó b r ks. Wittgensteina zadecydował o ostatecznej jej likwidacji. Grupę wykwalifikowanych kilkunastu robotników stanowili przede wszyst­ kim tacy majstrowie jak: hutnicy, rysownicy, szlifierze, w dalszej kolejności byli to rzemieślnicy wykonujący roboty pomocnicze w hucie, jak np. stolarze, kowale, ślusarze przygotowujący opakowania do wyrobów szklanych, potażnicy, węglarze, garncarz, „szularze", czyli palacze. Także „materialnik", „tłukący materię", czyli przygotowujący odpowiednio surowiec. Byli to poddani dóbr radziwiłłowskich, pochodzący ze wsi należących do folwarku nalibockiego. Pozostali chłopi mieli przypisane obowiązki na rzecz huty. W pierwszym etapie istnienia i produkcji huty pracowali majstrowie hutnicy z Niemiec, sprowadzeni do wyuczenia ludzi miejscowych odpowiednich umiejętności. Wszyscy byli pochodzenia niemieckiego (Wolff Landtgraff, Johann Georg Heinze, Marcin Libelbek, Johan Repsz, Christof Dreor, Jan Georg Unger, Leopold Eyler, Kasper Pawor, Johann Greyner, Heinrich Heinze). Na początku mieli oni pomocników, tzw. chłopców. Wykształcili nowe pokolenie majstrów wywodzą­ cych się z miejscowych chłopów. Powstały wówczas całe rody wykwalifikowa­ nych hutników, m. in. rodzina Dubickich, Korzenków, Łojków itd. Na liście mieszkańców włości Naliboki z 1727 r. wymieniono mieszkańców okolicznych wsi. Wśród nich znajdziemy takie nazwiska jak: Krzyś Farbotko, ziemianin, Szczepan Szeyna, Krzyś i Mikołaj Knyr, Pawluk Krom, Michał Niesyn (Nessen), Woyciech Bancer . Nie wymieniono ich jako majstrów lub innych pracowników huty, ale jako mieszkańców wsi. Są to nazwiska pochodzenia niemieckiego. Prawdopodobnie należą oni do potomków pierwszych osadników niemieckich sprowadzonych do pracy w hucie w charakterze zwykłych robotni­ ków. Być może należeli do nie wymienionych z nazwiska towarzyszy hutnika. Część z nich żeniła się z miejscowymi kobietami. W inwentarzu z 1804 r. w spisie mieszkańców Prud, zamieszkałej głównie przez chłopów pańszczyźnianych, wid­ nieje Szymon Bruksztyn syn Józeffa . Później to nazwisko już się nie pojawia. Warto przyjrzeć się innym rodom. A oto dane z ksiąg metrykalnych tego okresu. Wypisy z księgi nowo narodzonych dzieci ochrzczonych w katolickim kościele w Nalibokach. Większość z nich to pracownicy huty, ale nie wszyscy wymienieni zostali w inwentarzach huty. Nazwiska te uzupełniają listę pra­ cowników podawane w inwentarzach huty. 18 19 W 1724 r. Albert Bancer, jego ż o n a Agatha i córka Kristina; 1730 Anna, 1732 Ilia, 1735 Demetri, 1739 E w a , Michal Golta (Goltz), ż o n a Kristina i syn Jan z Krzeczoty; 1725 r. Georg K r o m z Prud, ż o n a Regina i córka Anna; 1 1 A G A D A R V Inwentarz z 1816 r. 1 8 A G A D A R X X V , 2567 Inwentarz podawcy Majętności Naliboki 1727. 1 9 A G A D A R X X V , 2573. Inwentarz Majętności Naliboki 1804. �82 DAGNOSŁAW DEMSKI 1726 г. Paul Bancer, ż o n a A n n a i syn Demetri z Krzeczoty; 1727 r. Jacob Bancer, ż o n a Agatha i syn Laurenti, Nieścierowicze; Jan Ungert z Nalibok, ż o n a Rozalia, syn K a r o l Ludwik; 1728 r. Demetri K r o m z Prud, ż o n a Regina, syn Laurenti, 1736 Józef; 1731 r. K a r o l Fraser z Jahkowicz, ż o n a Ursula, syn Adam; Leopold Eiller z Nalibok, ż o n a Marianne, syn Hieronim. 1734 K a r o l 1735 Andrzej 1740 Jan 1741 M i c h a ł 1744 Zuzanna 1745 Jan; 1732 r. Jan Dreer z Nalibok, ż o n a Marianna, córka Anna; 1736 r. Szymon Bancer, Nieścierowicze, ż o n a Katarzyna, syn M i k o ł a j ; 1738 r. Albert Aller z Nalibok, ż o n a Marianna, syn Józef; 1739 r. Jan Ungert z Jankowicz, ż o n a Krystyna, syn Franc; 1746r. Gaspar Bauer (Baur) z Nalibok, ż o n a Anna, syn K a r o l (świadek Georg Specht) 1748 Kazimierz, 1749 Antoni, 1751 Tadeusz; 1747 r. Bazyli Goltz z Nalibok, ż o n a Zofia, syn Adam; 1750 r. Wolfgang Landgraff, ż o n a E w a , Naliboki, córka Salomeą; 1753 r. Gaspar Baur z Nalibok, ż o n a Marianna, córka Brigitta; A d a m Holtz z Jankowicz, ż o n a Marianna, córka Anna; 1756 Krystyna; 1754 r. Wolfgang Landgraff z Nalibok, ż o n a Konstancja, syn Franciszek, 1755 Adam; 1755 r. A d a m Bancer z Rudni, ż o n a E w a , córka Anastazja; Georgi Bancer z Nalibok, ż o n a Anna, syn Andrzej; 1756 r. Laurenti Goltz z Nalibok, ż o n a Magdalena, syn Bazyli; 1757 r. świadkami Anastazja Landgraff i Antoni Dammia; A d a m Holtz z Jankowicz, ż o n a Anastazja, syn Adam; 1758 r. Joachim Goltz z Nalibok, ż o n a Anna, syn Andrze;j Brak c u d z o z i e m c ó w do 1763 r. (Księgi metrykalne parafii rzymsko-katolickiej w Nalibokach 1724-1758) Najczęstszą formą pracy w hucie była pośrednia forma między czystą pań­ szczyzną a najmem przymusowym. Rzemieślnicy wykwalifikowani, czyli hut­ nicy, szlifierze, rysownicy oraz ich „chłopcy" osadzeni byli na gruncie wolnym (1/2 włóki lub nawet 2 włoki), tzn. wolnym od wszelkiej powinności wobec dworu oprócz pracy w hucie. Za pracę byli jednak dodatkowo wynagradzani. Wyna­ grodzenie początkowo mogło być w naturze, jednak od 1766 r. były to wynagro­ dzenia pieniężne, akord, strawne czyli płaca tygodniowa, płaca kwartalna . Od 1786 r. pojawia się nowy system wynagrodzenia majstrów, procent od dochodu, jaki skarbowi przynosi praca rzemieślnika. W 1766 r. część szlifierzy i rysowników zostaje z huty oddalona i osadzona na zwykłym gruncie czyn­ szowym, a tylko w razie potrzeby wzywana za osobnym wynagrodzeniem za każdy dzień pracy. Od tego czasu wolnego najmu nie ma prawie wcale. Obowiązek dostarczania do huty w ramach normalnej pańszczyzny pewną określoną ilość porąbanego drzewa (tzw. stosy) oraz popiołu, mieli mieszkań­ cy bliskich i dalszych wsi. Wyegzekwowanie tych wszystkich powinności było trudnym zadaniem. Miał to zapewnić urząd podskarbiego, funkcja wojskowa, który miał wykonać swoje obowiązki przy pomocy tzw. strażników huty, zatrudnionych spośród miejscowej ludności chłopskiej. 20 Miejscowa młodzież okazała się bardzo pojętna w nauce, ponieważ już w 1741 r. pracowali cieszący się dużym uznaniem majstrowie miejscowego 2 0 A G A D A R V , Inwentarz 1776 r. �83 CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH pochodzenia. Przykładem tego jest eksport majstrów nalibockich do nowej huty szkła w Urzeczu. I tak sprowadzono z Nalibok majstra Korżenkę, wyspecjalizowanego w produkcji białego szkła, a oprócz niego także hutnika Józefa Ławnikiewicza i Pawluka Szunczyka (Kamieńska 1966, s. 52). W hucie w Nalibokach wytwarzano „szkło drobne" zdobione rysem i szli­ fem oraz pewnej ilości szkła okiennego. Ponieważ po 1747 г., także w hucie urzeckiej rozpoczęto produkcję szkła drobnego, z Nalibok przekazano pierw­ sze warsztaty do Urzecza. Równocześnie wykorzystywano doświadczenia pra­ cujących tam już od kilkunastu lat artystów rzemieślników . Wyprodukowane szkło w hucie nalibockiej należało oszlifować. W tym celu postawiono szlifiernię w pobliskich Jankowiczach. Zbudował ją Niemiec Christof Lotwezer przed 1737 r. (Kamieńska 1957, s. 67). Pod względem urzą­ dzeń technicznych szlifiernia w Jankowiczach prezentował wyższy poziom niż szlifiernia w Urzeczu o napędzie wodnym (Kamieńska 1957, s. 105). W za­ kładzie tym wytwarzano kamienne głowice do buław ozdobnych pełniących znak dowódcy, kamienne okładziny do rękojeści szabel, a także tłoki pieczętne z kamienia szlifowanego (Kasprzak 1998, t. I I , s. 196). Oprócz majstrów pier­ wotnie pochodzenia niemieckiego, szlifierzom pomagali chłopi pańszczyźniani w ramach swoich powinności. 21 H U T A ŻELAZA W K L E C I S Z C Z U Po okresie niejasności (w latach 1812-1839), do kogo będą należeć dobra po śmierci ks. Dominika Radziwiłła, jako własność córki księcia Stefanii, weszły one w skład majątku rodziny jej męża Piotra Wittgensteina. Z inicjatywy nowego właściciela postawiono nowy piec i nową hutę w pobliżu Rudnii Nalibockiej w dawnej osadzie leśnej Kleciszcze. Był to 1844 r. i od tej pory Kleciszcze stało się głównym ośrodkiem przemysłowym w Puszczy Nalibockiej, do którego zjeżdżali robotnicy z wielu stron kraju i Europy. Działalność huty żelaza w Kleciszczu rozpoczęła nowy rozdział w dziejach gospodarczych tego rejonu. Jednak produkcja żelaza i wyrobów żelaznych ma dłuższą tradycję w Nalibo­ kach. Tradycyjnie wydobywano w Puszczy Nalibockiej rudę darniową i przetwa­ rzano ją w rudniach. O istnieniu fabryki żelaza w Rudni świadczą dokumenty z 1757 r . Wcześniejsze dokumenty nie wymieniają jeszcze Rudni. Założyli ją Radziwiłłowie. Na czele fabryki żelaza w Rudni Nalibockiej w 1780 r. stał Andrzej Szurkowski. Oprócz niego pracowali w niej majster Gilewski, jego 5 towarzyszy i 4 uczniów. Dla drugiego majstra przeznaczono 3 towarzyszy i 2 uczniów. Prawdopodobnie drugim majstrem był sam Szurkowski. Nie 22 2 1 W 1739 r. zorganizowano w Urzeczu rysownic zwierciadeł i sprowadzono z Nalibok maj­ stra M i k o ł a j a Dubickiego, w 1741 r. przydzielono mu Hryhora Owczuka, także pracującego wcześniej w hucie nalibockiej, a 3 lata później zastąpił go Jan Dubicki. W ś r ó d innych Naliboczan oddelegowanych majstrów do Urzecza byli trzej Jan Dubicki Jan Korzenko M i c h a ł Karniewicz ( K a m i e ń s k a 1957, s. 93). 2 2 A G A D A R X X V , 2568. Inwentarz Majętności Naliboki 1757. �84 DAGNOSŁAW DEMSKI wiadomo skąd przybyli, ale byli to z pewnością Polacy. Nie wiemy kim byli towarzysze i uczniowie. Uczniowie z pewnością wywodzili się z ludności miejscowej. Co produkowano w Rudni? Dokumenty podają, że w latach 1790-1791 produkowano w Rudni „gontale, szyny, czwieczki z główkami, brytnale, szyny żelazne, łańcuchy, osie pod karetę, drągi żelazne, blachy żelazne, młotki ręczne, kowadła, kijany duże, tryby do tartaku" . Huta żelaza w Kleciszczu założona została ok. 1844 r. Miejscowość ta leży w odległości 3 km od Rudni Nalibockiej. W 1847 r. postawiono piec w hucie w Kleciszczu. W tym samym roku hutę szkła dzierżawił Hirsz Rozowski, ale była już ona w stanie upadku. W dwa lata później w 1849 r. postawiono dom dyrektora na kamiennych fundamentach na miejscu byłej leśniczówki hutora . W tym samym roku postawiono drugi piec w sąsiedniej Rudni Naliboc­ kiej. W ten sposób ks. Piotr Wittgenstein wznowił wydobywanie rudy w Nali­ bokach. Fabryka nie przynosiła jednak dochodu. Od 1847 r. działały więc dwa piece hutnicze w Rudni i Kleciszczu. Hutę żelaza w Rudni Nalibockiej oddano w dzierżawę od 1 stycznia 1847 г., a dzierżawcami byli Dybowski, Lentz Dietremme. Dyrektorami huty byli Muehlens i Kroeber . W celu zaktywizowania produkcji w 1856 r. zakłady w Rudni i Kleciszczu zostały na nowo oczynszowane. W 1892 r. fabryka w Rudni spaliła się, jednak postawiono tam nowy piec przetapiający rudę na surowe żelazo, wytop. Od 1889 r. współwłaścicielem fabryki w Kleciszczu był Zygmunt Wojewódzki. Od 1891 r. już jej jedyny właściciel. Po spaleniu fabryki w Rudni stanął tam wysoki piec, przetapiający rudę na surówkę . Produkcję zakończono ostatecz­ nie w 1902 r. Chwilowo nie posiadam szerszych danych na temat dziejów i produkcji żelaza w Kleciszczu. Istnieją akta i dokumenty, wyizolowane w osobny zbiór (Rudnia - Zarząd Główny Dóbr ks. Wittgensteina, Zakłady przemysłowe, A G A D ) . Huta żelaza w Kleciszczu została założona przez nowych właścicieli huty, córkę Stefanii i Piotra Wittgensteinów, Annę Hohenlohe. Dyrektorami huty i ich zastępcami, w Kleciszczu byli kolejno: Paul oraz Schmitz od grudnia 1852-1862, Biedermann oraz de la Chaux do 1866, Plebański oraz Teofil Forner w latach 1866-69, a ostatnim byli Anglicy Gardiner oraz Dray od 1869-1902 r. Angielski inżynier Robert F.G. Gardiner był długoletnim dyrektorem huty od 1869 roku aż do swojej śmierci w 1902 r. Mieszkał w domu w Kleciszczu ze swoją rodziną, żoną Elizabeth, zmarłą w 1880 r. Jej grób znajduje się na miejscowym cmentarzu. Niewiele wiemy o poprzednich dyrektorach. W większoś­ ci byli pochodzenia niemieckiego, chociaż wśród nich był też Francuz i Polak. 23 24 25 26 2 3 N A R B f. 694, op. 2, 5703. Rejestr oddanych materiałów żelaznych z Rudni, tudzież z tar­ taku 1790-1791. 2 4 2 5 2 6 N A R B , f. 694, op. 1, 5761. N A R B , f. 694, op. 1, 5761 N A R B , f. 694, op. 1, 5761 �CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH 85 Pracownikami huty byli hutnicy sprowadzeni z Hesji, poddani Wielkiego Księstwa Hesji. Tak głoszą napisy na ich nagrobkach. Jedną z najbardziej znanych rodzin była rodzina Jana Jakoba Eckerta rodem, z Steinbach (kilku członków tej rodziny spoczywa w starszej części cmentarzu w Nalibokach). Zmarł on w 1853 roku. Na cmentarzu leżą również jego dzieci Margaretha, Heinrich, Leonhardt i Anna. Jan Jakob Eckert był majstrem w hucie. Drugą rodziną była rodzina Johanna Jakoba Bernera rodem z Erbach. Wymieniane są także rodziny Johanna i Maryi Keil, Jakuba Hohmana, Wilhelminy Gutmann. Ciekawym źródłem są księgi metrykalne kościoła rzymsko-katolickiego w Nalibokach z tego okresu. Znajdziemy tu więcej nazwisk pracowników huty. W księgach metrykalnych z 1865 r. odnotowano urodziny Wilhelma, syna Juliana Heidenreich i Katarzyny Dzimian. Julian Heidenreich jest pracownikiem fabryki w Kleciszczu. T a k ż e Piotr, syn F r a n c a Orea i Agathy Schlichting. Franc, syn Wincenta Reichardt i Katarzyny Woruszko. P r a c o w n i k ó w huty Kleciszcze. Emilia, córka Jana Heidenreich i Moniki Greizer (Greiner) z huty Kleciszcze. Chrzestnymi byli cudzoziemcy Baltazar K e s c h i Emilia Greizer. Wilchelmine, c ó r k a Krzysztofa M a u r i Konstancji Greiner. Chrzestnymi byli cudzoziemcy K a r o l Grischer i Emilia Greiner. Marianna, c ó r k a Baltazara Klein i Gerdy Strecker. Jak chrzestni zapisani zostali Filip Feingaber i Zofia Greiner. Inni to Emilia Geisler. Gottlieb, syn Fernanda Goetzsch i Marii Leitlecker. K u m y cudzoziemcy K a r l Strecker, Walenty Faulgaber. Cudzoziemka Waleria Greiner. N a liście zmarłych znalazł się Marcin, syn c u d z o z i e m c ó w F r a n c a Gont i Wilchelmine Vincenz z fabryki Kleciszcze. Z m a r ł Joachim Pendzemeng Droemer, lat 39. Z o s t a w i ł w d o w ę J o a n n ę i 4 s y n ó w K a r o l a Augustyna, Ernesta Johanna, Hermanna Augustyna i Friedricha. W 1866 r. Emilia, c ó r k a cudzoziemca Georga Leid i Anny Adamcewicz z fabryki Kleciszcze. K u m y Baltazar K e i l i Konstancja, córka Krzysztofa M a u r . M a r i a Magdalena c ó r k a F r n c a G o n t a i Wilchelmine Weldaul, w kumy Wilchelmina córka Friedricha Schreidera. Wilchelmine, córka Walentego Faulgabera i A n n y Makowskiej. K u m y cudzoziemcy Leonhardt Eckert i Elisabeth Pennad. Jan Leonhardt, syn Leonhardta i Kateřině Eckert. K u m y Walenty Faulgaber i Margareta Penn. Z m a r ł Friedrich Hauser, lat 99, zostawił Johannę Hauser w Kleciszczu. W zaścianku Wojniłłówszczyzna urodziła się Aniela, córka K a r l a Streckera i Julii Baszuro. 1865 W 1867 r. K a r l , syn Josifa Kueng i Johanny Gaberle z Kleciszcza. Ślub Ottona Biebrach, lat 45 z huty żelaza Stary B o r y s ó w i E l i z a Dietz, lat 29 z Kleciszcza. W 1868 r. Ludwig Misger i Osip Misger, Teofil Forner. U r o d z i ł się Stanisław, syn Dominika Botte i Wiktoria Lipińska. Z Kleciszcza. 1869 r. Augustyn, syn c u d z o z i e m c ó w Gottlieba Joch i Wilchelmine Buch. Z m a r ł Dominik Botte, lat 53 w Kleciszczu, zostawił w d o w ę Wiktorię z Lipińskich i dzieci Stanisław, Julia, R o z a , Genowefa. Z m a r ł a A n n a z Senkowskich Eichmann, lat 69, dworianka. 1870 J a k ó w , syn Leonhardta Eckert i K a t e ř i n ě Pasel. J a k ó w , syn Baltazara K e i l i Barbary Strecker z Kleciszcza. Z m a r ł Augustyn, syn Gottlieba Joch i Wilchelmine Buch. Jan, syn lat 9, Baltazara K e i l i Barbary Strecker. Heinrich, syn, lat 6, oraz c ó r k a A n n a , lat 9, i Leonhardt, syn, lat 4, Leonhardt Eckert i K a t e ř i n ě Pasel. N a szkarlatynę, 1871 r. B o l e s ł a w , syn, Julii Botte, p o z a m a ł ż e ń s k i , p o c h o d z ą c a z gub.Warszawskiej. Jozefa, córka L u d w i k a Gilewskiego i Julianny Krzyżewskiej, z gub. Suwalskiej. M a r i a n R o m a n Gustaw, syn Teofila F o r n e r a i Marii Schacht, poddanych króla Prus; Z m a r ł F r a n c Błażyński, lat 43, wdowa A n n Gilewska, z suwalskiej gub. I dzieci Antoni, Jan, F r a n c , Emilia, A n n a , Aleksandra; Teofil, 8 lat, syn K a r l Bafr i M a r i i Welnitz z Kleciszcz; 1872 r. Jan, nieprawego ł o ż a syn Wiktorii Lipińskiej Botte, A d a m , syn Baltazara K e i l i Berthy Strecker; �86 DAGNOSŁAW DEMSKI 1873 r. F r a n c Gustaw, syn Teofil Forner i maria Schacht, kumy błagorodnyje Ludwik Eichmann; L u d w i k a Eichmann, Henry Gardiner, Teofil Forner; Zmarła M a r i a Schacht Forner, zostawiła s y n ó w Marian i Franciszek. 1874 r. Robert, syn Baltazara K e i l i Barbry Strecker; 1875r. Bronisław, syn inżyniera Konstanty L a u i Waleria Grzegorzewska, z gub.siedleckiej; kumy A d a m Tokarski, ślub Andrzej Kupsz 26 lat i Aleksandra Strecker 17 lat, ewangelik, (syn Andrzeja i Magdaleny Sanchwitz Kupsch; K a r l i Julii Baszuro Strecker; zmarła Julia Strecker, lat 42, W o j n i ł ł ó w s z c z y z n a , pruska poddana, wdowiec K a r t l i dzieci Aleksander, Aniela i Elisabeth; 1876r. Konstancja E w a Gilewskich; zmarł K a r l Ferdinand, syn lat 2, Wilchelm Benning i Augusta Sommerfeld; pruscy poddani; Robert K e i l zmarł; (Księgi metrykalne parafii rzymsko-katolickiej Naliboki 1865-1876). W dokumentach z 1850 r. wymieniono hutników Bogusława Grey ner a, Józefa Greynera i Henryka Sztermera, mieszkańców Nalibok. Byli to prawdo­ podobnie pracownicy Rudni, skoro huta w Kleciszczu rozpoczęła produkcję w 2 lata później . Nie posiadam danych z późniejszych lat. Lista nazwisk niemieckich pra­ cowników huty w Kleciszczu jest obszerna (ponad 40 osób). Podaję je tu, ponieważ nie były nigdy publikowane. Huta w Kleciszczu ściągnęła w te strony nie tylko hutników z Niemiec czy dyrektorów i urzędników z Anglii czy Francji. Pracę w hucie dostało wielu urzędników średniego stopnia, którzy przyjechali tam z Polski, obywatele guberni suwalskiej czy siedleckiej. W Kleciszczu osiedliły się również kobiety lekkich obyczajów z Warszawy. 27 CUDZOZIEMCY, SZLACHTA, WOLNI ROBOTNICY NAJEMNI I CHŁOPI PAŃSZCZYŹNIANI W okresie największej świetności huty szkła w Nalibokach można wymie­ nić trzy kategorie robotników: cudzoziemcy, wolni robotnicy najemni lub szlachta oraz chłopi pańszczyźniani. Każda z tych kategorii była w inny sposób przywiązana do manufaktury. Wysiłki właściciela huty zmierzały do większego przywiązania wszystkich swoich pracowników poprzez wprowadza­ nie przymusowego najmu i łączenia go z pańszczyzną. Cudzoziemscy fachowcy byli początkowo jedyną grupą pracującą na zasa­ dzie wolnego najmu. Oni sami dzielili się również na dwie grupy. Do pierwszej zaliczano tych majstrów, którzy posiadali tajemnice wytwarzania szkła. Do drugiej grupy zaliczano pozostałych majstrów lub robotników posiadających umiejętności (Kamieńska 1952 s. 530). Bez tych pierwszych produkcja w hucie była niemożliwa, tych drugich po wyuczeniu miejscowych chłopców można było się pozbyć. Sprowadzeni do pracy Niemcy w większości wyjechali. Pozo­ stali majstrowie niezbędni do podtrzymywania produkcji. Do pierwszej grupy zaliczyć można najbardziej znanego mistrza i znawcy receptury szkła Wolffa Landtgraffa. Rodzina Landtgraffów mieszkała w Na2 7 N A R B , f. 694, op. 2, 5744. �CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH 87 libokach do wybuchu I wojny światowej. Nieznane są okoliczności ich wyjazdu lub wygaśnięcia rodu. Sam Wolff był założycielem i długoletnim dyrektorem huty aż do 1757 r. Zyskał on wielkie uznanie u Radziwiłłów. Został on uszlachcony i otrzymał od Radziwiłłów majątek w postaci wsi Prudy. Należały one do rodziny Landgraff ów do 1866 r. Jego potomkowie pisali swe nazwisko Land­ graff. Rodzina Landgraffów stanowi najlepszy przykład procesów asymilacji obcych przybyszów. Wolff Landgraff miał kilkoro dzieci, w tym Franciszek, Adam i Konstancja. Być może było ich więcej. Następcą Wolffa został Adam, urodzony w 1755 г., wymieniany już jako szlachetnie urodzony. Adam Landgraff wymieniany w latach 80-tych X I X w., był prawdopodobnie synem Adama. Jego następca, syn Samuel Langraff, przejął majątek po ojcu. Równie znanym rodem rzemieślników szklanych była rodzina Heinze (Kasprzak 1998, s. 38). Charakterystyczne jest to, że Niemcy wymieniani są w dokumentach do 1757 r. Potem notowany jest tylko Wolff Landgraff, ale nazwiska pochodzenia niemieckiego noszą niektórzy chłopi, mieszkańcy Nalibok. Z uwagi na wysokie koszty sprowadzenia i opłacania cudzoziemców w hu­ cie, kiedy znaleźli się następcy, bez skrupułów pozbywano się ich. Część robotników żeniła się z poddanymi Radziwiłłów i w ten sposób wiązała się z właścicielem. Pozostałe nazwiska pierwszych rzemieślników niemieckich nie powtarzają się później. Prawdopodobnie wrócili oni do Drezna albo przenie­ sieni zostali dalej do huty w Urzeczu. Zdarzały się również przypadki pod­ kupienia ich przez innych właścicieli manufaktur, np. przez Chreptowiczów. W Nalibokach i wsiach sąsiednich od połowy X V I I I w. występują rodziny, których nazwiska mogą mieć pochodzenie niemieckie, np. rodzina Nessenów. Pierwotnie pisane Nessen, później także Nessyn, Niesyn czy Niesynowicz. Drugą rodziną jest rodzina Szeynów (Szeyno, Szeyna). Być może pochodzi ona od nazwiska Szeyn. Niestety nie występują w dostępnych dokumentach takie nazwiska rzemieślników niemieckich. Prawdopodobnie są to nazwiska robotników, którzy ożenili się z poddanymi właścicieli dóbr. Jak widzieliśmy wyżej wśród mieszkańców parafii było kilku przedstawicieli rodziny noszącej niemieckie nazwisko Goltz. Michał w 1724 г., Bazyli Goltz, któremu w 1747 r. urodził się syn Adam. Prawdopodobnie ten sam Adam Holec, wymieniany jest w inwentarzu z 1767 r. już jako mieszkaniec Jankowicz zobowiązany do pańszczyzny . Na liście byli jeszcze Laurenti i Joachim Goltz oraz ich nowo narodzeni synowie Bazyli oraz Andrzej. Niewiadomego pochodzenia są popularne nazwiska nalibockie Farbotko, Knyr czy Hodyl (Godeł). Bardzo prawdopodobne, że one również mają pochodzenie niemieckie. W doku­ mencie wymieniającym mieszkańców włości z 1760 r. znalazła się wzmianka o Johanowej Rysownikowej, zapewne wdowie po majstrze Niemcu. Ona sama zapewne urodziła się w Nalibokach lub okolicy i była poddaną Radziwiłłów, która wyszła za mąż za cudzoziemca . 28 29 2 8 A G A D A R X X V , 2570. Inwentarz Majętności Naliboki 1767 r. 2 9 N A R B , f. 694, op. 2, 5704. �88 DAGNOSŁAW D E M S K I Poza cudzoziemcami pojawiła się niewielka grupa majstrów przyuczonych do fachu przez rzemieślników niemieckich, ale pracujących w hucie za opłatą. Wywodzili się oni z drobnej szlachty lub z kategorii ludzi wolnych. W inwen­ tarzu z 1766r. Maciey Korżenko wymieniany jest jako bojar. W inwentarzu z 1776 r. do kategorii bojarów zaliczono Francisa Zielonko, wdowę Hodylową, Macieya Farbotko, Ławryna Łoyko, Jana Mazuna, Tomasza Dubickiego . Bojarzy zaliczani byli do kategorii ludzi wolnych zobowiązanych do dostarczania wozu na potrzeby huty. Z tej kategorii pochodzili prawdopodobnie niektórzy późniejsi majstrzy. Byli to wolni pracownicy najemni, niekoniecznie pochodzenia szlacheckiego. Niektórzy autorzy podkreślają drobnoszlacheckie pochodzenie niektórych majstrów. Jak podaje Kamieńska, wszyscy rysownicy w hucie, z wyjątkiem Korżenki, byli przedstawicielami drobnej szlachty (Mikołaj i Piotr Dubicki) (Kamieńska 1964, s. 94) . 30 31 Większość majstrów, wolnych rzemieślników krajowych, miała pochodzenie drobnoszlacheckie lub aspirowała do tego statusu. Kamieńska podaje informa­ cję, że rodzina Dubickich, z której pochodził Mikołaj Dubicki, miała być szlachtą spod Bobrujska (Kamieńska 1957, s. 124). Mało to prawdopodobne, skoro Dubiccy wymienieni są w księgach metrykalnych Nalibok z 1724 r. Do takiego pochodzenia odwoływały się rodziny majstrów Rymaszewskich,, Aleksandrowiczów, Hołubowiczów. Kamieńska podaje, że przypuszczano o szla­ checkim pochodzeniu hutnika Ławnikiewicza z Nalibok. Komisarze wizytu­ jący manufakturę w Urzeczu w 1765 r. potwierdzają iż pochodzący z Nalibok rysownicy Jan Dubicki, Michał Karniewicz, Piotr Dubicki to przedsta­ wiciele drobnej szlachty . Dokładnie, w jaki sposób ich werbowano nie wia­ domo. Obok słynnych rodów nalibockich, które zdobyły uznanie w hucie szkła, np. rodziny Dubickich, Korżenków itd., funkcjonował najem przymusowy chłopów pańszczyźnianych. Do kategorii ludzi wolnych należała rodzina pisarza huty Ignacego Bojarzyncewicza. W późniejszym okresie jego syn Jerzy pracował w hucie jako hutnik. 32 Oni również mieli szansę awansu. Najlepszym przykładem opisanej kariery w hucie szklanej jest rodzina Korżenków. Pierwszy z nich, tokarz Maciej zobo­ wiązany był do wypracowania określonych powinności pańszczyzny. Jego syn, Jan Korżenko był rysownikiem drobnego szkła, później przeniesiony do Urzecza. Uzyskał on warunki pracy przysługujące rzemieślnikom wolnego najmu, „wy­ rwany ze środowiska, nie usiedział długo". Kolejny członek rodu, jego syn, został hutnikiem „tafel lustrowych" i „szkła drobnego". Mieszkał w domu skarbowym 3 0 A G A D A R X X V , 2572 Inwentarz Majętności Naliboki 177. 3 1 Pisze ona, że w m ł o d s z y m pokoleniu r y s o w n i k ó w huty w Urzeczu takich rodzin jak Dubiccy, Rymaszewscy, Aleksandowicze, Sylwestrowicze, przekazywanie warsztatów z ojca n a syna b y ł o przyjętym zwyczajem, podtrzymywanym zresztą przez manufakturę. T a k tworzyła się tradycja rzemieślników huty. 3 2 Powszechne było przekonanie, że szklarstwo nie uchybia godności szlacheckiej, a uprawia­ nie rzemiosła w krajach europejskich nie p o z b a w i a ł o szlachty przywilejów. Pracę w hucie szkła traktowano jako pracę artystyczną, która w y m a g a ł a talentu ( K a m i e ń s k a 1957, s. 127). �CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH 89 (Kamieńska 1957, s. 135). Innym przykładem awansu w hucie była rodzina Łojków. Pierwsi członkowie rodziny kowale Marcin i Krzysztof dorabiali w hu­ cie „na powinność pańszczyzny". Przedstawiciela drugiego pokolenia Mikołaja Łojka, hutnika szkła drobnego przeniesiono do Urzecza i zakwaterowano w do­ mu skarbowym. Należącego do trzeciego pokolenia Jerzego Łojko, majstra drobnego szkła, umieszczono także w domu skarbowym. Wielu przybyszów brało za żony miejscowe kobiety, poddane Radziwiłłów. Z przytoczonych danych wynika, że dotyczyło to cudzoziemców, np. Landgraffa, a także rodziny Bancerów, Kromów, czy Goltzów. Miejscowe kobiety brali za żony również przedstawiciele drobnej szlachty mający prawo do tytułu, czy inni mający prawo do wolności. Do kategorii drobnej szlachty lub tzw. wywodzących się zaliczono jedną z linii Dubickich. Pierwszym wymienionym w dokumentach jest Tadeusz Dubicki, mieszkający w 1798 r. we dworze w Krzeczetach. Z małżeństwa z Ewą Horochowik urodził mu się syn Michał Dubicki (1798). Z jego małżeń­ stwa z Maryanną z Downarów urodziło się kilkoro dzieci, w tym Floryan, Onufry, Franciszka i Wincencya. Do szlachetnie urodzonych zaliczono w 1829 r. Nikodema Wolana, pisarza Fabryki Żelaznej, czy Antoniego Wołłowicza, Maystra Huty Nalibockiej. Do kategorii ludzi wolnych w końcu X V I I I w. zaliczano wolnych, boja­ rów, kozaków, a także strzelców fabrycznych, leśniczych, kunicznych, bart­ ników, pasieczników, czy ławników . Praca w hucie dawała możliwości awansu ekonomicznego i społecznego. W trosce o jasność pochodzenia przeprowadzono w 1806 г., na nowo spis ludności w Nalibokach, sprawdzając kto ma prawo do tytułów, wolności itp. Rodziny, które dały im żony bezprawnie zaczęły głosić swoje przywileje wolności. Według danych z inwentarzy majątku Naliboki w zaściankach Holenderni, Śmiejnie i Budach mieszkali ludzie wolni *. Innym zjawiskiem jest przypadek rodziny Kuraszy lub Kuroszy, której potomkowie żyją w Nalibokach do dnia dzisiejszego. Kurasz to nazwa pra­ cownika huty, którego obowiązkiem było wypalanie popiołu. Było to prze­ zwisko, które później przyjęło się jako nazwisko. 33 3 PODSUMOWANIE Wyżej wymieniłam trzy etapy w dziejach Nalibok związane ze sposobem eksploatacji Puszczy Nalibockiej i zakładaniem nowych zakładów przemy­ słowych. Każdy z nich, eksploatacja lasu przez budników, produkcja szkła w hucie oraz działalność hut żelaza, spowodował sprowadzanie osadników z zewnątrz, stworzenie nowych możliwości awansu dla ludności miejscowej. 3 3 N A R B , f. 694, op.2, 5704. Kontynuacja ludzi H u t n ý c h . . . 1745; A G A D A R X X V , 2573. Inwentarz majętności Naliboki 1804r. A G A D A R X X V , 2573 Inwentarz Majętności Naliboki 1804. 3 4 �90 DAGNOSŁAW DEMSKI Pierwsi osadnicy zostali prawdopodobnie zasymilowani i weszli w skład lud­ ności miejscowej tracąc swoje dawne cechy kulturowe. Większość przybyłych mieszkała tu w okresie rozkwitu koniunktury gospo­ darczej i wyjechała po jej zakończeniu. Na skutek burzliwych dziejów Litwy i Białorusi, wojen, powstań i polityki rosyjskiej wobec miejscowej ludności, większość dawnych właścicieli, majstrów, szlachty wyjechała z Nalibok. Zamknię­ cie huty szkła (1867 r.) i huty żelaza (1902 r.) w Kleciszczu zakończyło okres gospodarczej świetności i doprowadziło do pozbawienia możliwości pracy i zubożenia ludności. Pozostał tylko wyrąb lasu i spławianie drzewa do Niemna. Podsumowując, wśród mieszkańców dóbr nalibockich można wyróżnić kilka kategorii istniejących poza chłopami. Nie biorę tu również pod uwagę szlachty posesjonatów. Pierwszą z nich byli przybysze i osadnicy cudzoziemcy. Pierwszą falą nowych osadników, prawdopodobnie niewielkich rozmiarów, byli budnicy. O ich istnieniu świadczą nazwy miejscowości, nazwiska ludzi czy nieliczne wzmianki w dokumentach. Grupa ta prawdopodobnie w całości zasymilowała się z ludnością miejscową. Liczna grupa cudzoziemców przybyła wraz z powstaniem i rozwojem huty szkła. Byli to Niemcy z Saksonii, z okolic Drezna. Grupę tę stanowili budow­ niczy huty i świetni fachowcy, nauczyciele przyszłych hutników miejscowych, posiadający tajemnicę receptury szkła, niezbędni dla istnienia huty, o znanych nazwiskach. Ich towarzysze robotnicy zostali odesłani z powrotem jak tylko znaleziono na ich miejsce zmienników. Większość z nich wróciła do kraju, ale niektórzy zostali i wtopili się w lokalną społeczność żeniąc się z poddany­ mi Radziwiłłów. Rodzina i potomkowie założyciela huty majstra Wolffa Landgraffa uzyskała za zasługi szlachectwo i stała się przedstawicielem pol­ skiej szlachty na Kresach, aż do początku X X w. Pochodzenie od niemieckich robotników huty szkła mają prawdopodob­ nie potomkowie takich dzisiejszych rodów nalibockich jak Nessyn, Szeyna, Farbotko, Knyr, Krom. Robotnicy niemieccy zatrudnieni w hutach żelaza w Kleciszczu i Rudni Nalibockiej byli liczniejsi niż ich poprzednicy sprzed prawie 100 lat. Wielu z nich pochodziło prawdopodobnie z Hesji. Część z nich wzięła sobie miejs­ cowe kobiety za żony, jednak wyjechali oni po zamknięciu huty, przed wybu­ chem I wojny światowej. Odrębna kategoria ludności widoczna była w okresie działalności huty szkła. Byli to miejscowi robotnicy najemni wywodzący się z drobnej szlachty i ludzi wolnych. Wykorzystali oni szansę awansu ekonomicznego i społecznego, jaka powstała w wyniku działania huty i produkcji szkła. Uprawianie szklarstwa nie pozbawiało szlachty przywilejów, w ówczesnym przekonaniu wykonywanie tego zawodu nie uchybiało godności szlacheckiej. Dotyczyło to zwłaszcza przedstawi­ cieli drobnej szlachty, która przywykła do życia z pracy własnych rąk. Stąd wynikała wśród nich atrakcyjność tego zawodu. Do takiej kategorii zaliczyć można w Nalibokach rodziny Dubickich. Do wolnych ludzi zaliczyć można rody Karniewiczów, Korżenków, Ławnikiewiczów, Wolanów, Łojków czy Chilickich. �91 CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH Ostatnia fala cudzoziemców w Nalibokach, Kleciszczu i Rudni związana była z produkcją żelaza i wyrobów żelaznych. Druga połowa X I X w. była okresem rozwoju gospodarki o charakterze rynkowym. Praca w hucie szkła miała, jak widzieliśmy, charakter feudalny. I na tym tle powstały różne kategorie robotni­ ków. W hutach żelaza w Kleciszczu i Rudni zatrudniano wykwalifikowanych robotników z Niemiec oraz miejscowych łudzi. W tym okresie różnice stanowe nie miały już większego znaczenia. Tym, co różnicowało robotników był stopień osiągniętego mistrzostwa w swoim zawodzie oraz narodowość. Z uwagi na zastosowanie nowych technologii w hucie Kleciszczu sprowadzono doświadczo­ nych robotników z Niemiec. Po raz kolejny w dziejach tej ziemi ich pojawienie się związane było z działalnością gospodarczą właścicieli dóbr. O ich istnieniu świadczą jeszcze pojedyncze nagrobki na miejscowym cmentarzu oraz liczne dokumenty zachowane w archiwach Polski, Litwy i Białorusi. ŹRÓDŁA I L I T E R A T U R A Archiwum G ł ó w n e A k t Dawnych, w Warszawie, Archiwum Radziwiłłowskie działy: V , X X V P a ń s t w o w e Archiwum Historyczne (Nacjonalnyj Archiw Respubliki Bielarus w M i ń s k u , fond 694; w skrócie N A R B ) P a ń s t w o w e Archiwum Historyczne w Wilnie, fond 459, 604, 1280, Księgi metrykalne B a r a n o w s k i В., B a r t y ś J . , S o b c z a k T . 1963 Instrukcje gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich z XVII-XIX Wrocław-Warszawa-Kraków. wieku, t. I I , Bujak F. 1920 Historia osadnictwa ziem polskich w krótkim B y s t r o ń J.S. 1935 Demski 1995 zarysie, Warszawa. Megalomania narodowa, Warszawa. D. Naliboki i Puszcza Nalibocka - zarys dziejów t. 38, z. 1-2, s. 51-78. i problematyki, „Etnografia Polska", G l o g e r A. 1978 Encyklopedia Staropolska, t. I - I V , t. I V , s. 109. H e d e m a n n O. 1934 Dawne puszcze i wody, Wilno. J a n k o w s k i C. 1897 Powiat oszmiański, Petersburg. K a m i e ń s k a Z. 1952 Fachowcy cudzoziemscy w manufakturach magnackich XVIII w. (Manufaktura ka Radziwiłłów), „Przegląd Historyczny", z. 3-4, s. 518-535. 1964 Manufaktura szklana w Urzeczu, 1737-1846, Warszawa. K a s p r z a k A.J. 1998 Szkła z hut radziwiłłowskich, t. I - I I , Warszawa. K r a s z e w s k i J.I. 1985 Wspomnienia Wołynia, Polesia i Litwy, Warszawa. 1989 Budnik. Obrazek, Warszawa. Ł e p k o w s k i T. 1967 Polska - narodziny nowoczesnego narodu, Warszawa. Słownik... 1880-1885 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, 1.1, Warszawa. urzec- �92 DAGNOSŁAW DEMSKI S m o l e ń s k a B. 1953 Materiały do dziejów huty szklanej w Nalibokach z XVIII wieku, „Teki Archiwalne", 1.1, s. 79-147. W o ź n i a k A. 1987 Kultura mazowieckiej wsi pańszczyźnianej XVIII i początku XIX wieku (Wybrane zagadnienia), Warszawa. DAGNOSŁAW D E M S K I F O R E I G N R E S I D E N T S I N T H E D E M E S N E O F N A L I B O K I (NOW B E L A R U S S I A ) I N T H E 18 A N D 1 9 C E N T U R I E S th th Summary T h e subject of the article is how the economic activity of the owners of the estate used to bring settlers from different countries. T h e first surge of settlers were Polish and came mainly from Masovia, Central Poland; their occupation was charring ashes and potash. They founded their hamlets in the forest. A t the turn of the 17** and 18" centuries potash was an important product exported from Poland to Western Europe and a considerable source of income for the landowners. I n the archives of the demesne belonging to the aristocratic family Radziwiłł the evidence of the discussed settlement action is scarce. Better source are the names of the villages and their inhabitants. T h e settlers had the status of free peasants. 1 The evidence of the next two surges is better wand is based on written documents-stock books of glassworks and iron works, documents of the administration of the manor and church registers. The founding of glassworks in Naliboki contributed to changing ethnic structure of the local population. A t the beginning more than ten workers from Saxony were brought, skilled workers and artisans. Besides those mentioned in documents some more could have arrived, whose names were not recorded there. Some of those workers returned later to their homeland. The others remained, and among them the family and descendants of Wolf Landgraff, the craftsman and later the manager of the glasswork. M a n y of the German workers married local women. Alien family names like Nessen, Farbotko, K r o m , Balcer can be found among local families till now. T h e names are recorded in early church registers. Employment in the glasswork was a good chancefor social advancement for local people too, both free rural people with the status of petty gentry and for serfs. Working there was not considered beneath the (petty) nobleman's dignity (being poor they were used to manualwork but not all occupations they believed to be proper for them.) There are many examples of country­ men-peasantry and poor noblemen becoming skilled craftsmen in the glassworks. The glassworks worked up to 1876, but, little by little it was losing its former meaning. Since the turn of the \S and 19" century the meaning of the iron-works was growing. I n 1844 new furnaces were erected in the places called Kleciszcze and Rudnia and that brought about a new surge of settlers. Most of them came from Germany (Hessen) but there were also newcomers from Poland and even England and France. They were more numerous than the earlier groups of settlers but after the iron-works had been closed in 1902 they all went away. th 1 A s we see the foreigners were coming to Naliboki in three consecutive flows. Those from the population. T h e traces of the second one can be found in the family histories of the Landgraffs, K r o m s , Nessens and other local families with German-sounding names. T h e third one, welldocumented in archival sources did not take roots in the East and left only a few tombstones in the local graveyard. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/323ba5e1c6c8f7926015823dcdfae81b.pdf eedb16fb530315a2b3283ce0725e90c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:821 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:755 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.235-238 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1 Z BADAŃ ZAKŁADU E T N O G R A F I I I H K M P A N NAD KULTURĄ I SPOŁECZEŃSTWEM M O N G O L I I W R O K U 1972 Badania prowadzone w roku 1972 podporządkowane były — podobnie jak i poprzednio — problematyce prawidłowości adaptacji tradycyjnej koczowniczej kultury pasterskiej do w y m o g ó w współczesnej cywilizacji w warunkach państwa socjalistycznego. Znaczenie ich wykracza poza monograficzne studia nad konkret­ nym społeczeństwem, gdyż długofalowym zamierzeniem jest wykorzystanie ich w przyszłości dla porównawczego opracowania przekształceń rodziny i społeczności lokalnej w ustroju socjalistycznym. Jednakże zakres studiów mongolskich nie ogranicza s i ę do tych dwu instytucji i zmierza do dokumentowania procesów ma­ jących znacznie szerszy zasięg. G ł ó w n y m akcentem badawczym były prace kolejnej ekspedycji trwające przez cztery tygodnie w sierpniu i kierowane przez prof. dr. Witolda Dynowskiego. Uczestnikami ekspedycji byli dr Danuta Markowska, Jerzy Wasilewski oraz autor tego sprawozdania. Z ekspedycją współdziałało stale trzech pracowników Mongol­ skiej Akademii Nauk. Konsultowano także inne osoby. Terenem badań były dwa somony (powiaty) okręgu archangajskiego, położone w tzw. pasie changajskim, który można określić jako leśno-stepowy wtopiony w krajobraz górski. Podjęto temat społecznych w a r u n k ó w bytowania młodej generacji pasterzy i ich postaw. Interesował nas stopień integracji profesjonalnej i kulturowej m ł o ­ dych pasterzy oraz przyczyny ruchliwości zawodowej. Zmierzano do określenia sytuacji rodzinnej pasterzy do lat 30 (rodziny wyjścia i rodziny własnej), sytuacji zawodowej, aspiracji życiowych, stosunku do autorytetów w środowisku paster­ skim oraz wiedzy o niektórych elementach tradycji kulturowej. Ponadto zbierano informacje ogólne o somonach, w których prowadzono badania, materiały doty­ czące systemu pokrewieństwa, życia rodzinnego, niektórych aspektów obrzędowości tradycyjnej oraz roli przestrzeni w kulturze pasterskiej. Zbierano również infor­ macje o warunkach ekologicznych i polityce hodowlanej u ekspertów. Ponadto prowadzono dokumentację fotograficzną. Badania ankietowe zmierzały do określenia c z y n n i k ó w stabilizacji w zawo­ dzie pasterza oraz stopnia znajomości tradycji u młodych pasterzy, czyli poziomu adaptacji młodego pokolenia do środowiska pasterskiego. Wykonano 18 ankiet, które — wspólnie z podobnymi ankietami z roku poprzedniego oraz badaniami w roku następnym — stworzą możliwość określenia niektórych prawidłowości regu­ lujących funkcjonowanie społeczności pasterskiej w zmieniających się warunkach społeczno-gospodarczych Mongolii. Dadzą też one podstawy do wnioskowania w z a ­ kresie polityki społecznej, czym szczególnie zainteresowana jest tamtejsza A k a ­ demia Nauk i czemu zawdzięczamy pomoc, jakiej udziela ona naszym badaniom. Dotychczasowe bowiem doświadczenia tego kraju wskazują na zachwianie równo- �236 KRONIKA wagi w społecznym podziale pracy i na deprecjację zajęć pasterskich, wyrażające się w ucieczce młodzieży do ośrodków miejskich, a zwłaszcza do stolicy. Migracja do miast to zjawisko znane ze wszystkich krajów, w których szybka urbanizacja tworzy kontrasty społeczne. Środki niwelujące te kontrasty — zasto­ sowane np. w Mongolii, takie jak powszechne szkolnictwo, dokształcanie zawodowe, nasycanie rejonów wiejskich instytucjami usługowymi, oraz inne, ogólniej nazy­ wane urbanizacją stepu — prowadzą do zderzenia odmiennych w z o r ó w kulturo­ wych, wśród których niebagatelną rolę odgrywa wzór rekreacji, sposobu spędzania czasu wolnego. Mongoł — bardziej m o ż e niż ktokolwiek inny — jest homo ludens, zaś tradycyjny model odpoczynku i rozrywki staje się częściowo anachroniczny wskutek jego powiązań z zanikającymi elementami obrzędowości rodzinnej lub niemal całkowicie wykorzenionej obrzędowości religijnej, albo też jest wypierany przez styl gospodarowania w spółdzielniach pasterskich lansujących wzór bohatera pracy produkcyjnej. Zróżnicowane możliwości konsumpcyjne proponowane przez ośrodki miejskie m a j ą dużą siłę przyciągania w społeczeństwie do niedawna c a ł k o ­ wicie niemal koczowniczym, w k t ó r y m możliwości te były ograniczone, zaś ich zakres był dosyć ściśle skorelowany z pozycją społeczną i majątkową (przynaj­ mniej w czasach poprzedzających rewolucję). Na podstawie dotychczasowych badań stwierdzić można, że aspiracje pro­ fesjonalne odgrywają nikłą rolę w decyzjach migracyjnych, gdyż skala prestiżu z a w o d ó w jest bardzo spłaszczona. Podobnie w y g l ą d a również skala odzwierciedla­ jąca wartościowanie zajęć z punktu widzenia zarobków. Można zatem przypusz­ czać, ż e główną przyczyną ruchliwości są intensywność i zróżnicowanie bodźców, jakie c z ł o w i e k o w i oferują otaczające go środowisko i działające w nim instytucje. Wnioski płynące z badań nad postawami młodej generacji pasterzy składają się na studium g w a ł t o w n e g o zerwania ciągłości tradycji. Obserwuje się brak kon­ tynuacji doświadczeń pasterskich. Ankieta poświęcona znajomości tradycji w y k a ­ zuje najniższy poziom wiedzy w zakresie tych e l e m e n t ó w tradycyjnego przekazu, które dotyczą dwu odrębnych sfer działania ludzkiego — wierzeń religijnych i orga­ nizacji produkcji pasterskiej. Nie powinno .to dziwić, skoro te w ł a ś n i e dziedziny życia poddane zostały zdecydowanym regulacjom administracyjnym poprzez likwi­ dację w latach trzydziestych instytucji kultu i powszechną kolektywizację w 1959 roku. Miejsce znajomości zawodu u młodszych pasterzy zajmują stosunkowo często stereotypy nowoczesności, reprezentowanej przez służby weterynaryjne i zootech­ niczne oraz zmienne niejednokrotnie rozwiązania w zakresie organizacji pracy, któ­ rych nie zawsze skutecznemu działaniu przypisywane s ą odgórnie zbyt wielkie nieraz możliwości, co hamuje inicjatywę pasterzy. Związane jest z tym zagadnienie między generacyjnej transmisji doświadczeń i e l e m e n t ó w kultury. Obserwuje się w tym zakresie znaczną pasywność, a nie­ jednokrotnie zahamowanie przekazu. Jednocześnie tam, gdzie owa transmisja funk­ cjonuje, proponuje ona często kompleks starych, nieakceptowanych już przez m ł o ­ dzież wzorów. Ó w brak akceptacji płynie z ograniczoności lub nieadekwatności propozycji do w a r u n k ó w aktualnych. Często jednak wynika z pewnego lekcewa­ żenia kultury tradycyjnej, wyniesionego m.in. ze szkoły, zbyt może jednostronnie realizującej zobiektywizowany program nauczania oparty na wzorach zagranicz­ nych. W ten sposób powstają podstawy do kształtowania się stylu myślenia „nowo1 1 Termin ten został wprowadzony w obieg przez D. Markowską, uczestnika zespołu mongolistycznego Zakładu Etnografii; D. M a r k o w s k a , Urbanizacja stepu, [w:] Studia mongolskie, Wrocław 1969, ss. 31-52. �KRONIKA 237 -czesnego", nie odniesionego do konkretnej sytuacji środowiska pasterskiego, odwo­ łującego s i ę do techniki, ale niejednokrotnie lekceważącego kryteria techniczne i prakseologiczne. Wynikające z tego niebezpieczeństwa zostały dostrzeżone przez w ł a d z e mongolskie, które — jak s i ę wydaje — próbują r e a k t y w o w a ć rangę tra­ dycji w życiu społecznym i częściowo produkcyjnym w pasterstwie. Spotyka s i ę to ze zrozumieniem starszych generacji, ale chyba częściowo dezorientuje m ł o ­ dzież, dla której tradycja ta jest już kulturowo odległa i zbyt często była dawniej antagonistycznie przeciwstawiana ideałowi nowoczesności, który stał się podstawą aspiracji życiowych. Niemniej popełnilibyśmy błąd, gdybyśmy powyższe wnioski przyjęli bez zastrzeżeń. Tradycja nie jest kategorią jednorodną, zawiera różne elementy o różnym stopniu obcości dla współczesnego życia. Dychotomiezne założenie o istnieniu obok siebie kultury tradycyjnej i kultury współczesnej, oraz ewen­ tualnych sprzeczności pomiędz}' nimi, byłoby niewłaściwe. W tym, co m ó w i ­ liśmy w y ż e j , o zaniknięciu wiedzy o pewnych zespołach zachowań (produkcyjnych, religijnych), zawarta byla informacja o niedostosowaniu tych zachowań do warun­ k ó w życia współczesnego wynikających ze zmiany w sposobie zaspokajania odpo­ wiednich potrzeb. Z drugiej strony, wspomniano także o utrzymywaniu się potrzeby rekreacji i rozrywki. Tutaj dawne sposoby jej zaspokajania zachowały jeszcze wiele ze swej aktualności, mimo znacznego ich ograniczenia. Toteż odpowiadające im elementy tradycji badane naszą ankietą wykazują większy stopień żywotności; py­ tania o znajomość etykiety oraz form współżycia z otaczającym środowiskiem dały najwyższy poziom odpowiedzi pozytywnych. Nie ma zatem podstaw, by odmawiać tym zachowaniom, choć tradycyjnym, pełnych praw istnienia w harmonii z tym, •co współczesne, nie ich też mają przede wszystkim dotyczyć zabiegi o ewentualne o ż y w i e n i e tradycji. Byłoby to już bardziej wskazane (chociaż nie zawsze celowe) wobec trzeciej grupy zagadnień objętych ankietą, a mianowicie uroczystości ro­ dzinnych oraz poziomu integracji grupy krewnych. T u nastąpiło znaczne ogranicze­ nie skali zabiegów i kontaktów na rzecz szerszego zespołu ludzkiego. Przy czym niezbyt dokładnie jeszcze wiemy, jaki to jest zespół. Na pewno będzie to m. in. bry­ gada pasterska w spółdzielni oraz centrum somonowe wskutek jego funkcji spo­ łecznych i administracyjnych. Czy jednak będzie nim również cały somon, który wykazuje wiele cech społeczności lokalnej, ale również brak mu niektórych innych e l e m e n t ó w tejże społeczności? Nie znamy też stopnia integracji tzw. suiru czy fer­ my — najmniejszego zespołu produkcyjnego, kilku wspólnie koczujących rodzin. Dawniej zespół taki dobierał się samorzutnie albo w e d ł u g konkretnych zasad wy­ nikających z potrzeb sprawnej organizacji pracy, zawsze jednak była to silnie zin­ tegrowana grupa sąsiedzka zwana ajl, chotajl lub podobnie. Obecnie o składzie takiego zespołu decyduje najczęściej kierownik brygady. Czynnik swobodnego do­ boru jeszcze istnieje, ale nie wiemy, w jak dużym stopniu. Uzasadnia to pytanie o stopień integracji takiej grupy sąsiedzkiej, tym istotniejsze, że m a on w p ł y w na to, co nazywamy stosunkami międzyludzkimi w pracy. Badając przyczyny migracji młodzieży do miast nie można przeoczyć również tego zagadnienia i jego podjęcie wydaje się konieczne. Z powyższego o m ó w i e n i a pytań roboczych, powstałych na aktualnym etapie badań, wynika, że kumulowana przez nas etnograficzna wiedza o procesach zacho­ dzących w społeczeństwie mongolskim może być temu społeczeństwu praktycznie przydatna, co — jeśli okaże się prawdziwe — będziemy mogli p o c z y t y w a ć sobie za zaszczyt. Badania nasze mają też inny, poznawczy aspekt. Występuje on oczywiście także w zarysowanej powyżej problematyce. Niezależnie od tego prowadzone były �238 KRONIKA w 1972 roku studia nad historycznym podłożem procesów modernizacyjnych, ro­ dziną, obrzędowością czy systemem pokrewieństwa, które to tematy są słabo lub w ogóle nie reprezentowane w literaturze światowej poświęconej Mongolii. Obie­ cujące są rozpoczęte studia nad przestrzennymi aspektami kultury mongolskiej. W przeciwieństwie do społeczeństw osiadłych, nomadyczne mają niedostatecznie zbadaną rolę u k ł a d ó w przestrzennych w życiu społecznym i gospodarczym. Problem został dopiero podjęty, toteż niewiele można powiedzieć ponad to, że układy te okazują s i ę równie trwałe, jak w społeczeństwach agrarnych, mimo iż przesu­ w a j ą się, czy też są powtarzane w rytmie działań zbiorowości pasterskiej. Wia­ domo również, że koncepcja przestrzeni uczestniczy w realizowaniu się społecz­ nych dystansów i w określaniu miejsca człowieka w społeczeństwie (co jest wy­ raźnie widoczne np. w waloryzacji e l e m e n t ó w obszaru jurty, odnoszącej je do statusu człowieka, pozycji w rodzinie, czy też różnych sfer działania praktycznego albo oddziaływania sił nadprzyrodzonych). Podsumowując ilościowo wyniki badań tegorocznych, zamykają się one liczbą 18 w y w i a d ó w kwestionariuszowych oraz 24 w y w i a d ó w swobodnych i obserwacji. Te ostatnie dotyczyły następujących problemów: — organizacja i technika pasterska (przeprowadzone ze specjalistami, pracowni­ kami naukowymi) — w ilości 2; — funkcjonowanie spółdzielni oraz innych jednostek organizujących życie paste­ rzy — 5; — układy przestrzenne — 4; — obrzędowość 5; — terminologia pokrewieństwa — /3; — zagadnienia religijne — 2; — inne problemy — 3. Ponadto zebrano różne dane statystyczne oraz informacje o strukturze 431 ro­ dzin. Informacje te dotyczą zajęcia, wieku, wykształcenia, stosunków p o k r e w i e ń ­ stwa w zespole domowników, wreszcie c z ł o n k ó w rodziny przebywających poza domem. Daje to dość szerokie możliwości interpretacji tego materiału, z a r ó w n o dla zagadnień rodziny, procesów profesjonalizacji, jak i przyczyn migracji m ł o ­ dzieży. Jest to ponadto bogaty materiał dla studiów nad imionami mongolskimi, czyli nad problemem interesującym i w ogóle jeszcze nie podejmowanym z etno­ graficznego punktu widzenia. Niezależnie od badań terenowych, problematyka mongolska — i szerzej: środkowoazjatycka — podejmowana jest w codziennej pracy Zakładu. Nadzwyczaj szczupła kadra etatowa uzupełniana jest o współudział pozostałych członków ekspe­ dycji oraz innych osób. Oprócz opracowywania materiałów zebranych przez ekspe­ dycję, stopniowo przekazywanych do druku, prowadzi się prace nad ukończeniem rozprawy habilitacyjnej poświęconej procesom urbanizacyjnym we współczesnej Mongolii (dr Danuta Markowska) oraz rozprawy doktorskiej poświęconej prze­ kształceniom struktury i terminologii pokrewieństwa u Mongołów Chalcha (mgr Sławoj Szynkiewicz). Ponadto dokonuje się reinterpretaci i źródeł publikowanych, kompletowania bibliografii wydanych za granicą oraz w y p i s ó w do podręcznego słownika kultury mongolskiej. Te ostatnie robione są na kartach perforowanych, umożliwiających stworzenie praktycznej i wielofunkcyjnej kartoteki. Również w roku bieżącym przygotowano i przekazano do wydawnictwa pracę zbiorową poświęconą różnym aspektom kultury mongolskiej, zawierającą 5 artykułów oraz szeroki zestaw ilustracji. Sławoj Szynkiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e21ab368e99d23feeb0294b54cb82c4.pdf 04226c16de96d7332ccc7edf2c6567d4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:818 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:752 Title A name given to the resource Kształtowanie się rynku pieniężnego w Mongolii / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.191-208 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Alicja Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A ..Etnografia Polska", t. X V I I I : Ł Y 1974 z. 1 ALICJA SZYNKIEWICZ KSZTAŁTOWANIE SIĘ R Y N K U PIENIĘŻNEGO W MONGOLII Przedmiotem niniejszego a r t y k u ł u będzie kształtowanie się stosunków pieniężnych na terenach dzisiejszej Mongolii do czasów wprowadzenia własnego narodowego pieniądza Mongolskiej Republiki Ludowej. Stosun­ ki handlowe posłużą t u jedynie za tło niezbędne dla prezentacji tematu. Zagadnienia te interesowały badaczy rosyjskich w końcu X I X i na początku X X w., co wiązało się z charakterem kontaktów handlowych łączących w t y m czasie Rosję z Mongolią. Na podstawie materiałów nad­ syłanych przez placówki konsularne i handlowe, a także uzyskanych w wyniku prac ekspedycji badających sytuację ekonomiczną kraju, k i l ­ kakrotnie dokonywano analiz struktury i funkcji rynku mongolskiego . Jednakże zebrane materiały odnosiły się w przeważającej części do prze­ łomu wieków, natomiast źródła dla okresów wcześniejszych zawierają bardzo ubogie informacje dotyczące stosunków handlowych panujących u Mongołów. Epoka feudalna w Mongolii trwała od co najmniej X I I I do począt­ ków X X w. i charakteryzowała się z interesującego nas punktu widze­ nia funkcjonowaniem rynku surowcowego i wymiany towarowej prze­ obrażającej się z czasem w towarowo-pieniężną oraz brakiem rodzimego mennictwa pomimo stałego rozwoju handlu. Specyfika rozwoju gos­ podarczego, odmienna od europejskiej, związana była z brakiem silnej scentralizowanej władzy państwowej (z wyjątkiem krótkiego okresu i m ­ perialnego), z ekstensywnym koczowniczym pasterstwem i gospodarką naturalną. Jednostronność gospodarcza od najdawniejszych czasów zmuszała ple­ miona koczownicze do utrzymywania stosunków handlowych z ludami x 1 M. I . B o g o l e p o w , M. N. S o b o l e w , Oczerki russko-mongolskoj ekspedicii w Mongoliju w 1910 д., Tomsk 1911; Moskowskaja torgowaja ekspedicija w Mongoliju w 1910. д., Moskwa 1912; A. P. B o ł o b a n , Mongolija w eje sowremennom torgowo-ekonomiczeskom otnoszenii, Pietrograd 1914; I . M. M a j s к i j , Sowremennaja Mongolija, Irkutsk 1921. �192 ALICJA SZYNKIEWICZ osiadłymi. Kontakty te w odległej przeszłości polegały na towarowej wymianie produktów hodowli odbywającej się zwykle na peryferiach obszaru zamieszkałego przez koczowników. Wysuwane są koncepcje, że konflikty zbrojne między koczownikami a ludami osiadłymi były rezul­ tatem zakłóceń w wymianie handlowej i miały na celu jej przywróce­ nie lub zastąpienie. Zanim Mongołowie pojawili się jako zorganizowany twór etniczny kształtujący politykę wschodnich obszarów Azji Środkowej, rolę taką pełniły inne ludy koczownicze zamieszkujące tereny dzisiejszej Mon­ golii. Źródła historyczne dowodzą, że utrzymywano kontakty handlowe z osiadłymi rolnikami na południu. Mogły to być kontakty mniej lub bardziej trwałe, ale wydaje się, że stanowiły one stały składnik stosun­ ków między nomadami i ludami osiadłymi. Tak więc istniejący od I I I wie­ ku p.n.e. związek plemienny Hunów prowadził z cesarstwem chińskim ożywioną wymianę produktów gospodarki pasterskiej na produkty zbo­ żowe, wyroby rzemiosła i przedmioty zbytku. Plemiona koczownicze Żoużan utrzymywały stosunki handlowe z państwem Toba-wej (płn.-zach. Chiny) zakupując w nim ryż, proso, tkaniny, wyroby z l a k i . Przejawem zainteresowania koczowników handlem był fakt, że przez ich terytorium wiódł szlak tranzytowy z Chin przez Azję Środkową do Zachodniej. Przy szlaku tym powstawały na terenach zamieszkałych przez pasterzy osady, jak na przykład ujgurskie Kara-Bałgasun w V I I I wieku. Stanowiły one miejsce postoju karawan kupieckich zdążających w obie strony, co umożliwiało ludności osad oraz przybywającym do nich koczownikom dokonywanie wymiany handlowej. Powstająca w ten spo­ sób symbioza dawała koczownikom korzyści tak istotne, że w ich intere­ sie leżało zabezpieczanie przebiegu szlaków przez własne terytoria. Również dlatego wszelkie zakłócenia w handlu karawanowym i brak jego ciągłości spotykały się z dużym niezadowoleniem plemion koczow­ niczych. Celem rekompensaty organizowano wyprawy łupieżcze na te­ reny cesarstwa chińskiego, które niekiedy przyczyniały się do wzno­ wienia handlu. Ta stała dążność do ożywiania handlu na szlakach ka­ rawanowych w momentach jego słabnięcia wydaje się mieć nie tylko charakter troski ekonomicznej o kontynuowanie wymiany towarowej. Należy pamiętać, że w skład koczowniczych związków plemion Żoużanów, Turków i Ujgurów oprócz ludności koczowniczej wchodziły również ludy osiadłe zajmujące się rolnictwem. Osiadła część Ujgurów oprócz rolnictwa zajmowała się również garncarstwem, metalurgią, wyrobem broni i ozdób. Współistnienie ludów osiadłych i koczowniczych w ra­ mach jednej organizacji politycznej ułatwiało zapewne wymianę wew2 2 Istorija Mongolskoj Narodnoj Respubliki, Moskwa 1967, ss. 74-86. �193 R Y N E K PIENIĘŻNY W MONGOLII nętrzną, zwłaszcza, że rzemieślnicy osiedlali się zazwyczaj w osadach leżących przy szlaku karawanowym, do których przyjeżdżali również koczownicy. Wymiana z osiadłą częścią ludności nie zaspokajała widać jednak wszystkich potrzeb ludności koczowniczej, skoro tak dużą wagę przywiązywano do handlu zewnętrznego. Można przypuszczać, że w ta­ kich wypadkach handel karawanowy dawał koczownikom możność na­ bycia przede wszystkim artykułów luksusowych, na przykład jedwabiu, ozdób czy lepszych gatunków broni, podczas gdy w inne mogli zaopatry­ wać się u ludności osiadłej. Istotnym elementem handlu tranzytowego wydaje się być również jego rola prestiżowa. Plemiona, przez których terytoria przebiegał szlak, oprócz wynikających z tego korzyści ekonomicznych dostrzegały też jego znaczenie polityczne. Możliwość wpływu na trwanie handlu oraz kontrola jego charakteru i przebiegu miała znaczenie dla kształtowania się stosunków politycznych i gospodarczych tak na własnym terenie, jak również z Chinami. Fakt, że cesarstwo chińskie Czou (obecnie Seczuan) płaciło kaganatowi tureckiemu daninę w wysokości 100 tysięcy sztuk jedwabnych tkanin rocznie nie jest tu bez znaczenia . Jednocześ­ nie kształtowała ona stosunki z sąsiednimi plemionami koczowniczymi, umożliwiając rozszerzanie na nie wpływów politycznych. Przypuszczać można, że szlaki handlowe pełniły również funkcję głównych kanałów przepływu informacji i przyczyniały się do kształtowania światopoglądu ludności koczowniczej. Dowodzić tego może m.in. trójjęzyczna inskry­ pcja turecko-sogdyjsko-chińska z I X wieku znaleziona w okolicy KaraBałgasun nad Orchonem. Znajomość pisma i posługiwanie się nim w kil­ ku j ęzycznycłi tekstach świadczy o rozwiniętych zapewne potrzebach kon­ taktów i porozumiewania się z innymi ludami azjatyckimi. Można też sądzić, że więzi handlowe były jednym z zasadniczych sposobów przeka­ zu tak ważnych elementów kultury, jak religia i pismo. Przykładem może tu być rozprzestrzenienie się alfabetu ujgurskiego, który odegrał tak ważną rolę w życiu kulturalnym ludów Azji Środkowej. Potwierdzeniem wagi jaką koczownicy przywiązywali do handlu szerszego, wykraczającego poza własny rynek, znajdziemy również — choć w częściowo zmienionej formie — u plemion mongolskich two­ rzących w X I I I wieku imperium mongolskie. Plemiona te utrzymywały wprawdzie stosunki handlowe z osiadłymi ludami Azji Środkowej, które weszły w skład imperium, ale główną rolę odgrywały kontakty z cesar­ stwem chińskim. Nie sprzyjały one wszakże powszechniejszemu rozwojowi społecznego podziału pracy i tworzeniu się miejscowych rynków zbytu z rodzimą 3 e Tamże, s. 86. 13 — Etnografia Polska, XVITI/1 �194 ALICJA SZYNKIEWICZ warstwą kupiecką. Jedynie w Karakorum — stolicy imperium — istnia­ ła warstwa kupiecka i rzemieślnicza nie mongolskiego pochodzenia. We­ dług relacji Wilhelma Rubruka, dzielnicę kupiecką miasta zamieszkiwa­ li muzułmanie, rzemieślniczą Chińczycy, a oprócz nich rzemieślnicy z krajów Azji Zachodniej, Bliskiego Wschodu, a nawet Europy. Do K a ­ rakorum docierały miedziane monety chińskie, przywożone w postaci zdobyczy wojennych wraz z innymi przedmiotami pochodzenia chińskie­ go, jak lustra, srebrne naczynia, ceramika, jedwab. Mogły one również dostawać się tu drogą chińsko-mongolskiej wymiany handlowej, ale raczej w bardzo ograniczonych ilościach i sporadycznie, gdyż była to w zasadzie wymiana towarowa. Istnienie monet chińskich potwierdziły prace wykopaliskowe prowadzone na terenie Karakorum w latach 19481949 przez rosyjsko-mongolską ekspedycję archeologiczną S. W. Kisielewa. Znaleziono wówczas w domach mieszkalnych, kantorach kupieckich, pracowniach rzemieślniczych i w okolicy rynku zbożowego około 230 mo­ net, głównie z X I I wieku . Przypuszczać można, że monety te pełniły funkcję obiegową jedynie w transakcjach między ludnością chińską i muzułmańską zamieszkującą Karakorum i znającą zasady gospodarki pieniężnej. Przemawiać by za tym mogło miejsce znalezienia monet — dzielnica handlowa, domy zamieszkane przez kupców i rzemieślników. Wydaje się mało prawdopodobnym, aby monety te tezauryzowano. Pod­ czas prac wykopaliskowych nie natrafiono bowiem na żaden skarb mo­ net. Brak ten jednak może mieć również charakter przypadkowy, spo­ wodowany ograniczonym zakresem prac archeologicznych, które objęły niewielką część dawnej stolicy. Fakt występowania na terenie Karakorum monet, których funkcja środka cyrkulacji w obrocie handlowym nie została udokumentowana, jest zatem wyjątkiem w ogólnie panujących zasadach handlu w ówczes­ nej Mongolii. Wśród koczowników najprawdopodobniej jedyną i na pe­ wno najpowszechniejszą formą handlu była wymiana towarowa, oparta na miernikach wartości występujących najczęściej w postaci zwierząt hodowlanych. Wspominają o tym źródła z X I I I wieku— pamiętniki Mar­ ko Polo oraz Tajna historia Mongołów . Handel wymienny dotyczył również kontaktów mongolsko-chińskich z tym, że dla cesarstwa miał on znaczenie bardziej polityczne niż gos4 5 4 L . A. s e 1 e w, N. Kiselew, golskie, 5 Monety J e w t j u c h owa, W. K i s e l e w , Drewnie-mongolskije J . M e r p e r t, iz kulturnogo goroda, Remieslenno-torgowyje op. cit., ss. 173-182, Por. także słoja Kara-Korum, [w:] S. Moskwa 1965, ss. 183-187; S. W. K i S. kwartały Kara-Koruma, [w:] Imperium mon­ Kałużyński, Warszawa 1970, s. 102. Tajna historia Mongołów — anonimowa S. Kałużyński, Warszawa 1970, s. 108. kronika mongolska z XIII w., t ł u m . �195 R Y N E K PIENIĘŻNY W MONGOLII gospodarcze, zwłaszcza po upadku dynastii mongolskiej. Z tego też powodu nie dopuszczano do rozwoju transakcji wymiennych w formie kupno-sprzedaż, a dążono do wkomponowania ich w system wasalnej zależności, w myśl zasady „bez daniny nie ma handlu" . Zgodnie z tym handel mongolsko-chiński odbywał się poprzez poselstwa, które przywo­ żąc daniny i dary dla cesarza chińskiego dostarczały zarazem towarów na sprzedaż. Towary te zakupywał zwykle skarb państwa dyktując na nie ceny i płacąc produktami chińskiego rzemiosła i rolnictwa. Monet w han­ dlu tym nie używano, ponieważ w Chinach począwszy od X wieku wy­ stępował niedostatek miedzi i żelaza, z których to metali wykonywano monety. Dlatego prawo zabraniało wywozu monet poza terytorium Chin . Oprócz handlu z poselstwami Chiny otwierały w X I V - X V I wiekach w swoich rejonach pogranicznych końskie rynki do handlu z ludnością koczowniczą. Konie nie były jedynym towarem wymienianym na tych rynkach, Mongołowie dostarczali również bydła, skór i wełny. Głównymi dostawcami byli feudałowie mongolscy. Oferowane na sprzedaż produkty czerpali oni tylko częściowo ze swych stad. Znaczna ich część pochodziła od poddanych aratów, którzy produktami hodowli i myślistwa uiszczali daniny i płacili k a r y . Końskie rynki otwierane były okresowo — jeden lub dwa razy w miesiącu, przy czym handel trwał od 3 do 5 dni w za­ leżności od ilości dostarczonego towaru. Ponieważ Mongołowie nie byli monopolistami w dostawach koni i bydła do Chin (konkurencję dla nich stanowili Tybetańczycy), musieli podporządkować się narzucanym im warunkom. Do ośrodków, w których funkcjonowały końskie rynki Mon­ gołowie winni byli przybywać bez broni, a po zakończeniu transakcji niezwłocznie opuszczać terytorium chińskie oddalając się od granic na odległość nie mniejszą niż 50 km. Transakcje dokonywane na rynkach nosiły głównie charakter wymienny. Za dostarczone zwierzęta Mongoło­ wie otrzymywali jedwabne i bawełniane materiały, wyroby żelazne, kotły do gotowania jedzenia, produkty mączne i herbatę. Nie mogli jedy6 7 8 6 A. S. M a r t y n o w , O nekotorych osobiennostjach torgowli czajem i ioszaďmi w epochu Min, [w:] Kitaj i sosiedi w drewnosti i sredniewiekowie, Moskwa 1970, s. 184. E . P. S t u ż i n a , Nekotoryje woprosy ekonomiki Kitaja XI-X1I w. w sunskom zakonodatelstwie, [w:] Istoriografija i istocznikowedenije istorii stran Aziji i Afriki, Leningrad 1968, ss. 72 n. W feudalnej Mongolii istniała duża różnorodność kar uiszczanych b y d ł e m i innymi zwierzętami hodowlanymi, np. za zabójstwo, kradzież, cudzołóstwo, aro­ ganckie zachowanie w stosunku do feudała, zuchwałość i o d m o w ę danin w postaci p o d w o d ó w dla w ł a d c y oraz inne przewinienia. Por, Chalcha Dżirum, pamjatnik mongolskogo feudalnogo prawa, opr. S. D. Dyłykow, Moskwa 1965. W rozliczeniach gospodarczych posługiwano się jednostką przeliczeniową bodo określoną konkretną ilością różnych rodzajów zwierząt. 7 8 �196 ALICJA SZYNKIEWICZ nie nabyć broni, gdyż prawo chińskie surowo zabraniało sprzedawania jej koczownikom . Jednym z ważniejszych produktów otrzymywanych w handlu z Chiń­ czykami była herbata. Handel z cudzoziemcami był w Chinach od roku 1361 zmonopolizowany, zaś handel prywatny zabroniony. Zmonopolizo­ wany handel odbywał się na końskich rynkach nieregularnie i prowa­ dzony był w kantorach wymiany zwanych czamasami. Handel herbatą stanowił element polityki Chin w stosunku do koczowników mongolskich, wśród których produkt ten cieszył się dużym popytem. W dokumentach pekińskiego ministerstwa finansów znajduje się wzmianka z 1523 roku: „Nasze państwo zmusza barbarzyńców przyganiać konie do Chin, a na­ gradza ich za to herbatą. Praktyka ta nazywa się czafa. Została ona przyjęta nie dlatego, że w Chinach nie ma dobrych koni, ale dlatego, że na krańcach Chin żyją barbarzyńcy i praktyka ta przywiązuje ich do Chin" w. 9 Innym ważnym dla Mongołów produktem otrzymywanym od Chiń­ czyków był jedwab używany przez bogatsze warstwy społeczeństwa do szycia wykwintnej odzieży. Dostarczanie złego gatunkowo i nie nadają­ cego się do użytku jedwabiu było niejednokrotnie przyczyną napadów zbrojnych na Chiny. Między innymi obniżanie przez Chińczyków cen na konie i płacenie za nie jedwabiem niskiej jakości były głównymi argu­ mentami usprawiedliwiającymi najazdy władcy mongolskiego Esena w X V wieku. Wysuwano je podczas pertraktacji odbywanych z przedstawicie­ lami dworu Mingów . Najazdy te nie zawsze poprawiały stosunki han­ dlowe między dwoma państwami. Częściej powodowały całkowite przery­ wanie ich na pewien czas i zamknięcie rynków końskich. Podobne represje pociągały za sobą nowe najazdy zbrojne Mongołów mające na celu gra­ bież i rekompensatę za przerwany handel. Władcy mongolscy starali się polepszać źle układające się stosunki handlowe drogą interwencji dyplo­ matycznych. Wysyłano liczne poselstwa z darami do Pekinu celem uzys­ kania zgody na wznowienie handlu. n Za panowania Dajan chana (1460-1543) ustalono zasady pokojowych kontaktów chińsko-mongolskich, w wyniku których w 1488 roku Chiń­ czycy określili reguły handlu z koczownikami. Końskie rynki miały być otwierane w rejonach przygranicznych trzy razy do roku, a więc znacznie rzadziej niż w poprzednim okresie. Mała ilość rynków oraz rzadkość ich funkcjonowania nie zadowalały w pełni władców mongolskich. Ałtan chan, syn Dajan chana, wysłał w 1548 roku poselstwo do Chin w celu 9 10 11 Istorija..., s. 153. Cytat za M a r t y n o w, op. cit, s. 238. Istorija..., s. 160. �R Y N E K PIENIĘŻNY W MONGOLII 197 wyjednania zgody na wznowienie ponownie przerwanego handlu i jego rozszerzenie na inne miejscowości. Niechętny stosunek Chińczyków do tych petycji spowodował wyprawy zbrojne, które w 1550 roku dotarły pod Pekin. W wyniku zaistniałej sytuacji Chiny zgodziły się na otwarcie końskich rynków w nowych miejscowościach — Datunie i Siań-fu. Fun­ kcjonowały one jednak krótko i ich likwidacja doprowadziła do ponow­ nych najazdów mongolskich. Dopiero w 1570 roku Ałtan chanowi udało się, dzięki poparciu dygnitarzy chińskich, uzyskać zgodę na otwarcie rynku w Datunie oraz zorganizowanie nowych rynków w Kałganie, Sininie i Chuch-choto, które czynne były średnio przez 12-14 dni. O rozmiarach handlu wymiennego na tych rynkach wspominają informacje źródłowe, według których w 1571 roku na czterech rynkach końskich Mongołowie wymienili około 28 tys. koni . Stała dążność do prowadzenia handlu i jego rozszerzania na inne tereny Mongolii skłoniła Bintu, następcę Ałtan chana, do najazdu w latach siedemdziesiątych X V I wieku na tereny prowincji Seczuan. Władca ten domagał się w ten sposób otwarcia dodat­ kowego rynku w Gancy, gdyż w danym rejonie nie było miejsca wyzna­ czonego do prowadzenia handlu z Chinami. Chińczycy zgodzili się w ó w ­ czas na żądania Bintu i w 1574 roku w Gancy otwarto rynek wymienny. Otwieranie nowych rynków, zamykanie ich i związane z tym najazdy mongolskie, wysyłanie poselstw i petycji do Chin dla kontynuowania handlu trwało do końca X V I wieku i umożliwiło panującej w tym czasie w Chinach dynastii Ming (1368-1644) uzależnienie ekonomiczne Mongolii od Chin. Zmiana form tej zależności na bezpośrednią nastąpiła w wieku X V I I , kiedy to władzę w Chinach opanowała dynastia mandżurska (16441911). Mandżurowie narzucili Mongołom swoją władzę polityczną usta­ lając jednocześnie jednostronne ciężary ekonomiczne. Miały one w za­ sadzie charakter renty feudalnej rozrastającej się z czasem do potężnych rozmiarów. Dostarczano coroczną daninę, a prócz niej często dodatkowe kontyngenty zwierząt. I tak w latach 1715-1733 chałchascy książęta do­ starczyli dla armii cesarza chińskiego, oprócz daniny corocznej, 222 tys. koni, 25 tys. wielbłądów, 400 sztuk bydła rogatego, 1430 tys. owiec i po­ nad 238 tys. kóz. W 1753 roku danina uzupełniająca wynosiła 5700 koni i 1600 wielbłądów . Właściwe stosunki handlowe między Chinami a Mongolią były poważnie ograniczane. W drugiej połowie X V I I I wieku handel odbywał się tylko w trzech ośrodkach leżących na terytorium Mongolii Wewnętrznej •— w Kałganie, Chuch-choto i Dołonnorze. Na obszarze Mongolii Zewnętrznej prowadzono okresowy handel wymienny za pośrednictwem karawan kupieckich. Stałe przebywanie kupców chiń12 13 1 2 Tamże, s. 164. 1 3 Tamże, s. 199. �198 ALICJA SZYNKIEWICZ skich w Mongolii Zewnętrznej było aż do roku 1880 zabronione. Handel miał nadal charakter wymienny. Za zwierzęta, skóry i wełnę Mongołowie otrzymywali tkaniny jedwabne i bawełniane, herbatę, tytoń, naczynia metalowe, porcelanowe i gliniane oraz inne przedmioty domowego użytku i kultu lamajskiego. Oprócz tego w formie ozdób, a może również jako kruszec wagowy, przenikało do Mongolii srebro, należy jednak przy­ puszczać, że w bardzo ograniczonych ilościach ze względu na brak srebra na rynku chińskim w X V I I I wieku. Tym niemniej srebro, a być może i zło­ to, były już tezauryzowane przez niektórych przynajmniej feudałów mon­ golskich . Istnienie handlu wymiennego nie wykluczało przedostawania się do Mongolii monet chińskich, chociaż także w niewielkich raczej ilościach. W zbiorze praw Chalcha dżirum, pochodzącym z X V I I I wieku, wspomina się o miedzianych monetach dzed. Jedną z kar dla mnicha, który złamał zakaz picia alkoholu, było rozdawanie owych dzed pomiędzy innych łamów w czasie trwania nabożeństwa . Na podstawie tej informacji można przypuszczać, że mnisi lamajscy otrzymywali monety od bogat­ szych warstw ludności (jako ofiarę?) albo też za pośrednictwem handlu wymiennego. Monety te tezauryzowali i cenili, skoro pozbywanie się ich stanowiło karę. Powstaje w związku z tym pytanie, jaką rolę pełniły monety (najprawdopodobniej wyłącznie chińskie) docierające do lud­ ności mongolskiej, i czy nie była to raczej funkcja niepieniężna (np. ofiarna). W X V I I I wieku pojawiają się w Mongolii Rosjanie . Umowa rosyj­ sko-chińska z 1728 roku zezwalała kupcom rosyjskim na prowadzenie handlu z kupcami chińskimi na terenie Mongolii, będącej terytorium tranzytowym chińskiego handlu herbatą do Europy. Powstały nawet wówczas ośrodki handlowe rosyjsko-chińskie, jak np. Kiachta. Rosjanie mało interesowali się handlem z koczownikami oferującymi im tylko pro14 1S 16 1 4 Świadczyłoby o tym wymienienie przez osiemnastowieczną kronikę mongol­ ską „pomnażania złota i srebra w skarbcu", jako jednej z cech charakteryzującej dobre rządy (w tym konkretnym przypadku odnoszące się do mitycznego złotego wieku Mongołów okresu Bodonezara — przodka Czyngis chana. Istotne jest to, że W świadomości kronikarza z XlVIII wieku tezauryzacja kruszców stanowiła w a ż n y element polityki dworu wielkiego feudała). P. B. B a ł d a n ż a p o w , Altan Tobči, mongolskaja letopis' XVIII w., Ułan Ude 1970, s. 140. Chalcha Dżirum, s. 238. Pierwsza źródłowa informacja odnosząca się do rosyjskiej obecności handlo­ wej w Mongolii pochodzi z 1723 roku. Wysłano w ó w c z a s do Urgi pewnego bojara celem przeprowadzenia sądu nad kupcami rosyjskimi przywożącymi do Mongolii zabronione towary. W. W. В ł о с h i n, Torgowlja Mongolii, „Sowremennaja Mon­ golija", nr 4-5 1936, s. 58. 15 1 5 �199 R Y N E K PIENIĘŻNY W MONGOLII dukty gospodarki hodowlanej. Pobyt ich w Mongolii nie miał w tym czasie większego znaczenia dla rozwoju rynku mongolskiego. Sytuacja ta trwała do drugiej połowy X I X wieku, to jest do czasu, kiedy wskutek otwarcia portów chińskich dla handlu europejskiego i ukończenia budowy magistrali kolei mandżurskiej znaczenie Mongolii jako terenu tranzyto­ wego znacznie zmalało. W 1880 roku kupcy chińscy uzyskali prawo osiedlania się na stałe w Mongolii. Powstały wówczas liczne filie znanych w Chinach firm han­ dlowych w takich ośrodkach na terenie Mongolii, jak Erdeni-Dzu, Uljasutaj, Wan-chure i Kobdo, w których kupcy chińscy tworzyli całe osady zwane majmaczenami. Silnym ośrodkiem handlowym stała się wówczas Urga — ówczesna stolica kraju i centrum religijne Mongolii. Handel chińsko-mongolski uległ znacznemu ożywieniu. Mongołowie sprzedawali nadal zwierzęta, wełnę i skóry w zamian za herbatę, produkty gospodar­ stwa domowego i srebro. W drugiej połowie X I X wieku pojawia się rów­ nież wśród rdzennych Mongołów grupa pośredników handlowych. Byli to organizatorzy karawan kupieckich należących do klasztorów oraz bo­ gatszych pasterzy. W transakcjach handlowych głównymi miernikami wartości były owce, cegły herbaty i srebro. Owca była chyba najstarszą jednostką przeliczeniową przy określaniu wartości zwierząt hodowlanych — miernikiem wartości gospodarstwa koczowniczego. Dla precyzyjniejszego posługiwania się nią wyróżniano dorosłego barana, dorosłą owcę, jednoroczniaka i jagnię. Wzajemna relacja ich wartości wynosiła 1:2:3:6. I tak na przykład dorosły byk stanowił równowartość 10 dorosłych baranów lub 20 dorosłych owiec, lub 30 jednoroczniaków, lub 60 jagniąt . Dla łatwiejszej porównywalności owcy z in­ nymi miernikami wartości przyjęto, że jednoroczny baran odpowiada pod względem wartości jednostce wagowej srebra lan (ok. 37 g ) . Ze względu jednak na dużą zmienność skali wartości poszczególnych zwierząt, zależ­ ną także od ich wagi i runa, którą trudno było precyzyjnie określić, bar­ dziej popularnym i łatwiejszym w użyciu stał się inny miernik — herbata. Spełniała ona wiele warunków kwalifikujących towar do pełnienia roli uniwersalnego miernika wartości, a mianowicie: a — istniał na nią stały popyt w społeczeństwie; b — nie psuła się i można ją było długo przecho­ wywać; с — była wygodna w transporcie; d — dzieliła się łatwo na częś17 18 1 7 M a j s k i j , op. cit, s .173. L a n — chińska miara (chin. Hang) stosowana przez Mongołów. W Chinach ł a n inie miał ściśle określonego ciężaru — każda prowincja posługiwała się innym lanem. Znanych było 170 jego rodzajów. W Mongolii waga tej jednostki była jed­ nak stała. Por. N. N. T u g a r i n o w , Deneżnoje obraszczenije w Mongolii, „ N o wyj Wostok", nr 20-21: 1928, s. 243. 1 8 �200 ALICJA SZYNKIEWICZ ci; e — mogła być zawsze zużyta w gospodarstwie domowym w postaci napoju. Używana w Mongolii herbata pochodziła początkowo wyłącznie z Chin i występowała w postaci kwadratowych cegieł o boku ok. 30 cm, zwanych czuluun caj lub dzudzaan caj. Znane były dwa jej rodzaje: szar „żółta" oraz ułaan „czerwona". Oba rodzaje stosowano jako miernik wartości, przy czym cegła żółtej herbaty była powszechniej używana w transak­ cjach handlowych, zaś wartość jej wynosiła około 1 lana srebra. Natomiast wartość cegły czerwonej herbaty była niższa. Herbata radziecka, która pojawiła się na szerszą skalę w latach trzydziestych X X wieku w cegłach prostokątnych, nie występowała jako substytut pieniądza w wymianie handlowej (z wyjątkiem sporadycznych przypadków). Cegły herbaty pa­ kowano w skrzyneczki po 27, 36, 39 lub 45 sztuk, ułatwiając tym samym dokonywanie większych transakcji handlowych. Rozdrabniano je również na części od dwu do ośmiu, które pełniły funkcję monety zdawkowej. Herbata, produkt niezbędny w gospodarstwie domowym, podlegała jako towar wahaniom cen rynkowych. Przy dużej podaży na rynku war­ tość cegły (żółtej) wynosiła 0,5-0,6 lana srebra, zaś przy niedoborze 1-1,5 lana srebra. Podaż herbaty kształtowali kupcy chińscy, którzy wyznaczali również na nią cenę. Łącząc jednocześnie obie funkcje — miernika wartości i towaru, stała się herbata najpopularniejszym, chociaż nie najwygodniejszym substytu­ tem pieniądza. O jej popularności w społeczeństwie mongolskim świad­ czył fakt, że wiele rachunków obliczano w „herbatach" , chociaż także przyjmowano zamiast niej równowartość w srebrze. Powszechność her­ baty, jako miernika wartości w niezbyt jeszcze odległych czasach, znaj­ duje odzwierciedlenie we współczesnym języku potocznym. Zarówno pasterze, jak i mieszkańcy miast używają określenia szar caj jako syno­ nimu pieniądza, zwłaszcza w zwrotach idiomatycznych . Oprócz herbaty funkcjonowały w niektórych rejonach Mongolii inne formy mierników wartości, jak chadak, bus i dzuszi. Chadak to zwykle jedwabna, pochodząca z Chin, szarfa, najczęściej ok. 50 cm szeroka i od pół do kilku metrów długa, która spełniała funkcje symbolicznego prezen19 20 1 9 Powstały w początkach X V I I I wieku zbiór praw Chalcha Dżirum ustalał — jak wspomniano — kary płatne w zwierzętach. Jednak późniejsza o kilka dziesię­ cioleci kromka s ą d o w a Wielkiego Urzędu Szabinarskiego uznała za stosowne wpro­ w a d z i ć dla wygody tablicę przeliczeniową różnych rodzajów kar przewidzianych w Chalcha Dżirum na odpowiednie ilości herbat szar caj. Ułaan chacart, red. Sz. Nacagdordż, Ułan Bator 1981, s. 8. Na przykład zwroty szar ca) bajchgiij „brak pieniędzy", czy też szar cajny tolóó adżilladż bajna „pracować dla pieniędzy". 20 �R Y N E K PIENIĘŻNY W MONGOLII 201 21 tu towarzyszącego wielu kontaktom społecznym . Popularność chadaka oraz różnorodność jego zastosowań w życiu świeckim i religijnym były przyczynami używania go w roli miernika wartości i środka obiego­ wego w transakcjach wymiany towarowej. Wartość chadaka była bardzo różna, zależała od jego rodzaju i mogła wynosić od 1 do 5 cegieł herbaty, ale także i 30-60 cegieł. Chadaki można było wymieniać na srebro i inne towary. Stanowiły one swego rodzaju lokatę kapitału, były tezauryzowane głównie w klasztorach i w bogatych rodzinach pasterskich oraz na dworach feudałów. Szabinarzy — pasterze będący poddanymi klaszto­ rów — uiszczali daninę między innymi w chadakach. W początkach X X wieku poddani ówczesnego bogdo-gegena, zamieszkujący jeden z somonów, oprócz wielu danin w towarach i produktach gospodarki naturalnej, w ciągu jednego tylko roku przekazali w formie daniny 8 tysięcy sztuk chadaków . Podobno niektóre rodzaje chadaka znajdowały się jeszcze pod koniec X I X wieku w powszechnym użyciu w roli jednostki pieniężnej. Inną formą miernika wartości, lecz mniej popularną, były busy, tzn. pasy bawełnianego materiału. Znajdowały się one w obiegu w zachodniej Mongolii, w rejonie Kobdo. Wartość ich określano przyrównując do war­ tości herbaty. Jedna cegła herbaty warta była od 18 do 25 busów. Pocho­ dziły one z Chin i pełniły podobną funkcję symbolicznego daru, jak chadak . Materiały z początków X X wieku wspominają również o dzuszi — pasmach różnokolorowych nitek niskiej wartości 2 fynów (0,02 lana) za pasmo. Występowały one w drobnym obrocie we wschodniej Mongolii, w aj maku Cecen chana . Najsilniejszym konkurentem wszystkich mierników wartości w sto­ sunkach handlowych okazało się srebro. Ze względu na swoją trwałość, łatwość dzielenia na części, jednorodność i małą objętość w stosunku do wartości, zdobyło sobie srebro dużą popularność na rynku mongolskim. Chińczycy wprowadzili je w postaci jambowej. Jambem nazywano bryłkę srebra o określonej wadze i kształcie . W Mongolii występowały jamby 22 23 21 25 21 Por. A. L a t u s e k , Chadak — mongolska szarfa dobrych życzeń, „Etno­ grafia Polska", t. 14: 1970, ss. 203-2124. Tamże, s. 222. T u g a r i n o w , op. cit, s. 241-257. M a j s к i j , op. cit, s. 174. Jamb — nazwa mongolska pochodząca od chiń. juan bao, oznaczająca bryłkę srebra łódkowatego kształtu. Jamby pojawiły się w Chinach po raz pierwszy za panowania dynastii Juan (1280-1368). W X I X wieku były popularną formą srebra wagowego używanego przy większych transakcjach handlowych. Wytwarzały je prywatne przedsiębiorstwa nadając im różną wielkość, w a g ę i kształt. Zwykle ce­ chowano je stempelkiem podającym n a z w ę w y t w ó r c y i datę produkcji (kolejny rok rządów cesarza). Por. A, A. B y k ó w , Monety Kitaja, Leningrad 1969, s. 34. 22 2 3 2 4 25 �202 ALICJA SZYNKIEWICZ 0 wadze wyrażanej częścią lub wielokrotnością lana (np. 0,5, 1, 2, 5, 10 1 50 łanów). Pochodziły najczęściej ze znanych firm z Pekinu lub Kałganu. Srebro jambowe było bardzo niskiej próby i ciemnego koloru, dlatego też Mongołowie nazywali je charmongo „czarne srebro". Oprócz niskiej próby jamby miały zwykle niedowagę wynoszącą 1-2% ciężaru. Zdarzały się także jamby fałszywe wykonane z żelaza i posrebrzane, trudne do odróżnienia od prawdziwych, zwłaszcza dla pasterzy nie mających w tym zakresie żadnej praktyki. Z uwagi na niską próbę srebra jamby nie da­ wały się łatwo dzielić, ponieważ przy rozgrzewaniu często ulegały rozkruszeniu. Dlatego w obiegu spotykało się je zawsze w całości. Można przypuszczać, że srebro jambowe traktowane było przez Mongołów rów­ nież jako cenny towar, nabywany celem tezauryzacji i demonstracji bo­ gactwa (jamby noszone były m. in. przez mężczyzn jako przewieszki do pasa). Za zakupywane od Mongołów towary firmy chińskie płaciły również bonami towarowymi, które same emitowały począwszy od końca X I X wieku. Bony te posiadały zabezpieczenie w herbacie i dlatego też odgry­ wały rolę biletów kredytowych. Bony wystawiano na okaziciela, więc można je było łatwo kupować i sprzedawać. W ten sposób trafiały do obiegu. Ze względu jednak na to, że opiewały na dość znaczne sumy — obiegały one w ściśle wąskim kręgu zainteresowanych. Popularną i do­ godną dla gospodarki pasterskiej formą handlu był inny rodzaj kredytu stosowany przez kupców chińskich. Książętom mongolskim, choszunom i aratom udzielano rocznych lub paroletnich oprocentowanych kredytów, spłacanych zwykle jesienią wełną i zwierzętami za towary pobierane przez cały rok. I tak arat, który brał jednego roku cegłę herbaty wartości 0,8 lana srebra na kredyt roczny, oddawał następnego roku dwa roczne ba­ rany warte każdy 1 lan. Kupiec chiński zarabiał na tej transakcji 1,2 lana, czyli 150%. Spłatę kredytu chętnie odraczano, lecz po dwu latach arat musiał oddać dwa barany dwuletnie (wartość 1,5 lana każdy), a po trzech latach — dwa trzyletnie barany warte 3 lany k a ż d y . Forma kredytu oprocentowanego była bardzo opłacalna dla kupców chińskich i wygodna (choć kosztowna) dla gospodarki pasterskiej określanej sezonowością do­ starczania towarów na rynek. Zmiany, jakie nastąpiły w połowie X I X wieku w sytuacji politycznej Chin, przyczyniły się również do tego, że od roku 1881 rosyjscy kupcy mieli prawo przebywać na całym terenie Mongolii i prowadzić tam han­ del. Rosjanie wykorzystali zaistniałą sytuację nie tylko dla wzmożenia handlu z Chińczykami, ale również w celu znalezienia w Mongolii nowego 26 2 6 M a j s к i j , op. cit.. s. 195. �R Y N E K PIENIĘŻNY W MONGOLII 203 rynku zbytu dla swoich towarów. Szybko wzrastała wówczas ilość ro­ syjskich firm handlowych działających na terenie Mongolii. Podczas gdy w 1860 r. w Urdze była tylko jedna firma, a w 1876 w Kobdo 4 i w U l jasutaju jedna, to w 1892 r. w Urdze było już 10 firm, w Kobdo nadal 4, a w Uljasutaju 3 firmy . Popularność oferowanych towarów rosyjskich była jednak znikoma, ponieważ kupcy rosyjscy nie byli nastawieni na handel o charakterze wymiennym i na zapłatę w produktach gospodarstwa pasterskiego. Su­ rowiec w postaci zwierząt, wełny i skór, jaki dostarczali Mongołowie, Rosjan wówczas nie interesował. W początkach X X wieku w Mongolii przez kilka lat funkcjonował Bank Rosyjsko-Chiński, który zajmował się głównie kredytowaniem choszunów. Bank udzielał Mongołom pożyczek w srebrze, ale spłaty procentu żądał również w srebrze, którego Mongoło­ wie zwykle nie posiadali. Proponowanego przez choszuny bydła Bank nie przyjmował. Spłata długów przebiegała więc nadzwyczaj powoli i Bank ponosił ogromne straty, co przyczyniło się do jego likwidacji. W tej sy­ tuacji Mongołowie preferowali handel chiński, który umożliwiał im sprze­ daż produktów własnego gospodarstwa. Sytuacja uległa częściowej zmianie w początku X X wieku, kiedy to na rynkach zachodniej Europy wzrosło zapotrzebowanie na wełnę. Przy­ czyniło się to do zainteresowania Mongolią — jako dużym i niewykorzy­ stanym w pełni rynkiem surowcowym. Kupcy rosyjscy nastawili się wówczas na opłacalny skup wełny i skór, co ożywiło znacznie handel rosyjsko-mongolski. Za towar płacili srebrem wagowym nabywanym w Hamburgu w zamian za sprzedawaną na tamtejszych rynkach wełnę. Srebro to, zwane hamburskim, było wysokiej próby i nadawało się do przerobu rzemieślniczego. Mongołowie zwali je cagan móngo „białe sre­ bro" i wysoko cenili. Kursowało ono w postaci kawałków różnej wiel­ kości i wagi. Największe bryły ważyły ok. dwu pudów (tj. ok. 32 kg). Stanowiło ono konkurencję dla srebra jambowego o niższej próbie, dlate­ go też kupcy chińscy chętnie odkupywali je od Mongołów i wywozili do Pekinu lub Kałganu. Tam przetapiano je dodając 30-40% domieszkę metali nieszlachetnych — miedzi, cynku, żelaza i ołowiu oraz odlewano jamby. Te zaś następnie przywożono do Mongolii i wprowadzano do obie­ gu. Zysk z całej operacji przypadał w udziale kupcom chińskim. Przy rozliczeniach srebrem hamburskim stosowano chiński system wagowy oparty na jednostce zwanej lanem i posługiwano się przy tym chińskimi wagami. Kupcy rosyjscy nie wprowadzili bowiem do Mongolii rosyjskich wag i własnego systemu wagowego. 21 В ł о с h i n, op. cit., s. 62. �204 ALICJA SZYNKIEWICZ Chiński system wagowy polegał na umiejętnym stosowaniu trzech wag — lekkiej, średniej i ciężkiej. Instrumenty ważące były specjalnie przystosowane do tego systemu i posiadały odpowiednie nosidła. Dla lekkiej wagi przeznaczone było nosidło czarne, dla średniej białe, a dla ciężkiej brązowe. System ciężkiej wagi używany był przy pobieraniu należności w srebrze od kupującego towar, co oznaczało, że płacący sre­ brem dawał go więcej niż wówczas, gdy otrzymywał należność za sprze­ dany kupcowi towar o tej samej wartości. Gdy kupiec za zakupiony od Mongoła towar płacił srebrem używał wówczas lekkiej wagi i płacił mniej. Tak więc ilość srebra oznaczającego lan na wadze cięższej była większa niż ilość srebra oznaczającego lan na wadze lekkiej. Różnica między wagą ciężką używaną do pobierania kruszcu, a wagą lekką używaną do' jego wydawania stanowiła zysk. Zysk ten, bez względu na to kto dysponował towarem — kupiec czy Mongoł — należał zawsze do kupca, strony usta­ lającej prawa handlu na rynku mongolskim . Występowanie systemu różnic wagowych należy do częstych cech charakteryzujących społeczeń­ stwa w okresie przedindustrialnym nie tylko na terenie Azji i znane jest również z Europy . Przy funkcjonowaniu systemu wagowego potrzebne były również drobne kawałki srebra umożliwiające w miarę dokładne rozliczenia. Uzyskiwano je rąbiąc kawałki większe uprzednio rozgrzane w ogniu. Stopień dokładności ustaleń wagowych nie mógł tu być jednak precy­ zyjny i stwarzał możliwość nadużyć. W latach sześćdziesiątych X I X wieku pojawić się miały w Mongolii pierwsze srebrne monety rublowe . Sądzić można, że na początku krą­ żyły one zapewne w większych ośrodkach miejskich, głównie wśród lud­ ności rosyjskiej. Znajdujący się w Mongolii Rosjanie prócz handlu za2S 29 30 2 8 Autorka nie ma bliższych danych, do czego u ż y w a n a była waga średnia w chińskim systemie wagowym. W Afryce Zachodniej epoki przedkolonialnej istniały miary „kobiece", „słabe" stosowane przy sprzedaży i „męskie", „silne" przy kupnie. W Europie, jeszcze w po­ czątkach X I X wieku, stosowano we Francji przy handlu zbożem „miarę wejścia" i „miarę wyjścia" z magazynu obliczoną tak, że tracił na niej zawsze detalista. W Rosji funkcjonowały miary „do rozdawania" zboża i miary „do przyjmowania", które stosowane w relacjach szlachcic —• chłop i kupiec — chłop stawiały zawsze chłopa w sytuacji mniej korzystnej. Por. W. K u l a , Miary i ludzie, Warszawa 1970, ss. 184-197. Majski twierdzi, że do roku 1907 w Mongolii obiegała tylko moneta rosyjska, głównie ruble i półtinniki, zastrzegając, że drobne monety srebrne o nominale 10, 15, 20 i 25 kopiejek obiegały tylko w miastach. Sugeruje on tym samym, że obieg rubli o b e j m o w a ł również pasterzy, co wydaje się b y ć mało prawdopodobne, m. in. w świetle przedstawionych przez niego na dalszym miejscu faktów. M a j s k i j , op. cit., s. 175-176. 29 3 0 �205 R Y N E K PIENIĘŻNY W MONGOLII 3 1 trudnieni byli również w kopalniach węgla i złota i oni to, a nie Mon­ gołowie, posługiwali się pieniądzem monetarnym w rozliczeniach z kupcami. Niezależnie od tego kupcy — zarówno rosyjscy, jak i chiń­ scy — chętnie stosowali system rozliczeń za pomocą wygodnych w użyciu biletów kredytowych. Zyskały one nawet pewną popularność wśród lud­ ności mongolskiej. Do roku 1914 rosyjski kredytowy bilet zwany carc wart był podobno więcej niż rubel srebrny. Kredytowy rubel odpowiadał bowiem 0,7 lana, zaś srebrny 0,5. Popularność papierowych znaków pie­ niężnych wzrastała ze względu na wygodę ich użycia i stałą wartość nie podlegającą zmianom cen rynkowych, co z kolei było wadą srebra. Ostra konkurencja na rynku mongolskim rozpoczęła się w początkach X X wieku z chwilą wkroczenia nań kompanii handlowych angielskich, niemieckich i amerykańskich, zainteresowanych mongolską wełną i skó­ rami futerkowymi. Głównym kanałem przenikania kapitałów zachodnich był handlowo-lichwiarski kapitał chiński. Chińskie formy handlowe wy­ stępowały często jako pośrednicy między kompaniami krajów zachodnich a ludnością mongolską, lecz niezależnie od tego kontynuowały ożywioną działalność na własny rachunek . Przykładowo można przytoczyć, że jedna z firm chińskich przed rokiem 1912 wysyłała do Chin corocznie 500 tys. sztuk owiec i kóz oraz 70 tys. sztuk koni . Tak więc ostatecznie walka o priorytet na rynku mongolskim roz­ grywać się miała nadal między kupcami rosyjskimi i chińskimi. Obok rubla rosyjskiego pojawiają się srebrne chińskie juany i dolary emitowa­ ne przez Wielką Brytanię głównie dla handlu ze Wschodem . Można przypuszczać, że monety docierały — chociaż zapewne w ograniczonych ilościach — do ludności koczowniczej, ale nadal obrót nimi odbywał się głównie w ośrodkach handlowych. Majski, który przebywał w Mongolii w roku 1918, wspomina, że kiedy chciał zapłacić za barana srebrnymi monetami, sprzedający Mongoł odmówił ich przyjęcia, ponieważ nie znał 32 3 3 34 31 Dwory panujące Rosji, Belgii i Chin zorganizowały w końcu X I X wieku spółkę akcyjną „Mongołor", której celem było wydobywanie złota w Mongolii i jego sprzedaż na rynkach Europy zachodniej, W głównych centrach handlowych Mongolii, jak np. Urga, Uljasutaj, Kobdo, Wan-chure i Zajdawe, funkcjonowało w 19-12. r. kilkaset chińskich firm, w tym 30 dużych. B . S z i r e n d y b , Istorija mongolskoj narodnoj rewoluciji 1921 goda, Moskwa 1971, s. 54. В ł o с h i n, op. cit, s. 54; M a j s k i j , op. cit., s. 194. Chińskie srebrne juany pojawiły s i ę w Mongolii w 1907 roku w e d ł u g M a j s k i e g o (op. cit, s. 175), zaś w e d ł u g T u g a r i n o w a dopiero w 1914 roku, przy czym w większych ilościach nie wcześniej niż pod koniec I wojny światowej (op. cit, s. 247). 3 2 3 3 3 4 �206 ALICJA SZYNKIEWICZ i nie widział nigdy monet. Działo się to zaś 100 km od Cecerlegu, jednego z większych ośrodków handlowych . Oprócz monet do obiegu wprowadzano również banknoty. W latach 1907-1912 na terenie Urgi istniał Bank Daiciński, który emitował bank­ noty dla potrzeb rynku. Banknoty te jednak nie zdobyły popularności i zaufania, odbiegały w niewielkim zakresie jedynie w dwu większych miastach Urdze i Uljasutaju. Kiedy w 1911 roku Mongolia uzyskała auto­ nomię, uniezależniając się od Chin, władze mongolskie nie chciały uwględniać banknotów chińskich, a kupcy rosyjscy zaczęli je bojkotować, tak że banknoty te prawie zupełnie zniknęły z rynku. W ślad za nimi — wskutek zarządzeń administracyjnych — usunięta została większość chiń­ skich kupców i towarów. Sytuację tę wykorzystali Rosjanie uzyskując w latach 1912-1913 kon­ cesję od władz państwowych na zorganizowanie w Urdze Narodowego Banku Mongolskiego, któremu nadano prawo emisji banknotów i bicia mongolskiej monety w jednostkach równych monecie rosyjskiej. I wojna światowa przeszkodziła w realizacji tych planów. Bank wprawdzie uru­ chomiono w 1915 roku, jednak banknotów i monet nie emitowano, po czym Bank zamknięto. Jednocześnie wwożono do Mongolii znaczne ilości papierowych pieniędzy rosyjskich. W jednym tylko roku 1911 przez ko­ morę celną w Kiachcie wwieziono do Mongolii ok. 4 min. rubli . Dobra koniunktura dla pieniądza rosyjskiego trwała na rynku mongolskim do 1917 roku. Rewolucja październikowa i wojna domowa w Rosji przyczy­ niły się do upadku wartości rubla rosyjskiego. Banknoty straciły swoją wartość, a dopływ srebrnych rubli znacznie się ograniczył, lecz nie przerwał. Osłabienie pozycji politycznej i ekonomicznej Rosji i związana z nią słabość rubla na rynku mongolskim zostały wykorzystane przez kupców chińskich, którzy w 1919 roku masowo powrócili na teren Mongolii w wy­ niku ponownego politycznego podporządkowania kraju Chinom. Chińczy­ cy postanowili wyrugować rosyjski rubel z obiegu i umocnić w nim swoją własną walutę. Plan realizowano bojkotując niektóre banknoty rosyjskie. Nie przyjmowano na przykład 20-i 40-rublowych banknotów oraz egzem­ plarzy zniszczonych, pomiętych lub lekko uszkodzonych. Rosyjscy kupcy oskarżali nawet Chińczyków, że przekłuwają szpilkami rosyjskie bankno­ ty, aby wycofać je z obiegu. Zmienne były również wymagania kupców chińskich, którzy czasem żądali zapłaty w wysokich odcinkach, innego 35 36 3 5 M a j s k i j , op. cit, 3 6 T u g a r i n o w, s. 175-176. op. cit, s. 248. �R Y N E K PIENIĘŻNY W MONGOLII 207 zaś dnia w drobnych. Jednocześnie dążono usilnie do obniżenia kursu rosyjskiego rubla w stopniu większym niż wynosił realny spadek kursu. I tak w 1913 roku rubel wart był 0,7 lana, a w 1916 już 0, 33 lana. War­ tość rubla w 1919 roku spadła do 1 fyna (setna część lana), to jest 70 razy w porównaniu ze stanem z 1913 roku. Machinacje przeciwko rublowi (nie­ zależnie od jego rzeczywistej dewaluacji) dały pożądany skutek. W 1919 roku rosyjska waluta prawie całkowicie zniknęła z obiegu w Autonomi­ cznej Mongolii. Miejsce jej zajęła waluta chińska w formie srebrnych i pa­ pierkowych juanów, tzw. dolarów chińskich. Banknoty emitowane były przez centralny bank chiński i miały rosyjski napis „Kałgan". Mongoło­ wie po doświadczeniach z banknotami rosyjskimi odnosili się z dużą re­ zerwą do chińskiego pieniądza papierowego, tak że obrót nim ograniczał się głównie do centrów handlowych. W tym też czasie, na mocy porozumienia między bankiem chińskim i władzami mongolskimi, otwarto w Urdze Bank Narodowy całkowicie kontrolowany przez Chińczyków. Jednym z jego celów było wprowadza­ nie na rynek banknotów chińskich i wycofanie srebra. Banknoty chińskie były wprawdzie wymienialne na srebro, ale odbywać się to mogło jedynie w Kałganie na terytorium chińskim, co praktycznie stawało się niemożli­ we do realizacji. Bank zamieniał również chętnie srebro wagowe i monety srebrne znajdujące się w skarbcu rządu mongolskiego na banknoty wed­ ług aktualnego kursu. Całość polityki pieniężnej ze strony Chin prowa­ dziła do tego, aby waluta chińska uznana została za oficjalną walutę Autonomicznej Mongolii. W ten sposób, w walce między pieniądzem rosyjskim a chińskim, zwycięstwo przechyliło się na stronę tego ostat­ niego. Rewolucja 1921 roku w Mongolii przyniosła zasadnicze zmiany w ca­ łym systemie polityczno-gospodarczym kraju. Nowa władza ludowa wpro­ wadziła szereg reform celem uporządkowania gospodarki towarowo-pieniężnej. Anulowano wszystkie lichwiarskie zadłużenia u kupców i przed­ stawicieli państw obcych, zniesiono świadczenia pańszczyźniane, zakazano przywozu z zagranicy obcych metalowych i papierowych pieniędzy oraz zabroniono wywozu znaków pieniężnych i drogocennych metali. W roku 1924 powstaje z pomocą radziecką Mongolski Bank Handlowo-Przemysłowy, zaś w 1925 dokonana zostaje reforma pieniężna mająca na celu uporządkowanie obiegu pieniądza. Nowy mongolski system pie­ niężny oparty zostaje na srebrze. Główną jednostką został tugryk zawie­ rający 18 g srebra 900-nej próby. Dzielił się on na sto mongó. Ze srebra 900-nej próby bito monety wartości 1 tugryka i 50 mongó, ze srebra 500-nej próby monety 20, 15 i 10 mongo, zaś najmniejsze odcinki o no­ minale 5, 3 i 1 móngó bite były z miedzi .Oprócz monet emitowano rów­ nież banknoty wartości 1, 2, 5, 10, 20, 50 i 100 tugryków. Miały one �208 ALICJA SZYNKIEWICZ w 25% zabezpieczenie w drogocennych metalach i pokrycie w innej walucie. Bicie monety i emitowanie banknotów zastrzeżone zostało dla państwa. Po raz pierwszy w swojej długiej historii Mongołowie doczekali się ro­ dzimego pieniądza, który szybko zaczął wypierać z rynku dotychczasowe jego formy — srebro wagowe, chińskie i rosyjskie monety oraz banknoty i otwierał nowy okres gospodarki pieniężnej. Wprowadzeniu nowych, opartych na systemie pieniężnym, zasad gospodarki sprzyjało nie tylko stworzenie rodzimego pieniądza, lecz również ogólny kierunek zmian za­ chodzących na rynku mongolskim w końcu X I X i początkach X X wieku. Przełom wieków charakteryzował się bardzo istotnym dla dalszego rozwoju gospodarki ożywieniem handlu mongolsko-chińskiego i mongolsko-rosyjskiego. Zainteresowanie państw obcych produktami paster­ stwa i myślistwa pociągało za sobą wzrost transakcji i obrotów handlo­ wych, co przyczyniało się z kolei do ożywienia ośrodków miejskich, w których prowadzono handel. Zdaniem historyków procesy zachodzące na rynku mongolskim prowadziły do postępującego ubożenia kraju, a zwłaszcza ludności pasterskiej . Działo się tak dlatego, że pasterze nie uczestniczyli bezpośrednio w handlu, nadal opłacali jedynie rentę faudalną w wymiarze rosnącym proporcjonalnie do wzrostu handlu i dopiero feudałowie, warstwa urzędnicza lub dzierżawcy podatków dostarczali na rynek produkty hodowli. Praktycznie więc pasterze nie byli bezpośrednio objęci oddziaływaniem rynku. Niemniej rynek istniał i postępujące jego utowarowienie było niezbę­ dnym etapem poprzedzającym późniejsze procesy jego powszechnego upieniężnienia. Mimo iż wpływał na pogorszenie się sytuacji ekonomicz­ nej wytwórców towarów wprowadzanych na rynek, to jednak można przypuszczać, że odegrał ważną rolę w pojmowaniu przez nich procesów gospodarczych. Ara ci ujrzeli zwierzęta hodowlane oraz inne produkty swojej gospodarki w nowej roli ekonomicznej — nie jak dotąd jedynie w postaci mierników wartości, lecz już jako towar cieszący się po­ pytem i przynoszący zysk. Bezpośrednią korzyść z tego mogli otrzy­ mać dopiero wówczas, gdy zlikwidowana została warstwa pośrednicząca i pasterze sami stali się stroną transakcji rynkowych. Wydaje się więc, że zarówno zmiany ekonomiczne końca X I X i początów X X wieku, jak i zmiany zachodzące w świadomości pasterzy miały istotny wpływ na dalszy kierunek rozwoju gospodarki mongolskiej, przyczyniając się do łatwiejszego przeniknięcia rodzimego pieniądza i zasad gospodarki pie­ niężnej w step. 37 Szirendyb, op. cit., s. 22. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e81b81ad54af616d1573b5213d657e4f.pdf 993e7157fd5c85a6a44f1b6d8022b0b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:231 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource Etnografia Polska - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:202 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1, s.5-13 Creator An entity primarily responsible for making the resource redakcja EP Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text E T N O G R A F I A I P O L S K A ��P O L S K INSTYTUT A A K A HISTORII D E M I A KULTURY N A U K MATERIALNEJ DZIAŁ IV — E T N O G R A F I A ETNOGRAFIA POLSKA i W R O C Ł A W 1958 ZAKŁAD N A R O D O W Y WYDAWNICTWO I M I E N I A OSSOLIŃSKICH POLSKIEJ AKADEMII NAUK �KOMITET REDAKCYJNY : KAZIMIERZ DOBROWOLSKI, WITOLD DYNOWSKI (redaktor naczelny), JÓZEF G A J E K , M I E C Z Y S Ł A W GŁADYSZ, JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, KAZIMIERZ MOSZYŃ­ S K I , A D O L F N A S Z , J A N I N A R U D N I C K A (sekretarz redakcji), ANDRZEJ WALIGÓRSKI, K A Z I M I E R A ZAWISTOWICZ-ADAMSKA REDAKTOR ANNA TOMU KUTRZEBA-POJNAROWA Redaktor Wydawnictwa: E m i l i a Fischerowa Wszelkie prawa zastrzeżone Printed in Poland Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. Wrocław 1958. Wyd. I . Nakład 1350 + 150 egz. Objętość ark. wyd. 33,60, ark. druk. 27,5+3 wkł.,ark. form. A - l 36,57. Papier ilustr. ki. V , 80 g, 70x100 (16) z fahryki we Włocławku. Oddano do składania 7 V 1957, podpisano do druku 31 I 1958, druk ukończono w lutym 1958. — Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 600/57. — P-7. Cena zl 55,— �SPIS TREŚCI Stf. Od Redakcji 15 ARTYKUŁY Kazimierz D o b r o w o l s k i — Chłopska k u l t u r a t r a d y c y j n a . P r ó b a teore­ tycznego zarysu na podstawie materiałów źródłowych X I X i X X w . z płd. M a ł o p o l s k i S t r e s z c z e n i a obcojęzyczne 19 53 ZAGADNIENIA Kazimierz Moszyński — Niektóre DYSKUSYJNE wytyczne dla prac Polskiego Atlasu Etnograficznego 57 S t r e s z c z e n i a obcojęzyczne Kazimiera Z a w i s t o w i e z - A d a m s k a — Zagadnienie wych w Polskim Atlasie Etnograficznym 65 opracowań t e k s t o ­ 68 S t r e s z c z e n i a obcojęzyczne K a z i m i e r z D o b r o w o l s k i — D r o g i r o z w o j u e t n o g r a f i i p o l s k i e j , j e j obecne zadania, m e t o d y i związki z i n n y m i n a u k a m i (rozważania d y s k u s y j n e ) . S t r e s z c z e n i a obcojęzyczne MONOGRAFICZNE BADANIA 71 72 82 TERENOWE Śląsk Prace Mieczysław Gładysz — pod Prace kierunkiem nad M. Gladysza: etnograficzną monografią Górnego Śląska S t r e s z c z e n i a obcojęzyczne Jerzy S z y d ł o w s k i — U w a g i o p i e r w o t n y m osadnictwie Siołkowie S t a r y c h A l f r e d Z a r ę b a — Z badań d i a l e k t o l o g i c z n y c h w S i o ł k o w i c a c h S t a r y c h . Danuta D o b r o w o l s k a i Danuta M y r c i k - M a r k o w s k a — Zróż­ n i c o w a n i e klasowe i z a w o d o w e w s i Siołkowice Stare i N o w e od połowy X I X w . d o 1955 r Stanisław B r o n i c z — R o l n i c t w o w s i S i o ł k o w i c e S t a r e i N o w e w X I X i XX w 85 101 103 109 117 150 I r e n a N i z i ń s k a — Z badań n a d rzemiosłem w S i o ł k o w i c a c h S t a r y c h . B a r b a r a B a z i e l i c h ó w n a — T r a n s p o r t i k o m u n i k a c j a w Siołkowicach Starych 162 188 M a r i a M i s i ń s k a — Z badań n a d f l i s e m i ładziarsŁwem p ó ł n o c n o - w s c h o d ­ niej Opolszczyzny M a r i a G ł a d y s z o w a — Zarys r o z w o j u b u d o w n i c t w a l u d o w e g o w Siołko­ wicach Starych w X I X i X X w 200 L u d w i k D u b i e l — W n ę t r z e d o m u chłopskiego w S i o ł k o w i c a c h S t a r y c h . 214 . 196 �SPIS 6 Stanisław B r o n i c z TREŚCI — S i o ł k o w i c k i strój l u d o w y 221 Jadwiga K l i m a s z e w s k a — S i o ł k o w i c k i e obrzędy d o r o c z n e . . . . Józef L i g ę z a — O p r a c a c h n a d f o l k l o r e m m u z y c z n y m p o w . o p o l s k i e g o . . 226 232 . 240 Małopolska Prace Anna kierunkiem K. K o w a l s k a - L e w i c k a Streszczenia Anna pod — Z K l i m a s z e w s k a wego w i J. Klimaszewskiej: Badania etnograficzne na Podhalu . obcojęzyczne Z a m b r z y c k a Jadwiga — Moszyńskiego 255 badań n a d r z e m i o s ł e m n a P o d h a l u i Ewa F r y ś — Materiały . . . d o rzemiosła . 257 ludo­ woj. kieleckim Streszczenia 269 obcojęzyczne Prace 275 pod kierunkiem K. Dobrowolskiego: Danuta D o b r o w o l s k a Władysław K w a ś n i e w i c w e w s i małopolskiej i łecznych i k u l t u r a l n y c h —• U w a g i w s t ę p n e z — B a d a n i a n a d r o z w o j e m narzędzi r o l n i c z y c h i c h rolą w przeobrażeniach g o s p o d a r c z y c h , spo­ w XIX i XX w Danuta — w D o b r o w o l s k a latach Górnicy salinarni w Wieliczce i 276 278 ich kultura 1880—1939 288 S t r e s z c z e n i a obcojęzyczne D a n u t a D o b r o w o l s k a — Wczasy robotnicze w Polsce L u d o w e j . t o w a n i e się n o w e j kultury socjalistycznej m a s pracujących. i materiały (praca z b i o r o w a ) 314 Kształ­ Studia 315 W i e l k o p o l s k a Prace Maria F r a n k o w s k a Streszczenia pod kierunkiem M. Frankowskiej: — P r a c e n a d monografią etnograficzną Wielkopolski obcojęzyczne 323 342 K u j a w y P r a c e p o d kierunkiem M. Znamierowskiej Maria Z n a m i e r o w s k a - P r i i f f e r o w a graficznego I H K M P A N w T o r u n i u Streszczenia Z działalności Zespołu E t n o ­ . . . . obcojęzyczne Maria F r y c z o w a Z a g a d n i e n i a Prace Kazimiera — Priifferowej: — Z pracy nad budownictwem l u d o w y m K u j a w w y b r a n e pod dotyczące kierunkiem Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a badań k i l k u K. w Lodzi S t r e s z c z e n i a obcojęzyczne Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a i hodowlą n a P o d h a l u Maria M i s i ń s k a — Z rawsko-mazowieckim 344 346 . r e g i o n ó w . 348 P o l s k i Zawistowicz-Adamskiej: — P r a c e Zespołu Etnograficznego 351 355 — nad tkactwem Z badań nad pasterstwem 357 we w s i Rzeczycy M a r i a M i s i ń s k a — Z badań n a d f l i s e m n a P i l i c y M a r i a B i e r n a c k a — Kamieńczyk n a d B u g i e m , osada w i e k u X I X i p i e r w s z a p o ł o w a X X w.) w pow. 361 363 flisacka (koniec 364 �SPIS TREŚCI KRONIKA P r o f . d r Bożena S t e l m a c h o w s k a ! — Dział I V I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y Witold Dynowski Prace n a d P o l s k i m Atlasem Anna Kutrzeba-Pojnarowa Materialnej Polskiej . . . Akademii Nauk . 367 — 370 Etnograficznym w l a t a c h 1953—1955 (z Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N w e W r o c ł a w i u ) — Zofia Staszczakówna . K o n f e r e n c j a P o l s k i e g o A t l a s u E t n o g r a f i c z n e g o —• Anna Kutrzeba-Pojnarowa 380 i Z o f i o Szyfelbejn K o n f e r e n c j a s p r a w o e d a w c z o - p l a n u j ą e a Działu I V I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j P A N i Centralnego Zarządu Muzeów i O c h r o n y Zabytków — Z o f i o Szyfelbejn E t n o g r a f i c z n a k o n f e r e n c j a m e t o d o l o g i c z n a — Edward Pietraszek . . . . I n d e k s o s o b o w y — Janina Rudnicka 386 404 410 433 �dp. COflEPJKAHHE Ot pe^aKiíHH 15 C T A T f c H KaaHMejK — ^ o ô p o B O J i B C K H TeopeTHiecKoro o i e p K a pañoHOB MajiouojiBCKH Pe3K>Me Ha T p a ^ i m i i o H H í i H K y j i B T y p a . Oiibit hctoihhkob XIX h XX b. iojkhbix KpecTBHHCKan Ha ocHOBatiiiii 19 HHOCTpaHHUX H3HKaX 53 flHCKyCCHH Moiuhhckh KasHMeJK — STHorpa^imecKoro PesiOMe HeKOTopHe Pe3MMe STHorpa^H^ecKOM H a HHOCTpaHHBIX Ka3HiueíK PeSIOMe s a n a ™ , 65 — l i o IlyTH MeTop,Bi Ha HHOCTpaHHUX CHjie3HH Pe3WMe EjKH TpyjjBi (TopHoro H a HHOCTpaHHBIX flepeBHe AjiB^pep, h cbhsh c a p y r i i M H Hay^HHMH flaHyTa — floôponoaiCKa npo$eccHOHajiBiioe h CeJiKOBHD;e CejiKOBHue HpeHa. Hobo, B p o H H i — O a p e H h 3 h hi, c k a — Bap6apa Ba3e CejiKOBHue MapiiH OHax sHCUHiuiHHaMH n o a T H o r P A O H H M. Fjiadbiiu BTHorpaiJiH^ecKOH MOHorpa<|iiH FopHoft 85 OTHOCHTeJIBHO nepßOÖBITHblX anajieKToJioruH nepeBHii flaHjTa IIOCeJieHU,eB HaniiHan — HîHTejieË nepeBeHb — Giape CTape nojiOBHHBi HoBe b jjepeBHe ycJiOBHH OnojiH 117 150 CejiKOBHne TpaHcnopTa CTape h cooßmenHH 162 b ^epeBHe Grape M H C H H B C K a 109 KjiaccoBoe CejiKOBHije XIX ctojigthh ho 1955 r o « a xoshiíctbo b XIX h XX B e n a x b a e p e B H H x c CejiKOBHHe Peiaecjio CejiKOBHije M B i p i í H K - M a p K O B C K a paccjioeHHe jihx y b h a 101 103 n o CejiBCKoe u 72 (CHJie3HH) C>ape h h CTaHiicjiaB e n H3BIKaX T p y a t i 68 82 T p y ^ b i n o 3aMGTKH CejiKOBHue 3 a p e M 6 a 3THorpai|)HH, CjiëHCKa) I U H f l J I O B C K H — b nojiBCKoñ H3BIKaX PyKoeodcmeo: — tgkctob paapaöoTKH 71 pasBHTHH CjlëHCK rjiaflBiHi Bonpocy Aïnace n o j i E B b i E MeiHWiäB üojiBCKoro H3BIKaX — ^ o ö p o B O j i b C K H aKTyajiBHBie BonpocaM n s t m a x 3 a B H C T O B H i - A f l a M C K a b üojibckom n o 57 H a HHOCTpaHHUX KaaHMepa flHpeKTHBBi A ï n a c a 188 — CnnaB h jiofloHHoe flejio b ceBepo-BOCToiHBix paft- 196 �SPIS Mapiin m Fji a ĄM. iii o b ; i — O i e p K M TREŚCI 9 n u paaBirrnio itapojiHoro X X B B K a x b acpoBHe C e j i H O B i m e G r a p o JIwABHK Jly6 e j i b — Y c T p o M C T H o i t e p e u e H c i i o i i na6bi Crape CTaHHCJiaB B p o H H H — H a p o H H a n oaej-Kjia n /lepeBHe HflBiira K j i H M a m e B C K a IOaeij) J l n r e n a a - — Tjivah ToAOBLie n o o6pH/i,Li My8HKaai>HOMy b b aoji^eeTBa XIX 20ft b jiepeime CennoBiine 214 Crape . . CejiKOBiiire CTape CejiKOBHiie ;iepeBtie (JionbKJiopy OnojibCKoro 221 220 232 yeajia M a n o n o ¿i t e n a : U'. MOIUUHCKU PyKoeodcmeo Kob AHHa a Jibe i:a-JI n eBH Ka - U ñ. KjiUMaiueecKa BTnorpa^iiiecKiie b iiccne/ioBaHHH paftoHe IToAraJibH Pe3K)Me AHHa 240 n a imoCTpaHHbix 3aMÖJKni^Ka H/iBiira K j i H M a m e B C KeaenKoro Pe3K)M:e nabiitax 255 Peivrecjio b p a f t o i i e I I o a r a j i b H K a h 9na O p u c t — K n o n p o c y - Kijacbi-KîBHH opyAiiií 275 nawuax Ii. JĘoopoeojibCKU IIpCMHCBOBHe — Tpynhi n o n MajioiiojibCKoii MHieCKHx, .iiepeBiie n 27« paaBiiTiiio mx pojib ycjiOBiiit .IlaHyTa J\ o 6 p o b o J i b e n a — r o p i i o p a ö o n n e K y j i b T y p a b n e p i i o a 1880 - 1 9 3 9 r r cojihiihx .IlanyTa H a imoCTpaHHbix MoHorpaijnmecKoii floMa hoboh llojibuie. 0 6 p a 3 0 B a i m e o i e p n — b Benax Bejiiinne . n . 288 ; ;jih tpv/ihiiimxCh b coiiiiajiHCTHiecKoii oSniecTBeiiHofi Tpyjibi e .u b n o Hapo^Hoft KyjibTypw. 315 k o n o ji b c k a M. 0paHKoecKa aTiiorpa^niecKon MOHorpaipHH BejibKo- noJibCKH Pe3K)Me 278 hx (nojuieKTiiBiibin Tpya) ß O p a i i K O B C K a h X X Konefi 314 OT/ibixa PyKoeodcmeo: MapiiH b X I X natiKax — JXo6pobojibcita cejibCKoxo3HitCTBeHHbix b n p e o O p a B o u a n i i M bkoho- oßniecTBeHHbix u K v j i b T y p H b i x PeaioMe peMecjia 269 n a HHOcrpaHHbix flo6poBo.ii,ci;a Bjia/iHCJiaB napojiHoro BoeBORCToa PyKoeodcmeo: flaayTa 257 323 na miocTpamibix nsbiitax , 342 K y h b bi M. 3HaMepoecKa-II PyKoeodcmeo: MppiiH 3H a M e p o BC KOJiJieKTHBa Pe3ioMe k a-IIp io ij)c{) e p o B a — Ha piocßcßepoea jienTejibnocTM aTHorpatJuwecKoro n Topyne 344 Ha HiiocTpaiiiibix a s u K a x 346 MapiiH O p t i i o ü a — Hapojinoe aojrqecTBO b K y n s c i t o M p a f t o i i e H 3 6 p a H H b i e a n i o r p a i J j H H npoßjiOMbi n o PyKoeodcmeo: Kaanisiepa K. p a i i o n o B r i o j i b u i i i 3aeucmoeuH-AdaMCK,a 3 a B M C T 0 B i i i - A ¿ i a M C K a — Tpy;ibi i neKOTopbix 348 aiHorpa^H^ecKoro kojiJieKTiiBa H . H . M . K. b J I o « 3 i i Pe3ioMe H a imoCTpaHHbix Kon^wHbc IIojirajibH BpoHHCJiaBa 351 H3i,ii;ax k a - f l B o p c K a 355 — nacT-yiueerno h ckotobohctbo BpaítoHe 357 �S P I S TREŚCI 10 M a p u n M i i c i i H b C K a — TrcanKoe npoiiSBOACTBO U aepeBiie J K e n i m a B PaBCKOMa30B6I^KOM yen«e Mapnn MHCMHtCKa MapiiH BepHau,na 361 — CnjiaB — KaMeHbnnK H nepBan (KOrieu; X I X na pei«) U m i i u j e nap, Byront, n o JiOBima X X 363 u a i ; nocejiemie citjiaBmiiKOB CTOJieTiin) 364 XPOHHKA K IV K O H i H u e n p o $ . a p B o w e n t i CTejibMaxoBCKOił — Anna OT^ejieime mojibd OTieT no HuCTHTyTa MaTepiiaabHoii 367 Kymuieda-IIouHapoea KyjibTypw IIAH — Bu370 JfbiHoocKU Tpyaaii — 3o(fmn KoH(|>epeHnHH IIouHapoea no cocTaBjieniiio IIojibCKoro 9Tnorpa$HHecKoro ATnaca, 380 CmaiąaKyeHa C0Tpy«HHK0B I I 3ocpua OTneTHo-njiaHnpyiomaH MaTepnajibitOH MeTOflOJiomieCrtaH HMeHHoii HcTopiin 9THOrpa(|)HieCKoro Araacn — Anna Kymweóa386 IIIu(fiojib6euH KoniJiepeHnHH K y j i b T y p b i — 3o(pua IV OT^ejieHiiH PydnuąrM HCTopnn 404 UIug >ejib6eun r KoH(j>epeiin,HH 9THorpao)oB — ddeapd y K a 3 a T e n b — HHUHO, HuCTHTyTa Tlempaiuen . . . . 410 433 �LIST OF CONTENTS Page 15 Editorial ARTICLES Kazimierz a D o b r o w o l s k i — Theoretical Analysis Southern Peasant Based on Traditional Culture. A n XIXt' 1 and X X t n A t t e m p t at C e n t u r y Sources in Małopolska 19 (Summaries) 53 PROBLEMS Kazimierz Moszyński FOR DISCUSSION — Polish Ethnographic Atlas — Some Recommen­ dations 57 (Summaries) Kazimiera Z a w the Polish (Summaries) Kazimierz D o b sent A i m s , for 65 i s t o w i c z - A d a m s k a Ethnographic Atlas — Texts in Individual Issues of 68 71 r o w o l s k i — Polish Ethnography, its Development, Pre­ Methods a n d Relations w i t h other Disciplines (Reflections Discussion) 72 (Summaries) 82 ETHNOGRAPHIC FIELD Śląsk Research Mieczysław under Gladysz — the supervision Century to of Professor Ethnographic Monograph (Summaries) Jerzy S z y d ł o w s k i — Notes on wice Stare A l f r e d Z a r ę b a — Dialectological Danuta D o b r o w o l s k a — Danuta Occupational Differentiation i n XlXth STUDIES (Silesia) N i z i ńsk a — Gladysz: Upper Silesia . 85 101 Early Settlement Siołko. Investigations i n Siołkowice Stare . . M y r c i k - M a r k o w s k a — Class a n d Siołkowice Stare f r o m t h e M i d d l e of i n the Village 1955 103 109 117 Stanisław B r o n i c z — F a r m i n g i n S i o ł k o w i c e S t a r e in the X l X t h and X X t n Centuries Irena M. of Crafts in Siołkowice Barbara B a z i e l i c h ó w n a kowice Stare — Transport and Siołkowice Nowe 150 Stare and 162 Communication in Sioł­ 188 �SPIS ]M TSESCI M a r i a M i s i ń s k a — R a f t s a n d Boats i n t h e N o r t h - E a s t e r n R e g i o n of Opole M a r i a G ł a d y s z o w a — H o u s i n g i n Siołkowice Stare i n the X l X t h and 196 X X t h Centuries L u d w i k D u b i e l — T h e I n t e r i o r of a Peasant Cottage i n Siołkowice S t a r e . Stanisław B r o n i e z — T r a d i t i o n a l C o s t u m e f r o m S i o ł k o w i c e . . . . J a d w i g a K l i m a s z e w s k a — F o l k Ceremonies a n d Festivities i n Siołko­ wice : 200 214 221 Józef 232 Ligęza — F o l k M u s i c of the Opole Małopolska Research under the Anna (Southern of supervision of Dr. K o w a l s k a - L e w i c k a J. — District 226 Poland) Professor K. Moszyński and Klimaszewska: E t h n o g r a p h i c Research in the Podhale Region 240 (Summaries) 255 Anna Z a m b r z y c k a Jadwiga — Peasant K l i m a s z e w s k a Peasant Crafts i n the Crafts i n the Podhale and Ewa Kielce F r y ś — Region . . . Province 209 (Summaries) Research 275 under the Danuta D o b r o w o l s k a supervision — Władysław K w a ś n i e w i c z of Professor K. Dobrowolski: Introductory Remarks — 276 F a r m Tools a n d I m p l e m e n t s i n Małopolska in the X I X t : i and X X t h Centuries D a n u t a D o b r o w o l s k a — S a l t - m i n e r s of W i e l i c z k a t h e i r L i f e a n d C u l t u r e 1880—1939 —• W o r k e r s ' R e c r e a t i o n W i e l k o p o l s k a Research under the i n Poland (Western supervision 314 315 Poland) of Dr. M. Frankowska: M a r i a F r a n k o w s k a — E t h n o g r a p h i c M o n o g r a p h of W i e l k o p o l s k a . . . (Summaries) under the supervision of P r o v i n c e Professor Z n a m i e r o w s k a - P r i i f f e r o w a M. — Znamierowska-Priifferowa: Ethnographic Centre at Toruń (Summaries) I-.raria F r y c z o w a 344 — Village S p e c i a l R e s e a r c h u n d e r the Housing in or of Professor — 346 348 Kujawy P r o b l e m supervision Kazimiera Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a (Summaries) R e g i o n s K. Zawistowicz-Adamska: Ethnographic Centre at Łódź . Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a — A n i m a l F a r m i n g a n d Pasture Economy i n the Podhale Region M a r i a M i s i ń s k a — W e a v i n g i n t h e V i l l a g e of Rzeczyca, D i s t r . R a w a M a ­ zowiecka Maria Misińska Maria B i e r n a c k a Raftsmen. 323 342 K u j a w y Maria 278 288 (Summaries) Danuta D o b r o w o l s k a Research 257 M a t e r i a l s f o r t h e S t u d y of — Rafting — on the River Kamieńczyk on the Bug River 351 355 357 361 363 Bug, a Settlement of 364 �SPIS NOTES TREŚCI AND ^3 NEWS I n m e m o r y o f P r o f . D r . Bożena S t e l m a c h o w s k a — Anna Kutrzeba-Pojnarowa S e c t i o n I V o f t h e I n s t i t u t e of t h e H i s t o r y of M a t e r i a l C u l t u r e , P o l i s h A c a ­ d e m y of Sciences — Witold Dynowski R e p o r t o n W o r k o n t h e P o l i s h E t h n o g r a p h i c A t l a s — Zofia Staszczakovma T h e C o n f e r e n c e o n t h e P o l i s h E t h n o g r a p h i c A t l a s — Anna Kutrzeba-Pojna­ rowa a n d Zofia Szyfelbejn R e p o r t i n g a n d P l a n n i n g C o n f e r e n c e of S e c t i o n I V o f t h e I n s t i t u t e of t h e H i s t o r y of M a t e r i a l C u l t u r e — Zofia Szyfelbejn C o n f e r e n c e o n E t h n o g r a p h i c M e t h o d o l o g y — Edward Pietraszek . . . . 404 410 Index 433 of Names — Janina Rudnicka 367 370 3go 386 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62609cfd3c9419b6a8a0e3c03c025dc4.pdf c6f42b7ed59a5b2bd9366de799ab282d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:808 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:743 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.255-262 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. X V I I , z. 2 N. N. D I K O W , Naskalnyje zagadki driewniej Moskwa 1971, s. 128, ryc. 54+1104. Czukotki — Pietroglify Piegtymielja, Zaledwie parę lat temu za kręgiem polarnym na Półwyspie Czukockim odkryto bogaty zespół rysunków naskalnych, które w sposób istotny wzbogaciły w s p ó ł ­ czesną w i e d z ę o kulturze l u d ó w mieszkających ongiś w tych rejonach. Są to pierwsze tego rodzaju odkrycia na rubieżnych obszarach A z j i północno-wschodniej. Szczegóły związane z metodyką badań terenowych i eksploracją tych znalezisk przedstawiono we „Wstępie" książki (s. 5-9) opracowanej na podstawie materiałów zgromadzonych podczas dwu ekspedycji w 1967 i 1968 roku, zorganizowanych w związku z doniesieniem geologa N. M. Samorukowa. Autor recenzowanej książki starał się odpowiedzieć na pytanie, co przedstawiają odkryte rysunki n a skałach, jaka jest ich chronologia i z jaką grupą etniczną należy je łączyć. W takim ukła­ dzie poprowadził też treść książki, której pierwszy rozdział zatytułowany jest „Czto izobrażeno na skałach" (s. 10-27). Wynika z niego, ż e odkryte rysunki na­ skalne t w o r z ą często zespoły kompozycji o motywach antropo- i zoomorficznych. Kompozycje te związane s ą z polowaniem i rybołówstwem. Stąd też wielokrotnie powtarzającym się na nich motywem jest postać renifera, rzadziej niedźwiedzia lub psa. Występujące na rysunkach łodzie łączyć należy z polowaniem na reni­ fery podczas przeprawiania się tych zwierząt przez rzeki oraz z rybołówstwem. Często bowiem tam, gdzie autorowi rysunku chodziło o przedstawienie sceny rybackiej, umieszczał obok łodzi rysunek ryby. Realizm rysunków tworzących te­ matyczne kompozycje związane z m y ś l i s t w e m i r y b o ł ó w s t w e m pozwala na szcze­ gółową interpretację określonej sceny. P e w n ą zagadkę stanowią rysunki postaci ludzkich z w y r a ź n i e zaznaczonymi nad nimi figurami przypominającymi z wy­ glądu czapkę grzyba, przez co nawiązują one do znanych z terenu Ameryki P o ł u ­ dniowej posążków ludzkich z grzybem nad głową, pochodzących z tzw. kultury M a j ó w datowanej na 500-200 lat do naszej ery. Ten szczegół rysunkowy wiązać należy, zdaniem autora, z kultem grzyba muchomora (Amanita muscaria F r . ) , któ­ rego motyw znany był w mitologii Czukczów. Odnośnie do m o t y w ó w zdobniczych występujących na odkrytych rysunkach naskalnych w s p o m n i e ć należy, że dokładny ich opis zawarty jest w drugim roz­ dziale zatytułowanym „Klassyfikaeija" (s. 28-35), którego problematyka w a ż n a jest dla badaczy zajmujących s i ę ornamentem i sztuką l u d ó w prymitywnych. W za­ leżności od rodzaju rysunku różna była technika jego wykonania. Nieraz są to tylko kontury przedstawionego zwierzęcia lub przedmiotu, częściej natomiast w y ­ stępują rysunki tzw. pełne, w których określony motyw tworzy odpowiednio zary­ s o w a n ą płaszczyznę wydrążoną w skale. Narzędziem do wykonywania rysunków był kawałek kwarcu, którego resztki występują w sąsiedztwie naskalnych rytów. Ponadto są tutaj także kości różnego rodzaju zwierząt, skrobaki do skór, kamienne �256 RECENZJE noże i kamienne grociki strzał. Inwentarz kulturowy oraz pewne analogie do innych rytów naskalnych z terenu Syberii pozwoliły na zakwalifikowanie tych petroglifów do tzw. kultury ajońsktej przypadającej ± na początek pierwszego tysiąclecia do naszej ery. O sprawach tych napisano dość dokładnie w trzecim rozdziale zatytu­ ł o w a n y m „Datirowka" (s. 36-50), którego problematyka skupia się przede wszystkim w o k ó ł zagadnień archeologicznych. Problematyka najważniejsza dla studiów etnograficznych zawarta została w dwu ostatnich rozdziałach zatytułowanych „Piegtymielskije pietroglify rasskazywajut o żyzni piewobytnych ochotników" (s. 51-60) i „Problema etniczeskoj prinadleżnosti pietroglifow Piegtymelja" (s. 61-72). Rysunki te, jak stwierdza autor, są jeszcze jednym dowodem na to, że dawnym mieszkańcom tych ziem, tak jak do niedawna jeszcze Czukczom, Jukagirom, Koriakom i innym ludom Syberii, w ł a ś c i w a była personifikacja zjawisk przyrody i kult przodków-totemów. Ponadto realistyczne sceny rysunków ilustrują zdumiewająco dokładnie istniejące ongiś sposoby polo­ wania — np. na przeprawach rzecznych, kiedy to stada reniferów atakowane były przez myśliwych. Opisy takich polowań spotykamy u wielu autorów, którzy ze­ tknęli się z tubylcami północno-wschodniej Syberii już w X V I I I stuleciu. W sumie petroglify są cennym dopełnieniem innych materiałów źródłowych, w oparciu 0 które rekonstruuje się dawny inwentarz kulturowy mieszkańców rubieżnych obszarów P ó ł w y s p u Czukockiego. Przyznać trzeba, że zarówno pod w z g l ę d e m kompozycji, jak i m o t y w ó w petroglify te w y k a z u j ą pewne nawiązania do czukockich i eskimoskich rysunków ostatnich stuleci, których dokładną analizę spo­ rządził S. W. I w a n o w . Istniejący jednak materiał archeologiczny, dotyczący azja­ tyckich i amerykańskich Eskimosów preferuje raczej przyjęcie tezy, jakoby oma­ wiane petroglify stanowiły pozostałość po praprzodkach tej grupy etnicznej, która ongiś poprzez Cieśninę Beringa miała zasiedlić kontynent amerykański jako ostat­ nia enklawa wędrówki trwającej przez ten azjatycki „pomost". Kończąc podkreślić należy staranne zaprezentowanie zgromadzonego materiału ilustracyjnego, który w sposób interesujący dopełnił problematykę etno-genetyczną 1 kulturową o m ó w i o n ą zwłaszcza w dwu ostatnich rozdziałach. T a k w i ę c zespół rea­ l i ó w archeologiczno-etnograficznych złożył się na ciekawą książkę, która uzupełnia istniejącą lukę w skromnych jak do tej pory studiach archeologicznych poświęco­ nych Azji północno-wschodniej. l Antoni R. S. W A S I L E W S K I , Proischożdienije 1971, s. 250, ryc. 49, tabl. 70. i driewnjaja kultura Koriakow, Kuczyński Nowosybirsk Zagadnienie pochodzenia i praojczyzny l u d ó w północno-wschodniej Azji sta­ nowi od lat interesujący problem dociekań etnograficznych, antropologicznych, archeologicznych i językoznawczych. Kwestia ta stoi w bezpośredniej łączności z problematyką migracji poprzez cieśninę oddzielającą kontynent azjatycki od kontynentu amerykańskiego — nazwaną przed trzema wiekami Cieśniną Beringa. Nowy krok w wyjaśnieniu tej kwestii stanowią badania autora recenzowanej 1 XIX S. W. naczała I w a n o w , Matieriały po izobrazitielnomu iskusstwu narodów XX w., „Trudy Instituía Etnografii", nowa seria, t. 22: 1954. Sibiři �RECENZJE 257 książki, który przez wiele lat prowadził wykopaliska archeologiczne na wybrzeżach Morza Ochockiego. Wiele tajemnic ukrytych w zmarzlinie Północy zostało dzięki tym badaniom udostępnionych nauce, co pozwoliło sformułować nowe opinie lub zweryfikować istniejące już teorie na temat prakolebki l u d ó w paleoazjatyckich. Sprawy te zaprezentowane zostały w „Przedmowie" (s. 3-5), napisanej przez zna­ komitego archeologa radzieckiego, zajmującego się problematyką syberyjską, aka­ demika A. P, Okładnikowa oraz we „Wstępie" (s, 6-8), gdzie zestawiono także w a ż n i e j s z e kolekcje archeologiczne wykorzystane w książce. Rozwinięcia tej ostat­ niej problematyki dokonano w pierwszym rozdziale zatytułowanym „Istorija archieologiczeskich issledowanij na pobierieże ochotskogo morja" (s. 9-31). Mowa w nim 0 pierwszej relacji S. Dieżniewa z 1649 г., który podczas swych w ę d r ó w e k po rubieżach A z j i północno-wschodniej zetknął s i ę z osadami Koriaków. Po nim nieco wiadomości o tej grupie etnicznej przekazali: M. Staduchin (1662), W. Atłasów (1697-1699), a także uczestnicy Wielkiej Północnej Ekspedycji 1733-1743 — G . F . Miller, I. Gmelin, G . W. Steller i S. P. Kraszeninnikow, którego praca Opisanie ziemli Kamczatki (1755) zawiera najwięcej — ze współczesnych jej opracowań — materiałów tyczących się problematyki rozpatrywanej w książce. Potem prezentuje autor ustalenia szeregu innych badaczy z X I X i X X stulecia, kończąc przegląd o m ó w i e n i e m materiałów zgromadzonych podczas Dalekowschodniej Ekspedycji Sy­ beryjskiego Oddziału Akademii Nauk ZSRR, którą kierował A. P. Okładnikow. Szczegółowa analiza tych znalezisk przeprowadzona została pod w z g l ę d e m formal­ nym i funkcjonalnym w rozdziale drugim zatytułowanym „Nieoliticzeskije pamiatniki siewiernoj czasti ochotskogo pobiereżja" (s. 32-46), których w y s t ę p o w a n i e 1 chronologię o m ó w i o n o w następnym rozdziale pt. „Posielenija driewniekoriakskoj kultury i ich pieriodizacija" (s. 47-138). Oba rozdziały mają charakter analizy arche­ ologicznej i tylko niektóre ich fragmenty odnoszą się do problematyki etnogenezy tubylców mieszkających ongiś na rubieżach północno-wschodniej Azji. W świetle tych materiałów rysuje się stosunkowo wyraźnie kultura plemion koriackich, której poszczególne działy zostały szczegółowo zaprezentowane. Prze­ glądowi tej kultury poświęcony jest rozdział czwarty zatytułowany „Choziajstwo, byt i osobiennosti socialnoj organizacji i duchowoj kultury" (s. 139-173). Mowa w nim o pomieszczeniach mieszkalnych, o podstawach gospodarczego bytu — ł o ­ wiectwie s s a k ó w morskich, zbieractwie, rybołówstwie, zaprzęgu w psy, ustroju społecznym i kulturze duchowej. Pewne osobliwości tej kultury zostały zrekon­ struowane w oparciu o źródła archeologiczne i relacje badaczy-podróżników z X V I I - X I X stulecia. Jest to swoistego rodzaju egzotyka syberyjska charaktery­ zująca się między innymi ziemiankami wykazującymi pewne nawiązanie konstruk­ cyjne do podziemnych mieszkań N i w c h ó w rozsiedlonych u ujścia Amuru. Na ten istotny w rozważaniach etnogenetycznych szczegół zwrócił ongiś u w a g ę W. Jochelson zajmujący się kulturą ludów Azji północno-wschodniej, w której wiele jest e l e m e n t ó w wspólnych zdeterminowanych nie tylko określonymi warunkami klimatycznymi, lecz bez wątpienia istniejącą w minionych okresach historycznych wspólnotą etnogenetyczną. Te kontrowersyjne nieraz poglądy stara się autor uka­ zywać jako syntezę logicznie przeprowadzonych dociekań archeologiczno-etnograficznych, co stanowi dużą zaletę recenzowanej pracy. Tłem tych specjalistycznych rozważań jest zawsze prezentacja mozaiki materiału dowodowego, w oparciu o który sformułowano nowe koncepcje, stare zaś uściślono i zweryfikowano, kreśląc miejsce starokoriackiej kultury w rejonie Oceanu Spokojnego. Rozważa­ niom tym poświęcony jest piąty rozdział zatytułowany „Miesto driewniekoriakskoj kultury w kulturnoj istorii siewiernogo siektora Tichogo Okieana" (s. 174-199). 17 — Etnografia Polska, XVII/2 �258 RECENZJE Osobliwością tej kultury mimo sąsiedztwa z wybrzeżami morskimi jest jej kon­ tynentalny charakter. Ceramika nawiązuje do form z obszarów centralnej Sy­ berii, a inwentarz kamienny — groty do strzał, noże, skrobaki itp. — dowodzi również, ż e nosiciele tej kultury przybyli na obszary wybrzeży Oceanu Spokoj­ nego z głębi Syberii. W świetle tego rodzaju d o w o d ó w autor stwierdza, że starokoriacka kultura, mimo tego iż posiadała szereg wspólnych e l e m e n t ó w z inwenta­ rzem kulturowym Eskimosów, w sposób zasadniczy różniła s i ę jednak od kultur beringomorskich, tj. kultury okwik, birnirk, i pituak, punuk i innych w ł a ś c i w y c h dla obszarów północno-wschodniej Azji i północnej oraz północno-zachodniej Alaski. Nie sposób jest w krótkiej recenzji wskazać na wszystkie nowe ustalenia dotyczące problematyki genezy kultury Koriaków. Podkreślić jednak należy, że praca K . S. Wasilewskiego jest pozytywnym przykładem wykorzystania materiału archeologicznego do interpretacji etnogenetycznych. Dzięki niej zakres współczes­ nej wiedzy o genezie kultury koriackiej uległ znacznemu rozszerzeniu, a rzeczy­ wistość kulturowa A z j i północno-wschodniej stała s i ę nam bliższa. Wnosić należy, że w rozwiązywanie ciemnych jeszcze plam na mapie wiedzy o tych obszarach coraz częściej włączać s i ę będzie archeologia, odsłaniając coraz to nowe fakty ukryte w zmarzlinie Północy. Antoni R. W. K O Z Y R I E W A , Driewnij Kuczyński Sachalin, Leningrad 1967, s, 117, ryc. 20. Przeplatająca s i ę w książce problematyka archeologiezno-etnograficzna wzbo­ gaca w sposób istotny te obie nauki w nowe fakty oświetlające przeszłość Sachalinu, dalekowschodniej wyspy będącej ongiś pomostem między zwartą masą lądu azjatyckiego a wyspami japońskimi i szeregiem drobniejszych wysp rozrzuconych na Oceanie Spokojnym. Historia odkrycia i poznania tej wyspy obfituje w szereg zdumiewających epizodów żeglarskich, będących udziałem podróżników rosyjskich i zachodnio-europejskich, których nazwiska znane są powszechnie w historii odkryć geograficznych. Sprawy te zostały skrótowo zaprezentowane we w s t ę p n y m rozdziale recenzowanej książki zatytułowanym „Istorija issledowanija i istorija woprosa" (s. 3-25). Dowiadujemy s i ę z niego, że pierwsze wzmianki o tej wyspie pochodzą z tzw. Listów japońskich opublikowanych w 1565 г., w których oprócz wielu szcze­ g ó ł ó w geograficznych znajduje się sporo realiów etnograficznych. Listy te sta­ nowią doskonałe źródło przydatne do rekonstrukcji katalogu f a k t ó w kulturowych w ł a ś c i w y c h Ajnom, których jedynie skromne resztki przetrwały do naszych dni w bagnistych rejonach wyspy Hokkaido. Do niedawna t e ż sądzono, że następnym opisem tej wyspy s ą relacje holenderskiego żeglarza Martina Gerric de Friza, który w 1643 r. dotarł do Sachalinu. Nowsze badania przeprowadzone przez В. P. Pole­ woja dowiodły, że duży w k ł a d w dzieło poznania Sachalinu posiadają także Rosja­ nie, którzy już w 1640 г., a także w latach następnych X V I I stulecia, „otarli" s i ę o północno-zachodnie rejony wyspy. Ponadto z tzw. „ksiąg jasacznych" wynika, że w latach 1655-1656 amurscy kozacy zbierali podatek od mieszkańców zachodnich wybrzeży Sachalinu, przy czym zaznaczyć trzeba, iż zasadnicze kierunki w ę d r ó ­ wek na tę w y s p ę prowadziły od ujścia Amuru i z Kamczatki. T a m t e ż docierały wiadomości o tej wyspie od japońskich rybaków, którzy już w ó w c z a s docierali do wybrzeży Kamczatki i amurskiego limanu. W sumie w s t ę p n y rozdział nasycony jest szczegółami z zakresu historii geografii, chociaż niebagatelny zestaw przyto- �RECENZJE 259 czonej w nim literatury poświęcony jest etnografii i archeologii. S ą to przede wszystkm prace takich autorów, którzy w końcu XIVTII i w X I X stuleciu prowa­ dzili swe eksploracje na obszarze wyspy. Prezentuje w i ę c autorka opracowania takich badaczy, jak L . Szrenk — znany z badania l u d ó w amurskich, L . J . Szternberg, I . A. Łopatkin oraz polski zesłaniec, badacz kultury A j n ó w i N i w c h ó w B. P i ł s u d s k i , którego zasługi w tym zakresie zaczynają b y ć powoli odbrązawiane w naszej literaturze . Ostatnie fragmenty w s t ę p n e g o rozdziału poświęcone s ą etnogenetycznym rozważaniom z zakresu wielokrotnie już dyskutowanego w naukowej literaturze problemu genezy praojczyzny A j n ó w i ich kultury. Sprawy te stanowią g ł ó w n y trzon problematyki całej książki, w której wykorzystując materiał archeo­ logiczny o m ó w i o n y w pierwszej jej części „Nieoliticzeskije stojanki juga Sachalina" (s. 26-47), drugiej „Nieolit siewiera ostrowa Sachalina" (s. 48-68), trzeciej „Kultura rakowinnych kucz na Sachalinie" (s. 69-102) i czwartej „Ajnskaja k u l ­ tura niejdzi na jugie Sachalina" (s. 103-108) podjęto próbę ustalenia, „która z dwu teorii pierwotnego zsiedlania Sachalinu — teoria L . J . Szternberga czy N. W. K j u niera znajdzie swoje głębsze potwierdzenie w materiale archeologicznym" (s. 109). L . J . Szternberg dowodził bowiem, że Aj nosi pod w p ł y w e m naporu Japończy­ k ó w spychani byli coraz bardziej na północ, tak że z wyspy Honsiu, którą pier­ wotnie zajmowali, przesiedlili s i ę na Hokkaido, stąd zaś przywędrowali na niezamieszkany Sachalin i zasiedlili jego południowe rejony. Fakt ten nie s p o w o d o w a ł jednak utraty z w i ą z k ó w z współplemieńcami mieszkającymi n a Hokkaido. Stąd t e ż zdaniem tego badacza nie m o ż e być mowy o znacznej różnicy kulturowej między Aj nami z Sachalinu, a tymi którzy zamieszkiwali Hokkaido czy północne rejony wyspy Honsiu. Archeologiczne materiały z tego zakresu dowodzą, że procesy etnicz­ ne zachodzące ongiś na Sachalinie szły zupełnie innymi drogami. Materiał cera­ miczny odkryty na szeregu stanowiskach archeologicznych z obszaru Sachalinu różni s i ę diametralnie od ceramiki tych samych okresów historycznych z wysp japońskich. Dowodzi on także, ż e zasiedlenie Sachalinu północnego przypada n a koniec drugiego tysiąclecia przed naszą erą względnie na początek pierwszego. Zasiedlenie to szło z kierunku „Priamurja", obszaru zajmowanego przez plemiona m y ś l i w s k i e i rybackie. Odnośnie do południowego Sachalinu, to jego rejony w c h ł o ­ nęły t a k ż e przybyszów ze wspomnianego obszaru, proces ten przebiegał jednak o paręset lat wcześniej i datowany jest na początek drugiego tysiąclecia przed naszą erą. W tym t e ż okresie wykształciła s i ę na Sachalinie kultura wykazująca liczne związki z inwentarzem kulturowym A j n ó w z Hokkaido i mieszkańców Wysp Kurylskich, zwana w ostatnich czasach kulturą ochotską. Zdaniem C . S. Charda kultura ta różni s i ę znacznie od kultury ajnoskiej. Jej nosicielami byli mieszkańcy Dalekiego Wschodu, zwani przez A j n ó w Tonczami, których oni — jeśli wierzyć ajnoskim legendom — spotkali podczas swojego pojawienia s i ę na Sachalinie. Po­ gląd tego rodzaju stanowi główną zasadę teorii N . W. Kjuniera — opowiadał się 1 2 1 Bronisław Piłsudski autor wielu opracowań poświęconych etnografii A j n ó w i N i w c h ó w , zesłaniec z końca X I X stulecia osiadły na Sachalinie. W roku 1904 brał udział — w s p ó l n i e z W. Sieroszewskim w badaniach etnograficznych kultury A j n ó w z Hokkaido. W skrótowej formie zasługi jego na tym odcinku zostały przedstawione w opracowaniach: A. K u c z y ń s k i , Wkład Polaków w badania nad ludami Syberii i ich kultur, „Lud", 1968: 51, z. 2; t e n ż e , Syberyjskie szlaki, Wrocław 1972. 2 �260 RECENZJE za nią także polski badacz kultury A j n ó w B. Piłsudski — w świetle której jeszcze w pierwszym, tysiącleciu naszej ery Ajnosi zajmowali centralne obszary wyspy Honsiu, dopiero w późniejszym okresie wypierani byli powoli przez Japończyków na północ. Zasiedlili w ó w c z a s Hokkaido, skąd przeszli na obszar południowego Sachalinu, gdzie zetknęli się ze wspomnianymi już Tonczami. W ę d r ó w k a ta dato­ wana jest na X V I - X V I I wiek naszego stulecia. Tak w i ę c wcześniejsze poglądy B. Piłsudskiego oraz innych badaczy dziewiętnastowiecznych, zajmujących się pro­ blematyką aj noska, skonfrontowane ze zgromadzonym współcześnie materiałem archeologicznym potwierdzają ich śmiałe teorie o migracyjnym pochodzeniu A j ­ nów z Sachalinu. Nowsze badania antropologiczne, językoznawcze, etnograficzne i archeologiczne przybliżają coraz bardziej w y j a ś n i e n i e zagadki, kim byli owi Tonczowie i jakie losy stały s i ę udziałem tego plemienia w późniejszych okresach historycznych. Do tej pory w świetle źródeł archeologicznych zrekonstruowano w głównych zarysach ich kulturę, celem recenzowanej książki było zaś przybliżyć badaczom zajmującym się tym zagadnieniem rezultaty prac wykopaliskowych pro­ wadzonych na Sachalinie. One bowiem w istotny sposób posunęły do przodu w y ­ jaśnienie zagadnienia pochodzenia A j n ó w i ich kultury, które ciągle budzi szereg namiętnych sporów i naukowych dyskusji. Jest to bowiem kwestia, która czeka na jednoznaczne rozwiązanie, stanowiąca jak do tej pory jedną z etnicznych zaga­ dek współczesnej etnologii i etnografii. Antoni Kuczyński �KSIĄŻKI NADESŁANE A n t o n Ferdinand, Alt-Peru und Kunstverlag, Leipzig 1972, ss. 374. seine Kunst, V E B E . A. Seemann Buch-und Kolejna, albumowa praca znanego popularyzatora kultur Ameryki przedkolumbijskiej, będąca rozszerzoną wersją albumu wydanego pod tym samym tytułem w 1962 roku. Autor zamieszcza na wstępie obszerny popularno-naukowy szkic, w którym omawia chronologicznie rozwój kultur na terenie Peru od pierwszych znanych stanowisk archeologicznych do podboju hiszpańskiego w XjVI wieku. Część ilustracyjna zawiera 290 doskonale wykonanych fotografii, których wartość polega na prezentowaniu zabytków i dzieł sztuki mało znanych, pochodzących w dużej części z kolekcji prywatnych oraz m u z e ó w amerykańskich. Autor zaopatrzył pracę w mapy, tabelę chronologiczną, zestawienie datowań C , bibliografię. 1 4 R. T. B e n i t ę z Fernando, Indianie z Meksyku, no-białe w tekście. PIW, Warszawa 1972, ss. 404, ryc. czar­ Benitez jest powieśeiopisarzem i dziennikarzem. Celem jego książki jest przed­ stawienie, w oparciu o autentyczne materiały, sytuacji Indian stanowiących około 30 °/o ludności współczesnego Meksyku. Tłem tego zagadnienia są partie książki ukazujące wspaniałą przeszłość autochtonicznej ludności Ameryki. Pasja pisarska i olbrzymi materiał poznawczy są niewątpliwymi walorami tej pracy wydanej jako kolejny tom w serii „ceramowskiej". Książka zawiera 31 fotografii i indeks, ! R. T. K u k Dżems, Pławanie w Tichom okieanie w 1776-1780, Izdatielstwo Mysi, Moskwa 1971, ss. 565, ryc. czarno-białe w tekście. Rosyjskie wydanie dziennika angielskiego żeglarza i odkrywcy James'a Cooka uzupełnionego zapiskami jego towarzyszy z trzeciej wyprawy mającej na celu pene­ trację północnej części Oceanu Spokojnego i zachodnich wybrzeży Ameryki Pół­ nocnej, Dziennik poprzedzony jest w s t ę p e m o m a w i a j ą c y m historię odkryć rosyj­ skich i hiszpańskich w tej części świata oraz cele i znaczenie wyprawy Cooka. Załączniki zawierają, oprócz komentarzy do dziennika, spis uczestników wyprawy, dokumenty oraz opis kolekcji etnograficznej zebranej w czasie podróży i znajdu­ jącej się obecnie w Muzeum Antropologii i Etnografii im. Piotra Pierwszego w Leningradzie. Całość uzupełniają fotografie rysunków, eksponatów z kolekcji i map, mapa z trasami kolejnych wypraw Cooka i indeks. R. T. S c h l e n t h e r Ursula, Im Reiche El Dorados. Eine Kulturgeschichte der Indianer in Kolumbien, Urania-Verlag Leipzig-Jena-Berlin (1971), ss. 173, ryc. czarno-białe i barwne w tekście. Autorka, profesor etnografii na Uniwersytecie Humboldta w Berlinie, poświę­ ciła s w o j ą najnowszą pracę m a ł o stosunkowo znanym kulturom indiańskim z tere­ nu dzisiejszej Kolumbii. Pokazuje ona, że nie tylko Peru i Mezoameryka były obszarami, na których kultury osiągnęły wysoki paziom rozwoju. Trzecie centrum cywilizacyjne znajdowało się na terenie Kolumbii zamieszkanym przez ludy grupy �językowej chibcha (plemiona Muisea, Chibcha) oraz karaibskiej (plemię Quimbaya) wyróżniające s i ę wysoko postawionym złotnietwem. Między innymi ten fakt przy­ czynił s i ę do powstania legendy o E l Dorado. Opierając s i ę na wynikach prac archeologicznych i kronikach hiszpańskich, autorka omawia gospodarkę i kulturę materialną, handel, organizację społeczną i formy organizacji politycznej, mito­ logię, normy i zwyczaje, sztukę. Praca zawiera wiele rysunków, fotografii oraz zestaw ważniejszych pozycji bibliograficznych. R. T. Stingl kiego). Miloslav, Indiejcy biez tomagawkow, Moskwa 1971, ss. 390 (tłum. z czes­ Popularno-naukowa praca czeskiego amerykanisty przedstawiająca kultury i n ­ diańskie przed odkryciem Ameryki (zarówno kontynent północny jak i południowy), zetknięcie s i ę i w a l k ę Indian z kolonizatorami aż do X I X wieku oraz ruchy naro­ d o w o w y z w o l e ń c z e i rewolucyjne w Ameryce współczesnej. Mimo popularnej formy praca napisana jest solidnie w oparciu o bogatą literaturę przedmiotu. Dopełnienie tekstu stanowią ilustracje. R. T. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8059eede05568ffa2cade25f2b8eb20c.pdf 9641f4ed00b33c9f2c530082a3dc5e5f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:805 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:740 Title A name given to the resource Sztuka jako "rzeczywistość jedyna" w kulturze ludów Nahua w XV-XVI / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.213-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I I , z. 2 RYSZARD TOMICKI SZTUKA JAKO „RZECZYWISTOŚĆ JEDYNA" W LUDÓW N A H U A w X V - X V I WIEKU KULTURZE Sztuka l u d ó w i n d i a ń s k i c h z a m i e s z k u j ą c y c h w okresie p r z e d k o r t e z j a ń s k i m obszar dzisiejszego M e k s y k u , G w a t e m a l i , H o n d u r a s u B r y t y j s k i e g o i Salwadoru od d a w n a w z b u d z i ł a zainteresowanie E u r o p e j c z y k ó w . Wspo­ m n i e ć m o ż n a t y l k o podziw, j a k i w y w o ł a ł y u A l b r e c h t a D ü r e r a w y r o b y przywiezione przez h i s z p a ń s k i c h z d o b y w c ó w . N a systematyczne badania trzeba b y ł o j e d n a k c z e k a ć d w a w i e k i , k i e d y to przypadkowe a p ó ź n i e j planowe o d k r y c i a archeologiczne o d s ł o n i ł y z a p o m n i a n ą j u ż w ó w c z a s c y ­ w i l i z a c j ę m e k s y k a ń s k ą . Przez d ł u g i okres prace licznych badaczy s z t u k i o b c i ą ż o n e b y ł y n a d m i e r n y m f o r m a l i z m e m i n o s i ł y p i ę t n o europocentryz m u p o l e g a j ą c e g o na u j m o w a n i u sensu i w a r t o ś c i dzieł a m e r i n d i a ń s k i c h w kategoriach s t w o r z o n y c h przez m y ś l e u r o p e j s k ą (bądź a m e r y k a ń s k ą ) , a w y n i k a j ą c y c h ze stosunkowo s ł a b e j z n a j o m o ś c i c a ł o k s z t a ł t u k u l t u r p e w ­ n y c h l u d ó w oraz z b r a k ó w n a t u r y metodologicznej. T a k i stan rzeczy o d ­ b i ł się niekorzystnie nie t y l k o na s ą d a c h o sztuce, ale r ó w n i e ż k u l t u r z e l u d ó w i n d i a ń s k i c h . Jeszcze w 1955 r o k u w y b i t n y znawca i t e o r e t y k sztu­ k i H e r b e r t Read pisał, że „ c a ł a sztuka s t a r o ż y t n e j A m e r y k i nie w y p r a ­ c o w a ł a n i g d y t r e ś c i i n t e l e k t u a l n y c h " . I dalej u o g ó l n i a j ą c t w i e r d z i ł , iż I n ­ dianie: „ Z d o l n i b y l i p o j m o w a ć n a u k i ścisłe, ale nie filozofię. N i e i d e a l i ­ z o w a l i i w y d a j e się, ż e r e l i g i a i c h b y ł a k u n s z t o w n ą s t r u k t u r ą r y t u a ł u i o f i a r y p o z b a w i o n ą wszelkich cech metafizycznych czy transcendental­ nych" . Pogląd taki tłumaczyć m o ż n a jedynie m a ł ą wiedzą o kulturze l u d ó w , k t ó r y c h sztuce Read o d m a w i a ł wszelkich t r e ś c i i n t e l e k t u a l n y c h . Niestety stanowisko jego nie b y ł o i nie jest jeszcze dziś odosobnione. 1 Swego rodzaju p r z e ł o m e m w p o j m o w a n i u s z t u k i s p o ł e c z e ń s t w mezoa m e r y k a ń s k i c h b y ł o w y d a n i e przez m e k s y k a ń s k i e g o h i s t o r y k a s z t u k i Jus­ t i n o Fernandeza pracy Coatlicue. Estética del arte indígena antiguo w 1954 r o k u . Badacz ten j a k o pierwszy p o t r a k t o w a ł k o n k r e t n y w y t w ó r k u l t u r y N a h u a j a k o s t r u k t u r ę z n a c z ą c ą . P r z y j ę c i e p e r s p e k t y w y semiotycz1 H. R e a d , Sens sztuki, Warszawa 1965, s. 61-62. �214 RYSZARD TOMICKI nej, c h o c i a ż autor sam nie f o r m u ł u j e w y r a ź n i e swego stanowiska badaw­ czego, d o p r o w a d z i ł o Fernandeza do odszyfrowania systemu z n a k ó w , j a ­ k i m jest p ° ą . g azteckiej bogini Coatlicue i trafnego ustalenia k o d u k u l ­ t u r o w e g o s p o ł e c z e ń s t w a , k t ó r e g o w y t w o r e m b y ł o analizowane dzieło. Ba­ dacz t e n w y k a z a ł ponad w s z e l k ą w ą t p l i w o ś ć , że p r z y n a j m n i e j c z ę ś ć t a k zwanej sztuki s p o ł e c z e ń s t w m e z o a m e r y k a ń s k i c h unaocznia wielce skom­ p l i k o w a n y system t r e ś c i nie t y l k o emocjonalnych, lecz przede w s z y s t k i m i n t e l e k t u a l n y c h . Praca Fernandeza poddaje j e d n o c z e ś n i e w w ą t p l i w o ś ć — na p r z e k ó r t w i e r d z e n i o m samego autora — p r a w o m o c n o ś ć t r a k t o w a n i a podobnych w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h j a k o sztuki, co — w z i ą w s z y pod u w a ­ g ę s p e c y f i c z n ą k o n o t a c j ę tego p o j ę c i a w Europie — powoduje c z ę s t o re­ z y g n a c j ę z b a d a ń nad i c h r ó ż n o r o d n y m i f u n k c j a m i d e c y d u j ą c y m i o m i e j ­ scu i r o l i w y t w o r u w systemie k u l t u r o w y m . s Jak w i a d o m o w s p o ł e c z e ń s t w a c h m e z o a m e r y k a ń s k i c h nie b y ł o znane p o j ę c i e „ s z t u k i p i ę k n e " w znaczeniu, j a k i e z a c z ę ł o ono p o s i a d a ć od k o ń c a ś r e d n i o w i e c z a w s p o ł e c z e ń s t w a c h europejskich. E w o l u c j a tego p o j ę c i a d o p r o w a d z i ł a do ustalenia we w s p ó ł c z e s n e j t e o r i i s z t u k i rozumienia dzieła s z t u k i j a k o przedmiotu, k t ó r e g o d o m i n u j ą c ą f u n k c j ą jest funkcja este­ tyczna . W s p o ł e c z e ń s t w a c h m e z o a m e r y k a ń s k i c h , j a k w e wszystkich t a k z w a n y c h s p o ł e c z e ń s t w a c h p i e r w o t n y c h , w y t w o r y klasyfikowane przez nas j a k o dzieła s z t u k i p e ł n i ł y przede w s z y s t k i m funkcje pozaestetyczne, bar­ dzo często religijne. Jak s ł u s z n i e z a u w a ż a M a r i a G o ł a s z e w s k a : „[...] w p i e r ­ w o t n y c h czasach k u l t u r y sztuka b y ł a n a j ś c i ś l e j z w i ą z a n a z potrzebami ż y c i o w y m i , biologicznymi, s p o ł e c z n y m i , z p o t r z e b ą p o z n a w a n i a i komunikowania poznania [ p o d k r e ś l . R. Т.], uznawaniem »wyższych potęg«, a więc była związana z magią, wierzeniami religijny­ m i , m i t a m i , wpleciona w ż y c i e praktyczne, b y ł a jego n i e o d ł ą c z n y m ele­ m e n t e m " . P r z y j ę c i e takiego stanowiska nie oznacza b y n a j m n i e j zaprze­ czenia i s t n i e n i u w k a ż d e j k o n k r e t n e j społeczności o k r e ś l o n y c h n o r m este­ t y c z n y c h b ę d ą c y c h w y r a z e m w r a ż l i w o ś c i estetycznej s p o ł e c z e ń s t w a . Wiele w s p ó ł c z e s n y c h b a d a ń w y k a z a ł o j e d n a k dowodnie, że u j m o w a n i e tak zwa­ nej sztuki w y ł ą c z n i e w kategoriach estetycznych (na p r z y k ł a d o r n a m e n t ó w mongolskich ) nie przynosi oczekiwanych r e z u l t a t ó w poznawczych, a n i e ­ k i e d y p r o w a d z i w r ę c z do u p r o s z c z e ń i b ł ę d n y c h i n t e r p r e t a c j i . Coraz c z ę ­ ściej t e ż p o d k r e ś l a s i ę k o m u n i k a c y j n e funkcje tak zwanej s z t u k i p r y m i ­ t y w n e j i zwracanie u w a g i przez jej o d b i o r c ó w na przekazywane (zawarte 2 3 4 2 J. M. B. tabl. 84; dania, s. 3 4 M u k a ř o v s k ý , Wśród znaków i struktur, Warszawa 1970, s. 52, G o ł a s z e w s k a , Świadomość piękna, Warszawa 1970, s. 178 -179. Rinczen, Mongoł ardyn gar urłał, bez miejsca i roku wydania, s. 15, t e n ż e , Mongoł ardyn goeł czingijn chee ugałz, bez miejsca i roku wy­ 8 tabl. 92 (rec. J . O l ę d z k i , „Etnografia Polska", t. I X : 1965, s. 626-629). �S Z T U K A J A K O „RZECZYWISTOŚĆ J E D Y N A " 215 w niej) t r e ś c i w znacznie w i ę k s z y m stopniu n i ż na inne elementy s k ł a d a ­ j ą c e się na akt k r e a c y j n y i jego w y n i k . N i e b e z p i e c z e ń s t w o p r z y p i s y w a ­ nia w y t w o r o m k u l t u r o w y m w a r t o ś c i nie znanych s p o ł e c z e ń s t w o m , k t ó r e s ą i c h t w ó r c a m i , zmniejsza znacznie stosowanie odpowiednich m e t o d ba­ dawczych, na p r z y k ł a d t r a k t o w a n i e t z w . dzieł s z t u k i jako z n a k ó w b ą d ź s y s t e m ó w z n a k ó w i analizowanie i c h w e w s z y s t k i c h sytuacjach semantycz­ n y c h , w j a k i c h p o j a w i a j ą się w macierzystej k u l t u r z e . 5 P r z y k ł a d e m b ł ę d n e g o metodologicznie d z i a ł a n i a jest u ż y w a n i e p o j ę c i a „ p i ę k n o " , k t ó r e nie zawsze i nie w s z ę d z i e b y ł o uznane za k a t e g o r i ę este­ t y c z n ą . C z ę s t o k r o ć jest ono j e d y n i e o k r e ś l e n i e m w a r t o ś c i w sensie spo­ ł e c z n y m . T a k i e znaczenie w y d a j e się p o s i a d a ć p i ę k n o w s p o ł e c z e ń s t w a c h Nahua, co nie w y k l u c z a — j a k j u ż p o w i e d z i e l i ś m y — percepcji przedmio­ t ó w w i c h sferze estetycznej. N i g d y j e d n a k aspekt ten n i e b y ł d o m i n u ­ j ą c y . Potwierdzenie tego znajdujemy w i n n y m fakcie. W s p o ł e c z e ń s t w a c h Nahua i s t n i a ł a grupa l u d z i o k r e ś l a n y c h m i a n e m tolteca, k t ó r e t ł u m a c z o n e jest j a k o „ b u d o w n i c z y , artysta". L u d z i c i m i ę d z y i n n y m i t w o r z y l i przed­ m i o t y o k r e ś l a n e przez nas j a k o d z i e ł a sztuki. Obok n i c h i s t n i a ł a grupa za­ w o d o w y c h r z e m i e ś l n i k ó w w y t w a r z a j ą c y c h r ó w n i e ż — w naszym m n i e m a ­ n i u — dzieła sztuki. R z e m i e ś l n i c y n i g d y j e d n a k nie o s i ą g a l i m i a n a tol­ teca. W y n i k a z tego, że t y t u ł ten b y ł zarezerwowany dla pewnej t y l k o k a t e g o r i i ludzi, k t ó r y c h w y t w o r y c h a r a k t e r y z o w a ł y się s z c z e g ó l n y m i ce­ chami. A b y w y j a ś n i ć miejsce i znaczenie t a k zwanej s z t u k i w k u l t u r z e l u d ó w Nahua, m u s i m y p r z e d s t a w i ć k o n c e p c j ę , k t ó r a p r z y z n a w a ł a pewnej klasie w y t w o r ó w l u d z k i c h o l b r z y m i ą w a r t o ś ć s p o ł e c z n ą i p r z y p i s y w a ł a i m status b y t ó w rzeczywistych. 6 N a k o n c e p c j ę t ę z r o d z o n ą prawdopodobnie w X V w i e k u z w r ó c i ł po raz p i e r w s z y u w a g ę M i g u e l L e o n - P o r t i l l a w pracy p o ś w i ę c o n e j u d o k u m e n ­ t o w a n i u hipotezy o i s t n i e n i u w Mezoameryce systemu filozoficznego . C e n t r a l n y m p u n k t e m z a i n t e r e s o w a ń tego autora b y ł a koncepcja n a j w y ż ­ szego boga, k t ó r e j genezy s z u k a ć n a l e ż y co najmniej w czasach tolteckich. Z n a j o m o ś ć tej istoty p r z y p i s y w a n a jest T o l t e k o m m i ę d z y i n n y m i przez i n ­ f o r m a t o r ó w B e r n a r d i n o de Sahaguna. Oto fragment jednego z i c h t e k s t ó w charakteryzujący tę postać: 7 5 Por.: P. B o h a n n a n , Artist and Critic in an African Society, [w:] M. W. S m i t h , ed., The Artist in Tribal Society, Routledge and Kegan Paul, London 1961, s. 85-94; tłumaczenie fragmentu tej pracy zamieszczone zostało w: Z. S o k o l e w i c z (red.), Etnologia, Warszawa 1969, s. 284 - 288. Por. rozważania G o ł a s z e w s k i e j , op. cii., s. 451 -580, także Mukař o v s k i e g o , op. cit., rozdział „Estetyczna funkcja, norma i wartość jako fakty społeczne", szczególnie s. 98 i n. • M. L e o n - P o r t i l l a , La filosofía náhuatl estudiada en sus fuentes, Me­ xico 1959 (wyd. 2). 6 �216 R Y S Z A R D TOMICKI I wiedzieli Toltekowie, że jest wiele niebios mówili, że jest 12 warstw ponad sobą umieszczonych Tam jest, tam mieszka prawdziwy bóg i jego żona. Bóg niebieski nazywa się Pan Dwoistości, a jego małżonka nazywa się Pani Dwoistości, Pani niebieska. To znaczy, nad dwunastoma niebami jest król, jest pan. Stamtąd otrzymujemy życie my i nasi ludzie. Stamtąd wychodzi nasz los, gdy jest postanowiony, kiedy rodzi się dzieciątko. Stamtąd przybywa jego byt los, w jego wnętrzu miesza się, bo przekazuje je Pan Dwoistości . 8 N a j w y ż s z e b ó s t w o u t o ż s a m i a n e b y ł o z Quetzalcoatlem, herosem k u l ­ t u r o w y m , k t ó r e m u p r z y p i s y w a n o stworzenie c y w i l i z a c j i . I s t o t ę r e l i g i i t o l teckiej ( r e l i g i i Quetzalcoatla) doskonale w y r a ż a E r i c h F r o m m umieszcza­ j ą c j ą w jednej grupie z taoizmem, buddyzmem, zoroastryzmem, r e l i g i ą Echnatona w Egipcie i r e l i g i ą M o j ż e s z a jako r e l i g i a m i p r ó b u j ą c y m i „ z n a ­ leźć o d p o w i e d ź na pytanie d o t y c z ą c e istnienia w p e ł n y m w y ł o n i e n i u się z egzystencji przedludzkiej, w r o z w i n i ę c i u specyficznie ludzkiej zdolności r o z u m u i miłości, a t y m s a m y m znalezieniu nowej h a r m o n i i m i ę d z y c z ł o ­ w i e k i e m a n a t u r ą — i m i ę d z y c z ł o w i e k i e m a c z ł o w i e k i e m " . C e c h ą tego t y p u r e l i g i i jest szukanie j e d n o ś c i z n a t u r ą na poziomie ś w i a d o m e j o d r ę b ­ ności egzystencji ludzkiej od egzystencji przedludzkiej i p r z e d ś w i a d o m e j (zwierzęcej j e d n o ś c i z n a t u r ą ) . „ P r z e s ł a n k ą tej nowej j e d n o ś c i — pisze F r o m m — jest p e ł n y r o z w ó j r o z u m u ludzkiego' p r o w a d z ą c y do etapu, na k t ó r y m r o z u m nie oddziela j u ż c z ł o w i e k a od b e z p o ś r e d n i e g o , intuicyjnego pochwycenia p r z e z e ń r z e c z y w i s t o ś c i " . 9 10 L u d y g r u p y j ę z y k o w e j n á h u a t l , k t ó r e p r z y b y ł y do D o l i n y M e k s y k u w X I I I w i e k u , p r z e j ę ł y w i e l e o s i ą g n i ę ć zastanej t a m k u l t u r y . W ś w i e c i e A z t e k ó w p o w s t a ł m i t „ z ł o t y c h c z a s ó w " tolteckich p r z y p i s u j ą c y t e m u l u ­ d o w i z n a j o m o ś ć wszelkich zdobyczy k u l t u r o w y c h . W czasie p o d b o j ó w p r o ­ wadzonych przez l u d y N a h u a i w trakcie i c h asymilacji n a s t ą p i ł a r ó w n i e ż synkretyzacja i c h systemu religijnego. Jednak twierdzenie, j a k o b y A z t e k o ­ w i e p r z e j ę l i w i a r ę w n a j w y ż s z e g o boga o d T o l t e k ó w , nie jest pewne, g d y ż 8 Tekst cytowany za: M. L e o n - P o r t i l l a , Tres formas de pensamiento náhuatl. „Cuadernos del Seminario de problemas científicos y filosóficos", 1959 nr 14, s. 45. Publicado por Universidad Nacional de Mexico. E . F r o m m , Szkice z psychologii religii, Warszawa 1966, s. 232. i° Ibidem, s. 233. 9 �217 S Z T U K A J A K O „RZECZYWISTOŚĆ J E D Y N A " 1 1 idea taka w y s t ę p o w a ł a u w i e l u l u d ó w a m e r i n d i a ń s k i c h . B y ć m o ż e na­ s t ą p i ł o j e d y n i e n a ł o ż e n i e s i ę d w ó c h podobnych idei r e l i g i j n y c h , co nie jest m o ż h w e do ustalenia ze w z g l ę d u na z u p e ł n y b r a k i n f o r m a c j i o r e l i g i i azteckiej przed p r z y b y c i e m w D o l i n ę M e k s y k u . Jak s i ę jednak wydaje, w systemie r e l i g i j n y m T o l t e k ó w n a j w y ż s z e b ó s t w o o d g r y w a ł o znacznie w i ę k s z ą r o l ę n i ż w ś w i a t o p o g l ą d z i e l u d ó w Nahua (przede w s z y s t k i m A z t e ­ k ó w ) , k t ó r y f a w o r y z o w a ł specyficzne dla i c h k u l t u r y w a r t o ś c i , co zna­ l a z ł o odbicie w nazwie, j a k ą o k r e ś l a j ą go badacze — ś w i a t o p o g l ą d mistyczn o - w o j e n n y . W y c z e r p u j ą c e j c h a r a k t e r y s t y k i tego systemu d o k o n a ł Alfonso C a s o , a jego i s t o t ę o d c z y t a ł trafnie z p o s ą g u Coatlicue J. Fernandez u s t a l a j ą c , ż e ostatecznym sensem p o s ą g u j a k o s t r u k t u r y z n a c z ą c e j jest w o j n a . A z t e k o w i e za swego opiekuna i g ł ó w n e g o boga u w a ż a l i H u i t z i l o pochtli, boga s ł o ń c a i w o j n y . Ś w i a t o p o g l ą d i c h b y ł w i z j ą k a t a s t r o f i c z n ą w swej istocie. Sensem kosmosu b y ł a c i ą g ł a w a l k a i t y l k o d z i ę k i niej m ó g ł o n t r w a ć . Rola l u d z i s p r o w a d z a ł a s i ę do zasilania b o g ó w o f i a r a m i ze s w y c h serc b ę d ą c y c h s y m b o l a m i siły istnienia. Ś w i a t o p o g l ą d m i s t y c z n o - w o j e n n y n a z y w a n y t e ż b y w a przez badaczy mundivision huitzilopochtlica dla pod­ k r e ś l e n i a d o m i n u j ą c e j r o l i boga w o j n y . 12 1 3 1 4 W X V w . p o w s t a ł a koncepcja b ę d ą c a w zasadzie przeciwstawieniem katastroficznej w i z j i ś w i a t a . T w ó r c a m i j e j b y ł a grupa k a p ł a n ó w z w a ­ n y c h w j ę z y k u n á h u a t l m ę d r c a m i {tlamatinime), p o c h o d z ą c y c h z miast Texcoco, Huexotzineo, Chalco i i n . , k t ó r e j c z ł o n k i e m b y ł m i ę d z y i n n y m i w ł a d c a Texcoco — Nezahualcoyotl. D z i e ł e m tej e l i t a r n e j i ezoterycznej w j a k i m ś stopniu g r u p y b y ł o r e a k t y w o w a n i e , a t a k ż e rozbudowanie i p r z e w a r t o ś c i o w a n i e idei n a j w y ż s z e g o b o g a - s t w ó r c y . Jak w s p o m n i e l i ś ­ m y , istota t a w y s t ę p o w a ł a w r e l i g i a c h w i e l u l u d ó w m e z o a m e r y k a ń s k i c h , jednak — j a k w y k a z a ł L e o n - P o r t i l l a a n a l i z u j ą c zachowane teksty i n ­ d i a ń s k i e -— m ę d r c y Nahua doszli d o p o j m o w a n i a tego boga jako h e r m a frodytycznej zasady w s z e c h ś w i a t a , siły kosmicznej b ę d ą c e j p o c z ą t k i e m ż y c i a w s z e l k i c h istot i j e d n o c z e ś n i e d y n a m i c z n ą p o d s t a w ą kosmosu m a ­ j ą c ą p o c z ą t e k w samej sobie . U ż y w a j ą c europejskich k a t e g o r i i filozo1 S 11 Por.: R. P e t t a z z i o n i , Wszechwiedza bogów, Warszawa 1967, rozdz. X X I I , X X I I I , X X I V . Analiza wierzeń dokonana przez tego autora jest jednak uproszczona i jednostronna. A. C a s o , El Pueblo del Sol, Mexico 1953. J . F e r n a n d e z , Coatlicue. Estética del arte indígena antiguo, Mexico 1956 (wyd. 2). Określenia tego używa L e o n - P o r t i l l a , La filosofía..., s. 124. Wskazują n a to określenia u ż y w a n e dla oznaczenia tej istoty: Yohualli-ehécatl („niewidzialny i niedotykalny"), Ipalnemohuani („ów, dzięki któremu żyje się"), in Tloque in Nahuaque („Pan bezpośredniej bliskości"), Moyocoyani („ten, który sam się wymyślił"). Por.: L e o n - P o r t i l l a , La filosofía..., s. 162 -169. 12 13 14 1 5 �218 R Y S Z A R D TOMICKI ficznych m o ż n a b y p o w i e d z i e ć , że w i c h r o z w a ż a n i a c h n a j w y ż s z a istota p r z y b r a ł a p o s t a ć transcendentnie zhipostazowanej j e d n i - p r a b y t u . N a ba­ zie t y c h u s t a l e ń tlamatinime s t w o r z y l i n o w y ś w i a t o p o g l ą d nazwany przez M . L e o n - P o r t i l l ę , naszym zdaniem n i e z b y t s ł u s z n i e , ś w i a t o p o g l ą d e m este­ t y c z n y m . O w i e l e trafniejsze jest o k r e ś l e n i e mundivision quetzalcoatlica p o d k r e ś l a j ą c e k o n t y n u a c j ę m y ś l i tolteckiej u t o ż s a m i a j ą c e j Quetzalcoatla z najwyższym bóstwem. U podstaw nowego ś w i a t o p o g l ą d u postawione z o s t a ł o p y t a n i e : co ist­ nieje n a p r a w d ę na ziemi? Pytanie to, nie zawsze f o r m u ł o w a n e explicite, odnajdujemy w j e d n y m z t e k s t ó w p o c h o d z ą c y m z Manuscrito de canta­ res mexicanos: Czy przypadkiem m ó w i m y tu coś prawdziwego Dawco Życia? Tylko śnimy, tylko wstajemy ze snu. Ponieważ jest tylko sen. Nikt nie m ó w i tu prawdy . i e W y m o w a tego f r a g m e n t u staje się bardziej z r o z u m i a ł a po w y j a ś n i e n i u znaczenia s ł o w a „ p r a w d a " s t a n o w i ą c e g o k l u c z do r o z w a ż a ń m ę d r c ó w . W j ę z y k u n á h u a t l b r z m i ono neltiliztli i pochodzi od rdzenia nelhua-yotl z n a c z ą c e g o „ f u n d a m e n t , podstawa". S ł o w o t ł u m a c z o n e j a k o p r a w d a ozna­ cza w i ę c w ł a ś c i w o ś ć „ b y c i a m o c n y m , s o l i d n y m , s t a ł y m , niewzruszonym (firme), dobrze podbudowanym, zakorzenionym" . D o p o j ę c i a tego po­ w r ó c i m y jeszcze nieco p ó ź n i e j . O d p o w i e d z i ą m ę d r c ó w Nahua na w y r a ż o n e w p r z y t o c z o n y m t e k ś c i e w ą t p i e n i e w m o ż l i w o ś ć m ó w i e n i a c z e g o ś prawdziwego na ziemi (co n a l e ż y r o z u m i e ć szerzej j a k o istnienie czy tworzenie c z e g o ś prawdziwego) b y ł o stwierdzenie, że j e d y n y m , co jest p r a w d z i w e , s ą „ k w i a t y i p i e ś n i " (in xochitl in cuicatl). W y r a ż e n i e t o n a l e ż y do i d i o m ó w , w k t ó r e obfituje j ę z y k n á h u a t l , z w a n y c h przez A n g e l a M . Garibaya difrasismo. Polegają one, w e d ł u g wspomnianego badacza, „ n a w y r a ż a n i u samej idei m i ę d z y d w o m a s ł o w a m i , k t ó r e d o p e ł n i o n e s ą j u ż t o przez bycie s y n o n i m a m i , j u ż t o przez bycie s ą s i a d u j ą c y m i " . M . L e o n - P o r t i l l a t ł u m a c z y w y r a ż e n i e „ k w i a t i p i e ś ń " j a k o poemat (za Garibayem), lecz g o t ó w jest r o z s z e r z y ć je na p o e z j ę . W y d a j e s i ę jednak, że n a l e ż y r o z u m i e ć je jeszcze szerzej, g d y ż nie t y l k o poeci d o s t ą p i l i zaszczytu t w o r z e n i a „ k w i a t ó w i p i e ś n i " , ale r ó w ­ n i e ż r z e ź b i a r z e , malarze, m u z y c y i t p . W e w s z y s t k i c h przypadkach chodzi raczej o m e t a f o r ę czy s y m b o l i z m b ę d ą c y u d z i a ł e m w s p o m n i a n y c h dzie­ dzin t w ó r c z o ś c i . Ustalenie, ż e „ k w i a t y i p i e ś n i " s ą j e d y n y m , co istnieje p r a w d z i w i e na 1 7 1 8 16 17 18 Tekst cytowany za: L e o n - P o r t i l l a , Tres formas.., s. 66. Tekst cytowany za: L e o n - P o r t i l l a , La filosofía..., s. 334. A. M. G a r i b a y , Llave del Náhuatl, Otumba-Mexico 1940, s. 112. �219 S Z T U K A J A K O „RZECZYWISTOŚĆ J E D Y N A " ziemi, nie z a d o w o l i ł o d o c i e k l i w o ś c i m ę d r c ó w . W i c h tekstach p y t a n i e o pochodzenie „ k w i a t ó w i p i e ś n i " : znajdujemy Kapłani, pytam was: Skąd pochodzą kwiaty, które oszałamiają człowieka? Pieśń, która oszałamia, piękna pieśń? 1 9 Odpowiedź zaś brzmiała: Pochodzą tylko z jego domu, środka nieba, tylko stamtąd pochodzą różne kwiaty ... Gdzie rozciąga się woda kwiecista, pachnące piękno k w i a t ó w oczyszcza się z czerni, zieloniutkie kwiaty splatają się, przetykają: w e w n ą t r z nich śpiewa, w e w n ą t r z nich świergoce ptak quetzal . 20 W i n n y m p r z y p a d k u o d p o w i e d ź r ó w n i e ż wskazuje przebywającą w środku świata: na n a j w y ż s z ą istotę Pączkują kwiaty, są świeże, zaczynają być doskonałe, otwierają się korony kwiatów. Z jego środka wychodzą kwiaty, pieśni: ponad ludźmi je rozsypujesz, rozsiewasz je. Ty jesteś ś p i e w a k . 21 Przytoczone teksty, j a k i w i e l e i n n y c h , w s k a z u j ą w y r a ź n i e , że ź r ó d ł e m „ k w i a t ó w i p i e ś n i " , jedynej p r a w d y na ziemi, jest istota n a j w y ż s z a . N i e k a ż d y c z ł o w i e k p o t r a f i j e d n a k o s i ą g n ą ć t ę w a r t o ś ć . B y u k a z a ć cechy p r z y ­ pisywane p r a w d z i w e m u a r t y ś c i e zacytujemy wiersz o p i s u j ą c y malarza, k t ó r y w k r o c z y ł na d r o g ę „ k w i a t ó w i p i e ś n i " . Malarz: barwa czarna i czerwona, artysta, twórca rzeczy z czarnej wody szkicuje rzeczy w ę g l e m , rysuje je, przyrządza czarny kolor, miele go, nakłada. Dobry malarz: mądry, bóg w jego sercu,' ubóstwia rzeczy ze swego serca, rozmawia ze swym w ł a s n y m sercem . 22 W i n n y m t e k ś c i e , w k t ó r y m m ó w i s i ę o ideale artysty, w y m i e n i o n a jest identyczna cecha: „Toltécatl: artysta [...] p r a w d z i w y artysta [...] rozmawia ze s w y m sercem, znajduje rzeczy w s w o i m u m y ś l e " . Droga do o s i ą g n i ę c i a „ k w i a t ó w i p i e ś n i " p r o w a d z i przez m ą d r o ś ć (ta­ kie znaczenie m a w y r a ż e n i e idiomatyczne „ b a r w a czarna i czerwona" 2 3 19 20 21 22 23 Tekst cytowany za: L e o n - P o r t i l l a , La filosofía..., Ibidem, s. 143. Ibidem, s. 143. Ibidem, s. 266. Ibidem, s. 261. s. 142. �220 R Y S Z A R D TOMICKI u ż y t e w w i e r s z u o malarzu), d z i ę k i k t ó r e j c z ł o w i e k p o t r a f i r o z m a w i a ć z w ł a s n y m sercem, c z y l i d o t r z e ć do b o s k o ś c i . Poprzez z g ł ę b i a n i e t r a d y c j i i i n t e l e k t u a l n ą p e n e t r a c j ę r z e c z y w i s t o ś c i o s i ą g a swoiste poznanie zasady w s z e c h ś w i a t a , dociera do istoty b y t u . Rzeczy, k t ó r e w ó w c z a s t w o r z y , s ą plonem poznania, zawiera w n i c h b o w i e m p r a w d ę , do k t ó r e j d o t a r ł — „ k w i a t y i p i e ś n i " . C z ł o w i e k t a k i „ p o s i a d a w sercu boga", j a k m ó w i ą t e k ­ sty m ę d r c ó w Nahua, i d z i ę k i t e m u o t r z y m u j e g o d n o ś ć a r t y s t y — tolteca, a t a k ż e m i a n o tlayoltehuiani — „ t e n , k t ó r y zawiera w rzeczach b o s k o ś ć ze swego serca". Ludzie tacy reprezentowali i d e a ł m ę d r c ó w , z a j m o w a l i n a j w y ż s z e w h i e r a r c h i i s p o ł e c z n e j stanowiska — z w i e r z c h n i k a w e l i t a r ­ nej szkole Calmecac czy n a j w y ż s z e g o duchownego Quetzalcoatl. Przedstawione ustalenia n i e b y ł y d l a m ę d r c ó w celem s a m y m w sobie. P r o w a d z i ł y nieuchronnie do postawienia p y t a n i a o sens l u d z k i e j egzy­ stencji. Z n a m y w i e l e t e k s t ó w w y r a ż a j ą c y c h g ł ę b o k ą ś w i a d o m o ś ć k r ó t ­ kości i n i e u n i k n i o n e j s k o ń c z o n o ś c i życia. Oto fragment jednego z n i c h : Czyż moje serce ma odejść jak kwiat, który zamiera? Za kilka dni me imię będzie niczym, Moja s ł a w a niczym nie będzie na ziemi. Mniej niż kwiaty. Mniej niż pieśni. Jakże me serce to zniesie? Ach! daremnie przychodzimy na z i e m i ę ! Ach! gdybyśmy zawsze żyli! Ach! gdybyśmy nigdy nie umierali! 2 4 Refleksje takie n i e d o p r o w a d z i ł y b y n a j m n i e j do uznania bezsensu l u d z ­ kiego istnienia. Droga „ k w i a t ó w i p i e ś n i " s t a ł a s i ę w ś w i a t o p o g l ą d z i e m ę d r c ó w w a r t o ś c i ą n a d a j ą c ą ż y c i u sens, s t a ł a s i ę g ł ó w n y m celem c z ł o ­ w i e k a . W p i e ś n i p o c h o d z ą c e j w Chalco zapisane z o s t a ł y s ł o w a b ę d ą c e o d ­ p o w i e d z i ą na przytoczone w y ż e j pesymistyczne r o z m y ś l a n i a : Niechaj nikt nie daje o p a n o w a ć się smutkowi. Niechaj nikt nie pozwala błądzić swym m y ś l o m po ziemi. Oto są nasze kwiaty i nasze pieśni bezcenne. Niechaj nasi przyjaciele tymi się cieszą kwiaty. Niechaj zniknie smutek z s e r c . 25 A o t o jeszcze jeden tekst w y r a ż a j ą c y t ę s a m ą m y ś l : P r a w d ą jedynie to, że odchodzimy, porzucając i kwiaty, i pieśni, i ziemię. P r a w d ą jedynie to, że odchodzimy... Jeśli w i ę c tylko na ziemi 2 4 Tekst w tłumaczeniu T. Milewskiego cytowany za: A z t e k bycie Meksyku, Warszawa 1959, s. X L V I I . Ibidem, s. X L V I I I . 25 Anonim, Zdo­ �S Z T U K A J A K O „RZECZYWISTOŚĆ J E D Y N A " 221 są kwiaty, te kwiaty i pieśni, które są naszym bogactwem, które są naszą ozdobą, zaprawdę, cieszmy się n i m i . 26 W t e n s p o s ó b droga „ k w i a t ó w i p i e ś n i " s t a ł a s i ę j e d y n y m celem l u d z ­ k i e j egzystencji n a d a j ą c y m j e j sens. O s i ą g n i ę c i e d o s k o n a ł o ś c i l u d z k i e j r ó w n a ł o s i ę zdobyciu ś w i a d o m o ś c i istnienia czegoś, co jest t r w a ł e , pewne i niezmienne, czegoś — m ó w i ą c j ę z y k i e m m ę d r c ó w Nahua — co jest p r a w d z i w e . W t y m momencie u j a w n i a s i ę a l t e r n a t y w n y w stosunku do ś w i a t o p o g l ą d u mistyczno-wojennego charakter koncepcji m ę d r c ó w . M . L e ­ o n - P o r t i l l a n a z w a ł ją, j a k j u ż w s p o m n i e l i ś m y , ś w i a t o p o g l ą d e m estetycz­ n y m , g d y ż u w a ż a ł , że w y t w o r y m ę d r c ó w takie, j a k r z e ź b y , m a l a r s t w o i przede w s z y s t k i m poezja u z y s k i w a ł y status „ p r a w d z i w o ś c i " d z i ę k i p i ę k ­ n u , k t ó r y m się c h a r a k t e r y z o w a ł y . Pisze o n m i ę d z y i n n y m i : „ K u l t u r a i filozofia metafor [...] b y ł a przeczuciem c z ł o w i e k a , że to, co p i ę k n e , jest b y ć m o ż e t y m , co jedyne realne" . T a k ż e J. Fernandez, p o d s u m o w u j ą c d o s k o n a ł ą a n a l i z ę r z e ź b y Coatlicue, stwierdza, że „istotą p i ę k n a Coatlicue jest istota w o j n y " i dalej z a u w a ż a : 2 1 Nie było ono na pewno pięknem, które odwraca u w a g ę od tego, co n a j w a ż n i e j ­ sze, sprawy zasadniczej, życia. Było pięknem centralnym w kulturze azteckiej i było p i ę k n e m dynamicznym w swej istocie. Było pięknem, które dawało sens i usprawiedliwienie życia i śmierci, ponieważ żyje się, aby umrzeć i umiera się, aby żyć dla podtrzymania do końca porządku dynamicznego, i tak zresztą tymczaso­ wego, skoro, jak wiele razy poprzednio, „Piąte Słońce" czy świat obecny również ulegnie zagładzie. B y ł o p i ę k n e m wojny tej, która oświetlała trwożący świat nad­ przyrodzony, lecz gwarantowała także poprzez śmierć heroiczną wojownika i brze­ miennej kobiety odrodzenie w nowych formach . 28 Przytoczony fragment ukazuje w y r a ź n i e , że nie chodzi w t y m p r z y ­ p a d k u o p i ę k n o jako k a t e g o r i ę e s t e t y c z n ą , lecz o sens dzieła (kategoria semantyczna). To, w c z y m c y t o w a n y badacz upatruje „ i s t o t ę p i ę k n a " po­ sągu, jest t y l k o w y r a ż o n y m w f o r m i e przedmiotowej ostatecznym sensem ś w i a t o p o g l ą d u mistyczno-wojennego, k t ó r y z racji swej f u n k c j i s p o ł e c z ­ nej b y ł n a j w y ż s z ą w a r t o ś c i ą , b y ł najbardziej cenny, ale nie p i ę k n y . W a ­ l o r u estetycznego nadaje idei czy m y ś l i j e d y n i e forma uznana za t a k ą w danej k u l t u r z e . W y d a j e s i ę , że t e n sam b ł ą d p o p e ł n i ł M . L e o n - P o r t i l l a w odniesieniu do ś w i a t o p o g l ą d u m ę d r c ó w Nahua. Jak s t a r a l i ś m y s i ę w y ­ k a z a ć , c e c h ą k o n s t y t u u j ą c ą w y t w o r y c z ł o w i e k a j a k o b y t y rzeczywiste nie jest „ p i ę k n o " , lecz „ p r a w d z i w o ś ć " . Natomiast cecha p r a w d z i w o ś c i jest i m przypisana d z i ę k i z a w i e r a n i u „ k w i a t ó w — p i e ś n i " , c z y l i s y m b o l i k i n a j - 26 2 7 2 8 Ibidem, s. X L V I I I . L e o n - P o r t i l l a , La filosofia..., s. 278. F e r n a n d e z , op. cit., s. 251. �222 RYSZARD TOMICKI w y ż s z e g o b o g a - s t w ó r c y , zasady w s z e c h ś w i a t a . Inaczej m ó w i ą c , w y t w o r y c z ł o w i e k a s ą r z e c z y w i s t o ś c i ą j e d y n ą o t y l e t y l k o , o ile p a r t y c y p u j ą po­ przez s w ą s y m b o l i k ę w prabycie (bez w z g l ę d u na to czy p r z y j m i e m y , ż e m ę d r c y w y o b r a ż a l i go sobie j a k o b e z o s o b o w ą siłę k o s m i c z n ą , czy jako boga). D z i ę k i t e m u s t a j ą s i ę one d o s k o n a ł e — p i ę k n e . N i c t e ż dziwnego, że w ł a ś c i w o ś ć t ę p r z y p i s a l i m ę d r c y najdoskonalszym w ś w i e t l e n o r m obo­ w i ą z u j ą c y c h w k u l t u r z e Nahua d z i e ł o m r ą k ludzkich. D o s t r z e g ł t o George С. V a i l l a n t p i s z ą c : „ T e r m i n „ s z t u k i p i ę k n e " b y ł A z t e k o m obcy; nie w g ł ę ­ b i a l i się o n i w zagadnienia estetyczne ani t e ż nie t w o r z y l i dzieł, k t ó r e m i a ł y b y j e d y n i e w z b u d z a ć podziw s w y m p i ę k n e m . [...] Bardzo natomiast cenili w y s o k i poziom i j a k o ś ć w y k o n a n i a prac, a najdoskonalsze owoce swego r ę k o d z i e ł a p o ś w i ę c a l i bogom [...]" . 2 9 W ś w i e t l e p o w y ż s z y c h u s t a l e ń „ p r a w d a " , podstawowa kategoria w roz­ w a ż a n i a c h m ę d r c ó w Nahua, b y ł a k a t e g o r i ą o n t o l o g i c z n ą . T r u d n o nie p r z y ­ w o ł a ć w t y m miejscu s ł ó w M i r c e a Eliade, k t ó r y nie o p i e r a j ą c się b y ­ najmniej na m a t e r i a ł a c h m e z o a m e r y k a ń s k i c h p r z y t w o r z e n i u podstaw swej t e o r i i religioznawczej p i s a ł : „ W y t w ó r n a t u r y [...], przedmiot s p o r z ą d z o n y r ę k ą l u d z k ą odnajduje s w ą r z e c z y w i s t o ś ć , swą tożsamość j e d y n i e poprzez uczestniczenie w r z e c z y w i s t o ś c i transcendentnej" . F u n k c j ą przedmiotów zawierających „ k w i a t y i pieśni" będących ma­ t e r i a l n y m efektem poznania pojmowanego jako d o ś w i a d c z e n i e w e w n ę t r z ­ ne, akt i n t u i c y j n o - i n t e l e k t u a l n y , b y ł o reprezentowanie na z i e m i i unaocz­ nianie istoty b y t u rzeczywistego. Przedstawiona koncepcja nie b y ł a w i ę c , j a k chce L e o n - P o r t i l l a , p r ó b ą „ n a j n i e z w y k l e j s z e g o sposobu odpowiedzi na s t a r o ż y t n e pytanie, »co to jest s z t u k a « " , g d y ż — p o d k r e ś l m y jeszcze raz — pewne w y t w o r y o s i ą g a ł y status r z e c z y w i s t o ś c i jedynej t y l k o d z i ę k i immanentnej i m „ p r a w d z i e " , b ę d ą c e j w s k a ź n i k i e m i c h s y t u a c j i o n t o l o gicznej. 3 0 3 1 W y j a ś n i a s i ę r ó w n i e ż s p o ł e c z n a rola g r u p y l u d z i o k r e ś l a n y c h w cza­ sach azteckich m i a n e m tolteca. B y l i t o k a p ł a n i - m ę d r c y o d w z o r o w u j ą c y p r z y pomocy s y m b o l i i s t o t ę b y t u w przedmiotach, k t ó r e j u ż w t e d y t w o ­ r z y l i j a k o malarze, r z e ź b i a r z e , poeci czy architekci. G d y b y ś m y p r z y j ę l i dla i c h w y t w o r ó w o k r e ś l e n i e sztuka, to p r z e d m i o t y n a l e ż ą c e do tego zbio­ r u c h a r a k t e r y z o w a ł y b y się zawieraniem „ k w i a t ó w i p i e ś n i " . K o n w e n c j a semantyzacji w y t w o r ó w , c z y l i celowego kodowania p e w ­ n y c h t r e ś c i , nie b y ł a n a terenie M e z o a m e r y k i o s i ą g n i ę c i e m m ę d r c ó w Nahua. P o d p o r z ą d k o w a n i e d u ż e j części w y t w o r ó w s t a n o w i ą c y c h dla nas s z t u k ę t y c h społeczności systemowi m i t o l o g i c z n o - r e l i g i j n e m u spowodowa- 2 9 3 0 31 G. C. V a i l l a n t , Aztekowie z Meksyku, Warszawa 19615, s. 201. M. E l i a d e , Sacrum—mit—historia, Warszawa 1970, s. 57. L e o n - P o r t i l l a , La filosofía..., s. 259. �223 S Z T U K A J A K O „RZECZYWISTOŚĆ J E D Y N A ' ło, że p e ł n i ł y one przede w s z y s t k i m funkcje reprezentacyjne i k o m u n i ­ kacyjne. Inaczej m ó w i ą c , f u n k c j ą t y c h p r z e d m i o t ó w b y ł o reprezentowa­ nie r z e c z y w i s t o ś c i pozaprzedmiotowej, p o r z ą d k u innego n i ż ziemski, a nawet k o n s t y t u o w a n i e go. S y t u a c j ę t a k ą m o ż e m y o b s e r w o w a ć w M e zoameryce bardzo w c z e ś n i e , na p r z y k ł a d w Teotihuacan, gdzie — j a k twierdzi Laurette Séjourné — ż a d e n element k o n s t r u k c y j n y i z d o b n i ­ czy nie jest p r z y p a d k o w y . P r z y k ł a d e m takiej k o n w e n c j i k u l t u r o w e j jest p o s ą g b o g i n i Coatlicue, k o n s t r u k c j a p i r a m i d a l n a i t p . W i e l u badaczy stara­ ło się o d n a l e ź ć autentyczne znaczenie dzieł sztuki m e z o a m e r y k a ń s k i e j . W kategorycznej postaci s f o r m u ł o w a ł s w ó j p u n k t w i d z e n i a P a u l Westheim, t w i e r d z ą c : „ S z t u k a przedkolumbijska [...] zawsze coś znaczy" . N a z b y t c z ę s t o j e d n a k badacze c i w i d z i e l i w w y t w o r a c h k u l t u r i n d i a ń s k i c h j e d y n i e t r e ś c i emocjonalne. Dziś, p r z y obecnym stanie wiedzy, m o ż n a p o w i e d z i e ć , że tak zwana sztuka b y ł a p r z e k a ź n i k i e m t r e ś c i i n t e l e k t u a l n y c h i taka b y ł a i c h zamierzona funkcja. N i e znaczy to, że w s p o ł e c z e ń s t w i e r o z w a r s t w i o ­ n y m , a w i ę c w j a k i m ś stopniu polisemantycznym, t r e ś c i te b y ł y odczy­ t y w a n i e dla w s z y s t k i c h c z ł o n k ó w s p o ł e c z e ń s t w a w j e d n a k o w y m stopniu. W X V i X V I w i e k u konwencja semantyzacji b y ł a k o n t y n u o w a n a . U l e g ł j e d y n i e p r z e w a r t o ś c i o w a n i u system w y o b r a ż e ń w i n t e r e s u j ą c e j nas t u grupie m ę d r c ó w . D z i ę k i t e m u p r z e d m i o t y w s k a z y w a ł y na inne n i ż po­ przednio f a k t y poza sobą. U n a o c z n i a ł y i n n ą r z e c z y w i s t o ś ć . Teoria m ę d r ­ c ó w d o t y c z y ł a b o w i e m przede w s z y s t k i m k w e s t i i ontologicznych i epistemologicznych. Stworzenie przez n i c h n o w y c h w a r t o ś c i , opozycyjnych do w a r t o ś c i prezentowanych przez ś w i a t o p o g l ą d m i s t y c z n o - w o j e n n y m u s i a ł o s p o w o d o w a ć k o n i e c z n o ś ć w y r a ż a n i a i c h w formie przedmiotowej. P r z y ­ k ł a d e m takiej realizacji jest fakt podawany przez I x t l i l x o c h i t l a . Nezah u a l c o y o t l w y s t a w i ł w s w y m m i e ś c i e Texcoco ś w i ą t y n i ę n a j w y ż s z e j isto­ cie zwanej w t y m p r z y p a d k u Tloque Nahuaque. Zachowana z o s t a ł a t r a ­ dycyjna forma piramidalna posiadająca symbolikę zgodną z światopoglą­ dem m ę d r c ó w , nie było- natomiast w ś w i ą t y n i b ó s t w a , co z k o l e i w y r a ż a ł o jego b e z o s o b o w ą n a t u r ę n i e m o ż l i w ą do antropomorficznego przedstawie­ nia, ale w y r a ż o n ą j u ż p o ś r e d n i o przez w i e r z c h o ł e k p i r a m i d y w s k a z u j ą c y k i e r u n e k g ó r a - d ó ł , czyli c e n t r u m b ę d ą c e miejscem p r z e b y w a n i a n a j w y ż ­ szej istoty . 3 2 3 3 3 4 3 5 3 2 3 3 3 4 L . S é j o u r n é , La pensée des anciens mexicains, Paris 1966, s. 91. P. W e s t h e i m , Arte Antiguo de México, Mexico-Buenos Aires 1950, s. 127. F . de A l v a I x t l i l x o c h i t l , Das Buch der Kónige von Tezcuco, Leipzig 1930. 3 5 Na temat symboliki centrum por.: E l i a d e , op. cit., s. 73-81; t e n ż e , Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 368-376; S é j o u r n é , op. cit.; А. Wierciński, Mándala w systemie wierzeń religijnych Mezoameryki, referat wygłoszony na Sympozjum Kultury Indian, Kraków, 21-23 k w i e c i e ń 1972 r. �22á RYSZARD TOMICKI O s i ą g n i ę c i e m ę d r c ó w Nahua nie b y ł o zasadniczym z w r o t e m w r o z w o ­ j u m y ś l i s t a r o ż y t n y c h l u d ó w M e z o a m e r y k i , lecz k o n t y n u a c j ą w i e l u ar­ chaicznych — j u ż w czasach A z t e k ó w — e l e m e n t ó w r e l i g i j n y c h i m i t o l o ­ gicznych. W y d a j e s i ę jednak, że p r z e j m u j ą c t r a d y c j ę m i n i o n y c h epok do­ k o n a l i o n i k r o k u w k i e r u n k u bardziej filozoficznego n i ż teologicznego p o j ­ m o w a n i a w s z e c h ś w i a t a . W s t w o r z o n y m przez n i c h systemie koncepcja „ k w i a t ó w i p i e ś n i " z a j m o w a ł a w a ż n e miejsce, b ę d ą c o d p o w i e d z i ą na p y ­ tania n a t u r y ontologicznej. K o ń c z ą c , autor w i n i e n jest w y j a ś n i e n i e . Przedstawienie ś w i a t o p o g l ą d u m ę d r c ó w Nahua w kategoriach m y ś l i europejskiej upraszcza bardzo jego autentyczny k s z t a ł t , gdzie u o g ó l n i e n i a w y r a ż a s i ę na drodze i n t u i c y j n o - w y o b r a ż e n i o w e j , a za k a ż d y m w y r a z e m k r y j e s i ę w i e l e z n a c z e ń u c h w y t ­ n y c h raczej i n t u i c y j n i e n i e z a ś d y s k u r s y w n i e . D o d a t k o w y m m a n k a m e n ­ tem takiego p r z e d s i ę w z i ę c i a jest k o n i e c z n o ś ć podawania t e k s t ó w po i c h p o d w ó j n y m t ł u m a c z e n i u ( n a h u a t l - h i s z p a ń s k i - p o l s k i ) . Jednak z sytuacjami t a k i m i b o r y k a m y s i ę zawsze, i l e k r o ć m a m y do czynienia z w y t w o r a m i m y ś l i s p o ł e c z n o ś c i pozaeuropejskich. I c h o r y g i n a l n o ś ć i z a d z i w i a j ą c e b o ­ gactwo jest c e n ą , za k t ó r ą w a r t o p o d e j m o w a ć r y z y k o . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da906bd7be59adca4ed5d133a4da2cfd.pdf 6fdc675806d8a2676a52927f90d552a5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:812 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:746 Title A name given to the resource Sytuacje konfliktowe powstałe na tle wykroczeń przeciw normom społecznym / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.57-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd, Mirosław C. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1 M I R O S Ł A W A C. DROZD SYTUACJE KONFLIKTOWE POWSTAŁE N A TLE WYKROCZEŃ PRZECIW NORMOM SPOŁECZNYM Na przykładzie społeczności wiejskiej powiatu otwockiego Współczesne analizy i teoretyczne rozważania etnograficzne niejedno­ krotnie podkreślają istotne znaczenie badań nad postawami i zachowa­ niami społecznymi w układzie konfliktowym. Rzeczywista sytuacja spo­ łeczna zawiera bowiem zawsze elementy konfliktowe. Społeczny system interakcji funkcjonuje w oparciu o wzajemne oddziaływania bodźców i reakcji w stosunkach między jednostkami i grupami. Opozycja, której szczegółowym typem jest właśnie k o n f l i k t , stanowi jeden z głównych procesów społecznych, przeciwstawiający się współdziałaniu — koope­ racji. Normy regulujące zachowanie jednostki w grupie, a w szczególności stopień zgodności zachowań członków grupy z normatywnymi wzorami k u l t u r o w y m i , determinują nasze oczekiwania co do postaw innych l u ­ dzi. Na straży tych zachowań — obok powszechnej aprobaty i nieadmix 2 1 Rozumiany jako zachowanie opozycyjne, k t ó r e nie odpowiada ogólnie przy­ j ę t y m normom, gdzie p r z e c i w s t a w i a j ą c e się strony, osoby lub grupy dążą do w z a ­ jemnego udaremnienia swoich w y s i ł k ó w , w y r z ą d z e n i a szkody, unicestwienia itp., przy czym zazwyczaj m a j ą t a k ż e inny d r u g o r z ę d n y cel. W r o z w a ż a n i a c h teoretycz­ nych na temat k o n f l i k t u spotykamy się z chaosem i p o p l ą t a n i e m 3 jego o d m i a n : a — k o n f l i k t u w znaczeniu psychologicznym (czyli zderzenie się a n t a g o n i z m ó w pozbawione rzeczowej podstawy); b — k o n f l i k t u w znaczeniu niepsychologicznym (czyli zderzenie z w i ą z a n e np. z niepodzielnością pewnych d ó b r czy i c h niedostat­ kiem, niekoniecznie połączone z w r o g o ś c i ą ) ; с — k o n f l i k t u łączącego dwie poprzed­ nie wersje. Por. też M . O s s o w s k a , Normy moralne. Próba systematyzacji, W a r ­ szawa 1970, s. 167. Przy czym s t o p i e ń integracji normatywnej będzie w y n i k i e m w i e l u czynni­ ków, m.in. w e w n ę t r z n e j zgodności z l e ż ą c y m i u podłoża podstawowymi systemami wartości, j e d n o z n a c z n o ś c i n o r m zinstytucjonalizowanych w istniejących społecznych organizacjach, społecznego zdyscyplinowania c z ł o n k ó w grupy i t p . 2 �58 MIROSŁAWA С. DROZD nistracyjnych sankcji — stoją wyspecjalizowane instytucje (m.in. pra­ v/ne), zajmujące się nie tylko ochroną norm (przyjmując w tym wypa­ dku funkcje całej zbiorowości), ale i ich monopolistycznym ustanawianiem. W tych warunkach może zaistnieć sytuacja, że zbiorowość nie akceptuje danej reguły postępowania i w maksymalnym stopniu jej nie przestrze­ ga, choć jest ona poparta sankcją instytucji państwowych. Stopień spo­ łecznego urzeczywistnienia się danej normy zależy bowiem od dwóch podstawowych warunków: sprawnie zorganizowanej sankcji oraz skali akceptacji społecznej (wewnętrznej w przeżyciach i zewnętrznej w za­ chowaniu) . Zadanie prawa zasadza się więc przede wszystkim na nie­ dopuszczaniu do konfliktów lub ich rozstrzyganiu w wypadku zaistnie­ nia. Przy czym przyjmuje ono szeroko stosowaną metodę rozładowywa­ nia antagonizmów na drodze uciekania się do kompromisu proponowanego zwykle przez osobę postronną, w konflikcie nie zaangażowaną . 3 4 Wśród społeczności wiejskiej obserwuje się szereg sprzeczności i kon­ fliktów, przybierających formy wyraźnej wrogości i agresywnych dzia­ łań, jak też i mających łagodniejszy, niedrastyczny przebieg. Jest bowiem zrozumiałe, iż mimo skrajnych uczuć antagonistycznych nie zawsze dochodzi do czynnej reakcji (rękoczynu czy innych szkodliwych dzia­ łań), a tym bardziej do regulowania przedmiotu sporu na drodze praw­ nej w sądownictwie karnym (w wypadku np. naruszenia nietykalności osobistej) czy cywilnym (gdy chodzi o formalne uregulowanie sytuacji niejasnej lub spornej). Zazwyczaj złagodzony charakter przybierają sprzeczności przeja­ wiające się w rodzinie i społeczności wiejskiej, m.in. między postawami różnych pokoleń w stosunku do pracy w gospodarstwie rolnym; war­ tością ziemi i wartością zawodu rolnika a innymi zawodami; dawnymi i nowymi obowiązkami rodzin chłopskich (np. wobec kształcenia dzieci); między całokształtem zjawisk tworzących dotychczasową istotę gospo­ darstwa chłopskiego i istotą nowoczesnego przedsiębiorstwa z wysoką techniką i społecznym podziałem pracy etc. W większości wypadków wrogie działania nie towarzyszą również grupie spraw rozpatrywanych przez sądownictwo cywilne , a mianowicie sprawom o wyjawienie ma5 3 Por. J . K o w a l s k i , Psychospołeczne podstawy norm prawnych, [w:] Z za­ gadnień teorii prawa i teorii nauki Leona Petrażyckiego, Warszawa 1969, s. 50. Por. O s s o w s k a , Normy..., s. 170. Według B. M a l i n o w s k i e g o (Prawo, zwyczaj, zbrodnia w społeczności dzikich, Warszawa—Poznań 19319, s. 44-45) reguły prawa cywilnego dotyczą głównie „usług ekonomicznych, kwestii własności i sposobu w y w i ą z y w a n i a się z osobistych zobowiązań. Siła prawa zasadza się tu na systematycznej współzależności... G ł ó w ­ nym polem etnologicznego prawoznawstwa jest zatem analiza wszelkich stosunków społecznych". 4 5 �59 SYTUACJE KONFLIKTOWE jątku, zezwolenie na zawarcie małżeństwa, wyznaczenie opiekuna, przy­ sposobienie, o niedotrzymanie umowy o pracę czy odszkodowania za wypadki drogowe. Wyjątek stanowią tu długotrwałe procesy spadkowe, podczas których dochodzi do licznych rękoczynów między zainteresowa­ nymi stronami. Drastyczne formy przybierają natomiast konflikty przejawiające się w sporach o granice posiadłości, o ziemię, o dożywocie, czy też wcho­ dzenie zwierząt w szkodę, rozgrywające się zazwyczaj wśród członków najbliższej rodziny lub sąsiadów. W problematyce współczesnych konfliktów na wsi szczególnie inte­ resujące były dla autorki drastyczne przejawy antagonistycznych dzia­ łań i reakcji, w konsekwencji których miało miejsce złamanie jednej z podstawowych norm współżycia społecznego — normy prawnej . Przy czym przedmiotem analizy były przede wszystkim sytuacje konflikto­ we, gdzie przedmiotem sporu jest ziemia. Dlatego też we wstępnej fazie badań zastosowano metodę analizy materiałów s ą d o w y c h Szczegóło­ wymi rozważaniami objęto akta sądowe Archiwum Sądu Powiatowego w Otwocku za lata 1945, 1969-1971 wydziału karnego i cywilnego огаг materiały referatu scaleniowego trzech wsi pow. otwockiego z Prezy­ dium Powiatowego Biura Geodezji. 6 7 8 6 Rolę i znaczenie badania norm prawnych dla zrozumienia zasad i mecha­ n i z m ó w funkcjonowania społeczeństwa podkreślał mocno M a l i n o w s k i , Prawo..., s. 45, 46, 51, 83. Na podstawie badań nad izolatami doszedł on do stwierdzenia, że „konstelacje i konfiguracje reguł zawierających się w jakiejś instytucji" okre­ ślają moc prawa. Dlatego też nie należy się ograniczać do „studiowania sztywnych reguł lecz badania, jak reguły te funkcjonują, jak uchybienie im rodzi różne kon­ sekwencje" i reakcje przeciwko winnemu. Najważniejsza jest w i ę c nie forma pra­ wa, ale jego działanie. Specyfiką reguł prawa jest fakt uważania ich i odczuwania przez społeczność za „zobowiązanie jednej osoby oraz uprawnione roszczenie i n ­ nej". Znajdują one s w o j ą sankcję „nie tylko w motywach natury psychologicznej, ale także w określonym mechanizmie społecznym" siły wiążącej, opartym „na wza­ jemnej zależności", który wyraża s i ę w r ó w n o w a ż ą c y m szeregu wzajemnych usług" oraz w „połączeniu takich roszczeń w sploty wielostronnego stosunku". 7 Metoda ta z metodologicznego punktu widzenia ma charakter obiektywnych badań materiałowych. Opiera s i ę bowiem na materiale, do którego można p o w r ó ­ cić, a zatem na danych, które nie uległy zniekształceniu w trakcie samego procesu badawczego, ale które są wyrazem subiektywnych postaw osób wmieszanych w prze­ słuchania i procesy. Wywody oskarżonego, oskarżyciela, a w niektórych sytuacjach i sędziego, są zdeterminowane przez rozmaite czynniki indywidualno-sytuacyjne. Można w i ę c powiedzieć, ż e badania oparte na aktach s ą d o w y c h mają do czynienia ze zobiektywizowanym materiałem subiektywnym. Por. też A. Podgórecki, Zarys socjologii prawa, Warszawa 1971, s. 217. O wyborze powiatu otwockiego jako terytorium badań zadecydował fakt pro­ wadzenia na tym obszarze od kilku lat monograficznych etnograficznych badań terenowych. 8 �60 M I R O S Ł A W A С. DROZD 9 Znamienne jest, że we wszystkich analizowanych przypadkach , bez względu na obiektywny fakt złamania określonej normy współżycia spo­ łecznego, opatrzonej sankcją administracyjną (w postaci odpowiednie­ go przepisu czy paragrafu), doszło do wykroczenia antagonizmu poza bezpośrednio zainteresowane strony i społeczność wiejską oraz szuka­ nia rozwiązania poprzez werdykt instytucji państwowej •— sądu czy instancji partyjnych. Można by przypuszczać, że nieadministracyjny na­ cisk i sankcje społeczności wiejskiej były w tych wypadkach zbyt sła­ be lub też dana społeczność nie chciała albo nie potrafiła interwenio­ wać w konflikcie. Chociaż w większości wypadków formalną przyczyną agresji były drobne spory i nieporozumienia, rozstrzygnięcie ich, nie zważając na koszty, powierzano instancjom sądowniczym lub też wyż­ szym instancjom partyjnym. Następnie w toku prac terenowych starano się wyjaśnić jakie były obiektywne podstawy konfliktu, czyli warunki, które doprowadziły do wrogich uczuć i zachowań oraz ich widocznych przejawów . Sądzono, że uzyskanie odpowiedzi na to pytanie przyczyni się do zbliżenia i roz­ wiązania generalnego problemu pracy, a mianowicie ukazania mechani­ zmu powstawania i funkcjonowania antagonistycznych postaw społecz­ nych we współczesnej wsi podwarszawskiej. W oparciu o badania terenowe starano się wyjaśnić: 1. Czym różnią się wypadki konfliktowe znajdujące odbicie w ak­ tach sądowych od konfliktów zachodzących na wsi w ogóle, a więc w jakiego typu wypadkach konfliktowych dochodzi do bezpośredniego odwoływania się do instancji sądowniczych i innych, czego się po ich werdykcie oczekuje, jaka jest reakcja na ten wyrok, w jakich okolicz­ nościach wyroki sądowe nie są respektowane, jaka jest tradycja roz­ wiązywania sporu na drodze sądowej? 2. Jaka jest rola instytucji wychowawczych (szkoła, kościół) oraz wynikających z działalności tych placówek norm postępowania (np. mo­ ralnych) w już zaistniałych sytuacjach konfliktowych, czy instytucje te spełniają, i do jakich granic, rolę czynnika wpływającego na wzoro­ wanie norm? 3. Jakie inne czynniki (społeczne, ekonomiczne, kulturowe) zmu­ szają jednostkę do podporządkowania się obowiązującym normom po­ stępowania (poza sankcjami administracyjnymi). W jakich wypadkach mają one moc obowiązującą i czy rzeczywiście reguły postępowania są 10 9 Efektem analizy poszczególnych akt s ą d o w y c h było m.in. wytypowanie do szczegółowych badań terenowych kilkudziesięciu wsi powiatu otwockiego, gdzie konflikty przybrały najbardziej drastyczne formy. Por. też O s s o w s k a , Normy..., s. 161. 1 0 �SYTUACJE 61 KONFLIKTOWE przestrzegane, co grozi za uchybienie im, jakie czynniki wpływają na dokonywane wybory (motywacje)? Niezależnie od przeprowadzenia analizy wybranych sytuacji starano się ustalić rejestr przepisów prawnych o charakterze administracyjnym oraz zwyczajowych nakazów i zakazów regulujących w tradycji normy zachowania jednostki, jak również wzajemne stosunki między jednost­ kami, pomiędzy społecznością lokalną i państwem. Następnie starano się zwrócić uwagę na to, jaką rolę odegrały w interesujących przypad­ kach tradycja i nieaktualne już podziały społeczne (wsie na t y m terenie należały do różnych typów własności — były tu wsie folwarczne, chło­ pskie, mieszane). Z akt sądowych wynika jasno, że określone osoby, nie zawsze zwią­ zane więzami rodzinnymi z procesującymi się stronami, bez względu na konsekwencje, składają zeznania tendencyjnie korzystne dla jednej z nich. Sprawia to wrażenie istnienia ekonomicznych bądź pozaekonomicznych powiązań. Charakter tych powiązań starano się wyjaśnić m.in. uzysku­ jąc odpowiedzi na pytania: jaka jest rola czynników psychologicznych i jednostkowego nieprzystosowania (frustracji) w zaistniałym konfli­ kcie, jak również jaka relacja zachodzi między wykształceniem a czę­ stotliwością działań antagonistycznych, z procesami sądowymi włącznie?. Odpowiedzi na postawione pytania starano się uzyskać na drodze rozpatrywania zespołów czynników egzo- i endogennych wpływających i warunkujących określone zachowanie i zmienność postaw. Najważniej­ sze z nich to: 1 — czynniki ekonomiczne; 2 — czynniki społeczne; 3 — czynniki psychologiczne (emocjonalne); 4 — czynniki kulturowe (np. trwałość wzorów tradycyjnych, wykształcenie); 5 — czynniki interwen­ cyjne (administracji państwowej). Całość rozważań, jak m i się wydaje, pozwoli na wykazanie istnieją­ cych na wsi postaw antagonistycznych na tle interakcji społecznych, określić rodzaje, konfliktów w i e j s k i c h i ich rolę w funkcjonowaniu 1 1 12 1 1 Ostatnio psychologia s p o ł e c z n a k ł a d z i e nacisk na frustrację, nieprzystosowa­ nie (doznanie z w i ą z a n e z udaremnieniem) j a k o j e d n ą z w a ż n i e j s z y c h przyczyn agresji, W nauce polskiej t w ó r c ą p ł o d n e j koncepcji s t w a r z a j ą c e j p r z e s ł a n k i do zro­ zumienia psychologicznego mechanizmu n o r m s p o ł e c z n y c h b y ł Leon P e t r a ż y c k i . Z w r ó c i ł on u w a g ę na dynamiczne stany organizmu w y w o ł y w a n e b e z p o ś r e d n i o d z i a ł a n i e m jakiegoś b o d ź c a (postrzeżema l u b w y o b r a ż e n i a ) , dla k t ó r y c h współcześni psycholodzy u ż y w a j ą nazw: popędy, atrakcje l u b stany dynamiczne. W nauce k o n f l i k t klasyfikowany jest różnie, np. p r ó b o w a n o go p o r z ą d k o w a ć w g tego, co się z czym zderza (V. Aubert) l u b w g stosunku zachodzącego m i ę d z y partnerami (L. Coser). W klasyfikacji V. Auberta k o n f l i k t y dzielą s i ę na: a — k o n ­ f l i k t y w zakresie w a r t o ś c i (wspólnych w a r t o ś c i i r ó ż n y c h w a r t o ś c i ) ; b — k o n f l i k t y i n t e r e s ó w — zazwyczaj p o ł ą c z o n e ze zgodnością i niezgodnością w zakresie w a r ­ tości, ale nie m u s z ą b y ć antagonistyczne; с — k o n f l i k t y p r z e k o n a ń , na ogół ostrzej1 2 �62 MIROSŁAWA С. DROZD tej społeczności, przyczyny oraz warunki w jakich dochodzi do ujaw­ nienia uprzedzeń i wrogości przejawiających się w gwałtownych dzia­ łaniach jednostkowych i między grupowych. Szczególny nacisk starano się położyć na uzyskanie danych pozwalających na wysunięcie wnio­ sków co do nasilenia i tendencji (kierunków), jakie przybierają konfli­ kty wynikające z określonych wzorów postępowania danej społeczno­ ści wiejskiej. sze niż konflikty wartości, ale dające się szybko konania są sprawdzalne. Por. też O s s o w s k a , b e r t , Competition and dissensus: two types of „The Journal of Conflict Resolution", March 1963, usunąć w przypadku, gdy te prze­ Normy..., s. 161-163; oraz V. A uconflict and of conflict resolution, vol. 7, nr 1. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5cc5c9928ad3904b3a05cdb5075be96d.pdf 82929c879b55b3f57a1318901a3d1a46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:813 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:747 Title A name given to the resource Etnografia rumuńska / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.63-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA ETNOGRAFIA RUMUNSKA Organizacja nauki i problematyka badań 1 Wydarzenia związane z historią narodu rumuńskiego, a zwłaszcza przeobrażenia społeczne w wyniku Wiosny Ludów, walka o niepodle­ głość i zjednoczenie kraju, nie mogły pozostać bez wpływu na rozwój życia kulturalnego i naukowego Rumunii. Z powołanym do życia w B u ­ kareszcie w 1866 r. Rumuńskim Towarzystwem Akademickim, które w 1879 r. przekształciło się w Akademię Rumuńską, wiązano nadzieje szerokich badań naukowych, problematyką swą sięgających w sprawy społeczno-gospodarcze i kulturalne kraju i obejmujących programem po­ szukiwania monograficzne różnych dziedzin kultury ludowej . Wcześ­ niej jeszcze, bo w 1861 г., zaczęło działać na terenie Transylwanii, nie wchodzącej wówczas w skład królestwa rumuńskiego, towarzystwo na­ ukowe ASTRA (Asosiata Transilváneaná pentru Literatura si Cultura Poporului Román), inicjujące akcje badawcze, wystawy rumuńskiej sztu­ ki ludowej, a nawet muzeum typu skansenowskiego . Z tego czasu po­ chodzą też kwestionariusze etnograficzne, opracowane przez słynnego filologa В. H. Hasdeu'a, twórcę etymologicznego słownika języka ru­ muńskiego (1886-1898), a bogactwo materiału etnograficznego skłoniło Akademię do wydania z początkiem X X w. (w latach 1908-1925) informacyjno-dokumentacyjnej serii: Z życia ludu rumuńskiego (Din via\a poporului román). Zainteresowania kulturą ludową wiązały się nie tylko z nurtem nau­ kowym, ale również społecznym, widzącym w chłopstwie główną siłę 2 3 1 Artykuł został napisany po pobycie w Rumunii na trzymiesięcznym stypen­ dium w 1972 r. Zob. O. B i r l e a , Academia Romana si cultura populara, „Revista de etno­ grafie si folclor" (dalej skrót: „REF"), R. 11: 1966, nr 5-6, s. 414-441. M. S o f r o n i e , Der erste Freilichtausstellung rumanischer Volkskunde (1905), „Cibinium", R. 1966, s. 521-526. 2 3 �ZOFIA 64 SZROMBA-RYSOWA postępu, w chłopstwie — podkreślmy — stanowiącym w tym kraju prze­ ważającą liczbę ludności. Toteż wiele akcji naukowych, zwłaszcza po 1 wojnie światowej, kiedy to powstała tzw. Wielka Rumunia (Romania Mare), powiększywszy swój obszar i ludność ponad dwukrotnie w po­ równaniu ze stanem sprzed konferencji pokojowej w Wersalu , miało na celu szeroko zakrojoną działalność oświatową. Zasłynęła z niej prze­ de wszystkim socjologiczna szkoła monograficzna w Bukareszcie, pod której wpływem długi czas pozostawała etnografia rumuńska. Wcze­ śniejsze jej związki wiążą się jednak z nazwiskami znanych filologów i geografów, którzy w kulturze ludowej i folklorze szukali źródeł gene­ zy i rozwoju kultury narodu rumuńskiego. I tak filolog Ovid Densusianu (1873-1939) zainicjował około 1920 r. plan wydawania tzw. Corpusu fol­ kloru rumuńskiego, mającego być rumuńskim atlasem etnograficznym i folklorystycznym, a geograf Simion Mehedinti (1869-1962), profesor uniwersytetu bukareszteńskiego, nie tylko rozpoczął regionalne badania etnograficzne, ale pozostawił po sobie pierwszy podręcznik etnografii , nauki zdolnej — według niego — wyjaśnić specyficzny charakter na­ rodu i służącej równocześnie edukacji i walce o postęp. Uczony ten, autor dzieł Terra i Ethnos, podkreślił wagę etnografii w nowo powsta­ jącym państwie rumuńskim, w którym postęp i rozwój oświaty wiąza­ ły się z badaniami etnograficznymi . Drugi z geografów Gheorghe Vilsan (1885-1935), pracujący na uniwersytecie w Kluż (Cluj), przeciw­ nik determinizmu geograficznego szkoły F. Ratzla, uznał za główny fundament badań naukowych kryterium specyfiki narodowej, widząc w tym miejscu duże znaczenie etnografii . Pierwszy też uzasadnił po­ trzebę utworzenia z niej samodzielnej dyscypliny naukowej, doprowa­ dzając do otwarcia w 1926 r. na uniwersytecie w Kluż katedry etnogra­ fii, będąc równocześnie jej pierwszym kierownikiem. Wielokrotnie 4 5 6 7 4 J. D e m e 1, Historia Rumunii, W r o c ł a w 1970, s. 8. Obszar R u m u n i i w z r ó s ł wtedy z ok. ¡140 000 do 300 000 k m , a liczba ludności z 8 do 17 m i l i o n ó w , w t y m 25% ogółu m i e s z k a ń c ó w s t a n o w i ł y mniejszości narodowe. S. M e h e d i n t i , Etnografie. Curs tinut ... in anuí 1935-1936, Bucuresti 1936, ss. 450. Faeultetea de l i t e r ę si filosofie; t e n ż e , Caracterizarea etnográfica a unui popor prin munca si uneltele sale (Charakterystyka ludu przez jego pracę i na­ rzędzia), w y d . 2, Bucuresti (1930), ss. 36; t e n ż e , Coordonate etnograf ice: civili­ zarle si cultura (Współrzędne etnografii: cywilizacja i kulturo), Bucuresti 1930, ss. 25. Zob. V. M i h á i l e s c u, Simion Mehedinti si etnografie, „ R E F " , R. 12: 1967, n r 1, s. 3-1.1. G . V i l s a n , O stimta nuoa: etnografie (Nowa nauka: etnografia), Cluj 1927, ss. 43; t e n ż e Menirea etnografiei in Romania (Rola etnografii w Rumunii), [w:] Cultura, Cluj 1924, s. 103. Zob. t e ż : L . M u r e s e n i , A . M i r o n e s c u, Etnograful G. Vilsan, „ R E F " , R. 11: 1966, nr 5-6, s. 477-487. 2 5 6 7 �65 E T N O G R A F I A RUMUNSKA wypowiadał się na temat stosunku między etnografią a geografią, histo­ rią i filologią, naukami zdolnymi zdefiniować strukturę narodu. Stwo­ rzenie wspomnianej katedry w Kluż wiązało się z ożywioną działalno­ ścią w tym mieście Etnograficznego Towarzystwa Rumuńskiego, zało­ żonego w 1923 r. Skupiało ono wielu sławnych uczonych, z których ówczesny sekretarz Towarzystwa Romulus Vuia (1887-1963) zasłynął jako jeden z najpoważniejszych etnografów, profesor uniwersytetu, kie­ rownik do 1947 r. tamtejszej katedry etnografii, autor kilku kwestiona­ riuszy i wielu prac, a po I I wojnie światowej dyrektor sekcji etnogra­ ficznej Instytutu Folklorystycznego w Bukareszcie . Nadmienić wypada, iż wykłady z etnografii przed I I wojną światową prowadził na uniwer­ sytecie w Bukareszcie wspomniany geograf S. Mehedinti, a w Jassach (łasi) uczeń R. Vuii, Ion Chelcea. 8 Okres ten scharakteryzować możemy jako próbę ustalenia miejsca etnografii i jej związków z pokrewnymi dyscyplinami naukowymi, zwła- Ryc. 1. Muzeum W s i w Bukareszcie Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972 8 T. O n i s o r, Romulus Vuia, „ A n u a r u l Muzeului Etnografie al Transilvaniei", t. 3: 1962-1964 (1966), s, 269-306. N a d m i e ń m y , iż t y t u ł w y k ł a d u uniwersyteckiego prof. R. V u i i b r z m i a ł : Etnografie, etnologie, folclor. Definitia si momenuil (wyd. Cluj 1930, ss. 48). 5 — Etnografia Polska, XVIII/1 �66 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA szcza takimi, jak geografia, antropologia, filologia i historia. Świadczą 0 t y m tytuły wygłaszanych referatów, tematy wykładów uniwersytec­ kich, jak i ówczesnych artykułów, w okresie t y m etnografia rumuńska uzyskała pierwsze muzea i katedry uniwersyteckie, katedry, których niestety nie udało się reaktywować po I I wojnie światowej, czyniąc z etnografii naukę pomocniczą innych dyscyplin. Tak jak obecnie etno­ grafia związana jest z folklorem, tworząc z nim w Bukareszcie jeden Instytut Etnografii i Folkloru, tak w latach dwudziestych b.w. rozwi­ jała się wraz z geografią, jak też znalazła się później pod znacznym w p ł y w e m socjologicznej szkoły monograficznej, stworzonej i kierowanej przez długie lata przez Dimitrie Gusti'ego (1880-1955). Początek jej działalności przypada na rok 1925, w k t ó r y m to zainicjowano zespołowe badania monograficzne, mające uczynić z socjologii naukę empiryczną 1 walczącą („sociologie militans"), zdolną przekształcić kraj, liczący wtedy około 80% ludności chłopskiej. Kierowany przez D. Gustiego instytut do badań socjologicznych (założony w 1921 г.), poprzez wieloaspektowe monograficzne badania konkretnych wsi dążył do poznania poziomu ż y ­ cia i potrzeb mieszkańców wsi, celem wskazania dróg dalszego rozwoju, podniesienia oświaty, zaktywizowania kraju i wprowadzenia licznych reform. Z akcją badawczą połączona była działalność oświatowa i pra­ ktyczna, wyrosła z potrzeb konkretnego badanego środowiska, wskazu­ jąca najkorzystniejsze i najpotrzebniejsze prace społecznc-kulturame. Warto w t y m miejscu wspomnieć o jednej z podjętych akcji, określonej jako „satul-model" (wieś-model), a mającej na celu stworzenie nowo­ czesnej i zaplanowanej przez naukowców i społeczników wsi, w miejsce całkowicie zniszczonej przez pożar. Jednym z zamierzeń tej akcji było też wciągnięcie miejscowej ludności w budowę nowej w s i . 9 Założeniem szkoły D. Gustiego było prowadzenie badań wieloaspekto­ wych, skupiających przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych, mo­ gących t y m samym służyć specjalistycznymi radami mieszkańcom wsi. B y l i to najczęściej studenci ostatniego roku studiów socjologicznych, r o l ­ niczych, medycznych, geograficznych, antropologicznych itp., pracujący przez trzy miesiące w tej samej wsi. Badania prowadzone były według jednego planu, ujętego w trzy podstawowe działy: A — Środowisko, В — Zachowania, С — Kontakty, relacje, procesy. W obrębie pierwszego dzia­ łu znalazło się omówienie środowiska szeroko pojętego z punktu widze­ nia jego ram fizycznych, biologicznych, historycznych i psychicznych. Zachowania natomiast podzielono na duchowe, ekonomiczne, prawne, polityczne i administracyjne, a ostatni dział dotyczył różnych grup zbio­ rowości społecznej, kontaktów i procesów. W y n i k i tych badań, założenia s G . F о с s a, Satul — model, Bucuresti 1941, ss, 64. �E T N O G R A F I A RUMUNSKA 67 10 i metody publikowane były bądź w wydawnictwach samodzielnych , bądź w czasopismach „Sociologia románeascá" i „Arhiva pentru stiinta si reforma sociála". Wartość tych prac dla etnografii nie podlega na ogół dyskusji , a fakt odmiennego dziś kierunku rozwoju socjologii nie wpłynął na ocenę prac D. Gustiego, ostatnio wydawanych w całości przez Akade­ mię Rumuńskiej Republiki Socjalistycznej . Zasługa tej szkoły dla etno­ grafii t k w i przede wszystkim w bogatym materiale terenowym, zebranym według jednolitego planu, jak również — o czym nie można zapominać — stworzeniu w Bukareszcie największego na terenie Rumunii, a jed­ nego z ciekawszych w Europie, muzeum wsi, otwartego przez D. Gus­ tiego w 1936 r. Muzeum to według słów założyciela miało być nie tylko muzeum etnograficznym, ale również społecznym, stając się zwierciad­ łem rzeczywistości wsi rumuńskiej. Nadmieńmy, iż D. Gusti zamierzał stworzyć również muzeum przyszłości, w k t ó r y m można by wskazać drogi rozwoju wsi, nowoczesne sposoby gospodarowania, mechanizację pracy, niezbędne instytucje i t p . Po I I wojnie światowej etnografia związana jest z istniejącym od 1949 r. Instytutem Folklorystycznym, podległym początkowo Minister­ stwu Kultury, a następnie Akademii, oraz z Instytutem Historii Sztuki, w zakresie badań nad sztuką ludową, prowadzonych zresztą w ramach tegoż Instytutu do chwili obecnej . W 1963 r. sekcja etnograficzna 11 12 1 3 14 1 0 Np. D. G u s t i , N. C o r n a t z e a n u , J . C. V a s i l i u , G. M l a d e n a t z , M. V. P i e n e s co, G. B a n u , D. C. G e o r g e s c u , S. M a n u i l a , La vie rurale en Roumanie, Bucuresti 1940, ss. 297; D. G u s t i , La monographie et I'action monographique en Roumanie, Paris 1935, ss. 72; Т. H e r s e n i, Drague, un sat din fara Oltului (Fagaras), Bucuresti 1944, ss. V I I I , 158; H . H . S t a h l , Nerej un village ďune region archaiąue. Monographie sociologiąue dirigée par*.., Bucuresti 1939, t. 1, ss. X X I I I , 405; t. 2, ss. 32.2; t. 3, ss, 401; Clopotiva — un sat din Haf eg, Bucuresti 1935; Monografia unui sat cum alcatueste, spre folosul cáminului cultural de H . H . Stahl, Bucuresti 1939, wyd. 2; 60 de sate románesti cercetari de echipele studentesti, Bucuresti 1941-1943. Zob. R. V u l c a n e s c u , Dímitrie Gusti si cercetarea etnográfica (Dymitr Gusti i badania etnograficzne), „REF', R. lil: 1966, nr 5-6 s. 465-476. Ukazały się w kilku tomach (t. 1: 1968; t. 5: 1971) pod w s p ó l n y m t y t u ł e m Sociologia Miliians. W tomie 4: Scoala sociológica de la Bucureęti (Bucuresti 1971) opublikowano bibliografię w. w. szkoły (s. 158-214). N a d m i e ń m y , iż w 1965 г., w dziesiątą rocznicę śmierci D. Gustiego i w uznaniu jego zasług Akademia R u ­ muńskiej Republiki Socjalistycznej zorganizowała specjalną sesję naukową, pod­ kreślając duże osiągnięcia uczonego i jego w k ł a d we współczesną naukę rumuńską. Zob. O. B a d i n a , O. N e a m t - u , Dimitrie Gusti, Bucuresti 1968, ss. 95. Institutu! de istoria artei, Bucuresti — Calea Victoriei 196; sekcją etnogra­ ficzną kieruje dr P. Petrescu. Instytut należy do Akademii Nauk Społeczych i Po­ litycznych. 11 1 2 1 3 1 4 �68 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA Instytutu Folklorystycznego w Bukareszcie utworzyła z nim jeden I n ­ stytut Etnografii i Folkloru, podległy Akademii, w ramach której — poza wspomnianym Instytutem Historii Sztuki — działał również Insty­ tut do badań południowo-wschodniej Europy . W 1970 r. nastąpiła re­ organizacja Akademii Rumuńskiej Republiki Socjalistycznej, w wyniku której Instytut Etnografii i Folkloru w Bukareszcie wszedł do Rady do Spraw Kultury i Wychowania Socjalistycznego, podległej Radzie Ministrów, zgodnie z polityką państwa, dążącego do tworzenia instytu­ tów resortowych. Sekcje etnografii i folkloru w innych miastach znala­ zły się natomiast w nowo utworzonej w 1970 r. Akademii Nauk Społecz­ nych i Politycznych , Powojenny rozwój nauki, wzmożona działalność oświatowa, muze­ alna i wydawnicza nie przyczyniły się jednak do włączenia etnografii — jako samodzielnej dyscypliny — do kierunków studiów uniwersyte­ ckich, czyniąc z niej przedmiot wykładów, bądź obowiązkowych, bądź fakultatywnych na kierunkach geografii, filologii, historii lub socjologii w Bukareszcie, Kluż, Sibiu, Jassach i Timisoarze. W Bukareszcie w In­ stytucie Sztuk Plastycznych prowadzone są nadto wykłady z teorii i historii sztuki ludowej . Brak studiów etnograficznych, niepokojący współczesnych etnografów i wywołujący szerokie dyskusje, wpływa zde­ cydowanie na kadrę naukową, która dopiero w trakcie pracy zdobywa pełniejszą wiedzę i specjalizację. Muzealnictwo etnograficzne, mające duże tradycje w Rumunii, ota­ czane jest troskliwą opieką państwa, widzącego w kulturze ludowej i folklorze ważny moment edukacji społeczeństwa . Myśl utworzenia 15 1 6 11 1S 19 1 5 Institutul studii sud-est europene, Bucuresti — strada I. С. Frimu 9. Przed kilku laty w ramach w.w. Instytutu działała sekcja etnograficzna. Institutul de etnografie si folclor, Bucuresti — strada Nikos Beloiannis 25; dyrektorem jest folklorysta prof, dr Mihai Pop, a zastępcą etnograf dr Ion Vládutiu, kierujący sekcją etnograficzną, podzieloną na dwa działy: kultury materialnej (kierownik dr R. Vuleanescu) i kultury duchowej (dr I. Vládutiu). Instytut od 1970 r. podlega: Consiliul culturii si educatiei socialiste. Na przykład sekcja etnografii i folkloru w Kluż i sekcja socjologii w K r a ­ jowej wchodzą w skład Centrum Socjologicznego Akademii Nauk Społecznych i Po­ litycznych, podległej Komitetowi Centralnemu Partii. Zob. P. H . S t á h l , Enseignement universitaire de Vethnographie en Roumanie, „Ethnologia Europaea", t. 1: 1967, nr 4, s. 302-303; R. R e i n f u s s , Szkole­ nie kadr naukowych i organizacja badań w zakresie sztuki ludowej w Rumunii, „Polska Sztuka Ludowa", R. 10: 1956, nr 2, s. 120-123. Celowi temu służy również Dom Twórczości Ludowej (Casa centrala a creatiei populare), podległy również Radzie do Spraw Kultury i Wychowania Socjali­ stycznego; oddziały jego znajdują się we wszystkich 39 jednostkach administracyj­ nych kraju, tzw. judecach. 1 6 1 7 1 8 1 9 �69 E T N O G R A F I A RUMUNSKA Rye. 2. Posiłek we wsi Calopár, jud. Dolj, reg. Oltenia Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972 kolekcji etnograficznej przewija się od dawna w publikacjach rumuń­ skich (np. w dziele D. C a n t e m i r a , Descripto Moldovia, 1717), dopro­ wadzając w pierwszej połowie X I X w. do wystąpień na łamach czaso­ pisma „Museulu Nationalu", opowiadających się za koniecznością opi­ sania i zachowania przedmiotów kultury ludowej. W drugiej połowie tegoż wieku rozważa się nawet możliwość wystawienia w 1867 r. na powszechnej wystawie paryskiej obiektów obrazujących życie i pracę ludu rumuńskiego. Z końcem ubiegłego wieku znaczne miejsce w Mu­ zeum Narodowym w Bukareszcie zajmuje kolekcja strojów ludowych, a w 1907 r. rozpoczyna tu swą działalność Muzeum Etnografii i Sztuki Narodowej, przyjmując w 1951 r. nazwę Muzeum Sztuki Ludowej . Pierwsza połowa X X w. zaznacza się dążeniem do nadania profilu i charakteru muzeografii rumuńskiej. Dopiero jednak po I wojnie świa­ towej przybiera realny kształt myśl utworzenia muzeum na wolnym 20 2 0 Muzeul de arta populará, Bucuresti, Calea Victoriei 107; dyrektor dr T. B á náteanu. Zob. Т. B á n á t e a n u , Le musée d'art populaire de la Republique Popopulaire Socialiste de Roumanie, [w:] Studii si cercetari de etnografie si arta popu­ lara, Bucuresti 1965, s. 24-64. ZAK*.A.O F T 4 ^ r ' < \ F l í r iBSíftiüü Г . '.! i ; i,:;::::;:38i �70 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA powietrzu, otworzonego w 1929 r. w Kluż, a będącego oddziałem Muzeum Etnograficznego Transylwanii, działającego w tym mieście już od 1922 r. Było ono zasługą znanego etnografa R. Vuii, który znalazł gorliwych propagatorów tej idei w wielu ówczesnych uczonych (Gh. Vilsan, N. Iorga, V. Párvan, E . Racovuja). Rozbudowa muzeum nastąpiła dopiero po II wojnie światowej, kiedy to zadecydowano, iż będzie obejmować: 1 — typy domów i zagród chłopskich; 2 — warsztaty rzemieślnicze i obiekty przemysłu ludowego, zgrupowane według rodzaju surowca. Największe w Rumunii muzeum typu skansenowskiego — Muzeum Wsi w Bukareszcie — zawdzięcza swe powstanie — jak już wspom­ niano — socjologowi D. Gustiemu. Muzeum otwarto w 1936 r. w pię­ knym parku nad jeziorem Herástráu, będącym miejscem wypoczynku mieszkańców stolicy. Jednak swą zasadniczą działalność naukowo-ba­ dawczą rozwinęło dopiero po 1948 г., stając się placówką ogólnopaństwową o szerokich planach naukowo-badawczych i oświatowych. Corocznie prowadzone badania terenowe ułatwiły weryfikację zebranego materia­ łu i pozwoliły przeprowadzić nie tylko selekcję, ale poszerzyć ekspozy­ cję o wiele ciekawych i wartościowych eksponatów. Konieczne więc okazało się zdefiniowanie kryterium doboru i selekcji obiektów muze­ alnych, tak aby muzeum stało się również warsztatem naukowym. Ry­ gorystycznie więc przyjmując kryterium selekcji chronologicznej i geo­ graficznej przystąpiono w latach 1948-1963 do tworzenia ekspozycji mu­ zeum mającego być syntezą nie tylko rumuńskiego budownictwa ludo­ wego, ale zajęć, strojów, sprzętów, zwyczajów itp. całego obszaru Rumunii, kraju będącego zróżnicowanym pod względem geograficznym, gospo­ darczym, społecznym i narodowościowym. Tę różnorodność kulturową obrazują znajdujące się w muzeum 307 budynki z X V I I - X X w. zgrupo­ wane w 65 kompleksach architektonicznych z 25 500 obiektów, zajmując łączną powierzchnię 10 ha. Celem wskazania założeń Muzeum warto może — przykładowo tylko — omówić kilka zagród, reprezentujących różne regiony kraju. Jedna z nich pochodzi z Gór Zachodnich, tzw* Munti Apuseni w centrum Tran­ sylwanii, na zachód od miasta Turda. Kraina ta, wznosząca się do 1 200 m npm., zamieszkana była przez słynnych górali tzw. Mocanów. Podsta2 1 2 1 Muzeul Satului, Bucuresti — soseaua Kiseleff 28-30; dyrektor dr G. Focsa. Na temat w.w. Muzeum zob. m i n . : D. G u s t i , Muzeul satului románese, „So­ ciologia románeascá", t. ¡1: 1936, nr 5, s. 1-7; G . F o c s a , Das Museum des Dorfes in Bukarest, Bukarest 1958, ss. 207; t e n ż e , Le musée du village et le probléme des musées ethnographiques en pleín air, [w:] Etudes d'ethnographie et de folclore au VII-e Congres International des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques (1964), s. ¡143-154; t e n ż e , Muzeul satului, astazi, „Revista Muzeelor", R. 1: 1964, nr 3, s. 220-225. �E T N O G R A F I A RUMUNSKA 71 w ą ich utrzymania było pasterstwo, obróbka drewna i związane z nią rzemiosła, o czym informują liczne eksponaty, a dom, mieszkalny z 1815 r. wskazuje na przystosowanie jego formy do tamtejszych warunków kli­ matycznych. Świadczy o tym przede wszystkim stromy dach, stanowią­ cy /i wysokości domu, ułatwiający zsuwanie się długo utrzymującego się w tych stronach śniegu. Wnętrze wypełniają bogato zdobione sprzęty, przyrządy tkackie, naczynia pasterskie oraz barwne, o geometrycznych wzorach, tkaniny i stroje ludowe. Inny region, słynący z uprawy wino­ rośli i kukurydzy, reprezentuje zagroda z Goicea Mica, wsi leżącej w są­ siedztwie słynnych winnic i dojrzewalni win w Segarcea, w historycz­ nej krainie Oltenii. W Muzeum Wsi znalazł się dom mieszkalny z końca X I X w., wkraczający na miejsce spotykanych wówczas jeszcze dość czę­ sto na tych terenach ziemianek, których dwa przykłady znajdują się również w Muzeum. Dom jest zbudowany z gliny i wypalanych cegieł. Interesująca jest kuchnia z otwartym ogniskiem — powszechnym do dziś w tych stronach — i dużym okapem, odprowadzającym dym do komina. Zgromadzono tu liczne naczynia i sprzęty kuchenne, jak np. gliniany klosz do pieczenia chleba, miedziane kotły, okrągły niski stół do spoży­ wania posiłków itp., które to przedmioty są obecnie używane na wsi rumuńskiej (zob. fotografie wykonane w 1972 r. we wsi Calopár, judet Dolj, region Oltenia). Warto zwrócić uwagę na wspomniane wyżej zie­ mianki ze wsi Castranova i Drághiceni, w północnej Oltenii, będące niegdyś schronieniem chłopów pańszczyźnianych. Ta archaiczna forma budownictwa zachowała się na skutek specyficznych na tych terenach stosunków gospodarczo-społecznych i geograficznych. Zbudowane z gliny i drewna, z dwuspadowym słomianym dachem, składały się z 2-6 po­ mieszczeń, przeznaczonych na kuchnię, komorę, warsztat tkacki itp., gro­ madząc niezwykle interesujące przedmioty codziennego użytku. 3 Omawiane Muzeum Wsi, dążąc do ukazania zróżnicowania kulturo­ wego Rumunii, włączyło do swej ekspozycji również budownictwo mniej­ szości narodowych. Przykładem mogą być tzw. Lipowianie, rosyjscy wyznawcy sekty religijnej Nikona (zwani starowiercami), którzy uciekli z centralnej Rosji przed prześladowaniami religijnymi, po nieudanym powstaniu w 1707 r. Schronili się oni na opanowany przez Turków teren Dobrudży, zajmując bagniste i porosłe trzciną ziemie delty Dunaju. T u ­ taj też, z dala od ludzi, zachowali swój język, strój i zwyczaje. W Mu­ zeum znajduje się zagroda z 1898 r. z rybackiej wsi Jurilovea (jud. T u lcea), zbudowana z dostępnych tam materiałów: kamienia, gliny, słomy i trzciny oraz zdobnictwem, a ściślej malowidłami (drzwi, okien, pieca), charakterystycznymi dla sztuki rosyjskiej. Zajęcia ludności obrazują l i ­ cznie zebrane sprzęty rybackie, sieci, ości oraz budynek na palach (tzw. cherhana), służący do sprawiania i przyrządzania ryb. Nie jest to jedyny �72 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA Rye. 3. Gliniany klosz (tzw. tast) do pieczenia chleba; w i e ś Calopar, reg. Oltenia jud. Doij, Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972 zresztą w Muzeum Wsi w Bukareszcie obiekt związany z profesjonalnymi zajęciami ludności wsi. Są nimi również licznie występujące w Rumunii wiatraki, młyny, olejarnie itp. Urządzeniom przemysłu ludowego poświęcone jest zresztą odrębne muzeum, tzw. Muzeum Technik Ludowych w Dumbrawie Sibiului, bę­ dące oddziałem Muzeum Brukenthal w Sibiu. Zajmuje ono 40 ha ekspo­ zycji, rozmieszczonej na 100 ha naturalnego parku, stwarzając doskonałe warunki do zaplanowanej rozbudowy. To właśnie zadecydowało o wy­ borze okolic Sibiu na wspomniane muzeum, choć nie bez znaczenia były walory turystyczne, usytuowanie miasta w centrum kraju, jak też pozy­ cja samego Muzeum Brukenthal, gromadzącego unikalne dzieła sztuki. Przeświadczenie, iż praca i narzędzia najlepiej obrazują kulturę ludu, stało się impulsem do szerokiej akcji badawczej, poprzedzającej otwar­ cie Muzeum i umożliwiającej wybór z całej Rumunii najciekawszych 2 2 2 2 Muzeul tehnicii populare, Dumbrava Sibului — kierownik dr C. Bucur; od­ dział Muzeum Brukenthal, Sibiu — Piata Republicii 3/4 — dyrektor dr C. Irimie. W 1972 r. Muzeum Technik Ludowych liczyło 60 kompleksów b u d y n k ó w (zapla­ nowane jest 130). Personel liczył 30 pracowników, w tym 5 naukowych. Muzeum posiada w ł a s n e wydawnictwo pt. „Cibinium". �73 E T N O G R A F I A RUMUNSKA 23 obiektów. Ekspozycję otwarto w 1967 г . , pracując w dalszym ciągu nad jej rozbudową. Muzeum podzielone jest na cztery działy: I. Przygo­ towanie produktów pochodzenia roślinnego i zwierzęcego w celach spo­ żywczych (zbieractwo, rybołówstwo, myślistwo, pszczelarstwo, hodowla, przetwórstwo mleczne, wyrób napojów alkoholowych, olejarstwo, młyny, wiatraki itp.); II. Obróbka surowców rzemieślniczych (warsztaty i na­ rzędzia bednarskie, garncarskie, kamieniarskie, kowalskie itp.); I I I . Ob­ róbka włókna pochodzenia roślinnego i zwierzęcego oraz techniki zwią­ zane ze strojem (folusze, pracownie kuśnierskie, tkackie, garbarskie); IV. Transport i środki komunikacji (łodzie, promy). Warto wspomnieć o innych specjalistycznych muzeach, związanych z zajęciami ludności wiejskiej, jak na przykład muzeum uprawy wino­ rośli i pomologu (Muzeul Viticulturii si Pomiculturii) w Golesti (jud. A r ges, reg. Pitesti) , muzeum rybołówstwa (Muzeul Pescuitului) w Tulcea (Delta Dunaju) oraz muzeum pasterstwa (Muzeul Pástoritului din zona Branului) w Bran (jud. Brasov). Podział Rumunii na kilka historycznych krain, spełniających okre­ śloną i decydującą rolę w historii tego kraju, podkreślają regionalne mu­ zea Mołdawii, Transylwanii, Oltenii, Banatu itp. Najstarsze z nich, Muzeum Etnograficzne Transylwanii w Kluż , za­ łożono już w 1922 r. Współczesna, otwarta w 1972 г., nowa ekspozycja obrazuje podstawowe zajęcia ludności, sprzęty, strój, tkaniny, ceramikę, przedmioty kultowe itp. ludności zamieszkującej Transylwanię, a więc Rumunów, Węgrów i Sasów. Muzeum to posiada od 1927 r. oddział na wolnym powietrzu (Cluj-Hoia). Muzeum Etnograficzne Mołdawii w Jassach zawdzięcza swe pow­ stanie kierownikowi katedry geografii i etnografii prof. I . Chelcea, który w 1943 r. zainicjował gromadzenie eksponatów kultury ludowej z my24 25 26 2 3 Zob. С. I г i m i e, Ethnographische Untersuchungen über die Geschichte der bauerlichen Technik bei den Rumanen, „Cibinium", R. 1967/1968, s, 5-13; t e n ż e , Das Museum der bauerlichen Technik, „Cibinium", R. 1966, s. 15-2B. Zob. С. 11 i e в с u, Muzeul viticulturii si pomiculturii de la Golesti, „Re­ vista Muzeelor", R. 3: 1960, s. 289-^293. Muzeul Etnografie al Transilvaniei, Cluj — strada 30. Decembrie 21; dyr. V. Pascu. Na temat w.w. muzeum jest bogata literatura; zob. m.in.: R. V u i a , Le musée ethnographique de Transilvanie a Cluj, Paris 1928, ss. 11; T. O n i s o r, Etapele de dezvoltare a colectiilor Muzeului etnografie al Transilvaniei, „Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei", R. 1: 1957/1958 (druk 1958), s. 17-78; G. D á n e u s , Muzeul etnografie al Transilvaniei, „Revista Muzeelor", R. 1: 1964, nr 3, s. 243-246. Muzeul Etnografie al Moldaviei, ł a s i — Palatul Culturii, dyr. G. Bodor: zob. G. B o d o r , Muzeul etnografie al Moldaviei din Iasi, „Revista Muzeelor", R. 1: 1964, nr 3, s, 235-237. 2 4 2 5 2C �74 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA ślą o ich wartości dydaktycznej. Obecna ekspozycja etnograficzna, bę­ dąca częścią dużego kompleksu muzealnego, mieści się w dawnym pa­ łacu książęcym. Ukazuje kulturę ludową wszystkich rejonów Mołdawii ze szczególnym uwzględnieniem licznie występujących tam urządzeń przemysłu ludowego. Działy etnograficzne lub tylko sztuki ludowej posiadają wszystkie muzea regionalne, służąc -— zgodnie z polityką państwa — edukacji współczesnego społeczeństwa rumuńskiego. Stąd tak duża troska o roz­ wój muzealnictwa, jego profil i zadania, zmierzające do ukazania ge- Ryc. 4. Muzeum dr. N. M i n o v i c i w Bukareszcie Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972 nezy i rozwoju kultury ludowej własnego regionu. Takie założenia po­ siadają muzea Oltenii w Krajowej, Banatu w Timisoarze, Bukowiny w Suczawie, regionu Kriszului w Oradei, a tylko nieliczne zasięgiem swym wykraczają poza granice regionu, celem ukazania szerszego tła i powiązań z kulturą całego kraju (np. dział sztuki ludowej Muzeum Brukenthal w Sibiu). Zasadniczo jednak tylko zadaniem Muzeum Sztu­ ki Ludowej w Bukareszcie jest ukazanie wybranych dziedzin sztuki lu­ dowej całego terytorium Rumunii. Służą temu monotematyczne wysta­ wy, jak na przykład tkanin, ceramiki, strojów, sprzętarstwa itp. �E T N O G R A F I A RUMUNSKA 75 Warto wspomnieć jeszcze o istniejącym w Bukareszcie muzeum sztu­ ki ludowej dr. N. Minovici , profesora medycyny, społecznika i kole­ kcjonera, który w 1936 r. przekazał państwu zbierane przez wiele lat przedmioty sztuki ludowej różnych regionów kraju. Muzeum mieści się w zabytkowej willi zbudowanej w tzw. stylu rumuńskim (zob. fotogra­ fia), będąc dokumentem epoki i przykładem ówczesnej działalności ko­ lekcjonerskiej. Patronująca muzeom Rada do Spraw Kultury i Wychowania Socja­ listycznego, z podległymi jej komitetami w 39 judecach (jednostki admi­ nistracyjne odpowiadające mniej więcej naszym województwom), pro­ paguje m.in. ideę tworzenia „izb regionalnych" i „domów pamięci", od­ grywających dużą rolę w wychowaniu i aktywizacji mieszkańców wsi i miasteczek rumuńskich . Przechodząc teraz do problematyki badań etnograficznych wypada stwierdzić, iż skupia się ona wokół zadań, uznanych obecnie za najistot­ niejsze z punktu widzenia potrzeb kraju. Nakreślają ją zwłaszcza za­ mierzenia gospodarcze państwa, pociągające za sobą przeobrażenia w sposobie życia ludności wiejskiej, jak również dążenia do wychowa­ nia społeczeństwa w oparciu o bogate tradycje kultury ludowej tego kraju. Wynikiem tego jest wspomniana wyżej szeroko zakrojona dzia­ łalność muzealna, jak też popularyzatorska akcja pracowników Insty­ tutu Etnografii i Folkloru, jeżdżących po kraju z referatami na temat kultury ludowej i folkloru . Ważniejsze zamierzenia państwowe, jak na przykład budowa obiek­ tów przemysłowych, a pociągające za sobą przesiedlenia ludności, prze­ obrażenia w strukturze zatrudnienia, w sposobie życia itp., śledzone są przez etnografów, włączających się, a niekiedy nawet inicjujących międzydyscyplinarne badania zespołowe. Tak na przykład było w wy­ padku budowy ośrodka metalurgicznego w Resita czy hydroelektrowni na Bystrzycy w Bicaz i na Dunaju w Portile de Fier. Dążeniem etno­ grafów była najczęściej rejestracja kultury ludowej, zmierzająca do opracowania atlasu badanego regionu. Podkreślić należy, iż śledzenie 27 28 2!l 2 7 Muzeul A r t a Nationala prof. N . Minovici, Bucuresti — strada dr M i n o v i c i 1; zob. M . P r z e ź d z i e c k a , Sztuka ludowa w muzeach Bukaresztu, „ P o l s k a Sztuka Ludowa", R. 10: 1956, nr 2, s. 124-131. N a d m i e ń m y , iż przed utworzeniem w . w . Rady działała komisja muzealna przy P a ń s t w o w y m Komitecie K u l t u r y i S z t u k i (utworzona w 1964 г.), w ramach k t ó r e j i s t n i a ł o d d z i a ł etnograficzny; komisja z a i n i c j o w a ł a m.in. katalogowanie wszy­ stkich etnograficznych o b i e k t ó w muzealnych — zob. na ten temat a r t y k u ł T. B á n á t e a n u w „ R e v i s t a Muzeelor", R. 4: 1967, n r 2. Zob. А. I . A m z u 1 e s с u, Participarea Institului de etnografie si folclor la actiuni cultural-stiintifice organízate in judetele tarii, „ R E F " , R. 17: 1972, n r 2, s. 157-159. 2 8 2S �76 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA współczesnych przemian kulturowych w wyniku wspomnianej industria­ lizacji kraju nie było do tej pory w zasadzie udziałem etnografów. Pro­ blematykę tę spotykamy natomiast w ostatnio wydanych publikacjach socjologicznych. Warto tu wspomnieć o badaniach zaplecza rolniczego miasta, będącego ośrodkiem przemysłu aluminiowego (miasto SlatinaOlt), którego rozwój pociągnął za sobą daleko idące zmiany sąsiedniego środowiska wiejskiego . Inny przykład urbanizacji śledzono w najstar­ szym zagłębiu naftowym Ploesti, na północ od Bukaresztu, badając mia­ sto Boldest!, które nie tak dawno jeszcze było w s i ą . Podejmowana przez etnografów problematyka współczesnej kultury ludowej koncentruje się w dużej mierze na zagadnieniu przechodzenia „starego" w „nowe" — jak to się określa — i ocenie znaczenia twór­ czości ludowej we współczesnym życiu kraju. Jest to wielokrotnie pod­ kreślany w literaturze etnograficznej i folklorystycznej problem walo­ ryzacji kultury ludowej i jej wkładu do kultury ogólnorumuńskiej . Nadmieńmy, iż znaleźć też można artykuły na temat budownictwa i mie­ szkań chłopów skolektywizowanych oraz badań kultury klasy robot­ niczej . Jest to tylko jeden z problemów współczesnych zainteresowań etno­ graficznych, których bogactwo tkwi w różnorodnej i żywej kulturze ludowej tego kraju, szukając w niej najczęściej ciągłości istnienia na­ rodu rumuńskiego. Stąd etnogeneza należy do często poruszanych tema­ tów, podobnie jak historiografia etnografii. Będą to więc zarówno po­ szukiwania początków zainteresowań etnograficznych, pierwszych kwe­ stionariuszy, relacji obcych podróżników wędrujących przez księstwa rumuńskie. Wartość tych dokumentów podsunęła myśl publikowania 30 31 32 33 ,3 ° Procesul de urbanizare in R. S. Romana. Zona Slatina-Olt, praca zbiorowa pod red. M. Constantinescu i H. H. Stahla, Bucuresti 1970, ss. 389. Industralizare si urbanizare. Cercetari de psihosociologie concreta la Bóldeęti, praca zbiorowa pod red. T. Herseni, Bucuresti 1970, ss. 268. Z prac socjolo­ gicznych warto w y m i e n i ć jeszcze: O. B a d i n a , D. D u m i t r u , O. N e a m Cu, Buciuni. Un sat din Tara de Sub Munte. Cercetáre socio-economicá, Bucuresti 1970, ss. 410; O. B a d i n a , Cercetarea sociológica concreta. Tradifii romdneęti, Bucu­ resti 1966, ss. 189; H. H . S t á h l , Contributii la studiul satelor devalnase romíneęti, Bucuresti, t. 1: 1958; t. 2: 1959; t. 3: 1965; zob. też prace opublikowane w „Bibliotece Socjologicznej". Zob. I. V 1 á d u t i n, Cercetarea fenomenelor etnografice contemperare, „REF", R. 15: 1970, nr 6, s. 431-449; B. Z d e r c i u c , Uber die Wissenschaftliche Erforschung des Neuen in der Volkskunde, „Forschungen zur Volks- und Landeskunde", R. 4: 1961, s. 13-26. Np. artykuły В. Zderciuc'a, N. Ungureanu i L . Muresan w „Revista Muzee­ lor", R. 1: 1964/4; R. 2: 1965/nr specjalny; R. 5: 1968/1 oraz w „REF", R. 10: 1965, nr 1, s. 29-41. 31 3 2 3 3 �77 E T N O G R A F I A RUMUNSKA ich w odrębnej serii wydawniczej, pt. Documenta Romanize Etnographica , będącej w planach Instytutu Etnografii i Folkloru w Bukare­ szcie. Problemy badawcze, jakimi zajmują się etnografowie rumuńscy, koncentrują się najczęściej wokół wybranych dziedzin kultury ludowej, a zwłaszcza pasterstwa, budownictwa, rzemiosła i przemysłu ludowego, przy czym źródeł szuka się również w odległej przeszłości, celem wyka­ zania ciągłości historycznej i szerszych analogii . Znaczne miejsce zaj­ mują też prace z obrzędowości rodzinnej oraz sztuki ludowej . Mniej uwagi poświęcono problemom teoretycznym. Na osobne podkreślenie zasługują monografie wsi, a zwłaszcza re­ gionów, oraz monografie problemowe, będące próbą ujęć syntetycz­ nych . Wspomnieć też wypada o pracach opublikowanych w zaini­ cjowanej przez Akademię serii wydawniczej Studii de etnografie , jak też licznych artykułach z zakresu muzealnictwa, a zwłaszcza muzeów na wolnym powietrzu . u 35 36 37 3S 39 3 4 Zob. P. S i m i o n e s с u, Martiruii etnografice — putin cunoscute — ale unor calatorii straini ín tarile románe (Świadectwa etnograficzne — mniej znane — niektórych podróżników zagranicznych na ziemiach rumuńskich), „REF", R. 16: 1971, nr 4, s. 289-299; P. S i m i o n e s c u , P. G e r n o v o d e a n u , Pagini de etno­ grafie románeasca in opera memorialistica a unor calatorii straini (Strony etno­ grafii rumuńskiej w pamiętnikach kilku podróżników zagranicznych), „REF", R. 17: 1972, nr 5, s. 373-390. Są to zwłaszcza artykuły z zakresu rolnictwa; zob. np. „REF", R. 12: 1967, s. 213, 239, 245; R. 13: 1963, s. 252; R. 15: 1970, s. 143. Zob. Arta populara románeasca, Bucuresti 1969, ss. 669; M. F о с s a, Scoarte románesti din coleefia Muzeului de arta populara a R.S.R., Bucuresti 1970, ss.369; P. P e t r e s c u , Broderii pe piele in arta populará románeasca, Bucuresti 1968, ss. 39; R. V u l c á n e s c u , Mastile populare, Bucuresti 1970, ss. 346. Tara Birsei, praca zbiorowa pod red. N. Dunare, Bucuresti 1972, ss. 470: R. V u l c á n e s c u , Etnologie jurídica, Bucuresti 1970, ss. 339; t e n ż e , Coloana cerului, Bucuresti 1972, ss. 262; t e n ż e , Etnografie: stiinte culturii populare, Bucu­ resti 1966, ss. 110; H . H . S t á h l , P. H . S t á h l , Civilizaría vechilor sate romá­ nesti, Bucuresti 1968, ss. 99; I. M u s l e a , Cercetari etnografice si de folclor, Bu­ curesti 1971, ss. 335; Etnografia si folcloristica romina ín anii de dupa Eliberare, „REF", R. 9: 1964, nr 4-5, s, 321-334; R. V u l c á n e s c u , P. S i m i o n e s c u , Some special aspects of Rumanian ethnology. Phases of Development and the Con­ temporary Scene, „Rumanian Studies", t. 2: 1972, s. 195-215. Nr 1: F . B. F l o r e s c u, Opicele la romxni (Kierpce rumuńskie), Bucu­ resti 1957, ss. 170; nr 2: Arta populará din valea Jiului (Sztuka ludowa doliny rzeki Ли), Bucuresti 1963, ss. 561; nr 3: R. V u i a , Tipuri de pastorit la Romini (Typy pasterstwa w Rumunii), Bucuresti 1964, ss. 265. Zob. np. Simpozionul muzeelor etnografice in aer liber, „Revista Muzeelor", R. 3: 1966, nr 4 i 6, oraz artykuły w „Rejvista Muzeelor", R. 1: 1964, s. 68, 126, 220. „REF", R. 12: 1967, s .77; „Cibinium", R. 1967/1968, s. 521; „Fcrschungen zuř Volksund Landeskunde", t. 5: 1961, s. 101: t. 6: 1963, s. 210; t. 9: 1966, s. 59 i inne. 135 3 8 37 3 8 3 9 �78 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA Największym przedsięwzięciem etnografów rumuńskich na najbliższe lata jest atlas etnograficzny, włączony do planu państwowego i będący podstawowym zadaniem Instytutu Etnografii i Folkloru w Bukareszcie . Myśl stworzenia atlasu etnograficznego łączy się już wprawdzie z naz­ wiskami takich etnografów i folklorystów, jak O. Densusianu, T. Papahaia i R. Vuia, jednak dopiero w 1965 r. przybrała realne kształty. Celem atlasu jest uchwycenie kultury ludowej w dwóch przekrojach czasowych, a mianowicie z początku X X w. (w kwestionariuszach służą do tego py­ tania o fakty kulturowe sprzed 50-60 laty) oraz w latach siedemdziesią40 Ryc. 5. Sposób noszenia na głowie (na tzw. oblaniku) przez kobiety w południowej Rumunii Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972 �79 E T N O G R A F I A RUMUNSKA tych b. w. (określanych jako współczesność), pozwalających na wykrycie dynamiki przemian, możliwych do przedstawienia w większym stopniu w komentarzach, niż samych mapach atlasowych. Obejmuje on swym za­ sięgiem kulturę ludową ludności rumuńskiej, jak i wszystkich mniej­ szości narodowościowych, uwzględniając ich wzajemne wpływy i zapo­ życzenia. Z całego terytorium Rumunii o powierzchni ponad 237 000 km wybrano do badań 541 punktów, zwracając uwagę, by wieś posiadała ciągłość kulturową oraz tradycyjną i zróżnicowaną kulturę ludową. Pro­ blematykę badawczą ujęto w 22 kwestionariuszach , zamierzając prowa­ dzić poszukiwania terenowe równocześnie nad wszystkimi tematami, oddzielnie jednak w każdej prowincji historycznej, a więc Oltenii, Muntenii, Dobrudży, Mołdawii, Transylwanii i Banacie. Jako pierwszą wybra­ no Oltenię, rozpoczynając badania w 1972 r. Pracownicy Instytutu w B u ­ kareszcie podzieleni są na cztery pięcioosobowe grupy, z których każda prowadzi badania w innych wsiach, zbierając materiał według wszystkich kwestionariuszy. Ponadto każdy z pracowników odpowiedzialny jest za inny dział kultury, gromadząc do niego literaturę, a w przyszłości opra­ cowując materiał, mapy itp. W ramach tego ogólnopaństwowego przed­ sięwzięcia, jakim jest atlas etnograficzny Rumunii, przewidziana jest współpraca z muzeami regionalnymi, od których oczekuje się informacji o posiadanych przedmiotach kultury ludowej z badanych wsi, dalej — z pokrewnymi instytucjami etnograficznymi, a zwłaszcza Instytutem His­ torii Sztuki w Bukareszcie, oczekując współpracy w opracowaniu stroju ludowego. Brana jest również pod uwagę możliwość wykorzystania tere­ nowych domów kultury i twórczości ludowej, rad narodowych i miej­ scowych działaczy, których pomoc była istotna przy podejmowaniu de­ cyzji o wyborze punktów atlasowych. Rozpoczęcie badań poprzedziły bowiem liczne dyskusje, sesje naukowe i artykuły, a jeden z numerów czasopisma etnograficznego „Revista de etnografie si folclor" wyłącznie poświęcono problematyce badań atlasowych . 2 41 42 4 0 Zob. I . V 1 á d u t i u, Prinzipen und Methoden zur Verwirklichung des Volkskundeatlas von Rumdnien, odbitka z: „REF", R. 16: 1971, nr 6, ss. 74. Atlasul etnografie al Romaniei: ¡1. Wiadomości ogólne; 2. Zagroda; 3. B u ­ downictwo; 4. Rolnictwo; 5. Hodowla; 6. Uprawa winorośli; 7. Sadownictwo i ogrod­ nictwo; 8. Uprawa i obróbka roślin włókienniczych; 9. Jedwabnictwo; 10. Pszcze­ larstwo; 11. Myślistwo; 12. R y b o ł ó w s t w o ; 13. P o ż y w i e n i e ; 14. Rzemiosło; 15. Prze­ m y s ł ludowy; 16. Środki transportu; 17. Zwyczaje narodzinowe; 18. Zwyczaje weselne; 19. Zwyczaje pogrzebowe; 20. Zwyczaje związane z pracą; 21. Zwyczaje doroczne; ,22. Inne zwyczaje. „REF", R. 9: 1969, nr 6, s. 431-445; R. 15: 1970, nr 3, s. 181-496, я 248-251; R. 16: 1971, nr 3, s. 237-245; R. 11: 1966, nr 2, s. 177-179. 4 1 4 2 �80 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA Wspomniane wyżej czasopismo, to najważniejsze wydawnictwo etno­ graficzne w Rumunii, organ Instytutu Etnografii i Folkloru, ukazujący się pod tym tytułem od 1964 г., będąc kontynuacją „Revisty de folclor" (w 1956 r. ukazał się rocznik I), bowiem — jak wiemy — dopiero w 1963 r. etnografia uzyskała stabilizację, tworząc z dominującym dotąd folklorem jeden Instytut. Do 1972 r. ukazało się 17 roczników, z których każdy składa się z sześciu zeszytów, obejmujących Studia, Materiały, Kronikę i Recenzję , bez wewnętrznego podziału na folklor i etnografię. Pierw­ sze roczniki czasopisma zawierały też bibliografię, która później zaczęła się ukazywać jako publikacja samodzielna. Wyłącznie etnograficznym wydawnictwem jest rocznik Muzeum Tran­ sylwanii w Kluż, ukazujący się pod tytułem ,.Anuarul Muzeului Etnogra­ fie al Transilvaniei" . Pierwszy rocznik za lata 1957 i 1958 ukazał się w 1958 г., a piąty, i jak dotychczas ostatni, w 1971 г., wydany z okazji pięćdziesiątej rocznicy istnienia wspomnianego muzeum. Treść roczników ujęta w działach: Studia, Z historii etnografii i muzealnictwa oraz Mate­ riały dotyczy różnorodnych dziedzin kultury ludowej Transylwanii, jak też zagadnień muzeografii etnograficznej. Warto zwrócić uwagę na wspomniany, jubileuszowy numer, przynoszący podsumowanie działal­ ności ośrodka etnograficznego w Kluż, ośrodka o dużych tradycjach, aktywności i osiągnięciach, widocznych chociażby po publikowanej tam bibliografii . Specjalistycznym wydawnictwem etnograficznym jest „Cibinium", będące rocznikiem Muzeum Technik Ludowych i poświęcone wyłącznie temu zagadnieniu . Ukazuje się od 1966 r. w dwóch językach — ru­ muńskim i niemieckim, przy czym jednak drugi rocznik, i jak na razie ostatni, wyszedł w 1968 r. Muzeum Brukenthal w Sibiu posiada nadto od 1956 r. własną serię wydawniczą „Studii si comunican", w której ukazało 43 u iS 46 4 3 Recenzja „Revisty de folclor", R. 1: 1956-R. 8: 1963 oraz „Revisty de etno­ grafie si folclor", R. 9: 1964-R. 10: 1965 ukazała się w „Etnografii Polskiej", t. 10: 1966, s. 533-534, i t. 11: 1967, s. 549-553 (M. Misińska). „Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei", t. 1: 1957/1958, Cluj 1958, ss. 333; t. 2: 1959-0.961, Cluj 1963, ss. 381; t. 3: 1962-1964, Cluj 1966, ss, 494; t. 4: 1965-1967, Cluj 1969, ss. 620; t. 5: 1968-1970, Cluj 1971. Zob. recenzję M. Misińskiej t. 1 i 2 w.w. czasopisma, „Etnografia Polska", t. 10: 1966, s, 535-53,9. T. O n i c o r , V. P a s с u, Din realizarile stiinfifice ale etnografilor Clujeni in ultimul sfert de veac (Działalność naukowa etnografów miasta Kluż w ostatniej ćwierci wieku), „Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei", t. 5: 1968-1970, Cluj 1971, s. 3-29. „Cibinium". Studii si materiale privind Muzeul tehnicii populare din Dumbrava Sibiului, Sibiu, R. 1: 1966; R. 2: 1967/1968. 4 4 4!> 4 6 �81 E T N O G R A F I A RUMUNSKA 47 się pięć zeszytów o problematyce etnograficznej . Własne wydawnictwo posiada również Muzeum Wsi i Muzeum Sztuki Ludowej w Bukaresz­ cie . Muzeum regionalne w Alba Iulia wydaje od 1942 r. rocznik „Apulum", poświęcony archeologii, historii i etnografii , również muzeum w Oradei posiada własną serię wydawniczą , przy czym jednak najwię­ cej materiału dostarcza ogólnorumuńskie czasopismo muzealne „Revista Muzeelor". Ukazuje się ono od 1964 r. publikując prace nie tylko zresztą z zakresu muzealnictwa . Wydawnictwa filii Akademii, Uniwersytetów i Towarzystw Nauko­ wych w Kluż, Krajowej, Sibiu czy Timosoarze mają na ogół charakter regionalny, dążąc do ukazania specyfiki kulturowej, jak też elementów wspólnych dla całego obszaru Rumunii. I tak w Krajowej ukazuje się od 1970 r. wydawnictwo Akademii, zatytułowane ,,Histórica" i poświę­ cone regionowi Oltenii, a nowo utworzone w tym mieście Centrum Nauk 4 8 49 50 51 52 4 7 „Studii si comunican." Muzeul Brukenthal — nr 2: С. I r i m i e, Pivele si viltorile din Marginimea Sibiului si de pe valea Sebesului (Folusze i urządzenia wirujące w Marginimea Sibiului i dolinie Sebesului), Sibiu 1956, ss. 98; nr 3: H. H. o f f m a n n , Din istoria si tehnica artei ceramice susesti din sudul Transilvaniei (Studia z historii i techniki saskiej ceramiki w południowej Transylwanii), Sibiu 1956, ss. 48; nr 6: N. D u n á r e , Specificul etnografie al Cimpiei Ardealului (Etnograficzna specyfika równiny Ardealului), Sibiu 1956, ss. 17, ilustracje; nr 8: C. I r i m i e , H . H o f f m a n n , Cerámica din Sasciori (Ceramika z Sasciori), Sibiu 1958, ss. 62; nr 9: P. S t á h l , Planuríle caselor rominesti faranesti (Plany rumuń­ skich domów chłopskich), Sibiu 1958, ss. 91. „Muzeul Satului. Studii si cercetári" posiada następujące działy: Studia, M a ­ teriały etnograficzne, Problemy muzeografii. Noty — recenzje; streszczenia w j . ro­ syjskim, francuskim, angielskim i niemieckim. Muzeum wydaje również monogra­ fie obiektów muzealnych. „Studii si cercetári de etnografie si arta populará", t. 1: 1965. „Apulum". Acta Musei Apulensis. Arheologie — istorie — etnografie, Alba Iulia — R. 1: 193'9-1942-R. 10: 1972. Układ czasopisma: Studia, Komunikaty, K r o ­ nika m u z e ó w regionalnych. Muzeul Tarii Crisurilor Oradea, nr 4: T. M o z e s, Portul popular femeiesc din bazinul Crisului Rapade (Kobiecy strój ludowy w dorzeczu rzeki Keresz Szyb­ ki), Oradea 1968; nr 6: M. B o c s e , V . G i u r c a , A. M a r o s s y, Contribuya la cunoasterea medicinii populare din bazinul Crisului Negru (Przyczynek do po­ znania medycyny ludowej w dorzeczu Kereszu Czarnego), Oradea 1970, nr 10: Contributii la cunoasterea etnografiei din Tara Crisulor (Przyczynek do etnografii Zie­ mi Keresz), Oradea 1971; I . G o d e a, Monumente de arhitectura populara din Nord-Vestul Romaniei, t. 1 (Zabytki architektury ludowej z północno-wschodniej Rumunii). „Revista Muzeelor", R. 1: ¡1964-R. 10: 1971: układ czasopisma: Studia i ba­ dania, Historia muzeografii, Konserwacja, Zbiory muzealne i wystawy, Kronika, Recenzje. 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 �82 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA Rye. 6. Pokaz w Kluż ludowych strojów Transylwanii Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972 Społecznych i Politycznych rozpoczęło w 1972 r. druk serii „Contributui istorice". Specyficzna sytuacja narodowościowa Transylwanii pociągnęła za sobą publikację czasopisma wyłącznie w języku niemieckim. Jest nim wydawnictwo założonego w 1956 r. Towarzystwa Naukowego w Sibiu, ukazujące się od 1959 r. pod tytułem „Forschungen zur Volks- und L a n deskunde" . 53 5 3 „Forschungen zur Volks- und Landeskunde", wydawnictwo Akademii R.R.S. — oddział w Kluż, sekcja Towarzystwa Naukowego w Sibiu; R. 1: 11959-R. 14: 1971; zob. recenzja M. Mosińskiej w.w. czasopisma (R. 1961, nr 4) w „Etnografii Pol­ skiej", t. 10: 1966, s. 534-535. �83 E T N O G R A F I A RUMUNSKA Wreszcie wypada wspomnieć jeszcze o takich wydawnictwach, jak „Studii si cercetárii de istoria artei", poświęconym sztuce ludowej, „Re­ vue des études sud-est européens" czy Revue roumaine des sciences so­ ciales", w których znaleźć można ważne dla etnografa pozycje . Nad­ mieńmy, iż w planach Akademii znajduje się nowa — wspomniana już wyżej — seria wydawnicza „Documenta Romaniae Etnographica" oraz „Acta Antropológica si Etnológica Romanie", będąca wynikiem działal­ ności Komisji Antropologiczno-Etnologicznej w Bukareszcie i jej oddzia­ łów terenowych w Kluż, Jassach, Krajowej i Timisoarze . Poza wymie­ nionym towarzystwem w 1972 r. reaktywowano w Kluż Towarzystwo Etnograficzne i Folklorystyczne, którego działalność sięga roku 1923 . Na zakończenie wspomnieć trzeba o opracowywanej systematycznie bibliografii etnografii i folkloru, będącej w planach Instytutu Etnografii i Folkloru w Bukareszcie. Gromadzona jest według układu alfabetycznego i rzeczowego oraz roku wydania, dla którego też jest sukcesywnie pu­ blikowana. W 1968 r. ukazała się pełna bibliografia za lata 1800-1891 , a bieżącą bibliografię drukowały czasopisma, początkowo „Anuarul arhiviei de folclor", następnie „Revista de folclor" i wreszcie „Revista de etnografie si folclor" . Od kilku lat bibliografia ukazuje się jako od­ dzielne wydawnictwo Uniwersytetu w Timisoarze . Ułożona jest według następującego planu: 1. Podstawy dokumentacji naukowej etnografii 5i 55 56 57 58 59 5 4 Np. „Studii si cercetárii de istoria artei", t. 1: 1954, nr 1-2, s, 21, 39, 49; t. 7: 1960, nr 2, ,s. 4,1, 81, 159; „Revue roumaine des sciences sociales", t. [16: 1972, nr 4, s. 351 (С. I . G u l i a n , La sociologie de la culture), s, 393 (G. В r á t e s c u , Les limites de V empirisme dans la médecine populaire), s. 425 (D. G u s t i , Autosociologia unel vieti). Comisia de antropologie si etnologie a Academiei Republicii Socialiste R o ­ mania: przewodniczącym jest prof, dr S. Milcu (antropolog), a sekretarzem dr R. Vulcánescu (etnograf). W 1967 r. zorganizowana została w Bukareszcie sesja nauko­ w a na temat: Antropologia we współczesnej nauce; zob. Antropologia in stiinfa contemporana, Bucuresti 1968, ss. ¡136 (s, 46-54: R. V u l c á n e s c u , Dinámica culturii in antropologia actúala). Przewodniczącym jest geograf prof, dr Т. Morariu; zob. m.in. Т. O n i s o г, Romulus Vuia, „Anuarul Muzeului etnografie al Transilvaniei", t. 3: 1962-1964, Cluj 1966, s. 269-306. A. F о с h i, Bibliografia generala a etnografiei si folclorului románese, t. 1: 1800-1891, Bucuresti 1968, ss. X I I I , 739. „Anuarul arhiviei de folclor", t. 1: 1932 — t. 6: 1942 (oprać. I . Muslea); „Revi­ sta de folclor" t. 1: 1956-t. 8: 1968 (bibliografia za lata 1944 do 1960 opracowana przez I . Muslea, Т. Talos'a i A. Fochi); bibliografía za rok 1961 i 1962 opublikowana została przez A. Fochi w „Revista de etnografie si folclor". E . D a n e u s , Bibliografia etnográfica si folcloricá románeasca pe anuí 1963, extras din volumul „Folclor Literar", Timisoara, t. 1: 1967. 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 �84 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA i folkloru; 2. Historia etnografii i folkloru; 3. Etnogeneza i etnografia; 4. Plastyczna sztuka ludowa; 5. Folklor; 6. Etnografia, sztuka ludowa i folklor mniejszości narodowych w Rumunii oraz innych narodów; 7, Akcja waloryzacji etnografii, sztuki ludowej i folkloru w dobie rewolucji kulturalnej kraju. Kończąc wypada stwierdzić, iż etnograficzne kontakty polsko-rumuńskie nie należą do ożywionych, czego wynikiem jest słaba orientacja w podejmowanych pracach badawczych, publikacjach, organizacji nauki itp. Trzeba podkreślić jednak, iż czytelnik polski ma możność zapozna­ nia się z niektórymi problemami etnografii rumuńskiej (zwłaszcza pas­ terstwa i niezwykle bogatej i interesującej sztuki ludowej tego kra­ ju ) w większym stopniu, niż czytelnik rumuński z etnograficznymi pracami polskimi. Poza tym w czasopismach naszych poświęcono również miejsce omówieniu wydawnictw, a zwłaszcza etnograficznych czasopism rumuńskich . Nie trzeba dodawać, iż bardziej ożywione kontakty przy­ nieść by mogły wspólną korzyść i wyjaśnić wiele zagadnień kultury ludowej naszych krajów. 6 0 61 62 6 0 Zob. np.: B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Badania nad pasterstwem w Rumunii, „'Lud", t. 46: 1960 (druk 1961), s. 508-515; I . V l á dut, i u, Studia nad życiem pasterskim w Rumunii, „Etnografia Polska", t. 5: 1961, s. 71-84; N. D u n á r e, Powojenna działalność etnograficzna w Rumunii ze szczególnym uwzględnie­ niem badań życia pasterskiego, „Etnografia Polska", t. 5: 1961, s. 314-329; V . В ut u r á, Materiały do kultury pasterskiej Karpat w Transylwańskim Muzeum Etno­ graficznym w Cluj, „Etnografia Polska", t. 5: 1961, s. 335-341. T. B a n S f e a n u , Rumuńskie skrzynie ludowe, „Polska Sztuka ludowa", R. 13: 1959, nr 2, s, 123-131; N. D u n á r e , Siedmiogrodzkie kafle ludowe; tamże, R. 11: 1957, nr 4, s, 224-228; P. H. S t a h l , Słońce, księżyc i gwiazdy w ludowym zdobnictwie rumuńskim XIX w., tamże, R. 15: 1961, nr 1, s, 27-34; T. B á ň á ­ t e a n u, J . F o r m a g i u, Koszula kobieca. Ze studiów nad rumuńskim strojem ludowym, tamże, R. 20: 1966, nr 2, s. 101-112; zob. też przypis 18 i 27. Zob. „Etnografia Polska", t. 4: 1961, s. 394; t. 5: 1961, s. 104; t. 10: 1966, s. 533 i 578; t. 11: 1967, s. 549; „Lud", t. 45: 1958/1959 (druk 1960), s. 347. 6 1 6 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bcfb26ad42fbc8dbde8a17c711f46a9a.pdf f9e1de2d08c69939e69990606825f2c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:810 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:744 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA INSTYTUT HISTORII KULTURY ETNOGRAFIA NAUK MATERIALNEJ POLSKA XVIII Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1974 OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �R E D A K T O R : W I T O L D DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE K O M I T E T U : J O Z E F B U R S Z T A , MARIA F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , DANUTA MARKOWSKA, Z O F I A S Z Y F E L B E J N - S O K O L E W I C Z Adres Redakcji: Ś w i e r c z e w s k i e g o 105, 00-140 Warszawa Okładkę projektował ZBIGNIEW K L I M C Z Y K W kółku znak ollin „ruch" z tzw. Kodeksu Borgia. Przedkolumbijski Meksyk ZAKŁAD FTHOGRAFIS JiSiłtutii K'¡:t::'.¡ K:Si::itti Redaktor Zyta K w i e c i ń s k a Redaktor techniczny Aleksandra Ikonomu Printed in Poland Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1973. N a k ł a d : 580 + 120 egz. Objętość: ark. wyd. 21,50, ark. druk. 17,38, ark. A l 23. Papier powiek, k i . V , 80 g, 70 X 100. Oddano do składania 19 V I 1973. Podpisano do druku 25 X I 1973. Druk ukończono w grud­ niu 1973. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 1205/73 — N-13. Cena zł 55.— �SPIS TREŚCI Część I ARTYKUŁY Gerhard К l o s к a — Ewolucja oddzielenia opisu od powinności . Streszczenie w j . angielskim . . . 11 45 S T U D I A I MATERIAŁY U/ Andrzej " W o ź n i a k — Rodzina i gospodarstwo chłopskie\-«at mazowieckiej wsi pańszczyźnianej X V I I I w Mirosława C. D r o z d — Sytuacje konfliktowe powstałe na tle wykroczeń przeciw normom społecznym (na przykładzie społeczności wiejskiej po­ wiatu otwockiego) Zofia S z r o m b a - R y s o w a — Etnografia rumuńska (Organizacja nauki i problematyka badań) Edward P i e t r a s z e k — Polonezkoy — polska społeczność wiejska w Turcji Część 47 57 63 85 II ARTYKUŁY Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — Tendencje konserwatywne i rewolu­ cyjne w ruchach społeczno-religijnych Trzeciego Ś w i a t a (Uwagi teore­ tyczne) Streszczenie w j . angielskim Zbigniew Marcin K o w a l e w s k i — Indianie w endokolonialnej struktu­ rze społecznej Mezoameryki Streszczenie w j . hiszpańskim Leszek D z i ę g i e l — Chłop wschodnioafrykański i jego sytuacja po uzy­ skaniu niepodległości 99 127 129 158 161 �6 SPIS TREŚCI S T U D I A I MATERIAŁY Alicja S z y n k i e w i c z — Kształtowanie się rynku pieniężnego w Mongolii Biitedijn D a s z d z e w e g — Adaptacja kleru lamajskiego do pracy spo­ łecznie użytecznej Florian P l i t — Związek zasięgu w ę d r ó w e k pasterskich w Afryce ze środo­ wiskiem geograficznym 191 209 221 KRONIKA Z badań Zakładu Etnografii I H K M P A N nad kulturą i s p o ł e c z e ń s t w e m Mon­ golii w roku 1972' — Sławoj Szynkiewicz 235 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E S ł a w o j S z y n k i e w i c z — Badania etnograficzne w Demokratycznej Re­ publice Wietnamu Antoni K u c z y ń s k i — Rzekome odkrycie nieznanego rękopisu W a c ł a w a Sieroszewskiego Leszek D z i ę g i e l — Kolonializm w Czarnej Afryce Włodzimierz Pawluczuk, Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu spo­ łeczności tradycyjnej, Warszawa 1972, ss. 239 — Ryszard Tomicki . . . Gunnar Myrdal, Objektivitat in der Sozialforschung, Suhrkamp Verlag, Frank­ furt am Main 1971, ss. 1115 — Gerhard Kloska Tóth Jarros, Az Orségek něpi epitěszete (Architektura ludowa w regionie Ürség), wyd. Müszaki konyvkiadó, Budapeszt 1971, ss. 154, ilustr. 328 — Jerzy Czajkowski Antoni Kuczyński, Syberyjskie szlaki, Wrocław 1972, ss. 469, ilustr. — Zbigniew Jasiewicz Włodzimierz Wincławski, Przemiany środowiska wychowawczego wsi peryfe­ ryjnej. Studium wioski Ciche Górne powiatu nowotarskiego, Wrocław— Warszawa—Kraków—Gdańsk 1971, ss. 293 — Leon Grela Budownictwo ludowe Opolszczyzny, tekst: E . Gil, S. Pilarski; fotografie S. Bronowicz '(3), E . G i l (i28), M. Kurek (1), J . Michałowski (5); opracowanie graficzne Z. Jasińska, Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne, Kraków 1970, s. nlb. 50 — Antoni Kuczyński Leksika Polesja u prastary i czasie, Mińsk 1971, ss. 212, nlb. 3 (w tekście mapy) — Alicja Bednarczuk E . B. Wadeckaja, Drewnie idoły Jeniseja, Leningrad 1967, ss. 77, ryc. 22, tabl. 22 — Antoni Kuczyński Książki nadesłane — Ryszard Tomicki 239 245 249 252 257 264 266 269 272 273 275 276 �Содержание Часть I СТАТЬИ Герхард К л ё с к а — Эволюция отделения описания от обязанности Резюме на английском языке 15 41 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Анджей В о з ь н я к — Семья и крестьянское хозяйство в мазовецкой крепостной де­ ревне X V I I I в Мирослава С. Д р о з д — Конфликтные ситуации на почве нарушения общественных пра­ вил (На примере сельской среды отвоцкого района) София Ш р о м б а - Р ы с — Румынская этнография (Организация дисциплины и пробле­ матика исследований) Эдвард П е т р а ш е к — Полонезкёй — польское крестьянство в Турции 47 57 63 85 Часть II СТАТЬИ Александр П о с е р н - З е л и н ь с к и — Консервативные и революционные тенденции в со­ циально-религиозном движении развивающихся стран (Теоретические заметки) Резюме на английском языке Збигнев Марцин К о в а л е в с к и — Индейцы в эндоколониальной социальной структуре Центральной Америки Резюме на испанском языке Лешек Д з е н г е л ь — Восточноафриканское крестьянство и его положение после полу­ чения независимости 99 127 129 158 161 �8 SPIS TREŚCI ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Алиция Шинкевич — Образование денежного рынка в Монголии Бютедийн Д а ш д з е в е г — Приспособление ламайского духовенства к социально по­ лезному труду Флориан П л и т — Связь кочевнических странствований в Африке с географической средой 191 209 221 ХРОНИКА Из исследований Института этнографии ПАН по культуре и обществу Монголии в 1972 году — Славой Шинкевич 235 РЕЦЕНЗИИ И СТАТЬИ-РЕЦЕНЗИИ Славой Шинкевич — Этнографические исследования в Демократической Республике Вьетнам 239 Антона К у ч и н ь с к и —Мнимое открытие неизвестной рукописи Вацлава Серошевского 245 Лешек Д з е н г е л ь — Колониализм в Черной Африке 249 Влодзимеж Павлючук, Мировоззрение личности в условиях распада традиционного общества, Варшава 1972, 239 стр. — Рышард Томщки 252 Gurmar Myrdal, Objektívitat in der Sozialforschung, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main 1971, 115 стр. — Герхард Клеска 257 Tóth János, Az Orsegek něpi epitészete (Народная архитектура в районе Opeer), изда­ тельство Müszaki konyvkiadó, Будапешт 1971, 154 стр., 328 иллюстраций — Ежи Чайковски 264 Антона Кучиньски, Сибирские пути, Вроцлав 1972, 469 стр. иллюстр. — Збигнев Ясевич 266 Влодзимеж Винцлавски, Преобразования воспитательной среды периферийной де­ ревни. Исследование деревни Цехе Гурне новотаргского района, Вроцлав—Варша­ ва—Краков—Гданьск 1971, 239 стр. — Леон Греля 269 Народное зодчество Опольского района, текст: Э. Гиль, С. Пилярски; фотоснимки С.Бронович (3),Э. Гиль (28), М. Курек (1), Я. Михаловски (5);графическое оформле­ ние 3. Ясиньска, Художественное Графическое Издательство, Краков 1970, нену­ мерованных стр. 50 — Антони Кучиньски 272 Лексика Полесья у прасторы и часе, Минск 1971, 212 стр. ненум. 3 (в тексте карты) — Алиция Беднарчук 273 Е. Б. Вадецкая, Древние идолы Енисея, Ленинград 1967, 77 стр. 22 рис., 22 табл. — Антони Кучиньски 275 Новые книги — Рышард Томщки 276 �T A B L E OF CONTENTS Part I ARTICLES Gerhard К 1 o s к a — The Evolution of the Distinction between Description and Obligation A Summary in English 11 45 STUDIES AND M A T E R I A L S Andrzej " W o ź n i a k — The Family and the Peasant Farm in Mazovian Serfdom Village in the 18th Century Mirosława С. D r o z d — Conflict Situations Resulting from Tresspasses against Social Norms (On the Example of a Rural Community in the District of Otwock) Zofia S z r o m b a - R y s o w a — Roumanian Ethnography (Organization and Problems of Research) Edward P i e t r a s z e k — Pclonezkoy: a Polish Peasant Community in Turkey 47 57 63 85 Part II ARTICLES Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — Conservative and Revolutionary Ten­ dencies i n Social-Religious Movements of the Third World (Some Theo­ retical Remarks) A Summary in English Zbigniew Martin K o w a l e w s k i — Indians in the Endocolonial Social Structure of Middle America A Summary in Spanish Leszek D z i ę g i e l — The East African Paesant and His Situation after the Winning of Independence 99 127 129 158 161 �10 SPIS TREŚCI STUDIES AND M A T E R I A L S Alicja S z y n k i e w i c z — The Shaping of Money Market in Mongolia . Bütedijn D a s z d z e w e g — Adaptation of the Lamaist Clergy to Socially Useful Work Florian P l i t — The Relation of the Range of Shepherd Nomadism in Africa to Geographical Environment 191 209 221 CHRONICLE Researches of the Workshop of Ethnography of the Institute of the History of Material Culture, Pol. Ac. Sc., on Mongolian Culture and Society in 1972 •— Sławoj Szynkiewicz R E V I E W S AND S U R V E Y 235 PAPERS S ł a w o j S z y n k i e w i c z — Ethnographic Researches in the Democratic Re­ public of Vietnam Antoni K u c z y ń s k i — The Alleged Discovery of an Unknown Manuscript by W a c ł a w Sieroszewski Leszek D z i ę g i e l — Colonialism in Black Africa Włodzimierz Pawluczuk, Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu spo­ łeczności tradycyjnej (The Outlook of an Individual in a Disrupting Tradi­ tional Community), Warszawa 1972, 239 pp. — Ryszard Tomicki . . . Gunnar Myrdal, Objektivitat in der Sozialforschung (Objectivity in Social Research), Frankfurt am Main 1971, 115 pp. — Gerhard Kloska . . . Tóth Janos, Az Orségek nepi ěpitěszete (Folk architecture i n the Orség re­ gion), published by Müszaki kónyvkiadó, Budapest 1971, 154 pp., 328 illu­ strations — Jerzy Czajkowski Antoni Kuczyński, Syberyjskie szlaki (Syberian Trails), Wrocław 1972, 469 pp., illustrated — Zbigniew Jasiewicz Włodzimierz Wincławski, Changes, of the Educational Environment of a Fringe Village. A Study of the village Ciche Górne, the district of Nowy Targ. Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1971, 293 pp. — Leon Grela . . Folk Building in the Region of Opole. Text by E . Gil, S. Pilarski; photographs by S. Bronowicz (3), E . G i l (28), M. Kurek (1), J . Michałowski (5); desing by Z. Jasińska, Published by Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne, K r a ­ kow 1970, 50 pp. — Antoni Kuczyński Leksika Polesya u prastory i chasie, Minsk 1971, 212 pp. plus 3. Maps in text. — Alicja Bednarczuk E . B. Vadeckaya, Drevnie idoly Yenisyeya, Leningrad 1967, 77 pp., 22 draw­ ings, 22 tables — Antoni Kuczyński Books Received — Ryszard Tomicki 239 245 249 252 257 264 266 269 272 273 275 276 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/380e4a9bb9e1fa3d1f792e2336a709ee.pdf 6951c0fd898df8672ac58d94496f02d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:811 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:745 Title A name given to the resource Rodzina i gospodarstwo chłopskie mazowieckiej wsi pańszczyźnianej XVIII w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.47-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1 A N D R Z E J WOŻNIAK RODZINA I GOSPODARSTWO CHŁOPSKIE NA M A Z O W I E C K I E J WSI PAŃSZCZYŹNIANEJ X V I I I W. We współczesnej etnografii polskiej powszechnie jest stosowane po­ jęcie chłopskiej kultury tradycyjnej , chociaż coraz bardziej uświada­ miamy sobie, jak bardzo niejednolite treści na to pojęcie się składają . Obraz tej chłopskiej kultury tradycyjnej, budowany przede wszystkim na podstawie typowych dla etnografii źródeł wywołanych, odnosi się do okresu pouwłaszczeniowego — 2 połowy X I X w. i czasów później­ szych. Wystarczy jednak sięgnąć o sto lat wcześniej, aby przekonać się, jak obraz ten był odmienny. Próby odtworzenia cech zasadniczych owej chłopskiej kultury tradycyjnej w okresie przeduwłaszczeniowym doko­ nać możemy jedynie opierając się na źródłach archiwalnych, wykorzy­ stywanych dotychczas głównie przez historyków. Aby jednak ograniczyć zakres naszych rozważań, a jednocześnie uwypuklić zagadnienie naj­ bardziej istotne, zajmiemy się tu jedynie instytucją podstawową dla chłopskiej kultury tradycyjnej, jaką jest rodzina. Rodzinę chłopską omawiać będziemy w ścisłym powiązaniu z posiadanym przez nią gospo­ darstwem — jako zespół rodzinno-gospodarczy. 1 2 Wykorzystane tu materiały archiwalne pochodzą z wieku X V I I I i do­ tyczą wsi mazowieckiej (tj. trzech przedrozbiorowych województw ma­ zowieckich: rawskiego, płockiego i mazowieckiego) . 3 1 Por. K . D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura tradycyjna, [w:] Studia nad społecznym i kulturą, Wrocław 1966, s. 76-110. Na umowność tego terminu zwraca m i n . u w a g ę D. M a r k o w s k a w pracy Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej, Wrocław 1964, s. 14. W pracy wykorzystane zostały materiały archiwalne dotyczące Mazowsza z Archiwum G ł ó w n e g o Akt Dawnych (księgi grodzkie i ziemskie, tzw. archiwa podworskie, Archiwum Skarbu Koronnego) i Archiwum Diecezjalnego w Płocku (inwentarze i rewizje dóbr biskupstwa i kapituły płockiej, księgi metrykalne) oraz źródła publikowane (supliki chłopskie, akta sądu Referendarii Koronnej, instrukcje gospodarcze i inne). Ze w z g l ę d u jednak na brak miejsca i konieczność ograniczenia przypisów do minimum dalej będę p o w o ł y w a ł s i ę jedynie na niektóre opracowania i wydawnictwa źródłowe. życiem 2 13 �48 ANDRZEJ WOŹNIAK Nie wymaga już obecnie udowodnienia stwierdzenie, że całość życia gospodarczego wsi w okresie folwarczno-pańszczyźnianym kierowana była przez dwór i podporządkowana jego interesom ekonomicznym. W wypad­ ku rodziny chłopskiej zależność ta będzie szczególnie widoczna, jeśli po­ służymy się często stosowanym schematem jej cyklu rozwojowego od zawarcia małżeństwa począwszy aż do starości i wycofania się z czyn­ nej działalności produkcyjnej. W 2 poł. X I X wieku jednym z momentów zasadniczych w doborze małżeństw były sprawy gospodarcze związane z wyposażeniem w zie­ mię. System dziedziczenia, spłacania rodzeństwa itd. był zwyczajowo ustalony i w znacznej mierze rzutował na sprawy doboru małżonków Całkowicie odmienny obraz znajdujemy w źródłach dotyczących ma­ zowieckiej wsi pańszczyźnianej X V I I I wieku. We wszystkich katego­ riach dóbr, tj. królewszczyznach, dobrach duchownych i prywatnych, chłop był tylko użytkownikiem ziemi (gospodarstwa), nie zaś jego wła­ ścicielem. Tzw. „prawo zakupne", pozwalające na dziedziczenie i zbywa­ nie ziemi na Mazowszu, występowało przeważnie w dobrach kościelnych i królewszczyznach , lecz w X V I I I w. było bardzo często przez dwór kwestionowane. W 2 poł. X V I I I w. w Księstwie Łowickim (należącym do arcybiskupstwa gnieźnieńskiego) chłopskie pretensje z tego tytułu administracja uważała za wręcz nieuzasadnione. Również w królewsz­ czyznach prawo zezwalające na dziedziczenie ziemi nie było przestrze­ gane . W mazowieckich dobrach prywatnych — a te stanowiły wię­ kszość — chłop nie posiadał żadnych praw do dziedziczenia. Był jedynie bezterminowym użytkownikiem gospodarstwa. Podziału ziemi nie prak­ tykowano w żadnej z kategorii dóbr ziemskich na Mazowszu. Sprawa dziedziczenia ziemi w osiemnastowiecznej wsi mazowieckiej miała zre­ sztą, jak się wydaje, znaczenie drugorzędne ze względu na dużą ilość nieobsadzonych gospodarstw, co było zjawiskiem charakterystycznym nie­ mal dla całego Mazowsza . Do sprawy tej powrócimy jeszcze niżej. 4 s 6 4 L . Ż y t k o w i c z , Studia nad gospodarstwem wiejskim w dobrach kościel­ nych XVI wieku, Warszawa 1962, s. 42-48. O prawie do r o z p o r z ą d z a n i a ziemią (za zgodą d w o r u i pod w a r u n k i e m niedzielenia jej) wspomina m.in. Ordynacja referendaryi koron, o powinnościach, po­ rządku, opłacie włościan wszelkich królewszczyzn..., [ w : ] Próby reform włościań­ skich w Polsce XVIII ivieku. Wybór źródeł, (wyd.) S. Inglot, W r o c ł a w 1952, s. 322323. J. T o p o l s k i , Gospodarstwo wiejskie w dobrach arcybiskupstwa gnieź­ nieńskiego od XVI do XVIII w., s, 128 n. Podobna j a k w K s i ę s t w i e Ł o w i c k i m sytu­ acja p a n o w a ł a na całym prawie Mazowszu, z w y j ą t k i e m okolic zamieszkanych przez d r o b n ą s z l a c h t ę (zagrodową). 5 6 �49 RODZINA I GOSPODARSTWO CHŁOPSKIE W X V I I I W. Tak więc wyposażanie w ziemię nowoutworzonego małżeństwa uza­ leżnione było przede wszystkim od dworu. Dwór decydował o pozosta­ wieniu na gospodarstwie rodziców lub przydzieleniu nowego gospodar­ stwa. Również dwór, a nie rodzice, wyposażał młode małżeństwo w za­ budowania, narzędzia, siłę pociągową, część bydła, ziarna siewne itp. (w dobrach prywatnych powszechnie, w innych zaś kategoriach dóbr częściowo). Dawanie posagu przez rodziców było zwyczajem powszech­ nym, ale ograniczało się przeważnie do jednej lub najwyżej paru sztuk bydła, sprzętów, odzieży, gotówki. Zasada doboru małżonka z tej samej grupy majątkowej nie odgry­ wała, jak się wydaje, poważniejszej roli. Ogólnie przyjęte były małżeń­ stwa córek gospodarzy z parobkami czy wdowy po gospodarzu z nie posiadającym żadnego mienia człowiekiem „luźnym". W doborze kan­ dydata na współmałżonka zwracano przede wszystkim uwagę na zdro­ wie, pracowitość, wiek (ta ostatnia kategoria głównie w stosunku do kobiet). Terytorialny dobór małżonków ograniczony był do dóbr jed­ nego właściciela. W warunkach Mazowsza, gdzie dobra bardzo często składały się z dwu czy jednej wsi, ta swojego rodzaju endogamia napo­ tykała trudności. Najczęstszym sposobem rozwiązywania tych trudności był rodzaj wymiany z sąsiednimi dobrami, przyjmowanie do wsi ludzi obcych („luźnych"), a w niektórych wypadkach wręcz wykup (na koszt dworu lub chłopa) współmałżonka z innych dóbr. Samo kojarzenie małżeństw, biorąc pod uwagę wszystko to, co po­ wiedziano wyżej, było znacznie uproszczone. Dużą rolę odgrywał tu dwór. Już XVIII-wieczni publicyści, zajmujący się sprawą chłopską, wy­ stępowali przeciwko pozbawianiu rodziców możności decydowania o mał­ żeństwie dzieci . W kojarzeniu małżeństw chłopskich właściciele ziem­ scy kierowali się często własnymi potrzebami gospodarczymi czy po prostu fantazją. Najczęściej wprawdzie ingerował dwór w wypadku małżeństwa sierot, lecz napotyka się również w źródłach wzmianki o po­ dobnym postępowaniu nawet w stosunku do wdów i wdowców. Ingeren­ cja dworu w sprawy małżeństw chłopskich dyktowana była, jak już wspomniano, głównie względami gospodarczymi. Szczególnie we wsiach posiadających większą ilość pustych gospodarstw dwór był zaintereso­ wany w powstawaniu jak największej ilości nowych małżeństw mogących te gospodarstwa zasiedlić, a tym samym pomnożyć ilość dni pańszczy­ źnianych. Oprócz tego małżeństwo w pewnej, choć nie zasadniczej, mierze zapobiegało zbiegostwu, bardziej wiązało ze społecznością wiejską. Właściciele ziemscy wypracowali cały system mający na celu zachęca7 7 XVIII Por. Położenie w., [w:] Próby chłopów i projekty reform włościańskich..., 4 — Etnografia Polska, XVIII/1 reform włościańskich s. 3-213. w publicystyce �50 A N D R Z E J WOZNIAK nie do małżeństwa i przeznaczali na to odpowiednie środki finansowe. Tak np. w dobrach prywatnych powszechne było wyprawianie wesel na koszt dworu, zdarzały się wypadki dawania wódki „na zaloty" czy po~ życzanie pieniędzy na zaręczyny. W łowickich dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskiego kontrolowano wysokość opłat pobieranych przez probo­ szczów za śluby i gdy były za wysokie polecano je obniżyć. W dwor­ skich karczmach, gdzie często odbywały się wesela chłopskie utrzymy­ wano stale muzykanta. We wsi pouwłaszczeniowej moment zawarcia małżeństwa otwierał wprawdzie nowy etap w życiu młodych ludzi, nie oznaczał jednak by­ najmniej samodzielności gospodarczej i społecznej. Zanim małżeństwo objęło gospodarstwo, pozostawało przez wiele lat „w ramach struktu­ ralnych rodziny wielopokoleniowej" , we wspólnocie gospodarczej z ro­ dzicami, „wysługując" sobie gospodarstwo. Inaczej sprawy te wygląda­ ły w XVIII-wiecznej wsi mazowieckiej. Wszędzie tam, gdzie istniały nieobsadzone gospodarstwa, a takich dóbr była większość, dwór był ży­ wotnie zainteresowany w jak najszybszym usamodzielnieniu się nowo założonej rodziny. Pozostawanie we wspólnym gospodarstwie z rodzi­ cami było w większej części Mazowsza rzadkością (nieco częściej miało to miejsce jedynie na wschodnich krańcach województwa mazowieckie­ go i w województwie płockim, gdzie w związku z dużą ilością drobnej szlachty problem nie obsadzonej ziemi nie występował tak ostro). W ma­ zowieckich dobrach Eadziwiłłów np. rodziny dwupokoleniowe stanowiły ponad 90% ogółu. Na ogół młode małżeństwo wkrótce po ślubie mogło objąć gospodarstwo, chociaż nie zawsze musiało to być od razu gospo­ darstwo pełnorolne. Przez pewien czas, na ogół nie dłuższy niż 2-3 lata, zwolnione było ono z całości lub części świadczeń na rzecz dworu. Jeśli na przydzielonym małżeństwu gospodarstwie nie było zabudowań, dwór je budował. Przydzielano również młodym gospodarzom tzw. „załogę", tj. określoną ilość inwentarza żywego (przede wszystkim woły), narzę­ dzia, ziarno na zasiew . Po krótkim okresie zwolnienia od świadczeń czy ich zmniejszonego wymiaru, gospodarstwo obciążano określoną ilo­ ścią dni pańszczyźnianych i innych świadczeń w zależności od kategorii, do której należało. Pańszczyzna i świadczenia były zależne od wielko­ ści gospodarstwa i rozmiaru „załogi" dworskiej. Gospodarstwo pełno8 9 8 D . M a r k o w s k a , Rodzina wiejska na terenie dawnej Puszczy Zielonej, [w:] Kurpie. Puszcza Zielona, (red.) A. Kutrzeba-Pojnarowa, t. I I I , Wrocław 1965, s. 116. „Załoga" w y s t ę p o w a ł a powszechnie w dobrach prywatnych, znacznie rzadziej w dobrach kościelnych (np. niektóre wsie biskupstwa i kapituły płockiej) i k r ó l e w ­ szczyznach. 9 �RODZINA I GOSPODARSTWO CHŁOPSKIE W X V I I I W. 51 rolne (na Mazowszu najczęściej V2 włóki) odrabiało tygodniowo okre­ śloną ilość dni sprzężajnych (tj. z siłą pociągową) i pieszych (kobiety), nie licząc dodatkowych obciążeń w robociźnie, gotówce i naturaliach. Przyjrzyjmy się zatem sytuacji nowopowstałego gospodarstwa. Jeśli przyjmiemy, że dla odrobienia pańszczyzny i wykonania niezbędnych prac we własnym gospodarstwie rodzina musiała dysponować około 3-4 osobami w pełni zdolnymi do pracy, to oczywiste, że małżeństwo nie mające jeszcze dorosłych dzieci nie było w stanie takim obowiązkom podołać. Stąd też powszechne było zatrudnianie „czeladzi" (służby). „Cze­ ladź" zatrudniano zresztą również i wtedy, kiedy bilans siły roboczej w gospodarstwie nie był równomiernie rozłożony według płci — np. w przypadku braku męskiej siły roboczej. Utrzymywanie służby było z kolei dla gospodarstwa poważnym obciążeniem, szczególnie w latach gorszego urodzaju czy klęsk żywiołowych. Nic więc dziwnego, że nie­ rzadko chłopi uchylali się od objęcia gospodarstwa, szczególnie pełnorolnego, obciążonego wysoką pańszczyzną. Nawet pełnorolne (tj. najczę­ ściej ok. V2 włóki) gospodarstwo chłopskie, przy powszechnym wówczas niskim poziomie wydajności, osiągało jedynie niewielkie nadwyżki zbo­ ża, które mogło być przeznaczone na sprzedaż, i to tylko w latach do­ brych. Gospodarstwo sprzedawało jednak zboże częściej i w większej ilości niż na to pozwalały rzeczywiste nadwyżki. Robiono to oczywiście kosztem zmniejszenia konsumpcji, gorszego siewu. Największe stosunko­ wo dochody przynosiła gospodarstwu sprzedaż bydła, trzody i produktów hodowlanych (niekiedy zresztą wbrew zakazom dworu, co dotyczy głów­ nie bydła), ale nie wystarczało to na zapłacenie różnorodnych opłat w gotówce na rzecz dworu, państwa i kościoła oraz na niezbędne zakupy. Gdy następnie brakowało chłopu ziarna na siew czy na wyżywienie, pożyczał je we dworze. Pożyczki takie były czymś powszechnym. W ra­ chunkach dworskich stanowią one stałą pozycję, a nazwiska niektórych dłużników powtarzają się co roku. Chłopi działali tu w myśl zasady „pański jestem, niech pan mnie żywi". Pożyczki te wraz z całą rozbudo­ waną instytucją „załogi" były jeszcze jednym elementem systemu ekono­ micznego uzależniania chłopów od dworu. Na Mazowszu, gdzie mimo całego istniejącego prawodawstwa, zbiegostwo chłopów przybierało nie­ pokojące dla dworu rozmiary, ów system ekonomicznego uzależniania chłopa miał min. zapobiegać wyludnianiu się wsi. Nierzadko znajduje­ my w źródłach wyraźne stwierdzenia, że przyczyną ucieczki poddanego z podupadłego wskutek różnych wypadków losowych gospodarstwa było nieudzielenie mu pomocy przez dzierżawcę czy administratora. Wróćmy jednak do poruszonej wcześniej sprawy nadwyżek produ­ kcyjnych w gospodarstwie chłopskim przeznaczonych na sprzedaż. Stwierdziliśmy już, że były one stosunkowo nieduże, a zatem i ilość pie- �52 ANDRZEJ WOŻNIAK niędzy, jaka pozostawała chłopom po zapłaceniu wszystkich świadczeń pieniężnych, była niewielka, nawet biorąc pod uwagę ewentualne doda­ tkowe źródła dochodu (dorabianie furmanieniem, sprzedaż płótna wła­ snego wyrobu itp.). Niewiele sprzedając chłop jeszcze mniej kupował. Nasuwa się wniosek następujący: gospodarstwo chłopskie, słabo powią­ zane z rynkiem, musiało być w znacznym stopniu gospodarstwem samo­ wystarczalnym. Analiza źródeł pozwala jednak stwierdzić, że np. w do­ brach prywatnych, gdzie rozpowszechniona była instytucja „załogi", gospodarstwo chłopskie było prawdopodobnie w mniejszym stopniu sa­ mowystarczalne, niż w okresie pouwłaszczeniowym. Kontakty chłopa z rynkiem nawiązują się tu nie tylko bezpośrednio, tj. wtedy, gdy chłop sprzedaje produkty swego gospodarstwa i kupuje potrzebne mu towary, lecz również pośrednio — przez dwór, który kupuje dla niego i daje mu w formie „załogi" różne sprzęty i narzędzia rolnicze, woły, konie itp. Do­ starcza drewna i płaci rzemieślnikowi, który buduje lub naprawia za­ budowania chłopskie, pokrywa koszty trzebienia zarosłych pól chłop­ skich czy odwadniania łąk. Oczywiście, że nie tylko nie jest to bezintere­ sowne, ale w efekcie przynosi większe zyski, gdyż chłopi posiadający „załogę" odrabiają znacznie większą pańszczyznę niż ci, którzy jej nie mają — np. w większości dóbr duchownych i królewszczyzn (poza długo­ terminowymi dzierżawami). Jednakże w obu tych kategoriach dóbr go­ spodarstwo chłopskie jest bardziej samodzielne, niekiedy ma nieco wię­ ksze nadwyżki produkcyjne, kontakty z rynkiem są tu tylko bezpośre­ dnie, ale bardziej ożywione. Wydaje się, że jedynie w tych kategoriach dóbr, to co byśmy dziś określili jako inwestycje, było stałą, chociaż rów­ nież niezbyt dużą, pozycją w budżecie rodziny chłopskiej. Prywatni wła­ ściciele dóbr, dążąc do ograniczenia m.in. wydatków związanych z „za­ łogą", rozwijali w swoich dobrach rzemiosło. Starano się, aby w dobrach byli rzemieślnicy możliwie wielu specjalności. Ta zasada samowystar­ czalności dóbr ziemskich mogła być realizowana w tym większym sto­ pniu im większe były dobra, w niewielkim zaś jeśli składały się np. z je­ dnej tylko wsi (nie odnosiła się oczywiście do gospodarstw szlachty za­ grodowej). Jak wiadomo, wieś pańszczyźniana była pod względem społecznym dość znacznie zróżnicowana. Formalnym przejawem tego zróżnicowa­ nia był podział gospodarstw chłopskich na kategorie, zależnie od ich wielkości i obciążeń pańszczyźnianych. Na Mazowszu w 2 poł. X V I I I wieku podział ten nie był rozbudowany w tym stopniu, co np. w Wiel­ kopolsce czy Małopolsce, i na ogół ograniczał do trzech kategorii: 1 — go­ spodarstwa pełnorolne (przeważnie V2, rzadko 1 włóka); 2 — gospodar­ stwa zagrodnicze (przeważnie o połowę mniejsze od pełnorolnych); 3 — komornicy (nie posiadający przeważnie wcale ziemi, utrzymujący się �R O D Z I N A I G O S P O D A R S T W O CHŁOPSKIE W X V I I I W. 53 z wyrobnictwa we dworze i u chłopów). W niektórych wsiach wyróżnia­ no jedynie tzw. „gospodarzy" (np. y włókowych) i komorników, w in­ nych podział był bardziej rozbudowany — prócz wymienionych katego­ rii istniały jeszcze niewielkie gospodarstwa chałupnicze (bardzo zróżni­ cowane pod względem wielkości — często składają się tylko z domu i ogrodu — ale mniejsze od zagrodniczych). Te charakterystyczne dla okresu feudalnego podziały utrzymywały się jeszcze długo po uwłasz­ czeniu, a np. w Małopolsce w 2 poł. X V I I I wieku bariera między kmie­ ciem a chałupnikiem była niemalże nie do pokonania. Ożenki, kontak­ ty towarzyskie itp. były dość rygorystycznie ograniczane do własnej lub zbliżonej pod względem majątkowym grupy. W XVIII-wiecznej wsi mazowieckiej podziały te znajdowały wyraźne odbicie przede wszystkim na płaszczyźnie stosunków z dworem — ró­ żne były ich obowiązki wobec dworu, inną otrzymywali „załogę". Nie odgrywały jednak większej roli np. przy zawieraniu małżeństw (np. w do­ brach jednowioskowych tego rodzaju ograniczenia były niemożliwe) i innego rodzaju kontaktach. Przynależność do tej czy innej kategorii nie była bowiem wówczas niczym stałym i zależała przede wszystkim od dworu. Jak już wspomniano wcześniej, dwór mógł osadzić na pełnorolnym gospodarstwie parobka, czy też zbiegłego z innych dóbr człowie­ ka „luźnego", mógł też gospodarza nie wywiązującego się z obowiąz­ ków, np. ze względu na stan zdrowia czy wiek, pozbawić gospodarstwa. Chłop pańszczyźniany mógł więc kolejno być parobkiem, zagrodnikiem, „gospodarzem", a na starość spaść np. do kategorii komorników. Sy­ tuacja ludzi starych była wówczas bez wątpienia gorsza niż w okresie pouwłaszczeniowym. Nie istniały np. żadne gwarancje materialnego za­ bezpieczenia na starość. We wsi pouwłaszczeniowej dzieci nawet, jeśli nie chcą, zobowiązane są do utrzymywania starych rodziców pod groź­ bą nie zapisania im ziemi. We wsiach pańszczyźnianych, w których nie istniało prawo zakupne, ziemię otrzymywało się nie od rodziców, a od dworu. Wspólne gospodarowanie dorosłych dzieci z rodzicami było, jak już wspomniano, rzadkością. Stosunkowo często natomiast można w in­ wentarzach dóbr ziemskich natrafić przy opisie gospodarstw chłopskich na uwagę, że stary ojciec lub matka gospodarzy żyli z żebraniny, utrzy­ mywali się z wyrobnictwa, byli pastuchami we dworze itp. Ten brak zabezpieczenia na starość nie oznaczał bynajmniej, że ludzie starzy nie odgrywali żadnej roli w społeczności wiejskiej. Byli oni strażnikami tra­ dycji, tymi którzy posiadali największy zasób wiedzy i doświadczenia. Odwoływanie się do tradycji, powoływanie się na zachowane w pamięci starców dawne wymiary obowiązków pańszczyźnianych, stare, korzy­ stniejsze miary, było dla ówczesnej wsi jedną z form obrony przed wzra­ stającym wyzyskiem ze strony dworu. Ludzie starzy nie tylko stali na 2 �5á ANDRZEJ WOZNIAK straży obyczajów pewnych form obrzędowych, bywali także, nie­ oficjalnymi wprawdzie, rzecznikami interesów wsi, a ich świadectwo stanowiło niekiedy dość ważki argument. Niejednokrotnie zresztą powoftywajli się na nie sami właściciele ziemscy w sporach z sąsiadami 0 granice dóbr itp. Instytucją mającą reprezentować wobec dworu interesy wsi pań­ szczyźnianej był w opinii historyków polskich przełomu X I X i X X wieku samorząd wiejski . Badania powojenne wykazały jednak, że instytu­ cje samorządowe, szczególnie w dobrach prywatnych, reprezentowały interesy dworu, a nie wsi, będąc przeważnie czymś w rodzaju taniego przedłużenia dworskiej administracji . Na Mazowszu samorząd wiej­ ski istniał przede wszystkim w dobrach kościelnych i królewszczyznach. We wsiach prywatnych był instytucją występującą dość rzadko, głównie w dobrach magnackich. Członków samorządu — a byli nimi wyłącznie chłopi posiadający ziemię — zatwierdzał, a niekiedy wręcz wyznaczał dwór. Samorząd, który rzeczywiście próbował bronić interesów wsi, narażał się dworowi, spełniający posłusznie polecenia dworu był nie­ popularny w społeczności wiejskiej. Wypadki solidarności poszczegól­ nych członków samorządu z wsią, niekiedy wręcz pełnienie przez nich roli przywódców i organizatorów antyfeudalnego oporu wsi, świadczą jedynie, że urząd wiejski powołany do życia przez dwór dla jego włas­ nych potrzeb i wygody odgrywał niejednokrotnie rolę całkowicie sprze­ czną z tymi założeniami . 10 11 12 Na przykładzie rodziny chłopskiej staraliśmy się pokazać, jak wszech­ stronna i daleko idąca była ingerencja dworu w życie gospodarcze 1 społeczne mazowieckiej wsi pańszczyźnianej: większość dziedzin ży­ cia wsi, będących w okresie pouwłaszczeniowym w gestii rodziny chłop­ skiej, w warunkach gospodarki pańszczyźnianej kontrolowana była przez dwór. Chociaż nie wchodzi to w zakres niniejszej pracy, nasuwa się jednak pytanie, jakie wynikają z tego konsekwencje dla obrazu kultu­ rowego ówczesnej wsi. Źródła, na których opiera się praca (przeważnie dokumenty o charakterze gospodarczym), zawierają stosunkowo nie­ wiele wiadomości na ten temat. Ciekawe i bogate źródła do badań nad 1 0 D. U1 a n o w s к i, Wieś polska pod względem prawnym od wieku XVI do XVIII, „Rocznik Akademii Umiejętności", R. 1893-1894; J . R a f a c z , Ustrój wsi samorządowej małopolskiej w XVIII w., Lublin 1922. J . T o p o l s k i , Położenie i walka klasowa chłopów w XVIII w. w dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, Warszawa 1956; E . R o s t w o r o w s k i , Rola urzę­ du wiejskiego w walce klasowej wsi małopolskiej, [w:] Studia z dziejów wsi mało­ polskiej w drugiej polowie XVIII w., Warszawa 1957. A. W o ź n i a k , Samorząd wsi mazowieckiej XVIII w., „Rocznik Mazo­ wiecki", t. I I I : 1970, s. 1159 n. 1 1 1 2 �RODZINA I GOSPODARSTWO CHŁOPSKIE W X V I I I W. 55 obyczajowością chłopską tego okresu — księgi sądowe wiejskie i miej­ skie — są w mazowieckich zespołach archiwalnych, głównie wskutek zniszczeń wojennych — rzadkością . To, co zostało wyżej powiedziane o roli dworu w życiu wsi, nasuwa jednak pewne refleksje. Mówi się często o drugiej połowie X I X wieku jako okresie szczególnego rozwoju wielu dziedzin kultury ludowej, szcze­ gólnie zaś sztuki, obrzędowości itp. Proces ten wiąże się na ogół z re­ formami uwłaszczeniowymi na wsi polskiej. Stwierdzenie to, choć oparte v/ głównej mierze na materiałach z 2 połowy X I X stulecia i później­ szych, znajduje w pewnej mierze potwierdzenie w tym, co powiedziano 0 wsi pańszczyźnianej. Sztuka, obrzędy, zwyczaje prawne stanowią nie­ jako kulturową oprawę działalności gospodarczej chłopa, uświetniają 1 sankcjonują wszelkie jego działania i poczynania. Są tym bogatsze, im chłop ma większą samodzielność gospodarczą. Im bardziej ograni­ czona z zewnątrz jest możliwość działalności gospodarczej chłopa, jego pozycja społeczna — tym mniej istnieje okazji do tworzenia owej „obu­ dowy". Nie istnieje potrzeba sankcjonowania przy pomocy zwyczajów i obrzędów norm, które nie tylko nie są własnymi normami społecz­ ności wiejskiej, lecz przeważnie nawet nie są przez nią akceptowane. Charakterystyczny dla kultury ludowej konserwatyzm, niechęć do wszelkich „nowinek", wiążąca się z przeświadczeniem, że nie przyno­ szą one nigdy niczego dobrego, znajdowały w warunkach gospodarki pańszczyźnianej uzasadnienie jako jedna z form obrony przed pogar­ szaniem się sytuacji w s i , co w znacznym stopniu przyczyniło się do ich utrwalenia i pogłębienia. 13 u 1 3 W stosunku do sąsiedniego terenu, tzw. wschodniej Wielkopolski, zagadnie­ nia te znalazły odbicie w licznych pracach B. Baranowskiego. Niejako podsumowa­ niem wieloletnich badań autora (n.b. w formie dostępnej szerokiemu kręgowi czy­ telników) jest wydana niedawno Kultura ludowa XVII i XVIII w. na ziemiach Polski środkowej, Łódź 1971. Por. W. K u l a , Miary i ludzie, Warszawa 1970, s. 234-250. 1 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80cfc8e3e54e63ec09ae28061a6f41b2.pdf f0a6a90585a21c87e32d0492aec4e6fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1194 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1100 Title A name given to the resource Założenie badań nad mitologią narodową / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.41-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. XXIX: 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 ANNA ZADROŻYNSKA (Uniwersytet Warszawski) ZAŁOŻENIE BADAŃ N A D MITOLOGIĄ NARODOWĄ Badania nad mitologią narodową zostały podjęte w Katedrze Etno­ logii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego w roku 1982. Dotychczasowe studia nad tak zwanym myśleniem mitycznym, stworzyły podstawę do podjęcia tego problemu. Publikowane do tej pory w y n i k i badań nad mitami społeczności tra­ dycyjnych wydają się proste w porównaniu z podjętym tematem. Wszy­ stkie te analizy i interpretacje (np. C. Lévi-Straussa czy R. Barthes'a) opierają się na mniej więcej pełnych tekstach,samych mitów. W stosun­ ku do mitologii narodowej takie właśnie teksty nie istnieją, a co więcej, w takiej pełnej formie są one nie do odtworzenia, a być może w ogóle nie istnieją w zwerbalizowanej formie podań mitycznych. M i t jednak jest szczególnego rodzaju komunikatem; tekstem znaczącym, gdzie liczą się tak znaki i znaczenia, jak treści znaczone. W t y m sensie badanie mitologii narodowej w Polsce jest możliwe. Proponowany cykl badań nad polską mitologią narodową odnosi się głównie do kultury współczesnej, w której — jak się wydaje — demon­ strują się niezwykle ważne zmitologizowane treści. Chodzi więc o to,, by je odkryć i zanotować, by w miarę możności na ich podstawie doko­ nać rekonstrukcji zbioru mitów narodowych. Będzie to jednak tylko część zadania. W założeniu projektowanych badań jest analiza i wyjaś­ nienie zrekonstruowanych mitów. To zaś odbywać się musi na co naj­ mniej dwu płaszczyznach refleksji naukowej: formułowaniu teorii mitologii narodowej oraz, przy jej pomocy, odczytywaniu z kulturowej rze­ czywistości tekstów poszczególnych mitów odnoszących się do narodu polskiego. Formułowanie teorii mitologii narodowej. Określenie: mitologia naro­ dowa, jest dwuznaczne. Znaczyć może ono tyle, co nauka o mitach na­ rodu. Oznaczać to może zbiór mitów tego narodu o nim samym. Oby­ dwa te rozumienia są użyteczne i zostaną wykorzystane w trakcie studiów nad tym problemem. Całość prowadzonych badań, analiz, interpretacji i refleksji może zostać nazwana proponowanym terminem w jego pierw- �42 ANNA ZADHOZYÑSKA szym rozumieniu. Końcowym jednak efektem każdego etapu poszukiwań będzie pewien zbiór narodowych mitów, co koresponduje z drugim zna­ czeniem tego określenia. W antropologii kulturowej znane są analizy mitologii plemiennych, które — jak uznano — stały się podstawą biologicznego i kulturowego trwania społeczności, jaka je wytworzyła. Na podstawie tych analiz, materiałów i interpretacji możliwe jest dziś opracowanie modelu struk­ tury takich mitów, które utrzymywały społeczności w jedności, podtrzy­ m y w a ł y ' wewnętrzne więzy, narzucały normy współżycia, uzasadniały odmienności wewnętrzne i zewnętrzne, stymulowały agresję wewnątrz i na zewnątrz grupy itd. Model taki powinien ustalać podstawowe „węz­ ł y " struktury i relacje między nimi. Pierwszym więc założeniem rozpoczętych już badań jest twierdzenie, że możliwe jest opracowanie na użytek prowadzonych studiów wzorco­ wego modelu mitologii społeczności będącej uzasadnieniem jej istnienia, trwania, jedności, odmienności. Wzorcowy ten model powinien pozwolić na wstępną klasyfikację zbie­ ranych materiałów. Uniwersalne kategorie badawcze: czas, przestrzeń i ludzie, powinny uzyskiwać w nim szczególne konotacje. Czas mitycz­ ny, rozumiany jako czas kreacji, działań wielkich przodków, początku i założenia wspólnoty może zostać przetłumaczony w mitologii narodo­ wej jako czas powstania narodu, czas jego wielkiej historii, działań bo­ haterów, powstania jedności narodu. Przestrzeń mityczna, rozumiana jako miejsce naznaczone przez sacrum, środek świata cży przestrzeń wyznaczona w czasie mitycznym może zostać przetłumaczona jako sac­ rum ojczyzny, szczególność i sakralność miejsc wyjątkowo znaczących w polskiej historii (stolice, miejsca kultowe itp.), a także jako swoiste sacrum państwa, świętość jego granic itp. Ludzie, rozumiani jako boha­ terowie mitu, założyciele wspólnoty w mitycznym czasie i na mitycznej przestrzeni oraz ich potomkowie, mogą zostać przetłumaczeni jako bo­ haterowie narodowi, a cały naród jako należący do „plemienia" bohate­ rów. W stosunku do nich wyróżnia się wtedy „obcych" z innych prze­ strzeni. Ci mogą w mitologii narodowej być tłumaczeni jako przedstawi­ ciele innych narodów, innych grup etnicznych w państwie czy w ogóle „innych" w zależności od wydarzeń historycznych. Drugim więc założeniem badań jest twierdzenie, że istnieje możli­ wość przetłumaczenia wzorcowego modelu mitologii społeczności na ję­ zyk kultury współczesnej, gdzie podstawowym pojęciem staje się naród. W historii polskiego narodu poszczególne te modelowe kategorie uzys­ kiwały różne treści i przybierały różne znaczenia. Także ich wzajemne usytuowania w strukturze zmieniały się wraz z dziejącymi się wydarze­ niami. W okresie pierwszej połowy X I X w. kategorie te nabierają szcze­ gólnego znaczenia, krystalizują się ich treści i zostają w swoisty sposób połączone i rozpropagowane przez literaturę, sztukę, naukę. Tworzy się �M I T O L O G I A NARODOWA — ZAŁOŻENIA B A D A N 43 wtedy wzór postawy Polaka-patrioty, syntetyzujący elementy narodo­ wego mitu. Kultura okresu polskiego Romantyzmu prezentuje podsta­ wowy materiał egzemplifikujący wzorcowy model, który można by naz­ w a ć modelem mitologii narodu polskiego. Na tej podstawie powinno być możliwe opracowanie następnego, bardziej szczegółowego w stosunku do poprzedniej propozycji, modelu współczesnej mitologii polskiego narodu. Trzecim więc założeniem na użytek tych badań jest twierdzenie, że model polskiej mitologii narodowej uzyskuje swą najpełniejszą w y ­ powiedź w kulturze polskiego Romantyzmu, w następnych zaś latach aż po współczesność demonstrują się jego warianty. Współczesna kultura Polaków i tkwiąca w niej mitologia narodowa byłaby w ten sposób jednym z wariantów modelu romantycznego. Jako zbiór mitów narodu o nim samym, mitologia ta powinna wyjaśniać czas (historię i genezę), przestrzeń (ojczyznę, państwo) i ludzi (współziom­ ków i obcych). Doszukać się w mej chyba można kilku par przeciw­ stawień. Byłyby to: naród—ojczyzna, naród—państwo, naród—władza, naród—Kościół, naród—inne narody. Istnieje też kilka wariantów zasad­ niczych wymienionych t u przeciwstawień. Byłyby to na przykład: oj­ czyzna—państwo, ojczyzna—Kościół, ojczyzna—władza itd. Każda z tych par w modelu romantycznym i we współczesności bywa wartościowana, a wartościowanie to ma szczególny walor wyjaśniający strukturę naro­ dowych mitów. Czwartym więc założeniem badań jest twierdzenie, że mitologia na­ rodowa demonstruje w swych mitach przeciwstawienia pojęciowe o cha­ rakterze opozycji (które w logicznym sensie opozycjami nie są; są nimi natomiast w sensie mitycznym, co stanowi o istocie mitycznego komu­ nikatu) oraz ich wyjaśnienia. Wynika z tego, że one to stanowią osnowę narodowego mitu. Odczytywanie z kulturowej rzeczywistości tekstów poszczególnych mitów. Obrzęd, jak pisze C. Lévi-Strauss, jest mitem w akcji. Wynika z tego, że przede wszystkim w obrzędzie trzeba poszukiwać treści zmitologizowanych i starać się powiązać je w mniej więcej całościowy mityczny komunikat. Przedmiotem więc badania, także mitologii narodo­ wej, muszą stać się obrzędy. Pojęcie to jednak powinno być rozumiane możliwie jak najszerzej, jeżeli ma być przydatne do badań nad kulturą współczesną. Obrzęd więc może być pojmowany jako szereg zrytualizowanych zachowań dokony­ wanych w szczególnym czasie (niecodzienności) życia narodu. Mają one na celu rekreowanie ludzkiej rzeczywistości przez odwołanie się do działań przynależnych wielkiemu czasowi riiitycznego początku. Obrzę­ dowi towarzyszą próby przewidywania przyszłości, powołanie się na wielkie dokonania bohaterów, a także świąteczna kreacja przestrzeni i uczestniczenie tylko wtajemniczonych. Szczególną jego cechą i zara­ zem wskazówką do badań jest niezwykłość czy szczególność czasu, od- �ANNA ZADROZYÑSKA miennego od czasu codzienności. Ten to czas, jego odczuwanie przez ludzi, pozwoli na wyodrębnienie zachowań mających podlegać studiom, umożliwiające wyodrębnienie słów i gestów, odczytywanie komuniko­ wanego znaczenia. Pojęcie czasu szczególnego odnosi się do wszystkich niecodziennych sytuacji we współczesnych dziejach narodu, zarówno tych związanych z kalendarzem, jak tych, które okazjonalnie, na skutek rozmaitych wydarzeń, pojawiają się w naszym życiu. Badania więc obejmują obrzędy sensu stricto i święta (kościelne i państwowe) oraz zrytualizowane zachowania ludzi podczas szczególnych wydarzeń sytua­ cyjnych, gdy spodziewamy się, że zademonstrują się mniej lub bardziej całościowo mity uzasadniające istnienie narodu, jego trwanie, cechy szczególne, a wyróżniające. W pierwszym etapie, już rozpoczętym, istnieje możliwość zebrania materiałów do rekonstrukcji mitów w zakresie mitologii istnienia i trwa­ nia narodu, jego przeszłości i przyszłości, mitologii władzy i szczególnych cech narodu. Jednocześnie też prowadzone będą prace nad naszkicowa­ niem dwu rodzajów omówionych t u modeli. Podstawę stanowić będą badania terenowe (w środowiskach miej­ skich i wiejskich) na podstawie opracowanych dyspozycji i kwestiona­ riuszy. Równolegle do tych prac planowane są analizy wybranych au­ dycji radiowych i telewizyjnych, niektórych czasopism i gazet oraz jak najszersze studia nad dostępną literaturą teoretyczną i materiałową w y ­ dawaną w Polsce i za granicą. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6382d6cf1505d7f717c51be5373afe95.pdf 2591f31f9503cb16930bee69d4e8ad93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1195 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1101 Title A name given to the resource Badania nad kulturą rodzin europejskich. Założenia, problematyka, dotychczasowe wyniki / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.45-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bednarski, Jacek; Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska* t. XXIX: 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 JACEK BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ {Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu) B A D A N I A NAD KULTURĄ RODZIN EUROPEJSKICH. ZAŁOŻENIA, PROBLEMATYKA, DOTYCHCZASOWE W Y N I K I Program badawczy „Kierunki i tendencje rozwoju kulturowego w no­ woczesnym społeczeństwie: Interakcje kultur narodowych" — w skró­ cie „ K u l t u r a " (pod taką bowiem nazwą prowadzone są badania nad k u l ­ t u r ą rodzin europejskich) podjęty został w 1976 r. pod auspicjami Euro­ pejskiego Centrum Koordynacji Badań i Dokumentacji w zakresie Nauk Społecznych w Wiedniu. Ewolucja problematyki od zagadnień wzajem­ nych oddziaływań kultur narodowych do spraw kultury rodzin była w y ­ razem poszukiwań bardziej konkretnego i łatwiej uchwytnego w bada­ niach empirycznych przedmiotu badań. Zmieniał się także skład euro­ pejskiego zespołu badawczego. Spośród kilkunastu krajów, które w róż­ nych okresach uczestniczyły w badaniach, do ostatniego etapu w 1983 r. dotrwało siedem: Francja, Grecja, Polska, Rumunia, Węgry, Włochy i ZSRR. Reprezentowane są one przez specjalistów z różnych dziedzin: etnologów (Francja, Polska), socjologów (Grecja, Rumunia, ZSRR), an­ tropologów kulturowych (Włochy) i kulturoznawców (Węgry). Różno­ rodność doświadczeń i zainteresowań skomplikowała z jednej strony wzajemne porozumienie, ale z drugiej nadała badaniom charakter i n ­ terdyscyplinarny i w ten sposób rozszerzyła ich zakres. Badania pro­ wadzone w Polsce finansowane były przez Wydział I Nauk Społecznych PAN, a realizowane przez zespół z Instytutu Etnologii U A M *. 1 O b a d a n i a c h t y c h i n f o r m o w a l i : Z . J a s i e w i c z , Narada w Moskwie na temat etnograficznych badań nad współczesnością oraz posiedzenie w sprawie etnosocjologicznych badań porównawczych w krajach europejskich, „ L u d " , t. 61; 1977, s. 308-310, oraz J . B e d n a r s k i , Z . J a s i e w i c z , Europejskie badania porów­ nawcze w ramach projektu „Kultura". Konferencja w Tallinnie, „ L u d " , t. 63; 1979, s. 366-369. N i e k t ó r e p o l s k i e m a t e r i a ł y z b a d a ń w y k o r z y s t a n o w a r t y k u l e : J. B e d n a r s k i , Z . J a s i e w i c z , Kultura rodziny a środowisko. Z badań rodzin wielkomiejskich, małomiasteczkowych i wiejskich w województwie poznańskim, „ K r o n i k a W i e l k o p o l s k i " , n r 1: 1983, s. 30-49 oraz J . B e d n a r s k i , Osvrt na istra¿ivanja transmisije kulturę u porodici, [w:] Promene u tradicionalnom porodicznom životu u Srbji i Polskoj, B e o g r a d 1982, s. 63-72. �4(> JACEK BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ Problematyka i szczegółowe cele badań podlegały przekształceniom i precyzowaniu w trakcie kolejnych spotkań zespołów. Od 1977 r. przed­ miotem studiów byla aktywność kulturalna w ramach rodziny i przekaz: kultury. Rodzinę rozpatrywano jako grupę i instytucję stanowiącą wy­ odrębnioną jednostkę kulturową — zespół ludzi nie tylko przejmujących i użytkujących, ale również tworzących, modyfikujących i przekazują­ cych dobra kulturowe. Badano postawy i zachowania członków rodzin i zespołów rodzinnych wobec wybranych treści kulturowych, przy czym zwrócono uwagę nie tylko na te, które przekazywane są przez nowo­ czesne środki masowe, ale również inne, które związane są albo z prze­ szłością rodziny lub też ze środowiskiem lokalnym i jego instytucjami. W realizacji programu wyodrębnić można kilka faz. Pierwszą z nich było wystąpienie z inicjatywą badań porównawczych i skompletowanie zespołu badawczego (1976), drugą badania pilotażowe, których celem było zweryfikowanie zarówno kwestionariusza, jak i problematyki ba­ dań w zróżnicowanych warunkach poszczególnych krajów (1977-1978), trzecią badania zasadnicze przeprowadzone w formie wywiadów sforma­ lizowanych z kwestionariuszem i wywiadów niesformalizowanych (19791980), czwartą przygotowanie przez zespoły z poszczególnych krajów opracowań z badań, opartych na przyjętej koncepcji tradycji i nowoczes­ ności (1981) . Przygotowano realizację piątej, najbardziej interesującej i skomplikowanej fazy badań — opracowań porównawczych wybranych przez poszczególne zespoły zagadnień. Zespół polski podjął się opraco­ wania dwóch tematów: roli tradycji w kulturze rodzin europejskich oraz charakterystyki kultury rodzin terenów przeobrażanych, również w eu­ ropejskiej perspektywie porównawczej. Etap analizy porównawczej nie dojdzie jednak do skutku w dotych­ czasowym zakresie i ramach organizacyjnych. Wiosną 1983 r. Centrum Wiedeńskie zrezygnowało z prowadzenia prac i kierowania projektem „Kultura". Pozostawiono jednak zespołom możliwość kontynuowania analiz porównawczych; poszczególne zespoły podjęły także współpracę: bilateralną. Zespół polski jeszcze w 1982 г., w ramach współpracy z ze­ społem włoskim z Uniwersytetu w Turynie, przystąpił do porównawcze­ go opracowania wybranych dziedzin kultury rodzin polskich i włoskich. Bez względu na ewolucję projektu badawczego i brak finału badań warto, ze względu choćby na wartość zebranych materiałów i charakter prac, przedstawić ich założenia, warunki oraz dotychczasowe wyniki. Przekrojowe studia m i ę d z y k u l t u r o w e stwarzają bowiem interesujące problemy metodologiczne i organizacyjne. 2 3 8 Opublikowano je w k s i ą ż c e : in Seven East and West European B u d a p e s t 1984. The Family and its Culture, An Investiation Countries, ed. M . B i s k u p , V . F i l i a s , I . V i t á n y i , * Nie w y k o r z y s t u j e m y tu p r o p o z y c j i s t o s o w a n i a t e r m i n u „ p r z e k r o j o w e s t u d i a m i ę d z y n a r o d o w e " (cross — national study) w o d n i e s i e n i u do b a d a ń n a d s p o ł e c z e ń - �B A D A N I A NAD K U L T U R A RODZIN 17 Na kształcie projektu „Kultura" zaważyły trzy podstawowe czynniki: odmienność reprezentowanych przez zespoły badawcze z poszczególnych państw dyscyplin i stanowisk teoretycznych, różne posiadane przez nie' możliwości realizacyjne badań empirycznych oraz zróżnicowany w as­ pekcie porównawczym charakter badanej rzeczywistości społeczno-kulturowej. Stąd też, podobnie jak w wielu innych przedsięwzięciach koor­ dynowanych przez Centrum Wiedeńskie, projekt „Kultura" jest wy­ razem swoistego kompromisu osiąganego na kolejnych spotkaniach ro­ boczych. Jego rezultatem i ceną jest obok wypracowania wspólnie przy­ jętych założeń dotyczących przedmiotu badań, procedury badań tere­ nowych i metod opracowania zebranych materiałów, pozostawienie w nie­ których tych zakresach pewnej otwartości, możliwości wyboru i włas­ nej inicjatywy. Podstawowym źródłem zarówno dla syntetycznych opracowań naro­ dowych, jak i porównawczych studiów międzykulturowych są w projek­ cie „ K u l t u r a " wyniki badań empirycznych, przeprowadzonych w swoich krajach przez poszczególne zespoły, przy pomocy wspólnych narzędzi ba­ dawczych. Obiektem badania była w nich rodzina traktowana jako głów­ na jednostka analizy. W projekcie przyjęto cztery zasadnicze kryteria doboru rodzin do badań: 1. K r y t e r i u m typu strukturalnego rodziny. Ze względu na jeden z podstawowych celów badań, jakim było określenie roli i miejsca rodziny w procesie transmisji kultury, w doborze badanych rodzin ograniczono się wyłącznie do ich specyficznego typu — pełnych rodzin podstawowych lub poszerzonych, złożonych z pracującej lub nie­ pracującej matki i czynnego zawodowo ojca oraz co najmniej dwojga dzieci, w tym jednego w wieku 12-17 lat. Zalecono również, aby część objętych badaniami rodzin stanowiły rodziny poszerzone o pokolenie dziadków lub innych krewnych po to, aby móc uchwycić ich znaczenie w procesie enkulturacji. 2. K r y t e r i u m miejsca zamieszkania. Wyodrębniono trzy zasadnicze typy środowisk lokalnych, które umiejscowiły badane rodziny w trzech wewnętrznie względnie homogenicznych, a wzajem­ nie zróżnicowanych środowiskach kulturowych: a) w środowisku zurba­ nizowanym (wielkomiejskim), b) w środowisku urbanizowanym, podle­ gającym intensywnym przeobrażeniom społeczno-ekonomicznym oraz c) w środowisku wiejskim. Środowiska te powiązano z różnymi typami stwami zurbanizowanymi w celu o d r ó ż n i e n i a przedprzemysłowymi, dla których tural H. U d у, study. Por. S. próbuje Cross — ich się cultural „ A n n u a l R e v i e w of Anthropology", vol. 2; 1973, międzynarodowe" wadzenie gubi rozróżnienia badanych społeczności. informację między o dwoma od kulturze studiów zerezerwować analysis: terminami społecznościami methods s. 251. T e r m i n jako nad t e r m i n cross „przekrojowe przedmiocie wymaga and ponadto badań. — cul­ scope, studia Wpro­ kategoryzacji, �•48 J A C E K BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ jednostek osadniczych charakteryzujących się różną ich wielkością, zna­ czeniem w układzie funkcjonalnym, stopniem uprzemysłowienia i zur­ banizowania oraz strukturą zatrudnienia mieszkańców. Miejsce zamiesz­ kania, a poprzez nie typ środowiska lokalnego, wyznaczyło więc trzy podstawowe i wspólne dla wszystkich uczestników projektu próby ba­ dawcze, stanowiące w analizie materiałów główną jej zmienną nieza­ leżną. 3. K r y t e r i u m przynależności społeczno-zawodo­ w e j r o d z i n y . Wobec wyraźnych odrębności i specyfiki struktury społeczno-zawodowej różnych krajów, uczestników projektu, zrezygno­ wani) ze szczegółowego jego ustalenia i ograniczono się wyłącznie do określenia w sposób ogólny sektora zatrudnienia głowy rodziny jako kryterium klasyfikującego i wyznaczenia odpowiednich proporcji w tym zakresie w poszczególnych próbach- środowiskowych. W sposób bardziej szczegółowy zdefiniowano jedynie kategorię inteligencji. 4. K r y t e r i u m w y k s z t a ł c e n i a r o d z i c ó w i w i e l k o ś ­ c i d o c h o d ó w r o d z i n y . Funkcjonowały one w badaniach jako zalecenie do zachowania odpowiednich proporcji w tym względzie w róż­ nych środowiskach i typach rodzin. Badaniami empirycznymi, przy uwzględnieniu wyżej opisanych kryte­ riów doboru próby badawczej, objęto w poszczególnych krajach różną liczbę rodzin, od 300 — Polska do 1100 — Francja, zawsze jednak iden­ tyczną w poszczególnych próbach środowiskowych. W pierwszej fazie badań terenowych posłużono się dwoma sformalizowanymi kwestiona­ riuszami—ankietami, jednym przeznaczonym dla rodziców, drugim dla dzieci. Przy ich pomocy w każdej z rodzin przeprowadzono wywiady z matką oraz dzieckiem w wieku 12-17 lat, a w 25'% rodzin dodatkowo z ojcem, uzyskując w ten sposób ogółem od 675 wypełnionych kwestio­ nariuszy — Polska do 2475 — Francja. Kwestionariusz—ankieta dla ro­ dziców obejmował 66 pytań, w większości zamkniętych i skategoryzo­ wanych, dla dzieci natomiast 46, dając ogółem 586 cech deskryptywnych dla każdej rodziny. Odpowiedzi na pytania charakteryzowały za­ równo wybrane zachowania kulturowe całej rodziny, jak i poszczegól­ nych jej członków. W drugiej fazie badań dokonano wyboru z dotychczasowej próby — próby mniejszej (od 30 rodzin — Włochy, do 80 — Polska) i przepro­ wadzono badania uzupełniające wybranych rodzin przy pomocy wywia­ dów kierowanych jedynie ogólnymi wskazówkami, obejmując nimi większą z reguły niż poprzednio liczbę członków rodziny. Wywiady te miały więc charakter niesformalizowany i ich głównym celem było ułatwienie z jednej strony interpretacji materiałów uzyskanych w pierw­ szej fazie badań, a z drugiej uchwycenie specyficznych cech zróżnico­ wania rodzinnych środowisk kulturowych i wzbogacenie ich charakte­ rystyki. �B A D A N I A NAD KULTURĄ R O D Z I N 49 Badania w ramach projektu „Kultura" dopuszczały już w swoich założeniach wstępnych możliwość oparcia się na próbie niereprezenta­ tywnej dla danego kraju. Zadecydowały o tym względy praktyczne, jak i finansowe. Z tej możliwości, a w wielu wypadkach wręcz konieczności z powodów organizacyjnych lub finansowych, skorzystała większość zes­ połów krajowych. Badania w Polsce przeprowadzono np. w Wielko­ polsce w granicach terytorialnych woj. poznańskiego, a w ZSRR w w y ­ branych jednostkach administracyjnych Estonii. Szeroką próbę teryto­ rialną przedstawiła jedynie Francja. Objęcie badaniami próby repre­ zentatywnej dla danego kraju nie było w projekcie „ K u l t u r a " niezbęd­ ne. Przedmiotu analizy nie stanowiły w nich bowiem różnice wybra­ nych cech środowiska kulturowego rodziny w poszczególnych krajach, ale w aspekcie porównawczym, przy uwzględnieniu podobnych struktur społeczno-zawodowych różnych środowisk zamieszkania, dystans między n i m i . W przyjętych założeniach poszczególne próby środowiskowe mu­ siały bowiem zostać zlokalizowane zawsze na obszarze o relatywnie •zbliżonym stopniu rozwoju społeczno-ekonomicznego. Projekt „ K u l t u r a " może więc dostarczyć odpowiedzi bardziej na pytanie o to, czy proces homogenizacji rodzinnych środowisk kulturowych w dużym mieście i na wsi jest bardziej zaawansowany w Polsce niż we Włoszech, niźli na pytanie, co różni statystyczną rodzinę polską i włoską w zakresie ak­ tywności kulturalnej i przekazu kultury. W opracowaniach materiałów zgromadzonych w badaniach empirycz­ nych przewidziano w projekcie kilka szczegółowych etapów. Pierwszym z nich było zakodowanie odpowiedzi na pytania kwestionariuszy—ankiet i przeniesienie ich na taśmę komputerową. Drugim, wzajemna wymiana wydruku danych zorganizowanych wokół prób środowiskowych. Trze­ cim, przygotowanie opracowań krajowych przeznaczonych do zbiorowej publikacji. Czwarty etap stanowiło przygotowanie wspólnego programu do statystycznej analizy skupień i jej przeprowadzenie w celu uzyska­ nia, przez poszczególne zespoły, typologii rodzin jako środowisk kultu­ rowych. Etap piąty polegał na powieleniu i wzajemnej wymianie taśm komputerowych z zakodowanymi danymi oraz wymianie materiałów z badań pogłębionych, przygotowując tym samym realizację etapu szós­ tego, mającego na celu opracowanie kilkunastu szczegółowych studiów porównawczych odnoszących się do wybranych aspektów kultury ro­ dziny. W opracowaniach krajowych, bazujących na przyjętej koncepcji tra­ dycji i nowoczesności, zrezygnowano z ustalenia szczegółowych, wspól­ nych ram i metod analizy zakładając, iż mają to być opracowania ory­ ginalne, posługujące się różnymi językami teoretycznymi i równocześ­ nie osadzające wyniki badań empirycznych w szerszym, niż uwzględ­ niony w nich, kontekście historyczno-kulturowym. W opracowaniach tych wykorzystano różne typy analiz statystycznych — od posługiwania 4 — Etnografia Polska, t, 2!) 7. 1 �50 J A C E K BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ się prostym rozkładem procentowym zmiennych zależnych po różne me­ tody ich analiz korelacyjnych, m.in. analizę wieloczynnikową, najczęś­ ciej w odniesieniu do takich cech obiektywnych rodziny, jak środowisko zamieszkania lub przynależność społeczno-zawodowa. Wspomniana wcześniej statystyczna metoda analizy skupień, zasto­ sowana przez większość zespołów w celu wyróżnienia typów rodzinnych środowisk kulturowych w sposób niezależny od ich podstawowych cech usytuowania społecznego, okazała się mniej owocna niż początkowo sądzono. Uzyskanych w tym zakresie wyników nie można jednak uznać za całkowicie bezwartościowe. Wskazują one bowiem z jednej strony na zachodzący współcześnie proces wzajemnej homogenizacji wielu cech r o ­ dzinnych środowisk kulturowych w wymiarze międzyśrodowiskowym i społeczno-zawodowym, przy równocześnie rosnącej roli wykształcenia jako czynnika różnicującego, a z drugiej na istnienie w obrębie każdego rodzinnego środowiska kulturowego cech specyficznych i niepowtarzal­ nych. W trakcie badań empirycznych, dążąc do zarejestrowania przejawów aktywności kulturalnej rodziny i ich uwarunkowań, zgromadzono mate­ riały, które dotyczą zarówno obiektywnie rozpatrywanych cech rodzin,, jak i postaw oraz świata wartości prezentowanych przez ich członków. Można przedstawić je jako zespoły informacji mówiące o: podstawowych cechach rodziny (jej strukturze demograficznej, źródłach utrzymania,, przynależności społeczno-zawodowej, wykształceniu itp.), mieszkaniu i jego wyposażeniu, elementach historii rodziny, korzystaniu przez nią ze środków masowego przekazu, udziale rodziny w działalności instytu­ cji i stowarzyszeń kulturalnych, czytelnictwie prasy i książek, a także o innych formach aktywności kulturalnej w rodzinie, takich m i n . jak opowiadanie i śpiewanie oraz uprawianie hobby. W badaniach uwzględ­ niono również stosunek do religii, elementy systemu wartości w rodzi­ nie związane zarówno z nią samą, jak i światem zewnętrznym wobec niej oraz podział ról wewnątrzrodzinnych. Problematyka badań nie ob­ jęła oczywiście całego zakresu kultury rodziny. Związana jest ona tylka z niektórymi, wybranymi potrzebami rodziny, przede wszystkim intelek­ tualnymi, estetycznymi, moralnymi, emocjonalnymi i rekreacyjnymi. Znaczenie zebranych materiałów, przy obecnym stanie ich opracowania, może zostać określone głównie przez wskazanie na możliwości weryfi­ kacji i rozbudowy przy ich pomocy niektórych koncepcji teoretycznych związanych z kulturą i życiem społecznym. Koncepcją taką jest np. koncepcja tradycji i nowoczesności, w jej ujęciu zarówno aksjologicznym — tradycji i nowoczesności jako war­ tości i przedmiotowym — jako określonych kategorii rzeczy i zjawisk wyróżnionych na podstawie ich miejsca w obiektywnie rozpatrywanym procesie historycznym. Została ona zastosowana już do opracowania ma­ teriałów z poszczególnych krajów. Zamierzano posłużyć się, również �B A D A N I A NAD KULTURĄ RODZIN 51 w opracowaniach porównawczych, także innymi koncepcjami. Są to m i n . koncepcje opozycji lub przy nieco innych założeniach kontinuum kultury miasta i wsi. Koncepcje te zakładają, iż wartości kulturowe' przyjmowane w mieście i na wsi zajmują albo przeciwstawne pozycje w modelu kultury zbudowanym na zasadach odrębności lub też dadzą się umieścić w określonym miejscu modelu rozwojowego przedstawia­ nego jako linia kontinuum o silnie wyodrębnionych biegunach (od k u l ­ tury tradycyjnej do nowoczesnej, od kultury społeczeństwa produkcyj­ nego do konsumpcyjnego, od typu socjokultury „mieć" do typu „być").. Występująca w naszych materiałach kategoria pośrednia (małe, uprze­ mysłowione miasto) wydaje się wskazywać na interesujące przeniesienia niektórych cech dotąd wiązanych ze wsią na teren małego miasta. Obiecujące w związku z naszymi materiałami są również inne kon­ cepcje: homogenizacji, a zarazem w niektórych dziedzinach dyferencjacji rodzinnych środowisk kulturowych w warunkach współczesnych krajów europejskich, rodziny bowiem poszczególnych środowisk tracą silnie za­ znaczone odrębności, a jednocześnie w ramach zbiorowości (społeczno-zawodowych, osadniczych, etnicznych, wyznaniowych) przestają być ich powtarzalnym segmentem; familializmu, t j . zespołu cech, który pozwala określić z jednej strony stopień wewnątrzrodzinnej integracji i popar­ cia, a z drugiej światopogląd uznający rodzinę za ważny i konkurencyj­ ny element wobec innych wartości i części składowych systemu socjokulturowego; paralelizmu rodziny i kultury, rozumianego jako stcpień podobieństwa między strukturą komunikacyjną wewnątrz rodziny, sys­ temem wartości i układem innych elementów w kulturze rodziny a tym,, co zawiera dany system socjokulturowy, w ramach którego rodzina po­ zostaje; na koniec wreszcie relatywnego autonomizmu kultury rodziny jako możliwego do wydzielenia układu kultury w ramach systemu socjokulturowego przyjętego jako globalny. Ta ostatnia koncepcja nie kon­ centruje się na problemie paralelizmu — odpowiedniości kultury rodzi­ ny i kultury społeczeństwa globalnego, lecz nakazuje wykreślić „rodzin­ ny" zakres kultury — „kulturę własną rodziny", ustalić jej stosunek do innych układów kultury i wskazuje na możliwości podejmowania badań nie tylko nad rodziną jako częścią większych całości, ale również całością samą w sobie po to, aby uzyskać odmienne ramy analizy i inny punkt widzenia całości społeczno-kulturowych. Sprawdzianem użyteczności naszych materiałów i dotychczasowych prac jest ponadto zastosowanie i weryfikacja metod statystycznych, m.in. metody analizy skupień, o której pisaliśmy już wyżej. Ostateczna ocena badań możliwa będzie jednakże po zrealizowaniu, choćby w wąskim za­ kresie, opracowań" porównawczych. Były one bowiem podstawowym ce­ lem programu „Kultura". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ef49f52c1141e6a62053373863685d87.pdf 59195415f678b141c41b2be82f7a6ba0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1200 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1106 Title A name given to the resource Z badań nad społecznymi funkcjami sztuki ludowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.85-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X : P L I S S N 0071-1861 MIROSŁAWA 1985, z. I DROZD-PIASECKA ( I H K M PAN, Warszawa) Z B A D A N N A D SPOŁECZNYMI F U N K C J A M I S Z T U K I LUDOWEJ Pierwszą w historii powojennej etnografii zespołową syntezę opraco­ wano w Zakładzie Etnografii I H K M PAN przy współudziale przedsta­ wicieli innych ośrodków naukowo-badawczych w kraju, zarówno PAN, jak i uniwersyteckich, Krakowa, Łodzi, Opola, Poznania, Warszawy, Wro­ cławia. Jest nią 2-tomowa Etnografia Polski. Przemiany kultury ludo­ wej, która zamyka i podsumowuje określony kierunek poszukiwań nau­ kowych naszej dyscypliny. Wykazuje ona, że w dziedzinie metodologii środowisko etnograficzne korzysta zarówno z nowych kierunków nauki światowej, jak i sięga do tradycji własnej nauki (nierzadko zapomnia­ nych czy niedocenianych). Szczególnie zaś uwypukla wypracowane w cią­ gu lat 50-tych, 60-tych i 70-tych historyzujące i socjologizujące spoj­ rzenie na kulturę wsi, odtwarzające w sposób indywidualizujący i gene­ ralizujący, a zarazem modelowy obraz zmieniającej się rzeczywistości historycznej wsi polskiej od końca X I X w. do czasów nam współczes­ nych. Opracowanie syntezy nie tylko zamykało i podsumowywało określo­ ny kierunek poszukiwań naukowych, ale jednocześnie pozwalało zauważ żyć i unaocznić istniejące „białe plamy" czy „luki" w podejmowanej przez nas problematyce badawczej, które wymagają uzupełnienia zgodnie z wymogami współczesnej etnografii polskiej stawiającej sobie nowe za­ dania poznawczo-naukowe, weryfikującej dawne koncepcje i poszukują­ cej nowych rozwiązań i metod w sferze dawnej i aktualnej problema­ tyki К Zgodnie z tymi postulatami w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Warszawie zespół zajmujący się etnografią Polski od kilku lat po- 1 P o r . A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Przeszłość w teraźniejszości a procesy zmiany (Współczesne problemy etnografii Polski), „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 26: 1982, z. 2, s. 16-17; M . F r a n k o w s k a , Przedmowa, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, W r o c ł a w 1981, s. 8. �36 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A dejmuje prace w ramach ogólnego tematu; „Kultura społeczności wiej­ skich a kultura ogólnonarodowa" . W zakresie tego problemu badawczego opracowuję zagadnienie sto­ sunku środowisk pozawiejskich (w tym i inteligencji pochodzenia chłop­ skiego) do jednej z najbardziej spektakularnych dziedzin dziedzictwa k u l ­ turowego wsi, a mianowicie sztuki ludowej. Chodziło m i przede wszy­ stkim o możliwie pełne przedstawienie roli i zadań, jakie stawiały przed sztuką ludową te środowiska od Oświecenia do czasów nam współczes­ nych . W związku z takim podejściem do zagadnienia skoncentrowałam się głównie na podstawowym pytaniu: Jakie miejsce zajmowała sztuka ludowa w poglądach formułowanych w ramach różnych prądów umy­ słowych i kierunków społeczno-politycznych, gospodarczych oraz kultu­ ralnych od końca X V I I I w. do lat 80-tych naszego stulecia? Poglądy te były zarówno wyrazem społecznych oczekiwań wobec roli, jaką w i n ­ na odegrać sztuka ludowa w życiu narodu, jak i stanowiły dowód peł­ nionych przez nią zadań w różnych okresach historycznych . Towarzy­ szyły i m konkretne działania praktyczne wprowadzające w życie gło­ szone idee. Dlatego też nie interesowały mnie wyłącznie same koncepcje i ich cel, ale równocześnie przykłady i formy ich praktycznej realizacji. Analizowanie postaw i działań ludzkich pod kątem ich celów moty2 3 4 5 2 D o t y c z ą one n a s t ę p u j ą c y c h t e m a t ó w ; O ś w i a t a a s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e p r z e ­ m i a n y w s i (M. B i e r n a c k a ) , R o l a t r a d y c j i l u d o w e j w procesie k r y s t a l i z a c j i tożsa­ m o ś c i s p o ł e c z n e j i k u l t u r o w e j w a r s t w y c h ł o p s k i e j (W. P a p r o c k a ) , S p o ł e c z n e f u n k c j e s z t u k i l u d o w e j (M. D r o z d - P i a s e c k a ) , K u l t u r a l u d o w a w P o l s c e o k r e s u p r z e d u w ł a s z c z e n i o w e g o (A. W o ź n i a k ) , T a n i e c j a k o f o r m a p r z e k a z u t r e ś c i k u l t u r o w y c h ( J . K o ­ walska). 8 Zagadnienie miejsca i roli sztuki ludowej w kulturze samej w a r s t w y c h ł o p ­ s k i e j u w a ż a m za o d r ę b n e , w y m a g a j ą c e doboru innego m a t e r i a ł u i n t e r p r e t a c y j n e ­ go o r a z o d m i e n n y c h m e t o d a n a l i z y . J e s t ono p r z e d m i o t e m mojego n a s t ę p n e g o o p r a c o w a n i a . N a t y m m i e j s c u j e d y n i e dodam, że w i ę k s z o ś ć p r z e d m i o t ó w w y t w a ­ r z a n y c h p r z e z w i e ś obecnie z a l i c z a n y c h do s z t u k i l u d o w e j (np. a r c h i t e k t u r a , t k a c ­ t w o , s p r z ę t y d o m o w e , s t r ó j itd.) p o s i a d a ł o cechy u t y l i t a r n e , s p e ł n i a j ą c e o k r e ś l o n ą f u n k c j ę u ż y t k o w ą , c z ę s t o k r o ć p o ł ą c z o n ą z f u n k c j a m i i n n y m i , j a k np. p r e s t i ż o w ą czy k u l t o w ą . S z t u k a nie b y ł a t r a k t o w a n a przez ś r o d o w i s k o w i e j s k i e j a k o s a m o ­ dzielna, wyizolowana w a r t o ś ć artystyczna, a s a t y s f a k c j ę e s t e t y c z n ą w i ą z a n o z w i e ­ loma r ó ż n y m i w a r t o ś c i a m i uszeregowanymi w s p e c y f i c z n ą ' h i e r a r c h i ę r ó ż n ą od k a n o n ó w sztuki oficjalnej. 4 S z u k a j ą c odpowiedzi na p o s t a w i o n e p y t a n i e k o r z y s t a ł a m m.in. z l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u i p r a s y X I X i X X - w i e c z n e j . A n a l i z o w a ł a m p o g l ą d y elity i n t e l e k t u a l ­ n e j i a r t y s t y c z n e j k r a j u , p r z y w ó d c ó w s t r o n n i c t w p o l i t y c z n y c h o r a z p r o g r a m y i de­ klaracje instytucji formalnych, stronnictw i organizacji społeczno-politycznych i k u l t u r a l n y c h etc., a t a k ż e p r z y k ł a d y d z i a ł a l n o ś c i p r a k t y c z n e j , w k t ó r y c h s z t u k a ludowa w y s t ę p o w a ł a . 5 J a k stwierdzamy na podstawie źródeł b e z p o ś r e d n i c h , koncepcje r o d z ą c e się w r ó ż n y c h o k r e s a c h poza ś r o d o w i s k i e m w i e j s k i m o d d z i a ł y w a ł y silnie n a w i e ś j u ż od k o ń c a X I X w . �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 87 w ó w i skutków w konkretnej rzeczywistości historycznej wymagało łą­ czenia ujęcia historycznego i funkcjonalnego, konstruowania we wstęp­ nym postępowaniu badawczym modeli porządkujących badaną rzeczy­ wistość, które uwzględniałyby kontekst historyczny, w jakim badane zja­ wiska funkcjonowały warunkując ich rolę i znaczenie społeczne. Zdając sobie sprawę z bardzo szerokiego zakresu przedmiotowego po­ jęcia sztuka ludowa, w którym mieści się m. in. folklor muzyczny i ta­ neczny, cala bogata literatura ustna oraz ogromna i zróżnicowana gałąź ludowej działalności plastycznej (wraz z rzemieślniczą), jako temat mo­ jego szczegółowego zainteresowania wybrałam twórczość plastyczną lud­ ności wsi i w tym znaczeniu posługiwałam się terminem sztuka ludowa, którego treść rozumiałam zgodnie z obowiązującymi współcześnie kry­ teriami . Wybór sztuki ludowej jako przedmiotu analizy miał swoje uzasad­ nienie merytoryczne. Nie zajmując się rozważaniami na temat genezy artystycznej twórczości plastycznej ani rozwojem badań jej poszczegól­ nych dziedzin możemy stwierdzić, że na przestrzeni całego omawianego okresu zjawisko to wykazuje trwałość oraz ciągłą żywotność, i to za­ równo w sensie fizycznego bytu, jak i obecności w różnych ideologiach spoleczno-ekonomicznych i kulturalnych. Ludowa twórczość plastyczna byla od początku zainteresowania się nią środowisk pozawiejskich (czyli od schyłku X V I I I stulecia) poddawana ocenom wartościującym z punktu widzenia aktualnych potrzeb narodowych czy społecznych i w zależności od nich w różny sposób rozumiana, przedstawiana i akcentowana, a także 6 7 • O b e j m u j ą one szeroki i r ó ż n o r o d n y w a c h l a r z w y t w o r ó w . O b o k a r c h i t e k t u r y d r e w n i a n e j , m e b l a r s t w a , t k a c t w a , s t r o j u w y s t ę p u j ą tu w y r o b y p r z e m y s ł u tzw. do­ mowego i w i e j s k i c h oraz m a ł o m i a s t e c z k o w y c h r z e m i e ś l n i k ó w . E f e k t y p r a c y g a r n ­ carzy, w ę d r o w n y c h o b r a ź n i k ó w , rzeźbiarzy. Cała d z i a ł a l n o ś ć u p i ę k s z a j ą c a i zdobni­ c z a w o b r ę b i e d o m u i poza n i m (np. g i r l a n d y , k w i a t k i , w y c i n a n k i c z y w z o r y z p i a s k u ) oraz l i c z n e p r z e d m i o t y z w i ą z a n e z d a w n ą o b r z ę d o w o ś c i ą d o r o c z n ą i r o ­ d z i n n ą (np. w i e ń c e d o ż y n k o w e , j a b ł o n e c z k i ) . Ponadto r e z u l t a t y p o c z y n a ń jednostek - w y j ą t k o w o u z d o l n i o n y c h , r e p r e z e n t u j ą c y c h w y ż s z y od p r z e c i ę t n e g o poziom a r t y ­ s t y c z n y (np. r z e ź b i a r z y , m a l a r z y , t k a c z e k ) . 7 D o d a j m y t y l k o , i ż „ o d k r y c i e " w s z y s t k i c h d z i e d z i n s z t u k i l u d o w e j nie n a ­ s t ą p i ł o od r a z u i w j e d n y m czasie. Np. a r t y z m s t r o j u ludowego b y ł d l a ś r o d o ­ w i s k a m i e j s k i e g o j u ż w 2 p o ł . X I X w. n i e k w e s t i o n o w a n y m f a k t e m . D o jego sze­ rokiego u z n a n i a p r z y c z y n i ł y s i ę w i e l k i e w y d a r z e n i a n a r o d o w e , t a k i e j a k P o w s t a ­ nie K o ś c i u s z k o w s k i e , d z i ę k i k t ó r e m u e l e m e n t y k r a k o w s k i e g o u b i o r u c h ł o p s k i e g o — s u k m a n a i r o g a t y w k a — u r o s ł y do r a n g i s y m b o l u s t r o j u narodowego. W jego spo­ p u l a r y z o w a n i u znaczny natomiast udział mieli malarze z okresu p r z e ł o m u X V I I I i X I X w . (np. J . N o r b l i n , A . O r ł o w s k i , M . S t a c h o w i c z ) i lat p ó ź n i e j s z y c h (np. W. P r u s z k o w s k i ) m a l u j ą c y tzw. t y p y l u d o w e i s c e n y r o d z a j o w e z ż y c i a w s i oraz p r z e d e w s z y s t k i m a r t y ś c i M ł o d e j P o l s k i . Z k o l e i obrazy n a szkle m u s i a ł y c z e k a ć a ż do l a t 20-tych X X w . z a n i m o d k r y t o je d l a n a u k i ( K . S t e c k i , L . L e p s z y , a g ł ó w ­ nie w l a t a c h 30-tych T . S e w e r y n ) , a n a s t ę p n i e s p o p u l a r y z o w a n o je w ś r o d o w i s k u miejskim. �MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A włączana do szeregu działań praktycznych w społeczno-ekonomicznych i polityczno-kulturalnych dziedzinach życia. Zainteresowanie sztuką l u ­ dową środowisk pozawiejskich osiągało w poszczególnych okresach różne stopnie natężenia i dotyczyło różnych stron tego fenomenu kulturowego. A wartościowanie jej było ściśle związane z dostrzeganiem jej rozlicz­ nych funkcji społecznych i szczególnym eksponowaniem tych najbar­ dziej znaczących w danej chwili. W X I X w. mamy do czynienia zarówno z zainteresowaniem sztuką ludową jako źródłem kultury rodzimej i wyrazem artystycznych możli­ wości ludu szczególnie wyraźnie występującym w okresie Neoromantyzmu, jak i zainteresowaniem jej aspektami ekonomicznymi w dobie pozy­ tywistycznej pracy „u podstaw" i „pracy organicznej". W wieku X X znaczenie sztuki ludowej wzmacnia świadomość jej klasowego charak­ teru, który nadaje jej rangę wyróżnika warstwy chłopskiej w dziedzi­ nie kultury. Zmiany społeczno-polityczne dokonujące się po I I wojnie światowej szczególnie silnie akcentują rolę sztuki ludowej w procesie tworzenia kultury ogólnonarodowej przyczyniając się do rozwoju, a na­ wet reaktywowania niektórych jej dziedzin, choć już z myślą o innym pozawiejskim odbiorcy. Mimo więc zmieniającej się rzeczywistości społeczno-politycznej i k u l ­ turalnej, kręgu odbiorców, typu wytwórczości i jej przeznaczenia —• artystyczna twórczość wsi jest stale obecna w poglądach dotyczących kultury narodowej, rozważaniach natury czysto artystycznej czy ideolo­ giach społeczno-gospodarczych. W miarę jej odkrywania nie tylko służyła swemu środowisku, ale była przejmowana przez środowiska pozawiejskie, które jej różnorodne formy i warianty przyjmowały i adaptowały opatrując je znakiem pięk­ na, polskości i rodzimości. Począwszy od Neoromantyzmu, najpierw w po­ staci stylizowanej i adaptowanej reprezentowanej przez tzw. sztukę sto­ sowaną czy sztukę Młodej Polski, a z czasem i w formie możliwie „czy­ stej" (autentycznej), twórczość ludowa zdobywała sobie miejsce w mieszczańsko-iriteligenckich domach, aby następnie — szczególnie w Polsce Ludowej — nie tracąc znaczenia zdobytego w poprzednich dziesięciole­ ciach aspirować do rangi synonimu kultury narodowej i jednocześnie wartości autotelicznej. Ludowa twórczość plastyczna jako dziedzina szeroko akceptowana miała największe predyspozycje do przejęcia roli łącznika między k u l ­ turą warstwy chłopskiej a kulturą innych klas społecznych. Stanowiąc ważny element materialnych warunków życia wsi, często źródło dodat­ kowego dochodu, była równocześnie wyrazem uznanych powszechnie ar­ tystycznych uzdolnień ludu, pełniła funkcję wyróżnika warstwy chłop­ skiej, przyczyniając się tym samym do umocnienia pozycji chłopów jako współkreatorów kultury ogólnonarodowej. Dlatego też była szczególnie predestynowana, jak już wspomniano, do szerszego wykorzystania w róż- �89- SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J nych koncepcjach narodowych, społeczno-ekonomicznych i artystycznych i z tego punktu widzenia została wybrana jako przedmiot analizy . W okresie zaborów, gdy świadomość społeczną kształtowały p r ą d y umysłowe Oświecenia, Romantyzmu, Pozytywizmu i Neoromantyzmu, obserwujemy obecność sztuki ludowej przede wszystkim w ramach dwóch podstawowych n u r t ó w intelektualnych. Elementy obu widoczne były już w poglądach doby Oświecenia, a każdy z prądów późniejszych uzu­ pełnia je o nowe idee, pomysły i wartości, które stawały się integralną składową ówczesnej świadomości i ideologii społecznej. Pierwszy z nich to nurt społeczno-polityczny o charakterze narodo­ wościowym, szczególnie czytelny w poglądach romantyków i neoromantyków. Zrodzony został m. in. z prób włączenia warstwy chłopskiej w strukturę nowoczesnego narodu oraz wysiłków w kierunku podkre­ ślenia indywidualności narodu przez uwypuklenie rodzimych pierwia­ stków jego kultury. W specyficznej sytuacji Polski pozbawionej własnej państwowości, gdy' wagi wyjątkowej nabierało pojęcie narodowości, tradycji i więzów łączących całe społeczeństwo poza instytucją państwa, a względy na­ tury politycznej nie pozwalały na jawne propagowanie idei państwa i od­ rodzenia narodowego podstawą myślową masowego działania czołowych humanistów, artystów i badaczy z kręgów czynnie walczących o zacho­ wanie naszego bytu narodowego było dążenie do znalezienia wspólnej zasady inte'grujacej cały naród na drodze uwypuklenia jego indywidual­ ności i rodzimych pierwiastków kultury. W swych poglądach i koncep­ cjach ideologicznych w obronie narodu i jego najcenniejszych wartości kształtowali oni pojęcie kultury narodowej obejmujące nie tylko kulturę szlachecką, ale także ludową, w której odkrywali wartości uniwersalne, a równocześnie i rodzime. Ambicjom odnalezienia metryki własnego na­ rodu towarzyszyło zainteresowanie ludem jako jego podstawowym skład­ nikiem. W tej sytuacji ludowa twórczość plastyczna nabierała szczegól­ nego wyrazu i znaczenia w procesie wartościowania kultury wsi i szer­ szego rezonansu społecznego. Twórczość ta — różna od sztuki elitarnej uznanej za kosmopolityczną — była świadectwem artystycznych możli­ wości ludu. Znakomicie nadawała się więc do egzemplifikowania twier­ dzeń upatrujących w ludzie źródło, skarbnicę i głównego nosiciela cech polskich, przyczyniając się t y m samym do umocnienia pozycji chłopów w strukturze narodu. Już w Neoromantyzmie zwrócono uwagę na to, że twórczość ta z racji swej odmienności i spektakularności jest także wy­ różnikiem warstwy chłopskiej, najliczniejszej części narodu (co szcze­ gólnie podkreślano następnie w okresie I I Rzeczypospolitej). 8 Sztuka ludowa w t y m nurcie nie była więc wartością autoteliczną, 8 Por. M . D r o z d - P i a s e c k a , ludowej, W. P a p r o c k a , m a s z y n o p i s z ł o ż o n y do d r u k u w L S W w 1983 r . W kręgu tradycji i sztuki �MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA ale apoteozą rodzimości, ostoją bytu narodowego czy afirmacją pol­ skości. Właśnie rodzimość wzbogacona walorami estetycznymi stanowiła tu nadrzędną, podstawową jej wartość i była źródłem poglądów i haseł narodowych, społeczno-politycznych i artystycznych. Widzimy to szcze­ gólnie m. in. w romantycznej teorii sztuki С. K. Norwida, idei narodu i stylu narodowego S. Witkiewicza czy pracach artystów profesjonal­ nych zrzeszonych w Towarzystwie Polska Sztuka Stosowana, Warszta­ tach Krakowskich i Młodej Polsce. Drugi paralelný nurt zwracał główną uwagę na społeczno-ekonomiczne funkcje sztuki ludowej. Wywodzący się z fizjokratycznych poglądów •epoki Oświecenia (wsparty rozwojem wystaw przemysłowo-rolnych), nie kwestionowany przez Romantyków i Neoromantyków, był szczególnie rozbudowany ideologicznie przez inteligencką publicystykę pozytywi­ styczną i wzmocniony w tym czasie szeroką działalnością praktyczną. Sztuka ludowa uważana była przez jego reprezentantów już nie tylko za jądro tożsamości narodowej, ale równocześnie panaceum na nędzę wsi i przeciwniczkę „kosmopolitycznej" sztuki elitarnej, czynnik zabezpiecza­ jący czy opóźniający przekształcenie ludności w s i ' w proletariat miejski. W I I Rzeczypospolitej w nowej sytuacji polityczno-społecznej na polu kulturalnym obserwujemy zarówno żywotność odziedziczonych tradycji myśli społeczno-kulturalnej, a nawet rozwój idei społecznych i artystycz­ nych genezą sięgających okresu zaborów, jak i narodziny nowych idei rozwijających się pod wpływem ideologii agraryzmu, nurtu społeczno-kulturalnego — regionalizmu, czy wreszcie pod wpływem współczes­ nych prądów europejskich w sztuce. Sztuka ludowa została poddana w tym czasie nowym ocenom wartościującym, realizować miała nieco odmienne niż dotąd cele i stąd zwrócenie uwagi na jej inne funkcje ^spo­ łeczne. Wskazują na to poglądy indywidualne,' koncepcje ideologiczne i programy działania instytucji formalnych, stronnictw politycznych etc. Myśli te formułowane są nie tylko przez humanistów i twórców profe­ sjonalnych, ale w większym stopniu niż na początku stulecia i przez inteligencję pochodzenia chłopskiego (w tym działaczy ruchu ludowego i tworzących się związków młodzieży wiejskiej). Znajdują one też od­ bicie w formach realizacji praktycznej. W szerokiej opinii społecznej, wyrażanej szczególnie na łamach pu­ blicystyki społeczno-kulturalnej i artystycznej tego okresu, podnoszona była konieczność stworzenia reprezentatywnej dla całego młodego pań­ stwa sztuki narodowej, która nawiązywałaby do ogólnych trendów i po­ ziomu sztuki światowej, a równocześnie uwypuklała kulturalną indy­ widualność Polaków. Podkreślanie narodowej odrębności kultury polskiej kierowało nadal spojrzenie niektórych artystów profesjonalnych na sztu­ kę ludową jako na źródło inspiracji w tym zakresie. Ich dążenia do na­ dania sztuce polskiej charakteru narodowego polegały m. in. na wpro­ wadzaniu do twórczości akademickiej pierwiastków sztuki ludowej, co �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 91 widzimy np. w pracach W. Skoczylasa, Z. Stryjeńskiej, T. Kulisiewicza. Sztuka ludowa nie była jednak włączona w takim stopniu, jak w okresach poprzednich, w krąg szerokich koncepcji ideologicznych doty­ czących kultury i sztuki narodowej. Twórcy profesjonalni ograniczali się z reguły do korzystania z rozwiązań warsztatowo-formalnych sztuki l u ­ dowej, podejmowania tematu ludowego i adaptacji motywów ludowych, Z kolei inteligencja miejska i działacze społeczni dążyli do reaktywo­ wania sztuki ludowej, jej ochrony i popularyzacji. Próby formułowania teorii na temat sztuki narodowej i sztuki warstwy chłopskiej podejmo­ wane są w zasadzie głównie w gronie działaczy ludowych i związków młodzieży wiejskiej. Inteligencja chłopska zaczynając uczestniczyć w kształtowaniu poglą­ dów na kulturę ludową, sztukę ludową i wartości przez nie reprezento­ wane widziała w nich już nie tylko zachowane elementy rodzimości, ale' również oparty na tradycji wyraz odrębności kulturowej warstwy chłop­ skiej. Do niego odwoływała się w walce o prawo udziału we współtwo­ rzeniu kultury narodowej, a nawet kreowaniu kultury ludowej jako źró­ dła odradzającej się kultury narodowej. W gronie działaczy ludowych i związków młodzieży wiejskiej usiłowano wykorzystać walory i atuty sztuki ludowej do zapewnienia kulturze warstwy chłopskiej należnego miejsca w kulturze narodu. Propozycje w tym zakresie ograniczały się jednak przede wszystkim do powtórzenia i przypomnienia poglądów znanych już przedtem oraz wprowadzenia sztuki ludowej w ramy prądu regionalistycznego i ideologii agrarystycznej, choć wnosiły do nich też nowy akcent, a mianowicie szeroką działalność praktyczną (o podłożu wychowawczym), w której zaczynała uczestniczyć sama wieś. Widoczna jest ona szczególnie w pracach kół młodzieżowych na wsi zarówno w za­ kresie konkretnej twórczości artystycznej, jak spektaklach swoistego m i ­ sterium teatru obrzędowego czy ochrony i kultywowania powszechnie już uznanego dorobku artystycznego warstwy chłopskiej (np. stroju, tań­ ca, pieśni). W okresie tym nie niknie z pola widzenia rola ekonomiczna sztuki ludowej. Dochód z wyrobu i sprzedaży poszczególnych jej wytworów sta­ nowił w dalszym ciągu poważne uzupełnienie budżetów licznych rodzin wiejskich, co dostrzegali w równej mierze działacze ludowi, jak i przed­ stawiciele administracji państwowej podejmując szereg akcji wspiera­ jących tę działalność. Wypadkowa tych zachowań wsparta rozwojem badań naukowych nad poszczególnymi dziedzinami plastycznej twórczości ludności wsi przy­ nosi w konsekwencji także zwrócenie uwagi na wartości artystyczne i estetyczne dotąd „zapomnianych" gałęzi sztuki ludowej, takich jak malarstwo na szkle czy rzeźba w drewnie. Rodzi się tendencja do do­ strzegania wartości autotelicznej sztuki ludowej, która zostanie teore­ tycznie rozwinięta po zakończeniu I I wojny światowej. �<J2 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Po I I wojnie światowej w nowym układzie społeczno-politycznym-obowiązki i funkcje mecenasa kultury przejęło państwo. Realizując ideo­ logię społeczeństwa socjalistycznego odwoływano się jednak do tradycyj­ nych treści i wartości, przede wszystkim do znanych i akceptowanych już w okresach poprzednich walorów tradycji ludowej, folkloru i sze­ roko rozumianej sztuki ludowej. Nierzadko do tych, na które powoływanosię w latach zaborów oraz jakie głosili działacze ruchu ludowego i inte­ ligencja pochodzenia chłopskiego w czasie I I Rzeczypospolitej. Równole­ gle propagowano i rozwijano nowe treści i koncepcje charakterystyczne dla kultury społeczeństwa socjalistycznego oraz sposoby ich realizacji. Celem spełnienia tych zadań tworzono m. in. szereg instytucji formal­ nych, rozbudowywano koncepcje teoretyczno-metodologiczne, rozwijano i reaktywowano wiele dziedzin twórczości ludowej. Zależnie od aktualnej rzeczywistości sztuka ludowa pełniła różne funkcje społeczne w całym okresie powojennym. Tuż po wojnie pod­ kreślano przede wszystkim jej znaczenia jako wyróżnika kulturowegowarstwy chłopskiej a zarazem narodu, stymulatora uczuć patriotycznych. W latach następnych, gdy łącznie ze sztuką akademicką, została poddana wielkiemu eksperymentowi tzw. sztuki zaangażowanej programowo mia­ ła pełnić rolę czynnika współdziałającego w przebudowie kraju, spełniać funkcje polityczno-wychowawcze wobec całego społeczeństwa. W okresie ostatnim, który trwa dotychczas, zwrócono uwagę na jej wartość autote­ liczną. Równocześnie należy zaznaczyć, że zatraca ona swoje dotychczasowe funkcje ze względu na postępujący proces umasowienia kultury. Sytuację tę znakomicie ilustrują przykłady z dziedziny działalności Cepelii i społeczno-kulturalnego ruchu regionalnego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9c89c4671c1d7c4730ea6975f5168bcc.pdf 5eb2f36bb7b3c2bed5294192ef044bba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1198 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1104 Title A name given to the resource Badanie kultury robotniczej dużego miasta / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.65-76 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", P L I S S N 0071-1861 BRONISŁAWA t. X X I X : 1985, z. 1 KOPCZYŃSKA-JAWORSKA (Uniwersytet Łódzki) BADANIE KULTURY ROBOTNICZEJ DUŻEGO MIASTA * Idea prowadzenia badań nad kulturą środowiska robotniczego była podejmowana w łódzkim środowisku etnograficznym od początku lat sześćdziesiątych, jednakże systematyczne badania terenowe podjęła do­ piero w 1976 r. Katedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego . Pierwsza faza badań, będących na ukończeniu, polegać miała na re­ konstrukcji obrazu kultury robotniczej Łodzi do 1939 r. W 1984 r. zosta­ ły opracowane w y n i k i tych badań. Druga faza będzie obejmować prze­ miany, jakie zaszły w nowych warunkach ustrojowych. Koncepcję i zakres badań wyznaczyły: dotychczasowy dorobek dys­ cypliny i jej założenia metodologiczne, obiektywne możliwości badaw­ cze (wielkość zespołu badawczego, środki techniczne i finansowe) oraz swoista struktura i historia badanego środowiska. 1 ZAŁOŻENIA METODOLOGICZNE ORAZ METODA BADAN Zmieniając obszar tradycyjnych zainteresowań etnografa — kulturę rolniczej społeczności lokalnej na badanie wielkomiejskiej społeczności robotniczej — trzeba było na wstępie ustosunkować się do kilku pod­ stawowych problemów dotyczących przedmiotu i zakresu badań. Pierwszym z nich był problem ustosunkowania się do ewentualnego, swoistego oddziaływania wielkiego miasta na kulturę jego mieszkańców. Z pomocą przyszły nam liczne przemyślenia socjologów począwszy od definicji miasta L . W i r t h a oraz jego twierdzenia, iż kompleks cech 2 * Omawiane badania prowadzone b y ł y w r a m a c h P o l s k a kultura narodowa jej percepcja i r o z w ó j . 1 problemu węzłowego 11.1. O b s z e r n y p r z e g l ą d b a d a ń zob.: E. P i e t r a s z e k , Etnograficzne badania kultury robotniczej, „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 15: 1973, s. 27-40; oraz A . S t a w a r z , Przegląd problematyki badań nad kulturą robotniczą w Polsce, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 25: 1982, z. 1, s. 143-165. L . W i r t h, Urbanism as a Way of Life, [w:] P . H . H a t t i A . L . R e i s s [wyd.], K e o d e r in Urban Sociology, G l e n c o e , I l l i n o i s 1951. 2 5 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 �66 BRONISŁAWA K O P C Z Y N S K A - J A W O R S K A składających się na swoiście miejski styl życia jest zarazem zmienną wyjaśniającą cechy kulturowe jego mieszkańców, poprzez pogląd R. Pahla , iż na mieszkańców miasta oddziałują dwa rodzaje przymusów i ogra­ niczeń: jeden związany z sytuacją miejską, a drugi związany z sytuacją pracy. Opowiedzieliśmy się za stanowiskiem reprezentowanym przez znaczną część polskich socjologów, iż sytuacja ekologiczna miasta jest zmienną pośredniczącą, która różnie przejawia się w stylach życia róż­ nych, zamieszkujących miasto środowisk społecznych . Na te style ż y ­ cia, na co zwraca uwagę R. Goddman , dodatkowy wpływ mają określo­ ne cechy środowiska przestrzenno-architektonicznego, w którym żyją badane środowiska społeczne. Przyjęliśmy więc stanowisko, że nie ma prostych powiązań między formami przestrzennymi a systemami kultu­ rowymi, jednakże zmienne przestrzenne są powiązane ze zmiennymi spo­ łecznymi. Przestrzenna koncentracja może na przykład wzmacniać ukształtowany już system norm i zachowań. 3 4 5 Spośród różnych środowisk społecznych zamieszkujących Łódź wy­ braliśmy do badań kulturę środowiska robotniczego do którego zaliczy­ liśmy zarówno samych robotników, jak i ich rodziny . Za robotnika uz­ naliśmy każdego pracownika najemnego, wykonującego pracę fizycz­ ną nie posiadającego środków produkcji i utrzymującego się z pracy na­ jemnej . Ponieważ za podstawowy czynnik kształtujący kulturę środowiska ro­ botniczego przyjęliśmy pracę, to istotny dla dalszych rozważań był ro­ dzaj tej pracy. O ile każda praca najemna w porównaniu na przykład z pracą rolnika czy rzemieślnika w istotny sposób modyfikuje życie ro­ botnika (przede wszystkim przez oddzielenie czasu działalności produk­ cyjnej od pozostałych dziedzin życia), to dodatkowe znaczenie ma orga­ nizacja pracy, zwłaszcza w zakładach wielkoprzemysłowych, która włą­ cza pracownika w dużą zbiorowość o podobnych obowiązkach, intere6 7 • R . E . P a h l , Urban B o o k s , L o n d y n 1975. Social Theory and Research, [w:] W h o s e City, Penguin • Z o b . К . F r y s z t a c k i , О niektórych aspektach kształtowania się kierunków badawczych w socjologii miasta w Polsce, „ S t u d i a Socjologiczne", n r 1: 1976, s. 235-285; J . T u r o w s k i , Kształcenie się zbiorowości osiedlowych w wielkich miastach, „ S t u d i a Socjologiczne", n r 1: 1976, s. 203-233; B . S t e r n i c z u k , Styl życia o miejsce zamieszkania w koncepcjach socjologii miasta, „Kultura i Społe­ c z e ń s t w o " , t. 23: 1979, n r 1-2, s. 225-238. 5 R . G o o d m a n , After Planners, P e n g u i n B o o k s , L o n d y n 1972. • E . P i e t r a s z e k w miejsce o k r e ś l e n i a „ ś r o d o w i s k o robotnicze" u ż y w a o k r e ś ­ l e n i a „ l u d n o ś ć r o b o t n i c z a " (Wieś robotnicza. Zarys problematyki socjologicznej, K r a k ó w 1969, s. 108). 7 W t y m m i e j s c u , r e l a c j o n u j ą c z a ł o ż e n i a b a d a ń d o t y c z ą c y c h o k r e s u do 1939 г . , p o m i j a m y s k o m p l i k o w a n y i n i e a d e k w a t n y do p o w y ż s z e j d e f i n i c j i p r o b l e m r o b o t ­ n i k a w s p o ł e c z e ń s t w i e s o c j a l i s t y c z n y m . P o r . S . W i d e r s z p i l , Sklad polskiej kla­ sy robotniczej. Tendencje zmian w okresie industrializacji socjalistycznej, War­ s z a w a 1965. �67 BADANIE KULTURY ROBOTNICZEJ sach i możliwościach. Identyfikuje ona pracownika z określoną grupą zawodową bądź produkcyjną. Wyznacza mu podobne zarobki będące pod­ stawą określonej stopy życiowej, kształtuje określoną świadomość spo­ łeczną. Ponadto rodzaj pracy (praca w zakładach zmechanizowanych, wytwarzanie części produktu, technologia pracy) może kształtować swois­ te cechy osobowości i wpływać na światopogląd. W związku z powyższym wybraliśmy do badań środowisko robotni­ ków przemysłu włókienniczego, pracujących w dużych zakładach prze­ mysłowych. W tym miejscu, ażeby uniknąć nieporozumień, należy dokonać jesz­ cze jednego uściślenia, otóż przedmiotem naszej analizy uczyniliśmy, jak powiedziano powyżej, kulturę środowiska robotniczego, a nie kulturę klasy robotniczej. Przyjmując marksowskie rozróżnienie świadomości klasy robotniczej ,,w sobie" i klasy robotniczej „dla siebie", zdecydowa­ liśmy się objąć badaniami ogół ludności spełniającej warunek formalnej przynależności do środowiska bez względu na stopień jej uświadomie­ nia klasowego. Po dokonaniu ustaleń odnośnie do przedmiotu badań, należało pod­ jąć decyzję odnośnie do zakresu analizy. Badając z pozycji etnografa kulturę jakiegoś środowiska uważamy na ogół za konieczne przyjęcie szerokiej, globalnej czy — jak mówią niektórzy — „antropologicznej" definicji kultury, obejmującej działania przebiegające według społecznie przyjętych wzorów, realizowane we wszystkich dziedzinach życia ludzkiego oraz wytwory i przedmioty będą­ ce efektem takich działań. W obrębie tej całości wyróżnia się kilka as­ pektów, które muszą być uwzględnione w pełnej analizie kultury. Uży­ wając t e r m i n o l o g zapropopncwanej ostatnio przez A. Kłoskowską zaj­ mujemy się aparatem internalizacji kultury, czyli mechanizmem przy­ swojenia jej wzorów i modeli normatywnych lub wartości przez świa­ domość, doświadczenie lub nawyki ludzi; aspektem normatywno-aksjo­ logicznym, na który składają się normy, reguły i wartości kulturalne analitycznie oddzielając je od ludzkich działań, zwłaszcza, gdy są utrwa­ lone w postaci zapisów lub innych zobiektywizowanych form symbolicz­ nego wyrazu, wreszcie zajmujemy się przedmiotowym aspektem k u l t u ­ ry, na który składają się przedmioty i wytwory, czyli artefakty . W szczegółowych badaniach etnograficznych zakresem zainteresowań obejmuje się w równym stopniu bądź wszystkie wymienione wyżej as­ pekty, bądź uprawia się immanentną analizę wybranych dziedzin k u l ­ tury. Jak wiemy, w tradycji dyscypliny szczególne miejsce przez długie lata zajmowało badanie sfery artefaktów. Nic też dziwnego, że jakkol­ wiek od początku staliśmy na stanowisku możliwie globalnej obserwacji kultury badanego środowiska, niepokój budziła sprawa ustosunkowania 8 e A. K ł o s k o w s k ą , Socjologia kultury, W a r s z a w a 1981, s. 25. �68 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA się do obserwacji i metody opisu całokształtu elementów składających się na kulturę bytu środowiska robotniczego . Po namyśle uznaliśmy jed­ nak, że jakkolwiek ludność ośrodków przemysłowych posługuje się w większości przedmiotami standardowymi, produkcji fabrycznej i sama morfologia tego świata rzeczy ma niewielką wartość informacyjną dla badań kultury, niezbędne jest jednak poznanie otaczających robotnika przedmiotów po to, aby orzec coś na temat dokonywanych przez niego wyborów, jego motywacji oraz skali ocen, które mogą nas informować o nawykach, wzorach estetycznych, hierarchiach wartości i częściowo o sferze kultury symbolicznej dominującej w badanym środowisku. W odniesieniu do „niematerialnych efektów zachowań" postanowiono również zbierać informacje o folklorze badanej społeczności, przyjmu­ jąc za P. Bogatyriewem i P. Jacobsonem takie rozumienie folkloru, przy którym kryterium wyodrębniającym zjawiska folklorystyczne przypisa­ ne określonej zbiorowości jest mechanizm przekazu i odbioru oraz funk­ cje pełnione przez treści folklorystyczne w życiu tej zbiorowości, a nie treści tych pochodzenie . Drugą ważną dziedziną obserwacji stały się zachowania środowiska robotniczego znormalizowane według wspólnych wzorów i przejawiające się w różnych dziedzinach życia. Tak więc przedmiotem badań uczynio­ no zwyczaje realizowane w kręgu rodzinnym, w grupach płci i wieku, w miejscu pracy i zamieszkania, czy też w kręgu członków różnego ro­ dzaju zrzeszeń i organizacji celowych. Szczególną uwagę poświęcono zwyczajom świątecznym w przeciwstawieniu do zwyczajów związanych z dniem codziennym, w t y m (zgodnie z tradycją etnograficzną) zwłasz­ cza zwyczajom mającym w większym stopniu niż poprzednie zrytualizowaną postać, jak r y t u a ł y weselne czy r y t u a ł y związane z obchodami świąt dorocznych. Zwrócono również znaczną uwagę na formy rekreacji. W literaturze przedmiotu problematyka powyższa określana jest niekie­ dy mianem obyczaju. Jak z powyższego widać, zakres podjętych badań zmierzał do odtwo­ rzenia całościowego obrazu życia badanej społeczności, zwanego niekiedy w naukach społecznych „sposobem życia" (way of life, Lebenweise, mo­ de de vie czy obraz žyzni), przez który rozumie się kategorię charakte­ ryzującą ludzką egzystencję w określonej sytuacji historyczno-społecz­ nej . Zamierzeniem końcowym badań postanowiono uczynić rekonstruk­ cję konfiguracji wzorów obowiązujących w badanym środowisku, czyli 9 10 u * P o j ę c i e „ k u l t u r a bytu", w m i e j s c e u ż y w a n e g o t u r a m a t e r i a l n a " , w p r o w a d z a do s w y c h r o z w a ż a ń K ł o s k o w s k a , op. cit,, s. 119. 1 0 [w:] 1 1 w z etnografii o k r e ś l e n i a „ k u l ­ z a k r e s u socjologii k u l t u r y P . B o g a t y r i e w , R . J a c o b s o n , Folklor jako swoista forma P . B o g a t y r i e w , Semiotyka kultury ludowej, W a r s z a w a 1979, P o r . M . Z . M u s z y ń s k a , Czas stwo", t. 23: 1979, n r 1-2, s. 203-223. wolny a sposób życia, s. twórczości, 305-319. „Kultura i Społeczeń­ �BADANIE KULTURY 09 ROBOTNICZEJ zbliżyć sią do określenia ethosu życia robotników w okresie między­ wojennym . Główną metodą badań była metoda określana w literaturze etnogra­ ficznej jako metoda „historyczno-terenowa" polegająca na odtwarzaniu różnorodnych kategorii zjawisk i procesów, jakie zaszły w stosunkowo niedawnej przeszłości, na podstawie pamięci żyjących ludzi, jak również różnych zjawisk ergologicznych, a zwłaszcza urządzeń materialnych po­ wstałych w przeszłości i używanych nadal przez l u d z i . Ponieważ przedmiotem badań był robotnik i członkowie jego rodziny w środowisku domowym, społeczności pracy oraz w miejscu zamieszka­ nia w zbiorowości lokalnej i sąsiedzkiej, w drodze wywiadu zbierano informacje o przebiegu życia osoby badanej i członków jej rodziny oraz ustalano motywy jej działań, normy postępowania, rządzące nimi hie­ rarchie wartości, jak również oceny działań własnych i cudzych. Po stwierdzeniu już we wstępnej fazie badań, że środowisko robotni­ cze było znacznie zróżnicowane wewnętrznie, w badanej reprezentacji wyróżniano robotników ze względnie długim stażem zawodowym, tzw. „robotników wykwalifikowanych" oraz grupę średniego dozoru technicz­ nego — majstrów. Zasadniczo wykluczono z badań rodziny długotrwa­ łych bezrobotnych okresu kryzysu światowego (1929-1934) uznając, że ich ,,kultura nędzy" nie jest reprezentatywna dla środowiska robot­ niczego. Obok wywiadów wolnych i kwestionariuszowych gromadzono doku­ menty osobiste dotyczące życia badanych, jak również źródła historycz­ ne, statystyczne czy dokumenty i sprawozdania urzędowe informujące o warunkach pracy i życia w mieście. Ze względu na wielkość miasta (w chwili obecnej ok. 800 000 miesz­ kańców) i liczebność badanego środowiska robotniczego oraz ze wzglę­ du na ograniczone siły i środki badawcze, informatorów dobierano pod specjalnym kątem. Ze względu na dominujący w Łodzi rodzaj przemy­ słu, badaniami objęto wyłącznie robotników przemysłu włókienniczego, Biorąc pod uwagę czynniki ekologiczne rządzące życiem miasta, ażeby maksymalnie zmniejszyć lub ujednolicić ich oddziaływanie, przebadano jedną z naturalnych, „podstawowych" dzielnic miasta wyróżnioną w ba12 13 1 4 1 2 P o j ę c i e „ethosu", przez k t ó r y rozumie się „zespół z a c h o w a ń wyznaczonych przez p r z y j ę t ą h i e r a r c h i ę w a r t o ś c i , p r z y c z y m towarzyszy t e m u r o z u m i e n i u na ogół wiara, ż e da się o d s z u k a ć jakiś pion g ł ó w n y , d o m i n u j ą c e w a r t o ś c i , z k t ó r y c h d a d z ą się w y p r o w a d z i ć w a r t o ś c i pochodne" ( M . O s s o w s k a , Socjologia moral­ ności, W a r s z a w a 1969, s. 256) c o r a z c z ę ś c i e j z n a j d u j e zastosowanie w p o l s k i c h p r a c a c h etnograficznych. K . D o b r o w o l s k i , Badania historyczno-terenowe. Zagadnienia rekonstruk­ cji procesów historycznych na podstawie materiałów terenowych, [w:] Sprawozda­ nia z Czynności i Posiedzeń РАН, t. 53: 1952 (druk 1954), s. 424-429. O . L e w i s , Sanchez i jego dzieci, W a r s z a w a 1963, „ W s t ę p " . 1 3 l ł �70 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA 15 daniach socjoekologicznych . Dzielnica ta (tzw. Widzew) obejmuje ob­ szar ok. 290 ha i zamieszkana jest przez ok. 21 tys. ludzi. Cały obszar dzielnicy podstawowej należy obecnie do jednej z dzielnic administra­ cyjnych miasta, do której obok właściwego Widzewa należy także tzw. Grymbach o powierzchni ok. 92 ha. Oba te obszary są ze sobą powiązane pod względem funkcjonalnym i częściowo komunikacyjnym, ponadto w przeszłości stanowiły bazę mieszkaniową dla trzech wielkich zakładów przemysłu włókienniczego: Zjednoczonych Zakładów K. Scheiblera i L . Grohmana (obecnie Zakłady im. Obrońców Pokoju—Uniontex) W i ­ dzewskiej Manufaktury (obecnie Widzewskie Zakłady Przemysłu Ba­ wełnianego im. 1-go Maja—Wima) oraz Towarzystwa Akcyjnego Łódz­ kiej Fabryki Nici (obecnie Zakłady Przemysłu Bawełnianego i m . H . Sa­ wickiej—Ariadna). Ponadto w dzielnicy tej zlokalizowane są m.in. w y ­ odrębnione po ostatniej wojnie z Widzewskiej Manufaktury — Widzew­ skie Zakłady Maszyn Włókienniczych—Wifama oraz dawna fabryka N. Eitingona. Obok fabryk i towarzyszących im pałaców fabrykantów do charakterystycznych cech dawnego Widzewa należały osiedla robot­ nicze zbudowane przez właścicieli wyżej wymienionych trzech wielkich zakładów przemysłowych. Ograniczając badania do omawianej dzielnicy miasta chciano mieć do czynienia z możliwie jednolitym charakterem czynników infrastruktury miasta, a ponadto usytuowane t u osiedla ro­ botnicze stwarzały szczególnie korzystną sytuację do obserwacji stosun­ ków sąsiedzkich. WYNIKI BADAN 16 Trudno jest w krótkim referacie przedstawić pełne wyniki badań , w związku z czym ograniczymy się tylko do zasygnalizowania pewnych swoistych cech kultury badanego środowiska, związanych bądź ze struk­ t u r ą przemysłu łódzkiego, bądź z historią powstania i zasiedlenia miasta. Za najistotniejszy czynnik strukturalizujący kulturę środowiska ro1 5 W. ekologiczne, Piotrowski, W r o c ł a w 1966. Społeczno-przestrzenna struktura m. Łodzi. Studium 1 6 Przedstawione informacje p o c h o d z ą z b a d a ń autorki prowadzonych wraz z z e s p o ł e m s t u d e n t ó w K a t e d r y Etnografii U Ł oraz z b a d a ń prowadzonych uprzed­ nio p r z e z e t n o g r a f ó w o ś r o d k a ł ó d z k i e g o . Z o b . В . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Zwyczaje i obyczaje ludności Łodzi, [w:] Łódź. Dzieje miasta, do 1918 г., t. 1, W a r s z a w a — Ł ó d ź 1980, s. 493-508; t e j ż e , Kultura środowiska robotniczego Łodzi, Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 21: 1982, s. 15-34, o r a z m. i n . A . Lipiński, Pozostałości kultury tradycyjnej w łódzkich rodzinach robotniczych, ,,Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 7: 1965, s. 5-40; I . L e c h o w a , Tradycyjne zwycza­ je świąteczne w łódzkim środowisku robotniczym (1890-1939), „Prace i M a ­ t e r i a ł y M u z e u m Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficz­ n a , n r 11: 1967, s. 133-164; J . P . D e k o w s k i , Zwyczaje i obrzędy weselne, „Prace i M a t e r i a ł y M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o w Ł o d z i " , S e r i a E t n o g r a f i c z n a , n r 11: 1967, .3. 165-192; c z y Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie konkursu, W r o c ł a w 1976. �BADANIE KULTURY ROBOTNICZEJ 71 botniczego uznać należy pracę zarobkową oddzielającą w sposób zdecydo­ wany sferę życia produkcyjnego od rodzinnego, czas produkcji od czasu pozaprodukcyjnego. Praca ta, a właściwie zarobki uzyskiwane z jej sprzedaży, wyznaczały warunki bytu rodziny. Dla kultury środowiska robotniczego Łodzi istotnym czynnikiem było to, że dający pracę prze­ mysł włókienniczy nie wymagał szczególnie wysokich kwalifikacji ani sił fizycznych, co dawało możliwość zatrudnienia dużej ilości niżej płat­ nych kobiet i młodocianych. Stąd połowa zatrudnionych w przemyśle włókienniczym w latach 1924-1936 to kobiety w wieku 20-49 lat (naj­ więcej było zatrudnionych kobiet w wieku 20-29 lat, czyli w wieku peł­ nych możliwości prokreacyjnych). Sytuacja opisana rzutowała w sposób określony na podstawowe funkcje i podział ról w rodzinie robotniczej. Rozpowszechniona praca kobiet zmuszała do modyfikacji tradycyjne­ go podziału pracy w domu. Przy pracy na zmiany (upowszechniającej się w latach dwudziestych), gdy kobieta pracowała przed południem, nie­ jednokrotnie mąż przygotowywał częściowo posiłek południowy dla sie­ bie i dzieci lub robił zakupy. Zmiany w podziale obowiązków pogłębia­ ło i to, że w okresie kryzysów chętniej zwalniano z pracy wyżej płat­ nych mężczyzn niż kobiety, które w takich okolicznościach stawały się często jedynymi żywicielkami rodzin. Pomimo tego — generalnie rzecz biorąc — do I I wojny światowej główny ciężar obowiązków domowych, niezależnie od zatrudnienia, spoczywał na kobiecie. W dalszym ciągu dominował bowiem w rodzinie robotniczej model rodziny patriarchálně:, w której matka odpowiadała za dom i opiekę nad dziećmi. Wobec ogrom­ nej ilości obowiązków spoczywających na kobiecie oraz stosunkowo słabiej realizowanych funkcji ojca, w łódzkich rodzinach robotniczych obserwujemy proces, który socjologowie określają jako powstawanie ro­ dziny „skupionej wokół matki". Mężczyzna bądź ponosił część ciężarów związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, bądź ograniczał się do oddania większości zarobionych pieniędzy żonie i czas wolny spędzał w grupie męskiej. Model ten znajdował odbicie w większej swobodzie młodych mężczyzn niż dziewcząt. Te ostatnie, nawet pracując, były pod­ dane większej kontroli rodzinnej. W tzw. „przyzwoitych rodzinach" (jak to określają dziś informatorzy) dziewczęta nie wychodziły z domu bez uzgodnienia, nie chodziły też same na zabawy do odległych dzielnic miasta itp. Powszechne podejmowanie pracy przez dziewczęta, których zarobki, były cennym uzupełnieniem budżetu wielodzietnej zazwyczaj rodziny, opóźniało nieco wiek zawierania małżeństwa. Rodzina interesowała się doborem współmałżonka, jednakże — ponieważ wybór nie był związa­ ny z interesem gospodarstwa rodzinnego — głównym motywem zawar­ cia związku małżeńskiego były względy emocjonalne. Pomimo częstej pracy kobiet, która uwarunkowana była względami ekonomicznymi, w dalszym ciągu uważano, że zawarcie małżeństwa i macierzyństwo jest �72 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA podstawowym przeznaczeniem kobiety. To ostatnie przekonanie nie rzu­ towało jednak w tym stopniu, co na wsi, na położenie starej panny, k t ó ­ ra pracując była niezależnym i pełnoprawnym członkiem społeczności robotniczej. W początkowej iazie młode małżeństwa mieszkały na ogół z rodzi­ cami. Przy wspólnym zamieszkaniu opiekę nad pojawiającymi się dzieć­ mi sprawowali niepracujący członkowie rodziny: dziadkowie lub młodsze rodzeństwo młodych małżonków. Po usamodzielnieniu się młodej rodzi­ ny obowiązek ten spadał na starsze dzieci. W ogóle dzieci w rodzinie ro­ botniczej wcześnie były obarczane obowiązkami. Robiły drobne zakupy opiekowały się młodszym rodzeństwem, po ukończeniu szkoły elemen­ tarnej, a nierzadko i wcześniej, podejmowały dorywczą lub stałą pracę zarobkową. Zarobki swe początkowo w całości oddawały do wspólnej kasy, w miarę dorastania pozostawiając sobie coraz więcej pieniędzy na. własne potrzeby. Pieniądze te przeznaczano na ubranie, wydatki zwią­ zane z projektowanym małżeństwem czy na rozrywki. Szczególną rolę w życiu rodziny robotniczej odgrywało sąsiedztwo. Związany z nim np. zakres pomocy obejmował jednak, w odróżnieniu od sąsiedztwa wiejskiego, przede wszystkim pomoc,w życiu codziennym i przypadkach szczególnych na ogół nie związanych z pracą produkcyj­ ną. Stosunki sąsiedzkie swoistego wyrazu nabierały w koszarowych do­ mach czynszowych, zamieszkanych wyłącznie przez ludność robotniczą, lub w osiedlach przyfabrycznych, gdzie więź sąsiedzką umacniała praca w tym samym zakładzie i podobne warunki bytu. Duża liczba domów czynszowych z urządzeniami sanitarnymi, a nierzadko i studniami na podwórzu czy hydrantem na ulicy, powodowała częste kontakty miesz­ kańców na korytarzu domu, na klatce schodowej czy na podwórzu. Prze­ waga mieszkań jednoizbowych zmuszała do korzystania z gościnności sąsiadów przy urządzaniu wesel czy w przypadku śmierci któregoś z mieszkańców. Sytuacja ta stwarzała dogodną okazję do rozwoju śro­ dowiskowej kontroli społecznej, co z kolei sprzyjało szerzeniu się ujed­ noliconych wzorów kulturowych umocnionych podobnymi warunkami, bytu i położenia społecznego. Jedną z charakterystycznych cech bytowa­ nia robotniczego, jeszcze w okresie międzywojennym, była zasadnicza sprzeczna z naszymi wyobrażeniami o życiu w wielkim mieście znaczna deprywatyzacja życia osobistego mieszkańców dzielnic robotniczych Ł o ­ dzi. r Proletariat łódzki był stosunkowo mało zróżnicowany. W miarę kon­ centracji przemysłu oraz upadku wytwórczości drobnotowarowei w po­ łowie X I X w. pewna ilość spauperyzowanych rzemieślników, głownie tkaczy, zasiliła kadry fabryczne w roli średniego dozoru, np. jako pod­ majstrzy. Wykwalifikowani majstrowie fabryczni byli jednak począt­ kowo sprowadzani z zagranicy {najczęściej Niemcy, rzadziej Anglicy lub Francuzi). W czasach późniejszych rekrutowali się oni spośród absolwen- �BADANIE KULTURY ROBOTNICZEJ 73 tów Szkoły Przemysłowo-Rękodzielniczej. Drugą generację przybyszy ze wsi różni od tych, którzy powiększali szeregi proletariatu fabrycznego w późniejszym czasie, jedynie lepsza orientacja w stosunkach miejsco­ wych oraz lepsze opanowanie umiejętności zawodowych. Wśród nich wyróżniała się nie tyle stylem życia, co możliwościami zatrudnienia, gru­ pa specjalistów: mechaników, ślusarzy, farbiarzy, którzy mieli więks-o szanse zamieszkania w domach fabrycznych zapewniających lepsze wa­ runki bytu. Warunki ekonomiczne i okresowe kryzysy powodowały jed­ nak, że do przewrotu, jaki dokonał się w kraju po I I wojnie światowej, obowiązywała w Łodzi wyraźna stratygrafia społeczna, której towarzy­ szyła minimalna możliwość mobilności pionowej. Pierwszą barierę stwa­ rzało położenie ekonomiczne robotników, niepewne i niskie zarobki, nie­ mniej silną — jak się wydaje — rolę odgrywały jednak utrwalone w cią­ gu paru pokoleń wzory życia robotniczego, kultywowane mniej lub bar­ dziej świadomie. Przykładem może być długotrwałe (do lat 30-tych X X w.) utrzymywanie się charakterystycznej odzieży wierzchniej kobiet, które chodziły do pracy w chustkach, a nie w płaszczach noszonych przez inne grupy społeczne o podobnych nawet dochodach, czy sposób urządzania mieszkań (minimalne aspiracje w tym względzie), jak również ograniczone korzystanie z możliwości kulturalnych, które dawało mia­ sto (bezpłatne czytelnie, szkoły, kursy itp.). Jak się wydaje, spowodowa­ ne to było nie tylko trudnościami finansowymi, ale i przeświadczeniem, że dobra te przeznaczone są dla innych środowisk społecznych. Wyłom w tych postawach dokonywał ruch klasowy, rozbudzając świadomość przysługujących człowiekowi pracy praw i podnosząc tym samym poczu­ cie własnej godności oraz poszerzając aspiracje. Zastanawiając się nad wzorami składającymi się na kulturę środo­ wiska robotniczego, ze względu na zawrotne tempo rozwoju Łodzi i to, że przeważająca liczba robotników rekrutowała się w pierwszym poko­ leniu z ludności przybyłej ze wsi, nasuwa się pytanie, jaki wpływ na kształt kultury środowiska robotniczego miała kultura chłopska. Jak wynika z naszych badań, oddziaływanie to przed 1939 r. miało charakter wyraźnie selektywny oraz modyfikujący treści kultury chłop­ skiej zgodnie z potrzebami nowego środowiska. Ludność wiejska przy­ nosiła ze sobą cały zespół wzorów tradycyjnej kultury wiejskiej, z któ­ rych jednak tylko część mogła w nowych warunkach egzystować. Naj­ dłużej przetrwały normy zachowania kultywowane w domu, w grupie rodzinnej oraz normy związane z katolicką obrzędowością religijną. Jed­ nakże nawet te wzory w nowym środowisku musiały ulec określonym modyfikcjom. Na przykład w obrzędowości weselnej kontynuowano prze­ de wszystkim te rytuały, które podkreślały zmianę stanu cywilnego mło­ dych oraz zabiegi magiczne mające na celu spowodowanie ogólnej po­ myślności (w tym także płodności), natomiast zarzucono zwyczaje zwią­ zane z obejmowaniem gospodarstwa, nowego siedliska itp. W obrzę- �74 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA dach pogrzebowych, w zwyczajowym pożegnaniu zmarłego, obok rodzi­ ny i najbliższych sąsiadów zaczęli również brać udział koledzy z pracy {niesienie trumny), w czym można by dopatrywać się wzorów ukształto­ wanych w środowisku rzemieślniczym, skodyfikowanyćh nawet w po­ czątku X I X w. w postanowieniach o obowiązkach czeladzi. Schemat ob­ chodzenia świąt kościelnych wyznaczony liturgią pozostawał w mieście podobny do obyczajów wiejskich, jednakże miasto modyfikowało rów­ nież i te zachowania obrzędowe w sposób swoisty. Pod wpływem wzo­ rów miejskich świętując Boże Narodzenie zaczęto ubierać dla dzieci choinkę. Tradycje regionalne przetrwały najdłużej w jadłospisie wie­ czerzy wigilijnej przygotowywanej zazwyczaj zgodnie z tradycją matrylinearną. Obok tradycyjnego widowiska Herodów czy chodzenia dzie­ ci z szopką, szczególnie praktykowany był w Łodzi zwyczaj przebierania się w Zapusty. Wśród przebierańców zamiast tradycyjnych, związanych z magią wegetacyjną, postaci kozy czy niedźwiedzia, zaczęły występo­ wać postacie znane z miejskich zabaw karnawałowych (Cyganka, pajac, lekarz czy pielęgniarka) lub z filmów (Pat i Patachon, kowboj czy I n ­ dianin). Przebrani robotnicy zaczynali krążyć po fabryce już na poobied­ niej zmianie, a pod wieczór wylęgali na centralne ulice miasta opuszcza­ jąc w tym dniu zamieszkiwane przez siebie dzielnice. Równolegle z roz­ budowanymi zwyczajami karnawałowymi przetrwało w społeczności ro­ botniczej wiele drobnych zwyczajów znanych na wsi, jak np. piętnowa­ nie w Popielec panien i kawalerów czy organizowanie we współpracy z organizacją parafialną straży przy grobie wielkanocnym. Niektóre zwyczaje przejęła ludność robotnicza Łodzi od ludności nie­ mieckiej. Na przykład w lepiej sytuowanych rodzinach, w których ob­ darowywano dzieci na Boże Narodzenie, prezenty wręczał im ktoś z do­ rosłych przebrany za św. Mikołaja. Obok przygotowywania na święcone figurki baranka czy malowanych jajek, sklepy oferowały figurki za­ jączków, które w rodzinach niemieckich miały przynosić dzieciom po­ darki. Do czasów I wojny światowej na Zielone Święta niemieckie Bra­ ctwo Kurkowe organizowało zawody strzeleckie oraz zabawę w naj­ starszym parku publicznym miasta, zwanym z niemiecka „Kwela" (die Quelle — źródło). W zabawie tej masowo brała udział w charakterze obserwatorów ludność robotnicza miasta. Nową, miejską, charakterystyczną formą rozrywki robotniczej były organizowane w okresie wiosenno-letnim „majówki", czyli wyprawy nie­ dzielne i świąteczne do okolicznych lasów i miejsc odpustowych. Po­ czątkowo organizowane były spontanicznie w grupach rodzinnych czy sąsiedzkich, a następnie — w miarę rozwoju ruchu organizacyjnego — w ramach jego działalności. „Majówki" sprzyjały rozwojowi folkloru miejskiego oraz upowszechnianiu swoistego rodzaju pieśni. Jak głosi miejscowa tradycja, odegrały też rolę jako miejsce agitacji i nielegal­ nych zebrań aktywu ruchu robotniczego. Wśród rozrywek okresu zimo- �BADANIE K U L T U R Y ROBOTNICZEJ 75 wręgo czołowe miejsce zajmowało kino, będące jedną z najbardziej demo­ kratycznych form rozrywki. Kończąc ten krótki przegląd wybranych, charakterystycznych cech środowiska robotniczego Łodzi należy podkreślić, że niezależnie od stwier­ dzenia ewentualnych wpływów, w obserwacjach naszych badanie zapo­ życzeń kulturowych miało znaczenie drugorzędne. Zmierzaliśmy bowiem głównie do uchwycenia funkcjonowania każdego elementu kulturowego w całokształcie kultury środowiska. W badaniach znormalizowanych k u l ­ turowo zachowań poszliśmy bowiem za wspomnianą już sugestią, że za kryterium wyodrębniające kulturę środowiska uznać należy nie pocho­ dzenie treści kulturowych, lecz mechanizm ich przekazu i odbioru oraz iunkcje pełnione w życiu określonych zbiorowości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1d67f96cff9c08578e201ccd9eb9926.pdf 82dae1f098139df6db0facbc5497806e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1199 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1105 Title A name given to the resource Małe miasto w badaniach etnograficznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.77-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beba, Bożena; Murawska, Halina Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X : P L I S S N 0071-1861 1985, z, 1 BOŻENA BEBA, HALINA MURAWSKA (Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie) MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H ETNOGRAFICZNYCH Miasto jako przedmiot badań naukowych na gruncie polskim od wielu lat absorbowało uwagę przedstawicieli nauk społecznych. Pierwsze opra­ cowania monograficzne miast, w t y m również miast małych, ukazały się w okresie międzywojennym 4 Okres powojenny obfitował w liczne opra­ cowania zarówno o charakterze monograficznym, jak i prace koncentru­ jące się na wybranych aspektach życia miasta poddając analizie jego funkcje, perspektywy rozwojowe czy też określone zjawiska społeczne. Dotyczyły one głównie lat 60-tych, które w Polsce charakteryzowały się intensywną urbanizacją, powodującą wzrost ludności zatrudnionej w usłu­ gach i innych pozarolniczych działkach gospodarki. Lecz nie miejsce t u ­ taj na prezentowanie całego dorobku. Zainteresowanych odsyłamy do l i ­ teratury przedmiotu . Naszym zaś zamierzeniem jest poinformowanie, że już od początku lat 70-tych problematyka małych miast znajduje się w kręgu zaintere­ sowań i podejmowanych prac badawczych Zakładu Badań nad Współ­ czesnością Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olszty­ nie. Badania te, kierowane przez doc. dr hab. Annę Szyfer, prowadzone są przede wszystkim na podstawie kwestionariusza wywiadu, koncen­ trującego się na zagadnieniach społecznych i kulturalnych. Ponadto sto­ sowana jest ankieta (zwłaszcza w badaniach systemów wartości), obser­ wacja uczestnicząca i wywiad swobodny. Przystępując do prac badawczych sprecyzowano zakres pojęcia „ma­ łe miasto", co pozwoliło na wybranie do badań określonych zbiorowości małomiasteczkowych . Za wyjściowe przyjęto kryterium demograficzne 2 3 'A. Kwilecki, Współczesne przemiany materiały z seminarium Małe miasto jako przedmiot badań społeczno-kulturowe małych miast 29-31 V 1972. O l s z t y n 1973, ś. 13. a Kwilecki, op. cit, s. 12-20; przedmiot badań etnograficznych na przemiany społeczno-kulturowe małych * A . S z y f e r , Społeczność Rynu, O l s z t y n 1982, s. 9-10. socjologicznych, [w:] w woj, olsztyńskim, B. J a n u s z k i e w i c z , przykładzie Wielkopolski, miast..., s. 21-26. i kultura małego miasta. Małe miasto jako [w:] Współczesne Studium na przykładzie �BOŻENA B E B A , H A L I N A M U R A W S K A i administracyjno-historyczne. Wielkość miasteczka pod względem liczby ludności nie przekraczała 5000, przy jednoczesnym założeniu, że nie peł­ niło ono w uprzednim układzie administracyjnym funkcji powiatowych oraz posiadało w przeszłości lub posiada prawa miejskie. Przeprowadzając dalszą typologię w tym zbiorze małych miast uwzględniono kryterium struktury społeczno-zawodowej, migracji, funkcji ekonomicznej i infrastruktury, co pozwoliło na wyróżnienie sześciu ty­ pów małych miast: 1. Miasta o bardzo starej tradycji (w sensie lokacyjnych praw miej­ skich). Struktura społeczno-zawodowa jest w nich typowo rzemieślniczo-rolnicza. Ze względu na brak bodźców rozwojowych, np. przemysłu czy turystyki, kultura tych miasteczek ma tendencje zachowawcze. Można*, więc liczyć się ze znaczną tradycyjnością takiej społeczności. 2. Miasteczka również o starych tradycjach lokacyjnych. W m i a ­ steczkach tych jednakże w wieku X I X lub w latach międzywojennych, zlokalizowano przemysł, co zmieniło funkcję ekonomiczną miasteczka i w sposób zasadniczy przeobraziło strukturę społeczno-zawodową oraz. kulturę. 3. Małe miasta, które rozwijając się w zasięgu wielkiego przemysłu ^ g ł y specyficznym przemianom, redukując szereg funkcji charaktery­ stycznych dla społeczności lokalnej i stały się dla tych ośrodków miastami-sypialniami. 4. Miasta, które prawa miejskie uzyskały w powojennym 30-leciu,. zwłaszcza dzięki zlokalizowaniu w nich przemysłu. Przemysł ten odegrał rolę czynnika miastotwórczego. Nowe warunki ekonomiczne spowodowa­ ły tworzenie się nowej struktury społeczno-zawodowej. Mamy więc w tych miasteczkach zjawisko tworzenia się neospołeczności. 5. Małe miasta o dawnych, lecz utraconych po wojnie (prawach miej­ skich. Niezależnie od zmienionego statusu prawnego, społeczność ta po­ zostaje w świadomości mieszkańców w dalszym ciągu miasteczkiem., a sama jego kultura nie ulega natychmiastowej ruralizacji, zachowując szereg cech miejskości. 6. Małe miasta na ziemiach zachodnich i północnych, gdzie zasad­ niczą rolę w ich funkcjonowaniu jako społeczności odgrywają procesy migracyjne. Można tu wyróżinić: a) miasta w całości zasiedlone przez nową ludność; b) miasta, w których ludność napływowa równoważyła się z ludnością zasiedziałą; c) miasta, w których ludność zasiedziała sta­ nowiła większość. Wybierając do badań małe miasta zgodnie z przedstawioną typologią, z góry zrezygnowano z miast trzeciego typu, tzw. miast-sypialni. Nie interesowały nas one po pierwsze dlatego, ¿e z punktu widzenia naszych założeń badawczych nie stanowią społeczności lokalnych sensu stńcto, u e �MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H E T N O G R A F I C Z N Y C H 79- a po wtóre odnośnie do tego typu miasteczek istnieje dość obszerna l i ­ teratura socjologiczna . W przyjętej typologii opracowane już zostały w formie książkowej dwa miasteczka. Jedno mieszczące się w pierwszym typie, t j . posiadające starą tradycję historyczną •— jest to Lidzbark Welski , leżący na ziemi pomorskiej oraz należący do szóstego typu miasteczek, Ryn, leżący na etnicznych Mazurach . Ponadto przygotowywane jest do druku opraco­ wanie Rucianego-Nidy — miasteczka należącego do czwartego typu, które otrzymało prawa miejskie w okresie powojennym, a jego głównym czynnikiem miastotwórczym jest zlokalizowany tam przemysł. Przeprowadzono badania i wstępnie opracowano zebrane materiały w czterech miasteczkach. Jest to Nowogród k/Łomży i Dynów, należące do pierwszego typu miast, Bisztynek — zaklasyfikowany do typu szóste­ go, w którym w okresie powojennym nastąpiła prawie całkowita wymia­ na ludności, oraz należące do piątego typu — miasteczko Pasym, które po wojnie utraciło prawa miejskie. Wyjście poza obręb woj. olsztyńskiego (w którego starych granicach rozpoczęto badania) k u skali ogólnopolskiej konieczne było ze względu na poszukiwanie specyfik'i kulturowej małych miast kształtowanej już w X I X w. W tym czasie o odmienności rozwoju małych miast (i nie tylko)' decydowała polityka ekonomiczno-społeczna i kulturalna różna w poszcze­ gólnych zaborach. Poza tym jakże inną kulturę miały i mają miasteczka małopolskie czy poleskie, w której tworzeniu znaczny udział brali Żydzi,,, od miasteczek wielkopolskich czy pomorskich, gdzie ten substrát ludnoś­ ciowy był niewielki, a o profilu kultury decydował udział Niemców w strukturze ludnościowej i tradycja pracy organicznej. Dla uzyskania więc w miarę pełnej reprezentacji typów i zróżnico­ wań regionalnych potrzebne są dalsze badania, których zakończenie prze­ widywano w 1984 r. Częściowo, w odniesieniu np. do Wielkopolski, sko­ rzystamy z gotowych już materiałów i opracowań dotyczących Kobyli­ na, Obrzycka i Z a g ó r o w a , oraz dla miasteczek ziemi łódzkiej — z ma­ teriałów zebranych przez Instytut Socjologii UP. W roku bieżącym pro­ wadzone będą badania w małopolskim miasteczku Dobczyce oraz w Wy­ śmierzycach n/Pilicą leżących na terenie Polski centralnej. Przystępując do badań nad m a ł y m miastem poczyniono szereg zało4 5 6 7 4 K. W e j c h e r t , Miasteczka polskie s z a w a 1947. S B . B e b a , Tradycja drobnomieszczańska Lidzbarka Welskiego, O l s z t y n 1982. • S z y f e r, op. cit. 7 jako zagadnienie w społeczności urbanistyczne, małomiasteczkowej War­ '• В . J a n u s z k i e w i c z , R o l a tradycji w życiu społeczno-kulturalnym śro­ dowisk małomiasteczkowych na przykładzie wybranych miejscowości Wielkopolski,,. praca w maszynopisie znajduje się w A r c h i w u m Etnograficznym O B N . �80 EOZENA BEBA, HALINA MURAWSKA żeń metodologicznych. Po pierwsze przyjęto, że małe miasto jest społecz­ nością lokalną. Założenie to w odniesieniu do małego miasta nie jest kwestią dyskusyjną, wymaga jednak sprecyzowania, co będziemy rozu­ mieć pod pojęciem społeczności lokalnej. Wśród różnych koncepcji na ten temat, wypracowanych na gruncie community studies , przyjęliśmy tę, sformułowaną przez R. Redfielda , gdzie społeczność lokalna jest po­ jęciem, z którym wiąże się określony zbiór cech jest przypisywanych: 1) wspólne terytorium; 2) niewielka liczebność wpływająca na bezpośred­ niość kontaktów; 3) całościowy układ ekonomiczny, stanowiący o struk­ turze społecznej; 4) system organizacyjny różnego rodzaju instytucji za­ spokajający podstawowe potrzeby członków społeczności; 5) system war­ tości ukształtowany w wyniku przekazu tradycji, będący normatywnym układem odniesienia, decydującym o zasadzie społecznego współżycia; 6) poczucie przynależności do określonych społeczności, a jednocześnie poczucie odrębności w stosunku do innych . Owo pojęcie społeczności lokalnej nie odbiega w zasadzie od sfor­ mułowanego na gruncie polskim między innymi przez J. Bursztę, od­ nośnie do tradycyjnej społeczności wiejskiej . Społeczność ta pełniła wobec swoich członków określone funkcje: ekonomiczną, administracyj­ ną, zabezpieczającą, kulturalną, wychowawczą oraz kontroli społecznej . Badanie tak pojmowanej społeczności lokalnej wymaga określonej pro­ cedury badawczej. W etnografii polskiej została ona sformułowana mię­ dzy innymi przez Z. Sokolewicz . Korzystając z sugestii autorki uwzględ­ niliśmy w naszych badaniach zarówno genetyczny, jak i funkcjonalno-strukturalny sposób badania i opisywania społeczności. Chcielibyśmy w t y m miejscu zwrócić uwagę, że w zasadzie nie ma różnic metodologicznych w badaniu wiejskich i małomiasteczkowych spo­ łeczności lokalnych. Tradycyjną społeczność wiejską i miejską mogą róż8 9 10 u 12 13 8 Z. T. W i e r z b i c k i , Badanie społeczności lokalnej, [w:] Socjologia wsi w Stanach Zjednoczonych, Stan i tendencje rozwojowe, Wrocław—Warszawa— K r a k ó w 1970, s. 201-225; B . M i s z t a l , Problem społeczności lokalnych w litera­ turze anglosaskiej, [w:] Przemiany miejskich społeczności lokalnych w Polsce. Ma­ teriały z II ogólnopolskiej Konferencji Socjologów Miasta, 30 XI - 1 XII. Warsza­ w a 1974, s. 107-120. e R. R e d f i e l d , The Folk Society, „American Journal of Sociology", v o l . 54: 1947. 1 0 В . M i s z t a l , Problem społeczności lokalnych го literaturze anglosaskiej, [w:] .Przemiany miejskich społeczności lokalnych w Polsce..., s. 114-115; p a t r z t a k ż e : D . M a r k o w s k a , Tradycyjna społeczność wioskowa w procesie zmian, „Etnogra­ fia P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 80-81. 1 1 J . B u r s z t a , Społeczność lokalna, [w:] Etnografia Polski. Przemiany ludowej, t. 1, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1976, s. 439-440. Ibidem s. 440. kultury 3 8 } 1 8 nej, Z. S o k o l e w i c z , Niektóre sposoby opisu i tłumaczenia „ R o c z n i k i S o c j o l o g i i W s i " , n r 4: 1966, s. 52-56. społeczności lokal­ �MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H E T N O G R A F I C Z N Y C H 81 nicować treści kulturowe, struktura społeczna czy rodzaj instytucji, lecz sposób ich badania czy opisywania pozostaje ten sam. Z uwagi na niemożność omówienia całokształtu wyników naszych ba­ dań zasygnalizujemy tu tylko dla przykładu niektóre zagadnienia społecz­ ne, które interesują nas najbardziej, a które w małomiasteczkowej spo­ łeczności lokalnej mają_ swoje źródło w bezpośrednich kontaktach mię­ dzyludzkich, opartych głównie na zasadach pokrewieństwa i przestrzen­ nej bliskości. W społecznościach małych miast, stosując podział Cooley'a, stosunki społeczno-kulturowe kształtują się w obrębie grup pierwotnych: rodziny, grupy sąsiedzkiej, grupy rówieśniczej . Stąd też wzory i normy kulturo­ we pozostają w dalszym ciągu pod wpływem nawarstwień tradycji. Rodzina w dalszym ciągu stwarza swoim członkom warunki wspólno­ t y intelektualnej i moralnej, przejawiającej się w kształtowaniu opinii i postaw. Różnorodne treści przekazywane przez środki masowego komu­ nikowania w większości wypadków docierają nie do izolowanej jednostki, lecz grupy rodzinnej, która pełni rolę filtru i regulatora. Przejęcie przez wyspecjalizowane instytucje niektórych funkcji opiekuńczych i wycho­ wawczych nad młodym pokoleniem wpłynęło na obniżenie autorytetu rodziny jako całości i autorytetu głowy rodziny, lecz nadal pozostała ona wspólnotą regulującą życie jednostki. Oprócz rodziny, w ramach której kształtuje się opinia, postawy spo­ łeczne i percepcja kultury, drugą grupą społeczną o charakterze nie­ formalnym jest grupa rówieśnicza. Więzi społeczne w ramach tych grup wyrastają na podłożu wspólnych warunków rozwijania się potrzeb i za­ interesowań. Normy i kryteria ocen przyjęte w danej grupie rówieśniczej decydują często w sposób rozstrzygający o aspiracjach, postawach spo­ łecznych i reakcjach danej grupy. Można więc przyjąć, że grupa ró­ wieśnicza pełni w stosunku do jednostki, podobnie jak rodzina, rolę selekcjonującą zewnętrzne wpływy kulturowe i regulującą reakcje gru­ py na zewnątrz. Bliskość przestrzenna, jaką charakteryzuje się społeczność lokalna małych miast, sprzyja i jest podstawą utrzymywania się więzi sąsiedz­ kich. Kontakty te, z reguły bardzo intensywne, wzmacniane są jeszcze pokrewieństwem rodzin, zamieszkujących w bezpośredniej bliskości. Krewni i znajomi krewnych stanowią kategorie społeczne, zapewniające jednostce poczucie swojskości w miasteczku. Trzeba jednak zwrócić uwa­ gę, że więzi te nie tyle są oparte na świadczeniu wzajemnej pomocy czy usług, co było typowe dla tradycyjnych społeczności wioskowych, lecz raczej mają charakter wizyt towarzyskich i okolicznościowych z oka.zji imienin, urodzin czy świąt. System więzi społecznych osnuty jest wokół lokalnych autorytetów 14 1 4 C . H . С o o 1 e y, Social 6 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 Organization, New York 1909. �BOŻENA B E B A , H A L I N A M U R A W S K A 62 danej społeczności. W tradycyjnych wiejskich społecznościach kształto­ wanie się miejscowych autorytetów odbywało się według określonych w z o r ó w . Poszukując autorytetów lokalnych w społecznościach bada­ nych miasteczek starano się przede wszystkim znaleźć odpowiedź na py­ tanie, opierając się na jakich kryteriach dana społeczność zobiektywizo­ wała^ cechy społeczno-moralne jednostek, które z pozycji własnych do­ świadczeń i postawy życiowej stanowią autorytet w rozstrzyganiu (lub w odwoływaniu się do ich opinii) ważnych dla społeczności problemów. Dodać należy, że w takiej wielkości miasteczek, jak przez nas badane,, również obiektywizacja indywidualnych cech poszczególnych jednostek jest możliwa. Osoba ciesząca się autorytetem lokalnym przedstawiała t y p jednostki najbardziej dopasowanej do lokalnego systemu wartości. Oprócz wykształcenia, kwalifikacji zawodowych, posiadania widocznych dóbr ma­ terialnych oraz pełnienia znaczących funkcji w miejscowych władzach i samorządzie, osoba ta musiała również odznaczać się klarowną sytuacją rodzinną, dobrosąsiedzkimi kontaktami i brakiem kolizji z prawem.. W zasiedziałych społecznościach małomiasteczkowych ruchliwość spo­ łeczna, a szczególnie ruchliwość przestrzenna, jest przyczyną podziału na swoich i obcych. W stosunku do przybyszów (turystów, mieszkańców hoteli robotniczych) społeczność małomiasteczkowa zachowuje dystans. Najdobitniej wyraża się on w dwojakiej kontroli społecznej wobec „swo­ ich" i ,,obcych". Wobec postępowania i sposobu bycia obcych społecz­ ność wykazuje postawę dużej tolerancji. Zgoła odmienne cechy przybiera kontrola społeczna wobec ,,swoich". Wykraczanie przeciwko zwyczajom i normom postępowania przyjętym w społeczności karane jest z całą su­ rowością z zastosowaniem wszystkich tradycyjnych sankcji społecznych* takich jak wyśmianie czy plotka. Wyżej zasygnalizowane zagadnienia oraz szereg innych poddane bę­ dą szczegółowej analizie w pracy traktującej o kulturze małych miast w Polsce. Praca ta, mająca charakter porównawczej i syntetyzującej, jest ostatecznym celem prowadzonych przez nas badań. Na obecnym etapie wstępnie sformułowano zasadnicze problemy, które zostaną w niej omówione. Dotyczą one: 1) więzi społecznej, rozumianej jako identyfi­ kacja z określoną społecznością lokalną; 2) rodziny, sposobu życia, zwy­ czajów rodzinnych, więzi rodzinnej i sąsiedzkiej; 3) działalności lokalnych instytucji; 4 ) małomiasteczkowego systemu wartości; 5) obrzędów d o r o c z ­ nych i innych małomiasteczkowych imprez kulturalnych o charakterze ludycznym. W badaniu i opracowywaniu poszczególnych zagadnień jako etno­ grafowie zwracamy uwagę na te zjawiska kulturowe, które wywodzą się z tradycyjnej kultury wiejskiej, biorąc pod uwagę fakt, że w kulturze 15 . . 1 5 Z. T. W i e r z b i c k i , Zmiąca pól wieku później, Wroclaw Aktywność spoleczno-gospodarcza chłopów, W a r s z a w a 1961. 1963; D. G a ł a j , �MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H E T N O G R A F I C Z N Y C H małomiasteczkowej mają one poważny udział. Przyczyną tego jest choć­ by znaczny procent ludności pochodzenia wiejskiego w małomiasteczko­ wej strukturze ludnościowej, ale także bliskość (w sensie wzajemnych kontaktów) wsi i małego miasta i stąd łatwość wzajemnych wpływów i zapożyczeń kulturowych. Badając społeczności małomiasteczkowe zdajemy sobie sprawę, że ich stopień zurbanizowania, czyli odejścia od tradycyjnego wzoru społecz­ ności lokalnej, jest różny. Ale w badaniach przez nas podjętych właśnie chodzi o ukazanie owego zróżnicowania, ustalenia przyczyn tradycyjności i nowoczesności, o sformułowanie generalnych zasad rozwoju małomia­ steczkowych społeczności lokalnych i określenie ich specyfiki kultu­ rowej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c8dffc0a5b8362064d6a86064cfa0022.pdf 0a0c40e195cbfe3c7508a992c29aca80 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1202 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1108 Title A name given to the resource Z problematyki biesiad wiejskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.99-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I X : 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 ZOFIA SZROMBA-RYSÓWA ( I H K M PAN, Kraków) Z PROBLEMATYKI BIESIAD WIEJSKICH Zakładając, iż podstawą procesu poznawczego etnografii są badania terenowe, zmierzające do ukazania autentycznych faktów we właściwym dla nich kontekście, opowiadam się t y m samym za empirycznym nurtem etnografii polskiej, który skłania do podejmowania problematyki w nie­ dostatecznym stopniu przebadanej i opracowanej. W tym założeniu metologicznym, reprezentowanym przez Pracownię Etnografii I H K M PAN w Krakowie *, nie należy widzieć chęci przeciwstawienia teorii — empirii, których związek jest oczywisty. Podkreślenia jednak wymaga doniosłość podstawy naszych teoretycznych rozważań, jaką stanowią badania tere­ nowe, pozwalające na śledzenie zjawisk tkwiących we współczesne] k u l ­ turze wsi polskiej, a możliwych do rozwiązania tylko w zetknięciu ze społecznością w i e j s k ą . Bezsporny jest — jak sądzę — przedmiot naszych badań, t j . współczesny człowiek i jego kultura, jak i sam walor poznaw­ czy empirycznych badań terenowych. Badacz, który operuje źródłem za­ stanym — jak pisze K. Dobrowolski — zawsze znajduje się w sytuacji upośledzonej w porównaniu z tym, który sam zdobywa podstawy źródło­ we w toku bezpośredniej styczności z badaną rzeczywistością . 2 3 Rzeczywistość ta badana jest przeze mnie od wielu lat w kontekście 1 PAN Zob. К . K w a ś n i e w i c z , D . T y l k ó w a, Pracownia w Krakowie, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " (zeszyt b i e ż ą c y ) . Etnograficzna IHKM 8 P o n i ż s z e s ł o w a B . M a l i n o w s k i e g o n i e c h p o s ł u ż ą do r e f l e k s j i p r z y p o d e j m o ­ w a n i u a k t u a l n i e drogi b a d a w c z e j : „ E t n o l o g i a z n a j d u j e s i ę w s m u t n e j i a b s u r d a l ­ nej, ż e b y nie p o w i e d z i e ć tragicznej sytuacji, p o l e g a j ą c e j na tym, że i l e k r o ć zaczy­ na p o r z ą d k o w a ć s w ó j w a r s z t a t n a u k o w y , w y p r a c o w y w a ć w ł a ś c i w e n a r z ę d z i a b a ­ d a w c z e i chce j u ż p r z y s t ą p i ć do o p r a c o w y w a n i a w y z n a c z o n y c h sobie z a d a ń , p r z e d ­ miot j e j b a d a ń z n i k a z p o l a b a d a w c z e g o i to z n i k a z n i e z w y k ł ą szybkością", B . M a l i n o w s k i , Argonauci Zachodniego Pacyfiku. Relacje o poczynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei, W a r s z a w a 1967, s. 13. 8 K . D o b r o w o l s k i , Uwagi o społeczną, ![w:] Robotnicy na wczasach c ł a w 1963, s. 25. badaniach nad współczesną w pierwszych latach Polski rzeczywistością Ludowej, Wro­ �100 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA 4 pożywienia ludowego, podstawowej potrzeby człowieka . Na kanwie tych zainteresowań zrodził się w ostatnich latach zamysł poświęcenia szczegól­ nej uwagi wspóbiesiadnictwu, które jest specyficznym wyrazem kon­ sumpcji żywnościowej, jak również i więzi społecznej mieszkańców wsi. Biesiady uznać można za przykład konsumpcji ostentacyjnej, inaczej określanej jako konsumpcja ,,na pokaz", a więc w sensie egzystencji czło­ wieka zbędnej, przynoszącej za to zadowolenie, uznanie, prestiż mającej innych zadziwić, zjednać czy tym podobne. Zastanawiając się nad istotą współbiesiadnictwa stwierdzić należy, iż uczty spełniają w społeczeństwie wiele funkcji, będąc formą porozumienia międzyludzkiego. Podlegają zasadzie wzajemności leżącej u podstaw życia zbiorowego, a zarazem i to­ warzyskiego. Punktem wyjścia badań jest hipoteza o społecznej potrzebie biesia­ dowania, realizowanej dziś tak spektakularnie na wsi polskiej, nie tylko dzięki możliwościom materialnym, ale na skutek chęci sprostania nowym wzorom zachowań, będących wyrazem ostentacyjnego stylu życia. War­ tości hedonistyczne, a one to przejawiają się we współbiesiadnictwie , szybko przejmowane są ze środowiska miejskiego jako łatwo dostępne i najbardziej wizualne. One to mają być wyrazem „umiastowienia" wsi mogącej sobie pozwolić na luksus przynależny dawniej tylko warstwom bardziej elitarnym, u których skłonność do biesiad i „przebrania miary w użyciu jadła i napoju" od lat była zakorzeniona, uchodząc za narodową cechę Polaków . Pytania o motywy gromadzenia się przy wspólnym stole i postawy wobec jedzenia w sytuacjach, gdy uważa się, iż winno być ono wystaw­ ne, stanowią istotę dociekań badawczych. Współbiesiadnictwo jako „na­ stępstwo postawy gromady wobec manifestacji solidarności" poprze­ dziło — jak piszą W. Thomas i F. Znaniecki — „motyw postawienia się w formie uroczystej biesiady jako oznaki pozycji rodziny w hierarchii 5 e 7 4 W y n i k i b a d a ń b y ł y p o d s t a w ą a r t y k u ł ó w i s a m o d z i e l n e j p u b l i k a c j i (Z. S z r o m b a - R y s o w a , Pożywienie ludności wiejskiej na Śląsku, W r o c ł a w 1978). B y ł y t e ż prezentowane na międzynarodowych konferencjach p o ś w i ę c o n y m etnologicznym b a d a n i o m n a d p o ż y w i e n i e m , k t ó r e od 1970 r. o d b y w a j ą s i ę co t r z y l a t a . O s t a t n i a , p i ą t a k o n f e r e n c j a , m i a ł a m i e j s c e w 1983 r. n a W ę g r z e c h . 6 B . M a l i n o w s k i p i s a ł п р . : „ o l b r z y m i e znaczenie, j a k i e m a u c z t a w s p ó l n a w e w s z y s t k i c h uroczystych o k o l i c z n o ś c i a c h , z a r ó w n o u nas, j a k i w znacznie w y ż s z e j mierze u l u d ó w pierwotnych, wskazuje r ó w n i e ż na w y r a ź n i e h e d o n i s t y c z n ą rolę, jaką przeżycia przy s p o ż y w a n i u p o k a r m ó w odgrywają w całej ludzkości", В. M al i n o w s k i , Wierzenia pierwotne i formy ustroju społecznego. Pogląd na genezą religii ze szczególnym uwzględnieniem totemizmu, { w : ] Dzieła, t. 1, W a r s z a w a 1980, s. 149. e go F . S. D m o c h o w s k i , w Polsce k i , Zarysy 7 i w ościennych domowe, W. T h o m a s , Dawne obyczaje prowincjach, i ludu wiejskie­ W a r s z a w a 1860, s. 124; K . W . i zwyczaje szlachty Wójcic­ t. 1, W a r s z a w a 1842, s. 180. F . Z n a n i e c k i , Chłop W a r s z a w a 1976, s. 156. polski w Europie i Ameryce, t. 1, �101 Z PROBLEMATYKI BIESIAD WIEJSKICH 8 s p o ł e c z n e j " . W ostatnich latach — jak się wydaje — dominuje motyw rywalizacji międzyludzkiej, skłaniającej do działań mogących być rękoj­ mią powodzenia życiowego i prestiżu społecznego . Godna przebadania jest także hipoteza mówiąca o zapraszaniu na ucztę w chęci zjednania sobie albo osobie, w intencji której była urządzana, przychylności bie­ siadników i uchronienia się przed ewentualnym zaszkodzeniem . Mó­ wiąc o tzw. psychologii pokarmu na ogół ma się na myśli szeroko rozbu­ dowane wokół jedzenia oceny i wartości, świadczące o przypisywaniu m u znacznie szerszej roli niż tylko zaspokojenia głodu. Jak pisze B. Mali­ nowski „pokarm dzięki kanonizacji jedzenia wysuwa się na pierwszy plan życia i pojęć religijnych człowieka" . Należy dodać, iż znaczenie biesiad jako formy komunikowania się ludzi ukazuje sposób rozpowszechniania się nowych wzorów zachowań i tworzenia się nowych wartości. W cza­ sie uczt doskonaleniu ulegały także języki, swobodna bowiem i pogodna atmosfera usposabiała do ufności i r o z m o w y . 9 10 11 12 Z powyższych nawet wyrywkowych tylko stwierdzeń wynika, iż po­ szukiwanie źródeł manifestowanej ostatnio z tak dużą siłą idei współbiesiadnictwa na wsi polskiej winno iść w wielu kierunkach, ukazując wywoływane t y m zjawiskiem złożone reakcje kulturowe. W podjętych przeze mnie badaniach nad biesiadami, prowadzonych we wsiach karpackich , staram się m.in. szukać odpowiedzi na pytania, które sformułować można następująco: do jakiego stopnia ucztowanie wywodzi się z zasad 'solidarności rodzinnej i o ile rozszerzone jest na członków innych rodzin i szerszy krąg społeczności lokalnej i pozalokalnej; w jakim zakresie mówić można o łączącej i dzielącej roli stołu bie­ siadnego; na czym polega we współbiesiadnictwie zasada wzajemności; jakie treści kulturowe przekazywane są w trakcie wspólnego ucztowania. Należy podkreślić, iż zainteresowaniem moim obejmuję przejawy kon­ sumpcji ostentacyjnej, określane przeze mnie biesiadami, za które uwa13 8 Ibidem. Zob. t e ż F . Z n a n i e c k i , Socjologia wychowania, 1975, s. 239; A . G u r e w i с z, Kategorie kultury średniowiecznej, s. 156. t. 2, W a r s z a w a W a r s z a w a 1976,. 8 „ P ó ź n i e j s z e b i e s i a d y i z a b a w y k l a s y p r ó ż n i a c z e j {...] s ł u ż ą r ó w n i e ż j a k o j e d ­ n a z f o r m r y w a l i z a c j i , i to s ł u ż ą w c a l e dobrze, p o n i e w a ż u k r y w a j ą istotne m o t y ­ w y za s z y l d e m i n n y c h nie z a b a r w i o n y c h r y w a l i z a c j i , a w i ą c ł a t w i e j s z y c h do u j a w ­ nienia", T . V e b i e n , Teoria klasy próżniaczej, W a r s z a w a 1971, s. 70. Zob. J . G . F r a z e r , Złota gałąź, W a r s z a w a 1965, s. 191. " M a l i n o w s k i , Wierzenia pierwotne..., s. 181. Zob. t e ż A . v a n G e n n e p... Les rittes de passage, P a r i s 1909, s. 39. Zob. A . B r i l l a t - S a v a r i n , Fizjologia smaku albo medytacje o gastro­ nomii doskonałej, W a r s z a w a 1973, s. 134; А . В а с h t i n, Twórczość Franciszka Rabeiais'ego a kultura średniowiecza i renesansu, K r a k ó w 1975, s. 369. 1 0 1 г l ł Dotychczas przeprowadzono d o g ł ę b n e badania we w s i a c h B r e n n a i Istebna w B e s k i d z i e Ś l ą s k i m oraz Ł ą c k o i O b i d z a w B e s k i d z i e S ą d e c k i m . W s t ę p n y m i po­ s z u k i w a n i a m i terenowymi o b j ę t o dwie wsie p o ł o ż o n e w Beskidzie Żywieckim: Sól i Milówka. �102 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA żarn podejmowanie posiłkiem osób zapraszanych do wspólnego stołu z okazji niezwykłego i niecodziennego wydarzenia. Za istotny element przyjmuję więc fakt zapraszania gości, pozwalający na wyodrębnienie z całokształtu zjawiska, jakim jest wzajemne goszczenie się, tych gościn, które spełniają następujące warunki: 1) są uwieńczeniem znamienitego wydarzenia; 2) poprzedza je zapraszanie gości; 3) są miejscem wzmożo­ nej konsumpcji niecodziennych na ogół potraw i alkoholu; 4) są okazją do wręczania darów; 5) przypadają na określony, najczęściej umownie, dzień. Biesiady uważam więc za wyższą formę goszczenia się, wyróż­ niając je spośród innych, często przypadkowych poczęstunków. Biesiada to przede wszystkim suto zastawiony stół, poprzez który manifestuje się odświętaość sytuacji. Nawiązując do wspomnianej psy­ chologii pokarmu warto zastanowić się nad znaczeniem i rolą jedzenia w sferze przeżyć pozamaterialnych. To bowiem, co godne jest upamięt­ nienia, ma szczególną wagę dla jednostki lub grupy, winno być zado­ kumentowane wspólną ucztą, która gromadząc zaproszonych uczestni­ ków nadaje wydarzeniu charakter społeczny. Biesiadę uznać bowiem należy za ważny i chyba jedyny obok stroju sposób zamanifestowania wagi wydarzenia, które poprzez ostentacyjną konsumpcję nabiera cech sytuacji odświętnej. Na przykładzie wspólnego ucztowania śledzić moż­ na sposób zachowania się biesiadników, którzy w sytuacjach niecodzien­ nych i w gronie osób nieraz dla siebie obcych prezentują zderzające się ze sobą postawy. Postawy te świadczą o żywiołowych i złożonych reak­ cjach biesiadników na zmiany sposobu zachowania się przy stole, któ­ re — jak pisze N . Elias — są „częścią o wiele szerszej zmiany odczuć i zachowań ludzkich" . Tradycyjna kultura ze swą wewnętrzną harmo­ nią dawała człowiekowi poczucie bezpieczeństwa i wzorce postępowania na wszelkie okazje. Każdy wiedział, co go czeka w towarzystwie biesiad­ ników i jak ma się wśród nich zachować. Tradycja stawiała człowieka w „system rytuału wyuczonego na drodze k u l t u r o w e j " . Wkraczanie natomiast innowacji, które we współbiesiadnictwie jako sytuacji od­ świętnej uwidacznia się ze szczególną siłą, prowadzi do niespójności kulturowej. Innowacje w zakresie dekoracji stołu, estetyki, jadłospisu wyprzedzają zmiany w sposobie zachowania się przy stole, gdzie barie­ ra psychiczna jest znaczna. Chęć sprostania bowiem z jednej strony no­ w y m wzorom, a z drugiej podtrzymania tradycyjnego sposobu zachowa­ nia czyni sytuację przy wspólnym stole dobrym polem obserwacji zde­ rzających się postaw i wzorów kulturowych. Obawa przed krytyką w wypadku niewłaściwego zachowania pozwala wzbogacić badania o za­ gadnienie zmian w zakresie świadomości, hierarchii wartości i postaw mieszkańców badanych wsi. 14 15 1 4 N. E l i a s , Przemiany obyczajów w cywilizowanej Europie, W a r s z a w a 1980, •s. 157. 1 4 M. C z e r w i ń s k i , Przemiany obyczaju, W a r s z a w a 1972, s. 158. �Z PROBLEMATYKI BIESIAD WIEJSKICH 103 Dotychczas zebrane materiały terenowe posłużyły do przeprowadze­ nia wstępnej analizy biesiad . Za układ porządkujący przyjęto takie elementy, jak: 1 •— uczestnicy gościn (ich rodzaj, forma zapraszania, obowiązki i przywileje); 2 — miejsce i czas uczty; 3 — biesiadny stół i rytuał picia (jadłospis, sposób nakrycia stołu i podawania potraw, spo­ sób jedzenia, symbolika potraw, strona werbalna uczty); 4 — dary zwią­ zane z gościną (zarówno przynoszone przez uczestników, jak i przez nich otrzymywane). Innym interesującym mnie zagadnieniem są funkcje spełniane przez biesiady w społeczności wiejskiej (jak np. funkcja l u dyczna, integracyjna, prestiżowo-reprezentacyjna, alimentacyjna), które w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, objętych badaniami, ulegały prze­ mianom tracąc lub zyskując na znaczeniu. 16 Przekonanie o znacznych reperkusjach kulturowych, jakie wywołuje na wsi polskiej wspólne biesiadowanie, jest impulsem do kontynuowa­ nia badań nad tym nie opracowanym dotąd w literaturze etnograficznej zagadnieniem, a możliwym do rozwiązania tylko na drodze empirycznych badań terenowych w bezpośrednim zetknięciu z badaną rzeczywistością. Opracowywane zagadnienie nie jest specyficzne dla badanego obszaru. Zarówno mechanizmy, jak i przyczyny oraz skutki dokonujących się przemian kulturowych obserwowanych na przykładzie współbiesiadnictwa badanych wsi pozwalają — jak sądzę — na ukazanie szerszych prawidłowości niż tylko w skali jednego regionu. Dodać jednak należy, iż w badaniach dąży się do uchwycenia tych cech omawianego zagadnie­ nia, które znamienne są dla kultury ludowej Karpat Polskich, będącej przedmiotem prac badawczych całego zespołu Pracowni Etnografii I H K M P A N w Krakowie. 3 8 P r z e d s t a w i o n a ona z o s t a ł a w d w ó c h o p r a c o w a n i a c h : Biesiady wiejskie, [w:] Tradycja a współczesne przeobrażenia kultury wsi Beskidu Śląskiego, „Etnografia P o l s k a " , t. 28: 1984, z. 1, s. 105-131; Biesiady wiejskie, [w:] Studia i materiały z etnografii Beskidu Sądeckiego (przygotowane do d r u k u w w y d . K o m i s j i E t n o g r a ­ ficznej przy Oddziale P A N w K r a k o w i e ) . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7fc920575aa1edd2a01a00521d638d00.pdf aeaca3cab241cffe8caac07770f9fdfd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1203 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1109 Title A name given to the resource Problematyka badań nad świadomością historyczną w folklorze / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.105-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hajduk-Nijakowska, Janina Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X : P L I S S N 0071-1861 JANINA 1985, z. 1 HAJDUK-NIJAKOWSKA (Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Opole) PROBLEMATYKA B A D A N NAD ŚWIADOMOŚCIĄ HISTORYCZNĄ W FOLKLORZE Dokładna analiza twórczości prozatorskiej w folklorze polskim sta­ wia przed badaczem wiele intrygujących problemów, których rozwiąza­ nia niosą z sobą dalsze znaki zapytania, nie zawsze możliwe do natych­ miastowego rozwikłania. Taką właśnie sytuację wytworzyła interpretacja specyfiki gatunkowej podania . Okazało się, że przed podjęciem próby określenia istoty zjawisk genologicznych w folklorze niezbędne jest prze­ analizowanie k i l k u zagadnień ogólnych, do których zaliczam uchwyce­ nie: 1) specyfiki myślenia o przeszłości w kulturze ludowej; 2),sposobów przekazywania wiedzy o minionych wydarzeniach oraz wynikających z tego metod kształtowania wyobrażeń na temat przeszłości, determinu­ jących zresztą współczesną, potoczną świadomość historyczną. Sądzę, że poznanie ludowego, tradycyjnego schematu rozumowania na temat przeszłości, specyfiki ludowej „filozofii dziejów", pozwoli jed­ nocześnie lepiej zrozumieć proces tworzenia w folklorze. Podany zakres problematyki, stanowiącej przedmiot naszego zainte­ resowania, mieści się w kategorii ludowej świadomości historycznej. Sa­ ma kategoria świadomości historycznej w naukach społecznych jest wie­ loznacznie rozumiana i charakteryzuje ją „niedookreśloność", co ostatnio dogłębnie przeanalizował A. F. Grabski, wyznaczając jednocześnie obszar problemowy świadomości historycznej, który według niego obejmuje: „zróżnicowane formy społecznych wyobrażeń o przeszłości, ich różno­ rodne funkcje, ogarniając również krąg wartości, jaki przypisuje się danym wyobrażeniom w określonych zbiorowościach" , co wyznacza konkretne postawy wobec przeszłości. 1 2 1 polskim.- 2 świadomości badawcze. J . H a j d u k - N i j a k o w s k a , Temat śpiącego wojska w folklorze typologii podania, Opole 1980. A . F . G r a b s k i , O problemach badania struktury i dynamiki historycznej, [w:] Świadomość historyczna Polaków. Problemy i metody J . T o p o l s k i [red.], Ł ó d ź 1981, s. 49. Próba �106 JANINA HA J D U K - N I J A K O W S K A Wydaje się, że znajdując się na etapie wstępnych ustaleń dotyczących badań nad funkcjonowaniem ludowej świadomości historycznej możemy poprzestać na wskazanym ogólnie obszarze obserwacji, przesuwając usta­ lenia definicyjne na dalszy etap pracy. Przy czym dookreślając pole ba­ dawcze dodajmy, że terenem naszej obserwacji jest zbiorowość określa­ na mianem nosicieli folkloru, zbiorowość zróżnicowana regionalnie i śro­ dowiskowo, a materiałem badawczym folklor określonych grup społecz­ nych, który interpretujemy przede wszystkim jako wyraz świadomości społecznej. Z powyższych ustaleń wynika, że badanie ludowej świadomości histo­ rycznej oznacza z jednej strony pogłębioną analizę tekstów folklory­ stycznych, zarówno tych zapisanych w trakcie dotychczasowych badań, jak i pozyskanych w efekcie prowadzonych współcześnie penetracji te­ renowych oraz z drugiej strony — interpretację materiału uzyskanego drogą wywiadów z wytypowanymi przedstawicielami określonych grup społecznych. Równolegle gromadzonym cennym materiałem uzupełnia­ jącym są źródła pisane, spontanicznie powstające w zbiorowościach re­ gionalnych (np. kroniki miejscowości, pamiętniki niekonkursowe), które podtrzymywały żywotność określonych treści historycznych w przeka­ zie ustnym. Wartość materiału folklorystycznego do prowadzenia tego typu ana­ liz potwierdziły badania sondażowe. Folklor jako sztuka kolektywna (przy czym kategorię kolektywności rozumiemy tu jako proces twórczy i jako kategorię estetyczną) dokumentuje spontanicznie w y r a ż a n y przez nosicieli folkloru stosunek do historii, a sam tekst dowodzi społecznej genealogii treści, nawet tych o wydarzeniach najbliższych (co udowod­ niły badania nad opowieścią wspomnieniową). Wykorzystanie wywiadów dla pozyskania nowego materiału nie tyle służy poznaniu indywidualnych wyobrażeń interlokutora na temat przeszłości, ile przede wszystkim jest sposobem dotarcia do pasywnego repertuaru folklorystycznego. Otóż w y ­ wiady z jednej strony potwierdziły żywotność wyobrażeń funkcjonują­ cych w obiegu ustnym, często wzbogacając je sądami wartościującymi, z drugiej — dostarczyły nam dalszych informacji o funkcjonujących dawniej, a współcześnie nieproduktywnych wyobrażeniach na temat przeszłości. Społeczny charakter twórczości folklorystycznej pozwala nam — dro­ gą analizy tekstów — śledzić zmiany, jakie zachodzą w myśleniu na temat przeszłości: — wyznaczenie zakresu tematów, które pojawiają się w realizacjach folklorystycznych, umożliwia określenie stopnia aktualności wyda­ rzeń minionych; — ustalenie postaci i wydarzeń, wokół których następuje cykiizacja twórczości folklorystycznej (narastanie motywów, łączenie tych sa­ mych wątków z różnymi postaciami, mitologizacja bohaterów), spoj- �ŚWIADOMOŚĆ H I S T O R Y C Z N A W F O L K L O R Z E 107 rżenie na relacje z przeszłości jako przykłady zastosowania w prak­ tyce społecznej określonego wzoru zachowań i działań pozwala na odtworzenie propagowanego w danej społeczności systemu wartości oraz wzoru osobowego będącego przedmiotem aspiracji; — określenie wydarzeń, wobec których inne są relatywizowane (według określenia R. Sulimy, „skupienie perspektywy czasowej" w twórczoś­ ci folklorystycznej), umożliwia ustalenie momentów szczególnie waż­ nych w życiu danej grupy, według jej współczesnej oceny; -— analiza sposobu uwierzytelniania relacji i formuł weryfikujących prawdziwość przekazywanych treści dostarcza przede wszystkim ma­ teriału do odtworzenia koncepcji „prawdy" obowiązującej w danej społeczności; •— skonkretyzowanie pojęć „dawno", „niedawno", „dawno temu", „kie­ dyś" oraz ustalenie sposobów orientacji w czasie minionym pomaga w ustaleniu zasad chronologii zdarzeń w ludowej interpretacji dzie­ jów; — prześledzenie konkretyzacji i lokalizacji treści historycznych w twór­ czości folklorystycznej umożliwia, jak to określił G. Kloska, dotarcie rio specyfiki „uhistorycznienia" krajobrazu (co często powoduje, że swoistym źródłem badawczym są miejsca kultu, przedmioty z naibliższego otoczenia wartościowane jako ślady przeszłości). Mechanizm przekazu folklorystycznego zakłada, że w skład aktyw­ nego repertuaru danej grupy wejdą tylko te utwory, które są współ­ cześnie funkcjonalne. Utrzymanie się w obiegu treści historycznych w y ­ maga zatem nieustannego wiązania ich ze współczesnością oraz z grupą, która aktualnie istnieje, co wyznacza jej samookreślenie i samowiedzę historyczną. Owa „postać społecznego zawłaszczania czasu minionego czy wyobrażeń o n i m " określona jest systemem społecznych odniesień. Każda z tradycji: tradycja rodzinna, lokalna, regionalna i ogólnonarodo­ wa, w istotny sposób wpływa na przemodelowanie systemu wyobrażeń o przeszłości. Zatem określenie świadomości społecznej grupy, stopnia jej samowiedzy na temat relacji zachodzącej pomiędzy jej losami a ży­ ciem innych grup (lub inaczej stopnia świadomościowej izolacji społecz­ nej), dystansu czasowego i emocjonalnego wobec zdarzeń minionych oraz zakresu posiadanej wiedzy o rzeczywistości jest niezbędne, jeśli chcemy się podjąć charakterystyki ludowej świadomości historycznej. Jej zmiany w czasie uwarunkowane są tamtymi przeobrażeniami. Po­ stępująca historyzacja poznania i wzrost świadomości społecznej- zmu­ szają do reagowania na coraz szerszy krąg zjawisk, do „zawłaszczania" coraz bardziej skomplikowanych wyobrażeń, do przemodelowywania w i 3 8 Określenie użyte historyczna: symptomy p r z e z N . A s s o r o d o b r a j , Żywa historia. i propozycje badawcze, „ S t u d i a Socjologiczne", Świadomość n r 2: 1963, �108 J A N I N A HA J D U K - N I J A K O W S K A zji czasu minionego. Odtworzenie tego procesu tylko na podstawie mate­ riałów folklorystycznych byłoby niepełne. Transmisja folklorystyczna bez wątpienia utrwala określone wyobrażenia zbiorowe, bazuje na ran­ dze autorytetu społecznego, podbudowuje przeszłość elementami emo­ cjonalnymi, czyniąc z niej specyficzny przedmiot wiary. Wykazuje do­ bitnie społeczne znaczenie tradycji rodzinnej w kształtowaniu wiedzy historycznej, popularyzowaniu określonych sposobów interpretacji fak­ tów, co sprzyja krystalizacji konkretnych postaw wobec rzeczywistości. W materiałach folklorystycznych odnajdziemy dowody na formowanie się poczucia wspólnoty lokalnej, regionalnej czy narodowej, na posze­ rzanie się wiedzy o świecie, lecz ów „samoogląd" nosicieli folkloru po­ winny wzbogacić w y n i k i badań prowadzonych przez historyków, socjo­ logów, filozofów. Interpretacja tekstów folklorystycznych w szerokim kontekście sy­ tuacji społecznej, w jakiej one funkcjonują, podyktowana jest także ko­ niecznością uwzględnienia reguł myślenia obowiązujących wśród nosicie­ li folkloru. Już pobieżny ogląd materiału dowodzi, że w przekazach związanych z przeszłością grupy, elementy rzeczywiste wzbogacane są elementami magicznymi i metafizycznymi (np. ingerencja sił nadprzy­ rodzonych w działania ludzkie), że wyobrażenia o otaczającym świecie,, w tym także wyobrażenia o przeszłości, powstają w ścisłym powiązaniu z wierzeniami ludowymi. Uświadomienie sobie faktu, że w kulturze l u ­ dowej świat wierzeń i świat rzeczywisty jest tak samo realny, że roz­ graniczenie świata rzeczywistego od świata nadprzyrodzonego nie ma w kulturze ludowej żadnego uzasadnienia , zmusza badacza do komplek­ sowego spojrzenia na przebieg procesu myślenia o przeszłości. Integral­ ny związek przeżycia i działania wpływa na to, że logika wydarzeń (ich obiektywnie istniejący związek przyczynowo-skutkowy) ulega „wypacze­ n i u " przez włączenie w zakres pojęcia przeszłości elementów nierzeczy­ wistych czy skonkretyzowanie sił demonologicznych. Wszelkie sposoby interpretacji minionych zdarzeń opierają się bowiem na zakorzenionych regułach myślenia typowych dla kultury danej grupy społecznej. Jest to oczywiście przejaw myślenia ahistorycznego, które wedle J. Topolskie­ go szuka „oparcia w myśleniu mniej lub bardziej zdogmatyzowanym, niosącym jednak poczucie stabilizacji i odsuwającym ciężar zmiennoś­ ci" . 4 5 Przekonanie o wzajemnym powiązaniu i ścisłej współzależności wszel­ kich zjawisk życia, wyposażenie przez następców dokonań minionych pokoleń w moc sprawczą późniejszych wydarzeń społecznych, determinu­ jących koleje życia danej grupy, wynikają z funkcjonowania w kulturze 4 W . P a w l u c z u k , Światopogląd jednostki tradycyjnej, W a r s z a w a 1972, s. 74-83. 5 J . T o p o l s k i , Świat ności bez historii, Warszawa w warunkach 1972, s. 112. rozpadu społecz­ �109 ŚWIADOMOŚĆ H I S T O R Y C Z N A W F O L K L O R Z E ludowej systemu „sankcji transcendentalnych". Fakty społeczne, istotne dla egzystencji danej grupy, interpretowane są jako przeznaczenie czy zrządzenie losu. Nadto utwierdzane w określonych sytuacjach „magicz­ ne wyobrażenia zbiorowe wywierają znaczny wpływ na interpretację powiązań ze światem zewnętrznym, decydują o nadaniu określonym w y ­ darzeniom znaczeń symbolicznych. Pominięcie tej perspektywy w trakcie analizy materiału folklorystycznego może poważnie wypaczyć obraz l u ­ dowej świadomości historycznej, a nadto uczynić niezrozumiałym stwier­ dzenie W. Gusiewa, że podania związane z historyczną przeszłością roz­ wijają „zdolność estetycznego pojmowania własnego doświadczenia histo­ rycznego" , Odrębna problematyka, znacznie pogłębiająca pole obserwacji ba­ dawczej, dotyczy rozpoznania sytuacji aktywizujących treści historycz­ ne w świadomości społecznej. Wielu naszych rozmówców, prezentując opowieści czy śpiewając pieśni związane z wydarzeniami z przeszłości, informowało nas jednocześnie o tym, w jakich warunkach i od kogo je poznali, w jakie komentarze były one wzbogacone, jak te przekazy wpływały na ich postawy i jak oni sami później je interpretowali. Po­ twierdziła się znana prawidłowość, że moment zagrożenia istnienia gru­ py, procesy gwałtownych przemian aktywizowały konkretne treści histo­ ryczne, zróżnicowane oczywiście regionalnie i środowiskowo. Nadto fakt orientacji na tradycję, typowy dla kultury ludowej, wykorzystywały także wszelkie ugrupowania polityczne dla pozyskania zwolenników, po­ sługując się czerpanymi z przekazu ustnego wyobrażeniami, nierzadko decydując o ich przewartościowaniu, a nawet popularyzując w obiegu nowe wyobrażenia. Wydaje się, że warto pokusić się o przeprowadzenie typologii podob­ nych sytuacji, o jednoczesne usystematyzowanie wpływów dworu, Koś­ cioła, szkoły, literatury czy kultury masowej na przemiany dokonujące się w ludowej świadomości historycznej. Przyjęcie takiej perspektywy wyeksponuje funkcję integrującą świadomości historycznej oraz sytua­ cje zmuszające społeczną pamięć historyczną do stałej mobilizacji . 77 6 7 6 7 W. G u s i e w , Estetyka jolkloru, W r o c ł a w 1974, s. 157. W y b r a n a l i t e r a t u r a : S. C z a r n o w s k i , Dawność a teraźniejszość w kultu­ rze, [w:] Dzieła, t. 1: Studia z historii kultury, W a r s z a w a 1956, s. 108-321; L . J . J e ­ rri i e 1 a n o w, Istoriczeskaja pieśnią i diejstwitielnosť, [w:] Russkij folklor. Spiccifika folkłornych zanrow, t. 10, M o s k w a 1966; J . M i c h a ł e k , Spomienkouw rozprawanie s historickou tematikou, B r a t y s ł a w a 1971; G . К . К 1 o s к a, Świadomość historyczna i jej badanie, „ L u d " , t. 63: 1979, s. 113-127. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1645ebd7367119edd50782292bb6d2b5.pdf d848fe8b2fa6013f27fa84765ca1ebd4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:618 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:567 Title A name given to the resource Materiały do historii organizacji przemysłu domowego i rzemiosła wiejskiego w Wielkiej Brytanii w końcu XIX i w XX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.433-446 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WANDA PAPROCKA MATERIAŁY DO HISTORII ORGANIZACJI PRZEMYSŁU DOMOWEGO I RZEMIOSŁA WIEJSKIEGO W W I E L K I E J B R Y T A N I I W KOÑCU X I X I W X X W. Znaczenie, j a k i e posiada przemysł d o m o w y i rzemiosło w gospodarce w i e j s k i e j , związane jest ściśle z r o z w o j e m życia gospodarczego w s i i j e j układem stosunków społecznych. Zapotrzebowanie na poszczególne f o r m y wyrobów i usług rzemieślniczych na w s i jest zależne w znacznym stopniu od ogólnego poziomu gospodarki r o l n e j , s t r u k t u r y obszarowej gospo­ d a r s t w i i c h p r o f i l u produkcyjnego, właściwej d y s t r y b u c j i artykułów przemysłowych na r y n e k w i e j s k i , j a k również miejscowej t r a d y c j i n i e ­ których gałęzi wytwórczości w i e j s k i e j . W każdym j e d n a k układzie w a r u n ­ ków zapotrzebowanie t a k i e istnieje i dlatego prawidłowy rozwój usług rzemieślniczych poprzez przystosowanie t r a d y c y j n e g o rzemiosła do p o ­ t r z e b nowoczesnego r o l n i c t w a jest konieczne d l a właściwego zorganizo­ w a n i a gospodarki w i e j s k i e j . Przykładem t a k r o z u m i a n e j r o l i rzemiosła w ogólnej s t r u k t u r z e gospodarczej w s i jest rzemiosło w i e j s k i e w W i e l k i e j B r y t a n i i . W y s o k i stopień uprzemysłowienia k r a j u i duża podaż artykułów przemysłowych na r y n e k w i e j s k i nie l i k w i d u j e zapotrzebowania na p r a ­ cę rzemieślnika, wpływając j e d ynie na zmianę c h a r a k t e r u w y k o n y w a ­ n y c h przez niego usług. Proces przystosowania się p r o d u k c j i rzemieślni­ czej d o n o w y c h wymagań r y n k u , zarówno przez modernizację w a r s z t a ­ tów, j a k i podniesienie k w a l i f i k a c j i zawodowych, jest w w i e l u w y p a d k a c h k i e r o w a n y i wspomagany przez i n s t y t u c j e państwowe i organizacje spo­ łeczne. Daje t o możliwości bardziej prawidłowego r o z w o j u poszczególnych działów wytwórczości w zależności od a k t u a l n y c h (potrzeb w t y m zakresie. Porównanie t e j s y t u a c j i z procesem p r z e m i a n , j a k i m podlega wytwór­ czość w i e j s k a na terenie Polski, p o z w o l i być może na w y s n u c i e wniosków dotyczących różnic i podobieństw w przeobrażeniach współczesnej k u l t u ­ r y w s i w k r a j a c h o różnej s t r u k t u r z e gospodarczej i systemach p o l i t y c z ­ n y c h . Porównanie t a k i e w y d a j e się t y m bardziej uzasadnione, że zagad­ nienie u t r z y m y w a n i a się n a w s i zajęć związanych z rzemiosłem i p r z e ­ mysłami w i e j s k i m i , wiąże się z n a d a l bardzo a k t u a l n y m w w i e l u k r a j a c h 2« — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I �434 WANDA PAPROCKA p r o b l e m e m z a t r u d n i e n i a dodatkowego ludności w i e j s k i e j posiadającej gospodarstwa nie dające podstaw do u t r z y m a n i a i wymagające od i c h właścicieli uzupełniania budżetów dochodami z zajęć pozarolniczych. Przemysł d o m o w y i rzemiosło j a k o źródła dodatkowego dochodu z n a j ­ dują się również w kręgu zainteresowań ekonomistów radzieckich. J e d ­ n y m ze sposobów podniesienia dochodowości państwowych i k o l e k t y w ­ n y c h gospodarstw r o l n y c h jest l i k w i d a c j a sezonowości z a t r u d n i e n i a w r o l n i c t w i e . Przemysły lokalne i rzemiosła mogą dostarczyć p r a c y w okresach w o l n y c h od robót r o l n y c h , zwiększając ilość d n i roboczych w r o k u , a t y m s a m y m podnosząc i n d y w i d u a l n e z a r o b k i każdego pracow­ n i k a . Rodzaj przedsiębiorstw, j a k pisze C. Kolesniew w a r t y k u l e d o t y ­ czącym podstawowych zagadnień e k o n o m i k i kołchozu, p o w i n i e n odpo­ wiadać p r z y r o d z o n y m w a r u n k o m gospodarstwa i p r z y z w y c z a j e n i o m l u d ­ ności . Zorganizowane na t y c h zasadach w niektórych kołchozach i sowchozach przemysły przyniosły spodziewane efekty, należy więc p r z y ­ puszczać, że w t y m k i e r u n k u pójdzie dalszy i c h r o z w ó j . Jak w y n i k a z t y c h przykładów, zainteresowania przemysłem w i e j s k i m i rzemiosłem mogą mieć różne źródła w zależności od s y t u a c j i p o l i t y c z n e j i gospodarczej k r a j u i w różny sposób może kształtować się k i e r u n e k ich r o z w o j u . Organizacja przemysłu i rzemiosła w W i e l k i e j B r y t a n i i jest szczegól­ nie wyraźnym dowodem, że t e działy p r o d u k c j i i usług nie pozostają na marginesie życia gospodarczego k r a j u i w dalszym ciągu koncentrują zainteresowania specjalistów różnych dziedzin . W W i e l k i e j B r y t a n i i w r o l n i c t w i e z a t r u d n i o n y c h jest ok. 900 t y s . osób. R o l n i c t w o zajmuje obszar 49 milionów akrów ziemi, w t y m w A n g l i i 1 2 3 1 C. K o l e s n i e w , Koriennoj wapros kołchoznoj ekonomiki, „Ekonomiczeskaja G a z i e t a " , n r 4 8 : 1965, s. 38. W kołchozie „Krasnyj M a j a k " 2 płótna lnianego, wykonywanego w o b w o d z i e g o r k o w s k i m w p ł y w y ze sprzedaży z surowca uprawianego i przerabianego w koł­ chozie, osiągnęły w 1964 p o n a d 60°/o w s z y s t k i c h pieniężnych w p ł y w ó w kołchozu. D o uruchomienia zakładu przerobu l n u dniówka jednego robotnika wynosiła 1 rb. 35 k o p . P o u r u c h o m i e n i u podniosła się do 3 r b . 45 kop. W kołchozie i m . Z a c h a r o w a o b w o d u p s k o w s k i e g o w y r a b i a n e z odpadów różne przedmioty, j a k rączki do śrubokrętów i pilników, drewniane drewna k o r k i itp., stanowiły w 1964 r. trzecią część ogólnych dochodów kołchozu. W ł a d z e kołchozowe corocznie zawierają umowy z l e n i n g r a d z k i m i przedsiębiorstwami na dostarczanie t y c h w y r o b ó w . S z y b k a r e a l i z a c j a p r z e z kołchozy zamówień wzbudziła duże z a i n ­ t e r e s o w a n i e l e n i n g r a d z k i c h kooperantów, którzy zaczęli zawierać u m o w y kołchozami pskowskiego, nowogrodzkiego i leningradzkiego d r e w n i a n y c h łopat, opakowań, mioteł itp. K o l e s n i e w , 3 B a d a n i a n a d przemysłem d o m o w y m przeze mnie w Koriennoj z wieloma na dostawę wapros... i rzemiosłem w i e j s k i m p r o w a d z o n e c z a s i e 2 miesięcznego p o b y t u I n s t y t u t e w O x f o r d z i e w 1966 r. obwodu w były Agricultural Economics Research �PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W WIELKIEJ 435 BRYTANII i W a l i i 29,3 m l . akrów, p r z y czym połowa tego obszaru zarejestrowana jest jako tereny wypasowe. W całym k r a j u ziemie orne zajmują 30,7 m i l . akrów. N a ogólną liczbę 450 t y s . f a r m (1966) połowa jest własnością f a r ­ merów, pozostała znajduje się w posiadaniu osób p r y w a t n y c h , trustów, znaczna część jest własnością R o y a l F a m i l y , N a t i o n a l Coal Board, C h u r c h С ommissioner s. Prowadzone współcześnie przez J . Ashtona i R. E. Cracnella badania nad strukturą gospodarczą f a r m w A n g l i i i W a l i i przynoszą szereg n i e ­ zmiernie ważnych d l a omawianego t e m a t u spostrzeżeń dotyczących za­ gadnienia dodatkowego z a t r u d n i e n i a w gospodarstwach r o l n y c h . K o n c e n ­ trując swoją uwagę głównie na badaniu f a r m , których wielkość nie daje podstaw do pełnego u t r z y m a n i a i c h właścicielom, s t w i e r d z i l i oni, że prze­ ciętna wielkość f a r m y dającej pełny dochód w y n o s i 115 akrów, średnia natomiast wielkość f a r m obliczona na podstawie spisów ludności, w y n o s i 70 akrów. Za podstawę k l a s y f i k a c j i dla określenia wielkości f a r m y , d a ­ jącej pełny dochód, przyjęto wielkość zatrudnienia potrzebnego do j e j u p r a w y , którą obliczono na 275 d n i roboczych w r o k u . Dalsza k l a s y f i ­ kacja pozwoliła na określenie małych f a r m j a k o wymagających d l a u p r a ­ w y 275—600 d n i roboczych w r o k u , średnich 600—1200 d n i roboczych i w i e l k i c h ponad 1200 d n i roboczych. T a k przeprowadzona k l a s y f i k a c j a w zestawieniu z materiałami s t a ­ t y s t y c z n y m i pozwoliła obliczyć, i l u właścicieli f a r m posiada dodatkowe z a t r u d n i e n i e poza r o l n i c t w e m . Spis ludności z 1955 r. wykazał, że w A n g l i i i W a l i i było 180 t y s . posiadaczy f a r m o z a t r u d n i e n i u m n i e j s z y m niż 275 d n i roboczych na ogólną liczbę 370 t y s . Dane z 1966 r. podają d l a całej W i e l k i e j B r y t a n i i liczbę 450 t y s . f a r m , z której 220 t y s . stanowią f a r m y o pełnym z a t r u d n i e n i u , natomiast 112 t y s . w y m a g a do i c h u p r a w y m n i e j niż 60 d n i roboczych w r o k u , 66 t y s . 600—1200, 42 t y s . ponad 1200 . 4 W uzupełnieniu materiałów statystycznych dotyczących A n g l i i i W a l i i w s p o m n i e n i a u t o r z y p r z e p r o w a d z i l i badania terenowe. D o badań t y c h w y b r a n o grupę 116 tys. f a r m , w których z a t r u d n i e n i e wynosiło m n i e j niż 275 d n i roboczych. Badania pozwoliły określić, j a k i e są podstawowe rodzaje z a t r u d n i e n i a dodatkowego p r z y f a r m a c h oraz które z n i c h sta­ nowią podstawę u t r z y m a n i a . Jeśli p r z y j m i e m y ogólną liczbę f a r m za 100%, z a t r u d n i e n i e będzie przedstawiało się następująco : 5 Ilość robotnicy „ sprzedawcy 4 Anual rolni „ (zatrudnieni w pełnym wymiarze godzin) ( z a t r u d n i e n i częściowo) m l e k a detaliści ( z a t r u d n i e n i częściowo) review and determination of guarantiras, 5540 w 7„ 10,6 5000 9,6 450 0,9 1966. J . A s h t о n, В. E . C r a c n e l l , Agricultural holdings and farm business structure in England and Wales, „Jurnal of A g r i c u l t u r a l E c o n o m i c " , t. 14: 1961, s. 29, t a b l . b. 5 �436 WANDA PAPROCKA p r o d u c e n c i detaliści o g r o d n i c y ( z a t r u d n i e n i częściowo) 780 1,5 r o b o t n i c y leśni ( z a t r u d n i e n i w pełnym w y m i a r z e godzin) d o s t a w c y produktów r o l n y c h ( z a t r u d n i e n i w pełnym w y ­ 850 1,6 700 1,3 1260 2,4 1150 2,2 2660 5,1 m i a r z e godzin) robotnicy pracujący w transporcie wodnym (zatrudnieni w pełnym w y m i a r z e godzin i częściowo) h o t e l a r z e l u b posiadający wymiarze rzeźnicy, piekarze, i kamieniarze pełnym godzin) listonosze miarze górnicy w y s z y n k (zatrudnieni w (zatrudnieni w pełnym wy­ godzin) (zatrudnieni w pełnym wymiarze godzin) inne zatrudnienia w „ „ niepełnym w y m i a r z e godzin w pełnym w y m i a r z e godzin 1900 3,6 24770 47,7 7030 13,5 J a k k o l w i e k n i e zostały w g r u p i e t e j w y m i e n i o n e zajęcia dodatkowe, związane z rzemiosłem, należy spodziewać się, że znaczny procent, a m i a ­ nowicie 47,7 i 13,5, podany j a k o „inne z a t r u d n i e n i a " m u s i obejmować również te rodzaje zajęć. Jak pisze J . A. V e n n w swojej pracy Foundations of Agricultural Economics, w g m i n i e N o r f o l k już o d d a w n a p r a k t y c z n i e każdy f a r m e r , posiadający poniżej 20 akrów, miał dodatkowe zajęcie j a k o szynkarz, kołodziej, szewc, tragarz i t p . Dochód z dodatkowego z a t r u d n i e n i a nie jest d l a małych f a r m j e d ­ nak j e d y n y m źródłem pozwalającym na i c h u t r z y m a n i e . Od 1892 r. R a d y Wiejskie ( C o u n t r y Councils) miały obowiązek pomocy właścicie­ l o m małych f a r m . Obecnie w A n g l i i i W a l i i ok. 16 tys. f a r m jest w s p i e ­ r a n y c h przez miejscowe organa, a o k . 1300 przez M i n i s t e r s t w o R o l n i ­ c t w a . Z l i c z b y tej 1000 jest k i e r o w a n y c h przez L a n d Settlement Asso­ ciation L i m i t e d , które powstało w 1934 r . i miało na celu u t r z y m a n i e i rozwój małych f a r m oraz dostarczenie p r a c y dla ludności b e z r o l n e j . Konieczność u t r z y m a n i a i organizowanie pomocy nawet d l a n a j m n i e j ­ szych gospodarstw r o l n y c h m a niewątpliwie swoje źródło w znaczeniu p r o d u k c j i r o l n e j d l a gospodarki W i e l k i e j B r y t a n i i . J a k k o l w i e k połowa artykułów żywnościowych jest i m p o r t o w a n a do A n g l i i , r o l n i c t w o s t a n o w i jeden z najważniejszych działów gospodarki narodowej. Szczególnie w okresie I i I I w o j n y światowej znaczenie r o l n i c t w a i dążenie d o maksymalnego zwiększenia areału z i e m i pod uprawę i j e j i n t e n s y f i k a c j i zaznaczyło się bardzo wyraźnie. W okresie ostatniej w o j n y 7 m i l . akrów łąk i pastwisk zostało oddane pod uprawę, t a k że zasiew owsa i ziemniaków zwiększył się podwójnie, pszenicy ok. 3 0 % . Obecnie p r o ­ d u k c j a r o l n a w W i e l k i e j B r y t a n i i w stosunku do okresu przedwojennego przedstawia się następująco ( w t y s . t o n ) : 6 7 6 7 Britain Ibidem, an official s. 325. handbook, L o n d o n 1965, s. 322—327. �PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W W I E L K I E J P r z e d wojną średnio Produkcja zbóż pszenica buraki cukrowe 1962 1963 437 1963-1964 1651 2845 3911 2999 10 25 765 2800 7533 17 5773 22 6617 6668 6577 722 755 żyto jęczmień ziemniaki 1956-1957 BRYTANII 4873 415 734 Zwiększenie się p r o d u k c j i r o l n e j , które z p e w n y m i w a h a n i a m i moż­ na zaobserwować w okresie p o w o j e n n y m , w s y t u a c j i znacznego odpły­ w u rąk roboczych ze w s i do miasta i ogólnej tendencji kurczenia się areału terenów u p r a w n y c h świadczy o i n t e n s y f i k a c j i u p r a w y . D o k o n u j e się ono zarówno przez mechanizację r o l n i c t w a (liczba traktorów wzrosła z 117 t y s . w 1942 r . do 480 tys. w 1962 i obecnie 1 t r a k t o r p r z y p a d a na 36 akrów ornej ziemi), szkolenie k a d r y n a u k o w e j , j a k i działalność organizacji f a r m e r s k i c h , n p . N a t i o n a l F a r m e r s Unions. N i e bez wpływu jest również specjalny system pożyczek i działalność organizacji d o r a d ­ czych w zakresie prowadzenia f a r m , j a k u t w o r z o n y w 1963 r . C o m i t t e e of I n q u i r e . Ta ostatnia i n s t y t u c j a została powołana do życia w związku z ustawą rolniczą ogłoszoną przez. P a r l a m e n t w 1947 r . ( A g r i c u l t u r a l A c t ) . Ustawa t a otwierała możliwości pracy osobom z doświadczeniem r o l n i c z y m . Umożliwiała ona również r o b o t n i k o m r o l n y m prowadzenie f a r m n a własny rachunek. Troska o organizowanie właściwej pomocy i zaopatrzenie ludności rolniczej wiąże się z dążeniem do właściwego zorganizowania systemu usług i odpowiedniego rozplanowania rynków zaopatrzenia i z b y t u d l a terenów w i e j s k i c h . T e n ostatni p r o b l e m nabiera szczególnej w a g i w świe­ tle materiałów statystycznych, dotyczących rozmieszczenia ludności w A n g l i i i W a l i i . Według n i c h : 8 Ilość mieszkańców L i c z b a miast lub okręgów p o n a d 1 000 000 500 000—1000000 Ludność w tysiącach 0.' .0 5 16078 36,7 3,1 4,3 2 1348 100 000—250 000 6 24 1866 3417 7,8 50 000—100 000 47 10 0 0 0 — 50 000 340 3261 7587 7,5 17,3 poniżej 10 000 okręgi w i e j s k i e 348 476 1790 8397 4,1 19,2 250 000—500 000 Jak w y n i k a z t y c h danych, 5 0 % ludności A n g l i i i W a l i i żyje t y l k o w 37 miastach z ludnością ponad 100 t y s . D l a Szkocji procent t e n w y ­ nosić będzie 37,6, d l a p n . I r l a n d i i — 32,4%. W s k u t e k znacznej i szybkiej p o p r a w y warunków k o m u n i k a c y j n y c h Census 1951 England and Wales, Preliminary Raport, tabl. III, IV. �438 W A N D A P A P R O C K A nastąpiła m i g r a c j a usług ze w s i do miasta. Stąd zwiększająca się liczba w s i i mniejszych miast, których r y n k i h a n d l o w e uległy większej l u b mniejszej r e d u k c j i i chylą się k u u p a d k o w i tracąc swoje dotychcza­ sowe znaczenie. Większość i c h pochodziła z okresu przed industrialnego i odpowiadała potrzebom r o l n i c z y c h okręgów tworząc i c h podstawową integralną część. Zmniejszenie się i c h l i c z b y powiększa określone przez G. P. H i r s c h a , „koszty społeczne", c z y l i koszty powstające w s k u t e k dystansu między k o n s u m e n t e m a r y n k i e m , na które składają się koszty t r a n s p o r t u , k o m u n i k a c j i , zużytego czasu i t p . Właściwe więc zorganizowanie i u a k t y w n i e n i e rynków l o k a l n y c h , których f u n k c j e dostosowane byłyby do miejscowych potrzeb, podobnie zresztą j a k w Polsce, i w A n g l i i jest sprawą o dużym znaczeniu ekono­ m i c z n y m i społecznym. Szczególną uwagę zwrócił na to p r o f . Sargant Florence, który przedstawił propozycje zasiedlenia r e g i o n u d o l i n y r z e k i T a y . Według proponowanego przez niego w z o r u na przestrzeni ok. 4 t y s . m i l . k w a d r a t o w y c h p o w i n n y istnieć 1) d w a centra regionalne (posiadające o d 150 do 200 t y s . mieszkańców), które skupiałyby ważniej­ sze ośrodki s z k o l n i c t w a specjalistycznego, służbę z d r o w i a i większy ośrodek przemysłowy, 2) 10 centrów okręgowych od 5 d o 20 t y s . miesz­ kańców, posiadających r y n e k d l a z b y t u artykułów r o l n y c h i ośrodek przemysłowy, 3) 43 zurbanizowane wsie od 1000 d o 5000 mieszkańców posiadające lokalne usługi, w a r s z t a t y rzemiosła wiejskiego, usługi w za­ kresie r o l n i c t w a i 4) ok. 200 małych w s i od 100 do 500 mieszkańców, które koncentrowałyby grupę l u d z i z p o d s t a w o w y m wykształceniem. Według w z o r u Sargant Florence na terenie A n g l i i i W a l i i , których powierzchnia w y n o s i 58 017 m i l , p o w i n n o znajdować się 38 centrów regionalnych. Materiał statystyczny natomiast podaje, że miast o w i e l ­ kości odpowiadającej określonym przez Sargant Florenca c e n t r o m jest t y l k o 24. 9 1 0 2 P r z y t a k i m układzie tworzenia się większych ośrodków m i e j s k i c h oraz związana z t y m m i g r a c j a usług ze w s i do miasta jest, szczególnie w w y p a d k u konieczności obsługi r o l n i c t w a , objawem n i e k o r z y s t n y m , m i m o że w związku z procesem mechanizacji r o l n i c t w a znaczenie n i e ­ których gałęzi rzemiosł d l a w s i ulega dużej zmianie. Spada zapotrzebo­ wanie na w i e l e zawodów, m . i n . n p . na r y m a r s t w o czy kołodziejstwo. Równocześnie wzrasta zapotrzebowanie na usługi n p . t y p u ślusarsko-mechanicznego, wymagające jednak w w i e l u w y p a d k a c h zwiększenia G . P. H i r s h, Country towns: their function in the rural pattern, reprinted Town and Country Planning, L o n d o n 1951, s. 1. Some social aspects of industry in country town, [w:] Country Towns Con­ ference, February 1956 (powielone). 9 from 10 �PRZEMYSŁ DOMOWY I RZEMIOSŁO W W I E L K I E J 439 BRYTANII zakresu wiadomości zawodowych rzemieślnika oraz ulepszenia i zmecha­ nizowania warsztatów. Na podstawie materiałów statystycznych, pochodzących ze spisu l u d ­ ności z 1911 r . , 1931 i 1951 r . , można dokonać analizy z m i a n w i e l ­ kości z a t r u d n i e n i a w poszczególnych gałęziach rzemiosła w A n g l i i i W a ­ l i i . W ogólnym zestawieniu liczby t e będą w poszczególnych latach przedstawiały się następująco: n 1 2 R o d z a j e rzemiosł rymarze koszykarze s t o l a r z e i cieśle wytwórcy brak cegieł 2 501 6 889 23 785 9 903 3 361 125 536 102 228 45 575 4 763 kołodzieje kowale 1951 1931 1911 24 388 10 862 7 856 209 051 danych 248 623 26 822 244 929 30 247 Dla S z k o c j i spis ludności z 1951 r . podaje na ogólną liczbę l u d ­ ności 5 096 415: k o w a l i 7388, kołodziejów 34, r y m a r z y 391, koszykarzy 447, stolarzy i cieśli 26 435. Na podstawie t y c h materiałów można stwierdzić, że największą grupę zawodową stanowią cieśle i stolarze i w tej pozycji obserwujemy nawet wzrost z a t r u d n i e n i a . Również większą grupą zawodową są kowale, choć wielkość z a t r u d n i e n i a w t y m rzemiośle poważnie maleje na prze­ strzeni omawianego okresu. Należy jednak podkreślić, że dokonywane obecnie spisy ludności dają obraz z a t r u d n i e n i a w oparciu o c h a r a k ­ terystykę głównego źródła zarobku. M a to szczególne znaczenie w p r z y ­ p a d k u rzemiosła i przemysłu domowego, w w i e l u w y p a d k a c h b o w i e m zajęcia rzemieślnicze są w y k o n y w a n e j a k o praca uboczna. Bardzo cie­ k a w e są w y n i k i badań przeprowadzone przez studentów C a m b r i d g e n a d strukturą społeczno-gospodarczą i zawodową w s i B i n h a m (liczącej 378 mieszkańców), leżącej w p n . N o r f o l k , w odległości 10 i 5 m i l . od 2,5 tysięcznych miast. B a d a n i a m i Objęto okres s t u l a t poczynając od spisu 1831 d o 1943 r . J a k stwierdzono, w 1831 r . było 83 r o d z i n y r o l ­ nicze i 35 utrzymujących się z h a n d l u i rzemiosła. W 1943 r . było już t y l k o 2 k o w a l i , p r z y c z y m t y l k o jeden pracował n a potrzeby w s i , będąc równocześnie kierowcą taksówki, d r u g i z a t r u d n i o n y był poza wsią. Dwóch cieśli, z których jeden był również b u d o w n i c z y m , jeden szewc, z a j m u ­ jący się wyłącznie reperacją, jeden rzeźnik, dwóch piekarzy, jeden k r a 1 3 1 4 Census of England L o n d o n 1914, s. 3—6. 11 and Wales 12 Census 1951 England 13 Census 1951 Scotland, 1911, Occupations and Wales, Occupation Occupation, and and I n d u s t r i e s , t. 10, cz. I , London Industry, 1956, s. 37, t a b l . 3. t. 4, E d e n b u r g 1956, tabl. 1, 2. Binham, a social survey by 1942—1943, C a m b r i d g e 1944, s. 7—8. 14 the Binham, W. E. A. Student group sesión �440 WANDA PAPROCKA wiec. W zakresie więc usług wieś n i e była dostatecznie obsłużona, a k o ­ rzystanie z warsztatów sąsiednich miast zwiększało określone przez H i r sza „koszty społeczne". U t r z y m a n i e , a n a w e t w niektórych miejscowościach r e a k t y w o w a n i e niezbędnych d l a r o l n i c t w a działów usług rzemieślniczych wiązało się z możliwością z a t r u d n i e n i a w t e j dziedzinie gospodarki odpowiedniej g r u p y l u d z i . Miało to szczególne znaczenie zarówno w okresie k r y z y s u gospodarczego, j a k po I i I I w o j n i e światowej, k i e d y w i e l k i przemysł nie mógł wchłonąć w s z y s t k i c h osób z w o l n i o n y c h ze służby w o j s k o w e j . N i e jest więc p r z y p a d k i e m , że podstawowa organizacja powołana z r a ­ m i e n i a M i n i s t e r s t w a R o l n i c t w a do o p i e k i n a d r o z w o j e m rzemiosła na w s i , t z w . R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u , powstała w 1921 г., w okresie jednej z największych depresji gospodarczej w r o l n i c t w i e . Z r o z u m i e n i e znaczenia rzemiosła d l a gospodarki w i e j s k i e j , a nawet oficjalne stwierdzenie potrzeby jego r o z w o j u , nastąpiło dużo wcześniej. W 1909 r . uchwalone zostały przez P a r l a m e n t u s t a w y o dużym znacze­ n i u , t z w . The Development and Road Improvment Funds Act. J a k k o l ­ w i e k u s t a w y z 1909 r . n i e podają ściśle d e f i n i c j i rzemiosła i n i e w y ­ szczególniają jego rodzajów, które miały być objęte pomocą, pewną wskazówką może być określenie, które stwierdza, że chodzi głównie 0 przemysły bezpośrednio związane i służące r o l n i c t w u i h o d o w l i oraz te, które używają n a t u r a l n y c h surowców znajdujących się na d a n y m terenie, n p . garncarstwo, wyrób cegieł i t d . W o m a w i a n y c h ustawach w części I , mówiącej o i c h r o z w o j u (De­ velopment), określone zostały p o d s t a w y organizacyjne, w oparciu o które można było powołać d o życia i n s t y t u c j e zajmujące się rzemiosłem w i e j ­ s k i m i przemysłem d o m o w y m . Chodziło głównie o możliwość zorganizo­ w a n i a bazy m a t e r i a l n e j d l a r o z w o j u t y c h rzemiosł przez uzyskanie p o ­ życzek i d a r o w i z n , zarówno o d i n s t y t u c j i państwowych i t o w a r z y s t w , j a k 1 osób p r y w a t n y c h . C e l t e j a k c j i w p u n k c i e a części I u s t a w y został określony j a k o niesienie pomocy r o l n i c t w u i w i e j s k i e m u rzemiosłu przez popieranie badań n a u k o w y c h w zakresie r o l n i c t w a , organizacji badają­ c y c h zagadnienie p r o d u k c j i r y n k o w e j , przez rozszerzenie zaopatrzenia małych f a r m i t p . 1 5 Nie terenie mysłu ronek, 1 5 bez znaczenia d l a r o z w o j u przemysłu domowego i rzemiosła na W i e l k i e j B r y t a n i i była wielkość kosztów i m p o r t u wyrobów p r z e ­ domowego sprowadzanych głównie z Niemiec i A u s t r i i , j a k k o ­ wyrobów z drzewa, koszyków, zabawek. K o s z t y te wynosiły The rural industries organization in England and Wales, A joint issued by the national council of social service and Rural Industries L o n d o n 1951, s. 5. statement Bureau, �PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W WIELKIEJ BRYTANII 441 z 1913 r . 10 m i l . funtów, w t y m samych wyrobów k o s z y k a r s k i c h s p r o ­ wadzano za sumę 228 891 funtów . Przed powołaniem do życia R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u działały na p o l u organizacji przemysłu domowego i rzemiosła wiejskiego i n s t y t u c j e m n i e j ­ sze, powoływane przez i n s t y t u c j e państwowe l u b stowarzyszenia. Do t y c h ostatnich należała t z w . L i g a w i e j s k a (The R u r a l Leaque) związana z Królewskim T o w a r z y s t w e m E k o n o m i c z n y m (Royal Economic Society). N i e stanowiąc placówki o charakterze k o m e r c y j n y m , miała ona j e d y n i e pośredniczyć m i e d z y produkcją wiejską z jednej s t r o n y a m i e j s k i m odbiorcą z d r u g i e j . Powołanie do życia t e j i n s t y t u c j i poprzedziły w i e l o ­ l e t n i e badania n a d możliwością zorganizowania przemysłu domowego w W i e l k i e j B r y t a n i i prowadzone przez J . L . Green późniejszego sekre­ tarza t e j placówki w A n g l i i , j a k i w Niemczech i A u s t r i i , gdzie p r o ­ d u k c j a przemysłu domowego i chałupnictwa dużo wcześniej posiadała wyższą formę organizacyjną. D l a uzasadnienia potrzeby zorganizowania przemysłu domowego, który stwarzałby d o d a t k o w e źródło dochodu dla ludności w i e j s k i e j , J . L . Green przeprowadzał w i e l e wywiadów z l u d ­ nością wiejską koncentrując głównie swoje badania na bezrolnych i wła­ ścicielach n a j m n i e j s z y c h f a r m . W e w s z y s t k i c h n o t o w a n y c h przez niego w y p o w i e d z i a c h stwierdzono, że praca t a k a dawałaby szanse podniesienia poziomu życia, wykorzystując czas często t r a c o n y b e z p r o d u k t y w n i e , szczególnie w porze z i m o w e j . 16 Wśród organizacji t e r e n o w y c h o charakterze a d m i n i s t r a c y j n y m , które zostały powołane w t y m s a m y m okresie, na szczególną uwagę zasługują zorganizowane w 1920 r . w i e j s k i e r a d y g m i n n e ( R u r a l C o m m u n i t y C o u n ­ cils). Mając za zadanie podniesienie warunków życia na w s i , musiały one w swoich p r o g r a m a c h umieścić p u n k t dotyczący rzemiosła i prze­ mysłu domowego, których właściwy rozwój mógł służyć w y t y c z o n y m przez radę celom. W r o k później M i n i s t e r s t w o R o l n i c t w a przystąpiło do organizacji d z i a ­ łającego do c h w i l i obecnej b i u r a przemysłu wiejskiego ( R u r a l Industries Bureau). Jego zadania i m e t o d y i c h realizacji ulegały z m i a n o m w za­ leżności od warunków społeczno-ekonomicznych danego okresu. Zasad­ niczy cel t e j organizacji pozostawał zawsze t e n sam, było n i m popieranie i r o z w i j a n i e warsztatów w i e j s k i c h przez udzielanie pomocy finansowej, technicznej i szkoleniowej. W Okresie k r y z y s u gospodarczego, który miał miejsce w momencie powstania t e j i n s t y t u c j i , działalność j e j z m i e ­ rzała przede w s z y s t k i m do u t r z y m a n i a warsztatów istniejących. W latach p o w o j e n n y c h natomiast dążono d o zorganizowania w rzemiośle w i e j s k i m stanowisk p r a c y d l a ludności z w o l n i o n e j ze służby w o j s k o w e j i p r z e ­ mysłu wojennego. O d czasu powstania tego b i u r a zaczynają ukazywać 16 J . L. G r e e n , Industries a national obligation, London 1915, s. 20. �442 WANDA PAPROCKA się prace będące w y n i k i e m badań p r o w a d z o n y c h na jego zlecenie, nad stanem rzemiosła w poszczególnych okręgach i możliwościami jego r o z ­ w o j u . Między i n n y m i ukazują się prace: A . E. H . E l k i n g t o n , Develop­ ment of Industries in Oxfordshire (1922); H . Е. F r i t z Randolf i D. M . Hay, Rural Industries in England and Vales (1926); К. S. Woods, The Rural Industries round Oxford (1921); W. P. Crartkshaw, Report on a survey of the Wels textile industry (1927); J . C. Peate, Some Welsh wood turners and their trade ( d r u k o w a n e w zbiorze Studies in regional consciousness and enviroment, 1930), i t p . W w i e l u t y c h pracach postulowano w oparciu o konkretną analizę warsztatów rzemieślniczych konieczność pożyczek dla zainstalowania urządzeń technicznych oraz na akcję oświatową w za­ kresie obsługi nowoczesnego sprzętu i właściwego systemu i c h spłat, który dawałby rzemieślnikom możliwość stabilizacji. Zgodnie z ustawą 1909 r . szczególne zainteresowanie budziły r z e m i o ­ sła świadczące usługi na rzecz r o l n i c t w a . D o tej k a t e g o r i i należą przede w s z y s t k i m k o w a l e , kołodzieje, r y m a r z e . I c h znaczny stopień zależności od r o l n i c t w a był powodem, że z m i a n y w gospodarce r o l n e j bezpośrednio odbijały się na wielkości z a t r u d n i e n i a w t y c h gałęziach wytwórczości w i e j s k i e j . T a k n p . obserwowane przed I wojną światową tendencje zmniejszenia areału obszaru uprawnego na rzecz pastwisk zmniejszyły zapotrzebowanie na narzędzia rolnicze i spowodowały spadek liczby k o n i p o t r z e b n y c h w gospodarstwie. W czasie I w o j n y natomiast zapo­ trzebowanie na produkcję rolną zaktywizowało szereg warsztatów rze­ mieślniczych związanych z obsługą r o l n i c t w a . To samo wystąpiło w cza­ sie I I w o j n y światowej. W okresie międzywojennym szybka mechaniza­ cja r o l n i c t w a zaczęła wymagać od rzemieślników z m i a n y tradycyjnego systemu pracy, unowocześnienia warsztatów i zdobycia k w a l i f i k a c j i technicznych. W t e j s y t u a c j i dużą rolę odegrało R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u , którego personel i n s t r u k t o r s k i udzielał pomocy technicznej w i e j s k i m w a r s z t a t o m w zakresie obsługi maszyn p r z y równoczesnym u d z i e l a n i u pożyczek na wyposażenie warsztatów. Szczególnie aktywną działalność r o z w i j a to b i u r o w czasie I I w o j n y światowej i bezpośrednio po n i e j . W 1940 r . zostaje u t w o r z o n y do dyspozycji b i u r a specjalny fundusz p o ­ życzkowy ( R u r a l Industries L o a n F u n d ) , zaczyna ukazywać się w y d a w ­ n i c t w o publikujące szereg broszur na temat organizacji p r o d u k c j i w a r ­ sztatów w i e j s k i c h różnych specjalności oraz d z i e n n i k k w a r t a l n y , w y d a ­ w a n y w L o n d y n i e p t . ,,Rural I n d u s t r i e s " . Z a w i e r a on artykuły dotyczące p o z y c j i i p e r s p e k t y w y r o z w o j u różnych gałęzi rzemiosła, praktyczne porady i wskazówki techniczne oraz handlowe, a k t u a l n e ceny i t p . B i u r o r o z w i j a też bezpośrednio po w o j n i e ożywioną działalność w zakresie za­ t r u d n i e n i a l u d z i osiedlających się na w s i . W w y d a n e j przez b i u r o ksią­ żeczce Earning Your Living in The Country przedstawiony został p r o - �PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W W I E L K I E J BRYTANII 443 g r a m szkolenia zawodowego d l a k o w a l i , r y m a r z y , cieśli b u d o w l a n y c h , garncarzy, d e k a r z y ( k r y c i e dachów słomą jest szczególnie rozpowszech­ nione w N o r f o l k Reed), koszykarzy, w zakresie p r o d u k c j i t k a c k i e j (Welsh T e x t i l e s i Seotish T e x t i l e ) . K u r s y prowadzone w myśl tego p r o g r a m u organizowane były p r z y udziale M i n i s t e r s t w a P r a c y i związków zawo­ d o w y c h , a i n f o r m a c j e dotyczące możliwości szkolenia i z a t r u d n i e n i a można było otrzymać w 29 placówkach t e r e n o w y c h na obszarze całego kraju. Zainteresowanie rzemiosłem o d s t r o n y jego wartości a r t y s t y c z n y c h i h a n d l o w y c h znajduje w y r a z w adresowanym do w y d a w c y „Timesa" liście o p u b l i k o w a n y m w d n i u 14 sierpnia 1948 г., podkreślającym w a r ­ tość artystyczną rzemiosła angielskiego i konieczność jego u t r z y m a n i a . A u t o r z y l i s t u postulując u t w o r z e n i e c e n t r u m rzemieślniczego w L o n d y ­ nie, w którym znalazłyby miejsce b i u r a , czytelnie, sale w y s t a w o w e i sale konferencyjne, zwracają się do społeczeństwa o przesyłanie pożyczek i darów na t e n cel. W referacie wygłoszonym 12 maja 1948 r. na posiedzeniu K r ó l e w ­ skiego T o w a r z y s t w a S z t u k i (Royal Society of A r t ) d y r e k t o r R u r a l I n ­ dustries B u r e a u M . C. Cosmo C l a r k wskazał na d w a aspekty działal­ ności tej placówki. Jeden związany z a k t y w i z o w a n i e m wytwórczości l o k a l n e j , która uzupełniałaby produkcję przemysłową nieopłacalną w t a k małych rozmiarach, j a k n p . wyrób cegieł, garncarstwo, p r z e d m i o t y z drewna, oraz organizowałaby niezbędne dla prawidłowej obsługi r o l ­ n i c t w a usługi podnosząc równocześnie i c h poziom techniczny. D r u g i dotyczył stwarzania możliwości z a t r u d n i e n i a d l a ludności miejscowej l u b osób osiedlających się na w s i . B i u r o swoją działalnością obejmuje Anglię i Walię. D l a Szkocji istnieje osobna organizacja o p o d o b n y m charakterze, która powstała w 1935 r. t z w . Scottish C o u n t r y Industries Development Trust. 17 Wszystkie organizacje zajmujące się wytwórczością wiejską po I I w o j ­ nie światowej można podzielić na d w i e kategorie: 1) o charakterze ogólnopaństwowym, 2) o l o k a l n y m zakresie działania. Do pierwszej g r u p y należą a) Development Commissioners j a k o organ w y k o n a w c z y uchwał P a r l a m e n t u , działający w p o r o z u m i e n i u z i n n y m i urzędami państwowy­ m i głównie z M i n i s t e r s t w e m R o l n i c t w a , b) R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u oraz c) R u r a l Industries L o a n F u n d L i m i t e d . Do d r u g i e j g r u p y można z a l i ­ czyć R u r a l C o m m u n i t y C o u n c i l . R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u k i e r o w a n e jest przez radę opiekuńczą (Trustees), w skład której wchodzą przedstawiciele i n s t y t u c j i państwo­ w y c h , organizacji zawodowych, organizacji społecznych, przedstawiciele 17 M. С. С o s m o C l a r k , Craftsmenship in the c o u n t r y s i d e , L o n d o n 1948. �WANDA 444 PAPROCKA R u r a l C o m m u n i t y C o u n c i l oraz pewna liczba osób p r y w a t n y c h . Rada opiekuńcza opracowuje p r o g r a m w y k o r z y s t a n i a p r z y z n a n y c h funduszów i w y t y c z a k i e r u n k i działalności w stosunku do rzemiosła i przemysłu domowego. B i u r o z a t r u d n i a techników, instruktorów i konsultantów głównie w zakresie k o w a l s t w a , r y m a r s t w a , p r o d u k c j i wyrobów z d r e w ­ na, którzy k i e r o w a n i do odpowiednich w s i wskazanych przez R u r a l C o m m u n i t y C o u n c i l służą d o r a d c t w e m t e c h n i c z n y m rzemieślnikom. B i u r o posiada również sekcję zajmującą się w y s t a w a m i i p u b l i k a c j a m i . Roczne sprawozdania z działalności ukazują się w , , A n n u a l Reports". Wśród organizacji l o k a l n y c h główną rolę odgrywają R u r a l C o m m u n i t y Councils, w r a m a c h których działają R u r a l I n d u s t r i e s C o m m i t t e e o r g a n i ­ zujące i opiekujące się rzemiosłem w i e j s k i m . Te ostatnie mogą obejmo­ wać s w o i m zasięgiem jeden okręg a d m i n i s t r a c y j n y l u b k i l k a , jeżeli w s k u t e k warunków n a t u r a l n y c h (np. tereny lesiste, glina) występowanie surowca przekracza granice jednej j e d n o s t k i a d m i n i s t r a c y j n e j . Do rzemiosł, które objęte są opieką w y m i e n i o n y c h wyżej organizacji, należy głównie k o w a l s t w o , kołodziejstwo, stolarstwo i ciesielstwo, t o k a r s t w o , szkunerstwo, dekarstwo, koszykarstwo, garncarstwo, k a f l a r s t w o , r y m a r s t w o , w i e j s k i e b u d o w n i c t w o , p r o d u k c j a przedmiotów z d r e w n a . Działalność b i u r a daje p o d s t a w y d l a właściwego w y k o r z y s t a n i a t r a ­ dycyjnego rzemiosła wiejskiego w w a r u n k a c h nowoczesnego r o l n i c t w a . Pomaga ono z jednej s t r o n y przestawieniu się części warsztatów dotąd p r o d u k c y j n y c h na działalność usługową, z d r u g i e j u t r z y m u j e c h a r a k t e r p r o d u k c y j n y niektórych z nich, co pozwala n a zaspokojenie zapotrzebo­ w a n i a lokalnego często zgodnie z tradycją miejscową, n p . w zakresie b u d o w n i c t w a czy wyposażenia wnętrza. O i l e działalność R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u związana jest zwłaszcza z rzemiosłem w i e j s k i m , o t y l e działalność dużo wcześniej powstałej społecznej organizacji kobiecej Women's I n s t i t u t e wiąże się z r o z w o j e m przemysłu domowego w W. B r y t a n i i . J a k k o l w i e k I n s t y t u t , Obejmujący s w o i m zasięgiem Anglię i Walię, powstał dopiero w 1915 г., początki jego działalności sięgają 1897 r . W a r u n k i do powstania tego t y p u orga­ nizacji były w t y m okresie szczególnie sprzyjające. Trwający o d ostat­ niego 25-lecia X I X w . k r y z y s r o l n y , pogłębiony szczególnie n i e s p r z y ­ jającymi w a r u n k a m i atmosferycznymi, zmuszał do i m p o r t u w i e l u a r t y ­ kułów r o l n y c h i hodowlanych. Równocześnie zmniejszył się areał gruntów u p r a w n y c h . W latach 1871—1900 d w a m i l i o n y ornej z i e m i zo­ stało zabrane n a p o t r z e b y rozbudowującego się przemysłu. W t y c h w a ­ r u n k a c h konieczność podniesienia wydajności poszczególnych f a r m stała 18 1 9 18 P o r . The rural 1 9 J . J e n k i n s , The organization history in England... of the Women's Institute movement of England �PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W W I E L K I E J BRYTANII 445 się sprawą palącą. Powstaje szereg i n s t y t u c j i i organizacji zajmujących się r o l n i c t w e m . W 1889 r . powstało M i n i s t e r s t w o R o l n i c t w a , w 1901 r . B r i t i s h A g r i c u l t u r a l O r g a n i z a t i o n Society. W t y m też r o k u rozpoczyna również działalność Women's I n s t i t u t e wzorowane n a organizacji tego t y p u istniejącej już w t y m czasie na terenie K a n a d y , którego głównym celem było kształcenie k o b i e t w zakresie h o d o w l i , u p r a w y i przemysłu domowego. P i o n i e r e m tego r u c h u był N u g e n t P r a t t , który w w y d a n e j w 1904 r . swojej pracy Agriculture in England and Other Lands p r z e d ­ stawił w oparciu o w z o r y i doświadczenia instytutów k a n a d y j s k i c h z na ­ czenie tego t y p u organizacji w zakresie kształcenia kobiet w i e j s k i c h i podniesienia poziomu życia na w s i . 2 0 W 1917 r . zorganizowano pierwszą wystawę wytwórczości w i e j s k i e j w H y d e P a r k . W swojej działalności starano się rozwijać t e przemysły domowe, które posiadały d a w n e tradycje, n p . w y r o b y zabawkarskie w Sussex, koszykarskie w Davon, W a r w i c k h i r e , rzeźbione p r z e d m i o t y i z a b a w k i w N o r t h Wales, pończochy, rękawiczki w O x f o r d s h i r e . W 1918 r. w r a m a c h I n s t y t u t u powstał Industries Sub-Committee, której pierwszą przewodniczącą była H e r o n M a x w e l l . W 1919 r. powstała G u i l d of Learners of Homecrafts. Celem t e j organizacji była poprawa warunków życia wiejskiego przez r o z w i j a n i e d o m o w y c h i l o k a l n y c h przemysłów. O d 1921 r. zaczęto otrzymywać pierwsze pożyczki państwowe. Liczba człon­ ków stale wzrastała. W 1943 r . było 228 t y s . członków, w 1951 r . około pół m i l i o n a . O d początku swej działalności I n s t y t u t organizował w y s t a w y świadczące o pożyteczności p r o w a d z o n y c h a k c j i . W 1922 r . odbyła się w M u z e u m A l b e r t a i W i k t o r i i pierwsza w y s t a w a „National H a n d i c r a f t s E x h i b i t i o n " , w 1932, 1935 i 1938 r. w y s t a w y odbywały się w N e w H o r t i ­ c u l t u r a l H a l l w Westminster. Szczególnie w okresie w o j n y , k i e d y hasłem d n i a było reperowanie i p r o d u k o w a n i e w e własnym zakresie, działal­ ność I n s t y t u t u i j e j akcje szkoleniowe odegrały znaczną rolę w życiu gospodarczym w s i . Po w o j n i e pierwsza w y s t a w a odbyła się w 1946 r . w L a m i n g t o n pod nazwą ,,Craftsmen at W o r k " . 21 T e n krótki przegląd działalności i n s t y t u c j i organizujących i w s p i e r a ­ jących rzemiosło w i e j s k i e i przemysł d o m o w y w A n g l i i i W a l i i w s k a ­ zuje, że n a w e t w k r a j u t a k wysoko uprzemysłowionym ciągle jeszcze jest miejsce d l a działalności wiejskiego rzemieślnika. Spadek z a t r u d n i e ­ nia w rzemiośle, j a k wykazują materiały statystyczne, nie jest z j a w i s 211 Ibidem, s. 2. 2 1 Ibidem, s. 91. �446 WANDA PAPROCKA k i e m w t y c h w a r u n k a c h niepokojącym. System b o w i e m k o n t r o l i ze s t r o ­ n y R u r a l Industries B u r e a u i C o u n t r y Councils daje p o d s t a w y do są­ dzenia, że t y l k o p o p y t na produkcję i usługi rzemieślnicze regulował sprawę ilości warsztatów. W t a k i e j s y t u a c j i pozostałe w a r s z t a t y mogą mieć w a r u n k i d l a trwalszej egzystencji. G d y r o z p a t r u j e m y organizację i działalność i n s t y t u c j i popierających przemysł d o m o w y w A n g l i i n i e możemy n i e zauważyć szeregu analogii w działalności placówek o t y m charakterze n a terenie Polski. Zwrócenie u w a g i na znaczenie przemysłów domowych jako źródła zatrudnienia dodatkowego d l a ludności w i e j s k i e j w obu w y p a d k a c h było w y n i k i e m t r u d n e j s y t u a c j i , w j a k i e j w końcu X I X w . znajdowało się r o l n i c t w o , a szczególnie d r o b n y posiadacz ziemi, j a k k o l w i e k p r z y c z y n y tego stanu rzeczy t a k w A n g l i i , j a k i w Polsce były zupełnie różne. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35dbf9c9ae2ed0ab3b578d905ad62740.pdf ef6fa78f1f98b9db1d5ee4430dcc0e77 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:619 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:568 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.447-507 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I AMERYKAN ISTYKA K A RADZIECKA W OSTATNIM Amerykanistyka zdobyła wiązać sobie w jako odrębna naszym z wzrastającym rzeczowe i naukowe kraju DZIESIĘCIOLECIU dziedzina prawo etnografii powszechnej obywatelstwa. J e j rozwój zainteresowaniem opracowania nych i d z i s i e j s z y c h ludów poza działalnością i zapotrzebowaniem od obu A m e r y k . ściśle naukową Realizacją tego p r o g r a m u , na obejmującego także informacyjno-popularyzatorską, a m e r y k a n i s t y c z n y m j e s t śledzenie n a u k o w e j zajął się p r z e z doc. d r M a r i ę Frankowską . 1 J e d n y m z ważkich zadań stojących p r z e d n o w o powstałym p o l s k i m myśli w tejże ośrodkiem d y s c y p l i n i e poza gra­ k r a j u , i to zarówno w państwach k o n t y n e n t u amerykańskiego, j a k i u n a s z y c h sąsiadów. B a d a n i a pozwolą chyba społeczeństwa w i e l u problemów k u l t u r o w y c h , dotyczących d a w ­ poznański ośrodek a m e r y k a n i s t y c z n y k i e r o w a n y n i c a m i naszego niedawna należy zorientować się w t a k i e mogą mieć duże z n a c z e n i e p r a k t y c z n e , panujących aktualnie tendencjach gdyż rozwojowych ame- r y k a n i s t y k i światowej, a t y m s a m y m być może umożliwią określenie zadań i p l a ­ n ó w n a przyszłość a m e r y k a n i s t y k i n a g r u n c i e p o l s k i m . Na terenie krajów Europy Wschodniej a w tym i amerykanistyka, rozwija i Niemieckiej badania w Republice się w Demokratycznej. i Środkowej zasadzie Powinniśmy tychże k r a j a c h , gdyż i c h s p e c y f i k a , wości badań t e r e n o w y c h , etnografia tylko w Związku zatem a mianowicie zbliżona jest do s y t u a c j i e t n o g r a f i i powszechna, Radzieckim zwrócić uwagę ograniczone na możli­ powszechnej w Pol­ sce. W n i n i e j s z y m przeglądzie d o r o b k u a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j skupiliśmy gę n a o k r e s i e o s t a t n i c h dziesięciu lat. T a k i e c h r o n o l o g i c z n e wane zostało przede wszystkim zmianami, jakie zaszły w ograniczenie naukach uwa­ podykto­ społecznych i h i s t o r y c z n y c h po X X Zjeździe K P Z R . W tychże o s t a t n i c h dziesięciu l a t a c h doszło także do radzieckiej, pewnego wykrystalizowania co p o z w o l i problematyki badawczej amerykanistyki n a m n a prześledzenie z a s a d n i c z y c h kierunków zaintereso­ w a ń n a s z y c h w s c h o d n i c h sąsiadów. Umożliwi n a m to także ocenę d o r o b k u kanistyki radzieckiej i jej wkładu w dalsze poznanie przeszłości i teraźniejszości łalności będzie p o s t a w i l i sobie także kontynentu pomocna przy skomplikowanych amerykańskiego. A n a l i z a odpowiedzi na naukowej dzia­ czy zadania, które i j a k i e mogą być dalsze pytania: amerykaniści r a d z i e c c y , zostały w y k o n a n e amery­ zagadnień t e n d e n c j e r o z w o j o w e tej d z i e d z i n y badań. Podstawowym są p u b l i k a c j e źródłem do zamieszczane w poznania kluczowych centralnym periodyku problemów amerykanistyki etnografów r a d z i e c k i c h (,,So- Zakład E t n o g r a f i i P o w s z e c h n e j p r z y K a t e d r z e E t n o g r a f i i U A M , S e k c j a A m e rykanistyczna przy P T L , Pracownia Etnograficzna I H K M P A N . 1 �448 KRONIKA wietskaja Etnografija"), ník Muzeja stanowiących gólnych z wydawnictwach Antropologii i Etnografii), monografie całej zjazdów c z y też w r e s z c i e Ameryki, wybranych zagadnień. Uzupełniających różnorodnych ciągłych ( T r u d y Instituía E t n o g r a f i i , S b o r ­ danych i konferencji w oddzielnych państw, dostarczają ludów pracach, lub poszcze­ sprawozdawcze etnograficznych w ZSRR materiały l u b ze zjazdów 0 c h a r a k t e r z e międzynarodowym, w których b r a l i udział i amerykaniści r a d z i e c c y . Problematyką amerykanistyczną zajmują się w Z w i ą z k u R a d z i e c k i m n a u k o w c y , głównie etnografowie, skupieni N. N. M i k ł u c h o - M a k ł a j a w AN w Sektorze Ameryki Z S R R , z siedzibą w Instytutu Moskwie. Etnografii z a s a d z i e p u n k t k o o r d y n a c j i w s z e l k i c h badań a m e r y k a n i s t y c z n y c h dziś w ZSRR. specjalnego Tutaj prowadzi się ożywioną naukową, zajmującą prowadzonych wydawniczą, p e r i o d y k u poświęconego wyłącznie p r o b l e m o m tychczas nie m a . Sektor A m e r y k i znajduje instytucją działalność im. Ośrodek t e n s t a n o w i mimo że a m e r y k a n i s t y c z n y m do­ się w dość ścisłym k o n t a k c i e z drugą się również z a g a d n i e n i a m i amerykanistycznymi — z I n s t y t u t e m A m e r y k i Łacińskiej. O b i e te placówki wspólnie wydają s z e r e g a k t u a l ­ nych monografii, Obok tych poświęconych dwóch r y k a n i s t y c z n y m i zajmują Instytutu Etnografii zbiorach znajdują oddzielnym moskiewskich państwom instytutów Ameryki naukowych się także niektórzy p r a c o w n i c y i tamtejszego się k o l e k c j e Muzeum pochodzące Południowej. zagadnieniami leningradzkiego Antropologii i Etnografii, z obu A m e r y k , w a zebrane ame­ oddziału którego przeważnie p r z e z r o s y j s k i c h b a d a c z y , podróżników i żeglarzy. Takie skupienie amerykanistyki w gradzkim — to r z e c z b a r d z o zagadnieniami ręką" z dziedziny podstawowe dwóch ośrodkach — m o s k i e w s k i m i l e n i n - charakterystyczna. Naukowcy etnografii materiały powszechnej źródłowe — zajmujący muszą zbiory mieć muzealne, Podział t e r y t o r i a l n y a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j znalazł s w o j e matyce badawczej. W Moskwie amerykaniści skupiają się archiwa, odbicie się bowiem dosłownie nad „pod biblioteki. i w proble­ zagadnieniami związanymi ze współczesnymi przeobrażeniami zachodzącymi w k r a j a c h amerykań­ skich. W minowała Leningradzie kierunek natomiast najprawdopodobniej badań t a m t e j s z y c h etnografów, muzealna którzy atmosfera poświęcili się zdeter­ głównie s t u d i o m n a d starożytnymi k u l t u r a m i Środkowej A m e r y k i . W e współczesnej a m e r y k a n i s t y c e , t a k j a k i w całej e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j , w o s t a t n i c h dziesięciu l a t a c h zaszedł z d e c y d o w a n y zwrot. O d badań n a d a r c h a i c z ­ n y m i f o r m a m i k u l t u r y i przeżytkami wspólnoty p i e r w o t n e j przeszła e t n o g r a f i a do badań n a d współczesnością, i to n a d współczesnością narodów Z w i ą z k u R a d z i e c ­ kiego, a także narodów i n n y c h kontynentów — A z j i , A u s t r a l i i , O c e a n i i i A m e r y k i . W t y c h b a d a n i a c h stosują e t n o g r a f o w i e r a d z i e c c y p o d s t a w o w e z a s a d y s w e j s z k o ­ ły — k o n s e k w e n t n y h i s t o r y z m i metodę d i a l e k t y c z n e g o oraz h i s t o r y c z n e g o m a t e r i a ­ l i z m u . P o d s t a w o w e etapy r o z w o j u e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j określone zostały p r z e z k o l e j n e Z j a z d y K P Z R ( X X , X X I , X X I I ) , które kreśląc p l a n b u d o w y k o m u n i z m u sprecyzowały także z a d a n i a stojące p r z e d n a u k a m i społecznymi i h i s t o r y c z n y m i . G ł ó w n e z n i c h , a dotyczące etnografii, to „wnikliwe b a d a n i e p r a w wyznaczają­ c y c h przejście od s o c j a l i z m u do k o m u n i z m u " , „rozpracowywanie n o w y c h p r o b l e ­ m ó w mających z n a c z e n i e praktyczne", „analizowanie procesów zachodzących w świecie k a p i t a l i s t y c z n y m " i „demaskowanie ideologii b u r ż u a z y j n e j " . 2 Kierując się też głównie tymi 1 przyjął w r o k u 1959 s i e d m i o l e t n i także d a l s z y rozwój a m e r y k a n i s t y k i . postulatami plan prac Etnografii opracował naukowo-badawczych, Instytut określając C y t . za O. G a n e k a j " a, Z działalności Instytutu Etnografii im. N.N. kłucho-Makłaja AN ZSRR w r. 1959, „Etnografia P o l s k a " , t. 4: 1961, s. 404. 2 Mi­ �449 KRONIKA Problematyka procesów nowo badawcza formowania powstających radzieckich etnosów posiadają narodów i dróg aktualne a s p e k c i e z wyjaśnieniem żoności ruchów a m e r y k a n i s t y k i skupiła się n a śledzeniu współczesnych się różnych znaczenie, podstawowych społecznych i walki posiadają społeczeństwa. Studia rozkład rodowego, przejście dostarczają grafami argumentów radzieckimi a gdyż związane także b a d a n i a bowiem w jak poświęcone ideologicznej najszerszym i całej toczonej przede zło­ ame­ problematyce problemami, do p a t r i a r c h a t u dyskusji zachodnioeuropejskimi tych etnografów na kontynencie nad takimi od m a t r i a r c h a t u do kultury te w g są narodowowyzwoleńczej przedklasowego nych, badaniu Zagadnienia reguł h i s t o r i i oraz z u k a z a n i e m rykańskim. P o d o b n e z n a c z e n i e ustroju obu A m e r y k , i c h rozwoju. j a k np. i wiele i n ­ między wszystkim etno­ amerykań­ skimi. To przeniesienie współczesny nym — do centrum nie zmniejsza odnoszących okresu również amerykanistyki radzieckiej znaczenia się do s t a r y c h k u l t u r konkwisty zasadniczy zainteresowań bynajmniej i późniejszej postulat nauk prac o charakterze przedkolumbijskiej kolonizacji. Takie Ameryki, bowiem historycznych, a mianowicie Za najważniejszy obejmujących dorobek a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j szeregu publikacji częściowo n a w e t w całości z a r y s e t n o g r a f i i autorom Umożliwiło z punktu na określenie to zwrócenie widzenia stopnia uwagi etnografów w są w zasadzie uznać należy zaawansowania dalszych na zagadnienia ujmowane, poglądów są n a te, Te publika­ uczonych radzieckich amerykanistyczne. Pierwszą z n i c h stanowiła w y d a n a w r o k u 1955 p r a c a Indiejcy Arnieriki . plemion, typowych t y c h , które uważa n y c h rodzajów g o s p o d a r k i publikacji lub znalazły swój wyraz radzieckie koncepcje gospo- które z a s a d n i c z o przejęte zostały z z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e j i ame­ i przystosowane O b o k z a s a d n i c z y c h rysów g o s p o d a r k i obszaru określo­ o charakterze i strefy antropogeografii historyczno-etnograficznego indiańskich przedstawicieli i k u l t u r y . W t e n sposób w tej p i e r w s z e j amerykanistycznej historyczno-kulturowego darczo-kulturowej, się z a n a j b a r d z i e j Pu­ 3 niektórych w y b r a n y c h rykańskiej które oraz całkowicie z b a d a n e . wykładnikiem Prace pozwo­ amerykanistycznych. n a te p r o b l e m y , b l i k a c j a t a poświęcona była h i s t o r i i i etnografii ogólnym opracowa­ podręcznikowym, powszechnej, badań studiach r a d z i e c k i c h niewłaściwie najważniejszym pra­ społeczeństwa. ludów k o n t y n e n t u amerykańskiego. które d o t y c h c z a s n i e były dostatecznie l u b n a w e t cje spełniają wykrywanie o charakterze te, poza t y m że zapełniły dużą lukę w r a d z i e c k i e j etnografii liły grunt c z y też badania widłowości procesów h i s t o r y c z n y c h n a w s z y s t k i c h s t a d i a c h r o z w o j u nie i w y d a n i e na historycz­ do potrzeb nauki i kultury wybranych marksistowskiej . 4 plemion, takich j a k I r o k e z i , I n d i a n i e P r e r i i c z y I n d i a n i e K e c z u a , b a r d z o dużo m i e j s c a poświęcili auto­ rzy które w n a omówienie sposób Walka okresu dominujący kolonizacyjnego, spowodowały narodowowyzwoleńcza uwypuklając upadek te jego p r z e j a w y , starożytnych indiańskich p l e m i o n przeciwko kultur obu Ameryk.- europejskiemu kolo­ n i z a t o r o w i o r a z s y t u a c j a społeczno-ekonomiczna d z i s i e j s z e j ludności a u t o c h t o n i c z n e j znalazły swój wyraz w szeregu wionego przez amerykanistów metodologiczna etnografii w rozdziałów. W Indiejcach r a d z i e c k i e j , ujmującej w postaci h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n e j ujęciu Arnieriki całego materiału zaznacza przedsta­ się wyraźna linia historię k u l t u r y określonego ludu monografii. Indiejcy Arnieriki. Etnograficzeskij sbornik, t. 25: 1955. J . L u t y ń s k i , Ewolucjonizm. w etnologii ka, bódź 1956, s. 271. s „Trudy Instituía E t n o g r a f i i ' , N. S., 4 anglosaskiej 29 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I a etnografia radziec­ �450 KRONIKA T a p i e r w s z a poświęcona I n d i a n o m p r a c a , m i m o s w y c h l i c z n y c h b r a k ó w i u s t e ­ rek, stanowiła początkowy etap amerykanistycznych badań prowadzonych S e k t o r A m e r y k i I n s t y t u t u E t n o g r a f i i , zmierzający do w s z e c h s t r o n n e g o przez opracowania h i s t o r i i i etnografii d a w n e j i współczesnej ludności N o w e g o Świata. Następnym k r o k i e m w k i e r u n k u r e a l i z a c j i t y c h planów było w y d a n i e 1957 p r a c y pt. Oczerki obszczej w roku, e t n o g r a f i i , w której j e d e n z rozdziałów poświęcony 5 został l u d o m Północnej i Południowej A m e r y k i . W t y m stosunkowo krótkim opra­ c o w a n i u znaleźć można już p e w n e n o w e s p o j r z e n i a , s p o t y k a n e c o r a z częściej w d a l ­ szych pracach Instytutu Etnografii. t y c h k u l t u r Środkowej tubylczej ludności w Obok i Południowej światową omówienia Ameryki starych i wysoko rozwinię­ dużo u w a g i poświęcono wkładowi kulturę, podkreślając ctwa, architektury i sztuki. W t y m przeznaczonym ręczniku etnografii po r a z p i e r w s z y j e j dorobek n a polu zwrócono uwagę n a kształtowanie się g r u p e t n i c z n y c h n a t e r e n i e o b u A m e r y k . N i e d a n o t u co p r a w d a pełnego ficznego obrazu takich lecz p r z e d s t a w i o n o narodowości Te w w jak Amerykanie, 1959 w omówione serii Kanadyjczycy prace d z i s i e j s z y c h państw pozwoliły wydawniczej Narody się radzieckim dwutomowe dzieło ludności Północnej i Południowej A m e r y k i . P r a c a t a stanowiła w y n i k szeregu obejmujące ryki opracowane Instytutu Etnografii. widzenia meto­ wstęp­ a n a l i z a językowa i h i s t o ­ składały się poszczególne m o n o g r a f i e l u d ó w w r a ­ historyczno-etnograficznych rejonów monografii wydzielonych dotyczących S. A. oparta j e s t n a i d e n t y c z n y m s c h e m a c i e wewnętrznym, obejmującym następnie kultury przez z tych wstęp, tomy Ame­ marksistowsko-leninowskiej Każda graficzno-historyczny Dwa ludów została n a d w i e części, z których p i e r w s z a ogólne, t a k i e j a k etnogeneza, r y c z n a . N a drugą część p r a c y małych Ameryki zagadnień h i s t o r i i i etnografii pod kątem Całość p r a c y podzielona n a obejmowała z a g a d n i e n i a mach Sektora całokształt p o d s t a w o w y c h zostały dologii. pracowników wydać poświęcone wieloletnich 6 studiów nowych amerykańskich. amerykanistom Mira nowych etnogra­ czy B r a z y l i j c z y c y , charakterystykę procesów f o r m o w a n i a politycznych granicach d w i e wyżej roku grup, historyczną rolni­ w z a s a d z i e d l a studentów p o d ­ szeroko ludności omówioną Tokariewa. autochtonicznej najpierw kulturę geo- materialną i w r e s z c i e w o w i e l e m n i e j s z y m s t o p n i u społeczną i duchową. W i e l e u w a g i poświę­ cili a u t o r z y u k a z a n i u k u l t u r y t u b y l c z e j żu ludności r e j o n u A m e r y k i Środkowej i W y ­ Andyjskiego. W przeciwieństwie grafia etnograficzna do w i e l u poświęcona ludności a u t o c h t o n i c z n e j prac o podobnym Ameryce zawiera także o p r a c o w a n i e charakterze obok radziecka charakterystyki historii formowania się n o w y c h dowości, które wytworzyły się n a terenie N o w e g o Świata w w y n i k u i afrykańskiej kolonizacji. charakterystyki" Autorzy współczesnych stawiając wielkich sobie narodów tle społeczno-ekonomicznych kolonialnym, głównie w wieku za c e l d a n i e „etnograficznej kontynentu amerykańskiego narodów i p o l i t y c z n y c h z m i a n , j a k i e zachodziły w X I X i początkach naro­ europejskiej s k i e r o w a l i głównie u w a g ę n a analizę procesów kształtowania się n o w y c h na mono­ kultury XX. W badaniach okresie tych, jak przyznają s a m i autorzy, e t n o g r a f o w i e w y p r z e d z i l i historyków i ekonomistów, którzy dotychczas mach. nie poruszali historii kontynentu T e n brak micznych wianej oparcia spowodował p r a c y zawierają n a ogólniejszych amerykańskiego w t a k s z e r o k i c h r a ­ opracowaniach najprawdopodobniej, historycznych i że n o w a t o r s k i e zbyt dużo uogólnień i d a l e k o rozdziały ekono­ wyżej idących uproszczeń. W oma­ roz­ działach poświęconych współczesnej c h a r a k t e r y s t y c e w i e l k i c h narodów o b u A m e r y k 5 rika, 6 Oczerki obszczej etnografii. Obszcze Afrika, M o s k w a 1957. Narody Amieriki. Etnograficzeskije swiedienija. oczerki, [w:] Awstralia Narody i Okieania, mira, Amie- M o s k w a 1959. �461 KRONIKA a u t o r z y s t a r a l i się przedstawić „etnograficzną charakterystykę" t a k i c h g r u p e t n i c z ­ nych, j a k Kanadyjczycy czy Amerykanie. tłoczona zbyt dużym materiałem w rezultacie tylko jednym W niektórych rozdziałach C h a r a k t e r y s t y k a t a j e d n a k została poświęconym ekonomice i polityce, z elementów społeczno-gospodarczej proporcje między przy­ stając monografii tłem społeczno-gospodarczym t y c z n y m a charakterystyką etnograficzną zostały n a w e t do tego s t o p n i a się kraju. i poli­ zachwiane, że ta o s t a t n i a n i e m a l w ogóle n i e występuje. Mimo jednak wielu zastrzeżeń, o współczesnych n a r o d a c h , które są w y s u w a n e pod a d r e s e m rozdziałów p r a c a t a umożliwiła e t n o g r a f o m r a d z i e c k i m w n o w a t o r s k i sposób n a różnorodne p r o b l e m y patrywać n i e t y l k o k u l t u r y przedkolumbijskie c z y współczesne c j i indiańskich plemion, l e c z także i w i e l k i e n i e d a w n o bez których znajomości n i e może być m o w y amerykanistyki. W została procesy akultura- powstałe l u b dopiero jące się n a r o d y , t y m też k i e r u n k u spojrzenie a m e r y k a n i s t y c z n e . Pozwoliło to r o z ­ skierowana formu­ o uwspółcześnieniu dalsza działalność I n ­ s t y t u t u E t n o g r a f i i , który kontynuując b a d a n i a n a d f o r m o w a n i e m się współczesnych narodów w poświęconych dzielnym przez Ameryce narodom etnografów, przystąpił Ameryki do p u b l i k a c j i Łacińskiej. ale i specjalistów czysto historycznego innych i etnograficznego szczególnym z a g a d n i e n i o m serii monografii Publikacje te o p r a c o w a n e dziedzin, także s z e r e g zawierają artykułów od­ już nie tylko obok materiału poświęconych po­ e k o n o m i k i , p o l i t y k i i k u l t u r y t y c h młodych południowo­ amerykańskich państw. Z p r a c d o t y c h c z a s w y d a n y c h najwięcej materiału etnograficznego na w pozycjach straciły pendium poświęconych całkowicie wiedzy charakter Kubie i Ekwadorowi . 7 etnograficzno-historyczny, o sytuacji ekonomicznej i politycznej Inne znaleźć moż-' natomiast zamieniając z tej s e r i i się w kom­ t a k i c h państw, j a k C h i l e , Brazylii czy Wenezueli . 8 Szczególne Amieriki . 9 miejsce Radzieccy geografowie w tej serii wydawniczej badacze i ekonomiści — — w szeregu swą u w a g ę n a p r o c e s i e f o r m o w a n i a Nacii Latinskoj socjologowie, lingwiści, zajmuje historycy, etnografowie, praca zamieszczonych w się i r o z w o j u niej artykułów narodów, kontynuując m y m s t u d i a rozpoczęte z o k a z j i p r a c n a d Narodami Amieriki. skupili tym sa­ M i m o że książka ta n o s i c h a r a k t e r luźno ze sobą powiązanych rozdziałów, to j e d n a k łatwo można z a ­ uważyć, iż n a c i s k p o s t a w i o n y został n a z a g a d n i e n i a związane z konsolidacją róż­ n y c h elementów e t n i c z n y c h w j e d e n naród. O b o k tej wyżej p r z e d s t a w i o n e j Etnografii w zasadniczej działalności w y d a w n i c z e j Instytutu o s t a t n i c h dziesięciu l a t a c h ukazało się także s p o r o o d d z i e l n y c h n a ogół n i e związanych t e m a t y c z n i e z sobą, l e c z będących także p l o n e m działalności r a d z i e c k i c h amerykanistów. D w i e z t y c h p r a c nograficzny wa zagadnienia ujmują w sposób m o ­ związane z rozkładem wspólnoty r o d o w e j . J . P. A w i e r k i e - n a przykładzie I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża i L . F a i n b e r g ciu o plemiona nego rodu Eskimosów i A l e u t ó w wykazują ku nowym prac, naukowej formom stosunków proces przejścia społeczno-ekonomicznych, wspólnota sąsiedzka c z y społeczeństwo k l a s o w e 10 w opar­ od m a t r i a r c h a l takich jak . K u b a . Istoriko-etnograficzeskie oczerki, M o s k w a 1961; Ekwador. Istoriko-etno­ graficzeskie oczerki, M o s k w a 1963. Brazilia. Ekonomika. Politika. Kultura, M o s k w a 1963; Czili. Politika. Ekono­ mika. Kultura, M o s k w a 1965; W i e n i e s u e l a segodnja. Ekonomika. Politika. Kultura, M o s k w a 1966. Nacii latinskoj Amieriki, M o s k w a 1964. L . A. F a i n b e r g , Obszczestwiennyj stroj eskimosow i aleutow. Ot matierinskogo roda к sosiedskoj obszczine, M o s k w a 1964; J . P . A w i e г к i e w a, R a z i o 7 8 9 10 �452 KRONIKA Z i n n y c h p r a c , które w o s t a t n i m dziesięcioleciu zostały w y d a n e w Z S R R , n a ­ leży p r z e d e w s z y s t k i m omówić s t u d i u m J . W. K n o r o z o w a i R. W. Kinżalowa o sztuce p r z e d k o l u r n b i j s k i e j n uwagę n a t r z y „sborniki" a m e r y k a n i s t y c z n e . P i e r w s z y prac Instytutu Etnografii, zawiera poświęcone p i s m u Ameryki . omówienie z nich, wydany h i s t o r i i społecznego d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża i b a s e n u A m a z o n k i dzisiejszej s y t u a c j i ludności indiańskiej w M e k s y k u Indiejcew, i przedstawia eskimoskiej etnografii runków, w ludności sposób w s z e c h s t r o n n y do k u l t u r y amerykańskiej światowej podejmuje ,,szkół" i t e n d e n c j i 13 krytyczną panujących Należy także I2 w ramach ustroju oraz artykuł u In­ poświęcony Kultura . D r u g i , zatytułowany problematykę w k ł a d u . Majów zwrócić Ostatni poświęcony analizę s z e r e g u dziś głównie wśród indiańskiej współczesnej teoretycznych kie­ naukowców Stanów Zjednoczonych i Meksyku 4 Szereg artykułów o r g a n u etnografii kułów n i e odbiega moskiewskim. „Sowietskaja zasadniczo Dlatego zmian kulturowych sytuacją amerykanistycznych radzieckiej też od k i e r u n k u dotyczą można Ameryce czy wreszcie na łamach głównego Problematyka tych nadanego amerykanistyce one najczęściej zachodzących w tego k o n t y n e n t u , znaleźć Etnografija". współczesnej Łacińskiej w w sytuacji związku arty­ ośrodku Indian, z polityczną k r y t y k i metodologii e t n o g r a f i i amerykań­ skiej. O b o k dosyć n i e r e g u l a r n i e conych się różnorakim artykuły publikowanych, zagadnieniom informacyjne, przeważnie s t o s u n k o w o posiadające podsumowujące charakter w artykułów poświę­ periodyku tym ukazują polityczno-reportażowy. Są to krótkie r e l a c j e , czy n a w e t wręcz n o t a t k i p u b l i k o w a n e n p . z o k a z j i u z y s k a n i a niepodległości p r z e z lub ściśle n a u k o w y c h amerykanistycznym, pewien byłe kolonie (Jamajka, T r y n i d a d , Tobago) etap ruchów społecznych, mających wpływ n a układ wydarzeń p o l i t y c z n y c h n a k o n t y n e n c i e amerykańskim ( K u b a ) . I 5 Ważnym naukowa przejawem działalności amerykanistyki w c z a n e n a łamach „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " . radzieckie prace Radzieckim Recenzowane f i c z n a , d o t y c z y problemów i s t o t n y c h dla b a d a c z a recenzje są oczywiście a m e r y k a n i s t y c z n e oraz t a k i e , których t e m a t y k a , choć tego też obok r e c e n z j i poświęconych p r a c o m także Związku k r y t y k a i p o l e m i k a , której r e z u l t a t e m są b a r d z o l i c z n e r e c e n z j e prac socjologicznych, jest zamiesz­ wszystkie nieetnogra- ludów i k u l t u r obu A m e r y k . Dla­ t y p o w o h i s t o r y c z n y m znaleźć można politycznych, ekonomicznych czy wreszcie religioznawczych. Najwięcej glosaskich jednak prac, m i e j s c a w t y m dziale zajmują których tematyka dotyczy słusznie r e c e n z j e s z e r e g u a n ­ h i s t o r i i etnicznego kształtowania się żenię rodowoj obszcziny i formirowanie rannieklassowych otnoszenij w obszczestwie m d i e j e i e u ; siewiero-zapadnogo pobierieżja Siewiernoj Arnieriki, „Trudy Instituía E t n o g r a f i i " , N. S., t. 70: 1961. J . W. К n o r o z o w, Pismiennost indiejciew Maija, Leningrad—Moskwa 1963; R . W. К i n ż a 1 o w, Iskusstwo driewniej Arnieriki, M o s k w a 1962. Amierikanskij etnograficzeskij sborník I, „Trudy I n s t i i u t a E t n o g r a f i i " , N. S., t. 58: 1960. Kultura indiejciew. W k ł a d koriennogo nasielienija Arnieriki w mirowuju kulturu, M o s k w a 1963. Souiriemiennaja amierikanskaja etnografija. Tieorieticzeskie naprawlenija i tendiencii, M o s k w a 1963. n r 3, L . A . F a i n b e r g , ÍVouJaja stoíiea Brazílii, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1960 s. 188; A . D. D r i d z o, N a s i e l e n i e K u b y , „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1960 n r 2, s. 122—135; t e n ż e , Nasielenie J a m a j k i , „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1962 n r 5, s. 100—110; L . A . F a i n b e r g , Nasielenie Trinidada i Tobago, „Sowietskaja E t n o ­ g r a f i j a " , 1962 n r 6, s. 119—123. 11 12 13 14 �453 KRONIKA d z i s i e j s z y c h w i e l k i c h krajów nady. szej I n n a dosyć z w a r t a Ameryki Północnej — g r u p a r e c e n z j i dotyczy s y t u a c j i ludności a u t o c h t o n i c z n e j Stanów Z j e d n o c z o n y c h publikacji poświęconych a r k t y c z n y c h rejonów Kanady i Ka­ dzisiej­ i Alaski. T e ­ r e n y te znajdują się do dziś w kręgu zainteresowań etnografów r a d z i e c k i c h , g ł ó w ­ n i e ze względu n a dużą ilość źródeł pochodzących z o k r e s u t z w . r o s y j s k i e j ryki. Drugim najprawdopodobniej j a k i e zaszły w powodem jest możliwość Ame­ konfrontacji c z a s a c h współczesnych wśród ludności t u b y l c z e j Alaski zmian, i ludności o zbliżonym t y p i e k u l t u r o w y m zamieszkującej o b s z a r y S y b e r i i . Wśród szeregu recenzji o charakterze częściej i t a k i e , które podejmują nia metodologicznego, amerykańskich jak świadczą, znajomości aktualnych Można zaryzykować by dwóch p r z e j a w a c h i iż sprawozdawczym faktograficznego. amerykaniści prądów spotyka się i tendencji twierdzenie, że Recenzje radzieccy panujących skupiają działalności etnografii najnowszych przywiązują w zagranicznej oni swoje zainteresowanie amerykańskiej. Siedzą rozwój amerykańskich k u p o z y c j o m na wszelkie przejawy h i s t o r y z m u l u b przejścia wagę do etnografii. na teoretycz­ szkół, które znajdują się n a całkowicie p r z e c i w s t a w n y c h p o z y c j a c h m e t o d o l o g i c z n y c h . zaś s t r o n y szczególną u w a g ę zwracają widze­ publikacji dużą n y c h poglądów i p i s a n y c h w o p a r c i u o n i e p r a c t y c h e t n o g r a f i c z n y c h dologii coraz rzeczową krytykę, i to zarówno z p u n k t u nawrotu Z drugiej etnografów i c h n i e m a l n a grunt meto­ marksistowskiej . I 6 Zastanawia jedynie szczupła r y k i Łacińskiej, która z n a j d u j e ilość r e c e n z j i p r a c przedstawicieli się przecież głównie w sferze państw Ame­ zainteresowań a m e - rykanistów r a d z i e c k i c h . Jednym z przejawów jest u c z e s t n i c z e n i e w naukowopopularyzatorskiej pracach prowadzonych działalności amerykanistów przez radzieckie w y d a w n i c t w a ency­ k l o p e d y c z n e . W w i e l u t o m a c h różnorakich e n c y k l o p e d i i i słowników spotkać można hasła dotyczące s t a r y c h i n o w y c h k u l t u r k o n t y n e n t u amerykańskiego, opracowane przez w y b i t n y c h r a d z i e c k i c h specjalistów . 17 Szersza roku działalność 1957, k i e d y Związku nych Antropologów wyjeżdżało badań amerykanistów to r a d z i e c c y i Etnografów. do A m e r y k i amerykanistycznych, w na polu etnografowie międzynarodowym weszli w skład się od O d tego też c z a s u k i l k u r a d z i e c k i c h c e l u bliższego z a p o z n a n i a zebrania datuje Międzynarodowego interesującego się z ogólnym i c h materiału i uczo­ stanem nawiązania bliższych kontaktów n a u k o w y c h . W r o k u 1957 z n a n y r a d z i e c k i antropolog przeprowadził b a d a n i a osady Ipiutak I. Zolotariewskaja, A. (Alaska). nad osteologicznym W G. F . Debec materiałem przebywał w U S A , gdzie ze z n a n e j staroeskimoskiej następnym r o k u w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h która zbierała łożenia I n d i a n s t a n u O k l a h o m a t a m materiał i udziału I n d i a n w dotyczący wojnie przebywała współczesnego Północy po­ z Południem. S z e r e g r a d z i e c k i c h naukowców wyjeżdżało w o s t a t n i c h l a t a c h n a Kubę. Wzięli oni udział w nym międzynarodowej n a terenie pologiczne prowincji ekspedycji Oriente. ostatnich przedstawicieli o charakterze Przeprowadzono szkoleniowo-penetracyj- t a m wstępne b a d a n i a kubańskich I n d i a n . Z b a d a n o także Jukateków — I n d i a n pochodzących z M e k s y k u , a p r z e w i e z i o n y c h n a K u b ę w głym s t u l e c i u . Z a p o z n a n i e antro­ potomków się z pracą i działalnością ośrodków n a u k o w y c h ubie­ Kuby, I. A. Z o l o t a r i e w s k a j a , Nowyj amierikanskij etnograficzęskij żurnal, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1961 n r 5, s. 162—167; J . P. A w i e г к i e w a, Marksistskij trud po istorii Kanady, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1961 n r 6, s. 149—152. Zob. Sowietskaja Istoriczeskaja Enciklopiedija, t. 1—8, M o s k w a 1961—1965; Iskusstwo stran i narodów mira. Kratkaja chudożestwiennaja enciklopiedija, t. 1—2, M o s k w a 1962—1965. 16 17 �454 KRONIKA osobiste uczestnictwo w terenowych n i s t o m n a sformułowanie i etnograficznych nej, kulturowej szeregu na Kubie. i rasowej Najważniejsze niwelacji resztkami tamtejszych Indian Na szeregu referatami, 18 obok kolegów amerykanistyki pozwoliło r a d z i e c k i m przyszłych badań z n i c h to śledzenie współczesnej procesów ludności K u b y zjazdów i kongresów z i n n y c h d z i e d z i n etnografii, to z a p o z n a n i e radzieckiej ameryka- antropologicznych oraz etnicz­ studia n a d . międzynarodowych kaniści. Umożliwiło ekspedycjach postulatów oraz się specjalistów pozwoliło ze swoimi także i r a d z i e c c y występowali amery­ z całego świata n a wymianę z doświadczeń dorobkiem i rzeczową, naukową polemikę. I t a k np. w roku Międzynarodowego specjalista od 1956 w Kongresu czasie trwającego Amer^kanistów starożytnych kultur wówczas wygłosili w Kopenhadze referaty: mezoamerykańskich J . W. przedstawił n o w e dane dotyczące p r o b l e m u o d c z y t a n i a p i s m a lotariewskaja, która omówiła naukową wartość znany XXXII radziecki Knorozow, Majów, etnograficznych który i I. A . Z o - zbiorów amery- k a n i s t y c z n y c h znajdujących się w m u z e a c h Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o . 1 9 Za największe wystąpienie r a d z i e c k i c h amerykanistów należy uznać i c h udział w V I I Międzynarodowym w Moskwie w Ameryk lecie Kongresie aż 11 referatów, genetycznych związków I n d i a n Północnej Antropologów 1964 r. P r z e d s t a w i l i poruszając Czukczów Ameryki i i Etnografów, który odbył się oni ogółem n a p o s i e d z e n i a c h najróżnorodniejsze Eskimosów do zagadnienia historii s e k c j i obu — od społecznego i do badań n a d współczesnym składem etno­ ustroju narodowościo­ w y m U S A . R e f e r a t y r a d z i e c k i c h u c z o n y c h wygłoszone w c z a s i e o b r a d s e k c j i P o ł u d ­ niowej jak i Centralnej i najnowszych Ameryki dotyczyły także h i s t o r i i o k r e s u tendencji rozwojowych przedkolumbijskiego, dzisiejszych kultur indiańskich. W miarę dalszej a k t y w i z a c j i a m e r y k a n i s t y c z n y c h badań n a p e w n o c o r a z częś­ ciej spotkać wych polu będzie można radzieckie uczynił J . W. K n o r o z o w , Przejawem dzieckiej wzrastającego są c o r a z dzielą się 20 w zagranicznych, stosunkowo ściśle najwięcej facho­ na tym s z e r s z y ogół ze s w o i m do­ . zainteresowania częstsze o d w i e d z i n y oni s w y m i Dotychczas zapoznając t y m s a m y m robkiem nad odczytaniem pisma Majów wizyt publikacje amerykanistycznych periodykach. osiągnięciami naukowców naukowymi amerykanistyki zagranicznych. W doświadczeniami oraz mają ra­ czasie t y c h możliwość zaznajomić się ze s t a n e m i organizacją badań w Z w i ą z k u R a d z i e c k i m . W i e l u w y b i t n y c h archeologów, etnografów i antropologów ze Stanów Z j e d n o ­ c z o n y c h , M e k s y k u , K u b y i A u s t r i i było w ubiegłych l a t a c h gośćmi I n s t y t u t u E t n o ­ g r a f i i i m . N. N. Mikłucho-Makłaja. Wystąpili oni z s z e r e g i e m w y k ł a d ó w n a p o ­ s i e d z e n i a c h N a u k o w e j R a d y I n s t y t u t u , zapoznając r a d z i e c k i c h etnografów z w y ­ n i k a m i p r o w a d z o n y c h p r z e z siebie e k s p e d y c j i , z n a j n o w s z y m i b a d a n i a m i n a d z a ­ l u d n i a n i e m N o w e g o Świata, ze współczesnymi p r o b l e m a m i amerykańskiej a r c h e o ­ logii 21. W. W. G i n z b u r g , Pojezdka na Kubu, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1965 n r 6, s. 132—137. I. A. Z o l o t a r i e w s k a j a , A . P. O k l a d n i k o w , XXXII Mieżdunarodnyj K o n g r i e s s Amierikanistow, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1957 n r 1, s. 157—159. Zob. J . W. K n o r o z o w , New Data on the Study of Written Maya language. Proceedings of the International Congress of Americanists, Kopenhaga; tenże, The Problem of the Study of the Maya Hierogliphic Writing, „American A n t i q u i t y " , t. 23: 0000 n r 3. I. A. Z o l o t a r i e w s k a j a , Rabota Instituta Etnografii AN SSSR w 1957 д., „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1958 n r 2, s. 129—133; J . I . Ż u r a w l i e w , Naucznyje swjazi Instituta Etnografii AN SSSR s zarubieżnymi stranami, „Sowietskaja E t n o ­ g r a f i j a " , 1961 n r 4, s. 187—189. 18 1 9 20 2 1 �455 KRONIKA Przejawem nymi współpracy innych przeszłości krajów międzynarodowej jest wydany i teraźniejszości Kuby w 2 2 . amerykanistów roku 1 9 6 1 zbiór Książka ta jest w y n i k i e m u c z o n y c h kubańskich i r a d z i e c k i c h . R e d a k c j a o r g a n u Etnografija" z całego świata. W uczonych amerykańskich, europejskich 23 czasopiśmie boliwijskich, pracy szereg brazylijskich, chilijskich i problematyki z a r y s a c h cele i z a d a n i a a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j , o s t a t n i c h dziesięciu analizie podstawowej badawczej. latach t r z e c h działach. N a b a d a n i a c h nej amery­ artykułów amerykanistów działalność i dorobek, można dopiero dokonać przeglądu i o c e n y W kolektywu „Sowietskaja wielu wybitnych t y m znaleźć możemy uczo­ . Znając w najogólniejszych jej z poświęconych etnograficznego chętnie udostępnia s w o j e łamy p u b l i k a c j o m kanistów radzieckich artykułów współczesnej amerykaniści s k u p i l i się p r z e d e starych i nowych amerykańskiej wszystkim na kultur obu Ameryk, etnografii i wreszcie na na krytycz­ historiografii amerykanistyki. W problematyce nich latach zwrot p i e r w s z e g o działu, j a k już mówiliśmy, zaznaczył się w k u współczesności, k u b a d a n i o m najnowszych, niemal gających n a n a s z y c h o c z a c h procesów e t n i c z n y c h . N i e wpłynęło to j e d n a k sób zasadniczy lumbijskim kierunki n a zahamowanie studiów etnograficznych nad okresem w etnogeneza autochtonicznej ludności Ameryki spo­ przedko- i k o l o n i a l n y m . Jeśli chodzi o t e n p i e r w s z y , to wyróżnić można zainteresowań: ostat­ przebie­ — cztery Indian i Eskimosów, s z t u k a i a r c h i t e k t u r a starożytnych c y w i l i z a c j i Środkowej i Południo­ wej Ameryki, językoznawcze problemy związane z pismem Majów i historia p i e r w o t n e g o społeczeństwa. Radzieckie badania archeologiczne i antropologiczne n a terenie wschodniej S y b e r i i , choć nie dotyczą bezpośrednio k o n t y n e n t u amerykańskiego, to j e d n a k ( i c h wyniki) wiem tych są k o n k r e t n y m wkładem analizować p r o c e s y terenów, do s w e j z których archeologiczne Beringa uzupełniają i amerykańskich badań p r o w a d z o n y c h na dalekim uzyskane W Świata północnym w mogą ziemi stanowiska Instytutu Etnografii nieodzownej M. G. L e w i n a 2 2 s. 24 Morza poszukiwań n a t u współpracy materiały. są p i e r w s z e archeologicznych przeprowadziła b a d a n i a l a n d i i rzucić mogą n o w e światło n a z a g a d n i e n i e cej r e j o n y M o r z a B e r i n g a n a wybrzeżu k u l t u r y tzw. staroberingowej. mosów; w y n i k i z e s t a w i o n e z r e z u l t a t a m i p o d o b n y c h wyruszyli się n a k o n t y n e n c i e a z j a t y c k i m . archeologicznych C z u k o c k i m poszukiwań znajomości i Eskimosów one dać r e w e l a c y j n e pod p r z e w o d n i c t w e m n a Półwyspie bez gruntownej Indian wschodzie, wyniku przyszłości p r z y naukowców na azjatyckiej wadzonych pedycja dzisiejszych dane terenie A l a s k i i K a n a d y . odkryte Nowego przodkowie n o w e j o j c z y z n y , a te przecież znajdowały Badania kich do studiów a m e r y k a n i s t y c z n y c h . N i e sposób b o ­ zasiedlania radziec­ Plonem dotychczas Obok pro­ radziecka eks­ g r u p k r w i Czukczów i E s k i ­ badań z terenów A l a s k i i G r e n ­ etnogenezy ludności zamieszkują­ . M . R i v e r o de l a K a l l e , Koriennoje nasielenie Kuby, [w:] K u b a , op. cit., 159—191. Z o b . M . V i n a s de Q u e i r o s , К woprosu o proroczeskich widienijach ( m i e s s i a n s t w i e ) s r i e d i TUJCUTIOID, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1 9 6 5 n r 1 , s. 7 2 — 8 0 ; A . A . L i p s h u t z, C h r a m z nastiennoj żiwopisju w driewnuczem lesu. Iz istorii driewnich Maija, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1 9 5 6 n r 1, s. 5 7 — 7 1 ; D . E . I b a r r a - G r a s s o, Niżnyj paleolit w Amierikie, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1 9 5 8 n r 1, 23 s. 58—74. M . G . L e w i n , Driewnieeskimoskij mogilnik w Helenie, „Sowietskaja E t n o ­ g r a f i j a " , 1 9 6 0 n r 1, s. 1 3 9 — 1 4 8 ; t e n ż e , Gruppy krowi u Czukczej i Eskimosów, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1 9 5 8 n r 5 , s. 1 1 3 — 1 1 6 . 24 �456 KRONIKA Wspominaliśmy "już, że L e n i n g r a d j e s t ośrodkiem a m e r y k a n i s t y k i „tradycyjnej", której low — przedmiotem studiów leningradzki etnograf kulturami, głównie monografie są terenów poświęcone dawne przedkolumbijskie i historyk sztuki — Ameryki sztuce Środkowej. najważniejszych i bada Kinżalow w chronologicznych Wynikiem ramach R. V . studia nad jego najbardziej cywilizacyjnych M e k s y k u — obszaru plemion grupy Maja te k u l t u r y kultury. prowadzi Kinża- dawnymi prac są znanych dwie ośrodków i plemion Nahua . Obie 25 najbardziej typowych dla o k r e s u i c h r o z k w i t u : M a j ó w w t z w . k l a s y c z n y m okresie, tj. między I I I a I X w . n.e., Nahua, a więc i w t y m także Azteków, między w i e k i e m X I V a o k r e s e m która spowodowała jącej silne jego bardzo gwałtowny tendencje szczególnych liczne upadek rozwojowe. artykuły zabytków miejscowej Trzecią zasadniczą poświęcone znajdujących analizie się w We w s z y s t k i c h jego p r a c a c h zaznacza pracą formalnej zbiorach h i s t o r i i s z t u k i c y w i l i z a c y j n y c h ośrodków Środkowej konkwisty, sztuki i architektury, pomijając i funkcjonalnej radzieckich, jest i Południowej się t e n d e n c j a wykazu­ Kinżalowa, jego Ameryki ukazania sztuki po­ zarys 2 6 . i archi­ t e k t u r y N o w e g o Świata w a s p e k c i e w i e l o s t r o n n y c h powiązań z życiem społecznym, z rozwojem i kształtowaniem się n o w y c h żytnych k u l t u r . Stąd też w y p r o w a d z a przedkolumbijskiej, stosunków społecznych n a t e r e n i e Kinżalow specyfikę s z t u k i j e j związek z symboliką religijną, ludów staro­ Ameryki j e j charakterystyczną cen­ tralną tematykę, którą w g niego stanowił obraz człowieka, ale człowieka p o z b a w i o ­ nego c e c h i n d y w i d u a l n y c h . W L e n i n g r a d z i e p r o w a d z i także działalność naukową J . W. K n o r o z o w , z n a n y p o w s z e c h n i e b a d a c z n i e o d c z y t a n e g o do dziś p i s m a Majów. Posunął on te s t u d i a daleko naprzód, gdyż d o t y c h c z a s nie udawało się z a s a d n i c z o ustalić fonetycznego z n a c z e n i a poszczególnych znaków. U p o d s t a w p r a c K n o r o z o w a n a d o d c z y t a n i e m p i s m a M a j ó w znajdowały się z a c h o w a n e do dziś materiały językowe. N a tej p o d ­ s t a w i e ustalił on, iż p i s m o to było z a s a d n i c z o s y s t e m e m s y l a b o w y m l u b ściślej morfemo-sylabowym. W t e n sposób zaprzeczył on t r a d y c y j n e m u u z n a n i u p i s m a M a j ó w z a ideograficzne. Zapoczątkował więc n o w y etap w p r a c a c h n a d o d c z y t a n i e m p i s m a twórców słynnej k u l t u r y J u k a t a n u . W o p a r c i u o jego założenia m e t o d o l o ­ giczne w l a t a c h 1960—1961 o d c z y t a n i e m p i s m a M a j ó w zajął się I n s t y t u t M a t e m a t y ­ k i S y b e r y j s k i e g o Oddziału A N Z S R R . D o badań t y c h z a s t o s o w a n o elektroniczne m a s z y n y s z y b k o liczące, p r z y p o m o c y których w i e d z a o t y m n i e z n a n y m w całości do dziś piśmie o g r o m n i e wzrosła . 2 1 28 W ogólności stwierdzić można, że b a d a n i a podjęte w tej d z i e d z i n i e p r z e z uczo­ n y c h r a d z i e c k i c h wykazały, iż odczytując p i s m a będące spuścizną t a k i c h c y w i l i z a c j i , które pozostawiły źródła etnograficzne Słuszny szych j e s t więc sobie niewiele R. W. śladów, należy maksymalnie wykorzystać oraz stosować m e t o d y zaczerpnięte z tej d y s c y p l i n y postulat amerykanistów specjalnych, kompleksowych Jednym 25 po z najważniejszych Kinżalow, badań problemów Iskusstwo r a d z i e c k i c h dotyczących o charakterze badawczych Maija naukowej. podjęcia dal­ etnofilologicznym. wydają klassiczeskogo się być perioda. wyjaśnie- III—IX w. n.e., [w:] K u l t u r a i n d i e j c i e w , s. 33—158; t e n ż e , Iskusstwo plemien nachua na mieksikanskom ploskogorie w XIV—XVI ww., „Sbornik M u z i e j a A n t r o p o l o g i i i E t ­ n o g r a f i i " , t. 21: 1963, s. 185—251. R. W. K i n ż a l o w , Iskusstwo driewniej Arnieriki, M o s k w a 1962. J . W . K n o r o z o w , Sisíietíw pisma Maija, M o s k w a 1955; t e n ż e , Pismien26 27 nost indiejciew Maija, M o s k w a — L e n i n g r a d 1963. E . W. E w r i e i n o w, J . G . К o s a r i e w, W. A . U s t i n o w, Primienienie elektronnych wyczislitielnyćh maszin w issledowanii pismiennosti driewnich Maija, 28 N o w o s i b i r s k 1961. �457 KRONIKA nia w jak najszerszym aspekcie podstawowych regularności p i e r w o t n e g o społeczeństwa. B a d a n i a b o w i e m n a d r o z p a d e m historii ustroju na wego, n a d p r o c e s e m kształtowania się stosunków k l a s o w y c h ważne są d l a rozwoju marksistowskiej wśród za od t y c h zagadnień, J . P. A w i e r k i e w a dróg r o z p a d u t a k i c h ludów, dowód dalszego teorii społeczeństwa. R a d z i e c c y specjaliści zajęli się b a d a n i e m etapie pierwotno-rodo- które w i przejścia teoriach od u s t r o j u amerykańskich i L . A. r o d o w e g o do pluralistów i s t n i e n i a różnych dróg h i s t o r y c z n e g o r o z w o j u . Fainberg, klasowego uważane Awierkiewa były n a przykła­ dzie I n d i a n Północno-Zachodniego W y b r z e ż a , analizując i c h specyfikę warunków ekonomicznych w X V I I I — X I X społeczeń­ 25 w., dochodzi do w n i o s k u , że p o w s t a n i e s t w a k l a s o w e g o u w y s o k o w y s p e c j a l i z o w a n y c h r y b a k ó w n i e znających ani hodowli jest przejawem jednego z możliwych s a l n e j d r o g i przejścia od s t a d i u m m a t r i a r c h a l n o - r o d o w e g o snoklasowego. na cztery Specyficzne etapy własności p r y w a t n e j , ewolucyjnym. która mogła pojawić jających i n d y w i d u a l n e m u Drugi d l a t y c h terenów z j a w i s k o pod względem bogaceniu potlacz za formę dzieli rozwoju specyficznych warunkach sprzy­ się. a m e r y k a n i s t a r a d z i e c k i , F a i n b e r g , s p e c j a l i s t a od k u l t u r y ludów a r k t y c z - nych, na podstawie bogatego materiału f a k t o g r a f i c z n e g o cierzystego rodu u Eskimosów i A l e u t ó w . niektórych eskimoskich k u nowej wotnej uniwer­ u s t r o j u do u s t r o j u w c z e - potlaczu A w i e r k i e w a Uważa się w kopieniactwa l o k a l n y c h wariantów 3 0 grup wspólnocie sąsiedzkiej" m a c z y on w a r u n k a m i wariantów formie z pominięciem udowadnia od u s t r o j u społecznej fazy istnienie m a ­ matriarchalnego organizacji, ustroju ku t y m więc w y p a d k u uniwersalnej uformowaniu należy proces drogi r o z w o j u odrębnych ojcow­ z możliwych ludzkiego. a c z a s a m i współczesnymi w h i s t o r i i A m e ­ r y k i wyróżniamy okres k o n k w i s t y i dalszej nastąpiło zetknięcie dwóch tłu­ rozkład się w t y m czasie r o d u t e n uważać za j e d e n społeczeństwa Między o k r e s e m p r z e d k o l u m b i j s k i m „pier­ patriarchalnego, środowiskowymi i e k o n o m i c z n y m i , które umożliwiły r o d u m a c i e r z y s t e g o , l e c z n i e sprzyjały skiego. I w Przejście k o l o n i z a c j i — okres, w całkowicie sobie c z a s i e którego n i e z n a n y c h światów. Z e ­ tknięcie to n i e t y l k o spowodowało zagładę wspaniałych k u l t u r W y ż u Andyjskiego, równin i płaskowzgórzy M e k s y k u , lecz także przyczyniło się do z a s a d n i c z y c h z m i a n w życiu indiańskiego społeczeństwa i j e d n o s t k i . Badania tego okresu polityczne. Wykazują mają się do z n i s z c z e n i a r o d z i m e j mogą także w n a u k o w e j uważając wg etnografów r a d z i e c k i c h także k u l t u r y . S t u d i a n a d tą stroną e p o k i k o l o n i a l n e j służyć d y s k u s j i z t y m i , którzy z b y t idealizują w p ł y w k o l o n i a l i z m u z problemów będących n a w a r s z t a c i e n a u k o w y m radzieckich kanistów jest z a g a d n i e n i e w k ł a d u k u l t u r y indiańskiej d c n a r o d o w y c h państw A m e r y k i Łacińskiej i k u l t u r y Stanów Amieriki, jest obalenie się n a r o d o w y c h Ameryki Celem tych lub Naro­ tezy o pasywności k u l t u r y indiańskiej w długim k o ­ lonialnym okresie. Ważnym zadaniem formowania amery­ współczesnych Zjednoczonych. badań, których t e n d e n c j e zauważyć można było już w Indiejach dach znaczenie go za e l e m e n t postępu i c y w i l i z a c j i . Jednym kultur duże one b o w i e m te c e c h y o k r e s u k o l o n i a l i z m u , które przyczyniły w tych dociekaniach jest ustalenie procesu k u l t u r państw A m e r y k i Łacińskiej, w których istotną Awierkiewa, Razlożenie...; t e n ż e , К istorii obszczestwiennogo stroją u indiejciew siewiero-zapadnogo pobierieżja Siewiernoj Amieriki (Rod i potlacz u tlinkitow, chaida i cimszijan), [w:] Amierikanskij etnograjiczeskij sbornik I, s. 5—126. F a i n b e r g, Obszczestwiennyj stroj...; tenże, К woprosu o rodowom stroie u eskimosow, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1955 n r 2, s. 82—99. 29 30 �458 KRONIKA rolę grają odrodzone po w i e k a c h e l e m e n t y plastyki, muzyki i architektury autoch­ tonicznej ludności indiańskiej. S t u d i a amerykanistów r a d z i e c k i c h poświęcone scu tych indiańskich elementów w dzisiejszej współczesnych narodów znajdują się w zbiorze Indiejcew 3ł gospodarce i życiu Kultura artykułów zatytułowanych . T a m właśnie, n a przykładzie r o l n i c t w a , a r c h i t e k t u r y , s z t u k i , m e d y c y n y i w i e l u i n n y c h dziedzin, a u t o r z y pokazują, co dała a u t o c h t o n i c z n a ludność współczesnemu światu, jaka jest j a k i e są możliwości i c h dalszej dzących miej­ kulturalnym z odległych interesujące epok wartość adaptacji. ukazane światło n a dalsze i znaczenie Ameryki elementów Są to więc b a d a n i a n a tle d n i a tendencje tych kultury, elementów dzisiejszego, które pocho­ mogą r o z w o j o w e rodzących się k u l t u r rzucić narodo­ wych. W planach problematyka prac naukowo-badawczych walki narodów Jeśli c h o d z i o k o n t y n e n t szane n a marginesach nikowym 32 Instytutu Etnografii kolonialnych przeciwko amerykański, z a g a d n i e n i e znajduje wszelkim ucisku. to, chociaż b a r d z o często i n n y c h p r a c czy też w p u b l i k a c j a c h o charakterze indiańsko-hiszpańskim w o k r e s i e zbrojnym P r e r i i i argentyńskiej powstaniom uwagi, Indian jeśli chodzi o problematykę byłyby konkwisty, c z y też pampy. europejskiej kolonizacji Ameryki, poświęcają e t n o g r a f o w i e r a d z i e c c y t z w . r o s y j s k i e j A m e r y c e , c z y l i t e r e n o m jącym do o k r e s u i c h przejścia w p o s i a d a n i e i kolonię R o s s w K a l i f o r n i i . S t u d i a i n a d miejscową źródłowej Stanów Z j e d n o c z o n y c h , nad osadnictwem ludnością autochtoniczną znajdującej się w a r c h i w a c h rosyjskim śledzenie odgrywają procesów badania etnogenezy formowania Brazylijeżyków i w i e l u Związku się i k o n s o l i d a c j i n a związek i tworzeniem walk Aleuty na tych terenach bazie Radzieckiego . 3 3 studiach n a d współ­ narodów Amerykanów, obu Ameryk, Kanadyjczyków, te, oparte głównie n a m a t e ­ p r z e b i e g t y c h procesów n a s z e r o k i m tle w a r u n k ó w p o l i t y c z n y c h , społeczno-gospodarczych gę dzisiejszych i n n y c h narodowości. B a d a n i a r i a l e h i s t o r y c z n y m , rozpatrują obejmu­ Alaskę, oparte są oczywiście n a bogatej i muzeach J a k już mówiliśmy wyżej, dominującą rolę w n a u k o w y c h czesnością poru­ podręcz­ , n i e zostało j e s z c z e szczegółowo o p r a c o w a n e . W y j ą t k o w o c i e k a w e t u s t u d i a poświęcone w a l k o m Dużo się także formom i kulturowych. o niepodległość i ruchów świadomości n a r o d o w e j , n a p r o c e s y r o w e g o indiańskich autochtonów, e u r o p e j s k i c h Zwraca społecznych się szczególną z formowaniem uwa­ się m i e s z a n i a się r a s o w e g o i k u l t u ­ kolonistów, potomków murzyńskich niewolników i przybyszów z krajów a z j a t y c k i c h . B a d a n i a te, choć w dużej m i e r z e 34 historyczne, krajach posiadają kontynentu kończone. również aspekt amerykańskiego Świadectwem tego stanu socjologiczny. procesy rzeczy etniczne są liczne Nie we wszystkich formowania jeszcze diańskiej, które p o m i m o s i l n y c h procesów a k u l t u r a c y j n y c h bowiem się zostały z a ­ grupy zachowują ludności i n ­ w dalszym Kultura indiejciew (zob. r e c . W. D y n o w s k i , Kultura indiejciew, „Etno­ g r a f i a P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 363—369). Z o b . Indiejcy Arnieriki, s. 27—66, 149—166; Narody Arnieriki, t. I , s. 81—104. R . G . L j a p u n o w a, Muziejnyje matierialy po aleutam. Orudija ochoty aleutow po matierialam MAE, „ S b o m i k M u z i e j a A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i " , t. 2 1 : 1960, s. 149—171; Atlas gieograjiczeskich otkrytij w Sibírii i w Siewiero-Zapadnoj Amierikie. XVII—XVIII ww., M o s k w a 1964; B . A . L i p s z i с, O kollekcjiach Muzieja Antropologii i Etnografii, sobranych russkimi putieszestwiennikami i isstedowatieljami na Aljaskie i w Kalifornii, „Sbornik M u z i e j a A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i " , t. 16: 1955, s. 358—369. I. F . С h o r o s z a j e w a, N a s i e l e n i e Centralnej Arnieriki w kolonialnej pieriod, [w:] Nacii..., s. 282—305; I . A . Z o l o t a r i e w s k a j a , Mieksikancy SSzA, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1958 n r 6, s. 26—37; M . I . M o c h n a c z e w , К woprosu ob obrazowanii kubinskoj nacii, [w:] Ktíba..., s. 203—233. 31 3 2 33 3 4 �459 KRONIKA ciągu swoją odrębność rasową, językową i etniczną. D l a t e g o też ważną rzeczą j e s t badanie współczesnej częściowo s y t u a c j i , i to n i e t y l k o izolowanych kulturowej, mniejszościowych. Problem tych zwartych, ten w jedynie głównej mierze o p r a c o w y w a n y j e s t p r z e z I . A . Zolotariewską i I. F . Choroszajewą, które zajmują się w a r u n k a m i grup życia indiańskiej ludności Stanów Z j e d n o c z o n y c h i Meksyku . 3 5 Uzupełnieniem t y c h długofalowych badań są p r a c e p r o w a d z o n e p r z e z d e m o g r a ­ fów i kartografów Instytutu Etnografii. Opracowując rakterystykę e t n i c z n y c h składów w r a m a c h gęstość zaludnienia i rozmieszczenie współczesnych święcili oni oczywiście i ludności o b u A m e r y k Równolegle do badań n a d d a w n y m i lumbijskiego skim i współczesnymi rozpoczęli r a d z i e c c y mapy e t n i c z n e , ogólną 36 narodów wiele etnicznymi etnografowie, miejsca po­ . k u l t u r a m i indiańskimi zmianami cha­ poszczególnych krajów i kontynentów, na razie w na z okresu przedko- kontynencie amerykań­ dość s k r o m n y c h rozmiarach, s t u d i a n a d historią a m e r y k a n i s t y k i . W y r a z e m t y c h zainteresowań j e s t k i l k a arty­ kułów poświęconych prze­ bywali w Ameryce dawnym naukowcom i pozostawili cenne i podróżnikom rosyjskim, którzy dziś źródła, c z y to i k o n o g r a f i c z n e , o c h a r a k t e r z e pamiętnikarskim. Z w r a c a j ą c uwagę n a historię, l u b n a w e t rię r a d z i e c k i e j a m e r y k a n i s t y k i , e t n o g r a f o w i e w szczególności ukazują dowe badaczy skiej związki 37 rosyjskich z szeregiem uczonych krajów międzynaro­ Ameryki Ważną rolę spełniają i na pewno spełniać będą w przyszłości s k i m i . I c h autorzy, oprócz tego, że przedstawiają d o t y c h c z a s o w y także dokonują pomocne jego oceny, d l a właściwego Bardzo dyskusyjne wysuwają u w a g i i postulaty, ukierunkowania jest oczywiście dalszych historycznie analizy kierunków turowej", istniejących współcześnie amerykań­ dorobek naukowy, które mogą być bardzo badań . 38 zaliczenie o charakterze teoretycznym i metodologicznym. do amerykanistyki studiów Jeśli j e d n a k dotyczą one k r y t y c z n e j w amerykańskiej „antropologii kul­ jeśli s t u d i a ' te oparte są n i e t y l k o n a p r a c a c h t e o r e t y c z n y c h , lecz także n a pisanych w oparciu o nie monografiach, Tak Łaciń­ . ujęte, k r y t y c z n e przeglądy s t a n u badań n a d poszczególnymi k u l t u r a m i się c z y też prahisto­ zakwalifikować również do badań to uznać c h y b a należy, iż dział t e n p o w i n n o etnograficznych się również składa, że amerykańscy autorzy typu szeregu amerykanistycznego. tych teoretycznych z a ­ łożeń i k o n c e p c j i , j a k i i c h r a d z i e c c y k r y t y c y są w z a s a d z i e a m e r y k a n i s t a m i . c z e n i e t y c h badań j e s t współcześnie b a r d z o duże. Spełniają rolę w d i a l o g u t o c z o n y m n a płaszczyźnie ideologicznej n y m i światopoglądami — one b o w i e m między d w o m a materialistycznym, marksistowskim Zna­ poważną przeciwstaw­ a idealistycznym. I. A. Z o l o t a r i e w s k a j a , Sowriemiennoje położenie indiejciew i eskimosow Siewiernoj Amieriki, [w:] Narody Amieriki, t. I , s. 306—350; t e n ż e , M i e s t o indiejciew w obszczestwiennoj i kulturnoj żizni SSzA, [w:] Kultura indiejciew, s. 288—327; I . F . C h o r o s z a j e w ą , Sowriemiennoje indiejskoje nasielenie Mieksiki, [w:] Amierikanskij etrnograficzeskij sbornik I, s. 156—202. Z o b . rozdział o A m e r y c e Czislennost i rassielenie narodów mira, [w:] Narody mira, M o s k w a 1962; zob. m a p y e t n i c z n e obu A m e r y k w : Atlas narodów mira, M o ­ s k w a 1964. B . W. L u k i n , Chuan Ambrosetti i ego swjazi s russkimi etnografami. К stoletiju so dnja rożdienija, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1965 n r 4, s. 129—138; t e n ż e , Etnograficzeskije swiedienija o Peru sieriediny XIX wieka w dniewnikie L. I. Szrienka, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1965 n r 1, s. 124—134. Z o b . S . S o z i n a, Izuczenie ciwilizacii czibcza-muiskow w zarubieżnoj Utieraturie, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1965 n r 1, s. 159—165; R . W. Kinżalow, Sowriemiennoje sostojanie olmiekskoj problemy, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1962 n r 2, s. 72—81. 35 36 37 3 8 �460 KRONIKA Na gruncie już ściśle e t n o g r a f i c z n y m nych tendencji kanistom panujących dziś w krytyczne ustosunkowanie aktualnie w najnowszej one n a w y k r y w a n i e etnografii. się do s z e r e g u ujęć aktual­ Umożliwiają i koncepcji amery- spotykanych l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , a także prowadzą często do s f o r m u ­ łowania, jeśli chodzi o z a g a d n i e n i a udokumentowaniem pozwalają amerykańskiej w szczegółowe, p r z e c i w s t a w n y c h oparciu o odmienny hipotez, których od amerykańskiego w a r s z t a t naukowy zajmują się amerykaniści r a d z i e c c y . Problemy te znalazły swój w y r a z w l i c z n y c h artykułach i r e c e n z j a c h szczonych w radzieckich periodykach historycznych o charakterze „sborników". łącznie etnografii amerykańskiej behawioryzm, uwagę na „antropologii", genezę i jak podstawowe oni p r z e d e charakter często np. kulturowy czy ewolucjonizm tezy 1963, poświęcony relatywizm, jest podkreślają zwracają przedstawicieli głównie poszczególnych ich idealistyczny i pozbawiony związek tych kierunków z histo­ aktualną Dużą w a g ę przywiązują r a d z i e c c y e t n o g r a f o w i e do wewnętrznych sprzeczności w r a m a c h poszczególnych teorii, p r z y dla wy­ etnopsychologizm, multilinearny, czołowych wszystkim oraz polityką Stanów Z j e d n o c z o n y c h . wykazania roku zamie­ publikacjach 40 funkcjonalizm ujęcia w oraz w o s o b n y c h a m e r y k a ń s k i e j . R a d z i e c c y k r y t y c y śledząc t e o r e t y c z n e k i e r u n k i kierunków. Ukazują rycznego Ostatni, wydany 38 i c h lepszego zobrazowania przedstawiają także i krytyczne czym poglądy u c z o n y c h amerykańskich. T r z e b a też podkreślić, że e t n o g r a f o w i e w Z w i ą z k u R a d z i e c k i m z b a r d z o dużym zainteresowaniem na pozycje śledzą w s z e l k i e p r z e j a w y przechodzenia u c z o n y c h amerykańskich h i s t o r y z m u , poświęcając a n a l i z i e tego z j a w i s k a s z e r e g artykułów . 41 Prześledziliśmy w z a s a d z i e w w i e l k i m skrócie w s z y s t k i e główne k i e r u n k i z a i n ­ teresowań współczesnej a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j . J e j dorobek w o s t a t n i c h d z i e ­ sięciu latach wzrósł ogromnie. Można w Z S R R poświęconych p r o b l e m a t y c e stosunkowo w jednej okresie. W y s p e c j a l i z o w a n a instytucji naukowej, najprawdopodobniej powiedzieć, iż większość już f a c h o w a k a d r a amerykanistów, s k u p i o n a do j e s z c z e większego r o z w o j u badań, p o z w o l i DZIAŁALNOŚĆ swego czasu NAUKOWA górskie tereny W Posern-Zieliński TADŻYKISTANIE współczesnej d o p i e r o w 2 połowie X I X w . stały się c e l e m w y p r a w b a d a w c z y c h , k i m geograficznych, o kulturze w w y n i k u których z e b r a n o zamieszkałych zasłużyli się zbierając kon­ o nowe, do­ dziedziny. ETNOGRAFICZNA dostępne nie tylko problematyki Aleksander Trudno wydanych j e s t dziś tą siłą, która w przyszłości p r z y c z y n i się tynuować zaczęte już s t u d i a , lecz umożliwi p o s z e r z e n i e tychczas nie poruszane prac a m e r y k a n i s t y c z n e j ukazała się w t y m krótkim t a m ludów. materiały Wśród etnograficzne, Tadżyckiej przede SRR wszyst­ również pewną sumę wiadomości podróżników takich jak tego A. okresu, A. którzy Sjemionow, Zob. J . P. A w i e r k i e w a , Problem sobstwiennosti w sowriemiennoj amierikanskoj etnografii, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1961 n r 4, s. 200-213; t e j ż e , Etnofrejdizm w SSzA, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1962 n r 4, s. 3—15. Sowriemiennaja amierikanskaja...; p i e r w s z y tego t y p u zbiór artykułów w y ­ d a n y został w r o k u 1951; Anglo-amierikanskaja etnografija na służbie impierializma, „Trudy Instituía E t n o g r a f i i ' , N. S., t. 12: 1951. Zob. S. N. A r t a n o w s k i j , Marksistskoje uczenie ob obszczestwięnnom progriessie i „ewoljucija kultury" L. Uajta, [w:] SowriemÁennaja amierikanskaja..., s. 50—63. 39 40 41 �461 KRONIKA A. A. Bobrinski i i n . , godne m i e j s c e zajmuje Bronisław Grąbczewski . Wartość 1 p r z e k a z a n y c h p r z e z niego i n f o r m a c j i polega n a t y m , że B . Grąbczewski należał do t y c h n i e l i c z n y c h wówczas b a d a c z y , którzy p r z e b y w a l i nie miejscowe Azji Środkowej i opanowali rozszerzyło jego możliwości W p r z e z dłuższy c z a s n a t e r e ­ języki, co oczywiście niesłychanie obserwacji. p i e r w s z y c h dziesięcioleciach X X w. zwiększa się ilość b a d a c z y , którzy t a r l i n a t e r e n współczesnego Tadżykistanu i i n t e r e s o w a l i się kulturą ludów. w Przede kraje programem Azji wszystkim w Oddziału Bogate Przedniej Muzułmańskich) w kolekcje Muzeum ośrodka etnograficznego, Bezpośrednio po 1921 większa znajduje dwu się we „basmaczy". kolejnych etnograficzne Azji Antropologii i nazwa Etnografii badawczą Środkowej I. I. Zarubina (dawna w — w roku kiej rewolucji władzy następuje emira kraj, Już jednakże w stanu Pamirze AN współpracuje sarczyk przerwa bucharskiego. okres po r o k u w walki badaniach ZSRR. szereg i O. A . również P o ' wypędzeniu doliny Z kilkakrotne badania innymi Leningrad gradzkim szych miejscowego emira Do Buchara", rozpoczyna bandami etnograficzne tzw. zostają w d a l s z y m ciągu u c z e s t ­ Chuf. M. S. A n d r i e j e w e m etnografów Suchariewa. w zaprzestają W swych latach kultury Instytutu Etnografi etnografii i N. A . K i s l j a k o w ) , i n . do do s k u t k u nad posiada badań Tadżyc­ Tadżykami n a terenie Z S R R , kierowana przede Tadżyki­ tutaj w s z y s t k i m n a d strukturą podejmuje N. A. wszystkim bogate z b i o r y w lenin- najznakomit­ E . M. etnograficzne, rodzi­ Kisljakow. t y m ośrodkiem, który g r u p u j e (przede badania p r z e z I . I. Z a ­ i m . N. N. Mikłucho-Makłaja Tadżykistanu a ponadto badaniach 1926—1927 p r o w a d z i społecznej, do d z i s i a j j e s t obok D u s z a n b e oddziale dochodzi już dzięki środkom jego owym m. t a s z k i e n c k i c h , m. i n . E . M . P i e s z c z e r i e w a , A . P i ­ Nie Ekspedycja Etnologiczna A N zagadnieniami związany w badawcze, Ostatnia z tych w y p r a w uczeni leningradzcy. znawców ekspedycje t r u d n y m okresie wojny, rubina, a w latach trzydziestych badania, i po­ terenowych. z kontrrewolucyjnymi 1924 t e r e n o w e organizuje nadzwyczaj Srodkowoazjatycka ny Na i od tej c h w i l i r e j e s t r u j e m y i c h n i e p r z e r w a n y rozwój. 1943, w Filii pod­ Ludów Tadżyki­ część współczesnego Tadżykistanu, t z w . „Wschodnia Taszkientem, zagubionej Oddział dzisiejszego niczą j e d y n i e u c z e n i spoza Tadżykistanu. P r o f . M . S . A n d r i e j e w , z Wschodniej dla r o z w o j u W b a d a n i a c h t e r e n o w y c h w o k r e s i e międzywojennym czasie i stały się Leningradzie. n a terenie niesłychanie zasłużony wyprawach etnograficznym a także N. G . M a l i c k i . k i l k u l e t n i , rujnujący wznowione o d e l e g o w a n e g o już z ściśle działalność s t a n u również M . S . A n d r i e j e w , się wspomnieć i Środkowej czątku X X w. r o z p o c z y n a roku tu badań p r z e z R o s y j s k i K o m i t e t d l a Z b a d a n i a Petersburgu. stawą należy przypamirskie I. I. Zarubina, do­ miejscowych Pieszczeriewa zebrane głów­ nie p r z e z e k s p e d y c j e , działające pod k i e r o w n i c t w e m I. I. Z a r u b i n a . Przełomowym rok d l a działalności 1945, k i e d y to w ZSRR zatrudniono uzyskała badacza gabinet grafa pierwszego etnografia Duszanbe etnografa. w Tadżykistanie prof. M . S . A n d r i e j e w a , k u l t u r y i języków etnografii etnograficznej w Tadżykistanie można I n s t y t u c i e H i s t o r i i , Języka i L i t e r a t u r y Tadżyckiej dopiero Rzeczywiste w roku Środkowej. Z AN AN rozwojowe przejścia ZSRR, jego i n i c j a t y w y i archeologii, w którym obok p i e r w s z e g o B. C h . K a r m y s z e w e j szanse 1947, z chwilą członka-korespondenta ludów A z j i duże nazwać Filii do zasłużonego utworzono tadżykistańskiego r o z p o c z y n a w r o k u 1948 pracę A . P i s a r c z y k . W etno­ owym Spośród l i c z n y c h p r a c B . Grąbczewslciego d l a etnografa interesującego się Tadżykistanem n a j b a r d z i e j c e n n y j e s t t. 3 Podróży generala В. Grąbczewslciego — W pustyniach Raskemu i Tybetu, W a r s z a w a b.d., w z n o w i o n y w o k r e s i e p o w o j e n ­ n y m w książce Podróże po Azji Środkowej, W a r s z a w a 1958. 1 �462 KRONIKA też c z a s i e podjęto p i e r w s z e k r o k i n a drodze przyjmując w kształcenia etnografów — c h a r a k t e r z e „aspirantów" N. C h . N u r d ż a n o w a Działalność naukowego ośrodka w Duszanbe nabiera Tadżyków, i M. R. Rachimowa. szczególnie szerokiego r o z m a c h u po u t w o r z e n i u w r o k u 1951 A k a d e m i i N a u k Tadżyckiej S R R , w której w Instytucie Historii, Archeologii jący do d z i s i a j Dział ( S e k t o r ) ramach i E t n o g r a f i i rozpoczął swą pracę i s t n i e ­ Etnografii, zorganizowany i kierowany przez A. P i ­ s a r c z y k , autorkę s z e r e g u c e n n y c h p r a c n a u k o w y c h , od w i e l u l a t związaną z bada­ n i a m i e t n o g r a f i c z n y m i n a t e r e n i e Tadżykistanu i U z b e k i s t a n u . Po k i l k u n a s t u latach swojej pracy Dział E t n o g r a f i i placówka n a u k o w a , mogąca poszczycić się w i e l o m a znalazły wyraz w Dorobek naukowy kogokolwiek, dziesiątkach publikacji w Duszanbe to poważna w y b i t n y m i osiągnięciami, które i pracach przygotowanych do druku. ośrodka w D u s z a n b e n i e może zostać d z i s i a j już pominięty p r z e z kto zajmuje się l u d a m i A z j i Środkowej, posługującymi się językami irańskimi. Dział E t n o g r a f i i w Duszanbe pod k o n i e c 1963 r. zatrudniał 14 pracowników, spośród których 2 to t z w . „starsi" p r a c o w n i c y n a u k i ze s t o p n i e m k a n d y d a t a 6 „młodszych" pracowników n a u k i oraz 1 „aspirant" i p r a c o w n i c y niczni. Podobnie przeobrażeń j a k na terenie Rewolucji innych miejscowych nowią najliczniejszą koro Rosjan, P o l k a — organizatorka także z Działu władają uzbeckim słychanie i językami ułatwia wykształcenia kistańskich zasłużonego dla rozwoju azjatyckich. uczelni w filologowie etnografii z terenu badań. Młodzi Państwowego Duszanbe: n a obszarze Działu Uniwersytetu — kil­ naukowi co oczywiście pracujący do starszego A . P i s a r c z y k i N. N. J e r s z o w pracownicy sta­ Pers I r a n u , a ponadto Tadżyków", Etnografowie i h i s t o r y c y . Należący etnograficznych Tadżycy t a m Uzbek, językami, i to n i e t y l k o tadżyckim, a l e w są a b s o l w e n t a m i w n i m M. S. Wydziału Andriejewa) wychowankowie i I n s t y t u t u Pedagogicznego. to tadży- Taszkiencie, radzieckich republik to przeważnie nie­ Duszanbe pokolenia Uniwersytetu (przede w s z y s t k i m dzięki działalności w badań ficzną z d o b y w a l i dziale w i k i e r o w n i c z k a Działu i i n . W s z y s c y t z w . „Przypamirskich Środkowoazjatyckiego tak W wychodźców miejscowymi prowadzenie etnografów Wschodniego ludów. zaistniały grupę z a t r u d n i o n y c h , obok n i c h p r a c u j e do t z w . „Irani", - d a w n y c h pracownicy które świadectwem Tadżyków należący społecznych, dobitnym Październikowej, j e s t wykształcenie k a d r y młodych etnografów spośród przedstawicieli i Uzbekistanu, tak i tutaj wyniku i kulturowych nauk, naukowo-tech­ środkowowyższych Wiedzę etnogra­ oni w c z a s i e „aspirantury" w D z i a l e E t n o g r a f i i w D u s z a n b e lub w Leningradzie. G ł ó w n y m z a m i e r z e n i e m b a d a w c z y m Działu E t n o g r a f i i w D u s z a n b e , określa­ jącym jego p r o f i l n a u k o w y , j e s t s y s t e m a t y c z n e e t n o g r a f i c z n e z b a d a n i e Tadży­ k i s t a n u . C e l e m owego zakreślonego n a szeroką skalę przedsięwzięcia j e s t u z y s k a ­ n i e materiałów d l a e t n o g r a f i c z n e j c h a r a k t e r y s t y k i Tadżyków i n a r o d o w y c h m n i e j ­ szości R e p u b l i k i i wykreślenie g r a n i c regionów e t n o g r a f i c z n y c h , a także z d o b y c i e d a n y c h pozwalających formułować w n i o s k i e t n o g e n e t y c z n e . U w a g a b a d a c z y z w r ó ­ cona j e s t przede w s z y s t k i m n a dokumentację zanikającej gwałtownie k u l t u r y t r a d y c y j n e j , p r z y c z y m jednakże s z e r o k o uwzględnia się również n o w e z j a w i s k a w k u l t u r z e i życiu społecznym. Program s y s t e m a t y c z n e g o etnograficznego został jeszcze Chuft to n a j w s z e c h s t r o n n i e j s z a , 2 czyk. przez T . 1, D u s z a n b e M. S. Andriejewa. j a k dotąd, 1953, t. 2, D u s z a n b e z b a d a n i a Tadżykistanu Jego dwutomowe monografia dzieło zainicjowany Tadżiki niewielkiej grupy doliny etno- 1958, w y d a n y z rękopisów p r z e z A . P i s a r ­ �463 KRONIKA graficznej dla n a terenie radzieckich republik etnografów kultury tadżykistańskich tradycyjnej etnografii. związane środkowoazjatyckich. przywiązywanie jest dużej z niesłychaną Charakterystyczne wagi do atrakcyjnością W i e l e elementów k u l t u r y U z b e k ó w c z y równinnych n y c h , bo przetrwałych t y l k o w jaśnionych p r z y pomocy R y c . 1. F r a g m e n t postaci z d e k o m p l e t o w a n y c h materiałów zebranych e k s p o z y c j i wnętrza w domostwa w y p i e k u chleba. M u z e u m dokumentacji tej kultury Tadżyków, reliktów, zostało w y ­ górach Tadżykistanu. Tadżyków. Republikańskie. dla niejas­ Docenie- „Tanur" — piec do Duszanbe Pot. Z. Jasiewicz nie ważności dycyjnej i dokumentacji było Etnografii bodźcem gwałtownie do i m . M. S. A n d r i e j e w a przy g r a f i i A N Tadżyckiej S R R . M u z e u m ponatów e t n o g r a f i c z n y c h dycji badawczych obecnie zorganizowania przeobrażającej w roku się k u l t u r y 1949 M u z e u m tra­ Archeologii Instytucie Historii, Archeologii i Etno­ to zgromadziło już k i l k a tysięcy c e n n y c h e k s ­ i stale zwiększa swój stan posiadania pracowników Działu E t n o g r a f i i . M u z e u m j e s t jedną z lepiej z o r g a n i z o w a n y c h i przystosowanych w wyniku im. M. S. ekspe­ Andriejewa do potrzeb p r a c y naukowej placówek m u z e a l n y c h r a d z i e c k i e j A z j i Środkowej. Program systematycznego dzisiaj w szereg ekspedycji, w latach znacznej mierze z etnograficznego wykonany. których pierwsza, 1948—1949 n a t e r e n i e kierowana obwodu kulabskiego, d a n i a w r o k u 1952 w o b w o d z i e g a r m s k i m , kogórskie r e g i o n y teriałów w dolinie zbadania tzw. Karategina przez W a obecnie A. nader jest w Pisarczyk, a następna obejmującym i Darwaza. rzeki Zerawszan, Tadżykistanu D l a jego r e a l i z a c j i z o r g a n i z o w a n o działała prowadziła interesujące już Dziale ba­ wyso­ r o k u 1961 zakończono zbiór m a ­ etnografowie tadżykistańscy k o n - �464 KRONIKA centrują s w e wysiłki n a b a d a n i a c h wych prac terenowych tym bardziej, danych uzyskanych ried jejna Chingan ży Tadżyków do oblasti w Tadżyków pod red. N. pieriod publikację N. Tadżikskoj (isforiko N. J e r SSR narodnyj Ziemliedielie Kara- pie- tieatr. Po tadżikow bass- etnograficzeskij — do d r u k u d a l s z y c h p r a c , m . i n . Tradycyjnej Jerszowa i Z. A . Szirokowej odzie­ Sztuki oraz ludowej A. Pisarczyk. oraz 7 rozdziału i Kazachstana wanie druku wymienić rajona i M . R. R a c h i m o w a 5 doriewoljucjonnyj N. trzeba Tadżikskij Nurdżanowa ocenić i c h udział w n a p i s a n i u p r a c y Kultura Azji podstawie umożliwiły również których J a k o poważne osiągnięcie pracowników Działu E t n o g r a f i i janstwa cennych badawczego. Na Leninabadskogo N. a także p r z y g o t o w a n i e ludowej dotychczaso­ materiałów, przygotowano terenowe spośród tadżikow 4 kuljabskoj rieki garmskim badania riewoljucijej , matieriałam 6 zgromadzonych jednego programu tematycznych, chozjajstwo Oktjabrskoj oczierk) , obwodzie Wymienione 3 monografii s z o w a Sielskoje według ilości i A . P i s a r c z y k obszerną monografię regionalną: Tadżycy i Darwaza . szeregu w w Kotlinie Hisarskiej. Wynikiem ogromne że z e b r a n y c h N. A . K i s l j a k o w a tegina są Tadżyki, zamieszczonego w s e r i i Narody Działu E t n o g r a f i i obrażeń k u l t u r o w y c h w również zagadnieniami i społecznych n a t e r e n i e R e p u b l i k i . kriestSriedniej Narodowi akcentują 8 należy kolchoznogo 1 tomie m i r a . Obie prace w Duszanbe w Duszanbe i byt tadżikskogo duże zaintereso­ współczesnych Nader prze­ interesującą po­ zycją dotyczącą przeobrażeń współczesnych będzie p r a c a M . Chamidżanowej Prze­ miany pro­ w materialnej kulturze górali c e s e m przeobrażeń k u l t u r o w y c h z okolic Matczy. Badaczka u grup przesiedlonych zajęła się z wysokogórskich n i e mogących wyżywić zamieszkałej t a m ludności n a n o w o n a w o d n i o n e terenów i zagospo­ d a r o w a n e z i e m i e tadżyckiej części t z w . Głodnego S t e p u . W W Dziale materiałów i podejmowane Leninabadzie dla początków X X (dawny są także p r a c e Chodżent) opracowania w., a w dotyczące k u l t u r y ludności przeprowadza się b a d a n i a historyczno-etnograficznej Duszanbe zbiera się d a n e monografii przede i XIX życie dziedzinie językoznawstwa. pokolenia tadżyki- znawcą języków, Uznanym w s z y s t k i m Tadżyków t z w . P r z y p a m i r s k i c h , j e s t A . P i s a r c z y k , która m . i n . współdziałała i w miasta Kultura do t e m a t u W a r t o j e s z c z e wspomnieć o poważnych zasługach starszego etnografów dostarczyć jedwabniczego. robotników — Tadżyków k o m b i n a t u stańskich miejskiej. mające w przygotowaniu J . M. Pieszczeriewej Jagnobskie do druku tieksty . 9 olbrzymiej pracy Wybitnym znawcą M. S. Andriejewa języków występu­ jących n a t e r e n i e Tadżykistanu jest również N. N. J e r s z o w . Miejscowym czasopismem publikującym m. in. artykuły etnograficzne są „Izwiestia O t d i e l e n i j a O b s z c z e s t w i e n n y c h N a u k " A N Tadżyckiej S R R . Problematyka j e s z c z e placówki nowicie w Dziale etnograficzna zajmuje poważne Instytutu Historii, Archeologii (Sektorze) Historii Sztuki. W miejsce i Etnografii Dziale w w badaniach Duszanbe, t y m , w ścisłej innej a mia­ współpracy Tytuły p r a c o d d a n y c h lub p r z y g o t o w y w a n y c h do d r u k u podaję w tłuma­ czeniu. „Trudy A N Tadżikskoj S S R " , t. 28, 1960. M o s k w a 1956. „Trudy Instituía i s t o r i i , a r c h e o l o g i i i e t n o g r a f i i A N Tadżikskoj S R R , t. 4 3 : 1957. A u t o r z y : N. N. J e r s z o w , N. A . K i s l j a k o w , J . M . P i e s z c z e r i e w a i S . P. R u s j a j k i n a , „Trudy I n s t i i u f a e i n o g r a f i i A N S S S R " , t. 24: 1954. M o s k w a 1962. Moskwa—Leningrad 1957. 3 4 5 6 7 8 9 �465 KRONIKA z etnografami, prowadzi się m . i n . p r a c e n a d ludową sztuką plastyczną i muzyką Tadżykistanu. Pracownicy śród godna których roda 10 mogą jest poszczycić zbiorowa się s z e r e g i e m publikacji, Iskusstwo tadżikskogo praca . O s t a t n i o oddano do d r u k u interesującą monografię Rzeźbione charze nad Działu wzmianki z XIX ludowym i początków teatrem XX wieku. tadżyckim rozpoczął w c z a s i e s w e j Nader intensywnie N. Nurdżanow, który drzwi prowadzi w swe pracę n a d t y m spo­ na-' Bli­ badania tematem pracy w Dziale Etnografii. R y c . 2. M u z e u m H i s t o r y c z n o - K r a j o z n a w c z e w Pendżykiencie F o t . Z. J a s i e w i c z Niektóre p r o b l e m y Uniwersytetu w uniwersytetach w D. E . Chajtun etnograficzne Duszanbe, w podejmowane którym zresztą radzieckich republikach znany jest dzięki swym są również p r z e z n i e m a , podobnie środkowoazjatyckich, l i c z n y m artykułom pracowników jak i w katedr n a temat innych etnografii. totemizmu, a J . A . S z i b a j e w a z a j m u j e się m. i n . K i r g i z a m i z t e r e n u P a m i r u . Godne wane zainteresowania Ministerstwu Republikańskie M u z e u m wolucyjnego, etnografa Kultury w są Republiki. Duszanbe, kierowanym przez Т. ( r y c . 1) w z b o g a c i stawowe tradycyjne muzea 10 regionalne. D u s z a n b e 1960. 30 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I zbiory, muzealne rozbudowane dziale cenne przede etnograficzne nich, przedre­ kolekcje Etnograficzną obecnie stała w y s t a w a Kolekcje podporządko­ spośród historii okresu nader M. S. A n d r i e j e w a . Tadżyków. Interesujące w I. F u r m o w i c z , przygotowywana zajęcia placówki gromadzi g r a f i c z n e , m . i n . z badań t e r e n o w y c h Muzeum także Najbardziej etno­ ekspozycję obrazująca posiadają pod­ również wszystkim z zakresu tkactwa oraz �466 KRONIKA artystycznej obróbki madziło M u z e u m gu p r z e c h o w u j e miedzi z terenu Wytrwałość planu leży Muzeum doliny etnografów systematycznego dziś do n a j l e p i e j dzieckiej części A z j i publikacje z terenu północnego w Leninabadzie. Muzeum Tadżykistanu, Krajoznawcze w zgro­ Choro- bogate k o l e k c j e związane z t z w . Tadżykami P r z y p a m i r s k i m i , a H i s - toryczno-Krajoznawcze graficzne i drewna Krajoznawcze ocaliły w Pendżykiencie ( r y c . 2) z b i e r a eksponaty etno­ Zerawszanu tadżykistańskich w przebadania zbadanych Środkowej. r e a l i z a c j i zakreślonego p r z e d Tadżykistanu pod względem Wieloletnie sprawiła, że R e p u b l i k a etnograficznym badania od niepamięci o b r a z t r a d y c y j n e j terenowe laty ta n a ­ na terenie i oparte ra­ na k u l t u r y tego n a d e r nich interesu­ jącego d l a etnografów r e g i o n u i umożliwiają włączanie wartościowych j e j e l e m e n ­ tów do kultury narodowej. Zbigniew ETNOGRAFICZNE O rozwoju OŚRODKI nauki w Uzbeckiej W UZBEKISTANIE Jasiewicz 1 S R R , która w r o k u 1964 obchodziła swój leusz z okazji 40-lecia proklamowania, mówi m . i n . ożywiona działalność jubi­ republi­ kańskich placówek e t n o g r a f i c z n y c h . T r a d y c y j n y m c e n t r u m życia n a u k o w e g o w U z ­ bekistanie j e s t T a s z k i e n t . T a m też działa najpoważniejsza instytucja naukowa w kraju etnograficzna — Dział E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i i A r c h e o l o g i i Akademii N a u k U z b e c k i e j S R R i s z e r e g i n n y c h placówek podejmujących problematykę e t n o ­ graficzną. Dział E t n o g r a f i i (Sektor Etnografii) rozpoczął swoją działalność w r o k u 1943 w r a m a c h u t w o r z o n e g o wówczas w s p o m n i a n e g o już I n s t y t u t u H i s t o r i i i A r c h e o l o ­ gii. Pracami żyjący Działu prof. w pierwszym M. S . A n d r i e j e w , okresie uczony jego i s t n i e n i a kierował i organizator o wybitnych dziś już nie­ zasługach dla r o z w o j u e t n o g r a f i i obszarów r a d z i e c k i c h r e p u b l i k środkowoazjatyckich. J e g o w s p ó ł ­ pracownikami kowie M. byli inni znakomici znawcy S. A n d r i e j e w a Srodkowoazjatyckiego z Wschodniego etnografii Wydziału Azji Środkowej, Państwowego wychowan­ Uniwersytetu w T a s z k i e n c i e ( S A G U ) , N. G . M a l i c k i , A . P i s a r c z y k i O. A . Suchariewa. R o z r o s t Działu nastąpił grafii przede w s z y s t k i m po r o k u to r o z b u d o w a n y ośrodek dysponujący 1958. D z i s i a j 12 p r a c o w n i k a m i 5 t z w . „starszych" pracowników n a u k i ze s t o p n i a m i d o k t o r a Dział naukowymi Etno­ (w t y m i kandydatów nauk), 2 p r a c o w n i k a m i n a u k o w o - t e c h n i c z n y m i oraz 6 a s p i r a n t a m i (spośród n i c h 1 z a o c z n y ) . Placówką znawczyni kieruje kultury O. A . S u c h a r i e w a , Uzbeków i wieloletnia badaczka terenowa i doskonała Tadżyków. B e z p r z e s a d y można stwierdzić, że Dział E t n o g r a f i i , prowadzący b a d a n i a m . i n . n a d przeobrażeniami w k u l t u r z e współczesnej, s a m byłby interesującym obiektem A u t o r powyższej i n f o r m a c j i zaznajomił się w c z a s i e s w e g o p o b y t u w T a d ż y ­ k i s t a n i e w 1963 r. z p r a c a m i n a u k o w y m i i z b i o r a m i m u z e a l n y m i w D u s z a n b e i P e n ­ dżykiencie. A u t o r i n f o r m a c j i o działalności e t n o g r a f i c z n e j n a t e r e n i e U z b e k i s t a n u p r z e ­ b y w a ł w r o k u 1963 n a s t y p e n d i u m n a u k o w y m w Z S R R , m . i n . w U z b e k i s t a n i e . W U z b e c k i e j S R R materiały u z y s k a n o n a drodze bezpośredniego z a p o z n a n i a się z p r a c a m i ośrodków n a u k o w y c h i m u z e a m i w T a s z k i e n c i e , S a m a r k a n d z i e , B u c h a r z e , F e r g a n i e i K o k a n d z i e . Wiadomości o pozostałych m u z e a c h zaczerpnięto z p r a c y J . I . G 1 a s s a, L . M . L a n d y , Muzjej Uzbekistana, T a s z k i e n t 1961. 11 1 �467 KRONIKA dla b a d a c z a , teligencji. i płeć zajmującego Pochodzenie się z a g a d n i e n i e m społeczne są w y r a z i s t y m tworzenia się i r o z w o j u jego pracowników, zwierciadłem owych uzbeckiej i n ­ i c h przynależność przemian społecznych narodowa i kulturalnych, j a k i e dokonały się w k r a j u po R e w o l u c j i . Z a t r u d n i e n i w D z i a l e to w większości młodzi robotniczego. Uzbecy, wszystkim pochodzenia olbrzymiej chłopskiego, a także O j c i e c j e d n e g o z n i c h był n i e w o l n i k i e m w Choreżmie i wolność u z y ­ skał dopiero w r o k u wych przede jest k i l k a 1920, po o b a l e n i u Uzbeczek. t a m c h a n a t u . W ś r ó d pracowników I c h społeczny i kulturalny awans można nauko­ przyrównać w jego r a d y k a l i z m i e do p r z e m i a n w życiu s y n a n i e w o l n i k a . Narodziny rozwoju kadry uzbeckich pracy naukowej k a m i i doskonale stwarzają niewątpliwie znający miejscową specyfikę kulturową, mają nia w prowadzeniu grafów etnografów duże szanse ośrodka. Młodzi n a u k o w c y , władający m i e j s c o w y m i języ­ ogromne ułatwie­ badań t e r e n o w y c h . Wykształcenie owej k a d r y u z b e c k i c h e t n o ­ j e s t w dużej m i e r z e zasługą Działu i jego k i e r o w n i c z k i . N a b ó r k ó w o d b y w a ł się p r z e d e w s z y s t k i m spośród historyków, absolwentów pracowni­ miejscowego u n i w e r s y t e t u i I n s t y t u t u P e d a g o g i c z n e g o . Część z n i c h dokształcała się poza ośrod­ k i e m , n a a s p i r a n t u r a c h w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i i m . N. N. Mikłucho-Makłaja w M o ­ skwie i Leningradzie. wersyteckie Łomonosowa w W ciekania w pracowników Działu uzyskał Katedrze Etnografii Działu wyróżnić można ludności m i a s t ; 2) b a d a n i a kultury kierunków 3 jej zasadnicze k i e r u n k i : k u l t u r y ludności w i e j s k i e j ; 3) d o ­ miejskiej uzyskały zainteresowań. obecnie Przyczyn w Uzbekistanie takiego stanu priorytet rzeczy należy wśród szukać, dużej r o l i m i a s t n a t y m t e r e n i e zarówno d z i s i a j ( w r o k u 1959 l u d ­ zamieszkała w miastach stanowiła 33,6°/o ogółu ludności i w przeszłości, k i e d y to m i e j s k i e ośrodki: S a m a r k a n d a , z n a n e były d a l e k o za g r a n i c a m i Środkowej miejską uni­ Uniwersytetu im. etnogenetycznc. j a k sądzę, w ność działalności kultury Badania innych z obecnych etnograficzne Moskwie. naukowej 1) b a d a n i a T y l k o jeden wykształcenie Azji. W Uzbekistanu), z a k r e s i e studiów n a d kulturą uwzględnione są w p r a c a c h Działu d w a a s p e k t y tej p r o b l e m a t y k i : nia etnograficzne współczesnymi jak Buchara, Taszkient i in. bada­ n a d historią m i a s t w X I X i n a początku X X w. oraz b a d a n i a n a d przeobrażeniami w życiu ludności m i e j s k i e j . P i e r w s z y s i a d a doniosłe z n a c z e n i e w w a r u n k a c h z nich ubóstwa źródeł p i s a n y c h n a t e r e n i e po­ Uzbe­ k i s t a n u . W i e l e z a s a d n i c z y c h zagadnień z h i s t o r i i m i a s t X I X i początków X X w., takich j a k ilość ludności i gęstość zaludnienia, granice, . administracja i sądo­ w n i c t w o , przemysł i h a n d e l , n i e mówiąc już o t a k interesujących p r o b l e m a c h , j a k życie „machalla" — dzielnic miejskich lub s y t u a c j i mogą być rozwiązane p r z e d e terenowych. W rozwijaniu przedstawionej cia m a O. A . S u c h a r i e w a . P o s i a d a cenne historyczno-etnograficzne i Pozdniefieodalnyj gorod promyszliennost . w również: końcu XIX przygotowująca Taszkientu 2 3 kultu problematyki dorobku istorii końca XIX religijnego, wielkie naukowym gorodow XX w. I. Dżabbarow, którego praca kandydacka i na początku X X w i e k u z n a j d u j e monografię w końcu XIX T a s z k i e n t 1958. T a s z k i e n t 1962. jednej z dzielnic się w osiągnię­ ćhanstwa 2 Riemiesliennaja Rzemiosła podej­ Chorezmu d r u k u , oraz M . R u z i j e w a T a s z k i e n t u Sziejchantaurska i na początku X X wieku. tej badań, m. in. nader Bucharskogo — naczała w etnograficznych B a d a n i a h i s t o r i i poszczególnych d z i e d z i n życia m i e j s k i e g o 3 mują powyżej ona w s w y m studia: К Buchara organizacji w s z y s t k i m n a drodze Niemniej część ważna i interesująca �468 KRONIKA jest problematyka ukończył klasy cie robotniczej i współczesnych pracę, m . i n . opartą Uzbekistanu, kultura przeobrażeń w o materiały R. K u r b a n g a l i j e w a robotników-Uzbeków a A . Hodżajew pisze o Kulturze Drugi kultura kompleks wsi. I terenowych, przemysłu interesujących obserwujemy podział Tworzenie się Ży­ z b i e r a materiały do t e m a t u włókienniczego i życiu robotników-Uzbeków zagadnień tutaj życiu ludności m i a s t . F . A r i p o w z badań w zespół etnografów na Margelanie, Taszkientu. problematykę t a s z k i e n c k i c h to historyczną, doty­ czącą X I X i początków X X w., i współczesną. W z a k r e s i e tej p i e r w s z e j I. D ż a b b a Rolnictwo row opracowuje południowego Chorezmu. B a d a n i a n a d wsią współczesną znalazły w y r a z w p u b l i k a c j a c h : A . O. S u c h a r i e w e j i nastojaszczije sielenija Uzbekistana . i 4 Współczesną 5 mowa Ajkyran problematyką przygotowująca pracę Nowe wełnianych brygadach Problematyka resujący z różnorodnych kołchozów etnogenezy kierunek prac stanowi zajmuje pracy Proszłoje i M . A . Bikżanowej Bikżanowej wiejską i stosunki Siemja w kołchozach się również M. Kasi- międzyludzkie w ba­ taszkienckiego. wydzielony Etnografowie dotyczących nakże n a o k r e s a c h najbliższych, A. warunki obwodu Działu. materiałów M. i trzeba przyznać nader t a s z k i e n c c y korzystając odległej przeszłości, koncentrują dostępnych b a d a n i o m metodami inte­ oczywiście się jed­ etnograficznymi. P r z e d m i o t e m i c h z a i n t e r e s o w a n i a j e s t p r z e d e w s z y s t k i m proces i d e n t y f i k a c j i z n a ­ rodem u z b e c k i m grup, które dotąd n i e utraciły świadomości s w e j rębności. Monografię Uzbecy-Karlucy cował dzie K. Szanijazow, uzbeckiego się on p r o c e s a m i z ogromnym a narodu. południowego T. Fajzijew ukończył i zachodniego pracę plemiennej Chorezmu od­ opra­ Uzbecy-Karamińcy w skła­ N i e c o inną problematykę podjął B . A m i n ó w . Zainteresował etnicznymi mającymi miejsce na zagospodarowanym obecnie r o z m a c h e m i z a l u d n i a n y m t z w . Głodnym S t e p i e n a p o g r a n i c z u kistanu, Kazachstanu i Uzbe­ Tadżykistanu. Dzięki interesującym w y n i k o m długoletnich badań Dział zdobył poważny a u t o ­ r y t e t n a u k o w y . Dużym osiągnięciem Działu j e s t a u t o r s t w o rozdziału Uzbeki m i e Narodów badawcze monografia Sriedniej Działu Azji i Kazachstana zaprezentuje Uzbecy. oddana 6 . W bardziej do d r u k u obszerna, dwutomowa, szczególnych gałęzi g o s p o d a r k i : r o l n i c t w a , h o d o w l i , przemysłu, a ponadto rozdziałów dających charakterystykę n a terenie U z b e k i s t a n u i analizujących ności, p r z e d s t a w i t o m y Uzbeków wybrane zagadnienia transpor­ miasta i materialne warunki osiedla życia k u l t u r y społecznej. Z a s y g n a l i z o w a n e lud­ dwa będą n a d e r r e p r e z e n t a t y w n e dla p r o f i l u n a u k o w e g o ośrodka. P r o f i l t e n określa p r z e d e w s z y s t k i m n a d e r s z e r o k i e p o j m o w a n i e nadto dążność do p o d e j m o w a n i a jednoczesnych zbiorowa T o m 1 zawierać będzie omówienie zagadnień etnogenezy i p o ­ tu, n a t o m i a s t 2 t o m , obok wiejskiego w 1 to­ pełnej p o s t a c i osiągnięcia dużych z a k r e s u etnografii, a p o ­ n a szeroką skalę p r o b l e m a t y k i współczesnej osiągnięciach w zakresie studiów przy historyczno-etnograficz- n y c h , z ukłonem w k i e r u n k u b a d a n i a h i s t o r i i k u l t u r y m i a s t . Rozprawy naukowe przygotowane w Dziale m i e j s c o w e c z a s o p i s m o „Izwiestia A N U z b e k s k o j publikuje w pierwszym S S R " , seria nauk rzędzie społecznych. P r o b l e m a t y k a e t n o g r a f i c z n a znalazła s w e m i e j s c e również w b a d a n i a c h i n n y c h i n s t y t u c j i n a u k o w y c h n a t e r e n i e T a s z k i e n t u . S t u d i a n a d literaturą ludową dzone są p r z e d e w s z y s t k i m w I n s t y t u c i e Języka i L i t e r a t u r y A N p r a c e n a d ludową sztuką plastyczną w N a u k o w o - b a d a w c z y m 4 5 6 T a s z k i e n t 1955. T a s z k i e n t 1959. W p r a c y Narody mira, M o s k w a 1962. prowa­ Uzbeckiej S R R , Instytucie Sztuki M i - �469 KRONIKA Ryc. 1. O z d o b n a alabastrowa nisza, typowa z X I X i pocz. X X w i e k u , wypełniona Muzeum dla bogatych ceramiką Sztuki Stosowanej wnętrz u z b e c k i c h współcześnie produkowaną. Uzbekistanu. Taszkient F o t . Z. J a s i e w i c z �470 KRONIKA nisterstwa K u l t u r y Uzbeckiej Konserwatorium S R R , a m u z y k a ludowa badana jest w 1 Wydzieloną grupę i n s t y t u c j i spełniających poważne z a d a n i a jak i popularyzacyjne etnograficzne w zakresie etnografii Historii Ludów zarówno naukowe stanowią m u z e a . W T a s z k i e n c i e z b i o r y przechowują i eksponują c z t e r y placówki Muzeum Państwowym w Taszkiencie. Uzbekistanu muzealne: (ul. K u j b y s z e w a 6) to n a j s t a r s z a pla­ cówka m u z e a l n a n a t e r e n i e r a d z i e c k i e j A z j i Środkowej. Zalążkiem j e j było Muzeum T a s z k i e n c k i e założone w Muzeum niejednokrotnie ulegało roku 1876. W reorganizacji ciągu s w o j e j i zmieniało wieloletniej swoją Muzeum związane było z A k a d e m i ą N a u k R e p u b l i k i , obecnie sterstwo Kultury. Muzeum r u j e M . Sułtanów. Z b i o r y posiada przeszło 90 k o l e k c j i obejmujących m. i n . materiały związane wydzielony działu są n a d e r zebrane w z rzemiosłem, p r z e d e wnętrz i stale okazale „Trudy Muzeum Muzjeja Muzeum publikowane AN były Uzbekskoj S z t u k i Stosowanej tkactwem we cowa, znanego których miejscowi miłośnika obecnie dywa­ swój własnym stan mistrzowie rzeźby w gipsie wszystkim z pierwowzorów cji. K o l e k c j e m u z e a l n e wyrobów Muzeum opracowaniu Katedry Etnografii Państwowe w i oddziale drewnie, zbiorów i malarze. Uniwersytetu Muzeum sztuki Sztuk ludowej tomy . 8 7) powstało w W wyposażeniu Muzeum jest wnętrz, ściśle powiązane w wyproduko­ przeobrażeń w etnografka — zakresu 16) posiada w gipsie oraz hafciarstwa, m. in. eksponuje również a r t y s t y c z n e w y r o b y chińskie, japońskie oraz i n d y j s k i e . Duże zasługi d l a w z b o g a c e n i a Muzeum, W a także jego a r c h i w u m l a t a c h 1936—1937 kierował chary, C h i w y i Margelanu. rękopisów i fotografii, ludową utrzymały się w M u z e u m opublikowano ostatnio położył M . S . on wielomiesięcznymi e k s p e d y c j a m i Tradycje pracy naukowej interesujący do d z i s i a j . W album nauko­ absolwentka c e r a m i k i , rzeźby i tkactwa Muzeum do arty­ Moskwie. S R R (ul. P r o l i e t a r s k a j a z przede produk­ k i e r u j e A . I. S i d o r i e n k o , a w a r t y s t y c z n y c h rzemiosł m e t a l o w y c h b u c h a r s k i e t k a n i n y s z y t e złotem i d y w a n y . do j e d y n i e nawiązujących procesu Sokołowa, i m . Łomonosowa zbiory roku ( r y c . 1), u c z e s t n i c z y l i n a j l e p s i s t r o n y z przedmiotów d l a śledzenia Uzbeckiej bogate trzy artystycznych wprowadzanych uczestniczy A. pra­ wydawnictwie R e p u b l i k i , a jego z b i o r y składają się s t y c z n e j wytwórczości U z b e k i s t a n u . M u z e u m wym m. in. pod k o n i e c X I X w. p r z e z A . A . P o ł o w - składające się z j e d n e j źródłem posiadania się dotąd w a n y c h ściśle w e d ł u g w z o r ó w t r a d y c y j n y c h , a z drugiej t y c h wzorów, są k a p i t a l n y m odzieżą, w y ­ przygotowane przez periodycznym środkowoazjatyckiej. się e k s p o z y c j a są (przebogate k o l e k c j e U z b e k i s t a n u (ul. S z p i l k o w s k a j a z Zarządem Przemysłu A r t y s t y c z n e g o kie­ zbiory S S R " , którego ukazały sztuki mieści prezentują a także r o l n i c t w e m , uzupełnia 1937 i mieści się w pałacyku w y s t a w i o n y m w którym się drogą c o r o c z n y c h e k s p e d y c j i t e r e n o w y c h . P r a c e n a u k o w e cowników 1963 mu Mini­ 10 tys. przedmiotów, wśród których wszystkim in. Muzeum roku patronuje Dział E t n o g r a f i c z n y , Szczególnie n ó w ) i a r t y s t y c z n y m i rzemiosłami m e t a l o w y m i , posażeniem Do bogate i interesujące. Składa się n a n i e ponad X I X w. historii nazwę. kolekcji Andriejew m . i n . do B u - w z a k r e s i e badań n a d sztuką ramach wydawnictw B. Sjergiejewa Cziekanka muzealnych po miedi . 9 M . i n . o p u b l i k o w a n e p r z y g o t o w a n e wspólnie z Działem E t n o g r a f i i obszerne Narodnoje dekoratiwnoje iskusstwo sowietskogo Uzbekistana. Tiekstil, Taszkient 1954, oraz a l b u m y : P. Z a c h i d o w a , Fierganskaja rospis, T a s z k i e n t 1960; A . M o różowej, Maszinnaja diekoratiwnaja wysziwka Uzbekistana, T a s z k i e n t 1960; I. M . P r i с y, Taszkientskaja riezba po ganczu, T a s z k i e n t 1960, oraz G . L . С z i e p i e l i e w i e c k i e j , Suzani Uzbekistana, T a s z k i e n t 1961. T a s z k i e n t 1951—1956. T a s z k i e n t 1960. 7 8 9 �471 KRONIKA Interesujące d l a e t n o g r a f a Szerzenia Wiedzy materiały e k s p o n u j e Naukowej religii i ateizmu. W także Republikańskie (ul. B i e s z a g a c z s k a j a Muzeum zgromadzono 5), posiadające m. Muzeum i n . oddział n i e c o zabytków i materiałów fotogra­ f i c z n y c h dotyczących m i e j s c o w y c h wierzeń i r e l i g i i . Jedynym naukowym jest N u k u s , kałpacka Filia etnografów, ośrodkiem e t n o g r a f i c z n y m stolica Autonomicznej Akademii przede Nauk Uzbeckiej wszystkim w Moskwie. Badaniami w granicach Karakałpakii, interesujące i c h g r u p y w R e p u b l i c e poza T a s z k i e n t e m R e p u b l i k i Karakałpackiej, gdzie S R R . Działa absolwentów placówki w Karagrupa Katedry Nukusie ale również pracuje tam kilkuosobowa objęci Etnografii są nie tylko na innych terenach w K o t l i n i e Fergańskiej Uniwersytetu Karakałpacy Uzbekistanu, m. i n . i w obwodach chorezmijskim i b u - charskim. Niesłychanie gęsta j e s t n a t o m i a s t sieć r e g i o n a l n y c h muzeów, w których z r e ­ guły p r z e c h o w y w a n e są c e n n e materiały etnograficzne, odzwierciedlające specyfikę r e g i o n u . N i e s t e t y w żadnym z t y c h muzeów n i e m a j e s z c z e etnografów. Najbardziej publikańskie M u z e u m Nader bogate rozbudowane muzeów pozastołecznych Historii K u l t u r y i Sztuki Uzbeckiej etnograficzne zbiory mieślnicze, odzież, a p r z e d e Obwodowe Muzeum spośród Muzeum obejmują SRR w przyrodniczy regionalne i Rewolucji i porewolucyjny. przy czym ten ostatni Materiały e t n o g r a f i c z n e i e k s p o z y c j i działu s p r z e d R e w o l u c j i . W czości rzemieślniczej, miedzianych, szczególnie jubilerstwo, odlewnictwo obronnym dwa zasadnicze podzielono na oddziały: okres znaleźć można w reprezentowana z brązu i jest żeliwa, rze­ Podobnie j a k i po­ a sprzed magazynach B u c h a r z e , z n a k o m i t y m ośrodku bogato i Bucharze mieści się w „ A r k u " — placówka w B u c h a r z e p o s i a d a historyczny, rolnicze artystyczne. W z a m k u , stanowiącym do 1920 r. siedzibę e m i r a b u c h a r s k i e g o . zostałe m u z e a jest R e ­ Samarkandzie. narzędzia wszystkim ludowe wyroby Historyczno-Krajoznawcze kulturową zawodowych wytwór­ produkcja przede naczyń wszystkim t k a c t w o i haft złotą nicią. E t n o g r a f n i e może jednakże, zarówno w B u c h a r z e j a k i gdzie i n d z i e j , pominąć działów h i s t o r i i o k r e s u po R e w o l u c j i , zawierających kiedy nader interesujące materiały mówiące o drogach i społecznych w U z b e k i s t a n i e ; p r z e p r o w a d z a n i u wizacji wsi, walce filię — Dział Twórczości emira. W o nadanie bogatych Ludowej, kobiecie reformy mieszczący się w się w swoim na Uzbekistanu C h i w i e n o s i nazwę C h o r e z m i j s k i e g o nego. Dział przedrewolucyjny mieści się w do Muzeum byłym poszerza pałacu pałacu rzemiosła a r t y s t y c z ­ e m i r a i jego docieramy muzealna w kolekty­ Bucharze byłym p o d m i e j s k i m wytwory czasie n a potrzeby północ w nie­ kulturowych rolnej i wodnej, itp. M u z e u m s a l a c h pałacowych z g r o m a d z o n o nego, w y p r o d u k o w a n e Przesuwając praw przeobrażeń dworu. Chorezmu. Placówka Historyczno-Rewolucyjchiwijskich władców. U w a g ę zwracają: k o l e k c j a narzędzi r o l n i c z y c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla c h o r e z m i j skich Uzbeków kałpakii oraz Nukusie odtworzone działa przedrewolucyjnej Muzeum graficznych. Eksponuje rzemieślnicze, wyroby W odzież miejscowe Karakałpackie oparty jest wnętrza m i e s z k a l n e . W Muzeum przede Krajoznawcze. wszystkim stolicy K a r a - Oddział się karakałpackie narzędzia r o l n i c z e i r y b a c k i e , oraz wytwory sztuki ludowej: historii n a materiałach rzeźby w etno­ narzędzia drewnie, hafty, j u b i l e r s k i e , d y w a n y , zdobioną uprzęż końską i t d . najbardziej zgromadzono w na południe Obwodowym wysuniętym Muzeum krańcu Uzbekistanu, Historyczno-Krajoznawczym natów dotyczących rzemiosł z końca X I X i X X w., a także kolekcję narzędzi rolniczych. W podwórzu muzeum u z b e c k i e g o z końca X I X — początkó\v X X w . pokazano wnętrze w Termezie, szereg ekspo­ miejscowych domostwa chłopa �472 KRONIKA R y c . 2. „ U r d a " — były pałac chanów w K o k a n d z i e , obecnie M i e j s k i e Muzeum K r a j o z n a w c z e . F r o n t o n z 2 poł. X I X w. Fot. Z. Jasiewicz �473 KRONIKA S z e r e g muzeów z o r g a n i z o w a n o n a t e r e n i e K o t l i n y Fergańskiej, w regionie gęsto zaludnionym Margelan), pracuje rają i o poważnym gdzie Obwodowe Muzeum materiały kiem znaczeniu gospodarczym. pod k o n i e c X I X w. przede mieszkał Krajoznawcze. W przez Zbiory Ferganie kilka (dawny lat B. etnograficzne Nowy Grąbczewski, Muzeum zawie­ w s z y s t k i m z z a k r e s u t k a c t w a , którego z n a k o m i t y m był p o b l i s k i M a r g e l a n . W ośrod­ K o k a n d z i e , do r o k u 1876 s t o l i c y C h a n a t u K o k a n - dzkiego, M i e j s k i e M u z e u m K r a j o z n a w c z e mieści się w byłym pałacu c h a n a C h u d o jara, t z w . „ U r d z i e " ( r y c . 2). B o g a t e materiały e t n o g r a f i c z n e równo w dziale historii okresu naukową p r z e d s t a w i a z których terenie słynął Kokand. Kotliny wodowe przede Pozostałe w muzea granicach Krajoznawcze w posiadające i Miejskie tam za­ Dużą wartość naczyń m i e d z i a n y c h , zbiory przynależnych Andiżanie znajdujemy j a k i sztuki. w s z y s t k i m kolekcja zdobionych Fergańskiej, Muzeum przedrewolucyjnego etnograficzne Uzbekistanowi, Muzeum na to Ob­ Krajoznawcze w Namanganie. Prężne ośrodki n a u k o w e szego r o z w o j u pracowany etnografii i gęsta sieć placówek m u z e a l n y c h są gwarancją w U z b e k i s t a n i e . Rękojmię r o z w o j u i r e a l i z o w a n y w ośrodku t a s z k i e n c k i m n a d e r interesujący p r o g r a m b a ­ dań e t n o g r a f i c z n y c h , zwróconych z j e d n e j s t r o n y k u przeszłości, p r z y c z y m e t n o ­ g r a f o w i e rozwiązują n i e k i e d y w ę z ł o w e p r o b l e m y a dal­ s t a n o w i również w y ­ z drugiej nastawionych na szerokie h i s t o r i i X I X i początków X X w., analizowanie współczesnych przeobrażeń kulturowych. Zbigniew Jasiewicz DZIAŁALNOŚĆ B A D A W C Z A N I E M I E C K I E G O I N S T Y T U T U E T N O G R A F I C Z N E G O P R Z Y N I E M I E C K I E J A K A D E M I I N A U K W B E R L I N I E W L A T A C H 1955—1965 W grafii Niemieckiej Republice p r o w a d z o n e są p r z e d e Demokratycznej i w Instytucie Ludoznawstwa badawczy powstał z w badawcze Dreźnie Etnograficznego i Oddziału (im. Wossidly). Wyższej na nowo jako Instytut S z t u k i L u d o w e j nalną. W Rudolf go w ośrodek b a d a w c z y 1962 r. po przejściu Weinhold. regionalnej Również Szkoły wiejskiego etnograf, Richard sposobu Wossidlo, czasie swoich z zamieszek badawczemu — drezdeński Adolf Spamer założonego utworzył go się głównie problematyką n a emeryturę k i e r o w n i c t w o regio­ ośrodka objął r o s t o c k i z a główny c e l s t a w i a sobie o p r a c o w a n i e Podwaliną tego ośrodka j e s t A r c h i w u m i m . W o s s i d l y , życia z wojennych, i rodzajów własnych podróży B e c k m a n n , były współpracownik zbiór Ośrodek Technicznej, około 2 000 000 ss. materiałów rękopiśmiennych i rysunków tyczących 1885—1939 w etno­ i E t n o g r a f i i , a następnie F r i e d r i c h S i e b e r zajmujący Siebera ośrodek k u l t u r y ludowej. zbiór zawierający zakresie w B e r l i n i e do I n s t y t u t u należy od 1954 r. Rostocku w 1919 r. p r z e z K a r o l a R e u s c h e l a . P o o s t a t n i e j w o j n i e rozbudował w Łużyckiego N i e m i e c k i e j A k a d e m i i N a u k >. Oprócz głównej placówki b a d a w c z e j ośrodek prace wszystkim w Niemieckim Instytucie Etnograficznym pracy materiałów badawczych Wossidly, przechował już pod k i e r o w n i c t w e m (zajęć). Archiwum gromadzonych po m e k l e m b u r s k i m w go, a następnie K a r l a Baumgartena przekazał — latach kraju. uratował ten j e d y n y w s w o i m do­ założył Paul rodzaju ośrodkowi do celów nauko­ wych. O p o w s t a n i u I n s t y t u t u i p i e r w s z y c h l a t a c h jego działalności pisała D. m a n n, Z działalności Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej Nauk w Berlinie, „Etnografia P o l s k a " , t. 4 : 1961, s. 385—391. 1 Stock­ Akademii �474 KRONIKA I n s t y t u t posiada działów kultury bogate a r c h i w u m materiałów i i l u s t r a c j i dotyczących ludowej, centralną bieżąco s z e r e g o b s z e r n y c h bibliotekę etnograficzną, różnych opracowuje też na bibliografii. P r a c e b a d a w c z e I n s t y t u t u koncentrują się wokół następujących zagadnień: p o ­ ezja i muzyka ludowa; praca i narzędzia r u n k i życia (szczególnie p r o b l e m a t y k a należałoby wymienić prace redakcyjne czasopismami i wydawnictwami 1 tak w do n i e d a w n a tradycji zakresie dom i z a g r o d a związane z wydawanymi poezji o wielu pracowników opracowuje tematykę ludowych demokratyczno-wolnośeiowych 1954 r. W o l f g a n g S t e i n i t z charakterze i rewolucyjnymi Instytut odbicie w pieśni i o p o w i a d a n i a c h 3 i rewolucyjnych. w k i l k u podstawowych Kierunek w 1962 г., w któ­ dokumentację i analizę pieśni l u d o w y c h (116 t y p ó w ) . Są to 4 demokratycznym wydarzeniami pieśni l u d o w e n i e m i e c k i e g o i opozycyjnym, związane z politycznymi z o k r e s u 1815—1933. G ł ó w n ą część z b i o r u rewolucyjnego r u c h u robotniczego stanowią z 1933 r. T o m t e n poprzedziło k i l k a artykułów , w j e d n y m zaś z n i c h S t e i n i t z wyciąga w n i o s k i 5 retyczne z przeprowadzonych Strobach s t o s u n k i społeczne ( l a m e n t y ) . W gruntownie teo­ badań n a d współczesną pieśnią robotniczą i ludową (chłopską). P o n a d t o H e r m a n n klagen, ten dziełach. P r a c e te k o n t y n u u j e w d a l s z y m ciągu, czego r e z u l t a t e m j e s t t o m w y d a n y pieśni przez wa­ Ponadto 2 ludowej r y m autor przedstawia (osiedle); ciągłymi . nietkniętą, a m i a n o w i c i e ruchów wytyczył w pracy, X I X i X X stulecia), dokumentacja. opracowywał pieśni chłopskie krytykujące 1964 r. ukazała się j e g o m o n o g r a f i a p o d b u d o w a n a źródłową dokumentacją . A u t o r 6 Bauern- pt. t e n opublikował także s z e r e g artykułów analizujących poszczególne pieśni. Po zakończeniu tradycje ujęcia pieśni stanowiło Strobach badań demokratyczne ludowej opracowanie n a d n i e m i e c k i m i pieśniami i opozycyjne, w aspekcie ludowymi, przekazującymi przystąpiono do o p r a c o w a n i a h i s t o r y c z n y m . Podstawę a r c h i w a l n y c h źródeł, którego i B r i g i t t e E m m r i c h . Ogólną syntezę mają syntetycznego d l a tego dokonali zamierzenia wspólnie l o n y c h okresów h i s t o r y c z n y c h o r a z poszczególnych g r u p pieśni. D o tego badania Hermann poprzedzić m o n o g r a f i e B . E m m r i c h n a d niemiecką pieśnią rzemieślniczą. J a k o dalsze okreś­ zmierzają przewidzia­ n e są m o n o g r a f i e n i e m i e c k i c h pieśni żołnierskich i l u d o w y c h z X V I I w. C e n t r a l n y m zagadnieniem t e o r i i pieśni l u d o w e j i jej w a r i a c j i zajmuje się H . S t r o b a c h , który opublikował już k i l k a artykułów n a t e n t e m a t . 7 I n s t y t u t w y d a j e następujące p u b l i k a c j e n a u k o w e : „Veróffentlichungen des Instituís für d e u t s c h e V o l k s k u n d e " , B e r l i n , A k a d e m i e - V e r l a g ( w skrócie: „Veróff. d. I n s i . f. d i . V k . " ) ; (od 1950 r. ukazało się 40 m o n o g r a f i i ) . „Deufsches J a h r b u c h für V o l k s k u n d e " . H e r a u s g e g e b e n v o m Insíiíuí für deuísche V o l k s k u n d e , B e r l i n , A k a d e m i e - V e r l a g , 1955 i dalsze. ( W skrócie: D J b f V K ) ; „Demos". Eíhnographische u n d folklorisíische Informaíionen. H e r a u s g e g e b e n v o m I n s t i t u t für d e u t s c h e V o l k s ­ k u n d e , B e r l i n , A k a d e m i e - V e r l a g , 1960 i dalsze. Zob. S t о с к m a n n, op. cit., s. 388. Deutsche Volkslieder demokratischen Charakters aus sechs Jahrhunderten, t. 1, „Veroff. d. Insí. f. dí. V k . " , i . 4: 1954. Z o b . S í o c k m a n n , op. cit., s. 389; W. S í e i n i t z , Arbęiterlied und Volkslied, „Sitzungsberichíe d e r D e u t s c h e A k a d e m i e d e r W i s s e n s c h a f t e n z u B e r l i n , K l a s s e für S p r a c h e n , L i t e r a t u r u n d K u n s t " , z. 8: 1965, o r a z D J b f V k , t. 12: 1966, s. 1—14; t e n ż e , Das Lied von Robert Blum, D J b f V k , t. 7: 1961. H . S t r o b a c h , Bauernklagen. Vntersuchungen zum sozialkritischen deutschen Volkslied, „Veroff. d. Insí. 1 dí. V k . " , t. 3 3 : 1964. H . S t r o b a c h , Varíabilitdt und V a r i a t i o n a i s Kategorien der Volkslíedtradition, [w:] VII International KongrejS jur Anthropologie und Ethnologie. Wissen­ schaften, M o s k w a 1964; t e n ż e , Variierungstendenzen im deutschen Arbeitervolkslied, D J b f V k , t. 11: 1965, s. 183—191; i e n ż e, Volksliedvariabilitát, Gesetzmafrigkeiten und Bedingungen, „Jahrbuch für V o l k s l i e d f o r s c h u n g " , t. 11; 1966. 2 3 4 5 6 7 �475 KRONIKA Doris częte i Erich przed wyniki badań stuleciu, Stockmann, muzykolodzy laty badania nad D. naszego opracowywania ludowym opublikowała materiałów i śpiewem Stockmann w I n s t y t u t u , kontynuują pieśni i Altmark w 1962 r . (Stara W 9 muzyki około 1000 zapisów, w Marchia) rozpo­ Nowsze 8 wymienionej z e b r a n y c h w e wcześniejszym o k r e s i e znajdują w y c h z 1955 г., g r o m a d z o n y c h ludowej . w ostatnim pracy się z b i o r y z a pomocą nagrań m a g n e t o f o n o w y c h . oprócz pieśni Całość ludo­ zawiera c z y m 625 t r a n s k r y p c j i z taśmy, a d o d a t k o w o j e s z c z e 2000 incipiów (początków) pieśni sygnalizujących r e p e r t u a r z A l t m a r k . Specjalnym ludową, zadaniem naszego które od l a t p r o w a d z i Wilfriedem Fiedlerem . 1 0 Ukazał k i l k a wartościowych artykułów Głównym skich polem ludowych 12 są badania nad wspólnie paischen naukowej E . Stockmanna m u z y c z n y c h , które jest b a d a n i e prowadzi wspólnie dalsze prace poświęciła się b a d a n i u Autorka 1 4 nad wydaniem zbioru tej s a m e j widziane z regionów opracowania tomu przygotowywanie der opowiadań i podań und Herr podań zawierających nego . Poszczególne t o m y są europej­ Knecht wych ze s t a r s z y c h , t r u d n o poszukiwań powstało krytykę u s t r o j u środkowych i południowych opracowań, w podstawie których także wstępne w y n i k i badań n a d p o d a n i a m i zawierającymi wyjaśniła (powstawania), i kwestie lokalizacji dotyczące pochodzenia historycznych podań regionów N i e m i e c społecz­ s e r i i będą się ukazywać s u k c e s y w n i e . dostępnych zbiorów. N a szereg zawie­ podjęła 1 5 1 7 ukaże się większa Po zgromadzeniu praca autorka dotychczaso­ przedstawiła rozprzestrzeniania typologię We a także krytykę społeczną materiałów rozpatrująca Prze­ Niemiec. w s z y s t k i c h t o m a c h przeważać będzie materiał do tej p o r y n i e p u b l i k o w a n y , pochodzący euro- 4 demokratyczne . 16 ponadto z Ernstem o c h a r a k t e r z e międzynarodowym, pt. Handbuch Gisela Burde-Schneidewind tradycje a n Volksmusikinstrumente rających muzyką lingwistą się już t o m 1 z e b r a n e g o m a t e r i a ł u , E m s h e i m e r e m (Muzeum historii m u z y k i w Sztokholmie), a teraz większego w y d a w n i c t w a albańską z naszym . działalności instrumentów Instytutu D. i E . S t o c k m a n n oraz się ze w s z y s t k i c h podań. S t o c k m a n n , op. cit., s. 389. D. S t o c k m a n n , Volksgesang in der Altmark von der Mitte des 19. bis zur Mitte des 20. Jahrhunderts, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V i c " , t. 29: 1962. Zob. D. S t o c k m a n n , Z działalności..., s. 389. D . S t o c k m a n n , W. F i e d l e r , E . S t o c k m a n n , Albanisćhe Volksmusik. Band I, Gesange der Camen, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 36: 1965. M. i n . E . S t o c k m a n n , Volkskundliche Bibliographie Albaniens von 3945—1956, D J b f V k , t. 4: 1958, s. 203—216; t e n ż e , Forschungsbericht Uber die Sammlung und Untersuchung albanischer Volksmusik, „Acta M u s i c o l o g i c a " , t. 32: 1960. Zob. D . S t o c k m a n n , Z działalności..., 389 n. (W bieżącym r o k u ukaże się następująca p u b l i k a c j a tego w y d a w n i c t w a : B . S á г o s i , Die Volksmusikinstrumente Ungarns). P o z a t y m : E . S t o c k m a n , Die europaischen Volksmusikinstrumente, Moglichkeiten und Probléme ihrer Darstellung in einem Handbuch, D J b f V k , t. 10: 1964, s. 238—253; t e n ż e , Towards a History of E u r o p e a n F o l k M u s i c I n s t r u m e n t s „Journal of t h e I n t e r n a t i o n a l F o l k M u s i c C o u n c i l " , t. 17: 1965 cz. I I ; t e n ż e , Volksmusikinstrumente und Arbeit, D F b f V k , t. 11: 1965, s. 245—259. Zob. D. S t o c k m a n n , Z działalności..., s. 388. G . B u r d e — S c h n e i d e w i n d , H e r r u n d K n e c h t , „Veroff. d. I n s t , f. dt. V k . " , t. 2 2 : 1960 (Dt. S a g e n d e m o k r a t . C h a r a k t e r s , t. 1). G. B u r d e - S c h n e i d e w i n d , Zwischen Elbe und Niederrhein, (Deutsche S a g e n d e m o k r a t . C h a r a k t e r s , t. 2, w d r u k u ) . G. B u r d e - S c h w e i d e w i n d , D e r S a g e n k r e i s um den mecklenburg. Gutsherrn Georg Haberland, D J b f V k , t. 5: 1959, s. 8 — 4 3 ; t e n ż e , Z u einigen 8 9 10 11 12 13 1 4 15 16 1 7 �476 KRONIKA Z badań nad opracowania Katalog podaniami zawierającymi t e n m a być w y d a n y wspólnie krytykę społeczną zrodził się g r u p y „podań h i s t o r y c z n y c h " w r a m a c h n i e m i e c k i e g o k a t a l o g u z Instytutem przez Badania Niemiecki Kultury Instytut Etnograficzny Ludowej Europy w Środkowej z Rostocku żył ze z b i o r u do r e c e n z j i i dyskusji podania część opracowanych Z a r ó w n o układ s y s t e m a t y c z n y , j a k i w y k a z stał p r z e d o d d a n i e m do d r u k u p r z e d y s k u t o w a n y zbiór opracowywany. bem Wossidly Wspomnieć bajek . jest tradycji, mach w oraz j a k i jej Henssena, Siegfried Neumann opracował naszego wydawnictwa . obraz Aneks 1 9 w formie poświęcając swej do prócz tego przebadał współczesnych publikowane Wyniki pracy sukcesywnie zajął zbiór uwagę w artykułów, w p r z y g o t o w a n i u ukazał 10 000 haseł Dotychczasowe znajduje ustnej- kilku to­ a b y n a tej p o d s t a w i e wiejskich. zaso­ odbicie w n i c h zarówno opracowania Wossidly się rękopiśmienny, opublikował powyższego ze zbiorów opowiadań l u d o w y c h , gawędziarzy i który i c h podział r z e c z o w y , społeczną, przekazicielom. 800 zapisów d o l n o n i e m i e c k i c h sobie uwzględniając ich wymowę 1966 r. N e u m a n n Istoty wariantów z o ­ przeszukiwany Gotfrieda liczący 4000 f a c e c j i l u d o w y c h , rzeczywistości Wossidly, i uzupełniony. systematycznie tu trzeba Równocześnie 1 8 Uni­ przedło­ o śmierci, wchodzące w skład dużej g r u p y n a z w a n e j i siły nadprzyrodzone. Ogromny materiałów Berlinie przy w e r s y t e c i e w M a r b u r g u . W w y n i k u tej współpracy I. M u l l e r a mianowicie plan podań. się oraz wyrobić wyniki były się pełniejsze opra­ cowanie. Grupa zadanie, badań robocza obok i przygotowywania dostępnych G. zajmująca opracowywania ze Burde-Schneidewind prace utworzył rektora) z wydawnictwami pod redakcją bardziej serię ludową zbiorów, prac T a k więc autorów o tej obcych ukazały szwedzkich wydawniczą, związaną I n s t y t u t u , zawierającą G. Burde-Schneidewind. sobie i jako dalsze podstawowych folklorystów się już pod węgierskich . (przez trudno redakcją Wolfgang 20 pośrednio tomy osobę poświęcone różnym Wymieniona edycja należy do dy­ naro­ naj­ z n a n y c h p u b l i k a c j i I n s t y t u t u . D o g r o n a w y d a w c ó w tej s e r i i należy J u l i a n Krzyżanowski ( W a r s z a w a ) , G y u l a O r t u t a y ( B u d a p e s z t ) Do postawiła przeprowadzania wydawanie językowych. Steinitz dom, literaturą antologii, względów nową się własnych pory biednych ukazały i się bogaczach , 22 Ludowe Ludowe D o d r u k u p r z y g o t o w a n o Ludowe bajki bajki bajki węgierskie , 2I czeskie białoruskie 23 i Wolfgang Steinitz (Berlin). Ludowe bajki niemieckie i Ludowe bajki rosyjskie . £4 . 2S N a k o n i e c należałoby j e s z c z e wspomnieć o t r a d y c y j n y m przedsięwzięciu I n s t y ­ t u t u , rozpoczętym n a początku naszego s t u l e c i a i s t a l e k o n t y n u o w a n y m , a m i a ­ n o w i c i e w i e l k i m dziele n a z w a n y m Corpus der deutschen Segen und Beschworungsformeln . 2e antijeudalen Sagentypen, D J b f V k , t. 8: 1962, s. 159—165; t e n ż e , Der Bauer in der deutschen V o l s s a g e , D J b f V k , t. 11: 1965, s. 35—45. Zob. D . S t o c k m a n n, Z działalności..., ss. 389. S . N e u m a n n , Volksschwanke aus Mecklenburg, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 30: 1963 ( p r z e d r u k 1964); t e n ż e , Der mecklemburgische Volksschumnk, Sein sozialer Gehalt und seine soziale Funkiion, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , 35: 1964. W. L i u n g m a n s , Varifrán kommer vara sagor (Die schwedische Volksmárchen. Herkunft und Gesćhichte), „Veroff. d. I n s t . d. dt. V k . " , t. 20: 1961; L . D é g h , M a r c h e n , Erzáhler u n d Erzahlgemeinschaft, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 23: 1962. G . O r t u t a y , Ungarische Volksmarchen, B e r l i n 1957, 3 w y d . W. W o e 11 e r, Deutsche V o l k s m a r c h e n von arm und reich, B e r l i n 1959. J . J e c h , Tschechische Volksmarchen, B e r l i n 1961. E. P o m e r a n c e w a , Russische Volksmarchen, B e r l i n 1964 (2 w y d . 1965.) L . G . В a r a g, Belorusische Volksmarchen (w druku). Zob. D. S t o c k m a n n, Z działalności..., s. 390. 18 19 20 21 2 2 23 2 4 25 2 6 �477 KRONIKA W tych d z i a l e p r a c y i narzędzi p r a c y w 1962 r. I n s t y t u t zakończył ostatnich . Zebrany materiał 2 7 udostępniony został i l u s t r a c j i , uporządkowanym według o d p o w i e d n i e j f i c z n e j , obejmując p o n a d tacją historyczną i 15 000 fotografii. tematycznie w inwentaryzację naukowym i geogra­ Materiał t e n j e s t uzupełniany dokumen­ związanymi badaniami terenowymi, o o d p o w i e d n i k w e s t i o n a r i u s z i siatkę około 700 ekspertów. Z e b r a n y materiał bliższych buraków wykorzystano latach w formie przewidziana monografii jest archiwum systematyki rzeczowej zbiorowa i większych praca c u k r o w y c h n a kulturę ludową o b s z a r u z opartymi w t e n sposób publikacji . zakresu W 2 a wpływu Magdeburger Borde naj­ uprawy i jej współ­ c z e s n y c h przeobrażeń. W ośrodku b a d a w c z y m kanie swej zdobyczy periodyzuje wiejskiej im. Wossidly w Rostocku Ulrich Bentzien bada przeni­ t e c h n i k i do życia m e k l e m b u r s k i e j on historię r e g i o n a l n e j n a nowoczesne zdobycze ludności w i e j s k i e j t e c h n i k i , przedstawiając świata 29 . W reakcję pracy ludności t e c h n i k i . Szczególnie interesujące etno­ g r a f a okazało się językowe o p a n o w a n i e z j a w i s k t e c h n i c z n y c h i odbicie i c h w nych dziedzinach folkloru. Pracę tę poszerzą badania n a d historią uprawy róż­ roli w północnych N i e m c z e c h , p r z y c z y m szczególną u w a g ę poświęci się pługom i h a ­ k o m , i c h typologii, f u n k c j i i n o m e n k l a t u r z e W zakresie międzynarodowej badań nad 30 narzędziami . pracy Instytut współpracy, co do której zrobiono Współpracę w z a k r e s i e międzynarodowej bibliografii zmierza do poszerzenia już pewną ilość propozycji . 1 1 pługa podjął U . B e n t z i e n . T e m a t u h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h badań n a d niemiecką u p r a w ą w i n n e j rośli d o t y c z y k i l k a r o z p r a w etnografii rozpoczęto w Rudolfa 1956 r. — Weinholda . 3 2 pod P o d kątem w i d z e n i a kierunkiem Reinharda lato­ regionalnej Peescha i przy współpracy W o l f g a n g a R u d o l p h a — inwentaryzację narzędzi r y b a c k i c h , łodzi i środ­ ków transportu Przeprowadzone n a wybrzeżu badania Bałtyku równo w artykułach, j a k i większej p r a c y B a d a n i a ergologiczne i przyległych, nie n a d m o r s k i c h terenach. przyniosły bogaty materiał, który został zużytkowany z a ­ 33 . s k i e r o w a n e są p r z e d e w s z y s t k i m n a p r o b l e m regionalnego P o r . D. S t o c k m a n n , Z działalności..., s. 386. W. J a c o b e i t — R . Q u i e t z s c h , F o r s c h u n g e n zur bauerlichen Arbeit und Wirtschaft im Institut für deutsche Volkskunde Berlin. Stand und Aufgaben, D J b f V k , t. 11: 1965 s. 59—91; W. J a c o b e i t , D a s bauerliche Arbeitsgerat in den Museen der DDR, „Neue M u s e u m s k u n d e " , t. 6: 1963; t e n ż e , Schafhaítung u n d Schafer in Zentraleuropa bis zum Beginn des 20. Jahrhunderts, „Veroff. d. I n s t , f. dt. V k . " , t. 25: 1961; t e n ż e , Bauerliche Arbeit und Wirtschaft. Ein Beitrag zur Wissenschaftsgeschichte der deutschen Volkskunde, „Veroff. d. I n s t , f dt V k . " , t. 39: 1965. U . B e n t z i e n , Das Eindringen der Technik in die Lebenswelt der mecklenburgischen Landbevólkerung, B e r l i n 1961. U . B e n t z i e n , Der Pflug auf der Insel Rugen, „Greifswald-Stralsunder J a h r b u c h " , R. 3: 1963; t e n ż e , Der Haker, D J b f V k , R . 11: 1965, s. 16—34. W. J a c o b e i t , Intensification of International Cooperation in the Field of European Ethnography, „Current A n t h r o p o l o g y " , R . 5: 1964. R. W e i n h о 1 d, Stand und Aufgaben der Erforschung des Weinbaus im Saale—Unstrut—Gebiet, „Forschungen u n d F o r t s c h r i t t e " , t. 37: 1963; t e n ż e , Die ethnographische Erforschung des Weinbaus zwischen Saale und Elbe, „Acta E t h n o g r a p h i c a " , t. 12: 1963; „Ethnographia", t. 74: 1963; t e n ż e , Gemeinsamkeiten und Wechselbeziehungen zwischen der ungarischen und deutschen Weinkultur, [w:l Europa et Hungaria, B u d a p e s t 1965. R. P e e s с h, D i e Fischerkommünen auf Rugen und Hiddensee, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 28: 1961; W. R u d o l p h , D i e U b e r g a n g s f o r m e n zwischen Einbaum und Plankenboot an der südlichen Ostseeküste, B e r l i n 1965; t e n ż e , Handbuch der volkstümlichen Boote im óstlichen Niederdeutschland „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 4 1 : 1966. 2 7 2 8 29 30 3 1 3 2 33 �478 KRONIKA zróżnicowania między niemiecką a starosłowiańską kulturą między wybrzeżem Bałtyku, Ł a b ą Teoretycznej gadnieniem przenikania zjawisk i Dolną O d r ą . 3 4 do k u l t u r y m a t e r i a l n e j P e e s c h , który dał n a d t o p o p u l a r n o n a u k o w e 35 blemów W w punkcie styku po­ dyskusji nad z a ­ poświęcił u w a g ę R e i n h a r d w p r o w a d z e n i e do p o d s t a w o w y c h pro­ ergologii . 3G drezdeńskim ośrodku b a d a w c z y m F r i e d r i c h Sieber górniczą, prowadząc szczegółowe b a d a n i a , pracę metodologiczną . T e j samej 37 na podstawie problematyce K u b e g o . Tematyką górniczą z a j m u j e zajmował poświęcone się również H e l m u t 3 8 się tematyką których stworzył są s t u d i a poważną Siegfrieda W i l s d o r f , ogłaszając od 1959 г., przeważnie w górniczych, s p e c j a l i s t y c z n y c h w y d a w n i c t w a c h , ponad 3 9 dwa­ dzieścia h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h artykułów. W s z y s t k i e te s t u d i a z z a k r e s u c o r a z bardziej stały r o z b u d o w y w u j ącego zebrane przez czej . N a d t o H . W i l s d o r f w 40 nakreślił przedmiot się międzynarodowo H . Wilsdorfa i i U. Uhlricha dwóch podstawowych, tegoż działu zakres górnictwa interesował się również К. nie z M. B a c h m a n n e m i F . S i e b e r e m Tematem w zakresie szczególnych r e g i o n a c h terenowych etnografii bibliografii domu metodologicznych etnografii . 41 Problematyką przeprowadził nych i gospodarczych artykułach z zakresu 4 43 sztuki ludowej . prowadzone Meklemburgii inwentaryzację w ponad zo­ górni­ E . F r i t z s c h , ogłaszając także artykuły w s p ó l ­ chłopskiego kraju. W górniczej etnografii z z a k r e s u rzemiosła ze szczególnym uwzględnieniem zajmował się R . W e i n h o l d i F . S i e b e r Badania działu w są p r z e z K a r l Baumgarten architektoniczną Instytut w podczas budynków po­ badań mieszkal­ 500 w s i a c h . J a k o r e z u l t a t t y c h badań ogłosił k i l k a R . P e e s c h , Ein altslawisches Relikt der materiellen Kultur im Gebiet zwischen Elbe und Oder, D J b f V k , t. 11: 1965 cz. 1, s. 137—155; W. Rudolph, Altere Entwicklungsstufen der Arbeitsgesellung auf kleinen Fischerbooten, DJbfVk, t. 11: 1965, s. 229—244. R . P e e s c h , D a s Geriit in der Arbeitswelt des Fischers, D J b f V k , t. 12: 1966, s. 26—36. R . P e e s c h , Holzgerat in seinen Urformen., „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 42: 1966. F . S i e b e r , Die bergmannische Lebenswelt ais Forschungsgegenstand der Volkskunde, D J b f V k , t. 5: 1959, s. 237—242. S . K u b e , Bergmannisches Familienleben in Genrebildern des 19. Jahrhunderts, D J b f V k , t. 4: 1958, s. 327—365; t e n ż e , Hausen, Wohnen und Siedeln der Bergleute im sachsischen Erzgebirge und seinem Vorland, D J b f V k , t. 5: 1959, s. 307—332; t e n ż e , Bergmannssage und Bilderbogen, D J b f V k , t. 8: 1962, s. 122—134; t e n ż e , Bergmannskostiim und Bergmannschmuck des sachsischen Kurfilrsten von 1678 ais Reprasentationsmittel des Bergmannischen, [w:] H . Winkelmann, Der Bergmannsschmuck Johann Georg II. von Sachsen, B o c h u m 1961. „Anschnitt", „Bergakademie", „Freib. F o r s c h . H e f t e " , „Stahleisen", „Indus t r i e l l e O r g a n i s a t i o n " , „Jahrbuch des S t a a t l . M u s . f. M i n . u. G e o l . D r e s d e n " . Montanethnographische Bibliographie 1945—1964, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 40: 1966. H . W i l s d o r f , Alte bergmannische Gebrauchsgraphik in ihrer volkskundlichen Aussage, D J b f V k , t. 11: 1965, s. 206—218, o r a z artykuł d r u k o w a n y w „Fests c h r i f t des S t a a t l . M u s . f. V k . " . K. E. F r i t z s c h , M . B a c h m a n n , Deutsches Spielzeug, B e r l i n 1965; ponadto zob. p u b l i k a c j e c y t o w a n e p r z e z D. S t o c k m a n n a , Z działalności..., s. 387. R . W e i n h o l d , Die „Zittauer-Schilsseln" im Staatlichen Museum für Volkskunst, „Letopis", S e r i a С, n r 6/7: 1963/1964 [1964], s. 124—137; t e n ż e , Zweck und Form, „Jahrbuch des Instituís für a n g e w a n d t K u n s í " , 1962, a nadío cyí. D . S t o c k m a n n , Z działalności s. 387; F . S i e b e r , Begriff und W e s e n d e r V o l k s k u n s t in der Volkskunstforschung, „Wissenschaftliche A n n a l e n " , t. 4 : 1955. T u t a j należy wymienić także a l b u m y W. L u с к i n g a, zob. S t o c k m a n n, Z działalności s. 391. 34 35 3 6 3 7 38 39 40 41 4 2 4 3 �479 KRONIKA publikacji . 4 4 Wspólnie z U . B e n t z i e n e m przeprowadził retrospektywną 1620 r. wyposażenia m e k l e m b u r s k i e j spodarki . W przygotowaniu 45 analizę od zagrody z p u n k t u widzenia budownictwa i go­ z n a j d u j e się a l b u m dotyczący m e k l e m b u r s k i e g o domu halowego. W Brandenburgii inwentaryzację sporządzając rozpoczęto w 1959 r. — pod k i e r u n k i e m W e r n e r a tradycyjnego inwentaryzację budownictwa architektoniczną bytków dawnego budownictwa. wił Radig 1965 r . W. w 4 6 wiejskiego. W Wyniki Przebadano i fotograficzną powyższych badaniach prac prowadzonych w Radiga około wielu typowych badawczych ośrodku zwrócono również uwagę n a b u d o w n i c t w o m i e s z k a l n e i gospodarcze — 180 w s i za­ przedsta­ drezdeńskim S a k s o n i i , któ­ r e m u s z e r e g p u b l i k a c j i poświęcił A l f r e d F i e d l e r . 47 D o b r ą orientację w s t a n i e badań n a d d o m e m chłopskim, p r o w a d z o n y c h mieckiej i Republice Demokratycznej, 1966 r. w y d a w n i c t w a dzący b a d a n i a opublikowane „kieszonkowe" K . B a u m g a r t e n a stępne, A . F i e d l e r , Saksonia, czasie. W s z y s c y dały badacze terenowe się problematyką Instytucie w Nie­ w 1965 i W. R a d i g a , 4 8 a dwa n a ­ ukażą się w najbliższym O. S c h m o l i t z k y , Turyngia, zajmujący w domu chłopskiego i p r o w a ­ na terenie Niemieckiej R e p u b l i k i Demokratycznej zgrupo­ w a n i są w s p e c j a l n e j K o m i s j i , działającej w r a m a c h I n s t y t u t u . N a d o r o c z n y c h s e s j a c h informują się w z a j e m n i e Powyższe b a d a n i a o prowadzonych badaniach i wymieniają doświadczenia. poszerzone są o problematykę urządzenia wnętrza i k u l t u r y m i e s z k a n i o w e j , do której należą p u b l i k a c j e F . S i e b e r a i S . N e u m a n n a 4Э , а К. Baum- garten przygotowuje syntetyczne opracowanie z z a k r e s u dawnej kultury mieszkanio­ wej na wsi. F . Sieber poszerza problematykę badawczą o zagadnienie zwyczajów i w a r u n k ó w życia . W a r t o j e d n a k zaznaczyć, że p u n k t ciężkości a k t u a l n i e p r o w a ­ 50 dzonych w tej d z i e d z i n i e badań s p o c z y w a n a k w e s t i i współczesnych kulturowych, przy c z y m n a plan pierwszy w y s u w a się z a g a d n i e n i e przeobrażeń analizy warun­ ków m i e s z k a n i o w y c h n a w s i . Pracą tą k i e r u j e P a v o l Nedo. W zakresie bibliografia prac bibliograficznych rejestrująca, której celem od 1958 r. p r o w a d z o n a jest wszechstronna jest etnograficzna informacja wszystkich K. B a u m g a r t e n , Wesen und Aufgabe der Gefiigeforschung, „Letopis", S e r i a C , n r 6/7: 1963/1964 [1964], s. 256—260; t e n ż e , Zimmermannswerk in Mecklen­ burg: Die Scheune, „Veroff. d. I n s t . f. V k . " , t. 26: 1961. K. B a u m g a r t e n , U . B e n t z i e n , Hoj und Wirtschaft der Ribnitzer Bauern, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 31: 1936. W. R a d i g , Gefiigestudien in Brandenburg, D J b f V k , t. 11: 1965, s. 156—172; t e n ż e , Stand und Aufgaben der Bauernhausforschung in Thüringen, Sachsen und Brandenburg, D J b f V k , t. 10: 1964, s. 147—162. A . F i e d l e r , D i e Hocheinfahrt. Zum Formenwendel sachsischer Scheunen in neuerer Zeit, „Letopis", S e r i a С, n r 6/7: 1963/1964 [1964], s. 261—271; t e n ż e , Die Abschaffung der mit Holz gejertigten Schornsteine in Sachsen, „Letopis", S e r i a C , n r 8: 1965, s. 7 4 — 9 8 ; t e n ż e , Kur sachsische Landsverordnungen des 16. bis 18. Jahrhunderts und ihre Einwirkung auf die landliche Bauweise, D J b V k , t. 11: 1965, cz. 1, s. 4 6 — 5 8 ; t e n ż e , Privates und kommunales Backen in Dórfern, „Abh a n d l u n g e n u n d B e r i c h t e des Staałlichen M u s e u m s für V o l k e r k u n d e i n D r e s d e n " t. 22: 1963; t e n ż e , Vo?i D a c h u n d Fach, „Sachsische H e i m a t b l a t t e r " , t. 6: 1960; t e n ż e , H o c h e i n f a h r t b e i S t a l l e n , „Sachsische H e i m a t b l a t t e r " , t. 8: 1962. K . B a u m g a r t e n , D a s B a u e r n h a u s i n Mecklenburg, B e r l i n 1965; W. R a ­ d i g , Das Bauernhaus in Brandenburg und im Mittelelbegębiet, B e r l i n 1966. S . N e u m a n n , L a d e u n d Koffer im b a u e r l i c h e n Mobiliár Westmecklenburgs, D J b f V k , t. 11: 1965 cz. 1, s. 123—136; p r a c e F . S i e b e r a c y t u j e S t o c k m a n n , Z działalności s. 387. F. S i e b e r , Aspekte der Brauchforschung, „Wiss. A n n a l e n " , t. 5: 1956; t e n ż e , Voire u n d volkstiimliche Moťiuiřc i m Festwerk des B a r o c k s a n h a r d von Dresdener Bildąuellen, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 21: 1960. 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 �480 KRONIKA placówek Z badawczych materiału für Instytutu uporządkowanego Volkskunde" publikuje o zamierzeniach według podziału przegląd i wynikach prac badawczych. rzeczowego „Deutsches w poszczególnych literatury obrębie Jahrbuch łów, odnoszących się bądź do t e m a t y k i danego t o m u , bądź do a k t u a l n y c h badawczych. Ponadto w zakresie bibliografii prowadzona jest n a u k o w e g o o stanie badań e t n o g r a f i c z n y c h w N i e m i e c k i e j nej, którą to akcją kieruje informacja Republice H . U h l r i c h . D o tego c e l u służy — międzynarodową Wildhabera (Bazylea) oprócz (Budapeszt) Dla Bibliographia uzupełnienia kowane dokumentacją. archiwum Wynikiem jej jest w y d a w a n a I n t e r n a t i o n a l e V o l k s k u n d l i c h e Bibliographie Historiae Rerum Rusticarum, etnograficznej, będące i liczące obecnie p o n a d 3000 zdjęć f o t o g r a f i c z n y c h P r z y g o t o w a n o do d r u k u w Zakładzie E t n o g r a f i i I H K M P A N w Z niem. tlum. 51 przez Gunsta opieką C. Kreuzberga . Krakowie Reinhard INSTYTUTU Roberta i Petera 1958 r. zostało zapocząt­ pod I. Nizińska DZIAŁALNOŚĆ publikacji współpraca Jnternationalis. źródeł a r c h i w a l n y c h i l i t e r a t u r y w ikonografii świata Demokratycz­ w dziale przeglądu l i t e r a t u r y „Deutsches J a h r b u c h für V o l k s k u n d e " — nad dzia­ planów IM. J U L I U S Z A L I P S A W Z A K R E S I E Peesch ETNOGRAFII GOSPODARCZEJ Prace z zakresu anglosaskich, Świadczą publikacje etnografii gospodarczej darzone zarówno E u r o p y , j a k i A m e r y k i , o t y m kongresy z okresu międzynarodowe, lat o s t a t n i c h W są współcześnie coraz większym sympozja, październiku sesje roku naukowe ubiegłego J u l i u s z a L i p s a zorganizował sesję naukową poświęconą etnografii sesji tej p r a c o w n i c y problematykę naukowi Instytutu badawczą, założenia przedstawili teoretyczne d u k c j i różnych działów g o s p o d a r k i oraz osiągnięcia j e d n e g o z działów etnografii Instytutu w chlarz zagadnień, między etnologii i n n y m i : kulturotwórczą bie określonego t y p u g o s p o d a r c z o - k u l t u r o w e g o , ludzkich o uprawianych gospodarki roślinach, f u n k c j e strefy t r o p i k a l n e j , np. w c d y oraz obejmuje rolę roślin Na dyskusji procesu pro­ etnobotaniki . 2 szeroki i zwierząt w poglądy i wiedzę określonych określonego pożywienia w wa­ obrę­ grup całokształcie i o w a d ó w w A u s t r a l i i . Współczesne 3 liczne zasygnalizowali gospodarczej: gospodarczej oraz Instytut im. i w sposoby a n a l i z y Problematyka krajach gospodarczej. referatach społeczeństw p i e r w o t n y c h najważniejsze zakresie w w zainteresowaniem. prace Zob. S t o c k m a n n , Z działalności s. 388. Między i n n y m i V I I Międzynarodowy K o n g r e s Botaników w 1954 r. w Paryżu powołał do życia specjalną sekcję etnobotaniczną; X X X I V Międzynarodowy K o n ­ gres Amerykanistów obradujący w W i e d n i u w 1960 r. wyodrębnił w specjalną grupę r e f e r a t y z z a k r e s u p r o b l e m a t y k i roślin u p r a w n y c h i zwierząt domowych, S e s j a Berlińska N i e m i e c k i e j A k a d e m i i N a u k z 1955 r. poświęcona była wyłącznie e t n o g r a f i i a g r a r n e j . P o r . A . K o w a l s k a - L e w i c k a , E t n o b o t a n i k a , „Etnografia P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 207—214. Beitrage zur Wirtschailsethnographie zum 50 Jahrigen Jubilaum des Julius Lips Instituís für Ethnologie und vergleichende Rechtssoziologie, „Sonderdruck aus W i s s e n s c h a f t l i c h e Z e i t s c h r i f t d e r Кяг1 M a r k s U n i v . " , L e i p z i g , z. 2: 1964. E . L i p s , Formen der religiósen Verehrung des Maises bei indianischen Bodenbauern, „Wissenschaftliche Z e i t s c h r i f t der K a r l M a r k s U n i v . " , L e i p z i g . R . 9: 1959/1960 ( G e s e l l s c h a f t s u n d S p r a c h w i s s e n s c h a f t l i c h e R e i h e , z. 2); E . L i p s , Ethno51 1 2 3 �481 KRONIKA prowadzone w I n s t y t u c i e J . L i p s a eksponują w b a d a n i a c h g o s p o d a r k i różnych ludów o d m i e n n y c h s t r e f k l i m a t y c z n y c h n i e t y l k o p r z e b i e g p r o c e s u p r o d u k c j i i jego w s z e c h ­ stronne uwarunkowanie, lecz społeczności. E t n o l o g o w i e cesu produkcji, grupy j a k i końcowy e t n i c z n e j . Znajomość z r o z u m i e n i a w i e l u faktów gospodarcze także według efektywne l i p s c y wyrażają j e j efekt gospodarki wyniki gospodarki pogląd, że zarówno określają właściwy w badanej pro­ stan rozwoju danej danego l u d u c z y s z c z e p u jest k l u c z e m do z d z i e d z i n y k u l t u r y społecznej E . Lips dla s a m przebieg społecznościach i duchowej. przedklasowych są Kompleksy równocześnie kompleksami kulturowymi. Wytyczne w oparciu do zamieszkującej Dane 0 analizy o znajomość dorzecze gospodarki stosunków rzeki Columbii językowe, a r c h e o l o g i c z n e związkach która zdobywanie 1 konsumpcję o m a w i a m a r g i n e s o w o . odżywczej tych dłuższy Północnej. terenów okres Treide indiańskiej świadczą dzieliła D. Treide wybiera wspólne jeden z domi­ pożywienia. Rozdział żywności, wymianę w którego obrębie odbywa kolejno się żywności, narzędzia p r a c y , organizację p r a c y , a w części działalności gospodarczej. i możliwości ności n a b a d a n y m D. ludności A n a l i z a składa się z 2 części, o b e j m u j e W ocenie d l a p r o d u k c j i żywności T r e i d e u s t a l a r o d z a j e tości opracował części A m e r y k i dotyczące przez środowisko geograficzne, proces z d o b y w a n i a wyniki zachodniej analizy ekonomicznej nujących działów g o s p o d a r k i : części p i e r w s z e j w i etnograficzne g e n e t y c z n y c h tej g r u p y , losy h i s t o r y c z n e . D o s w e j w myśliwsko-rybackiej gospodarczo-społecznych obszarze, bądź w małych ilościach, b a d a narzędzi środowiska naturalnego żywności z uwzględnieniem i c h w a r ­ konserwowania, okresy, w Analiza zawiera przydatności przestrzenne których rozmieszczenie żywność występuje zmienność podaży żywności w ocenę i c h e k o n o m i c z n e j w Akcja kolektywy produkcyjne żyw­ nadmiarze różnych wydajności. sezonach. zdobywania pożywienia u I n d i a n z d o r z e c z a C o l u m b i i m a c h a r a k t e r z o r g a n i z o w a n y . l o n y c h s e z o n a c h tworzą się s p e c j a l n e cały drugiej W okreś­ i wyłania się t e c h ­ n i c z n e k i e r o w n i c t w o . E f e k t końcowy p r o d u k c j i żywności i l u s t r u j e T r e i d e n i e t y l k o d a n y m i l i c z b o w y m i , l e c z także f a k t a m i ilustrującymi t r y b życia I n d i a n , stopę ży­ ciową, sposoby w y r ó w n y w a n i a w s z e l k i c h kryzysów żywnościowych, z b y t nadwyżek produkcyjnych o r a z związany z t y m p r o b l e m Gospodarkę Liedtke. W rolniczą strefy swej analizie a organizacją materialnych dąży tropikalnej do w y k r y c i a społeczną. zróżnicowania opracował związku Rozważania społecznego. analitycznie pomiędzy metodyczne dwóch g r u p zagadnień: p r z e d m i o t u p r o d u k c j i oraz samego odnosi przebiegu tym bowiem związanych określenie p r z e d e wiąże z a g a d n i e n i a w s z y s t k i m wielkości pola natury uprawy. społecznej, i n t e r e s u j e z k a r c z u n k i e m , dzięki którym otrzymuje dóbr autor procesu d u k c j i łącznie z j e j e f e k t a m i e k o n o m i c z n y m i . W obrębie p i e r w s z e j g r u p y autor p o s t u l u j e Wolfgang produkcją Z zagadnień ustaleniem go n p . z a k r e s się pole u p r a w n e do pro­ w prac strefie t r o p i k a l n e j , gęstość z a l u d n i e n i a , t j . k o n c e n t r a c j a ludności n a określonych o b s z a r a c h . B a d a rozłożenie w k ł a d u p r a c y potrzebnego n a u p r a w ę d a n e j rośliny w ciągu całego r o k u . Zagęszczenie l u b równomierne rozłożenie w c z a s i e punktów k u l m i n a c y j n y c h w cyklu prac produkcyjnych wpływa n a wielkość i ilość a w dalszej k o n s e k w e n c j i n a t w o r z e n i e się g r u p z a w o d o w y c h ny cykl prac produkcyjnych może decydować grup produkcyjnych, i osadniczych. R o c z ­ o podejmowaniu sezonowych prac Zogrie und Kulturpflanzforschung, [w:] Berichte und Mitteilungen Aus dem Institut für Kulturpjlanzforschung, A k a d e m i e - V e r l a g , B e r l i n 1962; H . R e i m, Die Insektenndhrung der A t i s t r a l i s c h e n Ureinwohner, Eine Studie zur Frühgeschichte menschlicher Wirtschaft und Ernahrung, A k a d e m i e - V e r l a g , B e r l i n 1962. 31 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I �482 KRONIKA dodatkowych n a t e r e n a c h sąsiednich, o w y p r a w a c h wojennych i handlowych albo możliwości t a k i c h zupełnie n i e daje. A n a l i z o w a n a j e s t także p r z e z L i e d t k e g o długo­ trwałość okresu wegetacji uprawianych roślin, jakość gleby, trwałość produktu, która może decydować o r o b i e n i u zapasów i w p ł y w a ć n a stabilizację życiową d a n e j społeczności o r a z t w o r z e n i e się w i e l k i c h osiedli. Odstęp c z a s u pomiędzy k o l e j n y m i żniwami w r o c z n y m c y k l u u p r a w y d e c y d u j e o wartości danego p r o d u k t u , a w d a l ­ szej k o n s e k w e n c j i w p ł y w a na powstanie odrobków. w znikomy. w Udział Np. Ameryce sprzętu stosunkowo Środkowej rozwoju prymitywne umożliwiły j e d n o s t r o n n y c h zależności produkcji rolniczej narzędzia duże strefy stosowane zagęszczenie przy ludności, i n n y c h t e r e n a c h możliwe j e s t w e d ł u g L i e d t k e g o dopiero gospodarczych tropikalnej uprawie które jest roślin na wielu przy w y s o k i m stanie roz­ w o j u społecznego. Specyficzne cechy określonych roślin mogą wywierać wpływ na społeczną strukturę o r g a n i z a c j i określonych g r u p l u d z k i c h . Np. rośliny zbożowe można bez trudu przechowywać; w okres jako najbardziej stencji jest uprawa szą formą pracy przymusu pracy, rocznym cyklu uprawy pracochłonny. W zbóż, w jeden egzy­ obcej produkcyjnego poddana jest przez roślin pracochłonnych siły dalszych konsekwencjach w d a n y m społeczeństwie u s t r o j u feudalnego. ona b o w i e m tych okresach najbardziej jest w y k o r z y s t y w a n i e co w z a z n a c z a się społecznościach, w których podstawą roboczej, prowadzi a najrentowniej- nawet stosowanie do wykształcenia się P r a c a w y k o n y w a n a w okresie szczytu Liedtkego specjalnie wnikliwej analizie, m a b a r d z o wysoką wartość: umożliwia powiększenie t e r e n u u p r a w y bądź osiągnięcie nadwyżek p r o d u k c y j n y c h . W y t y c z n e do a n a l i z y g o s p o d a r k i nomadów n a o b s z a r z e s u c h y c h stepów i pół- pustyń w A f r y c e o p r a c o w a l i H . G . S c h i n k e l i W . L i e d t k e . W b a d a n i a c h gospodarki nomadów afrykańskich w i n n o się w e d ł u g autorów uwzględniać również historię go l u d u , s z c z e p u c z y grupy, dzi, np. N a n d i specyficznych w Kenii, Hasnar w Kordofanie, sytuacji, jak rabunku, noma­ stają się r o l n i k a m i pod w p ł y w e m karnych ekspedycji kolonizatorów, powstań itp. Gospodarkę nomadów afrykańskich hamują i ograniczają g e o g r a f i c z n i e : tse, b r a k ise fizjologiczne pastwisk, dane­ z n a n e są b o w i e m z t e r e n u A f r y k i f a k t y , że d a w n i brak soli, s p e c y f i c z n a roślinność u zwierząt, b u d o w a geologiczna wywołująca podłoża. W i e l k i e mucha zaburzenia straty w hodowli powodują e p i d e m i e i c h o r o b y bydła, s i l n e w i a t r y niszczące roślinność. S a m a g o s p o ­ darka nomadów denudację zawiera gleb, plagę w sobie much, a w szereg elementów dziedzinie destrukcyjnych, stosunków społecznych zakłócenia w y w o ł a n e l i c z n y m i kradzieżami i r a b u n k a m i bydła. P a s t e r z w dążeniu do z a b e z p i e c z e n i a się p r z e d wszystkimi wymienionymi powoduje wprowadza afrykański stratami stara się posiadać s t a l e j a k n a j l i c z n i e j s z e s t a d a , p o m i m o iż n i e w y k o r z y s t u j e i c h w s z e c h ­ s t r o n n i e . G o s p o d a r k a nomadów w y m a g a wania s t a d . Społeczną konsekwencją z n a c z n e j ilości rąk r o b o c z y c h do p i l n o w a - tego f a k t u jest pozostawanie d z i n a c h , występowanie w i e l k i c h r o d z i n , p r z y j m o w a n i e pasterskiej (np. rolnicy sajów), k u p o w a n i e Kikuju przyjmowani narzeczonej, wpływające do społeczności dodatnio synów w pasterskiej n a stabilizację Mas- małżeństwa. Odnośnie do p r a c e t n o b o t a n i c z n y c h etnologowie l i p s c y w y s u w a j ą własne d e r a t y . Uważają, że p r a c e te w i n n y ro­ o b c y c h g r u p do społeczności dawać odpowiedź n a p y t a n i e , w j a k i dezy­ sposób występowanie określonych gatunków roślin może kształtować życie d u c h o w e i m a ­ t e r i a l n e określonej społeczności. G r u p y d a r c z y c h rozwijają staw gospodarczych Wprowadzenie ludności o o d m i e n n y c h p o d s t a w a c h się w sposób o d m i e n n y może nowych być jako grupy uwarunkowana roślin do u p r a w y gospo­ e t n i c z n e . Odmienność rodzajem uprawianych p r z y c z y n i a się do z m i a n w pod­ roślin. gospodarce �483 KRONIKA i światopoglądzie danej grupy ludzkiej. Odmienność problemów wymagających rozwiązania w t r a k c i e p r o c e s u p r o d u k c j i s p r a w i a , że powoływane są do życia o d ­ m i e n n e reguły i n o r m y p r a w a zwyczajowego*. Jadwiga WĘGIERSKIE MUZEA Etnographisćhe Wydawnictwo Kucharska ETNOGRAFICZNE Sammlungen der Museen in Ungarn wydane w 1964 r. z a w i e r a materiały dotyczące węgierskich muzeów e t n o g r a f i c z n y c h i o m a ­ wia główne k i e r u n k i i c h działalności. O b o k liczebnego podana s p i s u zbiorów muzealnych j e s t s p e c y f i k a każdego z n i c h . C e l e m n i n i e j s z e g o artykułu j e s t czytelników z problematyką naukową zagadnieniem wystaw zapoznanie związaną ze z b i o r a m i e t n o g r a f i c z n y m i etnograficznych w oraz salach ekspozycyjnych i na wolnym po­ wietrzu. Poznanie łości organizacji zagadnienia. muzeów Wszystkie Oświaty i Szkolnictwa Muzeum Krajowe, zajmuje węgierskich muzea Wyższego. n a lepsze podlegają Budapeszteńskie zrozumienie c a ­ Ministerstwu Muzeum Kultury, Etnograficzne, się z b i e r a n i e m materiałów w całym k r a j u , a podlega M i n i s t e r s t w u . M u z e a prowincjonalne Wojewódzkie R a d y N a r o d o w e . Z b i o r y jowym pozwoli węgierskie i wojewódzkie są u t r z y m y w a n e etnograficzne znajdują przez się w M u z e u m Kra­ o r a z w 45 i n n y c h m u z e a c h — wojewódzkich i p r o w i n c j o n a l n y c h . W m u z e a c h Węgier p r a c u j e łącznie 65 etnografów, w t y m 30 w M u z e u m jowym wej. w B u d a p e s z c i e . Należało znaleźć sposób s k o o r d y n o w a n i a Ministerstwo Krajowemu kraju. w tzw. finansowo K u l t u r y , Oświaty i S z k o l n i c t w a Wyższego kierownictwo Muzeum to zakresie badań się wyłącznie ich pracy powierzyło Muzeurn, badań e t n o g r a f i c z n y c h z z a k r e s u m u z e a l n i c t w a w swoją działalność n a d kulturą zbieraniem koordynacyjną materialną, obiektów rozwija ponieważ przede większość całym wszystkim muzeów zajmuje z tej d z i e d z i n y . Działalność t a polega n a u s t a l e n i u z a k r e s u ważniejszych p r a c b a d a w c z y c h Kra­ nauko­ m. in. i kolekcjonerskich oraz uzga­ d n i a n i u planów badań n a zwoływanych w t y m c e l u k o n f e r e n c j a c h . Etnografowie postawili prace węgierscy w ostatnich latach jako zagadnienie badawcze zbieranie i narzędzi rolniczych. przyniosły w s i s z y b k i e przekształcanie się g o s p o d a r k i pierwszoplanowe Współczesne czasy r o l n e j , należy więc j a k n a j ­ prędzej zinwentaryzować i zebrać istniejące j e s z c z e t r a d y c y j n e narzędzia r o l n i c z e . Zbieranie t r a d y c y j n y c h narzędzi pozwoliło n a k i l k a k r o t n e zwiększenie dotyczących tego p r o b l e m u w Budapeszteńskim n y c h większych e t n o g r a f i c z n y c h S z y b k i e tempo r o z w o j u nych materiałów Etnograficznym i 40 i n ­ prowincjonalnych. r o l n i c t w a , m e c h a n i z a c j a i z a n i k a n i e narzędzi t r a d y c y j ­ przyczyniło się do tego, że p r z e d s t a w i c i e l e się b a d a n i e m temat zbiorach Muzeum różnych dziedzin zainteresowali narzędzi r o l n i c z y c h . E k s p o n a t y , zdjęcia, n o t a t k i i l i t e r a t u r a n a t e n znalazły się dzięki odnaleźć t y c h materiałów, temu w badacz różnych i n s t y t u c j a c h . Często n i e był w n i e można s t a n i e zebrać, opracować, było porównać w s z y s t k i c h istniejących d a n y c h dotyczących tego t e m a t u i mógł się opierać t y l k o na pewnej powstało i c h części. W Węgierskie c e l u umożliwienia Archiwum Narzędzi Zgromadzono t a m wszystkie zebrane rozwiązania Rolniczych tego p r o b l e m u przy Muzeum w 1962 r. Rolniczym. opisy i fotografie narzędzi r o l n i c z y c h . S u k c e - P o t w i e r d z e n i e m tego są w y n i k i p r a c p r o w a d z o n y c h w Zakładzie E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Łódzkiego n a d rybołówstwem zespołowym w e w s i a c h r y b a c k i c h Pół. H e l s k i e g o i w s i a c h r y b a c k o - r o l n i c z y c h z a p l e c z a Półwyspu. 4 �484 KRONIKA s e m tego a r c h i w u m j e s t k a r t o t e k a k i l k u tysięcy p o z y c j i , która j e s t do d y s p o z y c j i badaczy. Większość ta w y k o n a n a zebranych materiałów jest owocem pracy etnografów. po r a z p i e r w s z y w n a s z y m k r a j u w y w o ł a ł a poważne Praca zainteresowanie w całej E u r o p i e . W kwietniu dyskutowano 1964 r. odbyła się k o n f e r e n c j a na której w s z y s c y p r z e d s t a w i c i e l e krajów biorą­ p o s t a n o w i l i rozpocząć podobne p r a c e u siebie w kraju. nad t y m problemem, c y c h udział w k o n f e r e n c j i i prawie O d b y w a j ą c y się w s i e r p n i u 1964 r. w M o s k w i e pologiczny zajmował się również p r o b l e m e m etnografów 10 krajów, V I I Kongres Etnologiczny i A n t r o ­ założenia a r c h i w u m i zalecał częcie p r a c w t y c h k r a j a c h , gdzie są po t e m u możliwości f i n a n s o w e Węgierscy e t n o g r a f o w i e - m u z e o l o d z y rozpo­ i personalne. osiągnęli poważne s u k c e s y n i e t y l k o w p r a c a c h 0 wąskim z a k r e s i e , l e c z również w s k a l i k r a j o w e j . Jedną z f o r m szczególnych w s i l u b g r u p e t n i c z n y c h . N a j b a r d z i e j charakterystyczna z tych j e s t próba rialnej zebrania nizinnej przez wsi Krajowe Atány, Zebrano tam w Zebrany materiał p o z w o l i Muzeum położonej w s u m i e około 3000 p o z y c j i — na wydanie w tylko gdzie etnografowie opracowania mate­ województwie Heves. rolnictwa. czasie opracowania p r z e z m u z e a w sześciu podobne ale i zorganizowanie po­ prac całości k u l t u r y w większość z n i c h d o t y c z y przeprowadzili naukowe, gór najbliższym m i e książki. I n i c j a t y w a t a została podjęta Węgier, etnograficzne pobliżu jest badanie badania, wystaw w for­ miejscowościach umożliwiające z zebranych nie ekspona­ tów. 75—80°/o katedrach etnografów 1 w Grupie w węgierskich uniwersyteckich: w pracuje Budapeszcie m u z e a c h biorą także udział w pracach zaliczyć o p r a c o w a n i e podpunktów. badawczych Węgier Badanie i przy zostało pozostali Szeged (1), w Akademii etnograficznych w Węgierskiego A t l a s u A n k i e t a służąca z a materiał wyjściowy wiele muzeach, Badań E t n o g r a f i c z n y c h p r z y Węgierskiej t y c h p r a c należy i w (2), w w Nauk. i wydawania skali krajowej. zakresie. Atlasu. zakończone Oprócz p r a c Na przykład rozpoczęto N i z i n i e Węgierskiej, która o b e j m u j e w odbywało 1965 r. prowadzonych prowadzą pracę Do do A t l a s u z a w i e r a 200 głównych pytań użyciu a n k i e t etnografowie-muzealnicy (1), Zatrudnieni Etnograficznego. się w Przez 250 p u n k t a c h następne będzie się przeprowadzać p r a c e k o n t r o l n e , po których przystąpi się do graficznym czterech Debrecen przy prace Węgierskim Atlasie kartograficzne nad Atlasem dwa lata redagowania w województwa Etno­ mniejszym Szolnok na b a d a n i a w e w s z y s t k i c h 65 w s i a c h województwa. L i c z b a mieszkańców przeciętnej w s i n a N i z i n i e Węgierskiej w y n o s i od 5 do 10 t y s . T e m a t y k a ankiet A t l a s u Województwa Wielkiego Atlasu Etnograficznego. Szolnok pokrywa Rozpoczęto również się częściowo z tematyką prace nad Atlasem woje­ wództwa B a r a n y a n a płd.-wsch. Węgrzech. Największym z a d a n i e m , j a k i e stoi p r z e d etnografią węgierską, j e s t opracowanie n o w e g o podręcznika e t n o g r a f i i Węgier. Najważniejszą Wągier, wydana syntezą w kultury dzące doskonałe monografie nowej, w prawdopodobnie kilku ludowej Węgier 6—8-tomowej syntezy. Książka wycho­ i wydania zupełnie zapewne wydana będzie będzie n a 3 z a s a d n i c z e działy: kulturę kulturę społeczną i kulturę duchową. O b e c n i e i jeżeli n i e nastąpią od tego c z a s u oraz stworzyły konieczność o p r a c o w a n i a językach. P o d z i e l o n a Etnografia jest czterotomowa 1934 r. O l b r z y m i materiał z e b r a n y p r a c e są w s t a d i u m okoliczności opóźniające, to w s z y s t k i e t o m y materialną, organizacyjnym ukażą się w l a ­ t a c h 1970—1972. Rzecz jasna, w problemów, którymi ramach krótkiego zajmują się artykułu węgierscy n i e sposób wymienić wszystkich etnografowie-muzeolodzy. Należy �485 KRONIKA jednak wspomnieć monografia pługa, o w i e l k i c h monografiach uprawy przez nich t y t o n i u , k u k u r y d z y , strojów opracowanych, ludowych, j a k np. c e r a m i k i itd., które a l b o się już ukazały, albo ukażą się w najbliższym czasie. Istnieją wystarczające wydawnictw możliwości wydawania c e n t r a l n y c h , j a k „Etnographia" w prac etnograficznych. języku węgierskim Oprócz i „Acta g r a p h i c a " w językach o b c y c h , K r a j o w e M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w y d a j e Etno- dwie więk­ sze serie w y d a w n i c z e : „Biuletyn E t n o g r a f i c z n y " (Néprajzi Ěrtesító), zawierający głównie opracowania naukowe; „Wiadomości E t n o g r a f i c z n e " (Néprajzi Kozlemények), w których p u b l i k u j e się materiały źródłowe. 12 muzeów p r o w i n c j o n a l n y c h w y d a j e r o c z n i k i , w których również publikowane są p r a c e e t n o g r a f i c z n e . Prócz tego każde m u z e u m wojewódzkie w y d a j e zealne, w których poważne m i e j s c e zajmują Z akcją etnografami zbieracką współpracuje kieruje około Krajowe 1000 zbieraczy-amatorów. Muzeum serie m u ­ artykuły z d z i e d z i n y etnografii. Etnograficzne. Na Tą społeczną organizowane kon­ k u r s y nadesłano p r a c e liczące w s u m i e kilkanaście tysięcy s t r o n ; wypłacono n a ­ g r o d y o łącznej wysokości p o n a d 100 t y s . forintów. W rami jest redakcja Biuletynu Archiwalnego stałym k o n t a k c i e z a m a t o ­ Krajowego Muzeum Etnograficznego (Adattári Ěrtesító). Okresowe nim wystawy kierownictwem jeden etnograficzne Ministerstwa z departamentów wo-Muzealna których zajmuje zajmuje się s t e r s t w o . Działalność są c e n t r a l n i e . P o d bezpośred­ Centrala Oświatowo-Muzealna, się o r g a n i z o w a n i e m również scenariusze opracowane organizowane pracuje organizacją stałych są p r z e z M u z e u m C e n t r a l i sprawiła, wystaw. że p o z i o m Centrala wystaw etnograficznych, i zaakceptowane wystaw której Oświato­ przez Mini­ prowincjonalnych nie różni się od w y s t a w stołecznych. Inną ekspozycje korzyścią z i s t n i e n i a stałego personelu projektującego j e s t z m n i e j s z e n i e kosztów własnych. K o s z t y byłyby g d y b y z a t r u d n i a n o pracowników d o r y w c z o . W i wykonującego z n a c z n i e większe, t e n sposób zaoszczędzono pieniądze, które pozwalają n a urządzenie r o c z n i e d w u k r o t n i e większej ilości e k s p o z y c j i . W y ­ s t a w y etnograficzne organizowane są głównie w m u z e a c h p r o w i n c j o n a l n y c h . Wy­ n i k a to z trudności l o k a l o w y c h Budapeszteńskiego M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o , które n i e m a gdzie pomieścić b o g a t y c h zbiorów; s a l e w y s t a w o w e magazyny. S y t u a c j a polepszy się, gdy Muzeum znajdzie Z a m k u Królewskiego, którego o d b u d o w a zakończy się w zostały z a m i e n i o n e n a pomieszczenie w części 1970 r. P o p r z e n i e s i e n i u się do n o w e j s i e d z i b y M u z e u m o t r z y m a powierzchnię użytkową t r z y k r o t n i e większą od p o s i a d a n e j (14 000 m ) , co p o z w o l i n a z o r g a n i z o w a n i e stałej e k s p o z y c j i z m a t e ­ 2 riałów węgierskich i e g z o t y c z n y c h . Węgierskie w y s t a w y e t n o g r a f i c z n e dzielą się n a w y s t a w y o b j a z d o w e , okresowe i stałe. W y s t a w y o b j a z d o w e o r g a n i z u j e C e n t r a l a O ś w i a t o w o - M u z e a l n a z materiałów Budapeszteńskiego M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o i i n n y c h muzeów k r a j o w y c h . S c e n a ­ riusz w y s t a w opracowuje Muzeum Krajowe, wykonuje Departament Wykonywania W y s t a w , a trasę o b j a z d u u s t a l a D e p a r t a m e n t P r o p a g a n d y Oświatowo-Muzealnej. E k s p o n o w a n i e t y c h w y s t a w o d b y w a się przeważnie w m u z e a c h p r o w i n c j o n a l n y c h i d o m a c h k u l t u r y . R o z p a t r u j e się możliwość, a b y m u z e a wojewódzkie również o r ­ ganizowały w y s t a w y o b j a z d o w e obejmujące zasięgiem cały k r a j . M u z e a węgierskie organizują r o c z n i e 150—200 e t n o g r a f i c z n y c h w y s t a w o k r e ­ s o w y c h . Tematyką w y s t a w y o k r e s o w e j może być n a przykład s z t u k a l u d o w a j e d n e j w s i , w y r o b y z j e d n e g o ośrodka g a r n c a r s k i e g o , t k a n i n y j e d n e g o r e g i o n u , w y t w o r y �486 KRONIKA Jednego a r t y s t y ludowego. N a wystawach n i e k i e d y także rzemiosło, n p . b e d n a r s t w o , eksponuje Największą w y s t a w ą okresową była p r z e k r o j o w a s z t u k i węgierskiej, o t w a r t a w się głównie w y r ó b pierników, l e c i e 1962 r. w sztukę ludową, farbiarstwo. wystawa tradycyjnej ludowej B u d a p e s z c i e , urządzona ze zbiorów m u z e u m stołecznego. O dużym z a i n t e r e s o w a n i u w y s t a w ą świadczy fakt, że w ciągu dwóch miesięcy (sierpień—wrzesień) zwiedziło ją p o n a d 100 t y s . osób. Urządzenie w y s t a w stałych, n i e z m i e n i a n y c h w ciągu 6—10 l a t w y m a g a ranności i odpowiedzialności, taką w y s t a w ę oglądają Bardzo Mimo trudnym problemem że n a Węgrzech wystaw powszechnie materiałów e t n o g r a f i c z n y c h p r a w i e o w i e l e większej s e t k i tysięcy etnograficznych uważa jest się etnografię sta­ zwiedzających. i c h historyczność. z a naukę historyczną, n i e sposób eksponować w p r z e k r o j u h i s t o r y c z ­ n y m . Większość materiałów, j a k i e m a m y , p o c h o d z i z 2 połowy X I X i X X w. Z p o ­ p r z e d n i c h okresów p r a w i e n i c się n i e zachowało. E t n o g r a f o w i e - m u z e o l o d z y w ostatnim Bardzo dwudziestoleciu trudno jest zbierają organizować obiekty wystawę z punktu historyczną widzenia dopiero historycznego. z eksponatów, które były z b i e r a n e b e z u m i e j s c o w i e n i a i c h w czasie. P r o b l e m t e n s t a r a m y się rozwiązać w t e n sposób, że brakujące e k s p o n a t y są uzupełniane p l a n s z a m i . J e s t to k o m p r o m i s , n a który m u s i m y iść m i m o s z e r o k o rozwiniętej akcji zbierackiej. Z z a g a d n i e n i e m historyczności e t n o g r a f i i wiąże się p r o b l e m , c z y m a m y zować samodzielne w y s t a w y etnograficzne, kazywać w r a m a c h w y s t a w w Krajowym zbiory Muzeum etnograficzne, historycznych. Problem Etnograficznym w t e n n i e występuje Budapeszcie, które organi­ etnograficzny wystaw, pragnie aby w H i s t o r y c y argumentują, posiada wyłącznie pokazywać materiał e t n o g r a f i c z n y w t e n sposób podkreślić że ukazując pełen rozwój odrębny charakter Więk­ formie etnografii. historyczny regionu należy o b r a z kształtowania się życia chłopów, co p r z y o d e r w a n i u materiałów po­ oczywiście ale w m u z e a c h p r o w i n c j o n a l n y c h j e s t n a d a l o t w a r t y . szość etnografów-muzeologów oddzielnych c z y r a c z e j materiał dać etnograficz­ n y c h od całości z a g a d n i e n i a zubaża ekspozycję. T w i e r d z e n i e to j e s t n a p e w n o słusz­ ne t e o r e t y c z n i e ; w p r a k t y c e j e d n a k z a s t o s o w a n i e się do niego n i e j e s t t a k i e proste. W m u z e a c h prowincjonalnych sale w y s t a w o w e są z b y t małe. N a w y s t a w y stałe, obrazujące r e g i o n objęty z b i o r e m , składają się materiały a r c h e o l o g i c z n e , h i s t o r y c z ­ ne, etnograficzne, p r z y r o d n i c z e , dotyczące r u c h u robotniczego, z h i s t o r i i s z t u k i i l i t e r a t u r y . T a k więc z b i o r y e t n o g r a f i c z n e sposobami. czasów wtedy w W Muzeum, współczesnych, nie jest Szeged które n i e p o s i a d a w y s t a w y materiał to w y s t a w a wystawa pantofli łówstwo, w Debrecen zwiedzający poznają całościowa, i pokazany rolnictwo, występuje oddzielnie. t y l k o obrazująca hodowla materiały się dwoma h i s t o r y c z n e j od X V I I I specyfikę wyrób tych pantofli; materiał e t n o g r a f i c z n y na w y s t a w a c h sztuki ludowej. wystawy etnograficzny a także eksponuje i pasterstwo. Przy w regionu, Szekszárd t y m typie tylko fragmentarycznie, T a m gdzie materiał e t n o g r a f i c z n y np. rybo­ wystaw podobnie j a k j e s t włączony do h i s t o r y c z n e j , p o k a z u j e się przeważnie o b i e k t y dotyczące p r o d u k c j i t u a l n i e urządzenia wnętrz. I n n e d z i e d z i n y k u l t u r y l u d o w e j w. do Najczęściej ewen­ (wyżywienie, z w y c z a j e , s z t u k a l u d o w a ) n i e są p o k a z a n e . D o t y c h c z a s o w e e k s p e r y m e n t y urządzania w y s t a w teriałem właściwy ficzna etnograficznym uzupełnić bardzo (np. Miskolcu, ubogie materiały dużo t r a c i . T r z e b a jeszcze najodpowiedniejszego E t n o g r a f i a węgierska wania w kultury ludowej. czasów h i s t o r y c z n y c h łącznie z m a ­ Székesféhérvar) współczesnych, pozwoliły ale strona w sposób etnogra­ stwierdzić, że n a t y m o d c i n k u n i e znaleźliśmy rozwiązania. dużo u w a g i poświęciła problemowi klasowego zróżnico­ P o d t y m kątem odbywało się z b i e r a n i e obiektów, w t e n sposób powstały z b i o r y w s p o m n i a n e g o wyżej K r a j o w e g o Muzeum Etnograficznego. �487 KRONIKA Wtedy to w obrębie j e d n e j w s i ustalono s i e d e m różnych w a r s t w . Bardzo j e s t pokazać zróżnicowanie k l a s o w e k u l t u r y m a t e r i a l n e j n a w y s t a w a c h nych, t y m bardziej Nieliczne kliwej że może to prowadzić do s c h e m a t y z m u . wystawy, dzona w K r a j o w y m trudno etnograficz­ np. w y s t a w a Muzeum i starannej pracy naukowej w a n i e w s i . Najważniejszym kultury ludowej jednej w s i Tiszaigar, urzą­ E t n o g r a f i c z n y m w 1950 r o k u , świadczą, że p r z y można n a w y s t a w i e pokazać k l a s o w e wni­ zróżnico­ z a g a d n i e n i e m j e s t to, by zwiedzający w y s t a w ę n i e czuł sztuczności takiego rozwiązania. Poziom wystaw sobu eksponowania, dzeniu wystawy. e t n o g r a f i c z n y c h podniosły d y s k u s j e , dotyczące t e m a t y k i i s p o ­ prowadzone raźnego p o l e p s z e n i a Innym otwarto treści w y s t a w ważnym szwedzkiego, obecnie założonego Muzeum na seminariach organizowanych D y s k u s j e te są n i e k i e d y p u b l i k o w a n e . etnograficznych. problemem w p r z e d i po urzą­ Przyczyniło się to do w y ­ 1891 г., jest Węgry Etnograficzne n a wolnym węgierski były skansen. pierwszym a t r a k c y j n a była „wieś e t n o g r a f i c z n a " . łupy i b u d y n k i gospodarcze. wielkie wystawy, 24 c h a ­ Wieś t a przedstawiała n i e t y l k o b u d o w n i c t w o węgier­ itd.) żyjących zakończeniu w y s t a w y m u Muzeum którym Eksponowano s k i e , l e c z również b u d o w n i c t w o s k i e , słowackie skansenu w p o w i e t r z u . N a Węgrzech r o k 1896 był r o k i e m m i l e n i j n y m , w r a m a c h obchodów tysiąclecia o r g a n i z o w a n o z których n a j b a r d z i e j Obok krajem, i n n y c h narodowości ( n i e m i e c k i e , rumuńskie, n a t e r e n i e Węgier. Niestety chałupy te w zostały r o z e b r a n e , a urządzenie wnętrz p r z e k a z a n o serb­ r o k po Krajowe­ Etnograficznemu. W o k r e s i e międzywojennym p r o b l e m węgierskiego s k a n s e n u pozostał w s t a d i u m wstępnym. M i m o że w i e l u etnografów uważało z a słuszne p o w s t a n i e zeum, n i e założono Jedynie przy dwóch s a g y a r m a t , Veszprém) p o s t a w i o n o dwie chałupy. Po wyzwoleniu W go. muzeach takiego m u ­ prowincjonalnych zaczęto z n o w u zastanawiać się n a d z o r g a n i z o w a n i e m (Balas- skansenu. o s t a t n i c h l a t a c h zapadła już d e c y z j a n a najwyższym s z c z e b l u i rozpoczęto kusję. W o k r e s i e najbliższych pięciu l a t p o w s t a n i e dys­ s k a n s e n w z i e l o n e j strefie B u ­ dapesztu. Rozwiązanie p r o b l e m u założenia c e n t r a l n e g o przy muzeach prowincjonalnych tektonicznych zostaje przystosowanych wości, n p . b u d y n e k - o b i e k t pozostaje tem, czasie którego używano w skansenu posuwa się pomału, a l e a l b o pod i c h opieką c o r a z więcej obiektów do z w i e d z a n i a . Istnieje tam wiele archi­ możli­ n a m i e j s c u , j e g o wnętrze urządza się sprzę­ budowania obiektu. Nie są to tylko budynki m i e s z k a l n e ( j a k w Parád, T i s z a c s e g e , Sukoró), l e c z i w i e j s k i e b u d y n k i o p r z e z n a ­ czeniu produkcyjnym (Pápa — w a r s z t a t f a r b i a r s k i , Verpelét — w a r s z t a t Szegvár — w i a t r a k , S z a r v a s — młyn, Ráckeve — młyn w o d n y ) . obiektów j e s t dosyć s k o m p l i k o w a n e , j e d e n p r a c o w n i k . Dużo b a r d z i e j ponieważ w kowalski, Utrzymanie każdym b u d y n k u k o r z y s t n a j e s t s y t u a c j a , gdy cała wieś j e s t tem muzealnym, tak j a k T i h a n y nad Balatonem tych powinien być obiek­ — k i l k a domów r y b a c k i c h , H o l - lókó — k i l k a chałup i kościół. m e t o d a polega n a s k o n c e n t r o w a n i u obiektów a r c h i t e k t o n i c z n y c h w jed­ n y m m i e j s c u . O s t a t n i o n a podwórzu M u z e u m w Kiskunfélegyháza p o s t a w i o n o Druga wia­ trak, n a podwórzu Muzeum w Pécs postawiono n a największą skalę rozpoczęto w Zalaegers.zeg, urządzeniu m i e j s c o w e g o całość b u d o w n i c t w a Tłum, z skansenu, w którym kilka małych gdzie p r o w a d z i za kilka obiektów. Próbę się już p r a c e l a t będzie można przy oglądać c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a tego r e g i o n u . węgierskiego Gyongyi Béni �488 KRONIKA MUZEA Do I I wojny niewielkie światowej zbiory, Towarzystwa było w przeważnie c h w i l i obecnej Bułgarii W BUŁGARII zaledwie archeologiczne, Archeologicznego ożywiła się działalność w zeów. W ETNOGRAFICZNE 13 muzeów gromadzone lub T o w a r z y s t w a posiadających staraniem miejscowego Nauczycieli. Dopiero po wojnie d z i e d z i n i e m u z e a l n i c t w a i powstało s z e r e g n o w y c h m u ­ j e s t w Bułgarii 135 muzeów o r o z m a i t y m p r o f i l u i cha­ rakterze. Najpoważniejszą grywają demią i 3 muzea Nauk. Muzeum Są oraz rolę ze względu n a z b i o r y i p r o w a d z o n e c e n t r a l n e , znajdujące to: Archeologiczny Zoologiczny Instytut i Muzeum, W z Bułgarską Etnograficzny c e n t r a c h okręgów od­ Aka­ Instytut i w kilku się m u z e a okręgowe (ofcrbżen naroden muzej). te, których l i c z b a w y n o s i obecnie 35, są wielodziałowe i posiadają z reguły 3 działy: 1. A r c h e o l o g i c z n y , 2. O d r o d z e n i a i w a l k chów prace naukowe S o f i i , związane Instytut i Muzeum. i n n y c h większych m i a s t a c h znajdują Muzea się w robotniczorewolucyjnych. Etnograficzny, Zoologiczny muzeów W wielu z narodowowyzwoleńczych, 3. R u ­ nich znajduje się poza tym dział l u b dział S z t u k i . W ś r ó d pozostałych muzeów j e s t k i l k a s p e c j a l n y c h , jednodziałowych (takie są w s z y s t k i e m u z e a w Płowdiwie), Muzea Narodowe (muzeum i klasztor Rilski, cerkiew Bojana i kilka innych) a prze­ de wszystkim muzea (muzej biograficzne fcbíta), poświęcone wybitnym poetom, p i s a r z o m l u b działaczom p o l i t y c z n y m . Osobną grupę stanowią z a b y t k i i k o m p l e k s y zabytków a r c h i t e k t o n i c z n y c h , pozostające pod ochroną ( j a k Kopriwštica, Tyrnowo, Nessebyr, posiadają Bożeńcy i in.). T y l k o 3 spośród w y m i e n i o n y c h wyżej muzeów g m a c h y s p e c j a l n i e n a t e n c e l w y b u d o w a n e , pozostałe zaś mieszczą się w h i s t o r y c z ­ n y c h b u d y n k a c h (pamiatniki d y n k i przedstawiają na kultura) l u b w zwykłych d o m a c h . H i s t o r y c z n e b u ­ s a m e w sobie interesujące obiekty, n i e stwarzają r z y s t n y c h w a r u n k ó w do celów w y s t a w o w y c h , posiadają bowiem jednak k o ­ małe p o m i e s z c z e ­ n i a o dużej ilości o k i e n i bogatej wewnętrznej a r c h i t e k t u r z e . Pod w względem Sofii związane administracyjnym są z Bułgarską trzy wspomniane Akademią Nauk, centralne muzea a Centralne Muzeum wyżej Armii 1 M u z e u m Przyjaźni ze Związkiem S o w i e c k i m z M i n i s t e r s t w e m O b r o n y . pozostałe m u z e a podlegają ekspozycyjne Muzea W Oddziałowi M u z e ó w K o m i t e t u K u l t u r y i S z t u k i , n a t o m i a s t uzgadniają o czystym profilu i w Rajkowie, a w z odpowiednimi etnograficznym znajdują są działy e t n o g r a f i c z n e plany muzeami centralnymi. się w Sofii s t a d i u m o r g a n i z a c j i są w Ełchowie, w W a r n i e m u z e a c h okręgowych Wszystkie w Płowdiwie i w bądź też e t n o g r a f i a Tyrnowie. jest w nich uwzględniana w dziale w a l k narodowowyzwoleńczych. Największą naukowe placówką i będącą etnograficzną, jednocześnie Etnograficzny Instytut i Muzeum w Sofii. Z b i o r y madzić już wkrótce po w y z w o l e n i u osiemdziesiątych pochodzące której do S o f i i , tworzyły one w dla związku szeroko zakrojone archeologiczne spod p a n o w a n i a etnograficzne Wystawy tureckiego w zapoczątkowały Narodowej gdzie ze stałym zagadnień stały istniejącym badania Bułgarii, urządzonej latach eksponaty w 1892 г., całokształtu gospodarczego i k u l t u r a l n e g o się podstawą już m u z e u m powiększaniem się do zbiorów zbiorów ale już w i rosnącym archeologicznych i etnograficznych rozdzielono życia i rzemiosł etnograficznych. dział e t n o g r a f i c z n y , jest zaczęto t a m g r o ­ następnym r o k u e k s p o n a t y z z a k r e s u s z t u k i l u d o w e j wieziono w bułgarskiej c e l e m było p r z e d s t a w i e n i e Bułgarii. W Bułgarii ubiegłego w i e k u , z b i o r y z pierwszej prowadzącą j e d n y m z n a j s t a r s z y c h muzeów w prze­ Zrazu 1906 r. zainteresowaniem oba działy i utwo­ r z o n o d w a odrębne m u z e a : N a r o d o w e M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e i N a r o d o w e M u z e u m �KRONIKA Etnograficzne. Muzeum 489 E t n o g r a f i c z n e od tej p o r y stale powiększało s w o j e zbiory, głównie j e d n a k t y l k o w z a k r e s i e s t r o j u i z d o b n i c t w a . O d 1921 r. działalność M u z e u m wydawnictwa, artykuły „Izvestia bardzo na Narodnija się ożywiła dzięki s t w o r z e n i u własnego Muzej". Publikowano z różnych d z i e d z i n k u l t u r y m a t e r i a l n e j , d u c h o w e j i społecznej, R y c . 1. M u z e u m Etnografski etnograficzne w w nim folkloru Rajkowie słownego i m u z y c z n e g o . D o 1943 r. ukazało się 14 tomów. Ożywiona działalność M u z e u m znalazła w t y m c z a s i e swój w y r a z również w s t w o r z e n i u w 1925 r. o d ­ dzielnego działu M u z y k i l u d o w e j . W czasie I I wojny 1941 r. w s k u t e k pracownia światowej bombardowania fotograficzna oraz zbiory archiwum muzyczne i magazyny września 1944 r. M u z e u m uzupełnianiu prace Muzeum muzealne spłonęła archiwalne ze z b i o r a m i wznowiło z n i s z c z o n y c h zbiorów swoją i zostały zakłócone. W część zbiorów, cała uległy strojów z n i s z c z e n i u . Ocalało tylko i ozdób m e t a l o w y c h . P o 9 działalność, powiększaniu marcu biblioteka, koncentrując i c h materiałami wysiłki z na dziedziny k u l t u r y m a t e r i a l n e j i społecznej oraz z d z i e d z i n y s z t u k i l u d o w e j . Przełomową datą w historii Muzeum był r o k 1949, k i e d y włączone ono zostało do n o w o i n s t y t u c j i , która otrzymała nazwę E t n o g r a f i c z n y I n s t y t u t i M u z e u m skiej Akademii Nauk. Głównym zadaniem jej stały się b a d a n i a powstałej przy Bułgar­ dotyczące cało­ kształtu k u l t u r y m a t e r i a l n e j — t r a d y c y j n e j i współczesnej — oraz z a g a d n i e n i a s p o łeczno-ekonomiczne w ich historycznym rozwoju. jednocześnie przekształcony w Dział muzyki ludowej samodzielną placówkę: I n s t y t u t M u z y k i przy został Buł­ garskiej A k a d e m i i Nauk. Etnograficzny i sztuki ludowej, Instytut i Muzeum posiada 3 sekcje: 2. K u l t u r y społecznej, d u c h o w e j , 1. K u l t u r y etnografii materialnej historycznej i etno- �490 KRONIKA genezy o r a z 3. F o l k l o r u . O s t a t n i o w y d z i e l o n o mentacji. Personel naukowy składa j a k o odrębną również sekcję się z 5 s t a r s z y c h pracowników Doku­ naukowych, 9 młodszych pracowników n a u k o w y c h oraz 7 „specjalistów" (praktykantów). D w ó c h młodszych pracowników naukowych oraz 5 „specjalistów", należących do sekcji K u l t u r y m a t e r i a l n e j , z a j m u j e się s p r a w a m i m u z e a l n y m i , biorąc jednocześnie udział w badaniach terenowych, prowadzonych rocznik pt. „Izvestia p r z e z I n s t y t u t . O d 1953 r. I n s t y t u t na Etnografskija Institut i Muzej"; wydaje do 1966 r. ukazało się 8 tomów. Zbiory muzealne gospodarki, liczą obrzędów stanowią s t r o j e około i sztuki. 25 000 eksponatów Najbogatszy z zakresu dział, liczący i t k a n i n y . Oprócz zabytków M u z e u m stroju, około posiada rzemiosł, 17 000 obiektów, około 10 000 p r z e d ­ miotów stanowiących materiały uzupełniające. Początkowo z p o w o d u b r a k u o d p o w i e d n i e g o p o m i e s z c z e n i a M u z e u m dało stałej w y s t a w y . Urządzono ją dopiero nie posia­ po 1954 r„ k i e d y I n s t y t u t otrzymał n a swą siedzibę część d a w n e g o pałacu królewskiego. O b e c n a wystawa zajmuje 11 s a l n a p a r t e r z e i 9 s a l n a I piętrze К Zwiedzanie wystawy stawa z a c z y n a się od I piętra, gdzie pierwsza s a l a j e s t poświęcona c z a s o w e , z m i e n i a n e co k i l k a miesięcy. O b e c n i e p r a c uczniów, o p a r t y c h n a w z o r a c h obrzędowe, t z w . kukery). u m i e s z c z o n o fotografie W ludowych znaje widza z budownictwem ludowym. się w (stroje, hafty, k o r y t a r z u oddzielającym archeologicznych znajduje na wy­ rzeźby, m a s k i w y s t a w ę czasową narzędzi r o l n i c z y c h . P i e r w s z a Znajduje niej od stałej sala się w niej kilkanaście zapo­ fotografii i k i l k a m a k i e t , przedstawiających różne jego t y p y , a więc n a j s t a r s z e c h a t y w i e j s k i e ( z i e m i a n k i , c h a t a o p l e c i o n y c h ścianach, c h a t a bez okien, b u d o w n i c t w o oraz budownictwo conej uprawie pługi, b r o n y współczesne z i e m i znajdują oparte już n a w z o r a c h miejskich. W mWcenia. Pokazano t a m używaną do tego c e l u dikanię a obok tego s z e r e g d r o b n y c h narzędzi (grabie, palamarką, k o s z e n i u itp.). Z n a j d u j e nawadniania, poświę­ się t r a d y c y j n e narzędzia r o l n i c z e : d r e w n i a n e i i n n e d r o b n e narzędzia p o m o c n i c z e . Następna s a l a z a p o z n a j e n y m i sposobami przy kamienne) sali m a k i e t a zagrody się t a m również m a k i e t a rolnika-gradiTuarat radła, z daw­ valiak, i służącą do o c h r o n y urządzenia oraz m a k i e t a do rąk sztucznego obrzędu zwanego b r a d a (broda), związanego ze ścinaniem o s t a t n i c h kłosów. S a l a poświęcona uprawie winorośli, róż, t y t o n i u , s a d o w n i c t w u i o g r o d o w n i c t w u z a p o z n a j e w skrócie z p r o c e s a ­ m i , j a k i m p o d d a w a n e są te płody po z e b r a n i u z pola. M a m y kadłub do w y c i s k a n i a s o k u z w i n o g r o n , t a m więc urządzenie do d e s t y l a c j i o l e j k u drewniany różanego, p r y m i t y w n e p r z y b o r y do s u s z e n i a liści t y t o n i u , i t p . W dwóch s a l a c h poświęconych p a s t e r s t w u do n a j c i e k a w s z y c h obiektów należą przenośne szałasy do s p a n i a o r a z większy szałas, z w a n y m d u d r a . P o k a z a n o pasterski, przybory, go. Interesującą używane p r z y przeróbce m l e k a , oraz ubiór p a s t e r z a część wyposażenia pasterskiego z t y c h s a l d z w o n k i p a s t e r s k i e z w a n e tjumbeleci, stanowią umieszczone zawieszane owcom sprzęt rodopskiew jednej n a s z y i ; które w l i c z b i e k i l k u n a s t u p o s i a d a l i właściciele dużych s t a d . Każdy z n i c h s a m sobie j e dobierał, tworząc zależnie od u p o d o b a n i a rozpoznawano zespół m u z y c z n y , po którym już z d a l e k a go, gdy się zbliżał ze s w o i m s t a d e m . ' P o s z c z e g ó l n e s a l e poświęcone są następującym z a g a d n i e n i o m : I piętro: w y s t a w y c z a s o w e ; a r c h e o l o g i c z n e narzędzia r o l n i c z e ; b u d o w n i c t w o l u d o w e ; u p r a ­ w a z i e m i ; sprzęt zboża; u p r a w a winorośli, róż, t y t o n i u , o g r o d o w n i c t w o , sadownictwo; p a s t e r s t w o ; t k a c t w o (narzędzia); t k a n i n y ; wnętrze i z b y teteweńskiej. Parter: k i l i m y ; strój; złotnictwo; w y r o b y m i e d z i a n e : k o w a l s t w o ; c e r a m i k a ; rzeźba w d r z e ­ w i e ; rzeźbione s u f i t y . �491 KRONIKA W następnych dwóch s a l a c h znajdują się e k s p o n a t y związane z t k a c t w e m l u ­ d o w y m : w p i e r w s z e j w a r s z t a t p i o n o w y , d w a w a r s z t a t y p o z i o m e o r a z s z e r e g narzę­ dzi służących do obróbki włókna, w d r u g i e j t k a n i n y l u d o w e . T e ostatnie wykazują wielką rozmaitość pod względem t e c h n i k i i pod względem k o m p o z y c j i , świadczące o w y s o k i m r o z w o j u tej d z i e d z i n y twórczości l u d o w e j . Ryc. 2. W y s t a w a Zakończenie etnograficzna pierwszej izby mieszkalnej w części środkowym w wystawy muzeum okręgowym stanowi staja w Plewen tetevenska — wnętrze Bałkanie. G ł ó w n y m e l e m e n t e m j e j urządzenia są duże podesty do s p a n i a , p r z y k r y t e l u d o w y m i t k a n i n a m i . Druga część w y s t a w y , rzemiosłom w i sztuce znajdująca ludowej. oszklonych gablotach. Zwraca Stroje i najczęściej geometrycznej, styczna kolorowe d l a niego zapaski pokazano poświęcona w dwóch niekiedy o bardzo strojom, i bogate salach zdobnic­ skomplikowanej kompozycji, l u b roślinnej. Charaktery­ antropomorficznej j e s t duża ilość m e t a l o w y c h s z n u r e m , t z w . gajtanem. jest dużych d e k o r a c y j n y e l e m e n t stanowią k o s z u l e bogato (prestüki) ozdób ( k o l c z y k i , b r a n s o l e t y , cienie, k l a m r y do pasa). Odzież męska z d o b i o n a wełnianym tam u w a g ę duża i c h różnorodność two. W s t r o j u k o b i e c y m n a j b a r d z i e j haftowane się n a p a r t e r z e , Barwny jest b a r w n y m i element czarnego pierś­ implikacjami lub stroju męskiego stanowią b a r d z o s z e r o k i e p a s y w żywych k o l o r a c h . S a l e poświęcone w y r o b o m z m e t a l i i d r z e w a pozwalają -zapoznać się z w i e l ­ kimi u z d o l n i e n i a m i bułgarskich rzemieślników. P o k a z a n o oraz różne żelazne W przedmioty świeczniki, s a l i poświęconej domowego kasety oraz użytku, wykonane zdobnictwo różnych tam naczynia miedziane z żelaza. Zwracają przedmiotów złotnictwu zobaczyć można p r a w d z i w e uwagę użytkowych. arcydzieła s z t u k i z d o - �492 KRONIKA b n i c z e j — piękne k l a m r y do pasów, naczółki, k o l c z y k i i i n n e p r z e d m i o t y ze s r e b r a , n i e k i e d y pozłacane. J e d n a z d a l s z y c h s a l poświęcona ludowej wę wykonane została ceramice z X I X w. i współczesnej, pochodzącej z k i l k u większych ośrodków. W y s t a ­ zamyka zdobnictwo w drzewie, na które przeznaczono dwie ostatnie sale. W p i e r w s z e j znajdują się różne d r o b n e p r z e d m i o t y zdobione rzeźbą (przęślice, l a s k i , łyżki, stołki, b l a t y do stołów itp.), w drugiej rzeźbione s u f i t y o pięknej, bardzo bogatej k o m p o z y c j i . Część w y s t a w y dzenia w w znajdująca się n a p a r t e r z e n i e była z m i e n i a n a od c z a s u urzą­ 1954 г., natomiast sale 1962 r. O b i e k t y muzealne uzupełniają znajdujące się na I piętrze m a k i e t y i fotografie, były przerobione krótkie t e k s t y i n ­ formują o e k s p o n o w a n y c h z a g a d n i e n i a c h . D r u g i e m i e j s c e po M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w S o f i i z a j m u j e M u z e u m ficzne w P ł o w d i w i e . Powstało ono w się w Muzeum Muzeum XIX jest w., w 1949 r. z n i e w i e l k i c h zbiorów, Archeologicznym. Obecnie zabytkowy którym gmach zachowano — l i c z y około 10 000 eksponatów. dom dawną Etnogra­ znajdujących d a w n e g o bogatego architekturę: kupca rzeźbione z sufity Siedzibą 1 połowy i odrzwia, ścienne szafy i f r y z y . Personel naukowy łów i jednego Muzeum pracownika składa się z 5 pracowników: 4 kierowników oświatowego. Wydzielono następujące działy: dzia­ 1. R o l ­ n i c t w o , 2. Odzież, t k a c t w o i wnętrze, 3. Rzemiosła, 4. I n s t r u m e n t y m u z y c z n e . P r a ­ c o w n i c y m u z e a l n i prowadzą p r a c e b a d a w c z e , które drukują w czasopiśmie n y m d l a w s z y s t k i c h płowdiwskich muzeów, wychodzącym pod nazwą: wspól­ „Godinisnik n a M u z e j t e w l o v d i v s k i O k r ą g " (t. 1 — 1954 г., t. 2 — 1956 г.). Wystawa M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w P ł o w d i w i e mieści się w 18 s a l a c h , z któ­ r y c h 9 znajduje się n a p a r t e r z e i 9 n a I piętrze. P i e r w s z a część w y s t a w y , znajdu­ jąca się n a p a r t e r z e , z a p o z n a j e z uprawą zboża i i n n y c h roślin, t y p o w y c h d l a tego regionu: winorośli, róż, ryżu pasterstwu ciami i rzemiosłom. oraz Oprócz z ogrodownictwem. narzędzi u m i e s z c z o n o t a m makietę kuźni, m o d e l c o w n i g a r n c a r s k i e j oraz mały młyn w o d n y . n a I piętrze, z n a j d u j e tura typowa Dalsze i wytworów W sale poświęcone są z tymi zaję­ pieca g a r n c a r s k i e g o , f r a g m e n t pra­ drugiej związanych części w y s t a w y , urządzonej się e k s p o z y c j a strojów w i e j s k i c h i m i e j s k i c h o r a z a r c h i t e k ­ d l a płowdiwskiego okręgu. U m i e s z c z o n o t a m również trzy wnętrza m i e s z k a l n e : izbę wieśniaka w R o d o p a c h , m i e s z k a n i e rzemieślnika i m i e s z k a n i e b o ­ gatego kupca. Sala zamykająca wystawę daje przegląd ludowych instrumentów muzycznych. Wystawa Muzeum Etnograficznego rannością. Z a s t o s o w a n o materiał uzupełniający trza mieszkalne i w w niej nowoczesny P ł o w d i w i e urządzona j e s t z wielką (fotografie, m a p y , m a k i e t y , k i l k a obrazów), p o k a z a n o szereg pracowni rzemieślniczych, t y l k o kulturę w s i , a l e również kulturę P ł o w d i w u Muzeum zbiory w regionalne Rajkowie z terenu to trzecie Rodopów. muzeum W sta­ sprzęt m u z e a l n y , w p r o w a d z o n o bogaty starając się wnę­ uwzględnić nie i okolicznych miasteczek. etnograficzne 1954 r. powstało w posiadające Rajkowie bogate muzeum ogólne z oddziałami a r c h e o l o g i c z n y m , e t n o g r a f i c z n y m , b u d o w y s o c j a l i z m u i galerią sztuki. W 1962 r. t r z y działy p r z e n i e s i o n o do i n n y c h pomieszczeń, a w pierwotnej s i e d z i b i e pozostał t y l k o dział e t n o g r a f i c z n y , który przekształcono w oddzielne m u ­ z e u m . B u d y n e k , w którym się ono mieści, j e s t to — podobnie j a k w P ł o w d i w i e dom bogatego k u p c a , zeum posiada zbiory zbudowany w l a t a c h t r z y d z i e s t y c h ubiegłego z z a k r e s u s t r o j u , t k a c t w a , rzemiosł, s z t u k i l u d o w e j d a r k i , liczące obecnie około 2000 obiektów. W y s t a w a niedużych wieku. pomieszczeniach. Pokazano tam kilka — Mu­ i gospo­ mieści się n a 3 piętrach w 16 pracowni rzemieślniczych, młyn �493 KRONIKA wodny, cinnej prasę do p r a s o w a n i a oraz wnętrze t k a n i n , wnętrze ' w i e j s k i e j i z b y c o d z i e n n e j i i z b y goś­ m i e s z k a n i a mieszczańskiego. W jednej z sal widz zapoznaje się z u b i o r e m i sprzętem p a s t e r s k i m w R o d o p a c h , w k i l k u i n n y c h ze s t r o j a m i B u ł garów-mahometan i Bułgarów-chrześcijan. Specjalną u w a g ę zwracają t k a n i n y r o d o pskie wełniane i koziaki z y c j i . S z e r e g fotografii w naturalnych kolorach i barwione o pięknej kompo­ i k i l k a obrazów oraz m a k i e t a d o m u d a w n e g o wielkorządcy tej części k r a j u zapoznają z b u d o w n i c t w e m typowym d l a tego r e g i o n u . Spośród muzeów okręgowych, posiadających działy etnograficzne, j e d n y m z n a j ­ starszych jest m u z e u m w osiemdziesiątych latach międzywojennym w Gabrowie. Pierwsze ubiegłego wieku zbiory zaczęto t a m gromadzić (rękopisy, broń, m o n e t y ) . przybyły z b i o r y a r c h e o l o g i c z n e . D o I I w o j n y W światowej już okresie muzeum j e d n a k n i e mogło się rozwinąć, gdyż n i e posiadało płatnego p r a c o w n i k a . Dopiero po I I w o j n i e światowej s y t u a c j a uległa z m i a n i e zwłaszcza od 1949 г., k i e d y M u z e u m uzyskało własny b u d y n e k . O d 1962 r. staje się ono m u z e u m okręgowym, jącym następujące działy: 1. H i s t o r i i i etnografii, 2. W a l k posiada­ narodowowyzwoleńczych, 3. Ruchów r o b o t n i c z o r e w o l u c y j n y c h . Wystawa cona została działu h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n e g o głównie rzemiosłom i dzięki w temu muzeum pozwala Gabrowie poświę­ o n a zapoznać w się z tą t a k b a r d z o rozwiniętą dziedziną k u l t u r y l u d o w e j w Bułgarii. G a b r o w o było z n a n e j a k o c e n t r u m rzemieślnicze już w X V I I I stało się wytwory to nieduże docierały Lipsk, Moskwa, wno, skóra miasteczko do różnych kwitnącym w. W X I X w. rzemieślniczym, którego miast europejskich, takich j a k Londyn, Wiedeń, Odessa. Podstawowy ośrodkiem s u r o w i e c d l a rzemiosł stanowiło żelazo, d r e ­ i wełna, a siłę napędową dawała woda przepływającej przez miasto J a n t r y . O r o l i rzemiosł może świadczyć ilość niektórych rzemieślników. T a k więc np. majstrów s z e w s k i c h było w G a b r o w i e w połowie X I X w. około 180, prócz n i c h �494 KRONIKA około i 1000 n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h robotników, około 400 czeladników, około 100 k o w a l i majstrów garbarskich, i około 50 g a r n c a r z y . t y m t r z e b a , że wytworzyło się t a m , podobnie zresztą j a k w rzemieślników duże zróżnicowanie i w około 100 Zaznaczyć przy całej Bułgarii, wśród związku z t y m istniało p o n a d 40 s p e c j a l ­ ności. D l a przykładu można przytoczyć chociażby k o w a l i , wśród których b y l i cjaliści wyrabiający liści zajmujący że w spe­ gwoździe, m o t y k i , p o d k o w y , broń palną, noże, w a g i i s p e c j a ­ się n a p r a w ą zegarów. W ekspozycji muzealnej ryczno-etnograficzna świetle t y c h d a n y c h zrozumiałe się s t a j e , poświęcono zajmuje rzemiosłom całą parterową taką uwagę. W y s t a w a część p o w i e r z c h n i histo­ muzealnej, skła­ dającą się z j e d n e j dużej s a l i . Wstęp do w y s t a w y s t a n o w i k i l k a eksponatów a r c h e o ­ logicznych oraz k i l k a żym skrócie dokumentów, dotyczących h i s t o r i i m i a s t a . Następnie w zaznajamia części s a l i p o k a z a n o ona z rolnictwem, różne rzemiosła. Są t o : g a r b a r s t w o , wiectwo, sznurarstwo karstwo, łubiarstwo, ręczna obróbka (gajtandzijsťujo), złotnictwo. Narzędzia i w y t w o r y , niają diagramy dżija, f o l u s z a Ostatnio i teksty muzeum w w folusznictwo, drewna, Gabrowie kilka miejscowości Etera szewstwo, młynarstwo, szereg tkactwo, tooraz (makieta i obecnie posiada gajtan- tokarskiego. Parku odległości Etnograficz­ k i l k u n a s t u k m od już kilkanaście i j a k dotąd j e d y n e m u z e u m uzupeł­ warsztatu warsztatu do urządzenia się on w kra­ specjalności k o w a l s k i c h makiet przystąpiło du­ dalszej garbarstwo, kuźni i f r a g m e n t rzemiosłom. Z n a j d u j e mieślniczych. J e s t to p i e r w s z e i hodowlą. W związane z poszczególnymi rzemiosłami, objaśniające, i młyna) o r a z f r a g m e n t nego, poświęconego miasta sadownictwem warsztatów typu rze­ skansenowskiego w Bułgarii. W zakończeniu tego przeglądu poświęconego m u z e o m etnograficznym g a r i i należy zaznaczyć, że ostatnio daje się zauważyć duży w z r o s t problemami w Buł­ zainteresowania e t n o g r a f i c z n y m i , co p r z e j a w i a się w t e n d e n c j i do przekształcania d z i a ­ ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h w m u z e a c h okręgowych w oddzielne m u z e a o r a z w dążeniu do wykształcenia w grudniu kadry specjalistów. 1965 r. 3 - t y g o d n i o w y W tym celu Oddział kurs prowadzony Etnograficznego Instytutu i Muzeum etnograficznych. Wzięło w w n i m udział Sofii, który objął zorganizował naukowych całokształt około 40 pracowników podjętą w t y m k i e r u n k u należy uznać z a b a r d z o się zważy, że w o b e c p r z e p r o w a d z o n e j Muzeów p r z e z pracowników zagadnień muzealnych. celową, a n a w e t Akcję konieczną, jeśli k o l e k t y w i z a c j i gospodarstw rolnych trady­ c y j n a k u l t u r a l u d o w a ulega w Bułgarii g w a ł t o w n y m przeobrażeniom. Maria PIERWSZY W dniach Pierwszy prezę ŚWIATOWY 1—24 k w i e t n i a Światowy nazwać FESTIWAL SZTUKI 1966 r. w MURZYŃSKIEJ Dakarze, stolicy W Misińska DAKARZE Senegalu, odbył F e s t i w a l S z t u k i Murzyńskiej. Może r a c z e j należałoby Festiwalem Kultury Czarnej Afryki — ze względu na szeroki w a c h l a r z t e m a t y c z n y o b r a d i poszczególnych i m p r e z . F e s t i w a l był p i e r w s z y m rodzaju afrykańskim afrykańskie, myślany wydarzeniem. chociaż niektóre, jako impreza Brały jak Gwinea, poświęcona przede w n i m udział p r a w i e nieoficjalnie. Choć w n i m też murzyńskości udział wszystkie niż k r a j e kraje środkowej amerykańskie, i południowej w dominująca l u b też pozostaje j a k o k u l t u r a mniejszości. których kraje był w s z y s t k i m k u l t u r z e murzyńskiej, lazły się t a m też k r a j e leżące n a północ od S a h a r y , t a k i e j a k T u n i s , mające w kulturze mniej tego wszystkie Festiwal się tę i m ­ Ameryki. murzyńskość po­ zna­ swej Brały jest �495 KRONIKA W imprezach festiwalowych skie, j a k i k r a j e posiadające rzyńskie). Przybyły delegacje, brało udział 38 krajów. na swym terenie spore (Były to k r a j e mniejszościowe zespoły a r t y s t y c z n e oraz g r u p y afrykań­ grupy mu­ artystów-rzemieślni- ków. Poszczególne te g r u p y r o z m a i c i e reprezentowały s w o j e k r a j e . D u k e E l l i n g t o n , twórca j a z z u , odnosił o w a c y j n e sukcesy w teatrze D a n i e l Sorrano, grupa R y c . 1. G m a c h p a r l a m e n t u , w którym o d b y w a ł y się o b r a d y zaś m a - festiwalowe Fot. K . rokańskich artystów-rzemieślników była p o d z i w i a n a wionych w chatce-pawiloniku na terenie ośrodka przy s w y c h w3 robach r współczesnej Wolski wysta­ produkcji rze­ mieślniczej ( a r t y s t y c z n e j ) „Artisanat v i v a n t e " . N i g e r y j s k i ( N i g e r i a ) rzeźbiarz w s p ó ł ­ c z e s n y , S i m o n O k e k e , był h o n o r o w a n y i n a w i e c z o r n y c h przyjęciach w n a t r y b u n a c h w Assemblěe N a t i o n a l e , Na obrady kolokwium i imprezy festiwalowe wysłały swoich delegatów jechali dyr. Zofia i obserwatorów. Z Szydłowska jak ambasadach. p r a w i e w s z y s t k i e państwa świata P o l s k i n a F e s t i w a l do D a k a r u po­ Przyjaźni Polsko-Afrykańskiej i dr z Towarzystwa Krzysztof Wolski z Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e . Bogate kraje kami finansowymi Ameryki (USA czy Brazylia) obdarzyły Senegal sporymi zasił­ n a urządzenie f e s t i w a l u . P o d o b n i e d a r y n a F e s t i w a l ofiarowały kraje E u r o p y Zachodniej i Związek R a d z i e c k i . Pierwszy wany Ś w i a t o w y F e s t i w a l S z t u k i Murzyńskiej pod egidą U N E S C O patronatem organizowano afrykańskich mowej, i Afrykańskiego został Kulturalnego. zorganizo­ Pod t y m t a k występy zespołów l u d o w y c h z poszczególnych państw i południowo-amerykańskich, afrykańskiej w Dakarze Towarzystwa j a k i pokazy twórczości d r a m a t y c z n e j , afrykańskiej afrykańskich nagrań, sztuki fil­ afrykańskich �496 KRONIKA u t w o r ó w p o e z j i i prozy, c z y w r e s z c i e n o w e j p l a s t y k i . P r z e d e w s z y s t k i m zaś patro­ n a t t e n odczuwało się n a k o l o k w i u m n a u k o w y m , odbywającym s w e o b r a d y w gma­ chu parlamentu Dwu­ dniowa senegalskiego przerwa w niedzielę 3 k w i e t n i a podległości S e n e g a l u ) walowymi galu, Sedara Kolokwium murzyńskiej defilady życiu znanego odbywało ludu i humanisty Prace (Święto Nie­ się z w y s t a w a m i festi­ przyjęcie u p r e z y d e n t a Sene­ i poety się p o d hasłem: dla ludu. 4 kwietnia n a zapoznanie oraz n a o f i c j a l n e Senghora, naukowe w i poniedziałek została w y k o r z y s t a n a i n a obejrzenie Leopolda p r z e z o s i e m d n i , od 31 m a r c a do 7 k w i e t n i a . murzyńskiego. Funkcja kolokwium i znaczenie prowadzono sztuki w trzech s e k c j a c h : 1) F u n k c j i i z n a c z e n i a s z t u k i murzyńskiej; 2) S t y l u , rzemiosła i ubiorów; 3) Tańców, m u z y k i i l i t e r a t u r y . T e m a t y k a była n i e z m i e r n i e s z e r o k a i nie niezbyt sprecyzowana. afrykańskich artystów Odczuwało się to zwłaszcza w i twórców. Rozważano na kolokwium z n a c z e n i e s z t u k i d l a A f r y k i , s z t u k a murzyńska w i d z i a n a Afryki, historii sztuki tradycyjnej życiu wspólnoty afrykańskiej, afrykańska lewskich, s z t u k a abisyńska, zyka, tradycyjny sztuka malgaska, taniec, ludowa literatura licznych takie kwestie, j a k : i przeżywana p r z e z murzyńsko-afrykańskiej, sztuki w niejednokrot­ wypowiedziach znaczenie i estetyka, sztuka dworów tradycyjna przekazywana afrykańska rzeźba w Wszystko to Brazylii, problemy przedstawiono w mu­ ustnie, rzemiosło, ubiór sztuki, jej stan i perspektywy zakresie m u z y k i , tańca, t e a t r u , poezji i k i n e m a t o g r a f i i . ważnymi d l a życia współczesnej Afryki malarstwa, Wreszcie problemami kró­ rzeźba, t r a d y c y j n a vaudou, i ozdoby, przeżywanie s z t u k i murzyńskiej p r z e z l u d z i Z a c h o d u , j a z z , tańce szłość. ludy funkcja rzeźby, zajmowano na przy­ architektury, się n i e z m i e r n i e wykształcenia i wychowania a r t y s t y c z n e g o w c z o r a j , dziś i j u t r o . Dyskutowano współczesnym w Afryce, nad tradycyjnym rozwojem kultury a także n a d ogólnym współczesnej Afryce, wkładem kultury murzyńskiej n a d zasięgiem murzyńskiej kultury kultury k u l t u r y ogólnoświatowej. Podkreślał to s p e c j a l n i e o murzynizacji kultury amerykańskiej rzyńskości k u l t u r l u d o w y c h wej). dorobkiem w w Z w r a c a ł też u w a g ę n a w p ł y w y s z t u k i C z a r n e g o nad murzyńskiej afrykańskiej E . Mveng Stanach Zjednoczonych, w k r a j a c h A m e r y k i Łacińskiej Afryki, do mówiąc a także o m u - (środkowej i południo­ Lądu na surrealizm, symbo­ l i z m c z y k u b i z m , j a k i n a w i e l e i n n y c h współczesnych kierunków w s z t u c e z a c h o d ­ niej. Znaczenie kolokwium polegało p r z e d e w s z y s t k i m n a t y m , że po r a z p i e r w s z y w d z i e j a c h A f r y k i afrykańska s z t u k a w j e j różnych a s p e k t a c h była u k a z a n a ludzkości n a t e r e n i e rozpatrywali samej Afryki. tę sztukę j a k a myślała i specjaliści jest, j a k a była i jaką się t w o r z y twórczym s z t u k i afrykańskiej Afryka Po raz pierwszy i w jej tradycjach. W obradowała nad ponownym s z t u k i . I t r z e b a przyznać, że n a o b r a d a c h kolokwium dziedzin samym ośrodku w końcu po r a z p i e r w s z y rozwojem i całej z wielu ożywieniem większość s t a n o w i l i sama własnej przedsta­ w i c i e l e A f r y k i . W p r a w d z i e widziało się t u t a j l i c z n y c h n a u k o w c ó w z całego świata, referujących, dyskutujących, p o l s k i c h , lecz młode k a d r y Na i l i c z n y c h obserwatorów, naukowców afrykańskich F e s t i w a l u p o d d a n o k r y t y c e różne d o t y c h c z a s o w e murzyńskiej. Między i n n y m i z d e c y d o w a n i e kańska n i e podlegała r o z w o j o w i , prymitywu. między innymi delegatów dominowały. poglądy n a t e m a t zbito t w i e r d z e n i a , jakoby l e c z utrzymywała się n a poziomie sztuka sztuki afry­ niezmiennego Można b o w i e m całkiem dokładnie obserwować różnice s t y l u w sztuce B e n i n u , gdzie każda d y n a s t i a w p r o w a d z a ł a r z e c z y n o w e i zupełnie różne od s t y l u dynastii poprzedniej. też każda dynastia Analogicznie wprowadzała w i d z i się to w A b o m e y , K e t u c z y U i d a m , gdzie nowe nowe rzeczy do k u l t u , n o w y styl tańca, �497 K R O N I K A sposoby b y c i a i s t y l życia. Łączyło się to n i e j e d n o k r o t n i e z przemianami społecz­ n y m i , r e l i g i j n y m i i e k o n o m i c z n y m i u poszczególnych ludów. Było to w s z y s t k o j e d ­ n a k z a w s z e i stale murzyńskie i afrykańskie, choć p r z e m i a n y zachodziły k r o t n i e pod w p ł y w e m Obecnie nikt czynników nadchodzących nie może identyfikować etnicznej afrykańskich. Nastąpiły b o w i e m t a k d a l e k i e niejedno­ z bardzo dalekich stron. mapy Afryki z mapą R y c . 2. P a w i l o n K a m e r u n u ( A r t i s a n a t v i v a n t ) w Dakarze Fot. k u l t u r , że d z i s i a j t r u d n o j e powiązać z poszczególnymi p o p u l a c j a m i Wolski к. współczesnej A f r y k i . J e d n a k pokrewieństwa są wyraźne. Np. s z t u k i D o g o n u , B a m b a r a w y w o d z ą się z tego s a m e g o ośrodka, p o m i m o kultur r o z p r z e s t r z e n i e n i a się poszczególnych p e w n y c h wyraźnych c e c h i Senufo indywidu­ a l n y c h i różnic. N a t e r y t o r i a c h D a n c z y Y o r u b a z l u d a m i B a u l e , G u r o , A s z a n t i a l b o A b r o n w i d z i się pewną ciągłość artystyczną, która w ciągu w i e k ó w była reprezen­ t o w a n a p r z e z różne l u d y , różne p l e m i o n a i różne religie. G d z i e w r e s z c i e należałoby szukać praźródła s z t u k i B e n i n u ? T e s a m e c e c h y spotkać można w D a h o m e j u , w p o ­ łudniowej Nigerii, jak i na płaskowyżu z n a n o technikę odlewniczą n a w o s k zachodniego Kamerunu. t r a c o n y , wszędzie p r a c o w a n o Wszędzie w tam złocie, s t o s o ­ w a n o podobny t y p rzeźby, aż do ostatecznego z a n i k u t r a d y c y j n e j rzeźby w drzewie czy w kamieniu. G d z i e i n d z i e j z n o w u w A f r y c e tkwią wspaniałe ośrodki p l e c i o n k a r s t w a . W A b i ­ s y n i i i w B u r u n d i , w K i w u i Z a n z i b a r z e s p o t y k a m y wspaniałe o k a z y bogato z d o ­ b i o n y c h koszyków. C z y należałoby t u szukać wspólnego źródła p o w s t a n i a . N i e . S z t u k a t a p r o m i e n i u j e z różnych ośrodków, niezależnych od siebie. W sudańskiej 22 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I �KRONIKA 498 a r c h i t e k t u r z e n a południowych krańcach p u s t y n i S a h a r y cechy stylistyczne j a k najbardziej do jeziora Czad, od j e z i o r a 0 posiadany surowiec nie, pojedyncze wsie i można wszędzie t y p o w e d l a k u l t u r y afrykańskiej. O d Czad aż po W a d a i wszędzie wznoszono spotkać Timbuktu w oparciu (glinę) wspaniałe pałace, z a m k i , m i a s t a , m i a s t e c z k a , w a r o w ­ domy. Z tego samego materiału, tymi samymi rękoma wznosił to i tworzył t e n s a m murzyński g e n i u s z a r t y s t y c z n y . S t a l e podkreślano n a o b r a d a c h mianach na terenie A f r y k i kolokwium, i poza afrykańska myśl twórcza. S t w i e r d z e n i e festiwalowych wielkich że w r o z w o j u sztuki i w jej prze­ j e j obrębem wszędzie zaznaczyła s w ą obecność twórców to dokumentowała murzyńskich, takich obecność n a i m p r e z a c h jak Duke Ellington, Ella F i t z g e r a l d c z y Józefina B a k e r . W samej A f r y c e wet t a m , gdzie Madagaskaru, się, że j e s t mało gdzie t y l e jest w p ł y w ó w spotkać żywe A innym czyż s z t u k a murzyńska p o n o w n i e stale odżywa i odmładza się. N a ­ zdaje i odżywające przykładem od b i z a n t y j s k i e j i a r a b s k i e j odradzających się jak w malgaskiej Oceanii, nawet sztuki Bantu elementy nie jest murzyńskości, Azji, a nawet ludów Abisynia, z dorzecza ten konglomerat sztuce t a m można Konga. ludów i kultur po głęboko afrykańską. Czyż t a A b i s y n i a n i e m a stale murzyńskich elementów w sztuce. Czyż jej 65 różnych grup e t n i c z n y c h n i e przeżywa stale t y p o w o afrykańskich e m o c j i w tańcu i rzeźbie? P o z a A f r y k ą w i d z i się w i e l k i w k ł a d C z a r n e g o L ą d u w sztukę i kulturę A m e r y k i Południowej i Środkowej, a n a w e t przesiedlonych dzime, do N o w e g o afrykańskie tradycje. rzekami Samaraka Północnej. Ileż j e s t całych g r u p Świata, które n a d a l Dosyć choćby i Cotica w Gujanie w X V I I i X V I I I w. c i p o t o m k o w i e całkowicie wspomnieć Holenderskiej. afrykańskich kontynuują l u d Ddżuka Sprowadzeni swoje żyjący do Paramaribo niewolników A s z a n t i u t w o r z y l i t a m społeczeń­ s t w o zupełnie podobne do takiego, j a k i m było w A s z a n t i c h w t y m czasie w Czasem z niektórymi stwierdzeniami na kolokwium N p . można było mieć wątpliwości, c z y chrześcijaństwo czynnikiem dającym rzeczywiście 1 trudność d o s t o s o w a n i a tak wiele. Mała trudno w okazał afrykańskich się zachodniej atrakcyjność Afryce było chrześcijaństwa się do w a r u n k ó w afrykańskich sprawiają, że n i e chrześci­ bardziej dostosowany niż t y p chrześcijańskiej do poligamicznej społeczno-gospodarczych małej r o d z i n y m o n o g a m i c z n e j . i n n y m i względami i s l a m okazał się też z n a c z n i e łatwiejszy i m n i e j od Afryce. było zgodzić się. jaństwo, lecz i s l a m r o b i s t a l e postępy w A f r y c e . T y p muzułmańskiej rodziny ro­ nad stosunków Pod wieloma skomplikowany chrześcijaństwa. Z a p e w n e szkoły m i s y j n e i chrześcijańskie średnie szkoły w y z n a n i o w e ciły k a d r y czy młodej i n t e l i g e n c j i afrykańskiej, l e c z i tutaj ta inteligencja do przejścia pozostaje na stanowisko nadal bardziej chrześcijańska, wykształ­ można mieć zastrzeżenia, c z y też p r z e j a w i a skłonności niezależne i niezaangażowane. Tradycję i współczesność afrykańską i amerykańską w d z i e d z i n i e tańca można było oglądać codziennie n a p o k a z a c h w t e a t r z e D a n i e l S o r a n o , n a stadionie, a n a ­ w e t n a p l a c a c h i u l i c a c h śródmieścia i M e d i n y . P o p i s y chórów o d b y w a ł y się w k a ­ tedrze. Niektóre czesne sztuki ludowych wały kraje i widowisk. swoje ludowe zakradła się wyraźnie wpływy występowały dawały p o k a z y teatralne i balet, Inne kraje zespoły współczesność. w z przetworzenia prezentował tradycyjnych dawały s z t u k i współczesne. I n n e z n o w u pokazy­ tańcami. L e c z i do t y c h Np. tancerzy w kostiumach ubiorów i nawet tradycyjnych. Podobnie w powały zespoły z N i g e r u . S p e c j a l n i e ciekawe z Zambii mundurów. strojach nowo­ tańców z ich tradycyjnymi europejskich strojach b a l e t o w e . Np. S e n e g a l powstałe rzeczy widziało Zespoły się malijskie tradycyjnych wystę­ były t a m tańce dziewcząt z T a h u a , �499 KRONIKA tańce Bororo taniec i t u a r e g s k i c h nomadów, myśliwski „Mahalba". tworzyło tło. P r z e d wolnym a także n i e z m i e r n i e wykwintny głębi t r z e c h muzykantów nimi jeden z tancerzy w masce mimiczny gurumi grających na (maska zwana ptaka 1 hurtu) k r o k i e m p r z e c h o d z i , co c h w i l a schylając się k u z i e m i . Z a n i m skradał się myśliwy kazie W z łukiem. T r o p i e n i e Nigeru widziało się ptaka dawną podczas N o c y P o e z j i Afrykańskiej, denta S e n e g a l u i wielkiego wystąpiła Na Sedara Senghora, też i n a w y s t a w a c h zazębiały się ze sobą A f r y k a afrykańskich, twórczości sztuk tea­ plastycznej. Stale współczesna. Z przy­ siebie Osobno, czas Chesneau sporo trwania muzeów swej kulturze. s p e c j a l n i e n a F e s t i w a l , o t w a r t o ekspozycję w n o w o w z n i e s i o n y m architektów siadała i Afryka prezy­ w dniu 7 kwietnia. jemnością widziało się, że A f r y k a współczesna z a c z y n a n a r e s z c i e odnajdywać w tradycji i dawnej dawna po­ najwyraźniej j a k o g a l o w y występ w obecności n a p o k a z a c h n o w y c h filmów nagrań. W y s t ę p o w a ł a na festiwalu danej dźwiękach gurumi. się p r z y współczesność poety, L e o p o l d a Współczesność występowała tralnych, odbywa Afrykę, i Věrola bezcennych Festiwalu. świata. Dzięki gmachu eksponatów Przedmioty temu Musée Dynamique. specjalnie sprowadzonych te powypożyczano znalazły się tutaj Nowa pokazano egipskich, w s z y s t k o , z czego przez arcydzieła dumna sztuki ze w s z y s t k i c h b e z najcenniejsze A s z a n t i do p r y m i t y w u środkowej skiego. Niestety układ ekspozycyjnej, doboru rodzajów ekspozycji pięknego oświetlenia, i Abisynii Afryki. Dano był zorientować się w myśli p r z e w o d n i e j niki być może A f r y k a . koptyjskiej tego okazy gustownego wysoce wysoko rozłożenia gustownych afry­ wysta­ O d n a j s t a r s z y c h rzeźb i rzeźby Beninu, że n i e z m i e r n i e Pomimo na mała sztuki przegląd całego d o r o b k u rodzaju, wystawy. po­ do S e n e g a l u kańskiej, których obecnie już próżno byłoby szukać n a t e r e n i e A f r y k i . N a wie przez wystawa trudno było postawionej eksponatów, gablot, sztukę afrykań­ tech­ doskonałego wychodziło się z tej w y s t a w y z nasuwającym się p y t a n i e m . C o t u c h c i a n o powiedzieć, j a k i k o m u ? Być może, że te w s z y s t k i e iż g m a c h wzniesiono z dużym r o z m a c h e m i t r u d n o było zagospodarować się w dużej h a l i z nadwieszo­ nym piętrem. Taką element gera. trudności przestrzeń dekoracyjny dano Oczywiście w wynikały często j e s t t r u d n o tam olbrzymi, prawie r z e c z y tej, aż nadto dopatrzyć w p ł y w u s z t u k i afrykańskiej Inne wystawy ,.Palais de festiwalowe Justitie". Tu z tego p o w o d u , zagospodarować. J a k o końcowy całościenny k i l i m F e r n a n d a współczesnej, można się było n a współczesną sztukę Zachodu. mieściły się w dużym w e s t i b u l u potężnego różnorodne techniki ekspozycyjne Lé- doskonale gmachu obrazowały dorobek współczesny poszczególnych k r a j ó w afrykańskich i amerykańskich. Niektóre s t o i s k a n i e były j e s z c z e zupełnie gotowe (np. H a i t i ) , i n n e w t r a k c i e urządzania, i n n e z a g o s p o d a r o w a n e j e d y n i e k w i a t a m i . Poszczególne k r a j e dawały nierówny Burundi dało prawie wyłącznie plecionkarstwo przegląd twórczości współczesnej. N i g e r i a Tradycyjną chronologicznym żącym ekspozycję do m i e j s c o w e g o gubernatorskim muzealną i typologicznym uniwersytetu. potraktowaną Muzeum zbyt Dahomej w układzie dał terytorialnym, to mieści się w dawnym ciasne pomieszczenia, aby w s k i e j A f r y k i Z a c h o d n i e j . Dzięki t e m u obecna zgromadzone tykw. oglądać było można w „Musée d u D a k a r " i niestety posiada Jednak zdobienie rzeźbę. było pokazać całe b o g a c t w o n a g r o m a d z o n y c h zatłoczona. i znowu materiał. i pokazane zbiorów z terenów nich dawnej nale­ pałacu można Francu­ e k s p o z y c j a tego m u z e u m j e s t z b y t n i o tam rzeczy warte były dokładnego obejrzenia. G u r u m i j e s t to trójstrunowa ciągniętej skórą j a s z c z u r a . 1 gitara z pudłem rezonansowym z tykwy po­ �500 'KRONIKA Innego t y p u była niach pierwszego wystawa Nigerii, mieszcząca się w piętra „Hotel de v i l l e " . Był to t y p o w y obszernych pomieszcze­ styl wystawy, urządzanej n a międzynarodowych t a r g a c h z u k a z a n i e m różnych gałęzi g o s p o d a r k i k r a j u , osiąg­ nięć i zamierzeń, s t a n u oświaty i k u l t u r y , a także z małym s t o i s k i e m pamiątkar­ skim, w którym można było n a b y w a ć artystycznej. parę słów Z drobnych wystaw stoisku Mali. d a n o bogaty zestaw Naprzeciw rzeźb, m a s e k P r z e d m i o t y te w y s t a w i o n e z drobiazgi, notabene ratusza w sporym drewnianych należałoby pomieszczeniu duże, f i g u r a l n e rzeźby jakości poświęcić sklepowym i słomianych, p l e c i o n e k były n a sprzedaż i znajdowały p i e r w s z y c h zostały s p r z e d a n e n i e najwyższej ekspozycyjno-handlowych i tkanin. sporo nabywców. J e d n e drewniane, dochodzące do 3 m wysokości. S t o i s k o M a l i n i e było placówką zorganizowaną p r z e z państwo. Była to wystawa przedsiębiorstwa handlującego starymi i nowymi dziełami sztuki afrykańskiej. W hallu gmachu Izby Handlowej stawę a filatelistyczną. także kolekcje p r z y P l a c u Niepodległości p o m i e s z c z o n o Reprezentowane i n n y c h państw tam świata w były wszystkie kraje z n a c z k a c h związanych wy­ afrykańskie, t e m a t y c z n i e ze strefą tropikalną. Z p o l s k i c h znaczków znalazła się t a m s e r i a w a l k i z głodem. S p o ­ ro państw afrykańskich na festiwal techniką) emitował też serię sprzedawano Na ze s p e c j a l n y m zakończenie czyków w musi dawanych zatoce i serie z podobiznami c z t e r e c h znaczków wraz obrazach — wydało piękne s e r i e e t n o g r a f i c z n e , bloki się koło Zielonego W ludowymi z wystawy wspomnieć S e n e g a l zaś s p e c j a l n i e i rzeźb. W y d a n o o Przylądka. przedstawieniach Wyspa historyczne i które filatelistycznej. Gorée, n a j s t a r s z e j XVII i XVIII (słabą z Senegalu, Gorée — osadzie m a starą żywych Europej­ kolonialną w. odbywały się n a w y s p i e targi do A m e r y k i k i l k a milionów Murzynów. Współcze­ Gorée j e s t w całości z a c h o w a n y m z a b y t k i e m d a w n e j muzeum festiwalu stemplem jeszcze niewolników i stąd w y w i e z i o n o śnie w y s p a strojami wieczorami na wyspie zabudowę t y p u p o r t u g a l s k i e g o . siada ze masek jest pomnikiem martyrologii n a Gorée d a w a n o w żywych o b r a z a c h architektury, po­ murzyńskiej. historię podboju Podczas A f r y k i i handlu niewolnikami. To chyba współczesne był jedyny akcent współdziałanie na niezgody polu nauki, ras. Poza kultury t y m wyczuwało i sztuki, czego się raczej zresztą sam tłumny F e s t i w a l był n a j l e p s z y m d o w o d e m . Krzysztof WYSTAWA TATRZAŃSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ W Wolski LINZU W r a m a c h T y g o d n i a K u l t u r y P o l s k i e j , który odbył się w d n i a c h od 5 do 13 l i ­ s t o p a d a 1965 r. w tejszym Muzeum Ministerstwa zajęło s t o l i c y Górnej Krajowym Kultury się B i u r o i Sztuki Wystaw A u s t r i i , w L i n z u , została z o r g a n i z o w a n a wystawa Tatrzańskiej organizacją Artystycznych w Sztuki wystawy pod Krakowie pod w tam­ Ludowej . N a zlecenie 1 względem t e c h n i c z n y m kierunkiem komisarza w y s t a w y , d y r e k t o r a dr. J a n a M y c i e l s k i e g o . S c e n a r i u s z w y s t a w y o r a z t e k s t k a t a l o g u napisał mgr J a n Bujak również dokonał w y b o r u skierowany przez Katedrę Etnografii Słowian eksponatów o r a z opracował z e s t a w p l a n s z i koncepcję m a p pogrądowych. Organizacją wystawy w A u s t r i i kierował dr F r a n z L i p p , znany muzeolog austriacki, dyrektor M u z e u m K r a j o w e g o w L i n z u . 1 Czas trwania wystawy U J , który fotograficznych został przedłużony do 3 X I I 1965 r. �501 KRONIKA W założeniach s w o i c h w y s t a w a ponatów składający się z n a c z n i e przekraczała t r a d y c y j n y z e s t a w zazwyczaj na w y s t a w y sztuki ludowej. Stało się eks­ to n a życzenie dr. L i p p a , który s p e c j a l n i e przybył n a d w a d n i do P o l s k i i po z a p o z n a n i u się z z a s o b a m i muzeów w Zakopanem i w Rabce z prośbą o uwzględnienie w r a m a c h w y s t a w y (reprezentowanych zwrócił się do organizatorów w s z y s t k i c h działów k u l t u r y w m u z e a c h ) , co w r a z z p l a n s z a m i f o t o g r a f i c z n y m i ludowej przedstawia­ jącymi l u d o w e b u d o w n i c t w o m i e s z k a l n e , gospodarcze i przemysłowe, a także s c e n y ilustrujące obyczaje podhalańskiej życie, zajęcia i ludności całokształt tej k u l t u r y . C e l e m w y s t a w y wsi było więc z r e a l i z o w a n i e w y c h założeń e t n o g r a f i c z n y c h , j a k i p o k a z a n i e p l a s t y k i l u d o w e j , winno ukazać zarówno nauko­ zdobnictwa oraz s z t u k i związanej z o b y c z a j a m i i obrzędami. Z w a r t y t e r y t o r i a l n i e i e t n i c z n i e obszar oraz stosunkowo pozwoliły bogate przejrzyście, zbiory muzealne posiadające choć ze zrozumiałych okazy względów z różnych okresów nie wyczerpująco, przed­ stawić poszczególne z a g a d n i e n i a w i c h r o z w o j u h i s t o r y c z n y m . P o k a z a n o więc n a j - charakterystyczniejsze zajęcia, rzemiosła drzewne, dla Podhala kowalstwo, tradycyjne garncarstwo jak i inne. P o n a d t o domowe, strój, obrzędy, rzeźbę i m a l a r s t w o . pasterstwo, niektóre eksponowano sprzęty E k s p o z y c j e uzupełniały p l a n s z e foto­ g r a f i c z n e pokazujące z a s t o s o w a n i e poszczególnych okazów w życiu c o d z i e n n y m , i c h wyrób im. itd. O s o b n y A. Kenara ludowej dział w był przeglądem Zakopanem, których dorobku uczniów twórczość Liceum nawiązuje do Plastycznego tradycji sztuki Podhala. Podstawę w y s t a w y stanowiły e k s p o n a t y w y b r a n e skiego w Zakopanem, Muzeum i m . W. Orkana ze zbiorów M u z e u m w Rabce, Tatrzań­ uzupełnione okazami M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e , M u z e u m w B o c h n i i wypożyczalni z C P L i A oraz pochodzącymi ze zbiorów prywatnych. Zgromadzone na wystawę zestawy przedmiotów oraz materiały i l u s t r a c y j n e zostały z a t w i e r d z o n e p r z e z komisję wery­ fikacyjną, w skład której w e s z l i : prof, d r K s a w e r y P i w o c k i , d y r e k t o r Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, dr K a z i m i e r z Pietkiewicz, z Ministerstwa K u l t u r y i S z t u k i , o r a z dr J a n M y c i e l s k i , k o m i s a r z w y s t a w y . W dniu 5 listopada dnocześnie inauguracją basador Polski w i oraz sztuki 1965 r. nastąpiło u r o c z y s t e o t w a r c i e w y s t a w y , Tygodnia Wiedniu, Polskiego członkowie prasa. W y s t a w a w Linzu. Na będące j e ­ uroczystość przybył a m ­ m i e j s c o w y c h władz, p r z e d s t a w i c i e l e została b a r d z o p r z y c h y l n i e przyjęta przez nauki publicz­ ność i uzyskała s z e r e g p o c h l e b n y c h r e c e n z j i . W związku z w y s t a w ą katalog, zawierający wystawowych . 2 regionu prócz Obszerne został w y d a n y części wprowadzenie i z a r y s e m k u l t u r y ludowej i spisowej Krajowego 12 r e p r o d u k c j i zaznajamiające Podhala dr F . L i p p , który podniósł cele w y s t a w y lepszego nakładem M u z e u m ogólnej z historią, w Linzu eksponatów osadnictwem napisał m g r J . B u j a k . Wstęp skreślił i z n a c z e n i e tego r o d z a j u współpracy d l a z r o z u m i e n i a się obu narodów. Przypomniał on, że z a i n t e r e s o w a n i a znawców Podhalem, i etnografów datuje a u s t r i a c k i c h karpacką się już od kilkudziesięciu l i c z n y m i artykułami i publikacjami kulturą lat, co wyrażało o tematyce etno- W y d a j e się, że byłoby może c e l o w e ne, zupełnie n i e m a l n i e z n a n e f a k t y ludową, i a w ludo­ szczególności się między innymi antropologicznej. przypomnieć p r z y tej o k a z j i również i i n ­ dotyczące współpracy między ludoznawcami p o l s k i m i a a u s t r i a c k i m i pod k o n i e c X I X w., właśnie w z a k r e s i e w y s t a w i e n n i c t w a etnograficznego. Ponieważ zagadnienie to z n a c z n i e w y b i e g a poza szczupłe ramy n i n i e j s z e g o artykułu, o g r a n i c z y m y się do omówienia k i l k u ważniejszych przykładów. 2 Volkskunst der Tatra in Polen, L i n z 1965, ss. 32. �602 KRONIKA Druga p o l o w a X I X w. n a z i e m i a c h p o l s k i c h , m i m o n i e sprzyjających warun­ ków p o l i t y c z n y c h i g o s p o d a r c z y c h , była o k r e s e m t w o r z e n i a p i e r w s z y c h p r y w a t n y c h kolekcji e t n o g r a f i c z n y c h , które później dały początek m u z e a l n i c t w u mu. W zakresie zbieractwa wytworów kultury ludowej jając się również p o d t y m względem spośród etnograficzne­ przodowała G a l i c j a , w y b i ­ i n n y c h krajów monarchii Austro- -Węgierskiej. Pierwsze bliższe kontakty między zbieraczami zostały nawiązane w c z a s i e o r g a n i z o w a n i a na wystawach przemysłowych, osiągnięciach p o l s k i c h kolekcjonerów działalność poszczególnych osób, zainteresowaniem n a tych wystawach j a k również ludoznawców się p o d p r o t e k t o r a t e m oraz omawiającymi orientującymi naświetlającymi wartość ekspozycji p r z e z P o l a k ó w cieszyły się a u s t r i a c k i c h . Było wartości n a u k o w y c h i e k s p o z y c y j n y c h w y s t a w bywały się n a t e r e n i e pokaźnymi materiałami pod względem e t n o g r a f i c z n y m . W y s t a w y o r g a n i z o w a n e dużym a austriackimi ludoznawczo-etnograficznych r o l n i c z y c h i i n n y c h odbywających m o n a r c h i i Austro-Węgierskiej. D y s p o n u j e m y w galicyjskimi ekspozycji to w y n i k i e m wysokich oraz f a k t u , że niektóre z n i c h o d ­ c e s a r z a F r a n c i s z k a Józefa osobiście j e otwierał. J a k w i a d o m o , l u d o z n a w s t w o I , który niejednokrotnie p o l s k i e wyrosło z p o b u d e k p a ­ t r i o t y c z n y c h i n a r o d o w y c h , toteż z w r a c a n i e się do c e s a r z a l u b któregoś z członków jego rodziny o protektorat często decydującą było w o możliwości czasach rozbiorowych zorganizowania samej smutną imprezy koniecznością, i jedynie z tego p u n k t u w i d z e n i a należy t e n f a k t rozpatrywać. Pierwszą dużą wystawą, Powszechna Wystawa rem polskiej Włodzimierz Lwowie. w której udział Światowa zorganizowana ekspozycji etnograficznej wzięli kolekcjonerzy w 1873 r. w W i e d n i u . był z n a n y uczony D z i e d u s z y c k i (1825—1899), założyciel M u z e u m N a wspomnianej wystawie okazy etnograficzne łach: „przemysłu d o m o w e g o n a r o d ó w " i d r u g i m z urządzeniem i s p r z ę t a m i " . W obu t y c h 3 polscy, i kolekcjoner lwowski, im. Dzieduszyckich we pokazano w dwóch d z i a ­ n a z w a n y m „domem działach e k s p o n o w a n o włościańskim zbiory polskich kolekcjonerów, a p r z e d e w s z y s t k i m W. D z i e d u s z y c k i e g o , którego specjalną było sprowadzenie chałupy chłopskiej z Galicji, była Organizato­ eksponowanej w zasługą dziale „dom włościański" . W d z i a l e t y m oprócz m o d e l i i rysunków domów chłopskich p o k a z a n o 4 również o r y g i n a l n e b u d y n k i p r z e w i e z i o n e z dziewięciu k r a j ó w E u r o p y , z n i c h t r z y z pełnym wydaje, genezy wyposażeniem, a jeden w tej właśnie p i e r w s z e j r u c h u skansenowskiego, etnografa szwedzkiego Artura zamieszkany przez rodzinę ekspozycji budownictwa rozwiniętego Haseliusa kilkanaście chłopską. J a k się l u d o w e g o należy szukać l a t później (1833—1904). W p r a w d z i e (1885) celem przez wystawy wiedeńskiej było j e d y n i e p o k a z a n i e „ w j a k i sposób różne n a r o d y pojmują zadania i zachować dla po­ ten s a m rewolucyjny w dzie­ c e l budynków m i e s z k a l n y c h " , a Haselius 5 chciał j e również tomności, to j e d n a k w o b u w y p a d k a c h z a s t o s o w a n o j a c h m u z e a l n i c t w a etnograficznego z jego naturalnym wystawie pokaz wyposażeniem. wiedeńskiej, budownictwa pomysł e k s p o z y c j i b u d o w n i c t w a C o ważniejsze, zrealizowano którą H a s e l i u s miał zwiedzić . Należy ludowego 6 na ziemiach polskich ludowego w r a z go n a j p i e r w na dodać, że p i e r w s z y zrealizowano — zapewne Przegląd Wystawy Powszechnej w Wiedniu w 1873 r. P r a c a z b i o r o w a p o d k i e r u n k i e m S . K o s s u t h a , W a r s z a w a 1 8 7 5 , s. 7 1 7 — 7 2 4 . O p . cit., s. 721. Przewodnik dla zwiedzających wystawą świata w Wiedniu, K r a k ó w 1873, s. 10. Por. A. Z a r e m b a , Uwagi o muzeach skansenowskich, „ L u d " , t. 4 1 : 1954, s. 1139. 3 4 5 6 �503 KRONIKA w o p a r c i u o doświadczenia wiedeńskie W. D z i e d u s z y c k i e g o — w 1894 r. n a l w o w ­ skiej Jubileuszowej Wystawie Przemysłowo-Rolniczej , gdzie 7 pokazano szereg m o d e l i oraz sześć o r y g i n a l n y c h domów chłopskich z różnych o k o l i c G a l i c j i . n i c h wyróżniała się chałupa podhalańska b r a t a towskiego, sprowadzona Polska oraz ekspozycja osiągnięcia i urządzona s t a r a n i e m W. na wystawie kolekcjonerów c e s a r z F r a n c i s z e k Józef legatem Monarchii I mianował w Austro-Węgierskiej Krzep­ Matlakowskiego . 8 wiedeńskiej galicyjskich w Wśród słynnego Sabały, Jędrzeja odniosła duży następnych ten l a t a c h spowodował, 1879 r. Włodzimierza n a Powszechną sukces. F a k t Dzieduszyckiego Wystawę Światową, że de­ która odbyła się w t y m s a m y m r o k u w Paryżu . 9 Szczególnym jednak rozgłosem mało u n a s z n a n a , a bardzo w a Etnograficzna" zorganizowana łomyi. N a u k o w y m 0 wystawy prowadzone c h a r a k t e r wyłącznie etnograficzny, ze s t a n e m przyświecającymi a u s t r i a c k i c h cieszyła badań kierował Oskar się Tatrzańskie w K o ­ Kolberg, na Pokuciu . Wystawa 1 0 w miała w a c e l e m j e j bylo p r z e d s t a w i e n i e w e j P o k u c i a n a tle h i s t o r i i i g o s p o d a r k i zapoznawała ludoznawców w 1880 r. p r z e z T o w a r z y s t w o przygotowaniem swe kilkuletnie badania wśród c i e k a w a , p i e r w s z a n a z i e m i a c h p o l s k i c h duża „ W y s t a ­ kultury regionu, p r z y c z y m z g r o m a d z o n a nad tymi zagadnieniami . Zgodnie u wszystkim organizowanym w owym oparciu zasadzie z ludo­ literatura założeniami czasie w y s t a w o m , również 1 t a miała „przyczynić się do p o d n i e s i e n i a przemysłu domowego, do w y d o s k o n a l e n i a wyrobów wystawy górskich w dniu i do dostarczenia zarobku biednej ludności" . Na 12 15 I X 1880 r. przybył c e s a r z F r a n c i s z e k Józef I i w z w i e d z a n i a zakupił s z e r e g okazów, które obecnie znajdują się z a p e w n e wiedeńskich. W y s t a w a nej, stając się odbiła się s z e r o k i m e c h e m w również tematem kilku w austriackich czasopismach o charakterze W nicami artykułów prasie fachowych 100 p o d o b n y c h w muzeach i zagranicz­ zamieszczonych ludoznawczym. o s t a t n i m 2 5 - l e c i u X I X w. odbyło się n a t e r e n i e ponad krajowej otwarcie czasie j e j G a l i c j i l u b poza i m p r e z , n i e licząc d r o b n y c h jej gra­ pokazów o c h a r a k t e r z e l o k a l n y m , w których k o l e k c j o n e r z y polscy b r a l i udział. Podkreślić t u należy, że i c h najważniejszymi partnerami byli ludoznawcy a u s t r i a c c y . Stąd też zainteresowanie kulturą ludową K a r p a t P o l s k i c h w A u s t r i i jest n i e j a k o t r a d y c y j n e , gdyż j e s t o n a — co podnosi obiektem dr F . L i p p w s w y m badań etnografów trzańskiej S z t u k i L u d o w e j wstępie — dobrze z n a n a , będąc p r z y t y m n a d a l austriackich. Dlatego można sądzić, że w y s t a w a Ta­ w L i n z u była wstępem do dalszej współpracy etnografów i muzeologów z obu krajów. Jan Bujak W y s t a w a została z o r g a n i z o w a n a pod p r o t e k t o r a t e m c e s a r z a F r a n c i s z k a Jó­ I. R . Z a w i l i ń s k i , Etnografia, [w:] P o w s z e c h n a W y s t a w a Krajowa we Lwo­ wie w 1894 г., K r a k ó w 1896, s. 4 — 7 . M . T y r o w i c z , Włodzimierz Dzieduszycki, [w:] P o l s k i słownik b i o g r a f i c z n y , t. 6, K r a k ó w 1948, s. 124. M. T u r k a w s k i , Wystawa etnograficzna Pokucia w Kołomyi, Kraków 1880, s. 6 — 7 ; O. K o l b e r g , Pokucie. Obraz etnograficzny, t. 1, K r a k ó w 1882, s. 11. Katalog przedmiotów wystawy etnograficznej Oddziału Czarnohorskiego To­ warzystwa Tatrzańskiego połączonej z wystawą płodów górskich, która zaszczycona obecnością Najjaśniejszego Cesarza i Króla Franciszka Józefa I otwarta została w dniu 15 września .1880 r. w Kołomyi, L w ó w 1880; por. też K o l b e r g , op. cit, s. 72, p r z y p . 1. T u r k a w s k i , op. c i t . : 7 zefa 8 9 1 0 11 1 2 �504 KRONIKA INFORMACJA ETNOGRAFICZNA KRAJÓW CZASOPISMA W DEMOKRACJI — NOWY d n i a c h 1—4 I I I 1966 r. odbyło się w Dreźnie w N i e m i e c k i e j mokratycznej czasopisma czwarte kolejne etnograficznego zwyczajne PROFIL „DEMOS" posiedzenie „Demos-Volkskundlicbe redakcji Republice D e ­ międzynarodowego Informationen", wydawanego p r z y współpracy r e d a k c j i k r a j o w y c h w s z y s t k i c h państw d e m o k r a c j i l u d o w y c h Instytut Etnografii Niemieckiej Akademii r y c h nadesłane zostały t y l k o t e l e g r a m y Nauk. Poza Albanią przez i Rumunią, z któ­ tłumaczące nieobecność delegatów i p r z e d ­ kładające w n i o s k i do d y s k u s j i , pozostałe państwa biorące udział w p r a c a c h r e d a k c j i międzynarodowej w skierowały n a konferencję skład r e d a k c j i k r a j o w y c h . W po 1—3 p r z e d s t a w i c i e l i , wchodzących p o s i e d z e n i u wzięli udział: z Z S R R L . T e r e n t i e v a i E . P u t i l o v , z C S S R L . K u n z , E . Pličkova i V . S c h e u f l e r , z Bułgarii C . z Węgierskiej R e p , D e m . I. Tálasi i E . Barabas-Kisbán, z P o l s k i A . narowa. Gospodarzy mieckiej Akademii A. Fiedler, W. reprezentowali Nauk pracownicy z Berlina i Drezna: Fiedler, G . Muller, naukowi reprezentujący w y d a w n i c t w a siedzeniu redakcji krajowej wzięli z przewodniczącym jej nowi w 1964 г., w czasie redakcji, posiedzenia a zarazem przedstawiciele z Zagrzebia dy­ redakcji i N. K u r e t z L u b i a n y . w międzynarodowej r e d a k c j i , j a k i e miało m i e j s c e V I I Międzynarodowego Nie­ H. Ulrich, Po raz pierwszy w po­ członkowie, Jugosławia weszła w skład państw r e p r e z e n t o w a n y c h S. Kube, n a czele, oraz E . K e r k o v , Akademii (Akademie-Verlag). udział jugosłowiańskiej, M . Boškovic-Stulli czasopisma nadzwyczajnego Instytutu Etnografii H . Wilsdorf, r e k t o r e m Oddziału I n s t y t u t u w Dreźnie, R. W e i n h o l d e m Gandev, Kutrzeba-Poj- Kongresu Nauk redakcji w Moskwie Antropologicznych i Etnologicznych. Zwiększona czasopisma nie liczba i n s t y t u c j i biorących może pozostać bez obecnie wpływu na zwiększa się z n a c z n i e ilość nadsyłanych r e c e n z j i . W jących do współpracy i n s t y t u c j i , reprezentujących graficznych w Jugosławii (Belgrad, j e s t to j e s z c z e d o d a t k o w o s p r a w a okres miniony udział jego w pracy profil; system, jaki 6 różnych ośrodków p r a c Zagrzeb, L u b i a n a , Skopje, C e t y n i a, wprowadziła już wykonania tych poprzednio omówienia redakcja recenzji, j a k polska, wszystkich prac z a g a d n i e n i a z a cały o k r e s ostatniego d w u d z i e s t o p a r o l e c i a . by z a p e w n e przypomnieć, że k o n t y n u o w a n i e t e n sposób s z e r e g nictwo. W działów, również zaproponował a mianowicie dotyczących dłuższe wybranego W t y m m i e j s c u należało­ tego t y p u r e c e n z j i p r z e z redakcję ską byłoby również b a r d z o w s k a z a n e . W l a t a c h p o p r z e d n i c h w etno­ Sarajewo), uzupełnienia r e c e n z j i ważniejszych p r a c z a cały od 1945 r. D l a ułatwienia zbiorcze, obejmujące wszystkim s t o s u n k u do n o w o przystępu­ umożliwienia i c h d r u k u , r e d a k t o r n a c z e l n y c z a s o p i s m a , d r W e i n h o l d , recenzje redakcyjnej przede j a k np. pasterstwo, t y m c z a s i e wyszły n o w e p r a c e . S z e r e g pol­ scharakteryzowaliśmy pożywienie, c e r a m i k a , b u d o w ­ działów wciąż j e s z c z e c z e k a n a omówienie, gdy i n n e charakteryzujące się dużą ilością r e c e n z j i ( j a k np. zagadnie­ n i a k u l t u r y robotniczej, r o l n i c t w o chłopskie c z y m u z y k a l u d o w a ) p o m i m o to mają w i e l e braków. A l e do tego j e s z c z e powrócę poniżej. D a l s z y p o s t u l a t dotyczący u s p r a w n i e n i a i n f o r m a c j i , a w y s u w a n y również p r z e z redakcję polską, odnosi się do r e c e n z o w a n i a całych roczników c z a s o p i s m l u b p r z y ­ najmniej odrębne przez informowania artykuły, różne komasowanie powtarzanie o i c h zawartości. a że ilość i c h j e s t redakcje narodowe jest coraz wiadomości. P o s t u l o w a n o co p e w i e n c z a s ogólnej Dotąd wielka, mniej, zresztą recenzowano a miejsca konieczne również w zasadzie na recenzje okazało się i i c h uzupełnianie c h a r a k t e r y s t y k i kierunków tylko przysyłane pewne przez pracy, instytucji �505 KRONIKA i w wydawnictw, wydaniu ukazujących specjalnym, się w i Etnologicznych w Moskwie go z e s t a w u w przyniesie informacje Sprawozdania biście udziału w lepszą z działalności formę Ze w w szereg którzy składane n i e wzięli zarówno pod kolegów węgierskich naukowych na oso­ adresem i słowackich, j e s t również przez roz­ i pracach doktorskich, z redakcją redakcję polską, związku z t y m również nadsyłane i n f o r m a c j e i wydawnictwa dotyczące sposobów do d r u k u w y d a w n i c t w a mających kolegów, postulatów sposób s y s t e m a t y c z n y całości d o r o b k u p r a c ) j a k również w p r o w a d z e n i a tucji redakcji krajowych, każdym k r a j u współpracujących wysuwany strony redakcji naczelnej gotowaniu takie­ r o k u 1966 kra­ która p r a c u j e w b a r d z o małym składzie i p r z y współpracy t y l k o k i l k u naukowych. W w a n o postulaty zeszyt 2 w p r a c y . Dotyczyły one s t y l u referatów, które n a j ­ o konferencjach l i c z b y ośrodków w c h w i l i obecnej miejsce Antropologicznych k o n g r e s u w T o k i o . Z o s t a n i e on u s t a l o n y telegramy opracowaniach T e n ostatni postulat placówek mują w Nauk 1968. N a t o m i a s t poszczególnych wysunęły zakresu informacji zwiększenia jową. konferencji, uzyskały k r a j a c h , j a k to miało Kongres w L o n d y n i e w k w i e t n i u 1966 r. wspomniane n a c z e l n e j j a k i własnej szerzenia roku dotyczące p r o g r a m u p o s i e d z e n i u , j a k również na w 1964 r. R e d . W e i n h o l d obiecał p r z y g o t o w a n i e zeszycie pierwszym w na posiedzeniu przygotowawczym redakcji poszczególnych przygotowanym naukowego w Niemieckiej Akademii prenumeraty prawo zamawiania wydawnictw oryginałów obej­ polskiej. Nauk u s u w a n i a trudności, powstających (m. i n . przysyłania nie etnografii wysu­ przy przy­ recenzowanych „Demosu" za pośrednictwem i n s t y ­ z a g r a n i c z n y c h za walutę krajową (u n a s P P „Ruch"). Największą dyskusję w y w o ł a ł y p r o j e k t y n o w e j okładki c z a s o p i s m a oraz n o w e g o układu s y s t e m a t y c z n e g o ( p r o p o n o w a n e g o p r z e z dr. L . Kuńza). T e n o s t a t n i p r o j e k t p o s t a n o w i o n o przedyskutować j e s z c z e l i s t o w n i e w związku z . p r o p o n o w a n y m p r z e z redakcję naczelną r o z p a t r z e n i e m k r y t y c z n y m p r z e z r e d a k c j e k r a j o w e układu a r t y ­ kułów w 2 z e s z y t a c h t o m u za r o k 1966. U w a g i n a t e n t e m a t obiecano nadesłać do końca 1966 r. Anna Z DZIAŁALNOŚCI POLSKIEGO TOWARZYSTWA I FILMU Kutrzeba-Pojnarowa ETNOGRAFICZNEGO SOCJOLOGICZNEGO S p r a w a s t o s o w a n i a f i l m u j a k o m e t o d y i t e c h n i k i n a wskroś nowoczesnej w pracy problemowo-badawczej i w rejestracji zjawisk tradycyjnej kultury ludo­ w e j (obrzędowości dorocznej i r o d z i n n e j , s z t u k i , p r a c y n a r o l i , rękodzieła, r z e m i o ­ sła, b u d o w n i c t w a oraz zagadnień współczesnej k u l t u r y l u d o w e j i a k t u a l n y c h p r z e ­ m i a n całokształtu życia w s i ) n i e od dziś a b s o r b u j e etnografów i etnologów w i e l u państw e u r o p e j s k i c h i p o z a e u r o p e j s k i c h i . Z o r g a n i z o w a n i poprzez poszczególne t o ­ w a r z y s t w a k r a j o w e w Międzynarodowym K o m i t e c i e F i l m u E t n o g r a f i c z n e g o i S o c j o ­ logicznego dążą oni m. i n . do n a d a n i a f i l m o w i e t n o g r a f i c z n e m u należnej m u rangi. K o l e j n y m e t a p e m działalności P o l s k i e g o T o w a r z y s t w a F i l m u E t n o g r a f i c z n e g o i Socjologicznego była z o r g a n i z o w a n a w d n i a c h 15—16 I V 1966 r. w s a l i p r o j e k 2 A . J a n k o w s k a , Z . S z y f e l b e j n , Informacja o powstaniu i działalności Polskiego Towarzystwa Filmu Etnograficznego, „Etnografia P o l s k a " , t. 2: 1961. s. 433—436. O d r o k u 1966. D o tego c z a s u T o w a r z y s t w o nosiło nazwę: P o l s k i e T o w a r z y ­ stwo F i l m u Etnograficznego. 1 2 �506 KRONIKA cyjnej Muzeum nieniu roli Techniki filmu w Warszawie etnograficznego konferencja w pracach naukowa muzeów poświęcona zagad­ etnograficznych. Wzięli w niej udział, poza członkami P T F E i S , s p e c j a l n i e z a p r o s z e n i d y r e k t o r z y i pracow­ n i c y muzeów z całej P o l s k i . Po otwarciu i zagajeniu „film obrad ze względu których przez n a jego dokumentacja walory walory ma propagandowe, planowym", I wiceprezesa Towarzystwa, mgr B. Kohutnickego, wygłoszonym p r z e z d y r . M. Ptaśnika, w którym powiedział m. i n . , że powinien przewodnictwo umożliwiające istotne znaczenie być dla chwytanie na dla nauki, j a k i muzealnictwa gorąco zjawisk, z uwagi zagadnieniem na jego pierwszo­ o b r a d objął d y r e k t o r M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w War­ s z a w i e , prof, d r K s a w e r y P i w o c k i . W pierwszym s i k a : R o l a filmu zycje dniu konferencji w pracy tematyczne głosił mgr u c z e s t n i c y wysłuchali r e f e r a t u oświatowej dokumentacji T. Konopka. muzeum. filmowej Na temat W drugim mgra го z a k r e s i e b u d o w n i c t w a problemów T. Bana­ Propo­ d n i u r e f e r a t pt. związanych ludowego, z realizacją wy­ filmów e t n o g r a f i c z n y c h mówił s e k r e t a r z g e n e r a l n y T o w a r z y s t w a , reż. J . J a r e m k o . W c z a s i e o b y d w u d n i u c z e s t n i c y o b e j r z e l i s z e r e g filmów p o l s k i c h i z a g r a n i c z n y c h r e p r e z e n t u ­ jących bardzo rozmaity ujęcia tematu poziom wymienionego pod względem w czołówce. techniki filmowej Zróżnicowany oraz repertuar świetnego styczny , 3 dokumentu niekiedy ściśle etnograficznego uwzględniający jedynie poprzez tematykę film oświatowy, etnograficzną, wi­ sensu dzom zorientować się, j a k rozległe są możliwości f i l m u etnograficznego od sposobów pozwolił aż largo; publicy­ do filmu osnutego n a m o t y w a c h e t n o g r a f i c z n y c h , składających się n a świetną skądinąd pod względem f i l m o w y m całość eseistyczną opartą n a i m p r e s j a c h J a k i c e l przyświecał o r g a n i z a t o r o m Głównie chodziło o ściślejsze związanie P T F E i S w j a k i m stopniu muzea trzebą s t o s o w a n i a twórcy. konferencji? zainteresowane z muzeami, zorientowanie są r o z w o j e m filmu etnograficznego go w p r a c a c h m u z e a l n y c h zarówno do celów naukowo-badaw­ c z y c h i oświatowych, j a k również p o p u l a r y z a c j i w i e d z y e t n o g r a f i c z n e j ekspozycji aktualnie muzealnej. najbardziej. Dalej, jaka Wreszcie, tematyka i jaki j a k i e istnieją rodzaj realne się, i po­ i propagandy filmów pożądany jest perspektywy produkcji fil­ mów etnograficznych. Dyskusja, w wielu która może kierunkach, w na skutek sumie bogatego dowiodła programu niezbicie, że konferencji sprawa zmierzała stosowania w p r a c y etnografów w ogóle, a w p r a c y muzeów e t n o g r a f i c z n y c h w filmu szczególności, j e s t sprawą oczywistą, konieczną i w związku z t y m w y m a g a j ą c ą : 1. S p r e c y z o w a n i a kryteriów ustalających zakres pojęcia filmu etnograficz­ nego. 2. U s t a l e n i a zespołu f i l m u etnograficznego. kryteriów teoretycznych określających funkcję naukową 3. Przejęcia p r z e z środowisko n a u k o w e n a d z o r u n a d produkcją filmów etno­ g r a f i c z n y c h (czy o t e m a t y c e wkraczającej w dziedzinę etnografii) realizowanych p r z e z różne ośrodki i i n s t y t u c j e . 4. S t w o r z e n i a wej w pracach własnej bazy umożliwiającej realizowanie dokumentacji filmo­ naukowo-badawczych. 5. S z k o l e n i a f i l m o w e g o etnografów. 6. Pełniejszej a także s p r a w a c h informacji wydawniczej warsztatowych, o S p r a w ą dyskusyjną j e s t , c z y d o k u m e n t cystycznego. 3 tytułach zrealizowanych metodycznych, filmach zagranicznych w kraju, ośrodków n i e p o w i n i e n mieć c h a r a k t e r u publi­ �507 KRONIKA z r z e s z o n y c h w M K F E i S i i n . Również o f i l m a c h r e a l i z o w a n y c h n i e z a w o d o w o p r z e z różne ośrodki n a u k o w e w k r a j u (muzea, k a t e d r y e t n o g r a f i i i in.). C o do pożądanej t e m a t y k i filmów e t n o g r a f i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h propozycji j e s t t a k w i e l e i t a k są różnorodne, że t r u d n o wymieniać t u w s z y s t k i e , j a k i e w p ł y ­ nęły. Jako najpilniejsze wysuwano tematy i tańca ludowego, s z t u k i l u d o w e j , dotyczące tradycyjnego budownictwa obrzędowości, rękodzieła, a d a p t a c j i i integracji elementów współczesnej k u l t u r y wyższej w środowisku w i e j s k i m . Zadania postawione na konferencji wobec PTFEiS wymagają od Towarzy­ stwa: 1. Z r z e s z e n i a w P T F E i S w s z y s t k i c h etnografów i socjologów zajmujących się n i e z a w o d o w o realizacją filmów e t n o g r a f i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h . 2. Wciągnięcia do p r a c t e o r e t y c z n y c h l u d z i n a u k i (etnografów, etnologów, s o c j o ­ logów) i teoretyków f i l m u . 3. Sporządzenia etnograficznego (wyprowadzenia 4. R o z e z n a n i a , co i gdzie bliższym tyki na bieżąco) filmografii i bibliografii filmu zapoczątkowanej p r z e z P T F E w r o k u 1958. czasie w kręci się a k t u a l n i e l u b p l a n u j e dziedzinie etnografii zorganizowania patronatu na terenie kraju. W etnografów-specjalistów do r e a l i z a c j i w naj­ zależności od różnych tema­ dziedzin, prze­ k o n a n i a realizatorów o konieczności k o n s u l t a c j i z e t n o g r a f a m i . 5. Podjęcia p o n o w n e j 6. Z o r g a n i z o w a n i a w dziedzinie próby nawiązania kontaktów z W F O i W F D . szkolenia filmowego techniki filmowania i zasad etnografów dokumentacji i socjologów filmowej (w głównie porozumie­ n i u z władzami P W S T i F w Łodzi). 7. S t o p n i o w e g o W dążenia do s t w o r z e n i a własnego ośrodka f i l m o w e g o d y s k u s j i , która wzięli (według pozwoliła kolejności wyciągnąć zabierania przedstawione głosu): d r L o n g i n (trzykrotnie), mgr B o h d a n K o h u t n i c k i (dwukrotnie), (dwukrotnie), PTFEiS. wnioski, udział M a l i c k i (dwukrotnie), J a n u s z J a r e m k o , m g r J a n u s z K a m o c k i , prof, d r M a r i a rowa wyżej reż. Znamierowska-Priifferowa doc. d r A n n a prof, d r K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Kutrzeba-Pojna­ dr I r e n a Neumanno- w a , m g r Grażyna D ą b r o w s k a . Obrady zamknął przewodniczący k o n f e r e n c j i prof, d r K s a w e r y Piwocki. W y k a z filmów wyświetlonych podczas k o n f e r e n c j i : „Mondo C a n e " ( P i e s k i świat) pełnom., wł.; długich „Jak domów", nocno-zachodniego powitanie zbudować ameryk.; wiosny", wybrzeża bułg.; igloo", „Życie w kanad.; Nowym Pacyfiku", „Wesele „Żywe kamienie", Meksyku", ameryk.; kurpiowskie", kanad.; ameryk.; „Mała łyżeczka", polsk.; „Wesele „Ludzie „Sztuka pół­ franc; „Na białoruskie", polsk.; „Stara h u t a " , polsk.; „Zanim opadną liście", polsk.; „ K u r b a n b a j r a m " , Grażyna polsk. Dąbrowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/047f902ccfcc2ce35549f4dc0e517127.pdf e70ad22c045ae8e2c7c55398bc03e02a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:620 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:569 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.508-566 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E PIESKI nio C ŚWIAT E (Mondo Climati i Benito N Z Cane), Scenariusz: Fratteri, J E G u a l t i e r o J a c o p e t t i , zdjęcia: muzyka: Nino Oliviero Anto­ i Riz O r t o l a n i , komentarz. G. J a c o p e t t i , p r o d u k c j a C i n c r i z ( W ł o c h y 1962) Film jest niewątpliwie tacji. Umożliwia nych własności r z e c z y , n i e w y ł ą c z a j ą c Niemniej dokumentacja filmowa rzeczywistości na najsugestywniejszą kulturowej w tle porównawczym. rozciągniętych Ograniczenia z możliwych o b i e k t y w n e , n i e budzące w ą t p l i w o ś c i , w Wynika dłuższych ich ruchu, miejsca ogranicza, pełniejszym to z zapisie ograniczenia zostaną niejszym przekazem dzinnego kazane seansu zostają pokonane, procesie swobody czasowych przekonujemy świat" jest filmem jednak przekazanie w treści i czasie. i przeobrażeń penetrowania wymiarach piśmiennym. j e s t stopień p o k o n a n i a t y c h ogra­ Jeśli o w e się jednocześnie, j a k z n a c z n i e pełnometrażowym, sposób piśmienny t a k obszernych czy sytuacji przestrzennych. j e s t f i ) m w p o r ó w n a n i u ze s ł o w e m p i s a n y m . W („Pieski określo­ przestrzeni się o t y m w zetknięciu z f i l m e m G. J a c o p e t t i e g o . treści, k t ó r y c h w y ł o ż e n i e książki. Z a r a z e m w f i l m o w y m aniżeli t r a d y c y j n y m W y d a j e się, iż m i a r ą w a r t o ś c i z a p i s u f i l m o w e g o niczeń. P r z e k o n u j e m y dokumen­ chociaż n i e w y k l u c z a , u k a z y w a n i e n p . kontekście, w ograniczeń interwałach t e są w i ę k s z e w dziś f o r m utrwalenie obrazu ciągu noś- dwugo­ barwnym) wyciągałoby skróconym prze­ sporej sposobem f i l m o w y m b u d z i u o d b i o r c y swoistą r e a k c j ę ogłuszenia, s z o k u . U ś w i a d a m i a m y sobie w ó w c z a s , j a k nikłe j e s t jeszcze d o ś w i a d c z e n i e n a s z e w k o m u n i k o w a n i u się w opar­ ciu o f i l m . ] „Pieski świat" kumentalnego jest t o f i l m , poznanie niektóre szym mało ma poświęconego ukazujący faktów dzieła związków kulturom wybraną rozwinięciem wzajemnym J . Flaherty'ego. orientacji kina p r o c e s ó w p r z e n i k a n i a się k u l t u r wcześniejszymi i kierunkami społeczeństw „Pieski powiązaniu. świat" flahertowskiego. filmu pierwotnych. społeczność i j e j k u l t u r ę — f i l m k u l t u r o w y c h we Roberta z ludowym Nie skierowany na Takimi filmami nie jest do­ również Nie poznajemy w były najbliż­ t y m filmie o o d m i e n n y c h systemach. „Pieski świat" nie jest w r e s z c i e p r z y k ł a d e m , , c i n é m a - v é r i t é " . A l e też n i e j e s t p r z y p a d k o w y m nagromadze- T y l k o t y m tłumaczyć można n i e z w y k l e k r y t y c z n e przyjęcie f i l m u przez o f i c j a l n y c h r e c e n z e n t ó w p r a s o w y c h . P o r . J . P ł a ż e w s k i , Stulecie czyraków czy czyraki stulecia?, „ F i l m " , R. 2 1 : " l 9 6 6 , n r 15 (905); S. M o r a w s k i , K . K ą k o l e w ­ s k i , Dialog o „Pieskim świecie", t a m ż e , n r 23 (913); Z . K a ł u ż y ń s k i , W gabine­ cie obrzydliwości, „ P o l i t y k a " , R. 10: 1966, n r 17 (477); R. M a r s z a ł e k , Łamanie kołem, „ W s p ó ł c z e s n o ś ć ' R. 1 1 : 1966, n r 9 (211): J . A . S z c z e p a ń s k i , Na psa urok, „ T r y b u n a L u d u " , R. 19: 1966, n r 141 (6250); J . F u k s i e w i c z, Naturalna dzikość i chora cywilizacja, „ K u l t u r a " , R. 4: 1966, n r 24 (157); A . J a c k i e w i c z , Pieski świat?, „ Ż y c i e L i t e r a c k i e " , R. 16: 1966, n r 27 (753). 1 �509 RECENZJE n i e m „zbijających" się i n f o r m a c j i o życiu l u d z i w r ó ż n y c h częściach świata . J e s t 2 dziełem odrębnym. Wszystkie nym mają n a ogół o człowieku, jego filmu kierunki filmu dokumentalnego kulturze. z ewolucjonizmem, Na pewno historyzmem etnologicz- można filmu dokumentalnego. etnograf-filmowiec Wydaje mówić o związkach znajduje Współtwórcą też, meto­ odbicie w najnowszych osiąg­ ,,cinéma-vérité" J e a n R o u c h , stały p r a c o w n i k p a r y s k i e g o się, iż „ P i e s k i strukturalistycznym w świat" w tego g a t u n k u czy f u n k c j o n a l i z m e m . P o d o b n i e d y k a badań n a u k o w y c h ( n p . a n k i e t o w y c h ) nięciach o charakterze jakieś p o w i ą z a n i e z ó w c z e s n y m i t e n d e n c j a m i t e o r e t y c z n y m i w n a u k a c h ostatecznej h u m a n i s t y c e . Można był, j a k Musé de wymowie bliski wiadomo, l'Homme. jest tendencjom przypuszczać, iż J a c o p e t t i n i e s t u d i u ­ jąc n a w e t C l a u d e L é v i - S t r a u s s a m i a ł o k a z j ę zetknięcia się z p o g l ą d a m i t e g o n e g o . Zresztą, w i a d o m o j e s t , iż p e w n e np. postępu, r o z u m i a n e g o w linii na kryzysie prostej, pojęcia wznoszącej) mają ogólne k i e r u n k i m y ś l o w e właściwości jako kształtowanie niezależnego teoretyków, n p . etnologii, j a k również na profesje uczo­ (ujawniające się się w a r t o ś c i po oddziaływania, reprezentowane zarówno przez twórcę filmu. F a k t , iż J a c o p e t t i w s w y m f i l m i e s p o r o m i e j s c a p o ś w i ę c i ł życiu s e k s u a l n e m u n a Triobriandach, skiego. Poza wydaje tym film się wskazywać ujawnia na znajomość korzystanie z prac Bronisława doświadczeń autorów Malinow­ osławionych filmów e t n o l o g i c z n y c h o s t a t n i c h l a t ( m a m n a myśli włoski f i l m „Imperium Słońca" oraz f i l m s z w e d z k i „Ostatni ludożercy"). Warto zatorów stów. na koniec (2 l a t a Przedstawienie jest ewenementem Na przeszło ludowych został z powiedzieć, pracy t a k obszernej 35 o d r ę b n y c h pochodzący Triobriandt, Nowej Portugalii. Do Jacopetti listy scen z Gwinei, kontrastujących Wybrzeże, Sydney, Obrazy neracja pojęcie filmu scalają organiczna, (używane kilkuosobowej ekipy z k o n s u l t a c j i przeszło wielu nazwisk filmu 2/3 o d n o s i plemiennych. Stosunkowo samych Atolu Włoch. W Bismarcka, zestawień, współczesną, posłużyły m . i n . t a k i e z n a n e zurowe oprócz korzystał reali­ 20 s p e c j a l i ­ współczesnych badaczy w historii f i l m u dokumentalnego. l u b społeczeństw materiał że nad filmem) się d o k u l t u r tradycyjnych najobszerniej potraktowany filmie zgromadzono Malajów, mających Nepalu, reprezentować reprodukcja często w takich gatunku, oraz cywilizację centra k u l t u r o w e , j a k Los Angeles, L a ­ Strasburg, Hamburg, Tokio i Nowy się w o k ó ł materiał Afryki problemów życia śmierć. W s z y s t k i e komentarzu filmu) sposobów p o s z u k i w a n i a t e j pełni. D o g ł ó w n e j „pełni życia", York. człowieka, j a k r e g e ­ one składają czy też się n a na postulat p r o b l e m a t y k i w ł ą c z o n e zostały rów­ nież o b r a z y o „ m ę s t w i e " i „ s i l e " człowieka. Teza filmu -Straussem, jest jako przekonująca, poszukiwanie w k l a r o w n a . Można kulturach ją ująć, o zasadniczo zgodnie odmiennych z C. Lévi- systemach P o r . M o r a w s k i , o p . cit., „...film J a c o p e t t i e g o d a w a ł szansę, b y u j a w n i ć k u l ­ turę uładzoną, z m e c h a n i z o w a n ą i infantylną, k u l t u r ę ultraracjonalną, w i e r z ą c ą , że w s z y s t k o można osiągnąć, w s z y s t k i e g o można się nauczyć, i jednocześnie m i ­ tyczną, z a f a s c y n o w a n ą f e t y s z a m i . J a c o p e t t i j e d n a k k o n t r a p u n k t u j e poszczególne sceny amerykańskie z i n n y m i . I z a b i j a jedne i d r u g i e [podkreślenie m o j e J . O . ] . K i r i w i a n k i p o r y w a j ą c e c h ł o p c ó w można z r o z u m i e ć n a t l e k u l t u r y t r i o b r i a n d z k i e j . N i e m a t o n i c w s p ó l n e g o z napaścią f a n a t y c z n y c h w i e l b i c i e l e k B r a z z i e go. T o s a m o z t u c z e n i e m żon k a c y k a m u r z y ń s k i e g o i o d c h u d z a n i e m się s t a r y c h A m e r y k a n e k . P i e r w s z e z j a w i s k o z w i ą z a n e j e s t z k u l t e m płodności i p r e s t i ż e m w ł a s n o ś c i o w y m , d r u g i e — z nieujarzmioną żądzą młodości i przerażającą w i a r ą , że młodość można u t r z y m a ć n a z a w s z e " . 2 �510 RECENZJE jakości stałych, l e c z n i e n i e z m i e n n y c h . A l b o , u ż y w a j ą c określenia K a r l a Jaspersa, czegoś n i e s a m o w i c i e stałego m i m o zmienności z j a w i s k . „Mondo Cane" przekonywającą wotnych s t a n o w i d l a realizatorów f i l m o w e j lekcję w i ą z a n i a treści t r a d y c y j n e j z właściwymi treściami n a s z e j k t ó r z y p o d j ę l i tę zasadę. N i e m n i e j ostatecznie ukształtowane formy dokumentacji kultury epoki. A u t o r z y umieli w etnograficznej ludowej filmu i ludów n i e są pier­ pierwszymi, sposób n o w a t o r s k i o d k r y ć i z e s t a w i ć d w u odrębnych krańców rozwoju kulturowego c z ł o w i e k a . D z i ę k i w ł a ś c i w e j s e l e k c j i m a t e r i a ł u — d o b o r u treści p o r ó w n y w a l n y c h — film ten pobudza d o szerszej r e f l e k s j i n a d istotą zachowań l u d z k i c h . 3 Jacek Olędzki S O W I E T S K A J A E T N O G R A F I J A , 1965 Podsumowanie naukowego Antropologicznych i o jego przebiegu dorobku Etnograficznych to praca VII oraz wymagająca poważnego d z i w n e g o z a t e m , że p r o b l e m a t y k a K o n g r e s u nego czasopisma dawnictw licznego w dużo m i e j s c a . pokongresowych i poważnego jest „SE" w Wśród o m a w i a n y m roczniku na pierwszym zawierający badaniom l miasta i wiedzy pozycji omówienie osady wysiłku. n a łamach przemysłowej . 2 ukazanie o obradach „kongresowych" uzupełnienie cześnie z przebiegu dyskusyjne obrad 17 s y m p o z j ó w , problemy etnografii i które jakże zawartych wstępny, zagad­ rozpatrzyły oraz opublikowanej w n r . 6 „ S E " z r o k u 1964 i n f o r m a c j i o p r a c a c h s e k c j i k o n g r e s o w y c h wozdanie się w y ­ tego, a mianowicie teorii rasy Ważne Nic recenzowa­ poświęcono w y b r a n y m w programie kongresowym, Nauk informacji m i e j s c u wymienić należy artykuł ocenę K o n g r e s u . O d d z i e l n e nieniom, eksponowanym i długotrwałego poprzedzającym źródłem Kongresu szczegółowych nadal zajmuje okresie głównym zgromadzenia. Międzynarodowego dostarczenie stanowi spra­ węzłowe, a antropologii, wymagające jedno­ koordynacji badań w m i ę d z y n a r o d o w y m z a k r e s i e . 3 Kontynuując koncentrowała kultury grafii riały l i n i ę ustaloną swoją w poprzednich l a t a c h „ S E " również uwagę p r z e d e w s z y s t k i m n a współczesnych i życia l u d ó w Z S R R . D o t e j d y n a m i c z n i e r o z w i j a j ą c e j radzieckiej i badania należy z etnografii (w ramach podstawowego i antropologii ZSRR) w wej . 4 r o k u 1965 się d z i e d z i n y czasopiśmie działu: etno­ Mate­ 9 a r t y k u ł ó w w ś r ó d 20 z a m i e s z ­ c z o n y c h , a t a k ż e a r t y k u ł y w i n n y c h działach d w u m i e s i ę c z n i k a . G o d n y zainteresowania w przeobrażeniach szczególnego jest artykuł L . A . A n o c h i n y , W . J . K r u p j a n s k i e j i M . N . S z m i e l e - J e s t t o r e t r o s p e k t y w n y p r z e g l ą d , a jednocześnie próba p o d s u m o w a n i a prze- B r a k m i e j s c a n i e p o z w o l i ł n a pełniejsze o m ó w i e n i e f i l m u . P o r . r ó w n i e ż m o j e 0 n i m u w a g i p t : Mondo Cane — film etnologiczny, „ W s p ó ł c z e s n o ś ć " , R. 1 1 : 1966, n r 13 (215). K itogam raboty VII Mieżdunarodnogo kongressa antropołogiczeskich i etnograficzeskich nauk, „ S E " , 1965 n r 3, s. 3 — 1 1 . W . P. A 1 e k s i e j e w , Teorija rasowiedienija na VII Mieżdunarodnom kongressie antropołogiczeskich i etnograficzeskich nauk, „ S E " , 1965 n r 2, s. 3 — 1 6 ; Sz. A . B o g i n a, J . W . K r u p j a n s k a j a , K woprosu ob etnograficzeskom iznczenii goroda i promyszlennogo posjelka. (Po matieriałam simpozjuma na VII Mieżdunarodnom kongriessie antropołogiczeskich i etnograficzeskich nauk), „SE", 1965 n r 3, s. 110—117. W. K. Sokołowa, Rabota simpozjumow na VII Mieżdunarodnom kongressie antropołogiczeskich i etnograficzeskich nauk, „ S E " , 1965 n r 1, s. 1 4 3 — 151. L . A. A n o c h i n a , W. J . K r u p j a n s k a j a , M . N . S z m i e l e w a , Byt 1 jego prieobrazowanije w pieriod postrojenija socjalizma, „ S E " , 1965 n r 4, s. 1 6 — 31. 3 1 2 3 4 �511 RECENZJE mian, które dokonały się w warunkach n i c t w a s o c j a l i z m u , umożliwiając w procesie b u d o w n i c t w a etnograficznej mantyczne ności w literatury radzieckiej, ustaleniu zakresu jako ludności ZSRR w okresie budow­ w życiu i k u l t u r z e l u d ó w k o m u n i z m u . Interesujące, m . i n . d l a p o l s k i e g o są z a j m u j ą c e rozważania n a d r o z u m i e n i e m zaproponowali lany życia dalsze p r z e m i a n y sporo miejsca w ZSRR czytelnika artykule pojęcia „ b y t " . A u t o r z y , podkreślając t e g o pojęcia, t a k s z e r o k o i różnoznacznie se­ trud­ stosowanego, następujące o k r e ś l e n i e : „ W s z e r o k i m z n a c z e n i u b y t m o ż e być o k r e ś ­ obraz c o d z i e n n e g o życia n y c h s t o s u n k a c h międzyludzkich ludzi, opartego na nawykach, i innych zjawiskach społecznej ( w t y m i p r o d u k c y j n e j ) tradycji, ustalo­ ukształtowanych w działalności l u d z i , w i c h r o d z i n n y c h i procesie domowych sprawach" . 5 W ś r ó d pozostałych a r t y k u ł ó w dujemy, nież obok prac opracowania przemiany niono z badań czasopisma są o p r a c o w a n i a wykształconą o potrzebie e t n i c z n y m i na naszych i rozwoju w poziomem budzą rów­ 6 zainteresowanie czytelnika k u l t u r o w e j i językowej etnograficznych badań ziemiach. Nieliczne polskiego baza źródłowa. oraz danych z m . i n . urzędów 3 nad badań będzie winna współczesnymi przemianami socjologiczne p r o b l e m a t y k i , ale p r z e c i w n i e , stwarzają spisów w obok w republikach interesujący roczniku. Nader materiałów ludności i o współczes­ nadbałtyckich. spośród i n n y c h różnorodna z wywiadów innych ( z a g s ) , także materiały J0 procesy w y n i k u t a k i c h właśnie b a ­ i L. N. Terentiewej etnicznych on najbardziej A u t o r k i wykorzystały, W dawna towarzyszyć w P o l s c e , j a k dotąd, p r a c e zespołowych zamieszczonych stanu cywilnego charaktery­ k u l t u r o w y c h j e j aspektów. Współczesne i przemianach państwowych etnicznych , i n t e g r a c j i oraz od Ich lekturze został a r t y k u ł O. A . G a n c k i e j etnicznej, procesów b a d a n i a c h r a d z i e c k i c h . G o d n e szczególnego za­ narodową. etnicznego wymagają tematyce współczesnych świadomością strukturze narodowej Dla odnaj­ kołchozowego z badań t e r e n ó w o g r u p a c h e t n i c z n y c h , na opracowanie dań p r z y g o t o w a n y nej z terenu ZSRR Nadal 7 demograficzne nie t y l k o nie wyczerpują zapotrzebowanie o robotniczą . problematykę zresztą p o d e j m o w a n ą zujących się w y s o k i m refleksja n a d klasą współczesnej k u l t u r z e chłopstwa 8 interesowania ogół w o b y c z a j o w e i ś w i a t o p o g l ą d o w e . W s z e r s z y m niż dotąd s t o p n i u u w z g l ę d ­ n a łamach od dawna na o tematyce o przeobrażeniach jest prac jego i literatury zespołów archiwalnych, uzyskane dzięki ankie- Ibidem, s. 16. E. E. S e l i t r i e n n i k , Niekotoryje woprosy kołchoznogo stroitielstwa w Czuk o t s k o m nacjonalnom okrugie, „ S E " , 1965 n r 1, s. 1 3 — 2 7 ; A . W . S m o 1 j a k , Jużnyje oroki, t a m ż e , s. 2 8 — 4 2 ; N . A . K i s l j a k o w , Sajrobskije tadżiki, „ S E " , 1965 n r 2, s. 1 7 — 2 7 ; W . A . T u g o ł u k o w , I zmienieni ja w chozjajstwie i bytije ewenkow w Irkutskoj obłasti za półtora wieka, „ S E " , 1965 n r 3, s. 12—26. I . P. T r u f a n o w , O jormirowanii i sowriemiennom sostawie raboczich kad­ rów leningradskogo zawoda „Elektrosiła" im. S. M. Kirowa, „ S E " , 1965 n r 1, s. 9 5 — 103; B o g i ń a, K r u p j a n s k a j a , op. cit. W . K a 1 i t s, Izuczenije nowych siemiejnych obriadow w Estońskoj SRR, „ S E " , 1965 n r 4, s. 3 2 — 4 2 ; I . W . G a g a r i n , Izżiwanije rieligioznych tradicij i formirowanije nowych prazdnicznych obyczajew w Korni ASSR, tamże, s. 148—159. N . G. W o ł k o w a, Izmienienija w nacjonalnom sostawie gorodskogo nasielenija siewiernego Kawkaza za gody Soioietskoj własti, „ S E " , 1965 n r 2, s. 4 0 — 5 6 ; O. A . G a n c k a j a , L. N. T e r e n t i e w a , Etnograjiczeskije issledowanija nacjonalnych processow w Pribałtikie, „ S E " , 1965 n r 5, s. 3 — 1 9 ; L . F . Monogarowa, Sowriemiennyje etniczeskije processy na Zapadnom Pamirie, „ S E " , 1965 n r 6, s. 2 3 — 33; M . M . I c h i ł o w , K woprosu o nacjonalnoj konsolidacji narodów Dagestana, t a m ż e , s. 9 2 — 1 0 1 . O włączeniu materiałów „zapisów aktów grażdanskogo s o s t o j a n i j a " do za­ s o b u ź r ó d ł o w e g o u ż y t k o w a n e g o p r z e z e t n o g r a f ó w i n f o r m u j e r ó w n i e ż A . G. T r o f i ­ rn o w a, Matieriały otdiełow zags o brakach kak etnograficzeskij istocznik, „SE", 1965, n r 5, s. 1 1 4 — 1 2 1 . 5 6 7 8 9 10 �512 RECENZJE co stanowi nowość również tom, ludność polską w radzieckich zamieszkałą pracach w z r o k u 1959 w y k a z a ł , że n a t e r e n i e L i t e w s k i e j których 29,8°/o żyje w miastach, w etnograficznych. Badania r e p u b l i k a c h nadbałtyckich. Spis objęły ludności S R R l i c z y o n a 230 107 osób, spośród Łotewskiej SRR 59 774 osób, w t y m 63,6°/o już w z w m i a s t a c h o r a z 2256 w E s t o n i i . Ożywienie badań f o l k l o r y s t y c z n y c h nich roczników „SE". żona działalność Rocznik naukowa o p a r t y m na szerokiej Wśród w s z y s t k i m obszerny etnograficzne w stanowisku, walor że folklorze Zagadnieniem Pozostałe dowej i w Atreusza zakresie porównawcze jest dopiero bajek folklorystyczne fantastycznych omawiają u poszczególnych l u d ó w Z S R R 1 4 Nie brak E. M . M e l e t i n s k i e g o zbliżonych 13 zajęła stoi na wówczas uzyskają konieczność odróż­ się między genetycznie, życia ich których twórców. E. A . Tudorowska . twórczości l u ­ wystąpienia o pochodzeniu wątki autor g a t u n k i ustnej , a także informują również przede i pokrewne w y n i k u kontaktów warunków niektóre badaczy. zasługuje metodologii p o d o b n y c h , nie powiązanych wytworem wzmo­ trwałym, szerszej k a d r z e b a d a n i a c h t y c h będzie u w z g l ę d n i o n a klasyfikacji folklorystycznych . książką W 11 poprzed­ że zjawiskiem 1965 n a w y r ó ż n i e n i e literaturze . badania recenzji dowodów, radzieckiej n a u k o w y c h i coraz rocznika o wątkach bliskość prace folklorystyce dostarcza o wątkach p o k r e w n y c h , powstałych w l u d a m i , od utworów typologiczna pozycji folklorystyczne utworów w obecnie a r t y k u ł W . M . Ż i r m u n s k i e g o , Uczta naukowy, kiedy niania jest sieci i n s t y t u c j i folklorystycznych sygnalizowano omawiany 1 2 o badaniach i zbiorach polemicznego i wczesnych formach wywołanego eposu bohater- ekiego . 15 Tematykę pozaradziecką reprezentują artykuły dotyczące Azji (4), Ameryki (2), A f r y k i (2) o r a z E u r o p y (2). J e d n y m z d w ó c h o s t a t n i c h j e s t a r t y k u ł O. A . Ganc- k i e j , p o ś w i ę c o n y b a d a n i o m n a d l u d o w ą t w ó r c z o ś c i ą artystyczną w P o l s c e . A u t o r ­ l s k a s k o n c e n t r o w a ł a się n a j e d n e j szernie informując o dyskusji t y l k o dziedzinie jaśnieniem j e j g e n e z y i h i s t o r y c z n e g o skiego, W. Dynowskiego, kiewicza, K. Piwockiego, zamieszczane pojęcia sztuki ludowej, ob­ wy­ r o z w o j u o r a z m i e j s c a w życiu w s p ó ł c z e s n y m . J a k o p o d s t a w ę ź r ó d ł o w ą O. A . G a n c k a kuły, p r z e d e w s z y s t k i m tego obszernego zagadnienia, nad zdefiniowaniem wykorzystała w „Polskiej J . Grabowskiego, S. P i o t r o w s k i e g o , p u b l i k a c j e książkowe i a r t y ­ Sztuce Ludowej", A. Jackowskiego, R. R e i n f u s s a , A. Błachow- J . Orynżyny, K. J . Seweryna i W. Piet­ Tela- W . M . Ż i r m u n s k i j , „ P i r Atreja" i rodstwiennyje etnograficzeskije sjużety w folklorie i literaturie, „ S E " , 1965 n r 6, s. 3—22. E. A . T u d o r o w s k a j a, O klassifikacji wolszebnych skazok, „ S E " , 1965 n r 2, s. 57—66. P. W . L i n t u r , Zakarpatskije narodnyje skazanija o Korolewicze Marko, „ S E " , 1965 n r 1, s. 4 3 — 5 0 ; A . J . A n n i s t , Estonskaja epiczeskaja tradicija i epos „Kalewipoeg", t a m ż e , s. 51—59. S. W . Z u c h b a, Doriewolucjonnyje zapisy abchaskich narodnych skazok w Leningradskom archiwie, t a m ż e , s. 104—106; S. A . G a l i n , O sowriemiennom sostojanii sobiranija i izuczenija ustno-poeticzeskogo tworczestwa baszkirskogo naroda, „ S E " , 1965 n r 4, s. 1 6 0 — 1 6 1 ; E. P i e t r o s j a n , Ż. C h a c z a t r j a n , Sobiranije proizwiedienij armianskogo tancewalnogo i tieatralnogo folklora, „ S E " , 1965 n r 1, s. 155—158. U. B. D a ł g a t , N. W. K i d a j s z - P o k r o w s k a j a , I . W. P u c h ó w , W plenu priedwziatoj schemy. (O' knigie E. M. „Mieletinskogo Proischożdienije gieroiczeskogo eposa. R a u u i j e formy i archaiczeskije pamiatniki Moskwa 1963), „ S E " , 1965 n r 5, s. 94—113. O. A . G a n c k a j a, Narodnoje chudożestwiennoje tworczestwo w socjalisticzeskoj Polsze. (Problemy razwitija), t a m ż e , s. 33—44. W a r t y k u l e a u t o r k a p o m y ł ­ k o w o uznała za a u t o r a t e k s t u a l b u m u Polska sztuka ludowa ( K r a k ó w 1960) o b o k R. R e i n f u s s a r ó w n i e ż J . S w i d e r s k i e g o . 1 1 1 2 1 3 14 1 5 1 6 �513 RECENZJE k o w s k i e j , d r u k o w a n e w l a t a c h 1947—1965, a t a k ż e a r t y k u ł y p o l s k i c h b a d a c z y w czasopiśmie „ D e k o r a t i w n o j e i s k u s s t w o S S S R " . P o l s k i e d y s k u s j e n a d sztuką l u ­ d o w ą uznała O. A . G a n c k a za p o w a ż n y w k ł a d w r o z w ó j t e o r i i i u s t a l e n i e s t a n o ­ w i s k p r a k t y c z n y c h w s t o s u n k u do l u d o w e j twórczości a r t y s t y c z n e j w e wszyst­ k i c h k r a j a c h socjalistycznych. P o z o s t a ł e „ p o l o n i c a " r o c z n i k a 1965 t o a r t y k u ł y z z a k r e s u h i s t o r i i e t n o g r a f i i , a mianowicie omówienie etnograficznej wartości pamiętnika A d a m a Dłużyka-Kamieńskiego z p o b y t u na S y b e r i i w X V I I w . oraz etnograficznych i a n t r o p o l o ­ g i c z n y c h badań F e l i k s a K o n a . Diariusz A. K a m i e ń s k i e g o , p i e r w s z y z n a n y p o l s k i o p i s S y b e r i i , w y d a n y z z a g i n i o n e g o dziś XVIII-wiecznego odpisu pod koniec X I X w . , u z n a n y został za j e d n o z n a j c e n n i e j s z y c h X V I I - w i e c z n y c h ź r ó d e ł w i e d z y 17 1 8 0 l u d a c h S y b e r i i i i c h k u l t u r z e . A u t o r d o n i e s i e n i a o n a s z y m p o d r ó ż n i k u B . P. P o ­ l e w o j s t w i e r d z a , że p a m i ę t n i k A . K a m i e ń s k i e g o z a w i e r a i n f o r m a c j e , k t ó r y c h n i e m a w żadnym i n n y m X V I I - w i e c z n y m źródle. W t y m świetle należy z r e w i d o w a ć spotykaną w n a s z e j l i t e r a t u r z e ocenę Diariusza, o k r e ś l a n e g o j a k o „ k r ó t k i , skąpy w dane f a k t y c z n e " i podjąć p o s z u k i w a n i a choćby k o p i i , z k t ó r e j został o p u b l i k o ­ w a n y . P r a c a o F e l i k s i e K o n i e t o n i e t y l k o i n f o r m a c j a s z c z e g ó ł o w o ukazująca j e g o s y b e r y j s k i e b a d a n i a . A u t o r artykułu, doskonały z n a w c a e t n o g r a f i i l u d ó w p o ł u d ­ n i o w e j S y b e r i i S. I . W a j n s z t e j n , p o d d a ł m a t e r i a ł y i w n i o s k i F . K o n a g r u n t o w n e j a n a l i z i e i w y k a z a ł , że d o d n i a d z i s i e j s z e g o j e g o d o r o b e k p o s i a d a p o w a ż n ą w a r t o ś ć d l a badań s y b e r y j s k i c h . N a l e ż y podkreślić, że w s w y c h p o s z u k i w a n i a c h dotarł S. I . W a j n s z t e j n d o n i e w y k o r z y s t a n y c h dotąd r ę k o p i s ó w F. K o n a w r o z m a i t y c h a r c h i w a c h , w t y m także do a r c h i w u m r o d z i n n e g o . S t u d i u m o F. K o n i e byłoby jeszcze cenniejsze, g d y b y zaopatrzone było w w y k a z jego p u b l i k a c j i zawierają­ c y c h m a t e r i a ł y e t n o g r a f i c z n e . „ P o l s k i e " p o z y c j e r o c z n i k a 1965 kończy r e c e n z j a p r a ­ c y M . M a ł o w i s t a Wielkie państwa Sudanu Zachodniego w późnym średniowieczu, która uzyskała w y s o k ą ocenę r a d z i e c k i e g o h i s t o r y k a . 19 20 W ś r ó d i n n y c h interesujących p o z y c j i , składających się n a zawartość o m a w i a ­ nego r o c z n i k a , godna o d n o t o w a n i a jest d y s k u s j a między amerykańskim e t n o g r a ­ f e m S. D a n n e m a u c z o n y m i r a d z i e c k i m i : J . P. A w i e r k i j e w ą . S. N . A r t a n o w s k i m o r a z E. L . N i t o b u r g i e m na m a r g i n e s i e r a d z i e c k i e j p u b l i k a c j i o współczesnej a m e ­ rykańskiej e t n o g r a f i i . W t r a k c i e p o l e m i k i poruszono istotne m e t o d o l o g i c z n e p r o ­ b l e m y e t n o g r a f i i , m . i n . „kulturowego r e l a t y w i z m u " i „względności k u l t u r o w e j " , a m e r y k a ń s k i c h badań e t n o p s y c h o l o g i c z n y c h oraz a k u l t u r a c y j n y c h . W roczniku r ó w n i e ż znalazła k o n t y n u a c j ę p o l e m i k a n a t e m a t r o d u m a c i e r z y s t e g o i j e g o m i e j ­ sca w h i s t o r i i społeczeństwa, w k t ó r e j s t r o n a m i b y l i N . A . B u t i n o w o r a z A . J . P e r szic, L . A . F a j n b e r g i N . N . C z e b o k s a r o w . 2 1 2 2 23 B . P. P o l e w o j , Zabytyj istocznik swiedienij po etnografii Sibirii XVII wieka. (O soczinienii Adama Kamienskogo-Dłużika) t a m ż e , s. 122—129; S. I . W a j n s z t e j n , Antropołogiczeskije i etnograficzeskije issledowanija Feliksa Jakowlewicza Kona, „ S E " , 1965 n r 4, s. 116—128. A. Kamieński-Dłużyk, Diariusz więzienia moskiewskiego, miast 1 miejsc, [ w : ] W a r t a , P o z n a ń 1874, s. 378—388. Z rękopisu w y d a ł k s . A . M a r i a ń s k i . A. Kamieński-Dłużyk, Polski słownik biograficzny, t. 5, K r a k ó w 1939—1946, s. 200. L . K u b b e 1, [ r e c ] Marian Małowist; Wielkie państwa Sudanu Zachodniego w późniejszym średniowieczu. Warszawa 1964, „ S E " , 1965 n r 3, 175—179. S. D a n n , Niekotoryje priedioaritielnyje l u o p r o s y w mieżdunarodnoj etno­ grafii, „ S E " , 1965 n r 6, s. 7 6 — 8 2 ; J . P. A w i e r k i j e w ą , S. N . A r t a n o w s k i j , E . L . N i t o b u r g, Otwiet St. Dannu, t a m ż e , s. 8 3 — 9 1 . Sowriemiennaja amierikanskaja etnografija, p r a c a zbiór, p o d r e d . A . W . J e f i m o w a i J . P. A w i e r k i j e w e j , M o s k w a 1963. N . A . B u t i n o w , Pismo w redakcju, „ S E " , 1965 n r 3, s. 180—185; A . I . Pierszic, L. A. Fajnberg, N. N. C z e b o k s a r o w , P o powodu pisiem N. A. Butinowa i W. R. K a b o , t a m ż e , s. 186—190. 1 7 t 1 8 19 2 0 2 1 22 2 3 33 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I �514 RECENZJE W g r u p i e artykułów o w y b i t n y c h r a d z i e c k i c h etnografach • o m ó w i e n i e n a u k o w e j działalności W . G. B o g o r a z a 2 4 na uwagę zasługuje o r a z zasłużonego w s p ó ł c z e s n e g o u c z o n e g o S. A . T o k a r i e w a , k i e r o w n i k a K a t e d r y E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u i m . Ł o m o ­ nosowa w Moskwie, również w Polsce 25 D z i a ł Krytyka graficznych autora w i e l u prac n a u k o w y c h , szeroko znanych zawiera, i bibliografia o b o k interesujących i historycznych, przede w s z y s t k i m pozaradzieckiej, r e c e n z j e książek s o c j o l o g i c z n y c h g r a f i i n a r o d ó w n a d b a ł t y c k i c h za o k r e s p o w o j e n n y Komitet liczył w Redakcyjny l a t a c h układ c z a s o p i s m a rokiego „SE", pracujący pod z badań cenionych 26 omówień prac na terenie 27 na swych etno­ i Azji . przewodnictwem S. P. w dalszym łamach w y n i k ó w Tołstowa, poprzednich u t r z y m a n o n a d a l . R ó w n i e ż nakład w y k a z y w a ł o d 1850 d o 1900 egz. „ S E " w prezentowania ZSRR , a także c e n n e b i b l i o g r a f i e e t n o ­ 1965 r . 9 osób i w j e g o składzie n i e b y ł o z m i a n . P r z y j ę t y lizację i w y n o s i ł i . dużą s t a b i ­ ciągu z m i e r z a j ą c badań w s z y s t k i c h d o sze­ specjalności w r a m a c h e t n o g r a f i i , a t a k ż e d y s c y p l i n p o k r e w n y c h , jednocześnie p r o t e g u j e ty i ujęcia n o w a t o r s k i e , mając t y m s a m y m poważny udział w rozwoju tema­ etnografii radzieckiej. Zbigniew STANISŁAW KAŁUŻYŃSKI, Mongolia, Państwowe Jasiewicz Wydawnictwo Naukowe, W a r s z a w a 1965, s. 158, r y c i n 49, m a p a 1 Mongolia, d r u g i po Związku Radzieckim k r a j socjalistyczny w historii, a trzeci p o Chińskiej R e p u b l i c e L u d o w e j p o d w z g l ę d e m w i e l k o ś c i , w y m a g a ł u n a s o d d a w n a pełniejszej i n f o r m a c j i , o b e j m u j ą c e j całość z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z ż y c i e m p a ń s t w o w y m i j e g o d z i e j a m i . L u k ę tę w y p e ł n i a książka Stanisława K a ł u ż y ń s k i e g o . M o n g o l i o . J e s t t o z w i ę z ł y zbiór p o d s t a w o w y c h w i a d o m o ś c i o w a r u n k a c h g e o g r a ­ f i c z n y c h i d e m o g r a f i c z n y c h k r a j u , j e g o składzie n a r o d o w o ś c i o w y m , h i s t o r i i , w t y m . również języka i k u l t u r y , n i e wyłączając najszerszych m a s a r a c k i c h . Książka z a ­ w i e r a p o n a d t o dane o współczesnej s y t u a c j i p o l i t y c z n e j , gospodarczej i k u l t u r a l ­ nej k r a j u . Autor na zgodnie przedstawienie mongolskiego dobniej przygotowaniem h i s t o r y c z n y c h etapów jego k u l t u r y posłużyły miotu, jakimi W z zawodowym filologa kształtowania i języka. D o p r z e d s t a w i e n i a stosunkowo położył tej wiedzy l i c z n e , a z a r a z e m najpełniejsze poszczycić się m o ż e n a u k a r o s y j s k a i główny się w s p ó ł c z e s n e g o nacisk narodu najprawdopo­ opracowania przed­ radziecka. książce K a ł u ż y ń s k i e g o d l a z a i n t e r e s o w a ń e t n o l o g i c z n y c h n a j w a ż n i e j s z e c z e n i e mają oprócz r o z d z i a ł u z a t y t u ł o w a n e g o Kultura, a w n i m podrozdział zna­ „Tra­ d y c j e k u l t u r a l n e d a w n e j M o n g o l i i " , r ó w n i e ż i n n e p a r t i e , w k t ó r y c h odnaleźć m o ż n a niezbędne wiadomości d l a ogólnej orientacji w złożonym przedmiocie. Taką np. I . S. W d o w i n , W . G. Bogoraz — Issledowatiel jazykow i kultury narodów siewiero-wostoka Sibirii ( K stoletiju so dnia rożdienija), tamże, s. 70—78. M. J. S a l m a n o w i c z , Sergiej Aleksandrowicz Tokariew ( K 65-letiju so dnia rożdienija), t a m ż e , s. 152—153. P o r . r e c : I S. K o n , Pozitiwizm w sociologii, Leningrad 1964, o r a z A. G. Charczew, Brak i siemja w SSSR, opyt sociołogiczeskogo issledowanija, „ S E " , 1965 n r 5, s. 144—149. W . M i 1 j u s, Bibliografija litowskoj etnografii za 1947—1964, „ S E " , 1965 n r 5, s. 166—174; A . G e r m a n i s , Z . S z a k a r e , Bibliografija łatwijskoj antropo­ logii i etnografii za 1960—1964, „ S E " , 1965 s. 157—165; L . F e o k t i s t o w a , Biblio­ grafija estonskoj etnografii za 1961—1965, t a m ż e , s. 165—168. 2 4 2 5 2 6 2 7 �515 RECENZJE r o l ę pełni obok części pierwszej zatytułowanej p t . Ludność, a także r o z d z i a ł y Dzieje dziale odnajdujemy Ludność dawnej Kraj drugi podrozdziały w i Zycie Mongolii kolejności rozdział W gospodarcze. zatytułowane, j a k w pracach roz­ etnogra­ f i c z n y c h : „ J u r t a " , „ P o ż y w i e n i e , strój, o b y c z a j e " . Wyjątkowo Mongolią Dane np. i t r u d n e zadanie jej dziejami etnograficzne w ogarnięcia Kałużyński całości rozwiązał w t e j książce p o d w z g l ę d e m historycznym, politycznym i gospodarczym. spraw związanych sposób budzący ilościowym Warto z dzisiejszą pełne bliżej zapoznać i naukowych zastanowień, określone m i e j s c e Autor wanych w wskazuje zwierząt pasterstwie a w przyszłości w teorii rozwoju kultury n p . na znane i stosunkowo mongolskim. skądinąd wysoko uzyskać zjawisko mówi, iż z w i e r z ą t , j a k i m i są o c h r o n a p r z e d wym. Jakie były przyczyny wieka na w organizowaniu to istotne stawy pytanie nie potrafiono opartego oczekiwać danych wewnętrznych, hodo­ eksploatacji w tym problemów kraju hodowli chłodem i b r a k a m i pożywienia w o k r e s i e pasterstwa o nieosiadły t r y b życia? ze strony porównawczych k u l t u r a c h pasterskich i zarazem ników ich zimo­ t e j niekompletności czy jednostronności w y s i ł k u należy wykorzystania interpretację rozmaitości sposobów p r z e d r e w o l u c j ą socjalistyczną r o z w i ą z a ć t a k i c h p o d s t a w o w y c h nie­ za p r z e d ­ ludowych. wielkiej rozwiniętych Jednocześnie właściwą szerokich w a r s t w innym, się z k t ó r y m i spośród t y c h d a n y c h . M o g ą o n e posłużyć w p r a c a c h b a d a w c z y c h miot uznanie. n i e ustępują o etnologii, innych, r ó w n i e pełne p o d s t a w y warunkujących taką właśnie czło­ Odpowiedzi mającej pełne zasadniczo pod­ odmiennych, wniknięcia w splot postać pasterstwa czyn­ dawnej Mongolii. Podobnie rzecz p r z e d s t a w i a bytowania w stepie, gospodarki domowej. Wyliczone urządzenia i sprzęty. A u t o r niane. Uzasadnia Istnieją rozmaitych, bogato przyczyny pasterskiej wskazaniach jurty zostają zwraca i Kałużyńskiego organizowania rozmaite jednak liczne rozwiniętych zdecydowały doby nowszej. w tym uwagę n a b r a k wyposażenia przykłady form o t e j swoistości u ludów ceramicznej. rowa z krajów na tereny Mongolii Chin, Indii, różnorodne j a k też wyroby metalowe, wędrownych się, iż gospodarki odpowied­ wymiana Bliskiego w gli­ sposobu Wydaje k u l t u r o w e j mongolskiej t y c h czasach docierały naczynia B y ć m o ż e , iż p e w n e z n a c z e n i e m i a ł o u b ó s t w o sąsiednimi. Z naszej gospodarstwie w n i e g o s u r o w c a , a jednocześnie s z e r o k o rozwinięta w z krajami swoistości do koczowniczego występowania wytwórczości na odpowiednika używane t o i c h kruchością, n i e p r z y s t o s o w a n i e m bytowania. inne się w e użytkowania towa­ Wschodu t y m również n a ­ c z y n i a . P o z a t y m istniały r ó w n i e ż n a m i e j s c u ośrodki r z e m i e ś l n i c z e o w y s o k o roz­ winiętej t e c h n i c e obróbki m e t a l i . M ó w i ą c o w ł a ś c i w o ś c i a c h życia r o d z i n n e g o żyński t r a d y c y j n e ją w znacznie Uzasadnia znaczenie wyróżniającej wyższą pozycję ski jako „głównego r o l ę miała kobieta kobiety jej kobiety. rolą w życiu tej gospodarce. Tylko jednak na pewno, szczegółowe Kału­ Uznaje Wschodu. gospodarczym. g o s p o d a r c e p a s t e r s k i e j l u d ó w m o n g o l s k i c h określa pracownika". Nie wiemy w społecznej aniżeli u i n n y c h l u d ó w p a s t e r s k i c h , n p . B l i s k i e g o mongolskiej kobiety w tradycyjnej l u d ó w m o n g o l s k i c h podkreśla się p o z y c j i Miejsce Kałużyń­ czy i s t o t n i e badania nad taką podziałem zajęć w r o d z i n i e , p r z e d e w s z y s t k i m h o d o w l a n y c h , a następnie w s z y s t k i c h pozosta­ łych, m o g ą dostarczyć m i a r o d a j n y c h w t y m w z g l ę d z i e d a n y c h . O i l e w i a d o m o , d a ­ n y c h t a k i c h n i k t dotąd n i e z g r o m a d z i ł . Odrębnym są c e c h y niejsze zupełnie narodowe wymienia tematem, któremu ludności m o n g o l s k i e j , w kolejności: w poświęca sporo t y m głównie dobroduszność, ciekawość miejsca pasterzy. oraz Kałużyński, Jako gościnność. najważ­ Warto �516 RECENZJE też p r z y t o c z y ć trafną u w a g ę a u t o r a charakteryzującą kraj i jego l u d z i : w ę d r o w i e c , czy t o k o b i e t a , czy t o m ę ż c z y z n a , j e s t n a s t e p a c h M o n g o l i i szy niż n a u l i c a c h w i e l k i c h m i a s t e u r o p e j s k i c h " . W jeden z ważniejszych uzasadnionej sprawom poświęcona Ze sławniejszych nazwisk dziejach t y m wyraża Kałużyńskiego. Jest się nim ton p o d z i w u d l a n a r o d u , który b u d z i u nas jest ostatnia stosunkami tymi Polaków, którzy M o n g o l i i . Oprócz część książki zapoznajemy zatytułowana się poprzez n a t r w a ł e z a p i s a l i się w osławionego p r z y p o m i n a Kałużyński n a z w i s k a badaczy łowy X X porównaniu Stanisława zainteresowanie. polsko-mongolskie. szych książki w pełni s y m p a t i i i w i e l k i e g o od d a w n a szerokie Tym walorów „Samotny bezpieczniej­ w świecie Stosunki przypomnienie dawnych i Benedykta z now­ Wrocławia p o l s k i c h z o k r e s u o d końca X V I I I d o p o ­ w . N a l e ż ą d o n i c h J a n P o t o c k i , Józef K o w a l e w s k i oraz Władysław Ko­ twicz i Marian Lewicki. Stanisława Mongolia dodatkowo pogłębienia i Kałużyńskiego jest jeszcze podkreślać. N i e u l e g a również i rozszerzenia wielorakich n a u k o w y c h , które piero w najnowszej książką, której wartości nie trzeba k w e s t i i , iż p r z y c z y n i się o n a z n a c z n i e stosunków ukształtowane gospodarczych, zostały w sposób do kulturalnych zorganizowany do­ rzeczywistości naszego k r a j u . Jacek Olędzki A N D R A S R Ó N A - T A S , Mongolia. Siadami nomadów; z węgierskiego przełożył Eugeniusz Mroszko, opracowanie graficzne i typograficzne Janina H a m m e r , Pań­ s t w o w e W y d a w n i c t w o W i e d z a P o w s z e c h n a , W a r s z a w a 1965, ss. 352, 1 m a p a . A n d r a s Róna-Tas węgierski m o n g o l i s t a i t y b e t y s t a jest młodym p r a c o w n i ­ k i e m n a u k i , w y c h o w a n k i e m znanego badacza dalekiego w s c h o d u , Lajosa Ligetiego. S w o j ą p i e r w s z ą 3-miesięczną p o d r ó ż d o M o n g o l i i o d b y ł w 1957 r . T o w a r z y s z y ł o m u wówczas d w o j e mongolistów: K a t a l i n U . K o h a l m i i G y o r g y K a r a . W następnym r o k u T a s p r z e b y w a ł w M o n g o l i i j e d e n miesiąc . 1 jest rodzajem Mongolia i C z o u k o u t i e n (miejsca pamiętnika z t y c h d w u podróży oraz o d w i e d z i n sławnych znalezisk szczątków k o s t n y c h człowieka n e g o ) . W i a d o m o ś c i z C h i n dzielą r e l a c j ę z p i e r w s z e j Właściwy tytuł k s i ą ż k i : Nomadok maczeniu otrzymał szemmel ze strony Mongólidban zarówno staw przeinaczenia że, iż w p o d o b n y daje miejsce został Nyomaban podtytułu. całkowicie Wydawnictwa, i d r u g i e j podróży do M o n g o l i i . {Siadami Natomiast tłumacza sposób w p r o w a d z o n e przekładu Brak p o l s k i m tłu­ oryginału jącą pod­ c h a r a k t e r książki. B y ć m o ­ do najlepszych. Jedno Natomiast strona wrażenie. P r z e d e w s z y s t k i m j e d n a k podnieść n a l e ż y w i e l k ą zasługę W y d a w n i c t w a w notatki zrozumieć zostały d o n i e j i n n e jeszcze z m i a n y . n i e należy graficzna i typograficzna pozostawia j a k najlepsze Powszechnej, Etnogrdfus jakiejkolwiek nie pozwala tytułu, k t ó r y w y r a ź n i e s y g n a l i z u j e się ustalić, iż j ę z y k w nomadów) podtytuł opuszczony. jak i Pekinu pierwot­ Wiedzy iż udostępniło p o l s k i e m u c z y t e l n i k o w i tę w a ż n ą p o z y c j ę p o p u l a r y z u ­ najnowsze badania o s t a t n i c h czasach kultury ludów ukazało się k i l k a Mongolii. książek Warto bowiem poświęconych wspomnieć, k u l t u r z e tego iż wiel- T r a s a p i e r w s z e j p o d r ó ż y p r o w a d z i ł a w k i e r u n k u z a c h o d n i m d o następujących a j m a k ó w : bułgańskiego, chubsugułskiego, północnochangajskiego, d z a w c h a ń s k i e g o , u b s u n u r s k i e g o , k o b d y j s k i e g o , gobi-ałtajskiego oraz południowochangajskiego. N a ­ t o m i a s t t r a s a d r u g i e j p o d r ó ż y s k i e r o w a n a była n a o b s z a r y p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e ajmaków: c h e n t i j s k i e g o , suchebatorskiego, w s c h o d n i o - i środkowogobijskiego. 1 �517 RECENZJE kiego k r a j u . Dotychczas j e d n a k t y l k o książka A n d r â s R ó n a - T a s została p r z e t ł u m a ­ 2 czona n a j ę z y k p o l s k i . M i m o s t o s u n k o w o p o k a ź n e g o d o r o b k u n a s z y c h dorobku związanego z historią p i e r w s z e j , najpełniejszej i kulturą i zarazem M o n g o l i i , książka Tasa wydawnictw, zajmuje miejsce najbardziej kompetentnej informacji o kulturze ludów m o n g o l s k i c h . 3 Wielka we pasja badawcza przenikają z językoznawczych jak też a u t o r potrafił podróży parcia czołowych Korzystał w autora i zarazem 350-stronicowej zainteresowań swych czen całej przygotowywał węgierskich również rozszerzyć podróżniczych z pomocy czasie przygotowań na sowanych obok właściwych program życia poszukiwań naukowych, Mongolii. z k o n s u l t a c j i i bezpośredniego Gyuli Ortutaya pierwszej i Istvâna Talasiego. przebywał języka dłuższy mongolskiego. i s k a n d y n a w s k i e j należy w Europie b a d a w c z e t y c h n a u k k s z t a ł t o w a ł y się n a j a s n o zainteresowań etnogenetycznych. Do po­ B. Rinczena. R i n - podróży p t . Gramatyka radzieckiej nauko­ zainteresowań współczesnej historyka mongolskiego, autora do swej węgierska podstawach swój etnografów: czas n a W ę g r z e c h , b r o n i ą c t a m r o z p r a w y Mongolistyka Mimo całość się korzystając znanego do najsławniejszych. T r a d y c j e jego staranne przygotowanie pracy. Przyświecało im zary­ poznanie h i s t o r i i i k u l t u r y l u d ó w z a l i c z a n y c h d o t z w . n o m a d ó w . M i a ł y o n e , j a k w i a d o m o , dać początek W i zdeterminować późniejszy rozwój takich n p . narodów, jak Węgrzy. n a u c e w ę g i e r s k i e j o k . p o ł o w y X I X w . p o j a w i ł się p r o b l e m „ p o s z u k i w a n i a p r a - ojczyzny". Kierował on do Azji Centralnej licznych węgierskich podróżników i n a u k o w c ó w . W ś r ó d n i c h n a c z o ł o w y s u w a się K o r ó s i C s o m a . R ó w n i e ż recenzowa­ n a książka powstała w dużej m i e r z e w s k u t e k t e n d e n c j i n a w i ą z a n i a d o p o s z u k i w a ń p r a o j c z y z n y . A u t o r o w i n i e były j e d n a k obojętne współczesne przeobrażenia we n a obszarze M o n g o l i i . P r z e c i w n i e , książce, l e c z r ó w n i e ż w programie starał się dać i m w y r a z prowadzonej ekspedycji . 4 kulturo­ nie t y l k o w Niemniej swej zaintereso­ w a n i a t r a d y c y j n y m i właściwościami k u l t u r y ludów m o n g o l s k i c h były a u t o r o w i bliż­ sze. I o n e też s t a n o w i ł y p o d s t a w ę s f o r m u ł o w a n i a zadań b a d a w c z y c h skiej. Przedstawione zostały o n e n a p o c z ą t k u książki. „ W n y c h równinach stepów A z j i ekipy sercu A z j i na C e n t r a l n e j m u s i być jakaś »praojczyzna« węgier­ bezkres­ l u d ó w . Coś t a m m u s i b y ć t a k i e g o , co m o ż e m y p r z y j ą ć za p u n k t z a p a l n y h i s t o r i i p e w n e j części ludzkości. S f o r m u ł u j ę z a g a d n i e n i e : i n t e r e s o w a ł y m n i e n a r o d y k o c z o w n i c z e g o f e u d a lizmu [...] interesowała mnie specyfika, charakterystyczne cechy kultury noma­ dów" . 5 W myśl przemierzyli podróży tych naczelnych ogromne obszary przeprowadzono postulatów badawczych Mongolii . W pracowite 6 autor i jego czasie t a k p i e r w s z e j , i skrupulatne badania towarzystwo jak i nad wielu k u l t u r y m o n o g o l s k i c h p a s t e r z y . O i l e można się d o b r z e z o r i e n t o w a ć , w a r u n k i podróży (ograniczony wadzenie drugiej dziedzinami samej czas p o b y t u , trudności k o m u n i k a c y j n e ) n i e p o z w a l a ł y n a p r o ­ w każdym z odwiedzanych miejsc jednakowo s k r u p u l a t n y c h badań t y c h samych dziedzin k u l t u r y . P o r . I . M o n t a g u , Land of Blue Sky, a Portrait oj Modern Mongolia, Lon­ d o n 1956; C. A r t h a u d , F . H é b e r t - S t e v e n s , M o n g o l i e , P a r i s 1958; L . J i s 1, M o n g o ï e i , K u n s t und Tradition, P r a h a 1960. P o r . r e c e n z j a z p o l s k i c h książek o M o n g o l i i z a m i e s z c z o n a o b o k . W czasie p o b y t u e k s p e d y c j i węgierskiej w M o n g o l i i j e j członkowie w y s t ę p o ­ w a l i w r o z m a i t y c h p r o g r a m a c h o r g a n i z o w a n y c h wówczas wyborów. Ponadto zorga­ n i z o w a l i o n i w U ł a n B a t o r specjalną w y s t a w ę p o ś w i ę c o n ą k u l t u r z e W ę g i e r i p r z y ­ jaźni w ę g i e r s k o - m o n g o l s k i e j . P o r . R ó n a - T a s , Mongolia..., s. 20. Prawdopodobnie spośród p o w o j e n n y c h e k s p e d y c j i n a u k o w y c h d o M o n g o l i i w ę g i e r s k a objęła n a j b a r d z i e j r o z l e g ł y o b s z a r t e g o k r a j u . 2 3 4 5 6 �518 RECENZJE Przedstawione węgierskich w pamiętnikarskiej naukowców postaci r e z u l t a t y poszukiwań n i e ułatwiają o n a w dużej m i e r z e w z o r o w a n a badaczowi korzystania i z tej spostrzeżeń książki. n a p r z e s t a r z a ł e j już f o r m i e l i t e r a t u r y czy p o p u l a r n o n a u k o w e j , która w dosłownej p r z y g o d z i e (nie n a u k o w e j czy i n t e l e k ­ t u a l n e j ) , j a k też z a g a d k o w o ś c i ujęć s t a r a się odnaleźć o d b i o r c ę w s z e r s z y c h czytelników. Nie znaczy to jednak, aby w tej pracy nie było Jest podróżniczej relacji kręgach najlepszej próby, z g o d n y c h z p o s t u l a t a m i b a d a w c z y m i , j a k i e przyświecały n a u k o w c o m w ę g i e r ­ skim. I t a k wciągnięci w problematykę d a w n y c h sławetnych dziejów M o n g o l i i przy­ p o m n i e n i e m w e w s t ę p n e j części p o s t a c i C z y n g i s - c h a n a p o z n a j e m y następnie z m n i e j ­ szą pasterzy. l u b większą dokładnością różne przejawy swoistej kultury Kolejne składniki układające się w z a m k n i ę t ą całość określonej s f e r y f a k t ó w i z j a w i s k t u r o w y c h są n i e r a z r o z p r o s z o n e d o w a ł się w pewne kowi niej indeks rzeczowy, wówczas t a k a właśnie uzasadnienie. Skoro samemu próbować zostało p o w i e d z i a n e — kul­ w n i e o c z e k i w a n y c h m i e j s c a c h książki. G d y b y postać r e l a c j i miałaby j e d n a k z a b r a k ł o t e j i s t o t n e j części, p o z o s t a j e scalenia materiału. Jest w i e l o s t r o n n y , iż z a d a n i e on na tyle czytelni­ obfity takie nie wydaje się znaj­ i — jak pozbawione celu. Podstawy gospodarcze ludów zaliczanych przez naświetlenie z j e d n e j s t r o n y w systematycznie ze stanem obecnym, odwiedzanych o ilości samonach i badawczych autora rodzaju prowadzenia nabiera uzyskują zgodnych hodowanych oraz 7 0 rozmaitych zagadnieniach w i ajmakach , a u t o r a do nomadów podawanych informacjach, pierwszorzędnego ile ustalenie, w n y c h o t y m systemie w w poszczególnych rozproszonych tej pasterskiej gospodarki. W znaczenia r o z m a i t e , rzucające się E u r o p e j c z y k o w i n a p i e r w s z e mongolskiego, zwierząt z drugiej sposób w y z w a l a j ą c y gospodarki. Wiadomo, wniknięcie wejrzenie nie cechy pewną refleksję j a k istotną r o l ę w uwagach świetle tez naukową, d a ­ dziejach podbojów p r o w a d z o n y c h przez l u d y m o n g o l s k i e odegrały posiadane przez n i e swoiste k o n i , znajomość sposobów p r z e m i e r z a n i a n i a postojów, w r e s z c i e prowadzenia ogromnych obszarów, zasad zaprzęgi organizowa­ g o s p o d a r k i , którą m o g l i b y ś m y n a z w a ć w w a r u n k a c h o g r a n i c z o n y c h możliwości b y t o w y c h . D o w i a d u j e m y tylko pasterstwa domową się o w i e l u i s t o t ­ n y c h s t r o n a c h tego złożonego p r o b l e m u . B r a k jest j e d n a k równocześnie niektórych n i e z w y k l e w a ż n y c h ustaleń. T a k j e s t n p . w w y p a d k u p o z n a w a n i a p r z e z a u t o r a m o ż ­ liwości jeździeckich pasterzy m o n g o l s k i c h . N i e wystarczają t u t a j oczywiście stwier­ dzenia o bardzo wcześnie p o b i e r a n y c h n a u k a c h j a z d y n a k o n i u przez dzieci. Ocze­ k i w a ł o b y się z a s t a n o w i e ń n a d w y t r z y m a ł o ś c i ą nia, jakiego najczęściej używają do dziś również z i s t o t n y m i m o m e n t a m i jazdy nia, trzymania Podobnie się jeźdźca nie odnajdujemy hodowanym tynentalnego zwierzętom klimatu 1 pielęgnowania czy ochrony Mongolii, stad. N i e k i e d y na koniu — manewrów właściwej i analizy przed nie i w i e l u jeszcze i n n y m i c e c h a m i k o ­ miejscowe jednak sposobów trafia zapoznajemy ujeżdżania, pokonywania udziału c z ł o w i e k a w różnymi mówiąc ludy. Nie sposobami o klęskami, samych przestrzeni. organizowaniu wynikającymi sposobach do czytelnika się siodła­ z kon­ rozmnażania informacja o wiedzy p a s t e r z y m o n g o l s k i c h , która w s k a z u j e , iż m i m o a r c h a i z m u s a m e g o s y s t e m u h o d o w l i wykształcona została w t e j części świata niebywała zupełnie dokładność i szero­ k i z a k r e s znajomości z w i e r z ę c i a . 3 Dociekliwsze panych 7 8 i pełniejsze z hodowli. Wiadomo są n a t o m i a s t p r z e m y ś l e n i a bowiem, iż w bezdrzewnej na t e m a t pożytków na ogromnych czer­ obszarach P o r . d a n e o a j m a k u G o b i - a ł t a j s k i m , s. 118—119, Chubsuguł, s. 198, i P o r . R ó n a - T a s , Monogolia..., s. 304. nast. �519 RECENZJE Mongolii — kraju nie miało z w i e l o k r o t n i o n e mającym o d sposobów znalezienia odzieży Przedstawia tradycji rolniczych rozmaitych sposobu sprzętów m a k u kobdyjskiego o t y m , j a k został w y k o r z y s t a n y wojłok przystosowanych d o nieosiadłego W i n n e j części M o n g o l i i o d k r y w a n a j p r o s t s z e Nie kultury mniejszą dycyjnych obrzędów ponadto bytowania. się n a r z ę d z i a m i konstrukcję weselnych i Na temat terenie tematach czy u życia s p o ł e c z n e g o n a czoło w y s u w a j ą Jeśli 1 2 się Można 14 było tra­ weźmie pod jednak ustnej. Niestety książce telnika od dów ne 16 w węgierskich wykorzystaniu 15 z tego pełniej jako reprezentantów materiału zakresu. Autor do przedstawienia zasad s y s t e m u są p o s z u k i w a n i a składania badaczy wiadomości wykorzystał n p . j a k t a n i e c cam pasterskich przede zainteresowań językoznawczych i f i l o l o g i c z n y c h , i swobody europejskiego wartościowe oraz niektórych w y b i t n i e poza s k r o m n y m i przykładami piosenek obfitszych przygotowanie towarzyskich . oczekiwać dociekliwości Tasa 13 wszystkim specjalistycznych szej oraz się o p i s y p r z e d m i o t u czegoś zupełnie n o w e g o . Interesujące są n a ­ t o m i a s t opowieści o obyczajach grach i zabawach . omłotowymi . rodziny, pogrzebowych . 10 ziar­ u w a g ę w c z e ś n i e j s z e p r a c e z t e g o z a k r e s u , t o n a l e ż y s t w i e r d z i ć , iż i n f o r m a c j e n i e wnoszą do p o z n a n i a aj- składające się z d w u k a ­ rolnictwa — zdobywania żniwiarskimi tych pierwszych roz­ budowania podczas z m i a n y miejsca w y p a s u formy uwagę poświęcił a u t o r s p r a w o m duchowej. W do 9 n a t r a f i ł a u t o r n a żarna bez o b u d o w y , bez p o s ł u g i w a n i a zakresu, sporządzania j e j u ż y t k o w a n i a . C e n n e są w i a d o m o ś c i T a s a n a m i e n i . Jest t o narzędzie w y g o d n e do przenoszenia na pasterstwo o s t a t n i e m u poświęca a u t o r obszerne i szczegółowe dane t y p o w e g o d l a tej g r u p y ludów pomieszczenia — j u r t y . O m a w i a o r a z właściwości — szerokiego zastępczych s u r o w c ó w o p a ł o w y c h p o z a s a d y i mieszkań. T e m u poznanie. utrwalonych f u n k c j e . Wchodziły t a m w grę potrzeby religijnego tłumaczenia w tradycyjnej i opowieści b r a k jest w t e j swoje właściwe interesujących lamaizmie. wierzeń zawodowe zawsze Szczególnie zamarłych obrzędów n a ogół w c z e ś n i e j s z y c h takich na temat aniżeli czy­ jednak religijnych, . W i e l e też spostrzeżeń z a w d z i ę c z a m y T a s o w i darów i ofiar, więk­ twórczości obrzę­ lamaistycz- . P o z a analizą w a r t o ś c i a r c h i t e k t o n i c z n y c h k o m p l e k s u k l a s z t o r n e g o oraz u w a g na temat zestawu teresowania barw w w Erdeni-dzu deliach b r a k jest dowodów większego zain­ a u t o r a a r t y s t y c z n ą t w ó r c z o ś c i ą plastyczną. Wszystko t o , co poznaliśmy, nie znajduje w książce k o n k l u z j i , w a ł y b y wysunięte n a wstępie tezy badawcze. Jest t o niewątpliwie n i e d o c i ą g n i ę c i e t e j interesującej i ważnej szernym wiadomości materiałem wrażeń i książki. C z y t e l n i k o charakterze jaką sugero­ najpoważniejsze pozostaje więc z ob­ opisowym. Musi sam próbować n i e t y l k o scalenia t e j w i e d z y , lecz również j e j n a z w a n i a . N a w e t d l a mało d o ś w i a d c z o n e g o b a d a c z a k u l t u r y l u d ó w m o n g o l s k i c h w i e d z a t a kształtuje się w c a ­ łość p r a w i e organiczną. k u l t u r y przeważającej krawszymi Pozwala to mówić o strukturze tej kultury, czy raczej większości l u d ó w m o n g o l s k i c h j a k o o w y r ó w n a n e j , z n a j j a s - znamionami braków i dobrodziejstw Ibidem, s. 104, 152—162, 175. Ibidem, s. 145. Ibidem, s. 221—222. Ibidem, s. 314—330. P o r . K . W . W i a t k i n a , Mongoły Mongolsko] Instituía E t n o g r a f i i " , t . 6 0 : 1960, s. 232—256. P o r . R ó n a - T a s , Mongolia..., s. 310. Ibidem, s. 245—247. Ibidem, s. 111, 142, 144, 167, 2 2 1 , 246. bytowania w stepie w oparciu 9 10 11 12 1 3 1 4 15 16 Narodnoj Respubliki, „Trudy �520 o RECENZJE wędrowne staci pasterstwo wielu rodzajów zwierząt, nie wspierane żadną u p r a w y z i e m i . D l a k o n c e p c j i s t r u k t u r a l i s t y c z n y c h w e współczesnej jest to sytuacja w y b i t n i e modelowa. zwierząt promieniują l u b odzywają Uzależnienia człowieka od stad z po­ etnologii hodowanych się e c h e m w każdej n i e m a l s f e r z e j e g o zacho­ wań, pragnień oraz a s p i r a c j i przyszłościowych. Jacek JERZY Iskry, nia, Z I E L E Ń S K I , Sześciu Warszawa Iskry, Warszawa 1963, ss. 219 ( r o z d z . : KOWSKI, W Warszawa 1964, ss. 162. lakierkach Znajomość mędrców przez M o n g o l i i jest postać w i a d o m o ś c i z „Bogatego 1961, ss. 166; J E R Z Y Świat P U T R A M E N T , Cztery Mongolskie zdjęcia Gobi, Szczęścia". prac n a u k o w y c h pozwala lacjami d z i e n n i k a r z y na t e m a t M o n g o l i i od s t r o n y rozszerzenia domości, j a k też s p r e c y z o w a n i a znaczenia NOWA­ i Wiedza, iż każda zainteresowanie obecny zmie­ świata, WIESŁAW pastorałki); budzi uzasadnione zajmować się strony J a n K o s i d o w s k i , Książka u n a s jeszcze n a t y l e o g r a n i c z o n a , o tym kraju Olędzki niemal badacza. niezbędnych znacznie ciwą reakcję ujmowania nad samą przy stopniu pozycje tego gatunku piśmienniczego p r z e d m i o t u . Stąd też w do celów t y m w s p o m n i e ć , że w tradycji omówieniu t y m o g r a n i c z ę się d o badań e t n o l o g i c z n y c h m i a r y , co L u d w i k K r z y w i c k i czy K a z i m i e r z nych poszukiwań terenowych mniej­ budzić n a u k o w y c h w y m i e n i o n y c h wyżej n a l e ż y k o r z y s t a n i e z t e g o r o d z a j u źródeł. N a n a s z y m tej mogą k r y t y c z n ą , s k i e r o w a n ą n p . n a ocenę zasadności spostrzeżeń, przydatnością wia­ p r o b l e m ó w b a d a w c z y c h , szczególnie jeśli chodzi o współczesne przeobrażenia k u l t u r o w e n a t y m odległym obszarze. W szym Stan się m a t e r i a ł a m i p u b l i c y s t y c z n y m i , r e ­ zastanowień prac. do częstych Warto wypadków gruncie n a u k o w y m Moszyński, niezależnie lub archiwalnych korzystali z właś­ sposobu badacze od włas­ niespecjalistycznych m a t e r i a ł ó w . K r z y w i c k i umiał w y k o r z y s t y w a ć n a w e t s k r o m n e k o m u n i k a t y p r a s o w e . M o s z y ń s k i n i e k t ó r e ze s w y c h dociekań n a t e m a t s p o ł e c z e ń s t w p l e m i e n n y c h oparł, j a k w i a d o m o , n a r e l a c j a c h o c h a r a k t e r z e podróżniczym l u b pamiętnikarskim K Pośród r e c e n z o w a n y c h p o z y c j i książka J e r z e g o Z i e l e ń s k i e g o Sześciu ukazała się n a j w c z e ś n i e j . W okresie p o w o j e n n y m 2 obszerniejszego przedstawienia d a n y c h o współczesnych g o l i i . Zieliński podróżował po t y m k r a j u około 7 t y s . k m , n i e wliczając Zieleński jakie obudował o państwie swoje przez przeobrażeniach 2 miesiące w reporterskie relacje nawiązaniami Mon­ trasę i powrotu. do wiadomości, Benedykt P o l a k . J e s t t o n i e t y l k o zręczna i p o m y s ł o w a , lecz t a k ż e n i e p o z b a w i o n a głębszych przez pryzmat dążność a u t o r a d o u k a z a n i a teraźniejszości m o n g o l s k i e j osławionych się p o n a d t o w ą t e k 1246 r . m n i c h próbą z Wrocławia, wartości p o z n a w c z y c h zebrał w w 1958 r . P r z e b y ł d r o g i d o Ułan B a t o r z W a r s z a w y Czyngis-chana mędrców... jest ona u nas pierwszą powiązań dziejów dawnego współczesności imperium. W książce z bliższą z n a c z n i e tej po­ znajduje^ przeszłością, którą na n a s z y m terenie spopularyzował F. A . O s s e n d o w s k i . 3 P o r . L . K r z y w i c k i , Rozwój kultury materialnej, więzi społecznej i po­ glądu na świat, [ w : ] Świat i człowiek, t . 3, W a r s z a w a 1912, s. 1—36 n . ; K . M o ­ s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Biblioteka Etno­ g r a f i i P o l s k i e j , n r 3, W r o c ł a w — K r a k ó w — W a r s z a w a 1958, s. 487, p r z y p . 53 n . P o r . p r a c e w c z e ś n i e j s z e Ł. H i r b a, Nowa Mongolia, W a r s z a w a 1953; J . J a ster, J . C h u d z i k o w s k a , Ludzie wielkiej przygodny, W a r s z a w a 1955. P o r . F . A . O s s e n d o w s k i , Przez kraj ludzi, zwierząt i bogów, Warszawa 1925. 1 2 3 �521 RECENZJE Dążność w i d z e n i a ś l a d ó w przeszłości w d n i u d z i s i e j s z y m , p o s z u k i w a n i e dawnej świetności, j a k i sukcesów w najnowszej, tajemnic b u r z l i w i e rozwijającej się rze­ czywistości t o w a r z y s z ą o d p i e r w s z y c h d o o s t a t n i c h k a r t t e j ż y w o p i s a n e j , o dużych w a l o r a c h l i t e r a c k i c h r e l a c j i podróżniczej. Z d ą ż e n i e m t y m zazębiają się z a s t a n o w i e n i a nad znaczeniem socjalistycznych p r z e m i a n w t y m niegdyś j e d n y m z n a j b a r d z i e j opóźnionych w g o s p o d a r c z y m i kul­ t u r a l n y m r o z w o j u rejonów o do­ brodziejstwach kraju Azji. na drodze rewolucji Nie świata. Z a s t a n o w i e n i a socjalistycznej uzyskujemy jednak we te prowadzą wszelkich świadectwa zujących, dokonywania wyłącznie mieć zastrzeżenia ilustrujących do niektórych ostateczne n a j m n i e j s z y m s t o p n i u ulega owej wspomnianymi już dążeniami Przyjrzyjmy tych historycznej, w jest odwieczny k u l t u r różnych i i przemian. najobfitszymi częściach Mongolii, obojętny państw, — pisze które Zieleński wybuchały — i wreszcie [podkreślenia moje iż t a „ n i e z m i e n i o n a dowody może zasadnicze J. O.]" . 4 przez I wszystkie przeobrażenia. swego przygotowania te bowiem wiadomoś­ Sześciu dopiero Zieleński — jest wielką mogiłą jak w reakcji rodzi i umiera najnowsze do wywoływania daje w głębszych ukazaniu znikały, t u się w s z y s t k o epoki" forma po w sprawy najistotniej­ j e d n o w s t e p i e pozostało n i e z m i e n i o n e p r z e z w s z y s t k i e e p o k i : przejść Uwagi stosunkowo rewolucją. łańcuchowej; jest światem s a m d l a siebie koczują trud­ schematy- Po u r o k l i w y m o p i s a n i u właściwości s t e p u i jego Szczęścia". krajobrazowych „Step mają, przemian się j e d n a k bliżej k r a i n i e s p r a w i r z e c z y p r e z e n t o w a n y c h w z „Bogatego dziesiątka Ale się t y c h p o z y c j i . Zieleński s p o t y k a n y c h dziś l i c z n i e s y m b o l i n o w e g o c z a s u w k r a c z a m y sze: wielkiego deklaratywności r e l a c j i . W z b o g a c a ją do r e f l e k s j i c i a m i o s t a n i e M o n g o l i i p r z e d socjalistyczną odmian życia ujęć w y r a ź n i e rezultaty odnieść m o ż n a zresztą d o w s z y s t k i c h r e c e n z o w a n y c h mędrcach sferach zawiłych n i e r a z konfliktów, p o k o n y w a n i a w i e l o r a k i c h uprzedzeń i ności. Stąd t e ż m o ż n a w do k o n k l u z j i czasy życia [...] M o n g o ł o w i e wskazywać ludności t y m miejscu refleksji arackiej najlepsze historycznych, kulturowych. P r o c e s o s i e d l a n i a się n a stałe w n o w o b u d o w a n y c h o s a d a c h ludności od w i e k ó w do wędrowania n i e przebiega Od Zieleńskiego przejawach dowiadujemy uprzedzeń się do n o w e j o pewnych formy przywykłej bez w i e l u r o z m a i t y c h o p o r ó w i trudności. tylko i życia. A u t o r skrótowo przytacza potraktowanych np. dwie na t e n t e m a t w y p o w i e d z i miejscowych pasterzy . 5 Kolejny r o z d z i a ł książki t o o p o w i e ś ć z d r o g i d o p a s t e r s k i e g o zjednoczenia Ba­ j a n D z a r g a ł a n t — „ B o g a t e g o S z c z ę ś c i a " w C h a n g a j u u podnóża O t c h o n T e n g r i n a d przełomem polu r z e k i Czułut. A u t o r p o w i ą z a ł i n f o r m a c j e wprowadzenia miejscowych nowoczesnej 6 Wiadomości o sukcesach paszowo-rolnej tradycji kulturowych. Dowiadujemy nia, p o w i t a n i a i pożegnania , pasterskiej. gospodarki się np. o p o t r a w a c h z produktów t e mają zabarwienie z zjednoczenia licznymi obyczajach pochodzących wybitnie etnograficzne, z na opisami goszcze­ gospodarki nie pozba­ w i o n e d o b r e j znajomości p r z e d m i o t u . 7 Sześciu mędrców było powiedziane, chów, a z a r a z e m Zieleńskiego, 4 5 6 7 to postaci Bogate mieszkańców Bajan Dzargałant, Szczęście. S y l w e t k i s t a r c ó w p a s t e r z y , co znaczy, u c z o n y c h i a r t y s t ó w . T a k i m i są o w i m ę d r c y , n a s z k i c o w a n i z oznaczeniem Z i e l e ń s k i , Sześciu Ibidem, s. 25. Ibidem, s. 27, 36. Ibidem, s. 34. najważniejszych mędrców..., s. 22. t y l k o i c h rysów, jak myśliwych, k o m u ­ rysów przez osobowości �522 RECENZJE mało l u b p r a w i e całkowicie n i e z n a n y c h w e u r o p e j s k i c h s t o s u n k a c h w i e j s k i c h „ p r o s t y c h l u d z i " . M ę d r c y z D z a r g a ł a n t p r z e d s t a w i a j ą się k o l e j n o j a k o pełni n i e ­ zwykłości i t a j e m n i c właściwych d l a k r a j u dalekiego W s c h o d u . A u t o r z wielką umiejętnością p o t r a f i ł w t y c h często s p o t y k a n y c h n i e z w y k ł y c h p o s t a c i a c h p a s t e r z y w y r a z i ć p o e t y k ę i istotę odrębności k u l t u r o w y c h w i e l k i c h społeczności p a s t e r s k i c h z t e j części świata. „ T a k t o w „ B o g a t y m S z c z ę ś c i u " z a j r z a ł e m z n i e n a c k a w t w a r z s t a r e j M o n g o l i i . T e j , która w s t e p i e , g d z i e d o c i e r a j u ż t r a k t o r i m o t o c y k l , ciągle jeszcze r e c y t u j e przy o g n i s k u s t a r e e p o s y i księgi f i l o z o f i c z n e , improwizuje pieśni, s n u j e baśni, b a w i się t w o r z e n i e m k s z t a ł t ó w z w i e r z ą t i b a r w n y c h h i e r o ­ g l i f ó w — o r n a m e n t ó w . Ż a d e n z sześciu m ę d r c ó w „ B o g a t e g o S z c z ę ś c i a " n i e j e s t p r o f e s j o n a l n y m artystą czy n a u k o w c e m . P o p r o s t u w s t e p i e o g n i s k a palą się powoli i j e s t c i ą g l e d o ś ć c z a s u n a r o z m y ś l a n i a , m a r z e n i a , stu­ d i o w a n i e mądrości d l a niej samej i u p r a w i a n i e s z t u k i d l a własnego z a d o w o l e n i a [podkreślenia m o j e J . O . ] " . Dopełnieniem t e j n a j ­ c e n n i e j s z e j w książce części r o z m y ś l a ń a u t o r a j e s t p r z e d s t a w i o n y o p i s t r a d y c y j n y c h umiejętności w dużej m i e r z e o p a r t y c h o d o ś w i a d c z e n i e l u d o w e l e c z e n i a wielu najcięższych chorób, m . i n . d ż u m y i g r u ź l i c y . Z i e l e ń s k i k o r z y s t a ł ze źródła t a k c e n n e g o , j a k i m j e s t sławna księga Z i u c z i . 8 P o z o s t a ł e p a r t i e książki w m n i e j s z y m s t o p n i u m o g ą i n t e r e s o w a ć b a d a c z a k u l ­ t u r y l u d o w e j . W opisie postaci twórcy r e w o l u c j i m o n g o l s k i e j — Suche Batora p r z e d s t a w i o n a została n a j n o w s z a h i s t o r i a p o l i t y c z n a k r a j u . A l e r ó w n i e ż i w t y m m i e j s c u a u t o r uzupełnia p o w s z e c h n i e dostępne i n f o r m a c j e w ł a s n y m i o b s e r w a c j a m i r o z m a i t y c h p r z e j a w ó w k s z t a ł t o w a n i a się n o w e g o o b l i c z a k u l t u r o w e g o społeczeń­ s t w a m o n g o l s k i e g o . Cenną p o z y c j ę w t y m o p i s i e z a j m u j e r e l a c j a z o d w i e d z i n d w ó c h ośrodków k u l t o w y c h . Należą do n i c h c z y n n y k l a s z t o r w Ułan B a t o r — G a n d a n , oraz ośrodek m u z e a l n y E r d e n i - d z u w K a r a k o r u m . K s i ą ż k ę z a m y k a r o z d z i a ł z a t y t u ł o w a n y S t o l i c a przestała koczować. Zieleński n i e d a j e się j e d n a k uwieść konieczności o f i c j a l n e g o t o n u w t y m e p i l o g u . W i a ­ domości o U ł a n B a t o r — mieście n o w o c z e s n y m , o w i e l u cechach europejskich s t o l i c — łączy z i n t e r e s u j ą c y m , b a r w n i e p r z e p r o w a d z o n y m opisem niedzieli, t r a ­ d y c y j n e g o d n i a zakupów, zarówno w m i e j s c o w y m Centralnym Domu Towaro­ w y m — g m a c h u w i e l o p i ę t r o w y m w y b u d o w a n y m p r z e z Czechosłowację, j a k też w s k r o m n y c h s k l e p i k a c h i s t r a g a n a c h osławionego b a z a r u . Cztery Finlandii, Mongolskie strony Indii świata oraz t o opowieść Mongolii. Część Jerzego P u t r a m e n t a poświęcona z podróży Mongolii do Algerii, zatytułowana została pastorałki. P u t r a m e n t p r z e b y w a ł w M o n g o l i i 3 t y g o d n i e i w czasie t y m z w i e d z i ł p o z a stolicą a j m a k centralny i dotarł d o ł o w i s k r y b n y c h p ó ł n o c n e g o a j - m a k u bułgańskiego . 9 W o p o w i a d a n i a c h m o n g o l s k i c h odnaleźć można k l i m a t z n a n y c h d o b r z e c z y ­ t e l n i k o w i zainteresowań a u t o r a u r o k a m i p r z y r o d y . I i m też poświęcił a u t o r znacz­ ną część s w o j e j r e l a c j i . C e c h u j e ją w i e l k a w p r a w a u k a z y w a n i a n i e p o w t a r z a l n o ś c i pejzażu o k r e ś l o n e j z i e m i . M i a ł zaś P u t r a m e n t o k a z j ę z w i e d z e n i a 50 i n n y c h jeszcze z a k ą t k ó w i k r a j ó w świata. Ibidem, s. 58. J . P u t r a m e n t p r z e b y w a ł w następujących m i e j s c a c h a j m a k , O r c h o n , Dzargałant, C h u t o g , C h u d z i r i t — somony, lendze, Orchonie, C h a n u j u , Eginie i T a r b a g a t a j u . 8 3 w M o n g o l i i : Bułgan — łowił r y b y w Tole, Se- �523 RECENZJE O d opisów pejzażowych z i e m i m o n g o l s k i e j 0 współczesnej g o l i i dwóch t y p ó w nowoczesnych darstw rolnej w państwowych. w Mówi zjednoczeniu zmianie dostrzega „Przeszkoda numer o osiągnięciach Orchon autor we jeden Wskazuje organizmów w struktury tradycyjnej wo-rolnej przechodzi gospodarce h o d o w l a n o - r o l n e j . w gospodarczych: zjednoczeń na polu upowszechnienia ajamaku bułgańskim . pasterskiej właściwościach Mon­ i gospo­ gospodarki Zasadnicze 10 gospodarki mongolskim Putrament do informacji p r z y t y m n a rolę w trudności w kierunku nowej środowiska naturalnego r o l n i c t w i e : krótki okres paszo- tego kraju. wegetacyjny" . 1 1 P u t r a m e n t n i e o m i j a p r a w i e żadnej s t r o n y życia w s p ó ł c z e s n e j M o n g o l i i . W o b e c w i e l u z n i c h można znaleźć w j e g o r e l a c j i ujęcia n a c e c h o w a n e znajomością miotu, znajomością aktywnie w powstałą wielu z podpatrywania zjawiskach rozmaitych współczesnych dążeń kultur i przed­ uczestniczenia cywilizacyjnych. Putrament p o l i t y k , d y p l o m a t a , l i t e r a t j e s t także z a w o ł a n y m automobilistą. Stąd n p . w y k a z u j e swoiste wyczulenie natomiast dzących n a c h a r a k t e r dróg w M o n g o l i i . G a n i n p . d r o g i g r u n t o w e , c h w a l i bezdroża szlaków s t e p u : „[...] t a k a d r o g a rzuconych w poprzek — to kilka rudziejącego, zbiegających jesiennego się i t ę d y z szybkością 50, 60 k i l o m e t r ó w n a godzinę. N a d r o d z e g r u n t o w e j kilometrów — t o sukces [...] te drogi rozdymają, rozcho­ stepu. Jedzie wyolbrzymiają się w y c i ą g n ą ć 35 przestrzeń tego k r a j u " i2. Tymi wstępnymi Dowiadujemy spostrzeżeniami otwiera się z n i e g o o n a j w a ż n i e j s z y c h Autor wnikliwy wydarzeniach opis Ułan w dziejach l i c y k r a j u , a b y następnie znaleźć się w gąszczu p r o b l e m ó w życia t e g o organizmu miejskiego Putrament nie zapomina lamaistycznego (budownictwo, na Gandanie. Ułan Bator. Obok Klasztor barwnego chów i p r o w a d z o n y c h są znajomości Putrament, że t e n przyciąga z n i m i rozmów buddyzm odnajdujemy przedmiotu, obszerniejszą z tej się w cenne u w a g i — pratreści, kulturalne). klasztoru w jakim przeciwieństwie żywiołowo do mni­ autora na temat stąd j e g o u w a g i n i e p o z b a ­ są r e l i g i e na przykład Dalekiego Wschodu. sobie, pisze do wczesnego juda­ n i e h o d o w c ó w bydła. T o n i e j a g n i ą t k a o f i e r z e , a l e z i a r n o . Stąd i z a k a z z a b i j a n i a rolniczej i z odwiedzin część t e k s t u . „ U ś w i a d a m i a m i z m u — jest typową religią l u d u rolniczego, składa socjalne uwagę każdego przybysza zna C h i n y , I n d i e i Tybet, złożonego P o z w a l a m sobie przytoczyć sprawy wrażeniami sto­ największego o p i s u samej świątyni, j e j zaplecza k l a s z t o r n e g o , istoty lamaizmu. Putrament wione przemysł, podzielić się r ó w n i e ż Bator. obecnej żyjących przeciwstawiającej się stworzeń, niższej stąd, kulturze no­ madów". „ P a r a d o k s e m b u d d y z m u j e s t — k o n t y n u u j e P u t r a m e n t — że w y s z e d ł s z y z r o l n i ­ czego k r a j u Gangesu, n a j s i l n i e j się w r a z i ł w dusze ultranomadów T y b e t u g o l i i . K o n i e c z n o ś c i ż y c i o w e odrzuciły t o , co w sze, s z a c u n e k dla wszystkich przerastające w z religiami, w 1 bierze odwet pożywienia, Mongołów żywych u zderzeniu w (szczególnie w paru n a d Tołą, wobec tych Orchonem, zewnętrzne, transcedent Chanujem ze — miejscach uprzedzeniem strony świata..., Mongolskich napotykanych g d z i e ze będzie spinningiem zastanowie­ Autor do r y b z treściami wierzeń s. 170—172. bywa na bok dla r y b jako strony pastorałek. Mon­ formalne, odpełza zainteresowania stworzeń i najwznioślej­ ryby. Jak zwykle część s w e j p o d r ó ż y ) , w y w o ł y w a ć jeszcze P u t r a m e n t , Cztery n Ibidem, s. 172. 12 Ibidem, s. 175. " Ibidem, s. 186. i ekonomiki, drobiazgów"Brak obrzydzenie będzie stosunek n a c e c h o w a n y 1 0 stworzeń, pozostawiły transcedentu zakazywaniu a nawet autora było może przesądy, z a k a z y n a p r z y k ł a d n i e j e d z e n i a P u t r a m e n t spędził n a j w i ę k s z ą nia buddyzmie wiązać lamaistycz- �524 RECENZJE nych. Nie bierze niewątpliwie j e d n a k p o d uwagę późnego r o d o w o d u t y c h wierzeń, i c h pochodzenia, aniżeli rozpatrywane zjawisko. się połączyć t e g o f a k t u o c h a r a k t e r z e j a k n a j b a r d z i e j g o s p o d a r c z y m i najbliższą oprawą w jów, wartościowszych wszędzie w wyjątkowej rodzajów zupełnie mięsa M o n g o l i i występuje aniżeli Putramenta nie najlepiej możliwości zafrapowania w rzyszy ogromnym łością i trafnością spokojnemu ment myśleniu w okazję rozważań pogłębić własnymi służy dochodzi liczne Putrament w rodza­ dodać, iż n i e w Wydaje Wydaje uogólnień łowieniu a miejscami na schwytanie spostrzeżenia. próbie j e g o dziełu. Z b y t n i a przygodami r e l a c j i podróżniczej. czasie o c z e k i w a n i a swoje innych zresztą do r y b . N a d w i e l k i m i j e z i o r a m i p a r t i o m t e j skądinąd z a j m u j ą c e j , spostrzeżeń z właściwą m u powszechnie. rybołówcza autora też n i e s t a r a t y m kraju ryby. Warto owo uprzedzenie z a c h o d n i e j części k r a j u r y b y ł o w i o n e są Pasja obfitości w późniejszego Stąd ufność ryb towa­ ujmującej się j e d n a k , się r y b y , m i a ł się, iż do różnic d z i e l ą c y c h śmia­ iż dzięki Putra­ celniejszych pasterski od r o l n i c z e g o sposobu b y t o w a n i a . T r u d n o i w t y m m i e j s c u odmówić sobie p o d a n i a szer­ szego t e k s t u z M o n g o l s k i c h pastorałek. „[...] t y l k o n a w s i p r a w d z i w e j , rolniczej w s i , zawód pastucha t r a k t o w a n y jest ironicznie jako coś na dla naszej starców, dzieci l u b n i e n o r m a l n y c h " . „Nietrudno zgadnąć — stwierdza Putrament — czemu w pamięci ludzkości p a s t e r s t w o k o j a r z y się ze szczęściem. W p o r ó w n a n i u d o t e g o , co b y ł o p r z e d t e m , d o myślistwa wieniu i zbieractwa, pasterstwo oznacza pewność j u t r a , stabilizację. W z t y m , co p r z y s z ł o p ó ź n i e j , z r o l n i c t w e m [ o c z y w i ś c i e nie w zesta­ każdej części świata — J . O . ] , p a s t e r s t w o z d a j e się r a j e m , bo... Po p r o s t u , b o dużo m n i e j z siewem, W uciążliwe. R o l n i k ż n i w a m i , a już zwłaszcza t y m l e ż y trudność przejścia od koczownictwa n i c t w o skazuje człowieka na n i e w y g o d y , ne, p o z b a w i a haruje z orką, p a s t e r s t w o j a k wół. W d o życia zabawką. osiadłego. K o c z o w - n a życie n i e z w y k l e s k r o m n e , n i e h i g i e n i c z ­ go w i e l u rzeczy, które n a m t u , w E u r o p i e , wydają i s t n i e n i a . A l e jednocześnie p o z o s t a w i a porównaniu jest prawdziwą się n i e z b ę d n e o n o t y l e w o l n e g o c z a s u ! Zresztą, cały do czas j e s t n a p ó ł w o l n y , p i e s p i l n u j e s t a d a , k o n i k t r u c h t a p o p a g ó r k a c h , można co d r u g i dzień skoczyć w g ó r y n a p o l o w a n k o , można i co dzień k r ę c i ć się m i ę d z y c h w a s t a m i , czyhając n a t a r b a g a n y , l i s y , a n t y l o p y " Nie ulega najmniejszej wyrazić dialektyczną w nomadycznym niektórych Putramenta . istotę p o w i ą z a ń n i e d o s t a t k ó w systemie sformułowań, docierają 14 w ą t p l i w o ś c i , iż P u t r a m e n t w gospodarki pasterskiej. Dlatego braku oparcia do p o d s t a w o w y c h o t y m rozważaniu i dobrodziejstw właściwą problemów, też m i m o dokumentację j a k i e oczekują potrafił występujących dyskusyjności spostrzeżenia badacza kul­ t u r y ludów m o n g o l s k i c h . Wiesław N o w a k o w s k i tografikiem Janem jest dziennikarzem, podróżował po M o n g o l i i razem z f o ­ Kosidowskim. I c h podróż prawdopodobnie aniżeli J . Z i e l e ń s k i e g o . A u t o r z y W lakierkach przez miejsc, do niemniej u s t o s u n k o w a l i się również Gobi wielu n i e trwała dłużej, d o t a r l i do i n n y c h jeszcze spraw znanych nam już z p o p r z e d n i c h opisów podróży . W s t o s u n k u do p r a c y J . Zieleńskiego jest t o n i e c o l s Ibidem, s. 192. W a r t o dodać, że w l a t a c h 1962—1964 ukazała się duża ilość i n t e r e s u j ą c y c h relacji dziennikarskich z Mongolii w rozmaitych dziennikach i tygodnikach społ e c z n o - k u l t u r a l n y c h . P o r . M . W a r n e ń s k a , P o l s k a ścieżka p r z e z M o n g o l i ę , „ T r y ­ b u n a L u d u " , R. 17: 1964 n r 293 (5581), s. 4, t e j ż e a r t y k u ł y w „ S z t a n d a r z e M ł o d y c h " ; 14 1 5 �525 RECENZJE różna w założeniach r e l a c j a ułatwione kraju. zadanie Były z pobytu w Mongolii. W. Nowakowski poruszania one bowiem się się a u t o r o m W poznawania przedmiotem cystów i reporterów wcześniej poruszanie i zastanowień przybyłych lakierkach współczesnych znacznie tego dziennikarzy, publi­ do odległego k r a j u . U ł a t w i ł o to bardzo przez wielu miał problemów p o niedostępnym Gobi i tajemniczym k r a j u . Stąd i t y t u ł t e j książki m ó g ł b y ć n a t y l e o p t y m i s t y c z n y . Z t a k i m też n a s t a ­ w i e n i e m a u t o r z y podchodzą d o r o z m a i t y c h d z i e d z i n m o n g o l s k i e j r z e c z y w i s t o ś c i . W y ­ c z u w a się też dużą s w o b o d ę , n i e k i e d y n a w e t o d w a g ę w w y z n a c z a n i u sobie n o w y c h źródeł i i sposobów poznania spraw, które zaprzątały aktywność d z i e n n i k a r z a i f o t o r e p o r t e r a — wyraziła szego, się w zgromadzeniu obfitującego w poprzedników . lakierkach materiału obserwacyjnego ciekawe spostrzeżenia Ruchliwość 1 6 autorów W tyczące przez Gobi niejednokrotnie najdrobniejszych spraw d z i e n n e g o życia n i e t y l k o w ośrodkach m i e j s k i c h , l e c z r ó w n i e ż w o d l e g ł y c h nach w stepie. odnaleźć w Jest t o największy niej liczne punkty walor do b a d a n i a różnych co­ samo- t e j książki. D z i ę k i n i e m u e t n o l o g zaczepienia — wnikliw­ dziedzin może kultury Mongolii. Nowakowski podróży. Po s w o i m spostrzeżeniom nadał p r z e b i e g wstępnym wprowadzeniu, n y c h n a gorąco z p i e r w s z e j w Ułan Bator), autor literaturze opisuje najpełniejsze w podróży przedstawienie tego wielkiego A z j i . Oczywiście tematy te wymagałyby rzystanie właściwego a p a r a t u dowodzenia rzeczy ludowych. Przedstawienie u k a z a n i a niektórych zarysowuje s w o i s t y c h cech się c i e k a w e z a g a d n i e n i e święta narodo­ przez z zakresu l u d ó w zamieszkujących stepy oparciu o z B. Rinczenem, w i a d o m o — m o n g o l s k i m znawcą starożytności s w e g o k r a j u , do rodzimej przeprowadzony realizacji w się to w wyko­ naukowego. Następny rozdział poświęcony j e s t r o z m o w o m ryzatorem prowadzo­ tematów badawczych t r w a n i a i p r z e o b r a ż e ń d a w n y c h treści w i e r z e n i o w y c h Centralnej Jest Naadam. o p i s Naadamu s t a n o w i okazję d o s f o r m u ł o w a n i a dziennikowi notatek do M o n g o l i i , zadomowienie rozdziale kultury ludowej odpowiadający rozwinięciem (dotarcie osobnym dotychczas wego M o n g o l i i . D l a badacza Nowakowskiego fazy będącym rozmów kultury z ludów wielkim — jak miłośnikiem i p o p u l a ­ B. Rinczenem Mongolii. W jest okazją t y m miejscu w i e l k i e j ż y w o t n o ś c i d o dziś w t w ó r c z o ś c i u s t n e j a r a t ó w p o s t a c i i c z y n ó w C z y n g i s - c h a n a . D l a z n a w c y stosunków p o l s k i c h , czy n a w e t słowiańskich, jest to fakt uderzający kulturach ludowych bowiem ogólną wymową. b r a k jest odpowiednich swoją dowodów sowań d l a postaci h i s t o r y c z n y c h , żyjących w odległych czasach tych ostatnich trwałości W zaintere­ średniowiecza. D a l s z y r o z d z i a ł z a m y k a j ą r a m y podróży d o d o l i n y O r c h o n u , d o m i e j s c a s t o l i c y państwa m o n g o l s k i e g o . N i e u n i k n i o n e powtórzenia w o p u b l i k o w a n y c h r e l a c j i J . Zieleńskiego widoczne. wienia Złożyło się n a t o r ó w n i e ż współczesnego obrazu Karakorum z wysłannicy z E u r o p y do państwa Przedostatni obserwacyjny, bliski 1 7 są t u t a j za Z i e l e ń s k i m tym, jaki najbardziej koncepcji zesta­ dostarczyli średniowieczni zatytułowany został t a k , j a k Czyngis-chana. r o z d z i a ł książki W . N o w a k o w s k i e g o całość. W t y m n a j o b s z e r n i e j s z y m teriał czy M . W a r n e ń s k i e j powtórzenie dawnej s t o s u n k u do wcześniej rozdziale bardzo a u t o r z g r o m a d z i ł szczególnie o b f i t y m a ­ zainteresowaniom właściwościami tradycyjnej Z b . K., Dawniej kraj jurt i koczowników dziś — b u d o w n i c z y c h socjalizmu, „Słowo P o w s z e c h n e " , R. 17: 1964 n r 256; S. Ż ó ł k i e w s k i , O Mongolii inaczej, „Tygodnik K u l t u r a l n y " , n r 32 (374), R. 8: 1964. w p r z y k ł a d e m m o ż e być o d w a ż n e p r z e d s i ę w z i ę c i e W . N o w a k o w s k i e g o i J . K o s i d o w s k i e g o d o t a r c i a w niedostępne r e j o n y A ł t a j u w p o s z u k i w a n i u ś l a d ó w ałmasa. P o r . Z i e 1 e ń s k i , op. cit., s. 125—135. P o r . N o w a k o w s k i , W lakierkach przez Gobi, s. 124, 129. 1 7 1 8 �526 RECENZJE kultury ranów aratów. N a pierwsze i 1 8 towarzyszące składania ofiar znaczenia duchom poprzez miejsce wysuwają t y m procederom domowego przeprowadzone się o p i s y z w y c z a j ó w ceremonie ogniska . o Relacja 1 9 zabijania ba­ charakterze ta kultowym nabiera — dodatkowego p o r ó w n a n i e z w y c z a j ó w m o n g o l s k i c h ze z n a n y m i z a u t o p s j i N o w a k o w s k i e m u i c h odpowiedników z K i r g i z j i . Ponadto w rozdziale t y m mamy przykłady jących dawniejszych podróżnych w i czasie nowszych zwyczajów pokonywania magicznych, trudniejszych miejsc zabezpiecza­ na stepowych s z l a k a c h 20. Wspomnieć również w y p a d a o trosce nikowi polskiemu nieznanych nazw właściwości w krajobrazie W. Nowakowskiego przybliżenia czytel­ często w y s t ę p u j ą c y c h n a o z n a c z e n i e p o d o b n y c h naturalnym ziemi mongolskiej . Te 2 1 toponomastyczne i n f o r m a c j e w i ą ż ą się z c e n n y m d o p e ł n i e n i e m n a końcu książki, j a k i m j e s t 8 s t r o ­ n i c o w y s ł o w n i k n a z w i określeń o c h a r a k t e r z e Na osobną uwagę w recenzowanej którego a u t o r e m jest J a n K o s i d o w s k i . W nych w M o n g o l s k i c h pastorałkach, większymi strony życia współczesnej ilustracji, Mongolii. przy oraz materiały wiele Nadaje to czas r e j o n e m M o n g o l i i pozostają Dotarcie do a niebezpieczne. nawet właściwych z recenzowanych połaci obszary pustyni Dlatego też książek p o z o s t a j e wschodnie, Gobi wielce jest drobnych bezpretensjo­ podróżniczej. północnych i z a c h o d n i c h r e j o n ó w Najmniej naj­ różne c z e r p a l i g ł ó w n i e , jeśli n i e M o n g o l i i . Jest t o niewątpliwie r e z u l t a t e m przede w s z y s t k i m sposobu organizowania r e n w s z e l k i c h e k i p przez władze miejscowe. zamieszczo­ J. Putramenta z t y m dostrzec pasterzy. się r e l a c j i w s z y s t k i c h t r z e c h książek s w o j e wyłącznie, z centralnego fotograficzny, j a k J . Zieleński, przedstawił kraju i s z c z e r y t o n całości t e j w y r ó ż n i a j ą c e j Autorzy materiał k t ó r e ukazują Potrafił t e g o n o w e g o życia zasługuje przeciwieństwie do i l u s t r a c j i r y b a m i życia K o s i d o w s k i , p o d o b n i e znaków i przejawów nalny encyklopedycznym. książce wyjazdów w te­ zatym rozpoznanym szczególnie nadal dotych­ zaś południowe. szczególnie utrudnione, optymistyczne ujęcie t y l k o częściowo uzasadnione. tytułu ostatniej N a ogół bowiem poznawania rzeczy­ e k i p y docierają t y l k o d o p r z e d m u r z a g r o ź n e g o t e r e n u p u s t y n i G o b i . P o d o b n e u w a g i o jednostronności, a t a k ż e p o w t a r z a l n o ś c i wistości m o n g o l s k i e j , n a l e ż y odnieść d o s f e r y podstawowych zainteresowań o c h a ­ r a k t e r z e d z i e n n i k a r s k i m czy p u b l i c y s t y c z n y m . P o z a J . Z i e l e ń s k i m w s z y s t k i m i n n y m a u t o r o m uchodzą pełniejszej się n a n i e , j a k w i a d o m o , u w a g i p o d s t a w y t r a d y c y j n e j k u l t u r y aratów. sposoby wypasania stad i techniczne zasady Składają czerpania z n i c h określonych pożytków. Z a r ó w n o uwagę J . Zieleńskiego, j a k i W . Nowakow­ skiego twórczości przyciągają ustnej, doroczne przede święta wszystkim narodowe. właściwości Pomaga to obyczaju, oczywiście przejawy upoetyzowaniu relacji p o d r ó ż n i c z y c h . Z r e s z t ą n i e można m i e ć p r e t e n s j i d o a u t o r ó w , iż s t a r a l i się p r z e d ­ stawić s w o j e materiały w d u c h u t r a d y c j i r e l a c j i podróżniczych i pamiętnikarskich. Niezaprzeczalnym strzeżeń j e s t w i d o c z n e kraju i w dziejach aktywność wym kraju wyraźnym lub w 20 21 rewolucji 3 opowiadaczy swoich wrażeń socjalistycznej. poszukiwaniu i realizacji Ibidem, Ibidem, Ibidem, stopniu Wskazania odpowiadających społeczno-gospodarczych n a m już akcentuje dobrze s. 1 3 1 . s. 107. s. 9 9 — 1 0 1 , 105 i d o p e n e t r a c j i odrębności r o z w o j o w e j i na wielką kulturalnych jest każdy z autorów poszukiwaczy recenzowanych właściwości życia spo­ innego inicjatywę swoistościom z n a m i e n i e m , którego właściwą podbudowę faktograficzną znanych 19 wszystkich przygotowanie rozwiązań większym tym, walorem kulturo­ niewątpliwie w mniejszym pozycji. nowej Poza Mongolii �527 RECENZJE cechuje nymi śmiałe, niekiedy im z kraju celuje odważne porównywanie tradycjami kulturowymi J . P u t r a m e n t , mający największą s t a w a t a służyć m o ż e za najlepszą pogłębione r e f l e k s j e Wydaje tradycji mongolskich obszaru europejskiego. W za sobą liczbę z w i e d z o n y c h zachętą do prac b a d a w c z y c h ze krajów. się s z c z e g ó ł o w e z każdą z o s o b n a książką o Mon­ g o l i i p o l s k i c h d z i e n n i k a r z y i publicystów może znacznie ułatwić o d p o w i e d n i e łożenie Dzięki badawczego naszych w i e l u p r o b l e m ó w życia w s p ó ł c z e s n e j stało się interesujące lekcji wszechstronne doświadczeń naukowych. badawczym specjalistów. żywotności, Zobowiązuje r e j o n y współczesnych nastawieniem. Tylko dalekiego kraju. Albowiem chodzi tutaj ono b o w i e m o mądrość odrębne światy k u l t u r y naszej i STANISŁAW Wiedza KAŁUŻYŃSKI, Turków Powszechna, rozumienia mongolskiej. S e r i a t a zyskała już s o b i e ców. P o d o b n i e robek jurty. i przełożył z zagadki oryginałów], Edwarda wschodniej s e r i i Myśli S r e b r n y c h i Złotych. dużą poczytność i u z n a n i e n a j w y b r e d n i e j s z y c h j a k wcześniejsze z t e j s e r i i pozycje. filologiczny opouńeści, Przysłowia, [wybrał 1960, ss. 202. są siódmą pozycją z jurty z i Tunguzów Olędzki Myśli S r e b r n e i Złote (seria w s c h o d n i a p o d redakcją Tryjarskiego), Warszawa Głosy Głosy syberyjskich po­ przyjęcie Jacek Mongołów, to przeobra­ naświetlenie może zagwarantować właściwe a k c e p t a c j i s t o s u n k u różnicującego roz­ spopularyzowaniu M o n g o l i i n a b r a ł o o n o pełniejszej powrotu w omawiane żeń k u l t u r o w y c h z w ł a ś c i w y m i ekip n i e t y l k o d l a wąskiego kręgu i c h oczywiście do k o l e j n e g o przez pewne, Po­ skierowanych na porównawcze. się, iż z a p o z n a n i e wysiłku zna­ dążeniu t y m udostępniony szerszemu Głosy ogółowi m a ł o z n a n y c h j ę z y k ó w w s c h o d n i c h . Głosy... poprzez wybitnego oprócz t e j r o l i odbior­ reprezentują z jurty spełniają do­ specjalistę również wa­ r u n e k starannego opracowania, w którym z n a j d u j e m y i n f o r m a c j e o w y k o r z y s t a n y c h źródłach oraz Katedry tytule określenie i w e wstępie granice wszystko, Nie bliższe co się wszystkie w niej bowiem pie terytorium, z jakiego z ludów, jest „głosem których pochodzi z jurty" twórczość w kierownik — określa w pod­ m a t e r i a ł książki. — można postaci przedstawienia dorobku zagadek, przysłów które się i s t o t n y w o b e c u j a w n i o n e j w e twórczości ustnej ludów Czy dyskutować. jest w z b i o r k u , zwykła bytować w pomieszczeniu, się jurtą. Spór j e d n a k n i e w y d a j e tendencji książki — Uniwersytetu Warszawskiego znajduje, i opowieści r e p r e z e n t o w a n a nazywa samego p r z e d m i o t u . A u t o r F i l o l o g i i A z j i Środkowej wstę­ „koczowniczych", pochodzących z p e w n y c h o d l e g ł y c h r e j o n ó w A z j i . Autorowi, dorobku j a k stwierdza myślowego we wstępie, właściwego chodziło doświadczeniom o zgromadzenie życiowym jednorodnego ludności nieosiadłej. Stanisław Kałużyński c h a r a k t e r y z u j e d o r o b e k myślowy t e j k a t e g o r i i ludów w sób n a s t ę p u j ą c y : daleko i w najazdy, głąb „Dzieje historii, ciągłe niezmiernie kulturalnych zmiany ważnych polityczne ale i kulturalne warunki miejsca czynników, •— n i e s p r z y j a ł y koczowników ich bytowania pobytu, brak nie t y l k o gromadzeniu ale 1 P o r . S. K a ł u ż y ń s k i , Głosy z jurty, s. 7. życia i spo­ wprawdzie się wojny osiadłego, tych kontynuacji tradycji d o r o b k u myśli świadczenia ż y c i o w e c z ł o w i e k a w f o r m i e dzieł p i s a n y c h . 1 n i e kończące ośrodków rozwoju, się — sięgają uogólniającej do­ �528 RECENZJE Blisko zajmują 4 / 5 t e k s t u z b i o r k u poświęcone j e s t twórczości M o n g o ł ó w . W t y m połowę teksty buriackie, z samej ordoskie powiedzenia, i M o n g o l i i . Drugą dagurskie. Teksty sentencje; połowę reprezentują z Mongolii 2) o p o w i a d a n i a , b a j k i dzielą i anegdoty się oraz teksty kałmuckie, n a : 1) przysłowia, 3) z a g a d k i . Pozo­ stała część t e k s t u p o c h o d z i o d T u r k ó w s y b e r y j s k i c h o r a z T u n g u z ó w . K a ż d a z o k r e ­ ślonych g r u p narodowościowych stronicowym prezentowanych tekstów poprzedzona jest paro- wprowadzeniem. W e w p r o w a d z e n i u d o t e k s t ó w m o n g o l s k i c h a u t o r s z k i c u j e historię t y c h ludów, a następnie i n f o r m u j e o swoistościach b u d o w y s a m y c h u t w o r ó w . W s k a z u j e na ich ścisłe powiązanie przyjmuje czytelnika lekkość, z nieraz życiem postać właściwym t a k ścisłą, kulturze iż o innej kulturze. Opatrzenie obrazowość aforyzmu. „koczowników". niemożliwe jest Powiązanie zrozumienie tekstu to przez k o m e n t a r z e m t y c h tekstów zatarło b y i c h Dlatego też autor zmuszony był zrezygnować z p r z e d s t a w i e n i a niektórych utworów. Wskazówka Stanisława K a ł u ż y ń s k i e g o , iż k r y t e r i u m w y b o r u tekstów była i c h przynależność d o l u d ó w n i e r e p r e z e n t u j ą c y c h w ł a s n e g o , u t r w a l o n e g o d o r o b k u myśli uogólniającej w p o s t a c i p i s a n e j , m o ż e s u g e r o w a ć , iż jakość m y ś l i pochodzącej z t r a ­ dycji ustnej jest jakiegoś innego rakteru z podobną stwierdzić, iż pochodzenia ogromna rzędu. N i e kusząc się o p o r ó w n y w a n i e europejskiego większość utworów ze środowisk ludów jej chłopskich nieośiadłych cha­ wypada wyraża swymi t r e ś c i a m i w y s o k ą r a n g ę społeczną i i d e o w ą , t o z n ó w w s k a z u j e n a szczególne z u p e ł ­ nie możliwości wszystkim i c h twórców rozbudowane d o ujęć powiedzenia, p o s t ę p o w a ń społecznych, w a b s t r a k c y j n y c h . T a k i sąd podnoszące z n a c z e n i e w nasuwają ideałach przede człowieka grupie — nigdy samotnie . 2 Jeśli zaś m ó w i ć o zdolnościach d o a b s t r a k c j i w t e j t w ó r c z o ś c i u s t n e j , o s w o i ­ stym ale b a w i e n i u się m y ś l e n i e m , t o z w r a c a r ó w n i e ż większość brany przez opowieści Stanisława uwagę nie t y l k o bogaty Kałużyńskiego dobitnie wskazuje chciał d o p o w i e d z i e ć , iż o b o k n i e s p r z y j a j ą c y c h niającej u ludów pomyślne nieośiadłych d l a kształcenia zasób i b a j e k . Stąd też, j a k się w y d a j e , istniały umiejętności n a t o , czego warunków d l a r o z w o j u myśli również pewne okoliczności s n u c i a opowieści do s y t u a c j i życia społecznego grup i tworzenia pasterskie w M o n g o l i i reprezentowały zdecydowanie z b i o r o w y c h . Istniały k u t e m u sprzyjające zie szczególnego związku niedostatków chłopskich w uogól­ zdecydowanie baśni, p o w i e d z e ń n a j d o j r z a l s z y m d o ś w i a d c z e n i e m życia s p o ł e c z n e g o w w i e l k i e j porównaniu wy­ autor nie dania zagadek — b u d o w a n i a zawiłych nieraz f i g u r myślowych, nasycenia W zagadek, materiał ukła­ przysłów, gromadzie. Europie, większe doświadczenie ludy działań o k a z j e , p o w s t a ł e — j a k sądzę — n a b a ­ i dobrodziejstw wypływających z mono­ k u l t u r y t r a d y c y j n e j g o s p o d a r k i ludów s t e p o w y c h i i n . zaliczanych do koczowników. D l a t e g o t e ż m o g ł y znaleźć o d b i c i e w t w ó r c z o ś c i u s t n e j t y c h l u d ó w s u r o w e , a z a r a ­ zem j a k n a j b a r d z i e j h u m a n i s t y c z n e n o r m y postępowania społecznego. P o d o b n i e p r z e d s t a w i a ł się p r o b l e m w o l n e g o c z a s u i o g ó l n e j elementów w organizujących ustalonych postaciach warunki przekazu d l a kształcenia ustnego. Dystans myśli swobody życia i spożytkowywania wobec rozmaitych — jej obciążeń, P o r . następujące p o w i e d z e n i a : „ Z g o d n e s r o k i pokonują t y g r y s a " (s. 18). „ P o ­ j e d y n c z a g ł o w n i a n i e s t a n o w i jeszcze o g n i a . P o j e d y n c z y c z ł o w i e k n i e j e s t jeszcze c z ł o w i e k i e m " (s. 18). T e n , k t o m a p r z y j a c i ó ł , j e s t j a k s t e p r o z l e g ł y , k t o i c h n i e m a , j e s t j a k dłoń m a ł y " (s. 18). „ K i e d y zbiorą się c h m u r y , b ę d z i e deszcz. K i e d y zbiorą się l u d z i e , b ę d z i e s i ł a " (s. 19). „ R y b a i s t n i e j e dzięki w o d z i e , c z ł o w i e k — dzięki c z ł o w i e k o w i " (s. 19). „ N a w e t m ą d r e m u p o t r z e b n y j e s t p r z y j a c i e l , a n a w e t s i l n e m u o p a r c i e " (s. 18). 2 �529 RECENZJE ograniczeń czasu wolnego, wynikających z gospodarki rolniczo-hodowlanej, w s z e l k i m i k o n s e k w e n c j a m i nieruchliwości g r u p chłopskich, polepszał istotne okoliczności u nomadów zdobywania i przetwarzania w ze zdecydowanie postać literacką doświadczeń życiowych . 3 Jacek THE MUSIC H e d i n . On the Specimens of on of Ancient Mongolian Mongolian golia, OF THE MONGOLS, Trail Music collected cz. I : E a s t e r n M o n g o l i a . Mongol Olędzki t r a n s l a t e d b y K . G r a n b e c h . Preliminary Poetry b y E r n s t E m s h e i m e r . Music and Instruments of Dr. Sven Omawiana publikacja pochodzi zaryzykować n a d a l najważniejszym teriał e t n o m u z y c z n y sposobu sprzed d w u d z i e s t u p a r u l a t , materiały żadnym razie twierdzenie, źródłem do poznania wzorowy gromadzenia i że The Music of w the m u z y k i mongolskiej Warunkowe sformułowanie częstym p a r a d o k s e m przedaw­ jest Mongols i że j e s t t o m a ­ ostatniego przy recenzowaniu c j a l i s t y c z n y c h , ale w t y m w y p a d k u szczególnie j a s k r a w y m — t e n t n y m recenzentem do n i e j n i e jest ona p o d w i e l o m a w z g l ę d a m i , w t y m także p o d w z g l ę d e m wydania. p o c h o d z i stąd — co j e s t n a d e r Emsheimer 1943, 4°, 1 z g r o m a d z o n e jeszcze d a w n i e j , a l e w niona. Można n a w e t Mon­ „Re­ of C h i n a u n ­ H e d i n " , t . 8, E t h n o g r a p h y , S t o c k h o l m ss. 100 + 97 n u t , m a p a , i l u s t r a c j e zostały Remarks noted d o w n b y Ernst Emsheimer. by H. Haslund-Christensen the Leadership Sven of Eastern ports f r o m the Scientific E x p e d i t i o n to the N o r t h - W e s t e r n Provinces der by Preface by Henning Haslund-Christensen. Tunes że w zdania prac pełni spe­ kompe­ tej p r a c y mógłby być t y l k o j e j główny autor, Szwed E r n s t ( u r . 1904), jako uznany autorytet w zakresie etnomuzykologu Azji, szczególności M o n g o l i i i także i n s t r u m e n t o l o g i i . Najdawniejsze, ułamkowe h i s t o r i a Mongołów informacje o muzyce (z 1240 r . ) . P i e r w s z e z a p i s y mongolskiej przynosi m e l o d i i m o n g o l s k i c h są o pięćset l a t późniejsze, a l e i t a k t r z e b a j e uznać za z a d z i w i a j ą c o porównać działalnością np. i c h czas p o w s t a n i a polskiej z muzyki ludowej, celową którą datuje się wczesne, źródłotwórczą n a początek XIX w w. ręki uczonego syberyjskiej Nauk. daty z Tübingen, ekspedycji Później ukazania zorganizowanej mongolską się Johanna prac) muzykę Georga przez nowo kolekcjonowali m . i n . C. Stumpf Gmelina, powstałą l u b ją (1887), A. r o k u 1740 uczestnika pierwszej Rosyjską Akademię opisywali D. jeśli zakresie Pierwszych pięć u t r w a l o n y c h w n u t a c h m e l o d i i m o n g o l s k i c h C b u r i a c k i c h ) w y s z ł o w spod Tajno wprawdzie (w Rudniew nawiasach (1906—1909), P. J . v a n O o s t (1908—1932), I . K r o h n (1920), W . J . A . W ł a d i m i r c o w (1923), P. B e r linskij (1931—1934), B. Baszkujew k e d a (1952), L . P i c k e n wano w ZSRR mieszkują golskiej szereg prac Związek Radziecki Republice s k i c h (znana (1935), M. Humbert-Sauvageot (1957), P r z e d i p o u k a z a n i u . s i ę o m a w i a n e g o Ludowej i artykułów o muzyce (1937), g r u p m o n g o l s k i c h , które ( B u r i a c i , K a ł m u c y ) . M o ż n a przypuszczać, że w i w C h i n a c h ukazała się p e w n a ilość m e l o d i i j e s t m i n p . a n t o l o g i a pieśni mniejszości n a r o d o w y c h w dana w Pekinie Łączną liczbę w 1965 r., która z a w i e r a wydanych Ch. Ta- tomu opubliko­ melodii za­ Mon­ mongol­ Chinach w y ­ osiem m e l o d i i z M o n g o l i i Wewnętrznej). mongolskich szacując na kilkaset. Obok nich P o r . następujące p o w i e d z e n i a : „ Z a m i a s t siedzieć milcząc, siedź r o z m a w i a j ą c " (s. 44). „ G ł u p i e c , k t ó r y b y ł m i ę d z y ludźmi, j e s t l e p s z y o d m ę d r c a , k t ó r y siedział w d o m u " (s. 25). „ P r a c ę w y k o n u j e się n a j l e p i e j dzięki umiejętności; trudności n a j l e p i e j p o k o n u j e się j e d n o ś c i ą " (s. 44). „ K o r z y ś ć o s o b i s t a j e s t j a k cień t r a w y ; korzyść ogółu j e s t j a k w y s o k i e n i e b o " (s. 44). 3 34 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I �530 RECENZJE istnieje szereg nagrań archiwalnych, by archiwów wiedeńskiego i wymienić tylko z dawniejszych zasoby leningradzkiego. D z i ę k i s t a r a n i o m H e n n i n g a H a s l u n d a - C h r i s t e n s e n a , duńskiego w s p ó ł p r a c o w n i k a Svena Hedina, powstały w latach 1928—1939 kolejno trzy serie nagrań muzyki z t e r e n u M o n g o l i i Zewnętrznej i Wewnętrznej. Najwcześniejszy zbiór b y ł u t r w a l o ­ ny Pierwsza na wałkach pochodzi od 1936—1937) fonograficznych, Torgutów została w r e s z c i e została i na terenie z nagrana zebrana środkowej aż d o w i e l k i e g o w w następne i z północnej środkowej części chińskiego w n u t o w e nagrań Ponieważ uzasadniony jest powstawania dane o Emsheimer Mongolii obszerny i Mongolii. kolekcja Druga Wewnętrznej. (m. i n . w okolicach (z lat Ostatnia okolicach Ułan Bator) Pekinu. d r u g i e j k o l e k c j i oraz n i e brał wstęp zbioru, infomacje ludach podkreślić płytach. Mongolii r z e składają się n a treść p i e r w s z e g o i d o t y c h c z a s Mongols. na Wewnętrznej części M o n g o l i i W e w n ę t r z n e j , zbiór t e n sięga n a południu muru Transkrypcje dwa zachodniej udziału lub w H a s l u n d a , który ogólnohistoryczne i n f o r m a t o r a c h , u których profesjonalny i towarzyszące i m komenta­ j e d y n e g o t o m u T h e M u s i e of n a g r y w a n i u in zawiera których półprofesjonalny wiadomości o Mongołach, a w muzykę charakter the kolekcji, situ o historii szczególności nagrywał. kultywowania Warto tradycji muzycznej w Mongolii. Artykuł Emsheimera w publikacji muzyczne. tykanych punkt podejmuje materiału Oceniając The modeli widzenia na zadania zasady sprawie Emsheimer o f the Musie wydawania przyjęte dyskusję etnomuzycznego zbiorów z podstawowymi oraz k w e s t i a m i podania mongolskie folkloru muzycznego technikę do celów że s t o s u j e klasyczny spo­ naukowych, t r a n s k r y p c j i muzycznej układu, c z y l i k l a s y f i k a c j i m a t e r i a ł u i i c h r e a l i z a c j a . wyjaśnia, instrumenty trzeba wyróżnić d w a aspekty Mongols i zastosowaną opisuje system W oraz pierwszej znaków t r a n s k r y p c y j - n y c h O. A b r a h a m a i E . M . v o n H o r n b o s t e l a , k t ó r e j e d n a k musiał uzupełnić pewną ilością n o w y c h z n a k ó w d i a k r y t y c z n y c h i d e k l a r u j e się j a k o z w o l e n n i k t r a n s k r y p c j i „ f o n e t y c z n i e " ścisłej, z p r o t o k o l a r n i e u j ę t y m i w s z y s t k i m i s z c z e g ó ł a m i i z w r o t k a m i w y k o n a n i a , co p o z w a l a g o zaliczyć — stosując r o z r ó ż n i e n i e E . W . G i p p i u s a — kierunku empirycznego jako ryczność" transkrypcji Emsheimera gdyż wydaje doszukać się, się w że przeciwstawnego w przekonującej niechęci do k i e r u n k o w i analitycznemu. żadnym razie motywacji uprzedzania, a pośrednio e t a p ó w badań p o p r z e z p r z e d w c z e s n e uogólnienie Zresztą párantele naukowe Emsheimera w nie jest takiego wadą stanowiska do „Empi- opracowania, można uniemożliwiania łatwo dalszych obrazu transkrybowanej melodii. t y m zakresie są znakomite, w ten s a m sposób postępuje się m . i n . w t z w . s z k o l e w ę g i e r s k i e j z B . B a r t o k i e m i Z . K o dályem n a czele. W a r t o celowy sposób w y d a w a n i a zwrócić uwagę melodii w na — układzie przejęty za v o n H o r n b o s t e l e m synoptycznym, p o r ó w n a w c z e i określenie r o d z a j u w a r i a b i l n o ś c i s p o t y k a n e j oraz na transpozycję do wspólnej zaznaczeniem a b s o l u t n e j wysokości pozycji wszystkich co ułatwia w muzyce melodii dźwięku początkowego z — badania mongolskiej jednoczesnym wykonania. J a k się w y d a j e , t a k ż e d r u g i a s p e k t s p o s o b u w y d a n i a ź r ó d ł o w e g o m e l o d i i został rozwiązany w sposób n i e nasuwający materiału jest w p r a w d z i e dostatecznie uzasadnia . Melodie 1 wątpliwości. Pierwsze kryterium n i e m u z y c z n e , a l e n i e w i e l k a ilość m e l o d i i (91) i t ę są p o d z i e l o n e podziału decyzję n a g r u p y w g ludów, u k t ó r y c h je N a w e t w w i ę k s z y c h z b i o r a c h e t n o m u z y c z n y c h b a r d z o często p i e r w s z y j e s t p o d z i a ł g e o g r a f i c z n y , p o r . n p . r e g i o n a l n e s e r i e O. K o l b e r g a . O s t a t n i o w 1964 r . g e o g r a f i c z n ą zasadę p o r z ą d k o w a n i a w y b r a l i D . i E . S t o c k m a n n o w i e w d o s k o n a l e p r z y g o t o w a n y m i w y d a n y m t o m i e m u z y k i albańskiej. 1 �531 RECENZJE nagrano, kolejno: Buriaci, Chipchin , Daghur, ölet, 2 Jalait, Khorchin, K h o r c h i n Jasaktu, Gorlos, T u m e t , B a r i n , K h a r c h i n , Chakhar. Ciekawa zasada podziału, która polega na przeciwstawieniu jest natomiast d r u g a stylów śpiewania, pierwszego przy użyciu głosu n a t u r a l n e g o , o w y r a ź n i e ustabilizowanej artykulacji metrorytmicznej i periodycznej drugiego, budowie melodii dwóch oraz który swobodnym, i r r a c j o n a l n y m pod względem m e t r o r y t m i c z n y m , bogatym tykę, z d u s z o n y m głosem j e d n a k łatwo zabiegom wprawdzie śpiewania. P r a k t y k a m u z y c z n a wydanego do daguulai, Emsheimer oprócz pieśni t a k ż e l i c z n e m i e s z a n e konania kolekcji stępstwa, jako t o regułą z określonymi nie poddaje derywaty z s t a n o w i ą pieśni l u d o w e , d u u u l u b dwoma zaledwie wyjątkami zalicza wokalno-instrumentalne i instrumentalne w y ­ melodii charakteryzującą wokalnych. melodie Jeśli mongolskie pominąć jest o k a z j a m i , o b r z ę d a m i , g r u p a m i w i e k u i płci. W rzadkie i obserwacja rozległych w wskazuje, że jest krokach melodycznych to typ pentatoniki o spotykany raczej w Azji, związku większości muzyka przede ambitus wszystkim chętnie posługuje m e t r y c z n y m przeważają melo­ d i e p a r z y s t o t a k t o w e (a w i ę c t a k j a k w chińskiej m u z y c e ) i w o l n o m e t r y c z n e , rzadko s p o t y k a się h e t e r o m e t r i ę . Pieśni m o n g o l s k i e m a j ą z r e g u ł y c z t e r o w i e r s z o w ą zwrotkową. J a k się w y d a j e , jedyną poważną czym szerokim C h i n a c h , podczas g d y p e n t a t o n i k a a n h e m i t o n i c z n a e u r o p e j s k a się m a ł y m i k r o k a m i m e l o d y c z n y m i . P o d w z g l ę d e m wadą The od­ ich brak m o n g o l s k a o p i e r a się n a b e z p ó ł t o n o w e j p e n t a t o n i c e l u b j e j p o c h o d n y c h , p r z y pobieżna się niewielką normatywnie. materiału m u z y c z n e g o których na melizma- k l a s y f i k a c y j n y m , w o b e c czego g r u p ę m e l o d i i — — t r z e b a było sklasyfikować Większość arat-un sposobie polega w Musie of budowę the Mongols j e s t o d d z i e l e n i e w p u b l i k a c j i t e k s t u s ł o w n e g o n a g r a n y c h pieśni o d o d p o w i a d a j ą c y c h i m melodii. M i m o wysokiego możliwe ze odsłuchanie względu na K. Gronbech p o z i o m u jakości t e c h n i c z n e j i szczegółowa liczne interjekcje deformujące reprodukowane) były Instrumentarium cztery poczynione muzyczne główne dwustrunny z -khuur, l u b khur, khil sokim z dyktatu alternatywnie typu l u b khor. lub za (rzadziej kryty pomocą informatorów jest plektronów skromne okrągłym) heksagonalnym się w uważa, iż o lub wy­ podtypy, jeden rezonansowym, khil- p r z e k r o j u , lecz w y ­ oktagonalnym korpusie khorae, khuur, d o śpiewu, r z a d z i e j gra solowa. Drugi typ (jatag, jataga, l u b jitag). itag — przypominający palcami typ nieco t r a p e z o i d a l n y m stanowią kształtem — o o w a l n y m pudle rezo­ poprzeczny flet. Rzadko spo­ f l e t ó w . W p r z e c i w i e ń s t w i e d o m e l o d i i , co d o k t ó r y c h E m s h e i ­ formułowanie jakichkolwiek instrumentach mongolskich na liczne Trzeci pozamongolskie do wniosków podaje nich szereg paralele, porównawczych interesujących u Kałmuków, N a z w y m o n g o l s k i c h ludów, instrumentów i i n . podaję przeważnie w z a s t o s o w a n e j w w y d a w n i c t w i e The Musie of the Mongols. 2 wielu Emsheimer dwa dörwen-chikhe-khuur, n a n s o w y m . O s t a t n i m t y p e m i n s t r u m e n t ó w j e s t limba, wskazuje różnią iiczebnie. pudłem d o m b r a — o t r ó j k ą t n y m i shandzc t y k a się i n n e r o d z a j e i i i n s t r u m e n t y mają skórą, jest towarzyszenie k o r p u s u khil-khuur, przedwczesne, m. in. sytuacji cytry, strojonej w pentatonice anhemitonicznej i zarywanej i n s t r u m e n t y s z a r p a n e , tobshuur mer tej n a a n g i e l s k i z a p i s ó w pieśni, k t ó r e i drugi czterostrunny o niewielkim w jest pieśni I n s t r u m e n t y t e są s t r o j o n e w k w i n t a c h . G ł ó w n ą rolą p i e r w s z e g o instrumentów jest rodzajem Mongolii walcowatym, który W dokładne. Smyczkowe trapezoidalnym rezonansowym, khuuchir typy. słownych zasadniczy. jeszcze w t r a k c i e badań t e r e n o w y c h . Z a p i s y t e ( n b . szczegółach o d n a g r a ń i n i e są z b y t różnia tekst o g r a n i c z y ł się d o p r z e t ł u m a c z e n i a poczynili przygodni pomocnicy n a g r a ń o k a z a ł o się n i e ­ t r a n s k r y p c j a tekstów jest uwag Buriatów pisowni �532 i RECENZJE przede wszystkim mentów m a swoje u Chińczyków, u których każdy z opisanych typów instru­ odpowiedniki. B a d a n i a n a d m o n o g o l s k ą m u z y k ą są z p e w n o ś c i ą d a l e k i e o d ukończenia, choć The o f the Musie nienia wymaga posunęły j e w y d a t n i e n a p r z ó d . W y d a j e Mongols n i u I I k o l e k c j i n a s t a w i a ł się n a u t r w a l e n i e r e l i k t ó w . N a s u w a należałoby do p r o g r a m u p o l s k i c h ekspedycji publice Ludowej muzykologa w włączyć badaniach? Wprawdzie słynne powstało w drodze gromadzenia prawy ogólnoetnograficzne, zoologiczne, a bardziej nowoczesny, na podobne nie podlegać zminiaturyzowany kolekcjonowanie w archiwum sprzęt i berlińskie i n . ze udziału f a c h o w c a , zakonserwowanego von magnetofonowy który głosu n a g r a ń P R O K O P C Z U K , Historia Już s a m tytuł o m a w i a n e j wy­ zakątków pozwoliłby współcześnie tym n i e może czy a n a l i z y Afryki pozycji się i uwarunkowań w y ­ się ograniczać papierowych d o odsłu­ zapisów. Staszewski W a r s z a w a 1964 w zarysie, zwraca się odbywających Jan JERZY Horn- m a t e r i a ł ó w e t n o m u z y c z n y c h , lecz w y d a j e d y s k u s j i , że w n i k l i w e o b s e r w o w a n i e bezpośredniego chiwania Re­ udziału przez liczne wszystkich przemian w zakresie p r a k t y k i muzycznej, badanie jej f u n k c j i maga Mongolskiej i przewidzieć nagrań f o n o g r a f i c z n y c h handlowe nagrywa­ się p y t a n i e , c z y n i e etnograficznych problematyki etnomuzykologicznej bostela świata, się, że u z u p e ł ­ jeszcze p o d s t a w a ź r ó d ł o w a , t y m b a r d z i e j że H a s l u n d p r z y szczególną u w a g ę k a ż d e g o a f r y k a n i - sty. N i e t r z e b a c h y b a udowadniać n a t y m m i e j s c u , j a k wielką w a g ę do p r o b l e m ó w historii Afryki przywiązują wszyscy etnografowie e t n i c z n y m i tego k o n t y n e n t u . N i c więc dziwnego, c o w e j książki j e s t z a j ę c i e m szczególnie świata. oczekiwano Jednakże brak zagadnieniami już o d d a w n a . J e g o już o d p i e r w s z y c h l a t z a i n t e r e s o w a n i a stycznych, j a k również się interesującym. P o l s k i e g o podręcznika h i s t o r i i A f r y k i była o c z y w i s t a zajmujący że l e k t u r a t e j p r a w i e 3 0 0 - s t r o n i - poważniejszych tradycji polskich w niezbyt rozwinięte jeszcze potrzeba się n a u k i p o l s k i e j tą częścią badaniach k o n t a k t y naszych afrykani- uczonych ze ś w i a t e m n a u k o w y m C z a r n e g o L ą d u czyniły z a d a n i e n a p i s a n i a t a k i e j h i s t o r i i szcze­ gólnie t r u d n y m . Toteż próby p r e z e n t o w a n e j z t y m większym szacunkiem należy podejść do pierwszej n a m przez Jerzego Prokopczuka. A u t o r z a r y s u , h i s t o r y k z w y k s z t a ł c e n i a , znający p r o b l e m y e k o n o m i c z n e tyczne A f r y k i p o północnej m i a ł o k a z j ę osobiście poznać część A f r y k i i zachodniej t y m , że o m a w i a n a dnie rozeznanie rycznego i czasie s w o i c h części t e g o k o n t y n e n t u . W s z y s t k o p r a c a n a p i s a n a została p r z e z dziedzinie odtwarzania poszczególnych społecznych Afryki. poznanej Dzięki literatury szerokiemu wachlarzowi naukowej otrzymaliśmy lecz i p r ó b i c h i n t e r p r e t a c j i , m a j ą c y c h ginalności, a w i ę c s t a n o w i ą c y c h w już p o l s k i w k ł a d R o z p a t r u j ą c poszczególne r o z d z i a ł y Historii t o p r z e m a w i a w i ę c za etapów i pełną wielu wypadkach analogii z opublikowaną przez 1 de t. I: tylko znamię ory­ Afryki. n i e t r u d n o ustalić, że h i s t o r i a Afryki R. C o r n e v i n a l'Afrique, bogatemu nie d o badań n a d historią Historią s z c z e g ó l n y m i s y n t e z a m i d o t y c z ą c y m i różnych r e g i o n ó w A f r y k i R. C o r n e v i n , Histoire P a r i s 1962. histo­ gospodarczych zainteresowań książkę odpowie­ rozwoju t e g o k o n t y n e n t u n i e została p o t r a k t o w a n a k o n w e n c j o n a l n i e . N i e m o ż n a szukać i poli­ podróży u c z o n e g o posiadającego A f r y k i , j a k również w dziedzinie współczesnych stosunków zasobowi faktów, w w Des Origines Afryki t a m więc i czy (jak np. w au XVle z po­ pracach Siècle, �533 RECENZJE Suret-Canala czy J u l i e n a ) . O m a w i a n y 2 w n i o s k u doprowadzić nika, jakimi państwa wieniu drogami afrykańskie zują. P r z y takich historii i osiągnęły Afryki poświęcono systemowi metropolie w lektura jakim swoją założeniach p r a c y do t y n e n c i e afrykańskim w Afryki musi dzięki niepodległość lepsze z r o z u m i e n i e omówieniu procesu rozdziałów i j a k tę niepodległość została form na części p r a c y podporządkowania sie w y z w a l a n i a w się p a ń s t w t e n etap jest Jednakże jakie jarzma podległości świadczy p r a s y . Całą książkę z a m y k a afrykańskiej. choćby przyszłości Że sądząc po autora cieszą proporcjach się Lądu związane z procesami k u l t u r y , wreszcie miały formowania — tę okre­ ucisku kolonialnego. Oczy­ wiadomości perspektywę tak bliskie etnografowi, będą w czasach, zaczerpniętych ogromne w widzi bardzo którym znaczenie tradycyjnych struktur nie­ realnie, m ó w i , że przemiany „Dla społeczne się g r u p i k l a s społecznych, r o z w o j e m z rozkładem pro­ w rozdział poświęcony p e r s p e k t y w o m Prokopczuk jego zdanie, Czarnego partii zastosowały c z y t e l n i k o w i , b o zaistniał k t ó r y c h m ó g ł go już śledzić osobiście n a p o d s t a w i e z codziennej i spod polskiemu kon­ najwięcej poszczególnych wyzysku, zainteresowaniem afrykańskich najbliższy omó­ potraktowana b l e m y z k r ę g u p r z e m i a n s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y c h zachodzących w A f r y c e wiście reali­ część k s i ą ż k i poświęcona pozostałej afrykańskich. czytel­ współczesne p r z e m i a n , j a k i e zachodziły analizie największym (bo do t a ­ zorientować historycznym europejskiej okresie k o l o n i a l n y m . W k o l o n i a l n e m u oraz m a za z a d a n i e Prokopczuka) wydarzeniom kolonizacji s t o s u n k u do k o l o n i i poszczególnych zarys pracy cała p i e r w s z a okresu j a k o wstęp umożliwiający miejsca bowiem 3 kiego oświaty rodowo-szczepowych" *. W ł a ś n i e t e n r o z k ł a d t r a d y c y j n y c h s y s t e m ó w społecznych, k t ó r y r o z p o c z ą ł się u p r o ­ g u k o l o n i z a c j i e u r o p e j s k i e j , a który bliższych dziesięcioleciach on zajmie w przyszłej historii procesu jest sejsmografem najdrobniejsze chociażby t r w a n i e u s t a n n i e d o dziś, z a d e c y d u j e o tempie rozwoju świata. E t n o g r a f historii w zmiany się podanej ostatnio przez termin: w i socjolog s t r u k t u r z e społecznej antropologia Prokopczuka naj­ badając przebieg tego t r a k c i e j e j s t a w a n i a się, i t o w y c z u l e n i e czyni jego i b a d a n i a d z i e ł e m o szczególnej w a r t o ś c i u ż y t k o w e j . N i e n a d a r m o w i ę c nia w całego k o n t y n e n t u i o m i e j s c u , j a k i e historii stosowana. Dlatego gospodarczej i sądzę, że politycznej na obserwacje upowszech­ uzupełnienie Afryki historią p r z e m i a n k u l t u r y tego k o n t y n e n t u byłoby dziełem naprawdę w a r t y m wysiłku, gdyż w t e n sposób m o g ł a b y p o w s t a ć j e d y n a w s w o i m r o d z a j u i n t e g r a l n a h i s t o r i a C z a r ­ nego Lądu. Elementy takiego p o t r a k t o w a n i a zagadnienia i A n g o l i znaleźć m o ż n a już w książce B . D a v i d s o n a Afryka w stosunku do Konga s i ę , którą a u t o r budzi 5 w s p o m i n a , a l e w zupełnie i n n y m kontekście. Biorąc jednak p o d u w a g ę , że a u t o r j e s t p r z e d e g a d n i e n i a czysto etnograficzne wszystkim historykiem i n i e leżą w k r ę g u j e g o b e z p o ś r e d n i c h m u s i m y zdać s o b i e s p r a w ę z t e g o , że n a s z p o s t u l a t j e s t s k i e r o w a n y r a c z e j nę przyszłych badaczy przeszłości k o n t y n e n t u afrykańskiego, którzy muszą w y w o d z i ć się ze ś r o d o w i s k a h i s t o r y k ó w . W i e l e d o p o w i e d z e n i a nawet przy obecnym stanie n a u k i , m i e l i b y również archeologowie, gnalizowanie 2 p a r a g r a f u poświęconego pewnych spraw, i t y m problemom, to — Por. np. J . S u r e t - C a n a l e , powiedzmy Afrique Noire, znajdujemy sobie szczerze Occidentale 1958. 3 4 5 C. A . J u 1 i e n , Histoire S t r o n a 280 o m a w i a n e j W a r s z a w a 1957. de l'Afrique książki. du Nord, P a r i s 1956. w nie stro­ zawsze na ten temat, a jest t o t y m w i ę k s z ą p o t r z e b ą c h w i l i , że w o m a w i a n y m z a r y s i e P r o k o p c z u k a , m i m o specjalnego za­ zainteresowań,, wydzielenia zaledwie — zasy­ bynajmniej et Centrale, Paris �534 RECENZJE n i e najważniejszych. N i e od rzeczy będzie więc z a s t a n o w i e n i e nasza wiedza o archeologii p r a c y B . D a v i d s o n a , Stara tłumaczenia w polskiej książki tego Afryka Henri k o n t y n e n t u jest na nowo Lhote'a o odkryta 6 W zasadzie, malowidłach skalnych Sahary nie sztuki najdawniejszych pierwotnych , społeczeństw a t o ze w z g l ę d u szawskiego czyn N a t u r a l n i e najbogatszą coraz wiadomo, na wieloletnie więcej że pisze się prace (W. C h m i e l e w s k i ) oraz w archeologiczną badawcze Misji Afryki starożytny Uniwersytetu War­ przy­ s prowadzone Afryce posiada Michałowskiego . Z t y c h s a m y c h u nas o w y k o p a l i s k a c h w od p e w n e g o czasu „Etnografii niektóre p r o b l e m y a r c h e o l o g i i literaturę pod k i e r o w n i c t w e m Kazimierza Anto­ poświęco­ 7 ne sztuce n a j d a w n i e j s z y c h mieszkańców A f r y k i . Poza t y m w V I I t o m i e P o l s k i e j " znaleźć m o ż n a a r t y k u ł o m a w i a j ą c y Egipt, mamy na ten temat. C h l u b ­ w t e j r e g u l e są j e d y n i e r o z d z i a ł y w s k r y p c i e W ł o d z i m i e r z a n i e w i c z a , p t . Historia Południowej. oprócz , oraz ostatnio o p u b l i k o w a n e g o literaturze popularnej a n i jednego opracowania n y m wyjątkiem się, d l a c z e g o d o dziś t a k słaba. są p r a c e Zachodniej Nubii. Z drugiej wykopaliskowe w (S. F i l i p o w i a k ) . B i o r ą c strony Sudanie jednocześnie p o d u w a g ę f a k t , że w p o s z c z e g ó l n y c h b i b l i o t e k a c h k a t e d r a r c h e o l o g i i znajdują najważniejsze obce publikacje z zakresu archeologii Afryki oraz zdając się sobie s p r a w ę z t e g o , że n a s z y c h a r c h e o l o g ó w w i ą ż ą l i c z n e k o n t a k t y n a u k o w e z a r c h e o l o ­ gami z a c h o d n i o e u r o p e j s k i m i interesującymi rzec, że w najbliższych syntezy prehistorii historia Prokopczuka, z a g a d n i e n i a m i , śmiało można c z a s a c h w a r t o b y pokusić się o n a p i s a n i e p i e r w s z e j próby Afryki, a mogłyby wówczas posiadać się t y m i podobne wstęp zarysy znacznie historii kontynentu, godniejszy i głębiej jak się­ g a j ą c y w istotę z a g a d n i e n i a . Znacznie w bardziej skomplikowanie przedstawia d z i e d z i n ę p o z n a n i a przeszłości A f r y k i . W się s p r a w a w k ł a d u zasadzie, pomijając n y c h p r a c , k t ó r e ze z r o z u m i a ł y c h w z g l ę d ó w n i e m o g ą woczesnych historii XIX-wiecz­ stanowić p o d s t a w y uogólnień w t y m z a k r e s i e , w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e n a u k o w e j etnicznej ponieważ etnografów kilka Czarnego pozostali Lądu afrykaniści liczą polscy się jedynie zajmują się prace Jana przede Czekanowskiego, wszystkim w s p ó ł c z e s n y c h p r z e m i a n społecznych n a t y m k o n t y n e n c i e . T a k w i ę c w w którym poproszono b y etnografów o naszkicowanie do n o ­ dotyczącej sprawami momencie, przeszłości e t n i c z n e j Afryki w c e l u w k o m p o n o w a n i a j e j w r a m y ogólnej h i s t o r i i t e g o k o n t y n e n t u , m u s i e l i b y ś m y poprosić o dłuższą z w ł o k ę w w y k o n a n i u t e g o z a d a n i a , o z w ł o k ę sięgającą co naj­ m n i e j k i l k u l a t . J e s t t o n a j l e p s z y d o w ó d t e g o , że p e w n e p r z e m i l c z e n i a P r o k o p c z u k a są j a k n a j b a r d z i e j u z a s a d n i o n e . M u s i m y b o w i e m zdać s o b i e s p r a w ę z o b i e k t y w n y c h trudności, j a k i e p i ę t r z y ł y Afryki. N i e oznacza niedomówień l u b zgoła 167—170 P r o k o p c z u k drogą w y l i c z e n i a się p r z e d autorem pierwszego w t o b y n a j m n i e j , byśmy m i e l i rzeczowych przedstawia historii autora z wszystkich błędów. P r z e d e w s z y s t k i m s k o r o n a s t r o n a c h czytelnikowi (i to niezbyt k o m p l e t n e g o ) wościowych A f r y k i Polsce z a r y s u rozgrzeszyć problem zróżnicowania opierając się n a s t a t y s t y c e i n a N a r o d a c h Afriki , 9 cza, b y w t e n sposób n a j w a ż n i e j s z y etnicznego większych g r u p e t n i c z n y c h i n a r o d o ­ to nie ozna­ e f e k t został już osiągnięty. O c z y w i s t y wydaje się f a k t , że p r o b l e m t e n został p o r u s z o n y w sposób b a r d z o p o w i e r z c h o w n y , a w i ę c w wysokim stopniu niezadowalająco. Zróżnicowanie etniczne Afryki to nie t y l k o różnice w n a z w a c h l u d ó w i p l e m i o n , t o p r z e d e w s z y s t k i m różnice w t r a d y c j i i k u l W a r s z a w a 1961. W a r s z a w a 1957. S z e r s z e o m ó w i e n i e osiągnięć a r c h e o l o g ó w p o l s k i c h w A f r y c e znaleźć można w a r t y k u l e W. A. D a s z e w s k i e g o , P o l s k i e badania archeologiczne na terenie północno-wschodniej Afryki, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 7: 1963, s. 464—473. Narody Afriki, p o d r e d . D . A . O l d e r o g g e i I . I . P o t e c h i n a , M o s k w a 1954. 6 7 8 9 �535 RECENZJE t u r z e , a zwłaszcza w s p o s o b i e kazanie życia. C z y n i e w a ż n i e j s z e j a k w i e l k i dystans w Południowej i Centralnej rozwoju (Buszmeni d l a c z y t e l n i k a byłoby w y ­ d z i e l i n p . l u d y zbieracko-łowieckie i Pigmeje) o d ludów pasterskich Afryki (reprezen­ tujących zresztą b a r d z o r ó ż n y stopień r o z w o j u k u l t u r o w e g o — w y s t a r c z y wymienić chociażby H o t e n t o t ó w , T u a r e g ó w , W a t u s s i , F u l b e j ó w ) czy k o p i e n i a c z y c h (cały k o m ­ p l e k s ludów A f r y k i Zachodniej, bardzo zaawansowanych zróżnicowania bokiej Wschodniej i Południowej). G d y d o d a m y k u l t u r o w e g o będzie znacznie prawdzie historycznej wątpliwości potrzeba do tego w r o z w o j u r o l n i c z y m mieszkańców A f r y k i Północnej niż s u c h e bardziej zestawienie uzupełnienia t y c h b r a k ó w w obraz s k o m p l i k o w a n y i bliższy liczb i nazw. N i e ulega przyszłych w y d a n i a c h głę­ więc omawia­ n e j książki. Z etnograficznego niczne. Przyczyn autor d o usunięcia w rozdziały, w we wczesnych widzenia nieścisłe są również s t a n u r z e c z y szukać n a l e ż y zaczerpnął w i a d o m o ś c i biazgi łatwe niają punktu takiego których w dotyczące poszczególnych przyszłości. W i e l e Prokopczuk niektóre doborze pewne która dotrze zdezorientować do szerokich najważniejsze kręgów czytelników. z nich. Wedłu społeczeństwa odbiorców, Pozwolę nieścisłości i b ł ę d y więc sobie autora podstawową masę tutaj Afryki Północnej z tego zakresu uwagę tubylczej oczywisty na Afryki jest fakt, z dziś j e s z c z e z a m i e s z k u j ą c y c h t e t e r e n y t u b y l c ó w , a l e przybyli ze wschodu, i to najprawdopodobniej z terenów A z j i . I n n a s p r a w a , że c h r o n o l o g i a t e g o z a s a d n i c z e g o p r z e m i e s z c z e n i a dziś n i e j e s t j e s z c z e zupełnie p e w n a . dzeniem, w dro­ przyczy­ afrykańskie zwrócić ludności Północnej s t a n o w i l i zawsze B e r b e r o w i e . D l a każdego e t n o g r a f a że są o n i n a j d a w n i e j s z y m i Przedniej kłopotów o k r e s a c h h i s t o r y c z n y c h . Z e w z g l ę d u n a zasięg i w a g ę t e j p u b l i k a c j i , mogą do et­ jakich l u d ó w . Są t o j e d n a k poważniejszych opisuje nazwy źródeł, z że w niektórych Poza t y m , któż m o ż e zgodzić się ze k r a j a c h a r a b s k i c h panował t e o k r a t y c z n y z t y c h państw władca nawet potomkiem Mahometa b y ł jednocześnie (szeryfem), n i e oznacza, system do stwier­ rządów. F a k t , i naczelnym że kapłanem l u b b y ustrój t e g o p a ń s t w a miał być t e o k r a t y c z n y . Z k o l e i n a s t r o n i e 43 z n a j d u j e m y chrześcijaństwa na Czarny z d a n i e , w k t ó r y m m ó w i się, że jając o d r o d z e n i u a n i m i s t y c z n y c h w i e r z e ń r e l i g i j n y c h w ś r ó d ludności Nie sądzę, b y w wpływ XVII chrześcijaństwa w., bo o t y m okresie i o Afryce i stanowił stwierdzenie, jaki z najsilniejszych że chrześcijaństwo nalne. T o raczej w jeden słabość chrześcijaństwa s k u t e c z n i e , t a k potężnej p o z y c j i sprawę odpowiedzi jest tę n a l e ż y odrodzeniu sprzyjała organizacyjnych. a n i m i z m u , jest przeciwstawiać i s l a m u na t y c h terenach? tak, by czytelnik n a t o p y t a n i e . Chrześcijaństwa Tak dość samo orygi­ t e m u o d r o d z e n i u , ale wówczas, k u l t u r o w y mógłby wyświetlić mowa, powstrzymać A f r y k i już o k i l k a w i e k ó w w c z e ­ czynników sprzyjało sposób t e n słaby e l e m e n t wości, że afrykańskiej". Zachodniej b y ł już n a t y c h t e r e n a c h t a k s i l n y , b y m ó c ekspansję i s l a m u , k t ó r y p o j a w i ł się n a z a c h o d z i e śniej „Przenikanie K o n t y n e n t z a h a m o w a ł o dalszą ekspansję i s l a m u s p r z y ­ Nie ulega się, i t o t a k więc n i e musiał i jego r o l i dotyczy wątpli­ s a m szukać r ó w n i e ż i następne zastrzeżenie. P r o k o p c z u k pisząc o o k r e s i e u p a d k u k r ó l e s t w a k o n g i j s k i e g o w X V I w . w s p o m i n a , że „ C z y n n i k w i ą ż ą c y — mowana przez różne szczepy — ideologia zbyt chrześcijańska, swoiście zresztą b y ł słaby, a b y u t r z y m a ć więzy poj­ międzyple- m i e n n e " . S k ł o n n y j e s t e m t w i e r d z i ć , że chrześcijanizm w K o n g u n i g d y c z y n n i k i e m I 0 w i ę z i p o n a d p l e m i e n n e j w sensie p a ń s t w o w o t w ó r c z y m n i e był. P o w t ó r e w momen­ cie p o j a w i e n i a się w K o n g u p i e r w s z y c h P o r t u g a l c z y k ó w k r ó l e s t w o t o z n a j d o w a ł o się 1 0 S t r o n a 45. �536 w RECENZJE rozkwicie stosunków i znane było z dobrze panujących w zorganizowanej administracji j e g o g r a n i c a c h . Już w t e d y musiała i z więc pokojowych istnieć pewna w i ę ź p o n a d p l e m i e n n a , która później m o g ł a być d o d a t k o w o w z m o c n i o n a p r z e z p r z y ­ jęcie chrztu przez d z a n i a . N i e można czy innym instytucja gatywną wszystkich notabli jednak w działaniem instytucji w historii i regionalnego upadku chrześcijaństwa. p o l i t y c z n a średniowiecznej rolę centralnego t e j s y t u a c j i wiązać Inna i nowożytnej n i e t y l k o królestwa sprawa, Europy Konga, aparatu tego królestwa że odegrał ale również zarzą­ z takim kościół jako wyraźnie ne­ i w wypadku w i e l u i n n y c h organizmów państwowych A f r y k i . T r u d n o na t y m m i e j s c u wymienić wszystkie tego rodzaju wątpliwe stwierdzenia autora. Niech wyżej wspomniane służą j e d y n i e za p r z y k ł a d , że n a w e t p r z y p i s a n i u h i s t o r i i A f r y k i n i e sposób o m i n ą ć k o n s u l t a c j i e t n o g r a f i c z n e j , k t ó r e j w Zarysie p i s a n y m przez P r o k o p c z u k a najwyraź­ n i e j zabrakło. P o d s u m o w u j ą c t e k r y t y c z n e u w a g i c h c i a ł b y m j e d n a k r a z j e s z c z e podkreślić, ż e omawiana książka jest pierwszą tego rodzaju próbą dokonaną w Polsce i jako t a k i e j należą się szczególne w z g l ę d y . Część słabych p u n k t ó w o d z w i e r c i e d l a jedynie obiektywne trudności, z jednak w y n i k i e m zbyt jest przed jakimi staje pośpiesznego p o z w a l a m i e ć nadzieję, że w n a j b l i ż s z y m zania nowej jednak redakcji tej pracy czasu możemy wierającym każdy syntezy część tej nich historii, co czasie można b ę d z i e s p o d z i e w a ć się u k a ­ odpowiednio posługiwać historyk Afryki, opracowywania poprawionej się książką i uzupełnionej. D o t e g o Prokopczuka j a k o k o m p e n d i u m za­ s z e r e g w a r t o ś c i o w y c h w i a d o m o ś c i i uogólnień, p o d w a r u n k i e m w s z a k ­ że z a c h o w a n i a terpretacje. krytycznego Dla spojrzenia etnografa-afrykanisty na podawane Historia przez a u t o r a f a k t y i i c h i n ­ Afryki j e s t książką, która w i n n a spełniać r o l ę r o z d z i a ł u w w Prokopczuka zarysie podręcznej e n c y k l o p e d i i a f r y - kanistycznej. Krzysztof Makulski N O M A D E S E T N O M A D I S M E A U S A H A R A , P a r i s 1963 Geografia dziej głodu p o k r y w a się w lub mniej przychylnych zasadzie z geografią człowiekowi. Niekiedy stref ekologicznych na przestrzeni bar­ kilkunastu w i e k ó w z m i a n y k l i m a t y c z n e p o t r a f i ą przekształcić życiodajną k i e d y ś k r a i n ę w w y ­ s u s z o n y s t e p l u b zgoła w pustynię, która n i e j e s t j u ż w s t a n i e w y ż y w i ć kującą j e j t e r e n y populację. P o z o s t a j e w ó w c z a s j e d n o t y l k o w y j ś c i e — Lecz przy obecnym tempie przyrostu naturalnego emigracja cza zawsze gorszenia zagęszczenie ludności się s y t u a c j i w w innej strefie r e j o n i e , który przyjął przestała b y ć r a c j o n a l n y m r o z w i ą z a n i e m w wieniowymi ludzkości. wykorzystania Ta właśnie dziedzinie refleksja legła niekorzystnych stref ekologicznych z jednej strefy doprowadzając emigrantów. u zamiesz­ emigracja. ozna­ do nagłego T a k więc gospodarki zasobami podstaw j a k o bazy po­ emigracja wyży­ poszukiwań dróg dla mniejszych grup ludnościowych, k t ó r e p o p r z e z m a k s y m a l n ą r a c j o n a l i z a c j ę g o s p o d a r k i m o g ł y b y u t r z y ­ mać s w ó j d o t y c h c z a s o w y Przykładem p o z i o m życia, a n a w e t w p o s z u k i w a n i a t a k i c h możliwości wijane, badania nad strefami suchymi. K i l k a agenda badawcza za sobą p o w a ż n y przy UNESCO dorobek zajmująca naukowy w p e w n y m s t o p n i u go są, o s t a t n i o b a r d z o l a t t e m u powstała się t y m i polepszyć. intensywnie nawet zagadnieniami. M a postaci dwudziestu p a r u publikacji l i s t y c z n y c h poświęconych w y b r a n y m z a g a d n i e n i o m roz­ specjalna ona już specja­ hydrografii, klimatologii i bio- �537 RECENZJE logii regionów punktu i półpustynnych widzenia koczownikom pozycją Sahary, faktograficznym, jaki i pustynnych . Ale w której wartość sobą przynosi, ze najciekawszą 1 jest w y d a n a 1963 r . p r a c a polega lecz z etnograficznego poświęcona koczownictwu nie tylko na bogatym również materiale i na pewnych założeniach metodologicznych bliskich naszemu p u n k t o w i widzenia. Nomades nych et nomadisme i zredagowanych specjalistów i jest w au Sahara wywodzących Maroka . Zasadniczym się z celem 2 różnych i możliwości Takie właśnie który podzielono cyjne oraz rozwoju założenie artykułów naukowych swoje Francji, m i a r ę pełna a n a l i z a układach znaleźć a świat jest w z uwzględnieniem nowych podstawowe Koczownictwo t a i l l o n a zawierający w musiało na dwie ośrodków tej pozycji n y c h warunków pasterstwa n a Saharze nych zasadzie z b i o r e m ułożo­ p r z e z C. B a t a i l l o n a , a n a p i s a n y c h p r z e z zespół w y b i t n y c h jego t r a d y c j i historycz­ politycznych odbicie Algierii współczes­ w i ekonomicznych. układzie całego tomu, części z a t y t u ł o w a n e : Koczownictwo Całość współczesny. poprzedza ogólną c h a r a k t e r y s t y k ę k o c z o w n i c t w a trady­ wstęp saharyjskiego C. B a ­ oraz opis t r a d y c y j n y świat pas­ środowiska p u s t y n n e g o S a h a r y . Zagłębiając terski Sahary się w lekturę p i e r w s z e j części o m a w i a j ą c e j ł a t w o zdać n a m s o b i e s p r a w ę ze s p e c y f i k i t e g o ś w i a t a ukształtowa­ n e g o n a p r z e s t r z e n i o s t a t n i c h k i l k u n a s t u w i e k ó w w w a r u n k a c h d a l e k o idącej izo­ l a c j i mającej c h a r a k t e r j a k n a j b a r d z i e j d o b r o w o l n y , a związany z z a w i s t n y m s t r z e ­ żeniem własnych przywilejów w dziedzinie handlu transsaharyjskiego oraz ho­ d o w l i w i e l b ł ą d ó w . O w a h e r m e t y c z n o ś ć społeczna m i e s z k a ń c ó w S a h a r y , która u c h r o ­ niła i c h p r z e d w i e l o m a nocnej czy k a t a k l i z m a m i , j a k i e n a w i e d z i ł y społeczeństwa A f r y k i Zachodniej, w s p ó ł c z e s n e j , którą stała można się jednocześnie przeżyć jedynie przyczyną i c h słabości Pół­ w p o d w a r u n k i e m umiejętnego epoce przysto­ s o w a n i a się d o n a g ł y c h z m i a n e k o n o m i c z n y c h i p o l i t y c z n y c h . T a k w i ę c t o , co s t a ­ n o w i ł o g ł ó w n ą siłę k i l k a w i e k ó w t e m u , w t e j c h w i l i działa n a n i e k o r z y ś ć pasterzy s a h a r y j s k i c h stawiając i c h z g ó r y w b a r d z o n i e p o m y ś l n y m położeniu. Jeśli s y t u a c j a ta nie ulegnie niku ł e g o obniżania Z żemy W z m i a n i e , szereg p l e m i o n s a h a r y j s k i c h ulec może zagładzie, w stale pogarszających się s t o p y rolą p o s z c z e g ó l n y c h życiowej z mieszkańców nich Sahary społeczno-politycznej teryzuje uwagę wartości i Tuaregów postawy na zagadnienia towania się w więzi znajomości czasie. W społecznych jako osobnym łączących rozwój charakterystyką podstawową (C. B a t a i l l o n ) . W świata na taki wy­ i sta­ naturalnego. sytuacji m o ­ p o s z c z e g ó l n y c h r o z d z i a ł ó w t e j części. krótką plemię a co za t y m i d z i e do z a n i k u przyrostu wpływających analizie poprzedzonym omówiono ekologicznych, prowadzącej czynników zapoznać się dzięki d o k ł a d n e j pierwszym cyfiki się w a r u n k ó w etnicznego organizacji drugim, ten sam autor, charak­ koczowniczego przestrzeni składu jednostkę Sahary geograficznej zwracając i p u n k c i e C. B a t a i l l o n r o z p a t r u j e nomadów Sahary, pisząc szczególną umiejętność orien­ problem między innymi, spe­ że O t o t y t u ł y n i e k t ó r y c h z n i c h : C o m p t e r e n d u des recherches relatives à l'hydrologie de la zone aride; Human and animal ecology. Reviews of research Ecologie humaine et animale. Compte rendu de recherches; Guide des travaux de recherches s u r l a mise en valeur des régions arides; Climatologie. Compte rendu de recherches; Hydrologie des régions arides. Progrès récents; Les plantes médicurales des régions arides; Histoire de l'utilisation des terres des régions arides; Les problèmes de la zone aride. Actes du colloque de Paris i i n . Wśród współautorów o m a w i a n e j p u b l i k a c j i widnieją n a z w i s k a : Claude B a ­ t a i l l o n (Casablanca), Jean Bisson (Alger), R o b e r t C a p o t - R e y (Alger), André C a u n e i l l e (Caudiès-de-Fenouillèdes, P i r e n e j e W s c h o d n i e ) , Renée H e y u m (Paryż), P i e r r e Rognon (Alger), Madeleine Rovillois-Brigol (Paryż—Alger), Benno Sarel-Sternberg (Tunis—Paryż), Charles Toupet (Dakar) i C h r i s t i a n Verlaque (Alger). 1 2 �538 RECENZJE „Rozrzucenie ludzi na w i e l k i c h przestrzeniach, niebezpieczeństwa ze s t r o n y g i e j p r z y r o d y , która g r o z i śmiercią z p o w o d u głodu l u b p r a g n i e n i a , w r e s z c i e z w i ą z a n e z n i e p e w n o ś c i ą i s t a n e m stałej w o j n y mi wymagały stemu zarazem ostrożności w poszanowania praw między poszczególnymi daleko idącej stosunku do obcego" . Trzeci plemiona­ gościnności, jak i rozdział poświęcono 3 wro­ ryzyko sy­ zagadnie­ n i o m kontaktów zewnętrznych, głównie w sferze h a n d l u , r e l i g i i i ruchów a n t y f r a n ­ cuskich. I c h znaczenie polegało przede wszystkim m e n t ó w k u l t u r y z z e w n ą t r z , co z n a l a z ł o p e w n e jowego oraz małymi monografiami pasterstwa hary. t a k J . Bisson pisze I rozwoju i s l a m u n a Saharze. o problemach a M a u r e t a n i i Sahelijskiej W Tuaregów części d r u g i e j koczowniczych artykule C. między oraz poświęconym z podniesienia (C. B a t a i l l o n ) i N e f z a o u a terze monograficznym pasterskich problemy (Benno książki i w y s z ł y zwracające pasterzy oaz szkic form pół- o półkoczowniSufu Następne nych społecznych, k t ó r e artykuły o studium t u więc poprzedniej o artykuł Nomadyzm ple­ omawiają już części Opór, czyli a ekonomia współ­ uwagę na to, j a k poważnym u t r u d n i e n i e m włą­ współczesnej się d o p r a c y w po wynikającemu O s t a t n i m rozdziałem o c h a r a k ­ artykułów z a w a r t y c h w j a k również między i n n y m i do u Tubów. t r a d y c y j n y m . T a k więc znajdujemy Ouargla. z analizy przystosowania prawideł higieny Rognon a następnie s t u d i a o p ó ł k o c z o w n i k a c h s p o d pióra C. B a t a i l l o n a . C h o d z i czesna P. są Sa­ koczownictwa, demograficznemu Sarel-Sternberg). grupy nomadyzmu, czenia ewolucji o koczownictwie pasterstwie części j e s t szkic M . R o v i l l o i s - B r i g o l dotyczący s e d e n t a r y z a c j i wokół ogólne w y n i k a j ą c e schylkowość w poziomu tej L'Gouacem, o ele­ zwycza­ mieszkańców wszystkim na zagadnieniach rozrostowi (A. Cauneille), rozdziały grup u Reguibat Ch. Toupet R. C a p o t - R e y kierunkach zmian kach L i b i i Zachodniej mion o koczownictwie Ahaggaryjskich i wreszcie ostatnie podstawowych s k u p i o n o się p r z e d e Bataillona innymi Cztery u kilku na przenikaniu pewnych odbicie w ewolucji p r a w a gospodarki algierskiej przemyśle. W y p ł y w a zabraniają jest ich to przede członkom nieumiejętność wszystkim z pew­ szlacheckiej zaj­ warstwy m o w a n i a się pracą, a z w ł a s z c z a f i z y c z n ą . W t e n sposób doszło d o c h a r a k t e r y s t y c z ­ n e g o p a r a d o k s u społecznego, p o n i e w a ż obecny układ s y t u a c j i p o z w a l a na szybkie w z b o g a c e n i e się w a s a l o m , k t ó r z y n i e m a j ą żadnych ograniczeń s o c j a l n y c h w mowaniu pracy w przedsiębiorstwach naftowych. Ze podej­ zrozumiałych w z g l ę d ó w n a ­ r u s z a t o w p o w a ż n y m s t o p n i u d o t y c h c z a s o w ą r ó w n o w a g ę sił p o l i t y c z n y c h w społeczeństw nie s a h a r y j s k i c h powodując pogłębianie się i c h s y t u a c j i m a t e r i a l n e j . Całość modernizacji koczownictwa legać, zdaniem wiednich możliwości pojenia zamykają pasterskiego technicznych zabezpieczenia i pogarsza­ u w a g i C. B a t a i l l o n a dotyczące Modernizacja pasterstwa poprzez ekonomicznych. funkcjonowania bydła, j a k r ó w n i e ż większej Tak ilości lepszego g o s p o d a r o w a n i a ta powinna po­ zastosowanie więc istnieją studni informować również łoby o rozwinięcie n a zwiększenie jeszcze traktowane pozbywają. To strefach przyszłych świadomości komercjalizacji jako z kolei źródło łączy opadów. ekonomicznej bydła, k t ó r e prestiżu, się Poważnym niezbędnych d l a przez z potrzebą dotąd w co Sahary, co byłoby wpłynę­ wielu wypadkach właściciele skolaryzacji, dobrego która b y m o ­ osiągnięciem mieszkańców odpo­ poważne pastwiskami. Wiele m o ż e t u zdziałać r o z w i n i ę c i e gęstszej s i e c i służby m e t e o r o l o g i c z n e j , gła niechętnie ponieważ go będzie k w e s t i a p e w n e j działu s o c j a l n e g o 3 Nomades n a feudałów et nomadisme „rewolucji" społecznej polegającej i w a s a l i . Współczesne b o w i e m au Sahara, P a r i s 1963, s. 40. jest się podniesienie o ś w i a t y p o z w o l i ł o b y n a szybszą e w o l u c j ę społeczną. N a d a l j e d n a k p o w a ż n y m blemem łonie i na Saharze. autora, na racjonalizacji rozwiązań się i z o l a c j i p a s t e r z y pro­ na r e w i z j i po­ warunki wymagają �539 RECENZJE demokratyzacji stosunków społecznych opartych na hodowli P o z a t y m i posunięciami s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y m i pewne i eksploatacji polepszenie bydła. s y t u a c j i może przynieść o s i e d l e n i e się p o w a ż n y c h o d ł a m ó w p l e m i o n i i c h przejście n a r o l n i c z y t y p g o s p o d a r k i . Z r e s z t ą p r o c e s t e n i s t n i e j e już o d d a w n a , a o s t a t n i o n a w e t z n a c z n i e w z m a g a . W s z y s t k o t o w s k a z y w a ł o b y n a poważne możliwości zapobieżenia gospodarczemu, jaki charakteryzuje Jednakże w p r o w a d z e n i e obecnie tych zamierzonych tradycyjną ekonomikę zmian, zdaniem saharyjską. C. B a t a i l l o n a , n i e b ę ­ d z i e rzeczą ł a t w ą i w y m a g a ć będzie w i e l u w y s i ł k ó w , i t o n i e t y l k o ze s t r o n y jów bezpośrednio mów zainteresowanych, lecz również ze się regresowi strony większych kra­ organiz­ międzynarodowych. Cennym uzupełnieniem Nomades p a s t e r s k i c h , o k t ó r y c h była m o w a statystycznych ostatnie grafię i z charakterystyką strony omawianej wybraną et pozycji najważniejszych nomadisme au typu gospodarki, zawierają opracowań jest Sahara w książce z p o d a n i e m jaką zestawioną spis plemion najważniejszych danych uprawiają. Wreszcie p r z e z R. H e y u m saharystycznych biblio­ z krótkim omówie­ n i e m treści p o s z c z e g ó l n y c h książek c z y a r t y k u ł ó w . Podstawowym madisme wnioskiem, jaki wyciągnąć można j e s t p r z e k o n a n i e , że p r o c e s au Sahara, z lektury Nomades skiego jest procesem n i e u c h r o n n y m , ponieważ pasterstwo to w swojej formie n i e m a szans na przetrwanie w regionu t a k specyficznego, wszystkie plemiona świecie współczesnym j a k Sahara. pasterskie Jednakże przeszły na et modernizacji pasterstwa mało osiadły tradycyjnej nawet w wypadku prawdopodobne tryb życia, no­ saharyj- jest, zresztą by zjawisko to miałoby poważne s k u t k i gospodarcze również i o n e g a t y w n y m charakterze. T a k więc najprawdopodobniej cyjnym sposobie życia, część plemion akceptując nie pozwolą i m trwać w już p a ń s t w układy dotychczasowej d ó w społecznych i g o s p o d a r c z y c h istniejących p a s t e r s k i c h zostanie nowe społeczne izolacji, włączając przy i swoim trady­ gospodarcze, o p a r t y c h n a dążności d o k o n s o l i d a c j i w niezależnych, w które je do szerszych g r a n i c a c h których znajdują się ukła­ ramach poszcze­ gólne t e r y t o r i a s a h a r y j s k i e . Trudno ulega stawienia kich w jednak tej chwili wątpliwości. procesów określić Jest analizy polityki ich w świata. badawczemu próba jakim życia t o życie Dzięki dla bogatej bazie et nomadisme tych, którzy materiałowej poszczególnych uległo w się przyszłością wy­ zbliża krajach doświadczeniu jest w c h w i l i obecnej au Sahara interesują wszyst­ przeprowadzenia i n d u s t r i a l i z a c j i , co i poważnemu nie przed­ saharyjskim we od autorów warunków wpływów, nowatorstwo s t o p n i u d o n a s z e g o m o d e l u badań z m i a n społecznych w Nomades przewodnikiem której obszerniejsza pasterstwie wymagał j a k i społecznej prześledzenia pozycji, pierwsza k o l o n i a l n e j , a ostatnio również i i m p a k t u znacznym trzeciego ten problem ekonomicznej, p l e m i o n s a h a r y j s k i c h oraz niku tej z m i a n w e współczesnym i c h aspektach. Złożony zarówno wartość to bowiem ludów najlepszym pasterskich ż y j ą c y c h w s t r e f a c h p u s t y n n y c h i półpustynnych. Krzysztof MakuJski E M I L I A H O R V A T H O V A , C i p a n i n a SEouensku, B r a t i s l a w a 1964 Pośród artykułów i p u b l i k a c j i dotyczących Cyganów, które p o w o j n i e się w C z e c h o s ł o w a c j i , n a c z o ł o w ą p o z y c j ę w y b i j a . s i ę p r a c a s ł o w a c k i e g o ukazały cyganologa E. H o r v a t h o v e j . Emilia Horvathova kiej Akademii Nauk w jest p r a c o w n i k i e m n a u k o w y m Zakładu E t n o g r a f i i Bratysławie, a z a g a d n i e n i a m i cygańskimi zajmuje Słowac­ się o d �540 RECENZJE d a w n a ; od szeregu kowała l a t p r o w a d z i własne b a d a n i a t e r e n o w e szereg artykułów, lecz w y m i e n i o n a pozycja nad Cyganami. Opubli­ książkowa jest najpoważniej­ s z y m j e j osiągnięciem. Myślą nów przewodnią na Słowacji. bardzo książki Wziąwszy jest pokazanie d a w n o , a g r u p y i c h przychodziły nienia tego omawiać w z i c h sposobem słowackich, życia ale i sposobu p o d u w a g ę , że C y g a n i e sięgnąć d o m a t e r i a ł ó w europejskich. Sytuacja się C y g a n i e w Cyganów Indii. Dlatego Słowacji, sposób jeszcze t r a d y c j i w y n i e s i o n e j pracy na jakiej korzeniami przez Cyganów z i c h p r a o j - jesteśmy zasadnicze świadkami trzy przeszłości n i s k i e g o p o z i o m u życia i k u l t u r y C y g a n ó w , działy: historyczna, I I . część znaj­ jakiego u części z n i c h " . Stąd t e ż w y p ł y w a I . część I I I . c y g a ń s k i p r o b l e m u n a s ( w S ł o w a c j i — L . M.) o b e c n i e . cowana i c h życia a u t o r k a postawiła s o b i e za c e l n a j p i e r w p r z e a n a l i z o w a ć m a ­ k l u c z do wyświetlenia jeszcze i dzisiaj zagad­ związanej lecz i s y t u a c j i , w t e r i a ł h i s t o r y c z n y i a r c h i w a l n y , g d y ż •— j a k p i s z e — „ j e d y n i e w dziemy Cyga­ Słowacji historycznych, i to nie t y l k o w różnych k r a j a c h n i m p r z y b y l i do Słowacji, zaś sięga p r a w d o p o d o b n i e czyzny życia całość p r o b l e m a t y k i są w y n i k i e m działania n i e t y l k o w a r u n k ó w m i e j s c o w y c h , znajdowali warunków t u jeszcze p o 1945 r . , n i e m o ż n a o d e r w a n i u ; a b y zrozumieć należy i p r z y b y l i na teren podział etnograficzna, Część p i e r w s z a opra­ j e s t w o p a r c i u o d a n e h i s t o r y c z n e i sporą ilość p r a c w c z e ś n i e j s z y c h doty­ czących Cyganów. Największą chyba jednak oparta głównie n a badaniach t e r e n o w y c h wartość przedstawia i wzbogacona część d l a porównania druga, informa­ c j a m i dotyczącymi Cyganów z i n n y c h krajów. Najdawniejsze średniowiecza, wiadomości początkowo o Cyganach rzadkie w Europie i niejasne, pochodzą stopniowo już z w c z e s n e g o stają się coraz dokład­ n i e j s z e . W k r o n i k a c h z a c z ę ł y się p o j a w i a ć o p i s y i c h s p o s o b u życia, k t ó r y o d d a w n a zwrócił n a siebie potezy uwagę, powstawały dotyczące i c h pochodzenia. k o z n a w s t w o , p r z y j e g o też p o m o c y wiodącą z Indii vathova swoją przez Persję Nie wiadomo podobne, że doszli dosyć w a ż n ą cyganologii i A r m e n i ę . O d t y c h zagadnień trwających następnie do omówienia aż d o zakończenia dokładnie, k i e d y w a c j i , ale na p e w n o niejednokrotnie fantastyczne h i ­ rozpoczyna zarządzeń I I wojny p o j a w i l i się C y g a n i e tutaj światowej. już w XIV otrzymali w w . Słowacja odegrała 1423 r . p i e r w s z y w Z upływem Cyganów; balizm, trwają krajami l a t pogarsza oskarżani coraz — są częściej o dogodne się poprawie. Potem i okupacji; ogromne jednak kradzieże, zdarzają warunki do egzystencji i c h położenie rozbój, się p r o c e s y przeciw światowej monet, nim i Cyganów cesarza również chronili Zachodniej. — w po­ i osiedlania i narasta fałszowanie Sło­ od s y t u a c j a ówczesnej Słowacji stworzyła C y g a n o m aż d o X I X w . P o I w o j n i e większej towej z innymi w prawdo­ dziejach list przewodni uciekając p r z e d r e p r e s j a m i i p r z e ś l a d o w a n i a m i w E u r o p i e Polityczno-ekonomiczna równaniu E. H o r - p r z e s z l i p r z e z p o ł u d n i o w ą j e j część w 1417 r., a j e s t rolę. T u t a j języ­ antycygań- po raz pierwszy Z y g m u n t a , który ułatwił i m p r z e n i k a n i e d o i n n y c h krajów, t u t a j się m a s o w o dało można było w y k r y ć drogę C y g a n ó w d o E u r o p y pracę, p r z e c h o d z ą c s k i c h i prześladowań przeróżne L e c z początek n a u k o w e j ilość a nawet z różnym się. skarg na kani­ nasileniem położenie i c h w Słowacji n i e uległo nadszedł t r a g i c z n y d l a C y g a n ó w ilości w y m o r d o w a l i Niemcy, okres I I wojny część —• zwłaszcza świa­ mło­ dzież — zbiegła w g ó r y d o p a r t y z a n t k i . D o p i e r o p o w s t a n i e s ł o w a c k i e i zakończenie wojny, a następnie systematycznego działalność powojenna władz państwowych rozpoczęły okres polepszania i c h d o l i w Słowacji. W s u m i e w sześciu r o z d z i a ł a c h p r z e d s t a w i ł a E . H o r v a t h o v a dosyć wyczerpująco historię C y g a n ó w w E u r o p i e , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m S ł o w a c j i i tą częścią �541 RECENZJE książki jako mniej znaną i n i e występującą w innych opracowaniach zajęliśmy się t u t a j dłużej. Najciekawszą i najwięcej n o w e g o wnoszącą druga pracy — etnograficzna. kolejno omawia się i z a w o d ó w wacji i analizuje. Rozpoczyna cygańskich. W ś r ó d na głównym miejscu do poznania Cyganów jest część A u t o r k a wydzieliła t u k i l k a g r u p t e m a t y c z n y c h od przedstawienia zawodów sposobów u p r a w i a n y c h przez należy w y m i e n i ć muzykanctwo Cyganów i taniec, w dalej Pod wali Sło­ kowal­ s t w o i h a n d e l k o ń m i , z w ł a s z c z a z t y m o s t a t n i m z w i ą z a n y b y ł cały s z e r e g — oszukańczych — i te utrzymania często umiejętności. koniec XIX w . zaczęli o n i z Bałkanów pojawiać się w i Polski, z Bałkanów Słowacji niedźwiednicy, p r z y b y w a l i także C y g a n i e przyby­ z tresowa­ n y m i małpami. Dosyć szeroko — wśród pewne g r u p y Cyganów zawodów zajmowały — reprezentowana była n i a k i , i n n e p r o d u k o w a ł y p r z e d m i o t y ze słomy. W Z a c h o d n i e j wsiach Cyganki sprzedające które g r u p y zajmowały niewypalanych glinę, k t ó r e j i zajmują cegieł. Wśród obróbka się k o s z y k a r s t w e m , w y r a b i a j ą c używano się d o d z i s i a j zawodów uprawianych ziem­ S ł o w a c j i chodziły p o do leczenia produkcją drewna, kosze na reumatyzmu. Nie­ i sprzedażą surowych, Cyganów, zwłaszcza przez koczowników, ważną rolę odgrywała magia, lecznictwo, wróżba i żebractwo. W l a ­ tach powojennych tami, z szabru, wiele a g r u p Cyganów nawet spekulacji utrzymywało kartkami się z h a n d l u z ł o m e m , żywnościowymi. Możliwe, k t ó r e z w y m i e n i o n y c h zajęć zostały p r z e z C y g a n ó w p r z y n i e s i o n e jak taniec, m u z y k a , k o w a l s t w o — lecz wykształcenie szma­ że nie­ jeszcze z I n d i i wielu nowych dokonało — się na p e w n o p o d w p ł y w e m warunków europejskich. W b e z p o ś r e d n i e j zależności o d s p o s o b u g o s p o d a r k i i o d k r a j u , w k t ó r y m bywają, pozostaje domowych E. Ulubioną potrawą Cyganów jest mięso prze­ zwierząt l u b d z i k i c h — j a k susły, j e ż e — łapanych w e w n y k i l u b pułapki. Horvathova bóta", pożywienie. podaje „hurdipe" (z sposoby przyrządzania wnętrzności zabitych potraw z mięsa zwierząt), placków — „goja", — „bokoli", Dalej „gomklu­ sek — „ p h a r a d e " i t d . , następnie o m a w i a cygańską odzież. Jednym Wędrowny mostwa z zasadniczych charakter był łatwy wskaźników życia Cyganów do przenoszenia n i c h namiotów s p o t y k a m y poziomu kultury spowodował, że jest sposób powszechnym namiot. Pierwsze w z m i a n k i mieszkania. typem o używniu już w X V w . N a m i o t y r ó ż n e j w i e l k o ś c i i kształtu prze­ n o s z o n e b y ł y n a k o n i a c h , osłach, mułach, bądź n a w ł a s n y c h p l e c a c h . Już w i X I X w . zaczęli C y g a n i e r o l ę mieszkań. W kupować Słowacji o d r o l n i k ó w w o z y , spełniające Cyganie używali często do­ przez XVIII również lekkich drabiniastych wozów dosto­ s o w a n y c h d o t r u d n e g o t e r e n u . N a n i c h p r z e w o ż o n o cały d o b y t e k , n a m i o t y i s p r z ę t y gospodarskie. I n n y m t y p e m mieszkań z w i ą z a n y m z p r z e c h o d z e n i e m z o s i a d ł y m t r y b e m życia b y ł y k o l i b y b u d o w a n e t e n t y p u ż y w a n y b y ł jeszcze d o n i e d a w n a . Z i e m i a n e k koczownicze, Według w p r z e z cały danych spisu r o k mieszkała z ziemiankach. Zniknęły t y l k o z r z a d k a używają zarobku. Przejściowy półziemianki, których XIX w. Vs w nich Cyganów używały w zimie g r u p y znaczna część C y g a n ó w osiadłych one j a k o trwałe m i e s z k a n i a w Słowacji dach ziemiankami wsparty był a domem na podmurówce, mieszkała zaś stanowią wgłębione n a 40—60 c m w z i e m i ę . D a c h k r y t y b y ł często d e s k a m i , b o k i z k a m i e n i a , n y c h cegieł l u b d r e w n a , całość w y m a z a n a się d r z w i i o k i e n k o . jeszcze poszukiwaniu jednoizbowym wnętrze pół- osiadłych. po ostatniej w o j n i e , i c h r o d z i n y , k t ó r e w l e c i e idą d o m i a s t a w t y p między n a osiadły l u b z gałęzi n a w z ó r k o l i b p a s t e r s k i c h ; niepalo- gliną i p o b i e l o n a . W s z c z y c i e z n a j d o w a ł y �542 RECENZJE Dalszym typem rozwojowym, do k t ó r e g o p r z e s z l i C y g a n i e z i e m i a n e k , był d o m j e d n o i z b o w y nych z drzewa od ziemianek b u d o w a n y w zależności o d w a r u n k ó w l u b gliny w g w z o r u miejscowego. i pół- geograficz­ D o k r y c i a dachu używali desek l u b słomy. W y p o s a ż e n i e w n ę t r z a s t a n o w i ł żelazny p i e c y k , c z a s a m i d r e w n i a n e cze d o s p a n i a , r z a d z i e j s k r z y n i a n a odzież, s t o l i k i ł a w k i . T y p d o s k o n a l s z y wiły domy dwuizbowe. Powstawały mieszczenia przedsionka, potem puje obecnie Cyganów one p r z e z d o b u d o w a n i e do d o m u jednoizbowego, w przekształciło się w największej domy pomieszczenie izbowe drugiego węższego p o ­ to początkowo spełniało kuchnię. T y p d o m u d w u i z b o w e g o ilości w a r i a n t ó w . t r z y i więcej pry­ stano­ rolę wystę­ Coraz częściej zdarzają n i e odbiegające wzorem od domów się nie-Cy- wśród lecznictwo ludowe ganów. W dalszej części pracy E. H o r v a t h o v a omawia higienę w ś r ó d C y g a n ó w , p o d a j e też s z e r e g p r z y k ł a d ó w i sposobów Znacznie trudniejsza do badania od k u l t u r y m a t e r i a l n e j jest k u l t u r a Ż y c i e r o d z i n n e i społeczne, p r a w o uchwytne wpływ i leczenia. i bardziej otoczenia, intymne. I lecz p o z a zwyczajowe, w tej obrzędy — dziedzinie t y m pozostało w i e l e życia duchowa. to zagadnienia Cyganów trudno zaznaczył s w o i s t y c h c e c h , zwłaszcza się u ko­ czowników. Na czele grupy Cyganów stał wewnętrznych i reprezentujący była dożywotnia, stara matka — „vajda" decydujący grupę n a zewnątrz. W ale nie dziedziczna. jedna z najstarszych Drugą we wszystkich ważną osobą i najmądrzejszych była kobiet „phuri w dalszej zawierania grzebem części autorka mówi małżeństw, z w y c z a j e o m a g i i miłosnej, weselne, zwyczaje omawia zasady sposoby związane z n a r o d z i n a m i i p o ­ i związane z n i m i w i e r z e n i a . Następnie m ó w i o d e m o n a c h w diabła i d o b r e i leśnych w i ­ c z a r o d z i e j k i . P r z e j ś c i e n a osiadły t r y b życia wody, wywołało z m i a n y i w k u l t u r z e d u c h o w e j Cyganów. W p i e r w s z y m rzędzie zanikły f o r m y łecznej o r g a n i z a c j i , upadła r o l a „ v a j d y " , a d a l e j nastąpiły z m i a n y w n y m i w ogólnym poziomie W Słowacji którego w obecnie. W CSR znajdowało pracy przedstawia E. H o r v a t h o v a 1947 r . p r z e p r o w a d z o n o się 101 200 C y g a n ó w , w w sytuację stąpiło Cyganów, automatycznie, Akcję wśród uświadomienie osiedlania nich akcji potrzeba i t y m 5000 k o c z o w n i k ó w sobie praw i obowiązków było wiele wysiłku, p r o d u k t y w i z a c j i Cyganów uświadamiającej, zwrócono (przy­ aby tego od dokonać. przeprowadzenia na podniesienie stanu zdro­ w o t n o ś c i i h i g i e n y , u m o ż l i w i o n o i n a k a z a n o posyłanie d z i e c i d o szkół. O r g a n a nowe otrzymały wytyczne, n i u się. P r z e p r o w a d z o n y a b y pomagać C y g a n o m niczy żywot. Oprócz poziom republiki — rozrzuconych koczowników osadach najbardziej tysięcy Cyganów cygańskich osad wiedzie o p i e r a l i się w p ł y w o m i koczow­ najniższy z a m i e s z k a l i w l i c z n i e — zwłaszcza w cygańskich (w 1955 r . w Słowacji osad, a ż y ł o w n i c h 95 092 C y g a n ó w ) . W z w i ą z k u z t y m w o likwidacji tere­ osiedle­ życia C y g a n ó w w c i ą ż jeszcze n i s k i ; p o z a t y m jeszcze k i l k a stopień życia r e p r e z e n t o w a l i C y g a n i e cji znalezieniu pracy i n a p r z e ł o m i e 1952/1953 r . k o l e j n y s p i s pokazał, że s y t u a c j a n a d a l n i e j e s t zadowalająca, w y k a z a ł , że n a t e r e n i e w my­ obywatelskich nie na­ rozpoczęto uwagę Cy­ całej r e p u b l i c e s p i s , w g b y ł y c h p o części już p o zakończeniu I I w o j n y ś w i a t o w e j ) . Z m i a n y w s p o s o b i e ślenia spo­ życiu r o d z i n ­ kultury. o s t a t n i e j części o m a w i a n e j ganów w — która naradach. i łach, o w a m p i r a c h , s t r z y g a c h ssących ze śpiącego k r e w , o d u c h a c h z i e m i i o wierze ta daj" grupie, znała się n a l e c z e n i u i m a g i i , pomagała p r z y p o r o d a c h , uczestniczyła w W sprawach większości g r u p f u n k c j a i przydzieleniu Cyganom było 1956 r . zapadła działek Słowa­ 1305 t a k i c h uchwała budowlanych lub �543 RECENZJE mieszkań w m i a s t a c h i pomiędzy ludnością niecygańską. W n a k a z o s i e d l e n i a się d l a r e s z t y k o c z u j ą c y c h 1958 r . wprowadzono Cyganów. O d o s t a t n i e j w o j n y , a z w ł a s z c z a o d 1958 r., p o z i o m życia C y g a n ó w podniósł się bardzo wyraźnie, w o d z i , że w coraz aktywniej uczestniczą oni w C S R S d o k o n a ł się t r w a ł y postęp w życiu drodze całego kraju, do rozwiązania co d o ­ problemu cygańskiego. W Naukowe zainteresowania 1930 r . w Koszycach k u l t u r n e povznesenie Cyganami w powstała L i g a Ciganov), Słowacji datują się o d dosyć Kulturalnego Rozwoju Cyganów ukazało się s z e r e g p u b l i k a c j i d o t y c z ą c y c h Cyganów, jest o m a w i a n a mieścić analizującej wyżej również i c h sytuację. książka E . H o r v a t h o v e j . rozdział omawiający okazało się j e d n a k , że z a g a d n i e n i e nego opracowania. najcenniejsze ewolucji jest Pierwszą W w części Początkowo twórczość tego planowała poetycką i dokładniej rodzaju n i m wprowadzenie zwraca pewnej uwagę muzyczną Cyganów, rozdział systematyzacji, pracą a u t o r k a za­ t o , ze w z g l ę d u n a obszerność, w y m a g a etnograficznej cygańskich m i e s z k a ń chyba odręb­ Mieszkania; pokazanie od n a j p r o s t s z y c h , łatwo przenośnych pre Cyganów, i c h j ę z y k a i s p o s o b u życia, l e c z n i e b y ł o w ś r ó d n i c h o m a w i a j ą c e j s z e r z e j , życie dawna. (Liga form drogi do dzi­ ale już siejszego d o m u m i e j s k i e g o . Ciekawe, co prezentowana i przyniesie książka dalsza praca stanowi bardzo E. H o r v a t h o v e j cenną t o n i e t y l k o słowackiej, lecz i światowej. L i t e r a t u r a j e s t dosyć b o g a t a , co r o k u p r z y b y w a j ą nowe nad Cyganami, i potrzebną pozycję w cyganologii, cyganologiczna p u b l i k a c j e , najczęściej na świecie j e d n a k są t o k r ó t k i e o p r a c o w a n i a w ą s k i c h t e m a t y c z n i e zagadnień. P r a c t e g o t y p u j a k „ C i g a n i n a S l o v e n s k u " , t a k interesująco p r z e d s t a w i o n y c h i t a k b o g a t y c h m a t e r i a ł o w o , n i e j e s t w i e l e , i t y m cenniejsze j e s t dzieło E . H o r v a t h o v e j . Lech. MUVELTSEG ES HAGYOMANY (Kultura i Tradycja), Studia H u n g a r i a e e t C e n t r a l i s ac O r i e n t a l i s E u r o p a e . R o c z n i k i I n s t y t u t u Mróz Ethnologica Etnograficznego U n i w e r s y t e t u L . K o s s u t h a w D e b r e c z y n i e , t . 7: 1965. N a j n o w s z y t o m „ K u l t u r y i T r a d y c j i " z a w i e r a t y l k o jedną pozycję, a m i a n o w i c i e monografię pasterstwa u w s c h o d n i c h P a l o c ó w opracowaną przez Attilę P a l a d i - K o v a c s , w y w o d z ą c e g o się z k r ę g u m ł o d y c h w s p ó ł p r a c o w n i k ó w z n a k o m i t e g o p r o ­ fesora B. G u n d y . A u t o r przeprowadzał p o s z u k i w a n i a terenowe i kwerendę a r c h i ­ w a l n ą ( E g e r i M i s k o l c ) w ciągu 4 l a t , t j . o d 1961 d o 1964 r., p r z y w y d a t n e j p o m o c y W ę g i e r s k i e j A k a d e m i i N a u k . Z a g a d n i e n i e p a s t e r s t w a u P a l o c ó w s t a n o w i ł o część składową ogólnego p r o g r a m u b a d a w c z e g o I n s t y t u t u E t n o g r a f i c z n e g o U n i w e r s y t e t u Lajosa Kossutha w Debreczynie. 1 Pasterstwo węgierskie od d a w n a stanowiło fascynujący temat dla rodzimych i o b c y c h e t n o l o g ó w , toteż i s t n i e j e s z e r e g c e n n y c h p u b l i k a c j i z t e g o z a k r e s u , z a r ó w ­ no materiałowych i opisowych, j a k również studiów analityczno-porównawczych o r a z ujęć s y n t e t y c z n y c h . P r a c e t e dotyczą b ą d ź całego o b s z a r u e t n i c z n e g o bądź poszczególnych kała się z n a c z n e j pasterstwem regionów liczby Paloców, ficznej. Monografia i krain, opracowań. D o t e j p o r y niezwykle Paladi-Kovacsa ciekawej, mocno zwłaszcza W i e l k a jednakże nikt Palócok tradycjonalnej pdsztorkoddsa, Węgier, Nizina docze­ nie zajmował grupy n i e w ą t p l i w i e zapełni t ę d o t k l i w ą A. P a l a d i - K o v a c s , A keleti g l o m a n y " , t . 7: 1965, ss. 7—214, n l b . 6. 1 z których się etnogra­ lukę. „ M u v e l t s e g es H a - �544 RECENZJE Grupa Paloców zamieszkuje Cserhńt, M a t r a i B i i k k ) g ó r z y s t y o b s z a r północnych W ę g i e r ( g ó r y B ó r z s ó n y , zamknięty w granicach administracyjnych k i l k u komita­ t ó w . A u t o r z a w ę z i ł t e r e n s w y c h badań d o w s c h o d n i e j części k r a j u P a l o c ó w , k t ó r e j 2 zachodnią granicę stanowi rzeka Tarna, wschodnią rzeka Sajó, południową góry B i i k k , a północną p a ń s t w o w a g r a n i c a z Czechosłowacją. P a l ś . d i - K o v a c s w z i ą ł za c e l p r z e d s t a w i e n i e r ó ż n y c h t y p ó w h o d o w l i i p a s t e r s t w a o w i e c w h i s t o r y c z n y m r o z w o j u , określenie m i e j s c a i z n a c z e n i a łeczno-gospodarczym pomiędzy życiu ludności pastersko-hodowlaną palockiej, gospodarką a następnie omawianego owczarstwa wyważenie regionu w w spo­ proporcji stosunku do całokształtu w ę g i e r s k i e j h o d o w l i . R e c e n z o w a n a p r a c a składa się •— łącznie z w p r o w a d z e n i e m i podsumowaniem — z 8 rozdziałów, poświęconych poszczególnym t e m a t o m z z a k r e s u h o d o w l i i p a s t e r ­ s t w a . Każdy t e m a t autor rozważa p o d w i e l o m a a s p e k t a m i . N a t y l e , n a i l e materiał źródłowy, autor związków, przyczyn przeprowadza i uwarunkowań z w r o t n e w i c h procesie retrospektywną analizę pozwala zjawisk, szuka i c h przeobrażeń oraz w y p u n k t o w u j e m o m e n t y rozwojowym. Palśdi-Kovacs stale m a n a uwadze zróżnico­ w a n i e społeczne, m a j ą t k o w e i z a w o d o w e w y s t ę p u j ą c e w j e d n o l i t e j e t n i c z n i e grupie P a l o c ó w , śledzi r ó w n i e ż p r z e g r u p o w a n i a m i ę d z y w a r s t w o w e w y s t ę p u j ą c e w p o s z c z e ­ gólnych okresach politycznych, dziejowych prowadzące w wyniku również do zmian sytuacji ekonomicznych przeobrażeń w zakresie i układów narzędzi, środków i stosunków p r o d u k c j i . A u t o r s t a r a się p r z e p r o w a d z a ć a n a l o g i e p o m i ę d z y o w c z a r s t w e m terenu wschod­ n i c h Paloców a hodowlą i p a s t e r s t w e m o w i e c i n n y c h regionów W ę g i e r i obszarów sąsiednich. U d a j e dobrać tychczasowych i m u się t o w o g ó l n y c h z a r y s a c h , w szczegółach n i e z a w s z e odpowiednie jego komponenty. opracowań oraz poprzedników, Ze niewyczerpanie nie wszystkie elementy porównywalne. Starannie gromadzony niał braki w materiale autor Wprowadzeniu bowiem n a różnorodność może ujęć do­ t e m a t u , zarówno przez autora, j a k w zakresie pasterstwa mogą być m a t e r i a ł l e k s y k a l n y n i e j e d n o k r o t n i e uzupeł­ etnograficznym, i d o d a t k o w o naświetlać b a d a n e We względu pozwalał również pełniej interpretować zjawiska. kreśli dzieje historyczne i gospodarcze omawianego r e g i o n u . Z całą p e w n o ś c i ą m o ż n a s t w i e r d z i ć , że w ę g i e r s k i e o s a d n i c t w o n a t y m t e ­ renie wywodzi z XIII się z X i X I w . Szereg miejscowości stulecia. Począwszy o d średniowiecza, posiada ludność dyplomy poszczególnych n i e m a l w y ł ą c z n i e w ę g i e r s k a . D o 1848 r . część ludności w c h o d z i ł a w lokacyjne gmin skład była podda­ n y c h w i e l k i e j własności ś w i e c k i e j i d u c h o w n e j , część zaś, p r z e w a ż n i e d r o b n a chta zagrodowa, zajmowała ności się p r a c a m i r o l n y m i i h o d o w l ą . P o m i ę d z y o b y d w i e m a istniała osadnictwa b y ł a w o l n a — i n a ogół niezamożna, w i ę c bez p o m o c y duża dyferencjacja, i charakterze przejawiająca zabudowań się oraz systemie przede kategoriami wszystkim gospodarowania. j ę c i e m ludności b y ł o r o l n i c t w o i h o d o w l a b y d ł a . Jeszcze w X I X w . systemem dodatkowe niały roli była trójpolówka, przy czym każdorazowy głównie Ugory zlikwidowano z i e m n i a k i , kukurydzę dopiero z początkiem i rośliny pastewne. w. dokonano komasacji nadmiernie rozproszonych lud­ w typie Głównym za­ powszechnym ugór służył p a s t w i s k o d l a h o d o w a n y c h z w i e r z ą t , k t ó r e spasając r ó w n o c z e ś n i e go n a w o z e m . Uprawiano XIX uprawy szla­ najemnej za użyź­ obecnego stulecia. W drugiej połowie g r u n t ó w chłopskich. Mimo t o w r o l n i c t w i e n i e nastąpiła z b y t w i e l k a p o p r a w a ze w z g l ę d u n a złą jakość g l e b y . P r o d u k c j a r o l n a z a l e d w i e zaspokajała Jest t o obszar dość r o z l e g ł y . 2 m n i e j więcej k o n s u m p c j ę lokalną. W i ę k s z e k o r z y ś c i równy k i l k u naszym regionom przy- górskim, a więc �545 RECENZJE nosiła w natomiast hodowla w i e l k i c h majątkach, poczesne m i e j s c e zwierząt, t j . owiec, nierogacizny jak i w zajmowały gospodarstwach i bydła, i t o chłopskich. W zarówno hodowli zwierząt o w c e i dziś jeszcze p o d t y m w z g l ę d e m k r a j Paloców m a ogromne znaczenie w skali k r a j o w e j . Z kolei autor przechodzi do bardziej szczegółowych rozważań. W rozdziale rozróżnia 3 t y p y h o d o w l i o w i e c : h o d o w l ę chłopską, d w o r s k ą i pasterską, p r z y każdy z wymienionych typów ulega w s i a c h p a l o c k i c h najpoważniejszą wielka r o d z i n a , która dokonanych w kich w wewnętrznym stanie szczątkowym przetrwała Józefa ilości r o d z i n , w chałupniczej nianie się odsetek d o dziś. W e d ł u g I I stosunek i m a ł y c h r o d z i n układał się r ó ż n i e : w e w s i a c h dził d o 45°/o, n a j m n i e j s z y podziałom. i b a r d z o specyficzną jednostką produkcyjną l a t a c h 1784—1787 z p o l e c e n i a p r z e k r a c z a ł 40°/o ogólnej w dodatkowo pańszczyźnianych spisów był wśród docho­ bezrolnej, ludności. I m p a k t k a p i t a l i z m u n a w i e ś s p o w o d o w a ł s t o p n i o w e więzi społecznej i gospodarczej ciągu X I X w . d o p r o w a d z i ł o wielkiej do j e j a t r o f i i . rodziny, co w Charakterystyczny hodowanych i owiec zajmowali w gospodarstwach rozluź­ konsekwencji dla wielkiej d z i n y b y ł w y r a ź n y podział zajęć n a r o l n i c z e i h o d o w l a n e . W y p a s a n i e m k o n i , nierogacizny wiel­ niejednokrotnie zamożniejszych wielkich rodzin notowany We była procentowy szlacheckich II czym ro­ s t a d bydła, się nieżonaci c z ł o n k o w i e r o d z i n y . Ilość o w i e c w i e l k i c h r o d z i n zależnie o d w s i i o k r e s u wynosiła o d 50—250 s z t u k . We wsiach pańszczyźnianych początek indywidualnej gospodarce chłopskiej d a ł o uwłaszczenie w 1848 r . Z n i e s i e n i e poddaństwa n i e w y r ó w n a ł o j e d n a k c y c h już o d d a w n a istnieją­ różnic m a j ą t k o w y c h , k t ó r e z postępującą kapitalizacją w s i c o r a z b a r d z i e j się pogłębiały. Nieliczna w a r s t w a bogaczy w i e j s k i c h w i ę k s z ą część areału r o l n e g o , skupiała w s w y m ręku p o d c z a s g d y ubożejące c h ł o p s t w o g o s p o d a r o w a ł o z a ­ l e d w i e n a p a r u m o r g a c h z i e m i . Z a m o ż n i g o s p o d a r z e p o s i a d a l i s t a d a liczące 100—200 sztuk owiec wypasanych przez najemnych pasterzy. W biednych gospodarstwach hodowano od k i l k u do k i l k u n a s t u owiec. Zazwyczaj k i l k u gospodarzy owce wspólne we koszty budowy Rozmiar stado, letnich hodowli wspólnie schronów w n a w e t najzamożniejszych opłacało pasterza, dla wypasanego wielkiej własności nieporównanie przewyższał zajmowało wypasanych owiec oraz hodowlę gospodarzy. I t a k n p . d w o r s k i e stada o w i e c liczyły z i m ą 26—27 t y s . o w i e c . W y p a s e m procent łączyło s w o j e pastwiska inwentarza. 1000 s z t u k , a w m a j ą t k u h r . K a r o l y i G y o r g i w y p a s a n o Niewielki dzierżawę ponad w 1868 r . l a t e m 31—32 t y s . , się 10 b a c ó w i 80 juhasów. należał do pasterzy, P a s t e r z e r e k r u t u j ą c y się p r z e w a ż n i e z ludności b e z r o l n e j głównie n i e posiadającej baców. pastwisk w y p a s a l i s w o j e o w c e łącznie z p o w i e r z o n y m i i m s t a d a m i . Z a l e ż n i e o d o k r e s u i t e r e ­ nu przepisy wyraźnie regulowały proporcje pomiędzy ilością o w i e c o d d a n y c h pa­ s t e r z o w i w opiekę, a j e g o w ł a s n y m i . W I I I rozdziale zostały o m ó w i o n e r o d z a j e -własnościowego. P r z e d s t a w i o n y rozróżniono: 3) w s p ó l n e chłopów 1) pastwiska pastwiska wielkiej dawnej pańszczyźnianych; 5) pastwisk z punktu widzenia został s t a n s p r z e d własności; szlachty: 2) I wojny oddzielne 4) w s p ó l n e wspólne pastwiska 6) p a s t w i s k a chłopskie pochodzące z r e f o r m y pastwiska pastwiska dawnych prawno- światowej, w którym dworskie; urbarialne bogaczy byłych wiejskich; r o l n e j ; 7) p a s t w i s k a z a k u p i o n e przez pasterzy. Na wspólnych pastwiskach każdy z udziałowców p r o p o r c j o n a l n ą d o w i e l k o ś c i udziału ( p o s i a d a n e j mógł wypasać ilość owiec ziemi). P o d w z g l ę d e m jakości p a s t w i s k a k l a s y f i k o w a ł y się następująco: 1) l a s y : d ę b o w e , bukowe i akacjowe; 2) p o r ę b y 35 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I leśne, k a r c z o w i s k a i dawne pola orne ponownie �546 RECENZJE zalesiane; gotne 3) u g o r y ; 4) ścierniska; 5) łąki n a s t o k a c h i g r z b i e t a c h w z g ó r z ; 6) w i l ­ łąki w omawianego sowy. i d o l i n a c h r z e k i p o t o k ó w . L a s porastający obszaru O w c e znajdowały liście d r z e w w posiadał oczywiście największe w i ę k s z ą część p o w i e r z c h n i znaczenie jako teren wypa­ t a m u r o z m a i c o n e p o ż y w i e n i e : trawę, młode pędy, i krzewów, a jesienią grzyby, gałązki żołędzie, buczynę. W y p a s a n i e owiec l a s a c h p r a k t y c z n i e t r w a ł o cały r o k , b o o d l u t e g o d o g r u d n i a . N a łąkach owce p r z e b y w a ł y o d 24 I V d o 15 X I , o d s t y c z n i a d o m a r c a spasały o z i m i n y , o d 20 s i e r p n i a do grudnia — jarzyny, przez sierpień, w r z e s i e ń i październik ścierniska, a n a u g o r a c h p a s i o n o o d 24 I V d o 20 V I I I ( s y s t e m e m Przedmiotem rozważań z a w a r t y c h w I V rozdziale wyganiano je na koszarowania). są stałe i o k r e s o w e schrony d l a o w i e c i p a s t e r z y . W X I X w . z d a r z a ł y się w y p a d k i t r z y m a n i a z w i e r z ą t w jaski­ n i a c h . P r z e w a ż n i e j e d n a k w m i e j s c a c h stałego l u b dłuższego p o b y t u k o n s t r u o w a n o pomieszczenia dla owiec, zwane i s c h r o n d l a p a s t e r z y , t z w . kolyiba. szallas, Były t o b a r d z o p r y m i t y w n e b u d o w l e , p r z y c z y m o w c z a r n i e n i e posiadały d a c h u , a k o l i b y p a s t e r s k i e często b y ł y p ó ł z i e m i a n k a m i z n a d z i e m n y m d a c h e m , l u b też cały s c h r o n pasterza stanowił d w u s p a d o w y Na o m a w i a n y m terenie strukcja w d a c h n a s o c h a c h i półsoszkach, bez osłony ściennej. b u d o w n i c t w i e p a s t e r s k i m występowała wyłącznie kon­ słupowa ścian. Ściany b y ł y bądź z p r z e p l a t a n y c h gałęzi l u b żerdzi, bądź z faszyny. Dach o konstrukcji slegowej d w o r s k i e czy k a p i t u l n e o w c z a r n i e kryto słomą, trawą, gałęziami. i k o l i b y były solidniej budowane, Jedynie obszerniejsze, szczególnie t e , w k t ó r y c h i n w e n t a r z z i m o w a ł , a l e k o n s t r u k c j a w z a s a d z i e b y ł a t a k a sama, j a k w p r y m i t y w n y c h pomieszczeniach s t a w i a n y c h przez pasterzy chłopskiego dobytku. W obrębie w s i o w c z a r n i e znajdowały się j e d y n i e w b o g a t y c h gospodarstwach. B i e d n i e j s i w m i n i o n y c h o k r e s a c h t r z y m a l i o w c e w i z b i e , a l e już o d końca u b i e g ł e g o s t u l e c i a u m i e s z c z a n o j e w w y d z i e l o n y m kącie stodoły l u b s t a j n i . V rozdział t r a k t u j e o h o d o w a n y c h zwierzętach i związanym z n i m c y k l u r o c z n y c h . D o końca X V I I I w . w e w s i a c h w s c h o d n i c h P a l o c ó w h o d o w a n o prac wyłącznie o w c e r a s y w ę g i e r s k i e j . O w c e t e j r a s y b y ł y b a r d z o w y t r z y m a ł e , dzięki c z e m u m o g ł y przebywać na terenach w y p a s o w y c h n i e m a l przez pasterstwo miało XIX na omawianym terenie okrągły r o k , w związku z charakter ekstensywny. w . w w i e l k i c h m a j ą t k a c h zaczęto h o d o w a ć s p r o w a d z o n e m e r y n o s y , a z b i e g i e m c z a s u zaczęły się o n e p o j a w i a ć i w d o p i e r o w połowie naszego stulecia w y e l i m i n o w a ł y ską. N o w a , delikatniejsza rasa owiec Z czym początkiem z Europy zachodniej chłopskiej h o d o w l i , a l e c a ł k o w i c i e d a w n ą rasę w ę g i e r ­ spowodowała z m i a n y w gospodarce paszowej. Merynosy wymagały p r z e z i m o w a n i a w o w c z a r n i a c h i d o k a r m i a n i a . Niedobór włas­ nej paszy hodowcy uzupełniali n a d r o d z e z a k u p u , n i e r z a d k o zza g r a n i c y (z d o l i n y r z e k i R i m a i Sajó n a S ł o w a c j i ) . Cykl rocznych zajęć p a s t e r s k i c h zaczynał się 24 k w i e t n i a , n a W t y m d n i u s t a d a spędzano n a l e t n i e t e r e n y w y p a s o w e . w asyście psa. Jest gospodarzy rzeczą znamienną, że w stadach wielkiej czy wspólnych stadach b i e d o t y w i e j s k i e j św. Jerzego. Stado prowadził rodziny, pasterz bogatych łączono o s o b n i k i bez płci i w i e k u . J e d y n i e w d w o r s k i m p a s t e r s t w i e p r z e s t r z e g a n o różnicy izolacji i nie dopusz­ czano, a b y w j e d n y m s t a d z i e z n a j d o w a ł y się o w c e , jagnięta i t r y k i . Pasterze paloccy posiadali spory zasób racjonalnej wiedzy weterynaryjnej i umiejętność p r z e p r o w a d z a n i a n i e k t ó r y c h z a b i e g ó w c h i r u r g i c z n y c h o r a z w l e c z n i c t w i e ziół. Jeśli u ż y w a n o z a b i e g ó w m a g i c z n y c h , t o j e d y n i e w filaktycznych. W m o m e n t y i r r a c j o n a l n e o b f i t o w a ł zwłaszcza p i e r w s z y dzania stad (przechodzenie stosowania celach dzień p r z e z o s t r z e s i e k i e r y , żelazny łańcuch i t p . , k t ó r y c h strzeganie miało n a celu zarówno odstraszenie demonów, j a k i z a p e w n i e n i e pro­ wypę­ prze­ inwen- �547 RECENZJE t a r z o w i z d r o w i a , a t a k ż e płodności. P o w r ó t s t a d z l e t n i c h p a s t w i s k w d n i u Św. D e m e t r i u s z a l u b n a św. M i c h a ł a o b y w a ł się bez p r a k t y k m a g i c z n y c h . Autor przytacza bogaty materiał gwarowy dotyczący nazw zwierząt płci i w i e k u , i m i o n i p r z e z w i s k , z a w o ł a ń i odpędzań i t p . P o d a j e b a r d z o przebieg i wypasania pojenie pełny zestaw czynia stad n a różnych zwierząt, z n a k o w a n i e , terenach leczenie, p a s t e r s k i c h akcesoriów, wypasowych, opisuje dokarmianie k a s t r o w a n i e i reprodukcję. D a j e j a k dzwonki, laski, kije, i t p . , łącznie z n a z e w n i c t w e m według szczegółowo i spełnianą funkcją, również batogi, torby, n a ­ materiałem i sposobem wykonania. Produktom hodowli ranów wskazuje poświęcono rozdział n a t o , że g ł ó w n y m celem V I . Ogromna gospodarki ilość hodowanych ba­ pastersko-hodowlanej było mięso i w e ł n a . W l a t a c h p o p r z e d z a j ą c y c h I w o j n ę ś w i a t o w ą n a d r z e k a m i i p o t o k a m i k o n s t r u o w a n o specjalne kąpieliska, w k t ó r y c h odpłatnie, m y t o o w c e p r z e d strzyże­ n i e m , spędzane n i e r a z z d a l e k i c h o k o l i c . M n i e j s i h o d o w c y s a m i s t r z y g l i s w o j e w w i e l k i c h posiadłościach z a j m o w a l i się t y m n a j e m n i p r a c o w n i c y . I s t n i e l i dworscy specjaliści rozcinania od w y p r a w i a n i a skór, k t ó r e t r z e b a j e j n a b r z u c h u , za p o m o c ą p o w i e t r z a a mięso. B a r a n i n ę s p o ż y w a n o p r z y r z ą d z a n ą n a r ó ż n e Ludność Wielkiej i vice palocka wykazywała dużą w z owcy pomiędzy handlową. bez skórę Zakupywane przygranicznych wsiach zwierzęta k u p o w a n e na Słowacji o d p r z e d a w a n o versa, ściągać sposoby. aktywność N i z i n i e bydło i owce sprzedawano było wdmuchiwanego owce, również na słowackich w k r a j u l u b włączano do własnej h o d o w l i . W chłopskim mlecznej. wypasane W pasterstwie Owce dojono razem z nie przywiązywano matkami ssały je, dworskiej hodowli 6-tygodniowe dwa do trzech razy z pastwiska mleko zajmowała wielkiej nieregularnie, i to zwykle dziennie. W co wpływało na jagnięta o d s t a w i a n o wielkiej wagi do gospodarki r a z n a dzień. Z r e s z t ą rodzinie mierny jagnięta rezultat udoju. od matek, a owce dojono codziennie (w d r e w n i a n y m n a c z y n i u na plecach), kto inny którego się n a j s t a r s z a k o b i e t a . B i e d n i chłopi, m a j ą c y s w o j e przynosił przetwórstwem owce w e wspólnych s t a d a c h , o t r z y m y w a l i m l e k o w ilości p r o p o r c j o n a l n e j d o p o s i a d a n y c h o w i e c , według u s t a l o n e j kolejności. Z a r ó w n o p a s t e r z e d w o r s c y , p a s t e r z e n a j m o w a n i p r z e z b o g a t y c h chłopów, powierzali w jak niektórych Żętyca i swoim przez dworach bywała biedotę żonom, k t ó r e istniały do wspólnego zajmowały specjalne n i e k i e d y spożywana stada, przetwórstwo się n i m w e pomieszczenia przez pasterzy, własnej przeznaczone przeważnie mleczne kuchni. Jedynie na t e n cel. jednak pojono t r z o d ę chlewną. S e r o w c z y najchętniej j a d a n o ś w i e ż y l u b w p o s t a c i b r y n d z y . nią Rzadko k i e d y r o b i o n o sery t w a r d e , wędzone. Dodatkową korzyść gruntu. Zwykle z hodowanych na noc stawiano koszar owiec otrzymywano na ugorze przez koszarowanie l u b ściernisku i pozostawiano w n i m owce, których nawóz użyźniał ziemię. W V I I rozdziale autor zajmuje się pochodzeniem społecznym i narodowym p a s t e r z y , i c h m i e j s c e m w społeczności w i e j s k i e j , odrębnością f o l k l o r u , s t r o j u , czości a r t y s t y c z n e j i p o ż y w i e n i a Zarówno wskazują wacka, dane historyczne, j a k i samo na węgierskie która emigrowała pochodzenie z Gemeru, brzmienie znakomitej miejscową a urządzenia Karpat. pasterstwo o sposoby i nazwisk pasterzy i c h większości. n i e zasymilowała n a d a l s w o j e g o języka i wzbogacając lokalne twór­ pasterskiego. się całkowicie, terminologię o n a z w y właściwe palockich Mniejszość pasterstwu sło­ używając słowiańskie, północnych �548 RECENZJE U oraz wschodnich Paloców znajomość t e r m i n o l o g i a dotycząca o b u zajęć siadającym z i e m i ę i z a j m u j ą c y m wielkiej pasterstwa inna i korzyści jest w płynących społeczeństwie się g ł ó w n i e r o l n i c t w e m , i n n a u p a s t e r z y , własności c z y w s p ó l n o t o m r o d z i n n y m albo ficzny pasterzy sposób ze społeczności życia, ubiór, wiejskiej, zwyczaje, to małżeństwo wierzenia, a nadto już się autor zastrzegł n a początku pomiędzy p a s t e r s t w e m badanego — zasadnicze wyodrębnia­ endogamiczne, poczucie p r z e j a w i a n e w pieśniach i tańcach, w y r a ż a n e w b o g a t e j t w ó r c z o ś c i Jak hodowli służących wiejskim, tak, jak są różnice dzielące w y m i e n i o n e w a r s t w y społeczne. G ł ó w n y m i c e c h a m i jącymi z chłopskim, p o ­ specy­ niezależności, plastycznej. przeprowadzenie pełnej analogii o b s z a r u a sąsiednimi t e r e n a m i w ę g i e r s k i m i i o b ­ c y m i j e s t b a r d z o t r u d n e , jeśli brać p o d u w a g ę w s z y s t k i e a s p e k t y b a d a n i a t e j g a ł ę z i gospodarki. I t a k n p . jeśli i d z i e o s y s t e m p a s t e r s t w a r o d o w e g o w ł a ś c i w e g o w i e l k i e j n i e , s p o t y k a się j e t y l k o n a s ł o w a c k i e j D e t y e poza zaś w o r g a n i z a c j i w y p a s u z e s p o ł o w e g o w i d o c z n e k r a j e m Paloców. rodzi­ Podobieństwa są r ó w n i e ż w p a s t e r s t w i e słowac­ k i m , a n a d t o p o l s k i m i rumuńskim. N a o m a w i a n y m t e r e n i e g ł ó w n e k o r z y ś c i p ł y n ą c e z o w c z a r s t w a , t o mięso, w e ł n a i przychówek, gierskiej wieku, co o d p o w i a d a kierunkowi hodowli (puszta). Także n a z e w n i c t w o cech zewnętrznych jest owiec na Wielkiej Nizinie Wę­ dotyczące h o d o w a n y c h z w i e r z ą t w e d ł u g płci, identyczne, jak w pasterstwie nizinnym. Bliskie z w i ą z k i łączą g ó r s k i e — p a l o c k i e , z n i z i n n y m b u d o w n i c t w e m p a s t e r s k i m . T a k n p . w palockim owczarstwie i pomieszczenia wypasający w i sery t a k i e same, j a k n a puszcie. Pasterze dworscy, s t a d a z d a l e k a o d f o l w a r k u mieszkają, p o d o b n i e j a k p a s t e r z e z puszty, jednodworczych mieszkają d w o r s k i m s p o t y k a się s t a j n i e i s z o p y , s c h r o n y d l a p a s t e r z y na mleczywo razem osiedlach, zwanych z rodzinami, przy Bacowie, tanya. czym przeważnie żona z a j m u j e ludzie żonaci, się p r z e t w ó r s t w e m mlecz­ n y m , a s y n o w i e p o m a g a j ą w w y p a s i e . J e d y n i e j u h a s i , z w a n i b o j t a r o k , są bezżenni, w c z y m upodobniają się m . i n . d o j u h a s ó w p o l s k i c h . Słowaccy pasterze w n i e ś l i d o p a s t e r s t w a w i e l e n o w y c h e l e m e n t ó w , które przy­ j ę ł y się w r a z z n a z w ą i funkcją. W y m i e n i ć t u m o ż n a jedną z d o d a t k o w y c h k o r z y ś c i płynących z h o d o w l i owiec, a mianowicie koszarowanie stosowane w w zresztą głównie wielkiej rodzinie gospodarce dworskiej, i i n d y w i d u a l n e j gospodarce (także s t a w i a n i e a sporadycznie bogatych pod wpływem drewnianych o nazwach słowackich pasterzy. Wprowadzili słowiańskich i w o ł o s k i c h o r a z j u ż k o s a r , k o m o r n i k a k o i , kolyiba, szallds, geletd, dezsd, hodowli chłopów. R ó w n i e ż t w ó r s t w o m l e c z n e , t r a k t o w a n e u P a l o c ó w m a r g i n a l n i e , r o z w i n ę ł o się w dworskiej koszara), w oni prze­ gospodarce szereg naczyń urządzeń, j a k w y m i e n i o n y putyina, gomolya, zsengice i szereg i n n y c h . Zestawiwszy specyficzną wszystkie postaci, zachowała się w pasterstwa rodowego Paladi-Kovacs wielkiej przesłanek rysunków d o w n i o s k u , że rodzinie, a jest r e l i k t e m dawnego szczątkowej węgierskiego (plemiennego). materiał t e r e n o w y i pomiarów przeprowadzał i a r c h i w a l n y , przejrzał impo­ 200 p o z y c j i , l i t e r a t u r ę p r z e d m i o t u , sporządził s z e r e g z e ­ s t a t y s t y c z n y c h , dysponował fotografii, i różnice a u t o r d o c h o d z i u P a l o c ó w j e s t t a , która, co p r a w d a w zebrał b o g a t y nującą, b o przekraczającą stawień podobieństwa formą p a s t e r s t w a staranną dobrym materiałem ilustracyjnym w architektonicznych. Na i poprawną analizę g ó l n y c h z j a w i s k . N i e czuł się j e d n a k ż e d o s t a t e c z n i e podstawie i interpretację przygotowany postaci posiadanych poszcze­ do w y s n u w a n i a o s t a t e c z n y c h w n i o s k ó w — a taką r o z w a g ę się c h w a l i — bez p r z e p r o w a d z e n i a d z i e j w n i k l i w y c h i w s z e c h s t r o n n y c h studiów. * bar­ �549 RECENZJE Z e w z g l ę d u n a duże z a i n t e r e s o w a n i e p o l s k i c h etnografów problematyką ską, i t o szczególnie w K a r p a t a c h , s t u d i u m P a l a d i - K o v a c s a kraju Paloców, leżącego ukazało w którymś piękny, dla polskich w łuku z bardziej Karpat, znanych czytelników jest byłoby cennym języków. Język raczej f r a n c u s k i e n i e z a d o w o l i i c h w pełni. W y d a j e datność o m a w i a n e j spotkałoby paster­ poświęcone p a s t e r s t w u nabytkiem, gdyby węgierski, niedostępny. choć Obszerne się bardzo streszczenie się, że ze w z g l ę d u n a w a r t o ś ć i p r z y ­ p r a c y n a l e ż a ł o b y ją p r z e d r u k o w a ć w „ A c t a E t h n o g r a p h i c a " , co się z u z n a n i e m i w d z i ę c z n o ś c i ą zainteresowanych obcych czytelników. Zrena REVISTA DE ETNOGRAFIE Nizińska S I F O L C L O R , B u c u r e s t i , t . 9: 1964 n r 2, 3, t . 1 0 : 1965 n r 1—6 „ R e v i s t a de E t n o g r a f i e s i F o l c l o r " , o r g a n I n s t y t u t u E t n o g r a f i i i F o l k l o r u A k a ­ d e m i i R L R ( I n s t i t u t u l de E t n o g r a f i e s i F o l c l o r A c a d e m i e i R P R ) , w y c h o d z i o d 1964 r . j a k o d a l s z y ciąg c z a s o p i s m a „ R e v i s t a de F o l c l o r " . J e s t t o d w u m i e s i ę c z n i k posiadający następujący układ treści: „ S t u d i i " ( „ S t u d i a " ) , „ M a t e r i a l e " ( „ M a t e r i a ł y " ) , i „ N o t e si r e c e n z i i " („Komunikaty i recenzje"). A r t y k u ł y zamieszczane w „Studiach" posiadają s t r e s z c z e n i a w j ę z y k u a n g i e l s k i m . P r o b l e m a t y k a „ R e v i s t y de E t n o g r a f i i c i F o l c l o r " d o t y c z y nych, f o l k l o r u literackiego, muzycznego blematyce etnograficznej A . F o c h i , Dimitrie i folklorysta) . W ] styczne zawarte zamieszczonych Cantemir w etnograf w pracach C a n t e m i r a . Materiały następujące: I I (Dymitr materiały etnograficz­ D o opracowań o p r o ­ „ S t u d i a c h " należą ęi folclorist, artykule t y m autor omawia mołdawskich oraz zwyczajów zagadnień i choreograficznego. Cantemir etnograficzne etnograficzne etnograf i folklory­ dotyczą zwyczajów t u r e c k i c h , a r a b s k i c h , p e r s k i c h i t a t a r s k i c h . Materiały odnoszące się d o z w y c z a j ó w m o ł d a w s k i c h a u t o r d z i e l i n a c z t e r y g r u p y : 1. z w i ą z a n e z ż y c i e m c z ł o w i e k a , 2. Z w y c z a j e tyki magiczne i przesądy, 4. Z w y c z a j e Zwyczaje z w i ą z a n e z r o k i e m o b r z ę d o w y m , 3. P r a k ­ społeczne. Najbogatsze z nich, związane z ż y c i e m c z ł o w i e k a , zwłaszcza z w y c z a j e w e s e l n e i p o g r z e b o w e , zostały p r z e z a u t o r a artykułu dokładnie omówione. O d d z i e l n y rozdział poświęcony został m i t o l o g i i r u ­ m u ń s k i e j , z a w a r t e j w p r a c a c h C a n t e m i r a i próbach w i ą z a n i a j e j p r z e z n i e g o z m i ­ tologią grecko-rzymską. W przez oraz Cantemira dążenie latach swej zakończeniu a u t o r s t w i e r d z a , że m a t e r i a ł y cechuje wielka do stworzenia skrupulatność obserwacji s y s t e m u . Dzięki t y m z a l e t o m i zgromadzone precyzyjność opisu n i e straciły o n e p o 250 w a r t o ś c i a C a n t e m i r m o ż e być u w a ż a n y za o j c a e t n o g r a f i i i f o l k l o r y ­ s t y k i rumuńskiej, a n a w e t o r i e n t a l n e j . I. w Vladutiu, pasterstwie Nofiunea „mocan" de rumuńskim) . Autor 2 i językowe r o z p a t r u j e znaczenie pasterzy mocan. wędrownych jako na dwie swej ín i rozpowszechnienie romlnesc (Nazwa terenowe, „mocan" archiwalne t e r m i n ó w służących za najwięcej zarówno zalicza na terenach tych, stałych g r a n i c a m i stałych 1 2 osiedli, a na i c h terenie T . 9: 1964, s. 119—142. T . 9: 1964, s. 143—157. słowu pasterzy którzy używają terminu siedzib, j a k na terenach s w o i c h w ę d r ó w e k , d o d r u g i e j zaś t y c h , k t ó r z y określają się t e r m i n e m mocan poza nazwy u w a g i poświęcając w j a k i m jest ono używane, d z i e l i autor grupy. Do pierwszej nazwy, pástoritul o p a r c i u o materiały transhumanti), Ze względu n a znaczenie, wędrownych mocan (pastoril w używają nazwy tylko odpowiadającej �550 RECENZJE swej etnicznej przynależności. j a k i m s ł o w o mocan stępowania Z W dalszej części p o d l e g a ł o i s t w i e r d z a , że w miało ono znaczenie etniczne, artykułu etnograficzne, i n n y c h n a z w , służących n a określenie p a s t e r z y , cioban, i sibian, pacurar uwzględniając autor omawia zmiany, zależności o d o k r e s u i t e r e n u w y ­ z a w o d o w e l u b społeczne. autor omawia słowa: ungurean, i c h ewolucję i rozprzestrzenienie. Artykuł uzupełniają d w i e m a p k i p r z e d s t a w i a j ą c e w y s t ę p o w a n i e o m a w i a n y c h t e r m i n ó w m a p k a w ę d r ó w e k p a s t e r s k i c h z z a z n a c z e n i e m i c h s z l a k ó w w czasach oraz dawniejszych i w X X w. R. V u l c f i n e s c u , Figurarea nie ręki w rumuńskiej archeologicznych wśród Na się m o t y w ó w nich in ornamentica populara, Praca ludowej) . 3 romind opiera dominującą wstępie autor omawia przyczyny, antropomorficznych i stwierdza, rolę. T a k i e znaczenie w jakie ornamentyce ręka zajmuje ręka, w społeczeństwach pojawia pierwotnych z n e o l i t u , ręka się d w u k i e r u n k o w o ś ć rolnika w miał charakter (ręka okresie k l a s i e panującej sposób a b s t r a k c y j n y j a k o r ę k a „ b o g a " , w ręka łowcy, niewolnictwa p r z e d s t a w i a n i u tego m o t y w u , związana n i e m a n t a g o n i s t y c z n y c h k l a s społecznych. W wiąże ornament wystę­ magiczny z o k r e s u brązu). W zda­ narzędzie, będące c z u c i a , c h w y t a n i a , a t a k u i o b r o n y . Sposób u j m o w a n i a m o t y w u r ę k i hodowcy jest w ręki zdobyła a u t o r z panującym w d a n y m okresie światopoglądem. N a j s t a r s z y pujący materiałach spowodowały że m o t y w n i e m a u t o r a , dzięki t e m u , że w y k s z t a ł c i ł a się j a k o w s z e c h s t r o n n e organem (Występowa­ się n a i e t n o g r a f i c z n y c h , pochodzących z t e r e n u R u m u n i i oraz z o b s z a r u karpacko-bałkańskiego. pojawienie miinii ornamentyce z istnie­ przedstawiana klasie niewolników przedstawia się j ą w sposób k o n k r e t n y , r e a l i s t y c z n y . U j m o w a n i e m o t y w u r ę k i w sposób a b s t r a k ­ c y j n y i r e a l i s t y c z n y r o z w i j a się n a d a l w s z t u c e f e u d a l n e j i mieszczańskiej p o d r ó ż ­ nymi postaciami, dopiero w o j u i występuje w sztuce socjalistycznej zanika o n w niej wyłącznie j a k o m o t y w dwukierunkowość oparty na wzorach roz­ realistycz­ n y c h . Po t y c h t e o r e t y c z n y c h rozważaniach a u t o r przechodzi do omówienia m a t e r i a ­ łu archeologicznego pierwszej rolnictwo), trzeciej z terenu Rumunii. Dzieli go o n n a 3 części, zaliczając o r n a m e n t ręki występujący w powiązaniu z zajęciem ( p o l o w a n i e , do drugiej ornament ręki w getycko-dackim o r n a m e n t ręki j a k o g e t y c k o - r z y m s k i do hodowla, kulcie rolniczym, a symbol medycyny. do Załączając szereg i l u s t r a c j i p r z e d s t a w i a j ą c y c h o m a w i a n y o r n a m e n t a u t o r w y s u w a następujące wnios­ k i : 1) w o b e c w y s t ę p o w a n i a o r n a m e n t u r ę k i n a t e r e n i e R u m u n i i o d c z a s ó w n a l e ż y przyjąć, że j e s t t o m o t y w m i e j s c o w y , najdawniejszych a n i e i m p o r t o w a n y ; 2) o r n a ­ m e n t t e n p o s i a d a c e c h y w s p ó l n e d l a całego o b s z a r u k a r p a c k o - b a ł k a ń s k i e g o ; 3) p r z e ­ szedł e w o l u c j ę o d spełniania r o l i m a g i c z n e j do r o l i a r t y s t y c z n e j . Następny a u t o r poświęca omówieniu o r n a m e n t u ręki w rumuńskiej m a t e r i a ł f o l k l o r y s t y c z n y dotyczący ręki, u w z g l ę d n i a j ą c m e d y c y n ę l u d o w ą , prawne itp., a względem autor następnie dzieli z n a r z ę d z i e m , 2) r ę k a symbol narzędzia. W przechodzi ornament ręki przedstawiona ostatniej do analizy artystycznej na 3 grupy: jako części p r a c y 1) ręka n e g o ujęcia o r n a m e n t u r ę k i i t e c h n i k a w y k o n a n i a . W i s t n i e n i e k o r e l a c j i między materiałem a r c h e o l o g i c z n y m motywu. Pod t y m P. autochtonizmu H . S t a h l , Din (Historyczny przegląd narodu historicul badań T . 9: 1964, s. 213—256. • T . 9: 1964, s. 275—290. 3 rumuńskiego cercetdrilor rumuńskiego de na jako zostały s p o s o b y artystycz­ zakończeniu a u t o r stwierdza i etnograficznym, uważając zajmowanym architecturd budownictwa razem przedstawiona t o za d o w ó d ciągłości t e g o m o t y w u o d n e o l i t u , a t y m s a m y m za n a u k o w ą mentację on zwyczaje przedstawiona narzędzie, 3) ręka omówione rozdział etnografii. Analizuje obecnie populara ludowego)«. doku­ terenie. romaneascd Artykuł po- �551 RECENZJE święcony jest p r a c o m dotyczącym rumuńskiego b u d o w n i c t w a ludowego, p u b l i k o w a ­ n y m w d r u g i e j p o ł o w i e X I X w . i n a początku X X w . p r z e z l e k a r z y , g e o g r a f ó w , a r ­ chitektów, etnografów, w tych pracach i historyków stwierdza, że i socjologów. A u t o r o m a w i a posiadają one szereg w y k a z u j ą duże b r a k i p o d w z g l ę d e m ujęcia h i s t o r y c z n e g o H . H . Stahl, C o m e n t a r i i etnografice mentarz do zagadnienia polegający s. A u t o r Pluguęorului na r e c y t o w a n i u przez pe tema dzieci omawia zawarte i n f o r m a c j i , ale i naukowej dokumentacji. Plugusorului i młodzież materiały ciekawych (Etnograficzny zwyczaj zwany wigilię Nowego w Ko­ Plugoęorul, Roku po- winszowań, mających wpłynąć pomyślnie n a urodzaje. Analizując wygłaszane w i e r - ' sze w y k a z u j e , że z a w i e r a j ą o n e o p i s w s z y s t k i c h czynności z w i ą z a n y c h z r o l n i c t w e m , począwszy od orki, i stanowią cenne źródło informacji, dotyczących rolnictwa w ubiegłych w i e k a c h . R. Vulcànescu, Toponimie wia nazewnictwo profesionalâ pasterskie zachodniej z osiadłego życia p a s t e r s k i e g o zawodowe) . (Nazewnictwo Autor 6 Oltenii i wykazuje, że n a z w y z w i ą z a n e g o z r o l n i c t w e m są n a t y m t e r e n i e częstsze i s t a r s z e niż n a z w y n a w i ą z u j ą c e d o p a s t e r s t w a z w i ą z a n e g o z w ę d r ó w k a m i tul (pâstori- transhumant). I . R. M i r c e a , Zâvoare klasyfikuje w oma- pochodzące drewniane ęi broaste de lemn z a m k i , występujące zależności o d t e g o , c z y p r z e d s t a w i a j ą i zamki drewniane) . A u t o r (Zasuwy w 7 Rumunii, formę dzieląc je n a k i l k a prostszą czy b a r d z i e j grup złożoną (za­ s u w y ze sprężyną, z a s u w y p o r u s z a n e ręką i z a s u w y z k l u c z a m i , k t ó r e z k o l e i d z i e l i n a k i l k a g r u p w zależności o d s p o s o b u u m i e s z c z e n i a zamków i wiązała koniecznością się zdaniem zabezpieczenia autora G. Moraru-Popa, antice (Dane nych.) . A u t o r k a 8 w starożytności archeologicznych, Date etnografice bogactw. referitoare życiu Artykuł gospodarczym zawiera wydobywanie i la prelucrarea 10 r y c i n , metalelor o b r ó b k i m e t a l i w źródłach dotyczące n a t e r y t o r i u m dzisiejszej n a źródłach klucza). Ewolucja d r e w n i a n y c h zmianami w zamków. etnograficzne omawia ze gromadzonych przedstawiających różne rodzaje izvoare ściśle obróbkę złota, s r e b r a , Rumunii. p i s a n y c h oraz Opierając na materiale miedzi się n a în starożyt­ i żelaza materiałach etnograficznym wyka­ z u j e ciągłość t y c h p r o c e s ó w n a t e r e n i e R u m u n i i o d czasów starożytnych. P r a c a za­ w i e r a 8 i l u s t r a c j i i 4 p l a n s z e p r z e d s t a w i a j ą c e narzędzia p r a c y , p r z e k r o j e p i e c ó w d o w y t a p i a n i a żelaza o r a z p r a c ę w k o p a l n i a c h w r ó ż n y c h o k r e s a c h . P. H . S t a h l , A s e z a r e a c a s e l o r (Rozmieszczenie budynków w Mołdawii) . çi acareturilor mieszkalnych i pe valea gospodarczych Bistritei w moldovenesti dolinie Bystrzycy N a w s t ę p i e a u t o r o m a w i a l i t e r a t u r ę dotyczącą o s a d n i c t w a w 9 Rumunii i w y k a z u j e , że z a w i e r a o n a t y l k o t w i e r d z e n i a o c h a r a k t e r z e o g ó l n y m . W ł a s n ą p r a c ę o p i e r a a u t o r n a m a t e r i a l e s t a t y s t y c z n y m d o t y c z ą c y m 328 g o s p o d a r s t w . w nich budownictwo mieszkalne i stajnię (grajdul). (focaria) procentowych oraz zabudowania Opracowane d a n y c h : 1) w y s t ę p o w a n i e układ b u d y n k ó w gospodarczych w Uwzględnia g o s p o d a r c z e , t j . kuchnię letnią zostały następujące z a g a d n i e n i a z p o d a n i e m budynków gospodarczych s t o s u n k u do b u d y n k u w zagrodzie, mieszkalnego, 3) 2) usytu­ o w a n i e b u d y n k ó w w s t o s u n k u d o słońca, 4) u s y t u o w a n i e b u d y n k ó w w s t o s u n k u d o d r o g i , 5) u s y t u o w a n i e b u d y n k ó w m i e s z k a l n y c h w s t o s u n k u d o d r o g i z u w z g l ę d n i e ­ n i e m i c h u s y t u o w a n i a w s t o s u n k u d o słońca, 6) odległość b u d y n k ó w 5 6 7 8 9 T. T. T. T. T. 10: 10: 10: 10: 10: 1965, s. 151—159. 1965, s. 251—267. 1965, s. 3 4 7 — 3 6 1 . 1965, s. 453—475. 1965, s. 5 9 4 — 6 1 1 . mieszkalnych �552 RECENZJE od d r o g i . A u t o r r o z p a t r u j e powyższe zagadnienia z uwzględnieniem okresu wystę­ p o w a n i a ( d o 1890 r . i o d 1891 r.) i uzupełnia d a n e m o t y w a m i p o d a n y m i p r z e z u ż y t ­ kowników. W wyniku zgromadzonych materiałów zarysowują się zaszły w u s y t u o w a n i u b u d y n k ó w m i e s z k a l n y c h i g o s p o d a r c z y c h zmiany w dolinie jakie Bystrzy­ c y ; najważniejsze z n i c h t o z m i a n y w położeniu i c h w s t o s u n k u d o słońca i w sunku Przesunięcie w do drogi. punktu ciężkości na korzystne usytuowanie s t o s u n k u d o d r o g i w i ą ż e a u t o r ze z m i a n a m i , j a k i e zaszły n a w s i w gospodarczej, co p o t w i e r d z a j ą różnice w y s t ę p u j ą c e dziedzinie pod t y m względem obecnie w s i a c h położonych n a d g ł ó w n y m i s z l a k a m i k o m u n i k a c y j n y m i i n a d d r o g a m i nymi. Artykuł nych zawiera tabele przedstawiające zagadnień, s c h e m a t y c z n e kacyjnym i przy drodze rysunki bocznej oraz sto­ domu procentowe dane dla opracowywa­ zabudowań p r z y głównym fotografie zagród: d a w n e j dwóch we bocz­ szlaku k o m u n i ­ i współ­ czesnej. R. V u l c a n e s c u , we) 10 . Autor grzebowych „Gogiu", omawia oraz un spectacol pojawienie opisuje się i analizuje funerar („Gogiu", elementów materiały widowisko teatralnych w pogrzebo­ ceremoniach dotyczące c z u w a n i a przy znajdujące się w p u b l i k a c j a c h rumuńskich. P o d o k ł a d n y m o p i s i e w i d o w i s k a zamieszczona jest analiza z a w a r t e g o w n i m materiału p o d kątem f o l k l o r y s t y k i i teatralności. W nie t y l k o elementy zakończeniu a u t o r s t w i e r d z a , starych zwyczajów „Gogiu" językoznawstwa, że w i d o w i s k o rumuńskich, a l e w y k a z u j e po­ zmarłym, zawiera również związki z obrzędowością pogrzebową i n n y c h ludów e u r o p e j s k i c h . W d z i a l e „ M a t e r i a ł y " z a m i e s z c z o n e są następujące a r t y k u ł y : R. O. M a i e r , z&rile de cdlive la aromini din Albania (Osiedla „calive" A u t o r o p i s u j e szałas p a s t e r s k i A r u m u n ó w w A l b a n i i z w a n y cdlive, i urządzenie w n ę t r z a i s t w i e r d z a , (coliba) istnieje A r u m u n ó w i colibá cdlive A . V i c o l , Un Muscel) . pasterzy constructor Artykuł 12 że m i ę d z y artykule fotografie rumuńskich przedstawiają krótki de finiere życiorys (Konstruktor wiejskiego fujarek z aspekt pasterstwa tychczasowej stwo etnografice w pld. ale pastoritului in Moldava z terenami 13 górskimi, terenach nizinnych. Tematem de sud pomijając prawie uwagę głównie n a paster­ całkowicie a r t y k u ł u są w ł a ś n i e p a s t e r z e dami a n a l i z u j e j e j części s k ł a d o w e i w y k a z u j e pasterzy wędrownych przez te tereny. Artykuł (pastoritul 4 fotografie populare de obtinere na sta­ z a g r o d ę pasterską p o d o b i e ń s t w a m i ę d z y nią i z a g r o ­ których transhumanfi), zawiera pasterstwo z t a k i c h terenów, n o w i ą c y nieliczną g r u p ę w ś r ó d ludności r o l n i c z e j . A u t o r o m a w i a (tirla), (Etnogra­ A u t o r z a z n a c z a n a w s t ę p i e , że w d o ­ Mołdawii) . l i t e r a t u r z e dotyczącej p a s t e r s t w a z w r a c a n o związane oraz narzędzia pracy. I . V l a d u ^ i u , Aspecte ficzny regionu konstruktora fujarek opis s p o s o b u i c h w y r a b i a n i a , i l u s t r o w a n y f o t o g r a f i a m i , p r z e d s t a w i a j ą c y m i i poszczególne e t a p y . rumuńskich. muscelean zawiera n j e g o konstrukcję; n i m i szałasem p a s t e r z y ścisły z w i ą z e k . Z a m i e s z c z o n e w Aęe- w Albanii) u Arumunów szlaki przedstawiające przechodziły zagrody pasterskie z płd. M o ł d a w i i . R. O. M a i e r , Procedee wy sposób otrzymywania biania oraz wapna, drogi w a p n a w regionie jego w y d o b y w a n i e , transportu. Artykuł 14 wypalanie, zawiera 1 1 1 2 13 1 4 T. T. T. T. T. 10: 1965, s. 613—624. 9: 1964, s. 183—189. 9: 1964, s. 293—307. 10: 1965, s. 81—88. 10: 1965, s. 1 7 1 — 1 8 1 . in zona Bicazului Autor omawia narzędzia ryciny piece do w y p a l a n i a w a p n a i jego t r a n s p o r t . 1 0 a varului Bicaz) . pracy, przedstawiające sposób (Ludo­ wyra­ organizację pracy narzędzia pracy,, �553 RECENZJE E. w Pavel, Sumanele moldoveneeti mołdawskie) . (Sukmany Autorka 15 a r t y k u l e część l u d o w e g o s t r o j u m o ł d a w s k i e g o , z w a n ą suman omawia (sukmana), mającą szerokie zastosowanie zarówno w s t r o j u męskim, j a k k o b i e c y m . P o d o b n y jest spo­ sób p r z y g o t o w y w a n i a Opis przędzy i t k a n i n y , krój s u k m a n oraz i c h o r n a m e n t y k a . uzupełniają r y s u n k i k r o j u i z d o b i e n i a o r a z f o t o g r a f i e s u k m a n z różnych o k o l i c M o ł ­ dawii. I . Drâgoescu, Un graficzny z 1789 r.) znajdujący się w 16 „chestionar Autor Muzeum w wskazówki metodologiczne, w akumulacyjnym) 17 S i b i u , dotyczący łowie „fintlni eu bazin si frecvenfa (Rozpowszechnienie wieku) . XX go poszczególnych Trzeci opis tablica zawiera i wierzeń. Z a w i e r a (Typ studni s t u d n i , połączonej in cea de-a on ze zbiornikiem ze z b i o r n i k i e m , służą­ i dwie dotyczące g ł ó w n i e wiadomości mapki podają jumdtate tartaków dane dotyczące Midi ilości tartaków z nimi gremplarnie, olejarnie itp. z kongresów, vivant. po­ w Rumunii. zatytułowany „Note si r e c e n z i i " z dziedziny secolului oraz związanych folkloru, krótkie Peuple („Komu­ komunikaty oraz publikowanych w Rumunii. Maria BRANDON-ALB1NI, a w drugiej dotyczące t a r t a k ó w ich typów (młyny, folusze, sprawozdania prac doua występowanie dział o m a w i a n e g o c z a s o p i s m a , MARIA etno­ folklorystycznych. okręgach z uwzględnieniem i recenzje") zawiera recenzje i jogdritului i n n y c h urządzeń p r z e m y s ł o w y c h nikaty przesądów de acumulare" i ilościowe Artykuł 18 Uzupełniająca 1789 (Kwestionariusz ułożony p r z e z M . B r u k e n t h a l a , w o d y deszczowej z r e g i o n u Arges. I . Drâgoescu, Aria XX-lea anul k t ó r e rzucają ś w i a t ł o n a t o , w j a k i sposób p o d c h o d z o n o . Artykuł zawiera c y m do g r o m a d z e n i a w din kwestionariusz t y m czasie d o zagadnień e t n o g r a f i c z n y c h R. O. M a i e r , Tipul al etnografie" omawia et culture Misińska en Italie du Sud, P a r i s 1964, Presses U n i v e r s i t a i r e s de F r a n c e O I t a l i i Południowej od artykułów W a l e r i i Marrené w „Wiśle" 1 nie p u b l i k o ­ w a n o w P o l s c e p r a w i e n i c , a e d y c j e o b c e dotyczące t e g o t e m a t u najczęściej d o n a s n i e docierały. C h o c i a ż b y w i ę c z t e g o t y l k o w z g l ę d u p r a c a głaby wzbudzać z a i n t e r e s o w a n i e . Jednakże w a l o r y głęboko w podłoże p r o b l e m a t y k i znanej miczno-politycznych, stawiają A u t o r k a , z pochodzenia podjęła się t r u d n e g o ją w n a m jedynie rzędzie p o z y c j i Włoszka, przebywająca zadania ukazania M. Brandon-Albini mo­ t e j książki, p o z w a l a j ą c e literatury naukowej. od trzydziestu i wytłumaczenia lat we 2 Midi vivant Francji, charakteru zjawisk łecznych i k u l t u r o w y c h I t a l i i . Opublikowała więc szereg p r a c o S y c y l i i i Królestwie N e a p o l u . sięgnąć pobieżnie z p u b l i k a c j i e k o n o - spo­ dawnym j e s t kolejną, ostatnią z n i c h , lecz p i e r w s z ą do­ stępną p o l s k i e m u c z y t e l n i k o w i . T . 10: 1965, s. 415—422. T . 10: 1965, s. 537—540. T . 10: 1965, s. 641—644. T . 10: 1965, s. 645—649. W . M a r r e n é , Rzeczy ludowe włoskie. Z powodu dzieła Pitrè'go: Usi e costumi, credenze e pregiudizi di Sicilia, „ W i s ł a " , t . 3: 1889, s. 793—844; tenże, Wystawa etnograficzna sycylijska, „ W i s ł a " , t . 7: 1893, s. 4 2 8 — 4 3 9 ; J . P i t r e , P i e ś n i ludu sycylijskiego (streściła W . M a r r e n é ) , „ W i s ł a " , t . 6: 1892, s. 593—614. M . B r a n d o n - A l b i n i , Culture italienne, P a r i s 1950; t e n ż e , Calabre pour l'ethnologie avec traduction en France des poems traditionnels calabrais, P a r i s 1957; t e n ż e , Sicile secrète, P a r i s 1960; t e n ż e , Naples et son univers, P a r i s 1962. 15 1 6 1 7 1 8 1 2 �554 RECENZJE Po I I w o j n i e światowej, w r a z z u p a d k i e m f a s z y z m u i budową n o w e g o państwa w ł o s k i e g o , u j a w n i ł y się o g r o m n e d y s p r o p o r c j e , p r z e d e w s z y s t k i m w r o z w o j u e k o ­ n o m i c z n y m , p o m i ę d z y częścią północną i centralną I t a l i i a P o ł u d n i e m . Z m u s i ł o t o d o rozpoczęcia badań n a d p r z y c z y n a m i t e g o z j a w i s k a . O k a z a ł o się, że s t a n z a c o ­ f a n i a e k o n o m i c z n e g o , n i s k a s t o p a ż y c i o w a ludności, k o n s e r w a t y z m w d z i e d z i n i e k u l ­ t u r y , ż y w a t r a d y c j a m a f i i , n i e z m i e n i ł y się p r a w i e zupełnie o d c z a s ó w badań S o n n i n o i F r a n c h e t t i ' e g o p r o w a d z o n y c h n a t y c h t e r e n a c h w końcu u b i e g ł e g o s t u l e c i a . W i ę c e j : zacofanie t o p o z w a l a porównać Italię Południową z i n n y m i gospodarczo słabo r o z w i n i ę t y m i k r a j a m i A z j i c z y A f r y k i o i g n o r o w a n y c h , b o n i e u j a w n i o n y c h dotąd, siłach społecznych. W i d z ą c tę sytuację a u t o r k a p r ó b u j e p o s t a w i ć s z e r e g p y t a ń , k t ó r e d o t a r ł y b y d o s e d n a p r o b l e m u . D l a c z e g o m o ż l i w a była s t a g n a c j a g o s p o d a r c z a , społeczna i k u l t u r o ­ w a k r a j u posiadającego starą i bogatą t r a d y c j ę k u l t u r o w ą ? D l a c z e g o w o k r e s i e o d z j e d n o c z e n i a W ł o c h d o końca I I w o j n y ś w i a t o w e j n i e zdołały się w y z w o l i ć d y n a ­ m i c z n e siły postępu e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n e g o ? D l a c z e g o n i e zaistniały l u b n i e zostały u m y ś l n i e w y t w o r z o n e w a r u n k i u m o ż l i w i a j ą c e w y j ś c i e z t e g o k i l k u w i e k o wego impasu? Południe — t o k r a i n y A b r u z z a , M o l i z a , K a m p a n i a , A p u l i a , K a l a b r i a , L u k a n i a i w r e s z c i e S y c y l i a . B a d a j ą c z r ó ż n i c o w a n i e p o m i ę d z y Północą, C e n t r u m a P o ł u d n i e m i j e g o p r z y c z y n y n i e n a l e ż y i c h szukać w e l e m e n c i e l u d z k i m , r a s o w y m t y c h t e r e ­ nów, j a k t o czyniło w i e l u badaczy. Rasa jest j e d y n i e w y n i k i e m , n i e przyczyną p r o c e s u h i s t o r i i . P r z y c z y n y z r ó ż n i c o w a n i a muszą w i ę c leżeć w ł a ś n i e w s a m e j h i s ­ torii. I t a l i a Północna i Ś r o d k o w a w ciągu X I I i X I I I w . p r o k l a m o w a ł y r e p u b l i k i , f e u d a l i z m b o w i e m został t a m w c z e ś n i e o b a l o n y i istniały m o ż l i w o ś c i s w o b o d n e g o r o z w o j u burżuazji, która m o g ł a stać się p o d s t a w o w ą klasą społeczną p r ą d ó w h u m a ­ n i z m u i r e n e s a n s u , klasą prężną i t w ó r c z ą , w a l c z ą c ą o swą p o z y c j ę z a r ó w n o w d z i e ­ d z i n i e e k o n o m i k i , p o l i t y k i , j a k n a u k i i s z t u k i . P o u t r a c i e niepodległości w X V i X V I w . postęp w d z i e d z i n i e k u l t u r y n i e został z a h a m o w a n y w ł a ś n i e z t e g o względu. I t a l i a P o ł u d n i o w a p o s i a d a historię zupełnie odmienną. T e r y t o r i u m z a s i e d l o n e początkowo przez przybyszów z A f r y k i , L e w a n t u i G r e c j i po raz p i e r w s z y z u n i ­ f i k o w a ł p o d s w y m p a n o w a n i e m R z y m . N a j a z d y b a r b a r z y ń c ó w i A r a b ó w r o z b i ł y tę pozorną jedność, p o t o b y z j e d n o c z y ł o j e C e s a r s t w o B i z a n t y j s k i e . F e u d a l i z m , p r z e ­ j ę t y o d p a ń s t w północnych, zapuścił m o c n e k o r z e n i e . S i l n a w a r s t w a s z l a c h e c k a , b a r o n o w i e , p o s i a d a l i p r a w i e nieograniczoną władzę i a u t o r y t e t . O d baronów również z a l e ż n e b y ł y m i a s t a Południa. B y ł a t o zależność m u n i c y p a l n a i e k o n o m i c z n a . T y l k o n i e l i c z n e z m i a s t , n p . B a r i c z y T r a n i , w y w a l c z y ł y s o b i e niezależność. B r a k p o l i t y c z ­ nego zaangażowania d r o b n e j s z l a c h t y i kupców skazywały gospodarkę i politykę n a stabilizację, co w p r o c e s i e h i s t o r i i stało się r e g r e s e m . N a t o m i a s t b a r o n o w i e u m a c n i a l i swą w ł a d z ę p o p r z e z zacieśnianie z w i ą z k ó w z k o ś c i o ł e m w k i e r u n k u o g r a n i c z a n i a s w o b ó d p o d d a n y c h p o m i m o r e a k c j i ze s t r o n y króla. W p r a k t y c e w y ­ stąpienia k r ó l a b y ł y a k t a m i p r z e c i w j e d n o s t k o m , a n i e s a m e j i n s t y t u c j i b a r o n a t u . P o s i a d a c z a m i z i e m i b y l i b a r o n o w i e . Z a r z ą d z a l i nią p o p r z e z s w o i c h p e ł n o m o c n i ­ k ó w , gabellotti, t w o r z ą c y c h osobną klasę społeczną, specyficzną d l a układu s t o ­ s u n k ó w Południa, pasożytującą i okradającą z a r ó w n o b a r o n ó w , j a k i c h ł o p ó w . C h ł o p i b y l i j e d y n i e u ż y t k o w n i k a m i z i e m i n a z a s a d z i e zależności pańszczyźnianej l u b dzierżawy. Niepewność j u t r a związana z krótkimi o k r e s a m i n a j m u z i e m i prowadziła do tymczasowości poczynań gospodarczych, p o s z u k i w a n i a możliwości i n n y c h docho­ dów i wreszcie — j a k o n i e u n i k n i o n y w t y m w y p a d k u rezultat — powstania b a n d g r a b i ą c y c h i napadających. �555 RECENZJE Bandytyzm coraz będący — Fuori-bando oznaką c h o r e g o wywłaszczeni silniejszą organizację społeczeństwa chłopi, pasterze rabunkową, wywłaszczeniom chłopów. przed rewoltą chłopów W i coraz się szersze bez poparciem kręgi. pracy ludu. tworzą W okresie o r g a n i z u j ą r e w o l t y , chcąc z a p o b i e c takiej sytuacji przeprowadzony 1861 r . p r z y n o s z ą c y z w y c i ę s t w o d y n a s t i i s a b a u d z k i e j posiadaczy zatacza rzemieślnicy ciesząc w ł o s k i e g o R i s o r g i m e n t a b a n d y fuori-bando częstszym i jej był j e d y n i e w y r a z e m konsekwencjami. Klasa, coraz plebiscyt strachu która mogłaby objąć p r z e w o d n i c t w o w t e j s y t u a c j i , burżuazja, j e s t n a P o ł u d n i u z b y t słaba, l a b i l n a i nierozwinięta, n i e z d o l n a do wypełnienia t e j r o l i . P r z y c z y n również i dopatrywać przemysłu rezerwy w w działalności baronów, m i a s t a c h , gdzie rzemieślnicy i tego zjawiska hamujących kupcy rozwój oddawali w pomiędzy b a r o n a m i i chłopami, k l a s y burżuazji Europy T a k więc w dzajem praktyce kolonii motorem postępu momencie i rewolucji zjednoczenia p r z e m y s ł o w e j , będącej w innych państwa w ł o s k i e g o P o ł u d n i e s t a j e się r o ­ d l a uprzemysłowionych inwestycyjnych, Południa rejonów niewiele zapewniających się z m i e n i a . centralnych i i m rozwój Sprzedaż dysponują szarnicy odpowiednimi powiększają swe przemysłowej. prefektów przy środkami północnych, żywym współudziale ności z o r g a n i z o w a n e j przede wszystkim sadzie nic w rządem Południem i Sytuacja klasztorów, baronowie możliwości przy bandytyzmu i korupcji drobną kleru pomocy i czy camorry burżuazję. nowi i posiadaczy nie gwaranto­ będących p r z e j a w a m i działal­ skupiających neapolitańskiej, Italia bur­ funkcjonariuszy, wykonawczej Zjednoczona ob­ rozwoju się g ł ó w n i e n a k l a s i e f e u d a ł ó w sycylijskiej mafii sposób P o ł u d n i e w r a z Jedynie n i e istnieją p o l i c j i . T a k i układ w ł a d z y wał ostatecznego zwalczenia teraz zarządza i zarządców, opierających przemysłu. dóbr które oszczęd­ szans n a b y c i a z i e m i chłopom, g d y ż c i n i e finansowymi. latyfundia. Nadal Państwo własnego na licytacjach wywłaszczonych przez państwo, n i e daje żuazji swe burżuazyjnych. t e n sposób u z y s k i w a ł y r y n e k z b y t u , tanią siłę roboczą o r a z m o ż l i w o ś c i ności należy rzemiosła d o d y s p o z y c j i b a r o n o m . N i e b y ł o m o ż l i w o ś c i d o p o w s t a n i a k l a s y pośredniej krajach w się przejmuje w ten ze schedą f e u d a l i z m u p o p r z e d n i c h s t u l e c i , n i e robiąc w kierunku zmian t e j części k r a j u jest w układzie gospodarczo-społecznym. n a d a l m a f i a , początkowo zrodzona za­ Faktycznym jako organizacja samosądów, k t ó r e j c e l e m była o b r o n a p r a w ludności p o z a o f i c j a l n y m i i n s t y t u c j a m i państwowymi. ziemskich akty Szybko jednak narzędziem przemocy. Do zmieniła swój do u t r z y m y w a n i a w tej pory c h a r a k t e r , stając uległości np. na S y c y l i i mafia się poddanych sprawuje dla właścicieli poprzez brutalne rzeczywiste rządy. S k u p i a w s w y c h k r ę g a c h całą ludność, n a j e j czele stoją n o t a b l e z a r ó w n o w s i , j a k i miast. strony całą Obowiązujące, uniemożliwia prawie niepisane jakąkolwiek ludność i pozwala prawo walkę Południa z mafią, n a bezkarną „milczenie z drugiej działalność. i honor" wciąga W w z jej układzie jednej szeregi stosunków społecznych P o ł u d n i a przynależność d o m a f i i o c e n i a n a j e s t j a k o c h w a l e b n a . P o k r ó t k i m o m ó w i e n i u s y t u a c j i g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n e j P o ł u d n i a j a s n e się s t a j e , że p r o b l e m z m i a n w t e j części k r a j u b y ł w i e l o a s p e k t o w y i bardzo w i ą z a n i a . P o I I w o j n i e ś w i a t o w e j doszły p o n a d t o e l e m e n t y ne w s k u t k a c h , j a k i e I t a l i i pozostawiły rządy Usiłowano jowe. Niemniej przeprowadzić silne. Nie sprzyja Mussoliniego. r e f o r m ę rolną, w y b u d o w a ć jednak wyraźne ich likwidacji ślady t r u d n y do r o z ­ destruktywne i tragicz­ drogi, mosty, linie d a w n y c h s t o s u n k ó w społecznych są również a d m i n i s t r a c j a znajdująca się w kole­ bardzo rękach n i e z b y t i n t e l i g e n t n e j g r u p y w i e j s k i c h bogaczy. P o k u t u j e również d a w n a mentalność: zapatrzenie dach się n a w z o r y państwowych k l a s wyższych i o d r a z a do b i e d n y c h . Rzadkością w są m ł o d z i inteligentni ludzie o sprecyzowanych, urzę­ postępowych �556 RECENZJE poglądach. Inną siłą, z d e c y d o w a n i e kolwiek reformie. rolnych, Wykorzystując uzależniają wzbogaceni i c h zdobywając o doświadczenia zorganizować elementów wsteczną, są n a d a l b a r o n o w i e , p r z e c i w n i nadmiar długofalową rokujących w siły t e n sposób k l a s y pracującej walką o swoje postąp w roboczej, Związany z historią autorytet. Natomiast p r a w a . Jest t o j e d e n przyszłości: obudzona gospodarczo-społeczną jakiej­ robotników całego świata, potrafią rolnego i jego powiązanie z r u c h e m r o b o t n i c z y m XIX zatrudniając z chłopi, w tej chwili najważniejszych świadomość proletariatu Północy. Południa pojawia sią p r z y końcu w . w l i t e r a t u r z e n o w y k i e r u n e k , k t ó r y z a z w y c z a j określa sią m i a n e m meridionalistów". dających Skupia upust s w y m socjologii. Przeważają pomagającą jednak do obudzenia Południa i n n e dzielnice Do on w swoich szeregach przekonaniom w esejach utwory przede wszystkim z dziedziny literackie. Prąd świadomości mieszkańców „ruchu ludzi pióra, p o l i t y k i , e k o n o m i i czy ten wytwarza atmosferę i zainteresowania problemem Italii. X I X w . właściwie nie mówi się o l i t e r a t u r z e Południa, pomimo tego, właśnie t a m jest k o l e b k a w i e l k i c h i n d y w i d u a l n y c h k o n c e p c j i f i l o z o f i c z n y c h sza z A k w i n u , Giordana B r u n a , Telesia, Campanelli pozostałe części W ł o c h dały E u r o p i e p r z e d e krytyki, analizy, najdywały pomiędzy historii, grunt dopiero dwoma inteligencję polityki. Lecz na Północy podczas wszystkim ludzi nauki, wielkie oryginalne i czy Vaniniego, w myśli rewolucyjne, C e n t r u m , przyszły samotnych o bardzo w a n i a . Jest t o przykład ograniczonych na potwierdzenie które możliwościach h i p o t e z y , że c y w i l i z a c j a gdy szkoły z Południa. k l a s a m i społecznymi, b r a k k l a s y p o ś r e d n i e j , w y t w o r z y ł y jednostek że Toma­ od­ Luka wielką oddziały­ zacofana a ar­ c h a i c z n a , posiadająca w y s o k ą i w i e l k ą kulturę n a s w o i m s p o ł e c z n y m s z c z y c i e , j e s t w stanie wydać t y l k o filozofów się p i e r w s z y i myślicieli . T a k więc dopiero w X I X w . zaczyna 3 r u c h świadomie postępowy związany z określonym k i e r u n k i e m w l i ­ t e r a t u r z e , p o r u s z a j ą c y m palące p r o b l e m y a k t u a l n e j s y t u a c j i P o ł u d n i a . Maria B r a n d o n - A l b i n i , chcąc ukazać problem i dociec stosunków g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n y c h , a n a l i z u j e w s w o j e j listów, traktując W ją j a k o o d b i c i e literaturze zrozumiały jedynie należy wyróżnić p o prześledzeniu historycznych, gospodarczych łeczeństwa a u t o r k a d z i e l i literaturę na d w a n u r t y : różniące się m i ę d z y sobą. P i e r w s z y od Abruzzy Pozwala nurty. do krańców chłopskiego, t o n a śledzenie Podział poprzednio i społecznych. A n a l o g i c z n i e przez więc elitarny i ludowy, uzupełnienia oraz spo­ zasadniczo S y c y l i i wykazują zróżnicowanie, dwoma j a k Rocco Scotellaro, w nurtach obydwu d i a l e k t y n a obszarze są jednak n u r t a m i są p i s a r z e bądź pewnych tylko piszący wątków wariantami i poeci, w i form d l a lepszego wytłumaczenia szeregu zjawisk bądź dialekcie. na t e r y t o r i u m Południa. N i e z b ę d n e d o t e g o c e l u b y ł o r ó w n i e ż o m ó w i e n i e w rze do ten nas z nich — to u t w o r y pisane l i t e r a c k i m językiem u t w o r y pisane dialektem. W p r a w d z i e j e d n e g o języka. Łącznikiem między t y m i pochodzenia dwa omówionych warunków włoskim, d r u g i zawiera istniejących rzeczywistości. południowowłoskiej się s t a j e przyczyn p r a c y literaturę m e r i d i o n a ­ całym charakte­ nawiązujących d o f o l k l o r u , e t n o l o g i i i s o c j o l o g i i , będących często j e d y n y m k l u c z e m d o z r o z u m i e n i a i oceny cenną wsi n i e k t ó r y c h treści i f o r m l i t e r a t u r y . O t r z y m a l i ś m y w t e n sposób partię i miast książki, Południa, zawierającą trybu życia materiały etnograficzne mieszkańców, dotyczące organizacji niezwykle charakteru społecznej, sytuacji P r z y k ł a d e m społeczeństwa o o g r o m n y c h d y s p r o p o r c j a c h k u l t u r y p o s z c z e g ó l ­ n y c h w a r s t w , k t ó r e w y t w o r z y ł o w s p a n i a ł ą f i l o z o f i ę , a jednocześnie p o s i a d a n a j ­ uboższy c h y b a n a ś w i e c i e p r o l e t a r i a t , j e s t I n d i a . 3 �557 RECENZJE k o b i e t y i p o z y c j i mężczyzny w t y m społeczeństwie i w r e s z c i e materiały dotyczące z w y c z a j ó w i świąt. Postawione i n a początku p y t a n i a znajdują tłumaczenie ficznym. j e j materiałem Wyłania się obraz historycznie wytworzony ność i r e z y g n a c j a , Praca Marii spojrzeniem kraju, ludzi n i e szukające wyjścia B r a n d o n - A l b i n i jest poza poprzez i i c h działań oschły esej analizę l i t e r a t u r y społecznym i etnogra­ zdeterminowanych i pogłębiany rozdział między d w o m a n a los m i e s z k a ń c ó w wykraczająca odpowiedzi historycznym, gospodarczym, klasami, przez beznadziej­ z t e g o układu. przede wszystkim Południowej naukowy. Italii, Materiał głęboko w humanistycznym r o z u m i e n i u człowieka zgromadzono pod k ą t e m , t o też p r z e z całą książkę p r z e w i j a się j a s n a m y ś l d o w o d u i o d p o w i e d z i postawione naleźć wstępnie można Południa pytania. Na ogromne jako stronach tej w bogactwo jednego myśli, z dręczących faktów D o d a t k o w ą zaletą książki zasługującą prosty i jasny język, stawiające tę zasadzie n i e w i e l k i e j podkreślających problemów współczesnych — określonym na pracy wagę od­ problemu Włoch. n a podkreślenie j e s t j e j f o r m a l i t e r a c k a , pracę w rzędzie literatury może nie tylko naukowej. Anna Zadrożyńska-Barącz O B J E T S E T M O N D E S , L a r e v u e d u M u s é e de l ' H o m m e , 1961—1963 ,,Objets et M o n d e s " wydawnictwo muzealne — niezmiernie — jest z u j ą c y m się o d r o k u 1961 w interesujące periodykiem Musée czterech zeszytach i n a ogół m a ł o de l ' H o m m e u nas w znane Paryżu, uka­ k w a r t a l n y c h , z których każdy za­ w i e r a 64 s t r o n y t e k s t u w z b o g a c o n e l i c z n y m i f o t o g r a f i a m i i r y c i n a m i . Pismo Mondes" t o spełnia d w o j a k ą r o l ę : z j e d n e j stwarza możliwość zwłaszcza p o z a e u r o p e j s k i e j , pogłębienia s t r o n y poprzez i poszarzenia i t o w szerokim aspekcie swój p r o f i l „Objets et wiadomości z etnografii, antropologiczno-archeologicz- n y m , z d r u g i e j zaś s t r o n y spełnia b a r d z o w a ż n ą r o i ę p o p u l a r y z a c j i e t n o g r a f i i i d z i a ­ łalności n a u k o w e j M u z e u m Człowieka. „Objets et M o n d e s " n i e t y l k o d l a w ą s k i e g o k r ę g u specjalistów, interesujących archeologią, się takimi etnografią dziedzinami czy problematyka etnograficzna 50 p o ś w i ę c o n y c h również wiele jest wiedzy antropologią. o Choć jest więc d l a szerszego ogółu przeznaczone osób człowieku w i stosunku jego kulturze, ogólnym w poszczególnych artykułów informujących k w a r t a l n i k a c h znaleźć o podejmowanych można przez l e k t y w n a u k o w y M u s é e de l ' H o m m e n a j n o w s z y c h b a d a n i a c h a r c h e o l o g i c z n y c h tropologicznych. Wszystkie każdy z nich zdania zawiera z działalności wydawnictw. Poza jak dominuje ( n a 75 a r t y k u ł ó w o p u b l i k o w a n y c h w l a l a c h 1961—1963 etnografii), ciekawych ale również zeszyty kilka posiadają artykułów poszczególnych spisem treści szytu ostatni k w a r t a l n i k zawiera t e n s a m układ treści i stałe podstawowych, działów działy; kronikę m u z e u m , naukowych umieszczonym i recenzje na pierwszej ko­ i an­ sprawo­ najnowszych s t r o n i e każdego ze­ spis treści całego r o c z n i k a o r a z i n d e k s z a w a r t o ś c i r o c z n i k a w e d ł u g d y s c y p l i n , z p o d z i a ł e m n a a n t r o p o l o g i e fizyczną, e t n o g r a f i ę i p r e ­ historię. Pierwszy rzut oka na artykuły nasuwa c z y t e l n i k o w i przypuszczenie, bardzo s i l n i e związana zamieszczone w z muzealnictwem. s z u k a się a r t y k u ł u w p r o w a d z a j ą c e g o pisma i celach, j a k i e przed I tomie „Objets et Mondes" że t e m a t y k a t e g o i następnych t o m ó w Na próżno w i równocześnie będzie zeszycie i n a u g u r a c y j n y m informującego o założeniach sobą s t a w i a r e d a k c j a . N i e można w i ę c z t e g o punktu �558 RECENZJE widzenia stopniu analizować kolejnych realizowane umieszczona numerów pisma, n i e można są p o s t u l a t y r e d a k c j i . T y l k o na odwrocie krótka też ocenić, w i bardzo się zresztą w poszczegól­ n y c h z e s z y t a c h , i n f o r m u j e c z y t e l n i k a o objętości z e s z y t u i j e g o u k ł a d z i e rzeczowym. Rocznik tyka s t r o n y tytułowej, powtarzająca jakim ogólna n o t a t k a 1961, w odróżnieniu o d pozostałych, c e c h u j e muzealna, omawiający którą w zeszycie współczesny pozycji muzealnej inauguracyjnym otwiera ubiór M a j ó w . artykuł A r t y k u ł t e n nawiązuje 1 problema­ H. Lehmanna do a k t u a l n e j eks­ p o d t y m s a m y m t y t u ł e m i uzupełniony j e s t s z c z e g ó ł o w y m k a t a ­ l o g i e m eksponatów u m i e s z c z o n y c h W s z e r o k o pojęta tomie t y m najbardziej na wspomnianej rozbudowany wystawie . 2 j e s t dział i n f o r m u j ą c y o życiu i orga­ n i z a c j i M u s é e de l ' H o m m e ( L a v i e d u M u s é e ) , w k t ó r y m oprócz b a r d z i e j l u b m n i e j szczegółowych sprawozdań z działalności poszczególnych m i e j s c a p o ś w i ę c o n o o m ó w i e n i u znajdujących ryki, Afryki i Oceanii. Ponadto w Muzeum wiele się t a m z b i o r ó w z o b s z a r u A z j i , Ame­ t y m samym działów tomie znajdujemy informacje o działalności z w i ą z a n y c h z M u z e u m t o w a r z y s t w n a u k o w y c h , t a k i c h j a k Société des A f r i c a n i s t e s , Société des A m é r i c a n i s t e s , Société des Océanistes i i n . W pozostałych mniej miejsca, dwóch ustępując tomach problematyka różnego rodzaju muzealna artykułom zajmuje już l u b większym 0 c h a r a k t e r z e p r o b l e m o w y m , z k t ó r y c h większość d o t y c z y zagadnień s z t u k i u róż­ n y c h l u d ó w bądź t o w p o s t a c i r z e ź b y , bądź też w p o s t a c i z d o b n i c t w a k u l t o w y c h , t k a c t w a czy s z t u k i j u b i l e r s k i e j , p r z y artykułów są p r z e d e w s z y s t k i m e k s p o n a t y czym znacznie omówieniom przedmiotów bazą m a t e r i a ł o w ą d l a t y c h muzealne. Niewiele artykułów z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z kulturą społeczną, n a t o m i a s t k u l t u r a m a t e r i a l n a t o w a n a jest W łów) najsłabiej. recenzowanych i azjanistyczna Oceanii, słuszną r o c z n i k a c h przeważa (15 natomiast 1 Ameryki dotyczy reprezen­ na artykułów). omówienie tematyka afrykanistyczna Najmniej zagadnień przeznaczono p o 9 artykułów. omówienie problematyki Z „Objets (bo artyku­ 7) artykułów dotyczy związanych z etnografią Europy t e g o też w z g l ę d u et (27 tylko Mondes" w wydaje się rzeczą układzie tematycznym Paulme prezentujący według w y m i e n i o n y c h kontynentów. Tematykę zbiór w afrykanistyczna przedmiotów zapoczątkowuje magicznych z p o s i a d a n i u M u s é e de l ' H o m m e . 3 Wybrzeża artykuł Kości D. Słoniowej, znajdujących Choć w z a s a d z i e a u t o r k a z a j m u j e łowo j e d n y m t y l k o e k s p o n a t e m pochodzącym z p r o w i n c j i M a n w zachodniej Wybrzeża Kości Słoniowej, równocześnie zostałe e k s p o n a t y , pochodzące w p r a w d z i e jednak stara się grupy wiany przedmiotów przedmiot związanych magiczny z określonymi spotykany jest w zabiegami różnych po­ Zachodniej, ale dające się z a l i c z y ć p o d w z g l ę d e m c e c h f o r m a l n y c h i spełnianej f u n k c j i mej części usystematyzować z i n n y c h rejonów A f r y k i się się s z c z e g ó ­ do t e j sa­ magicznymi. odmianach na Oma­ znacznym o b s z a r z e W y b r z e ż a K o ś c i S ł o n i o w e j , L i b e r i i i G w i n e i p o d n a z w ą gle, ge, gue l u b — bardziej na wschodzie stożkowaty w — pom kształcie blok W e w s z y s t k i c h p r z y p a d k a c h jest t o warna. sporządzony z niewypalonej 60 c m , z m n i e j l u b b a r d z i e j w y r a ź n i e z a z n a c z o n y m i czony w górnej nie ogranicza natu m u z e u m , ale — H. L e h m a n n , 1 do samego przedstawienia na podstawie Exposition zebranych des costumes 2 3 D. P a u l m e , Sur un objet magique artykułu de Côte ok. j e s t t o , że a u t o r k a tego p r z e d m i o t u j a k o materiałów — M o n d e s " (skrót „ O M " ) , 1961, n r 1, s. 3 — 1 6 . H . L e h m a n n , Catalogue des objets exposés, prawie wysokości r y s a m i t w a r z y l u d z k i e j , uwień­ części ozdobą z p t a s i c h piór. Z a l e t ą się j e d y n i e gliny, Maya podaje d'aujourd'hui. „Objets t a m ż e , s. 17—32. d'Ivoir, ekspo­ interesujący t a m ż e , s. 3 3 — 4 0 . et �559 RECENZJE o p i s sporządzania gle i o b o w i ą z k ó w , j a k i e ciążą n a osobie, która chce go wykonać t a k , a b y p r z e d m i o t t e n posiadał pożądaną m o c magiczną. P o n a d t o d o w i a d u j e m y r ó w n i e ż o z a s t o s o w a n i u i z a d a n i u , j a k i e p r z e d m i o t t e n spełnia. Gle pełni n i e j a k o funkcję fetysza. Z jednej l u b pom s t r o n y posiada o n moc destrukcyjnego o d ­ d z i a ł y w a n i a n a c z a r o w n i k ó w p r a k t y k u j ą c y c h czarną m a g i ę , w s k a z u j e o s o b y dzające śmierć, c h o r o b y lub w inny się warna sposób działające szkodliwie sprowa­ n a poszczególne j e d n o s t k i c z y też w i ę k s z e g r u p y społeczne. Z d r u g i e j s t r o n y p r z e z o s o b i s t y k o n t a k t z gle i odpowiednie przepowiadającym białą magię: formuły magiczne właściciel przeszłość, teraźniejszość powodować obfite zbiory, jest równocześnie wróżbitą i przyszłość. M o ż e o n t a k ż e uprawiać gle do zdrowia, szczęśliwy poród i t p . Doskonałe zdjęcia o m a w i a n y c h p r z e d m i o t ó w b a r d z o w y d a t n i e pomyślny powrót uzupełnia­ j ą całość i podnoszą w a l o r y a r t y k u ł u . Do wspomnianego artykułu nawiązuje tematycznie J . Delange przedstawiając p r z e d m i o t k u l t o w y Y o r u b a pochodzący z p r o w i n c j i N a g o w D a h o m e j u . Przedmiot 4 ten, nazywany tologia Oshe Yoruba jednym jest e m b l e m a t e m shango, określa jako z najważniejszych uroczystości k u czci proszą b ó s t w o Shango, króla Yoruba. podczas o łaski i p o m o c . jako przedmiocie shango czwartego bóstw boga piorunów Shango, którego m i ­ Oyo Oshe której i p o d tą nazwą używany shango Shango jest w i e r n i wprowadzając A u t o r k a k o n c e n t r u j e się g ł ó w n i e w się jest czasie w trans n a opisie s z t u k i Y o r u b a ilustrując całość f o t o g r a f i a m i oshe omawianych przedmiotów. Muzeologów zainteresuje z pewnością skiemu Muzeum Narodowemu artykułu tam do szereg Artykuł jednego tylko, najbardziej t y m cenniejszy, k u l t u r y l u d o w e j , przede reprezentacyjnego ogólny pogląd iż z w r a c a muzeum, znajdujemy na stan muzealnictwa uwagę n a organizację nigeryj- problematykę 5 i n f o r m a c j i dających jest artykuł J . M i l l o t a poświęcony w L a g o s . M i m o tytułu z a w ę ż a j ą c e g o w ochrony Nigerii. zabytków w s z y s t k i m s z t u k i , w państwie, które od n i e d a w n a dopiero uzyskało swą niepodległość. N i g e r i a — j a k t w i e r d z i a u t o r — j e s t j e d n y m z p a ń s t w afrykańskich docenia się Świadczy pielęgnującym wartość bardzo silnie tradycje etnograficznych i o t y m l i c z b a dziesięciu c z y n n y c h etnograficznych i archeologicznych, narodowe, archeologicznych z obecnie których w w którym ekspozycji w N i g e r i i większych najważniejsze — muzeów poza Muzeum w L a g o s — t o założone w 1952 r . M u z e u m w Jos p r e z e n t u j ą c e o g ó l n y d o r o b e k archeologicznych od dotyczących zwłaszcza 900 r . p.n.e. d o 200 r . n.e., o r a z Yoruba. Samo muzeum w chronologiczno-rzeczowym lach w y s t a w o w y c h najdawniejszych centrowanie tłumaczyć przedstawione doliny należy faktem, D o ciekawszych 7 w są r z e ź b y I f e poświęcone w roku 1957 e k s p o n u j e rejonów badań na całości w okres sztuce układzie N i g e r i i . Stąd też w od najprymitywniejszych, większości muzeów że ludów oryginalnych w Czadu ; założone w Nok, datowanej sa­ sięgających o k r e s ó w a r c h e o l o g i c z n y c h , p o dzisiejszą r z e ź b ę nowoczesną. S k o n ­ S z t u k a afrykańska z a w i e r a miejsca. Muzeum rzeźbę poszczególnych zainteresowań z najbardziej Lagos okresu kultury pełni muzealnych. sztuka w na uchodzi obiektach obecnie za sztuki jedną Afryce . 6 w ogólnej p r o b l e m a t y c e zaliczyć n a l e ż y opracowany nigeryjskich Nigerii wyniku afrykanistycznej artykuły: J . Delange poszukiwań badawczych najwięcej omawiający H. Lotha sztukę artykuł J . D e l a n g e , Sur un Oshe Shango, „ O M " , 1963, n r 3, s. 205—210. J . M i 11 o t , Le Nigerian Museum de Lagos, „ O M " , 1961, n r 2, s. 3—16. W s p r a w i e działalności m u z e ó w a f r y k a ń s k i c h p a t r z — r e c . J . B u j a k a , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 10: 1966. ' J . D e l a n g e , Les arts de la piain du Tschad, „ O M " , 1962, n r 3, s. 135—148. 4 5 6 �560 RECENZJE poświęcony posążków prehistorycznej kamiennych w C. T r a d i t s , o m a w i a j ą c y u ludów B a m u n w sztuce Afryce mierze literaturą przedmiotu, Guy 8 czy 9 de Beanchene wreszcie Kamerunie n a bezpośrednich której I0 . Wszystkie bibliograficzny artykuł mieszkalnych te artykuły oparte w badaniach terenowych wykaz dotyczący interesujący sztukę z d o b i e n i a f r o n t o w y c h ścian b u d y n k ó w środkowym cydującej saharyjskiej ; Wschodniej , poszerzone dołączony jest de­ są znacznie do każdego z nich. Oddzielne miejsce który w w omawianej „Objets et M o n d e s " dotychczas wydzielony problematyce zajmuje Madagaskar, j e s t z zespołu a f r y k a ń s k i e g o . W y d a j e j e d n a k , że słuszne b ę d z i e z a t r z y m a ć się n a d p r o b l e m a t y k ą t e g o r e g i o n u w średnim sąsiedztwie malgaskich i Y. L a p l z e . drewna, się Lampy I I z tematyki znajdującą afrykanistycznej. w zbiorach te, zwane w k a m i e n i a , żelaza Tak Musée dialekcie de więc już w z m i a n k a na ten temat pochodzi który w 1638 z w r a c a lamp J. Millot wykonane przyciągały kiego roku kolekcję prezentują m e r i n a fanaovan-jiro, lub terakoty. Od dawna podróżników, a pierwsza François C o u c h e ' a , bogatą l'Homme się bezpo­ one o d żeglarza są uwagę normandz- u w a g ę n a różnorodność form i smak artystyczny i c h twórców. fanaovan-jiro Z a r ó w n o f o r m a , j a k i o r n a m e n t y k a t y c h l a m p , n a które zwrócono w a r t y k u l e szczególną artykułu uwagę, wiążą nawiązują bardzo i c h pochodzenie wyraźnie z podróżami do stylu kupców orientalnego. muzułmańskich Autorzy docierają­ c y c h do północno-wschodnich i północno-zachodnich w y b r z e ż y M a d a g a s k a r u w I t y ­ siącleciu n.e. J. Millot i Y. Laplaze są malgaskie, czyli powszechnie również noszone w z m u s z l i C a n u s . P o c z ą t k o w o felana t e n sposób s w o j ą omawiającego felana Madagaskaru ozdoby noszone I2 jących w a u t o r a m i artykułu niektórych r e j o n a c h były t y l k o przez wodzów p o z y c j ę społeczną. O d X V I I w . stały się podkreśla­ emblematem w o j o w n i k ó w , k t ó r z y o z d a b i a l i się n i m i w czasie w a l k . Z chwilą, k i e d y francuska wprowadziła noszoną o b e c n i e zakaz na znacznym walk p l e m i e n n y c h , felana obszarze zachodniego nie t y l k o przez mężczyzn, ale również Taisaka, Tandory, pominają Makafaly, kształtem dysk Vezo, przez Bara, o średnicy i dzieci Sakalava 4 — 8 c m i grubości zawsze w białym, n a t u r a l n y m k o l o r z e kolonizacja się z w y k ł ą i południowego kobiety Bestileo, stały ozdobą Madagaskaru (plemiona: Tanosy, i i n . ) . Felana przy­ 1—2 m m . U t r z y m a n e m u s z l i C a n u s . M a l g a s z e noszą j e w w i s i o r k ó w n a s z y i , rękach l u b też n a czole. O p r ó c z f u n k c j i czysto ozdobnej są postaci felana pełnią p o n a d t o f u n k c j ę magiczną, z a p e w n i a j ą c o p i e k ę sił n a d p r z y r o d z o n y c h i w z a ­ leżności nazwy, o d sił, k t ó r e warunkują n p . felana-alohosty p i o r u n o m , ody-felana — Ozdoby złym działanie przybierają d u c h o m , felana-balafosty różnorodne — przeciw — p r z e c i w u g o d z e n i u strzały i t p . P o z a t y m spełniają znaczną rolę w p r a k t y k a c h m a g i c z n y c h w czasie z a b i e g u ich magiczne przeciw c z a r o w n i k ó w o r a z w obrzędach i n i c j a c j i , zwłaszcza obrzezania. t e mają swój odpowiednik na z n a c z n y m obszarze A f r y k i Wschodniej H . L h o t e, L'art préhistorique saharien, „ O M " , 1962, n r 4, s. 201—214. G . de B e â n c h e n e , Une statuette en pierre ouest-africaine, „ O M " , 1963, n r 4, s. 2 6 7 — 2 7 1 . C. T r a d i t s , Panneaux sculpté bamoun, „ O M " , 1962, n r 4, s. 249—260. J . M i l l o t , Y. L a p l a z e , L e s Lampes malgaches (fanaovan-jiro), „OM", 1961, n r 3 — 4 , s. 3—20. Z i l u s t r a c j i z a m i e s z c z o n y c h w a r t y k u l e w y n i k a , że c h o d z i o l a m p y t y p u kaganków oświetlających pomieszczenie p r z e z s p a l a n i e się p ł y n u w l e w a n e g o d o m i s e c z e k u m i e s z c z o n y c h w g ó r n e j części l a m p y . J . M i l l o t , Y . L a p l a z e , L e s felana malgache, „ O M " , 1962, n r 3, s. 1 6 5 — 172. 8 9 1 0 11 1 2 �561 RECENZJE (Mozambik, gijskie) i Tanganika, Kenia, Uganda), Południowej (Angola), Środkowej przy czym (Rwanda, utrzymuje się Burundi, Kongo Bel­ przekonanie, roz­ że p r z e s t r z e n i ł y się o n e n a t y m o b s z a r z e z T a n g a n i k i , g d z i e p o w i ą z a n e b y ł y z s i l n y m i wpływami arabskimi. Problematyczne Madagaskaru. Analizując p a d k u felana W jest j e d n a k pochodzenie archeologiczne tomach jest bardziej „Objets et M o n d e s " na zagadnienia zeum z tomach terenu l'Homme autorka jest w przy­ azjatycka ukie­ przedstawia sprawozdań częściach tego dziale również proces „satra", w y k o n y w a n y c h z liści p a l m y i Musée . de Pierwszym Człowieka . artystycznych, zatrzymując kambodżańskiej c u k r o w e j , oraz Poza l s wartości ich produkcji, dla k u l t u r y 1 4 19 m a n u s k r y p t ó w k a m - Muzeum i c h treści techniczny z badań kontynentu dotyczący azjatyckim manuskryptów, charakterystycznych wy­ dwóch ogólnych i n f o r m a c j i o z b i o r a c h m u ­ ogólnych a r t y k u ł S. T h i e r r y w problematyka s z t u k i schodzą n a p l a n d a l s z y . W ta dotyczy równie różnych się omówieniem na dwóch albo w znajdujących szczegółowym pi" l u b też 1 3 omówieniem bodżańskich dłużej problematyka Azji podejmowanych większym odrzucają w i e r z e ń i stosunków społecznych, w n i k u czego d o m i n u j ą c e o g ó l n i e z a g a d n i e n i a pierwszych na obszarze felana i inne autorzy m a l g a s k i c h możliwości w p ł y w ó w a r a b s k i c h . recenzowanych runkowana źródła typach: się „kam- „crang" — z kory drzewnej. . Interesującym materiałem d o k u m e n t a l n y m d y s p o n u j e swój w udział w odległości pielgrzymce J . Chelhod do K a d z i m a i n — świętego miejsca 15 k m n a p o ł u d n i o w y opisuje ciekawą c e r e m o n i ę religijną, tzw. „Ta'ziya", o d p r a w i a n ą 27 R a d ż a b k a ż d e g o r o k u dla ucz­ czenia śmierci wielkich męczeńskiej -Kadzima i jego wnuka w Kadzimain. ,,Ta'ziya" gotowości oddania poprzedza pielgrzymka zachód dwóch Muhamad od B a g d a d u . relacjonujący I s l a m u , położonego l s świętych al-Djawâda, muzułmańskich: których zwłoki dla obrony ściągająca sprawy świętych do K a d z i m a i n sunek zadawane świętych Kadzim poprzez męczenników. n i e t y l k o podczas p i e l g r z y m k i ale również d o słynnego w sobie tortury, Ten sam autor zajmuje Kadzimain podczas t r w a n i a poszczególnych których p u n k t e m k u l m i n a c y j n y m jest c e r e m o n i a się r ó w n i e ż męki koczowniczy tryb życia i n a k a z przejścia lone tradycją na terenach d o osiadłego t r y b u zwyczaje, pustyni sto­ nie­ przez J . Chel- obrzędów religijnych, ,,Ta'ziya". kwestią przez władze Izraela i sanktuarium m u ­ przemian współczesnych dzących w s t r u k t u r z e społecznej p a s t e r s k i c h B e d i u n ó w p r o w a d z ą c y c h d o Beduinów spowodowane Iraku, o n i swój f a n a t y c z n y r z a d k o śmierć. W a r t o ś ć artykułu podnoszą l i c z n e zdjęcia w y k o n a n e zułmańskiego, al- zostały Ceremonię tysiące w i e r n y c h z całego demonstrują hoda Musa złożone m a n a c e l u w y r a ż e n i e boleści w i e r n y c h i p o d k r e ś l e n i e i c h życia a częściowo także z I r a n u , w czasie której do w i a r y Autor Negueb Rozbicie administracyjne p o zakończeniu I I w o j n y życia w y w a r ł y b a r d z o s t o s u n k i społeczno-prawne zacho­ niedawna światowej silny wpływ na usta­ i na wierzenia. Celem badań P. L e S c o u r , O b j e t s nouveaux du Département d ' A s i e , „ O M " , 1961, n r 1, s. 3 3 — 3 6 ; t e n ż e , Une donation de la Republique de Corée, t a m ż e , s. 3 7 — 4 0 ; t e n ż e , Une donation nouvelle coréenne, „ O M " , 1962, n r 1, s. 25—28. C. F a y e i n , M i s s i o n a u K a z c k h s t a n e t en U z b e k i s t a n , „ O M " , 1962, n r 1, s. 2 9 — 3 2 ; C. J e s t , Mission au Népal, „ O M " , 1962, n r 2, s. 107—130. S. T h i e r r y , Manuscrits cambodgiens du Département d'Asie, , , O M " , 1962, n r 1, s. 13—24. J . C h e l h o d , Pèlerinage à Kadzimain, lieu saint de l'Islam, „ O M " , 1963, n r 4, s. 253—260. J . C h e l h o d , Une enquête chez les nomades du Négueb, „ O M " , 1963, n r 1, s. 59—69. 13 1 4 15 16 1 7 36 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I �562 J. RECENZJE Chelhoda podjętych w roku 1962 b y ł o zarejestrowanie zmian zachodzących współcześnie w k u l t u r z e t y c h ludów i prześledzenie p r o c e s u a d a p t a c j i k u l t u r y pasterskiej do n o w y c h warunków W problematyce amerykanistycznej n a szczególną n i a n y już a r t y k u ł H . L e h m a n n a o m a w i a j ą c y kuł H . L e i h l e n a na podstawie dawny w ubiór okresie z kultem uwagę Majów rodzaju oraz źródeł techniki ikonograficznych bogini I x e l u Majów domenę przy 18 . W zawsze kobiet. produkcji t k a n i n a u t o r s t w i e r d z a , że p o z o s t a l i na obszarze Analizując dzisiejszy mniejszym w jaskrawych i kontrastowych kolorach. Zestawienie c j a poszczególnych Majów. Uogólnienie i antropomorficzne) części o d z i e ż y pozostają Wierność to Lehmann tradycji rozszerza duże w p ł y w y europejskie. Ponodto Mezoameryki Majów przede w (głównie barwy odniesieniu do techniki wyjątkowo geometryczne, utrzymane i ornamenta­ okresie wszystkim tkactwo i tkanin jak w tkactwa czemu kolorystyczne t a k i e same, dotyczy również W k o ń c o w e j części a r t y k u ł u o k a z u j e oraz klasycznej mody kobiecej. odzieży męskiej. się j e d n a k , że odzież męska w y k a z u j e pod wpływem kontaktów nich, odtworzyć oni pod t y m względem w kultury dzięki ubiór w i e r n i t r a d y c j i , zwłaszcza jeżeli c h o d z i o m o t y w y zdobnicze s t o p n i u zoo — próbuje arty­ z t y m n a silne powiązania i Xichiquetzal u Azteków, stanowiło wspom­ oraz pierwszym autor t k a c t w a stosowane przedkolumbijskim. Wskazuje zasługują: w s p ó ł c z e s n y ubiór M a j ó w d o t y c z ą c y p e r u w i a ń s k i c h o z d ó b ze złota różnego elementów egzystencji. bardzo z osadnikami oraz z w i ą z a n e j z t y m i n t e g r a c j i k u l t u r o w e j odzież męska u l e g a b a r d z o s i l n y m w p ł y w o m aktualnej mody. W nieznacznym stopniu — a tego oczekuje czytelnik — zajął się k w e s t i ą w p ł y w ó w p r z e m y s ł u o d z i e ż o w e g o , p r o d u k c j i t k a n i n autor fabrycznych, z m i a n w odzieży p o d w p ł y w e m k o n t a k t ó w e u r o p e j s k i c h i t p . T y l k o k r ó t k a w z m i a n ­ ka o powołaniu w Meksyku i Gwatemali specjalnych n a u k o w y c h instytutów d l a o d z i e ż y M a j ó w ś w i a d c z y , że postęp w d z i e d z i n i e p r z e m y s ł u o d z i e ż o w e g o przyśpiesza t e m p o z a n i k u t r a d y c y j n e j odzieży. Przedstawiając koncentruje się muzealną głównie (północne wybrzeże zwłaszcza zaś złota Peru). groby w odznaczających kolekcję na ozdobach Badania Tucume, wyrobów złotniczych uszu pochodzących archeologiczne dostarczyły się w y s o k i m p o z i o m e m Poza wymienionymi informacje artykułami dotyczące amerykanistycznych 1 9 niowej natomiast Ameryki artykuł Amazonki W 2 1 2 0 , i prac H . R e k hiena w Leihlen tym podobnych rejonie, ozdób artystycznym. Prezentowane ze ozdoby się p o d s i l n y m w p ł y w e m cywi­ tematyce z wyjazdów poszczególne znajdujących się wykopaliskowych zagadnień omawiający tomy w de prowadzonych związanych rzeźbę ,,Objets Musée w et na terenie bezpośrednio drzewie Mondes" l'Homme ze Połud­ sztuką n a obszarze za­ zbiorów do­ Wyżyny . europejskiej wspólnych. Jest o n a raczej ,,Objets et M o n d e s " przypadkowa n i e można uchwycić i ogranicza pracowników M u z e u m . Między i n n y m i H . R e i h 1 e n , U n b i j o u d ' o r de Lambeque, 1 8 ilości H. Lambayeque Tiahuanaco. wierają tyczy Peru prowadzone dużej a u t o r d a t u j e n a o s t a t n i o k r e s M o c h i c a znajdujący lizacji z z rejonu się d o o g ó l n y c h w tematyce Pérou, problemów sprawozdań t e j n a u w a g ę za-t „ O M " , 1962, n r 2, s. 7 7 — 84. 1 9 H . L e h m a n n , Enrichissement du Département d'Amérique, de 1946 a 1960, 1961, n r 3 — 4 , s. 39—52. A. L a m i n g - E m p e r a i r e , Traveaux archéologiques en Amérique du „ O M " 1962, n r 3, s. 149—164. H . R e i c h 1 e n , O b j e t s e n b o i s d u Bas-Amazone, „ O M " , 1961, n r 2, s. 1 7 — „OM", 2 0 Sud, 2 1 30. �563 RECENZJE sługują dwa Pierwszy artykuły z nich, M. Roussel poświęcony de Fontanès wycinankom dotyczące etnografii polskiej . 2 2 p o l s k i m ( k u r p i o w s k i e , łowickie, s k i e , opoczyńskie, k r a k o w s k i e i i n . ) , j e s t w y n i k i e m e k s p o z y c j i wycinanek nizowanej 1962 r . W p r z e z M u s é e de l ' H o m m e artykule autorka graficznym w relacjonuje Drohiczynie w swój d n i a c h o d 1 I I d o 15 V pobyt oceniając na Międzyuczelnianym bardzo pozytywnie raw­ zorga­ drugim Obozie inicjatywę Etno­ organizacji o b o z ó w i podając z a r y s h i s t o r y c z n y D r o h i c z y n a i j e g o o k o l i c y . Barbara JAMES versity of F. D O W N E S , Animal Husbandry California. Publications Walendowska-Zapędowska in Navajo Society i n Anthropology. Uni­ and Culture, V o l . 1, U n i v e r s i t y of Cali­ f o r n i a P r e s s , B e r k e l e y i L o s A n g e l e s 1964, ss. 104, 9 r y c i n i 1 m a p a . P u b l i k a c j a t a o c h a r a k t e r z e m o n o g r a f i i jest r e z u l t a t e m 7 miesięcy badań t e r e ­ n o w y c h , podczas których vajo w Piñón, w nym i obrzędowym także rozprawą pracy życiu ze swą rodziną i funkcji autora. James możliwie nieco wszystkich tutaj pochodzące z Półwyspu faktów Świecie. A u t o r próbuje Navajo. asymilacji Przy z zakresu tej także wykazać okazji społecznej oraz dokonuje (acculturation, social t a była za c e l w hodowli oraz wydzieleniu zaadaptowali hodowli w ustalenia assimilation) oraz anglo- metody w procesie definicji tej ich elementów a tylko zmodyfikowane znaczenie próby społecz­ młodszych, z o k r e s u należy, że N a v a j o Iberyjskiego, Indian Na­ postaci praca postawił sobie j a k o części k u l t u r y p r z y j e d n o c z e s n y m -amerykańskiego. Przypomnieć u innej F. Downes starszych, z o k r e s u hiszpańsko-meksykańskiego, dowlane mieszkał wśród udział w e k o n o m i c z n y m , t e j społeczności. W doktorską przedstawienie znaczenia autor wraz s t a n i e A r i z o n a , biorąc c z y n n y ho­ Nowym akulturacji akulturacji określa oraz swój sto­ s u n e k d o t y c h d w u pojęć. J. F. Downes proponuje definicję akulturacji jako zjawiska w e g o , n a t o m i a s t a s y m i l a c j ę społeczną u w a ż a za z j a w i s k o terminu wanie akulturacji zwyczajów używa oraz określając przyswajanie l a c j a a u t o r t e n u ż y w a określając w zinstytucjonalizowanej W krótkim, ją obcego idei oraz wartości, pochodzenia. swej naślado­ Terminu asymi­ stopień udziału j e d n o s t e k j e d n e g o społeczeństwa zgodnie lecz z w i ę z ł y m od cech kulturo­ działalności d r u g i e g o . T a k i e określenia, j a k k u l t u r a społeczeństwo, a u t o r u ż y w a zapożyczyli przeniesienie czysto społeczne. W p r a c y z ogólnie z n a n y m i d e f i n i c j a m i zarysie meksykańskich dziejów Hiszpanów hodowli w autor podaje, okresie między oraz Krebera. że Navajo 1650 a 1700 r . Do tego m o m e n t u podstawą g o s p o d a r k i było łowiectwo oraz z b i e r a c t w o . W X I X w . Navajo ponieśli 90 t y s . g ł ó w , wprowadzenia ciężkie s t r a t y w żyjąc z powodu badania terenowe w zarysie którym dziejów starciach z Białymi: rezerwacie. n a szeroką dzeniem Po w skalę W 2 ijołowie uprawy niesprzyjających rolę odgrywa m. i n . skupem inwentarza hodowanego Piñón obecną Mercantile przez Navajo. o n i ok. 8 5 — się o n e l u b Piñón, w M. R o u s s e l d e F o n t a n é s , Une exposition nais, „ O M " , 1962, n r 3, s. 183—196; t a z, Séjour 1961, n r 3 — 4 , s. 81—86. 2 2 liczą w. przeprowadzono środowiska. A u t o r Black Mesa tego t e r y t o r i u m autor opisuje m . i n . ważną obecnie z i e m i , ale zakończyły warunków na obszarze z w a n y m XIX prowadził stanie sytuację w Company, W 1958 r . obszar de Papiers d'étude en próby niepowo­ swe Arizona. rezerwacie, zajmując Black découpés Pologne, się Mesa polo­ „OM", �564 RECENZJE 0 p o w i e r z c h n i 1372 m i l i 2 z a m i e s z k i w a ł o 4401 I n d i a n N a v a j o . Trudne w a r u n k i byto­ w a n i a są t u t a j p r z e d e w s z y s t k i m w y n i k i e m o s t r e g o d e f i c y t u w o d y . Opis warunków omawianej deszczu i śniegu. znajdujemy autor u naturalnych Black Mesa p r a c y . Szczególną u w a g ę z w r a c a zajmuje Navajo. Obok tutaj się Trzon bydło rogate wykresów. opisu także ukształtowania charakterystykę właściwą stanowią i konie. Dynamikę w przeciętne stado gospodarki u Navajo tarz tej gospodarki lub nawet hodowlany mniej Navajo owiec Black jest dochodu grupy: trzecim rozdziale terytorium rozdziale czwartym, hodowlanego znaczenie i Mesa liczy około oraz mała, n p . w bez za kozy, pomocą 100 s z t u k ograniczona tych uprawa 1955 r. dała o n a około t e j społeczności. A u t o r inwentarz hodowli odgrywają autor przedstawia hodowla jest raczej ogólnego na trzy w W inwentarza pogłowiu Obecnie w i poziomego regionu. owce: mniejsze zwierząt. Podstawą połowy się pionowego flory charakterystyką inwentarza ziemi. Efektywność znajduje t u t a j a u t o r n a o b l i c z e n i a ilości o p a d ó w znaczenia dzieli 1 inwen­ ekonomicznego ( k o t y , szczenięta), i n w e n t a r z u ż y t k o w y (koń, pies) o r a z i n w e n t a r z o z n a c z e n i u ryn­ k o w y m i nadający się d o k o n s u m p c j i ( o w c a , świnia, k o z a , b y d ł o r o g a t e i k u r y ) . J e d ­ nocześnie z n a j d u j e m y tunków w ciągu narzędzi używanych obszernie omawia jest 1 też w szczegółowy roku. przy W opis techniki hodowli t y m samym hodowli przez rozdziale Navajo. W poszczególnych znajduje następnej się także łowiectwa, końcu które rozdziału obecnie autor posiada wyłącznie charakteryzuje ga­ opis kolejności s t o s u n k i w ł a s n o ś c i o w e n a t l e h o d o w l i . W z w i ę z ł y sposób znaczenie wreszcie tutaj całego autor opisane charakter sportu. metodę uczenia młodzieży Navajo technik hodowlanych. W vajo piątym rozdziale zamieszkującej Najmniejszą jeszcze omawianej p u b l i k a c j i znajduje się opis społeczności k o m ó r k ą społeczną są t a m r o d z i n y , z k t ó r y c h składa się ród. I s t n i e j e także jednostka większa od rodziny, połączona więzami pokrewieństwa o r a z p r o w a d z ą c a w s p ó l n ą działalność, gospodarczą n a z w a r t y m o b s z a r z e group). W rozdziale w jest, zbiornika wody i kukurydzy poletka własnością że oraz jednej oraz o d n i e s i e n i u d o t e r e n u . N i e g d y ś duża, a o b e c n i e już w i e l k a ruchliwość o s a d n i c t w a N a v a j o j e s t łatwa d o u c h w y c e n i a Regułą (homestead szóstym a u t o r o p i s u j e ruchliwość i l o k a l i z a c j ę o s a d n i c t w a s t o s u n k i własnościowe łowym. Na­ B l a c k M e s a . C h a r a k t e r y s t y c z n ą j e j cechą j e s t m a t r y l i n e a r y z m . wybór obecność oraz rodziny. miejsca drzew. określony W n a założenie Zarówno teren ze t y m samym osady żywy w materiale warunkuje nie­ źród­ położenie inwentarz hodowlany, jak zbiornikami wody i t p . są n a ogół rozdziale i n s t y t u c j i społeczno-politycznych u N a v a j o na szczeblu autor zajmuje się opisem plemienia. O d b i c i e m u d o m o w i e n i a z w i e r z ą t w t r a d y c j i o r a z obrzędowościach N a v a j o a u t o r krótko zajmuje się w rozdziale siódmym. W rozdziale następnym autor zajmuje się s t o s u n k i e m N a v a j o d o z w i e r z ą t . S t o s u n e k t e n j e s t t u t a j w y r a ź n i e różny w o d ­ niesieniu wszystkim do udomowionych w odpowiednim oraz do dzikich znakowaniu emocjonalnym s t o s u n k u do n i c h , w i d o c z n y m z posiadanym przez nią s t a d e m oraz S z c z e g ó l n i e interesujący w y d a j e zwierząt. zwierząt np. w w okresie krytyczną jęcie się oraz on wobec spowodowało głębokie w i e l u aspektach k u l t u r y , j a k i w u Navajo może dostarczyć głęboko rodziny j a k swego Navajo bliskiego. się rozdział d z i e w i ą t y , w k t ó r y m a u t o r próbuje dotychczasowych w przede w i p r z e m i a n społecznych u N a ­ o d początku k o n t a k t u z kulturą Białych, n a t l e h o d o w l i . postawę hodowli utożsamianiu t r a k t o w a n i u np. owcy wydobyć mechanikę oraz s k u t k i procesu a k u l t u r a c j i vajo Przejawia udomowionych poglądów przeobrażenia stopniu rozwoju stosunkowo duże autor u Navajo, Zajmując stwierdza, że widoczne społecznego. H o d o w l a nadwyżki produkcyjne, przy­ zarówno w owiec przeci- �565 RECENZJE wieństwie wianej W n p . do mało społeczności ostatnich latach jest efektywnej można zauważyć zajęć ziemi. Obecnie, nawet można w y n i k i e m o g ó l n e g o postępu pierwszoplanowych uprawy dostrzec także oznaki autora, w p o p u l a c j i , co między innymi niegdyś n p . łowiectwa, zmieniła się r a d y k a l n i e , stanowiąc obecnie j e d y n i e rodzaj s p o r t u u p r a w i a n e g o d l a przyjemności. publikację zamyka obszerna oma­ klasowego. g o s p o d a r c z e g o t e j społeczności. F u n k c j a gospodarczych, wzrost wg rozwarstwienia b i b l i o g r a f i a dotycząca kultury Navajo, Omawianą ze szczegól­ n y m uwzględnieniem zagadnienia h o d o w l i . Podsumowywując wiera nasze omówienie s z e r e g interesujących autora oraz wnosi nowe należy stwierdzić, spostrzeżeń p o c z y n i o n y c h w uogólnienia dotyczące że p u b l i k a c j a ta czasie b a d a ń kultury Indian Navajo. Lech WÖRTERBUCH DER VÖLKERKUNDE IN VERBINDUNG FACHWISSENSCHAFTEN, Herausgegeben von Walter za­ terenowych Krzyżaniak MIT ZAHLREICHEN Hirschberg Alfred Kroner V e r l a g , S t u t t g a r t 1965 wydany Słownik sytecie przez Waltera Wiedeńskim, przeznaczony Hirschberga, profesora etnologii na jest głównie d l a szerokich kręgów Uniwer­ specjalistów d z i e d z i n p o k r e w n y c h e t n o l o g i i , posługujących się literaturą w p r z e w a ż a j ą c e j w mierze języku a n g i e l s k i m i n i e m i e c k i m . Z n a j d u j e m y w n i m zwięzłe i przejrzyste nicje fachowe, liczne syntetyczne artykuły na temat podstawowych defi­ zagadnień n a u k i o kulturze i historii etnologii (etnografii). Artykuły zredagowane do r e f e r o w a n e g o są w sposób p r z y s t ę p n y , podają p o d s t a w o w ą w n i c h z a g a d n i e n i a , dzięki t e m u u m o ż l i w i a j ą w a n y m pogłębienie i rozszerzenie Dobór w haseł oparciu o czysto do rzeczowych. słach n a z w Słownika kryteria zaintereso­ wiedzy na dany temat. dokonany maksymalnie Wydawca bibliografię osobom został zgodnie obiektywne, świadomie stąd zrezygnował l u d ó w i szczepów, ze w z g l ę d u n a b r a k w z intencjami widoczna np. z wydawcy przewaga umieszczania haseł w pełni o b i e k t y w n y c h ha­ kryte­ riów i c h doboru. Opracowane są jedynie w mniej hasła Słowniku l u b więcej n i e pretendują pełnym do sformułowań odzwierciedleniem obecnego arbitralnych, stanu wiedzy dziedziny rozpa­ w danej dziedzinie etnologii. Sposób opracowywania haseł dotyczących jednej wybranej t r z y m y przykładowo n a z a g a d n i e n i a c h dotyczących g o s p o d a r k i . jest problem f o r m g o s p o d a r k i (s. 494). R ó ż n o r o d n e f o r m y życia, c z y l i określone s t o p n i e W pewnym kultury, mają specyficzne stąd według sensie wprowadzeniem d l a siebie f o r m y Hirschberga w dziedzinę tych zagadnień gospodarki i odmienne posiadają podstawowe problemy znaczenie dla ekonomiczne, klasyfikacji po­ szczególnych k u l t u r . Obraz tury kultury ludów ludów z b i e r a c k i c h i myśliwskich jest o d m i e n n y od o b r a z u uprawiających ludów myśliwsko-zbierackich ziemię, czy hodujących bydło. Podobieństwa czy r o l n i c z y c h , ż y j ą c y c h w r a m a c h własnych kul­ różnych kultur, wynikają z j e d n a k o w y c h t e n d e n c j i k u l t u r o w y c h . Bardzo cenne jest zamieszczenie w Słowniku opracowań dotyczących historii poszczególnych f o r m g o s p o d a r k i ( n p . z b i e r a c t w a — s. 490, h o d o w l i — s. 467 i u p r a - �566 wy RECENZJE z i e m i — s. 52—53) nięcia archeologii, na w s z y s t k i c h k o n t y n e n t a c h w głównie w dziedzinie uściślenia oparciu o najnowsze chronologii wraz z osiąg­ podaniem r ó ż n o r o d n y c h h i p o t e z z w e r y f i k o w a n y c h p r z e z najświeższe o d k r y c i a . Hasła d o p o s z c z e g ó l n y c h zagadnień z d z i e d z i n y niejednokrotnie niku problemów i sposób zagadnień hasła z d z i e d z i n y ważniejszych i w zakresu pełny, danej gospodarki dający dziedziny. gospodarki zbieracko-myśliwskiej rysach stosowanych z możliwie w tej jej gospodarki obrębie (braku różnych Np. podziałach wybrane informują zapasów dobierano w wszechstronny i Słow­ przegląd do Słownika nas zarówno o braku naj­ specjalizacji), na zbieractwo niższe i jak wyższe, n i e z r ó ż n i c o w a n e i z r ó ż n i c o w a n e , p i e r w o t n e i w t ó r n e ; o sprzęcie i t e c h n i k a c h ł o w ó w , o rytuałach rackich, i kultach polowaniach, w y c h i zwyczajach Szybkie z mieszczonych syłacze p r z y W Słowniku. poszczególnych w sposób zawiera jedynie posiada natomiast Próbę utrudnione brakiem sensie i W. A. R. H . R. zbie­ myśli­ kierunków za­ od­ i H . Spencer, były (s. opra­ 467—469) zwierząt: świni, l a m y , psa i t p . , n i e b y d ł o , p o d c z a s g d y hasło m y ­ (Wildbeuter). etnologii podjęto haśle t y m w y o d r ę b n i o n o j a k o k i e r u n k i (Arbets- (F. K r a u s e , Radcliff-Brown, Rivers, haseł wyrównać hodowla metod współczesnej kolejno: kierunek antropogeograficzny strukturalno-funkcjonalny mann, i przez indeksu t e n mogłyby N p . hasło d o l u d ó w hodujących (s. 470—475). W richtungen, Arbeitsweise) brak wyczerpujący. d o poszczególnych odsyłaczy uporządkowania haśle e t n o l o g i a używanych hasłach d o z a g a d n i e ń p o k r e w n y c h , g d y b y jednolity odsyłacze jest pewnym ślistwo (s. 201) odsyła d o l u d ó w z b i e r a c k i c h w o l u d a c h myśliwskich maskach d o t a r c i e d o w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h haseł w i ą ż ą c y c h się zbieracko-myśliwską w łowów, myśliwskich, myśliwskich. i poprawne gospodarką cowywane zwierząt, o r g a n i z a c j i pułapkach R. H . Lowie, (Passarge, Ratzel), B. M a l i n o w s k i , W. Mühl­ 1 R. Thurnwald), etnosocjologiczny R. T h u r n w a l d , C. W i s s l e r (W. i inni), Mühlmann, psychologiczny (C. G. J u n g , K . K e r e n y i , L . L e v y Brühl, R. T h u r n w a l d , W . W u n d t ) ; j a k o o s t a t n i — kierunek s t y l ó w k u l t u r o w y c h ( B . A i t k e n , R. B e n e d i c t , lennicy uwzględniania krutują się w e d ł u g historycznych Hirschberga obszarze k u l t u r o w y m . Zalicza J. Haekla, siebie samego, aspektów faktów głównie z etnologów M. Mead, Trimborn). i zjawisk kulturowych re­ działających na niemieckim do n i c h : H . B a u m a n n a , K. D i t t m e r a , L . t j . W. Hirschberga, A. Jensena, S c h m i d t a , C. S c h m i t z a , H . T r i m b o r n a i i n n y c h m n i e j W. Zwo­ Frobeniusa, Koppersa, P. znanych. W y m i e n i e n i W. wyżej różnią się m e t o d a m i p r a c y . Do odmiennych kulturowych, metod prowincji h i s t o r i i ze s t o s o w a n i e m zalicza Hirschberg k u l t u r o w y c h , bądź posługiwanie posługiwanie k r y t y k i źródeł i p r z e s t r z e g a n i e m się koncepcją się ścisłymi kręgów metodami ścisłego następstwa ź r ó d e ł (są t o e t n o h i s t o r y c y , d o k t ó r y c h H i r s c h b e r g z a l i c z a s i e b i e s a m e g o ) . P o n a d t o istnieją próby (Haekel, łączenia kierunku funkcjonalno-strukturalnego z historycznym S c h l e s i e r ) . W o m a w i a n y m haśle u w z g l ę d n i o n o r ó w n i e ż historię e t n o l o g i i i o m ó w i o n o pierwsze t e o r i e i pojęcia cierzystego, Pomimo etnologiczne, j a k n p . t e o r i ę m i g r a c j i , pojęcie p r a w a m a ­ pierwotnego monoteizmu, fetyszyzmu i t d . wspomnianych usterek Słownik spełni p o r a d n i k a d l a osób interesujących się z a g a d n i e n i a m i niewątpliwie Jadwiga Nazwisko Malinowskiego podano poprawnie s. 139 i 369 z błędem w p i s o w n i : M a l i n o w s k y . 1 pożyteczną rolę etnologii i etnografii. jedynie Kucharska n a s. 267, n a t o m i a s t n a � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f5c005ba6f7744e7264ad6b8ca39b003.pdf bcf31795f785b8f1842d2da6be7739aa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5707 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource cham chamstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5306 Title A name given to the resource Szkic o chamstwie/ ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska-Barącz, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANNA ZADROŻYŃSKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej U W , Warszawa K R Ó T K I SZKIC O C H A M S T W I E Tytuł sugeruje, że będzie to tekst, w którym badaniu poddane zostanie zjawisko chamstwa. Czym jest kultura, dyskutowano już wielokrotnie w nau­ kach humanistycznych. Czym jest chamstwo - z tego punktu widzenia, nie mieliśmy chyba odwagi sobie odpowiedzieć. Współczesna sytuacja wyzwolenia i wolności, także wyzwolenia wszelkiego rodzaju agresji, nie tylko usprawiedli­ wia, lecz nawet zmusza do zastanowienia się nad odmienną dziś sytuacją kulturową. Teorie i metody współczesnych nauk społecznych i humanistycznych (szczególnie filozofii, antropologii i socjologii) nadal poszukują ładu w przed­ miocie swoich badań, mimo dostrzeżenia i uznania nieładu, wieloznaczności poczynań ludzi (Bauman 1994, 1995, 1996; Derrida 1993; Jawłowska, Kempny, Tarkowska, red., 1993; Mokrzycki, red., 1992; Schulze 1994). W tej sytuacji problem chamstwa, nieokreślony i rozległy, doskonale się nadaje do pokazania rozważań o nie do końca zdefiniowanym przedmiocie. Ujawnia także, jak mi się zdaje, trudności i sedno problemu definicyjnego. Kultura i chamstwo są pojęciami, których definicyjne pola należą do ładu nauki. Rzeczywistość końca X X wieku (nie tylko w Polsce) ładem jednak, w dotychczasowym znaczeniu, nie jest. Poszukiwanie i przedstawianie naukowej „pożywki" zastanowień nad współczesnością powinno być zatem w miarę uporządkowaną relacją owego nieuporządkowania. Być może uda się wyłowić istotne cechy, atrybuty i relacje tego zbioru, który niegdyś zwano chamstwem i przeciwstawiano go kulturze ( w jej wąskim sensie). Obiegowe i popularne charakterystyki chamstwa były i są przedmio­ tem wielu artykułów w prasie codziennej i tygodniowej (np. „Polityka" nr 42:1995; lub cotygodniowe felietony A . Osęki, w „Gazecie Wyborczej" z 1996 r.). Wyrażają one na ogół przerażenie i zgrozę wobec stanu dzisiejszej kultury dnia codziennego, jej schamienia, wyzwolonej agresji, nieobyczajności. Kultura i chamstwo bywają sobie na ogół przeciwstawiane. Można sądzić zatem, że obydwa te pojęcia składają się na jeden rodzaj pewnego systemu kultury (w jej szerokim sensie). W zamierzchłych czasach, gdy w połowie wieku X Ibrahim Ibn Jakub (1971, t. 1, s. 4-5) podróżował po krajach słowiańskich, z zadziwieniem �20 ANNA ZADROŻYŃSKA relacjonował obyczaje Słowian (chociaż nie Polaków, bo do Polski prawdo­ podobnie nie dotarł), ich gwałtowny charakter, niezgodność szczepów, prymitywność urządzeń służących higienie. Prawie siedem wieków później Jean de Laboureur (1971, t. 1, s. 238-257), towarzyszący Renacie hrabinie de Guebriant, pani ambasador Francji w Polsce przy dworze Ludwiki Marii, żony Władysława I V , opisywał przyjazd królowej do Polski. Zachwycił go przepych powitania w mijanych miastach, wspaniałość uczt i podarunków oraz kurtuazja obyczajów. Po niespełna dwustu latach z zachwytem się czyta „Przypomnienia z podróży" do Anglii i Szkocji autorstwa Krystyna Lacha-Szyrmy (1981), porównujące obyczaje Brytyjczyków i Polaków. To tylko trzy dzieła z różnych epok, do dziś interesujące czytających, dzięki swym spostrzeże­ niom, analogiom, wytworności stylu. A jest ich nieprzeliczalnie wiele, gdyż cała literatura - źródłowa, naukowa i piękna - opiera się w konsekwencji na takim właśnie porównaniu z innymi, próbami porządkującego zrozumienia, oceniania względem własnych zwyczajów, nawyków, umiejętności. Na dobrą sprawę etnografia w ogóle (i nauki z niej korzystające) wyrosła z zadziwienia „niekultur ą " - niekiedy z jej dezaprobaty i ze zgorszenia, kiedy indziej z idealizacji i z aplauzu. W Europie tych innych, odkrywanych na zdobywanych kontynen­ tach, zwano już w X V I I I w. „dzikimi" (sauvage). Potem badacze skierowali swe „szkiełka i oczy" na własne narody i tam także odkryli inność, „dzikość", „warstwy niższe". Temu odkryciu towarzyszyło również zadziwienie i zachwy­ cenie, choć niekiedy pełne zgrozy. Wtedy właśnie pojawiać się zaczęły terminy charakteryzujące stan kultury „ludu". Na ogół określały one „podły stan" i „ g r u b e " obyczaje. Język francuski proponował terminy: rustaud (prostak, nieokrzesaniec, prymityw), rustre (gbur, cham, chłop), manant (chłop, cham, gbur), goujat (grubianin, ciura, cham) i butor (bydlę, cham). Angielski podsunął: churl (nisko urodzony, źle wychowany, cham), boor (gbur, prostak, chłop), cad (ordynus, łobuz, cham), mucker (cham, robociarz). Język macedoński posługuje się „prostakiem" i „grubianinem", podobnie jak rosyjski i polski, gdzie można także wcale nierzadko napotkać gbura i prymitywa. Są to terminy o wyraźnie pejoratywnym zabarwieniu, niekiedy jawnie dyskwalifikujące, kiedy indziej nawet obelżywe. Na uwagę zasługuje jednak termin „cham", spotykany-jak mi się zdaje - tylko w języku rosyjskim i polskim, a będący synonimiczną syntezą poprzednich. Można sądzić, że polsko-rosyjski obelżywy termin „ c h a m " ma jakiś związek z biblijnym Chamem, synem Noego (Genezis, 9, 18-27). Zamierzchła ta tradycja przekazała opowieść o niegodnym zachowaniu się Chama, który nie uszanował ani słabości ojca (upojonego winem i śpiącego), ani jego golizny, gdy wezwał braci, by przyszli popatrzeć na obnażonego rodzica. Przypowieść biblijna przeciwstawia moralnie naganne zachowanie Chama kulturalnej reakq'i jego braci, którzy okryli płaszczem śpiącego, nie odważyw­ szy się nawet na niego spojrzeć. Cham więc popisał się reakcją godną symbolicznego uwiecznienia po wsze czasy. Można sądzić też, że biblijna sytuacja była także nabrzmiała od symboli. O cóż zatem chodziło? �KRÓTKI SZKIC O CHAMSTWIE 21 Przede wszystkim w owej „chamskiej" sytuacji wzięli udział synowie i ojciec. A byli oni jedynymi ludźmi ocalałymi z boskiego kataklizmu, niszczącego życie. Zatem Noe był najwyższym (bo jedynym) patriarchą wśród ludzi. Był stary (przekroczył wówczas sześćset lat), co w kulturowej symbolice oznacza, że był także mądry. Mądrość predestynowała go do roli władcy i autorytetu. Był też głównym żywicielem swego potomstwa - rolnikiem i hodowcą winnej latorośli. T o z nim zawarł Bóg przymierze przed potopem i po wyschnięciu wód. Noe stawał się tym samym gwarantem godziwego życia. I tak się stało, że upojony winem, obnażony zasnął w swo­ im namiocie, chcąc zachować, jak się zdaje, prawo do prywatności. Prywat­ ność, to niezaistnienie w społeczeństwie. Niezaistnienie realizuje się wtedy, gdy nikt intymnej sytuacji nie ogląda, gdy nikt o niej nie mówi. Cham zobaczył ojca, pogwałcił jego prywatność. To pierwsze przestęp­ stwo wobec kultury. Ponadto Cham patrzył na ojca w sytuacji, gdy ten pijany i obnażony spał. Trzy elementy: najwyższy w hierarchii, nieobecny w świecie ludzi (śpi oszołomiony), nie respektuje norm człowieczego porząd­ ku (jest goły) zostały poddane ludzkiej ocenie. Co więcej, jego syn, który nie ma prawa na niego podnieść oczu, przygląda mu się krytycznie. Nie ma prawa, gdyż patrzenie jest oznaką braku szacunku, bezczelnością, agresją. Cham zatem, to ktoś agresywny i wkraczający w cudzą intymność, także nie szanujący hierarchii społecznej i dobrych obyczajów. Cham nadto opowiedział o tej sytuacji braciom, co oznacza, że wyjawił tajemnicę całemu światu. Opowiedzenie staje się społeczną kreacją wydarze­ nia, zaistnieniem, które powinno spotkać się z jakąś sankcją. Ta jednak zostaje odłożona do chwili obudzenia się patriarchy. Przedtem jednak Jafet i Sem (bracia Chama) stosują proste remedium: biorą szatę ojca, kładą j ą sobie na ramiona (skrywają siebie), podchodzą do śpiącego tyłem (żeby nie spojrzeć), przykrywają jego nagość (niwelują niezgodność stanów), cały czas mają odwrócone twarze, nie widzą więc ojca. Sytuacja wraca do normy. Po obudzenia jednak Noe przeklina, wcale jednak nie Chama, lecz Kanaana, jego syna, życząc mu by się stał najniż­ szym ze sług swych braci i Boga. Degraduje więc potomstwo niekulturalnego syna, być może właśnie w ten sposób uruchomiając tradycję chamstwa. Cham więc S P O J R Z A Ł (bracia nie patrzyli) na najwyżej w hierachii postawionego człowieka: starego, mądrego, w dodatku ojca i to w sytuacji bezbronności. Spojrzenie to było A T A K I E M , agresją, nierespektowaniem reguł natury, nakazujących odstąpienie od ataku wobec bezbronności prze­ ciwnika. Co więcej, wobec przeciwnika-współrodowca wyżej postawionego w hierarchii społecznej (Hall 1976, 1984; Lorenz 1975, 1986). W kodeksie kultury była to profanacja. M o ż n a powiedzieć, że Cham dopuścił się „grzechu nieświadomości, niewiedzy lub zaniechania". Była to raczej bierność wobec wydarzeń, niż aktywna agresja. Zaraz też wywołała interwencję braci, to znaczy spo­ łeczności bezpośrednio zainteresowanej w funkcjonowaniu reguł spokojnego �22 ANNA ZADROŻYŃSKA współżycia. Cham respektował (jak się zdaje, gdyż o innej jego reakcji nie ma w Biblii wiadomości) nałożone na niego sankcje i tym samym powrócił na łono rodu. Jednakże czynem swoim zaprzeczył na chwilę swej do niego przynależności, zdystansował się od społeczności. Naśmiewając się z ojca i opowiadając braciom o jego stanie, sygnalizował swoją obcość. Jest to potencjalność agresywności, możliwość nie opanowania wrogości, zagroże­ nie rodu. Społeczność więc ani na chwilę go nie porzuciła, wymusiła natomiast powrót na tory poprawnych zachowań. Współczesne społeczeństwa są konstrukcjami w żaden sposób nie przy­ pominającymi choćby najrozleglejszej rodziny Noego. Dziś m o ż n a uznać biblijną historię za mityczny model reguł moralnych, wprawdzie anachro­ niczny, lecz nadal rzutujący na oceny postaw otaczających ludzi. Ludzie ci są osobnikami bez rodów, bez rodzin, bez społeczeństw. Są po prostu anonimowi, gdyż jedną z najistotniejszych cech współczesności jest otwarcie się społeczeństw na cały świat. Otwarcie to oznacza przede wszystkim roz­ mycie się ich granic i dostępność informacyjną, k t ó r a każdemu przybliża nawet najdalsze zakątki Ziemi, najmniej prawdopodobne przygody w Kos­ mosie, doznania najbardziej intymne. W każdej sytuacji człowiek może uciec od siebie, od swego imienia, nazwiska, zawodu. M o ż e się skryć w tłumie, udawać kogoś innego lub nie udawać nikogo, być nikim.To znaczy może nie odpowiadać za swoje czyny. Kultura i chamstwo należą do odległego już, jak się zdaje, systemu wartości i ocen charakteryzujących społeczeństwa oparte na rodzinach, sąsiedztwie, narodach, religii. Było w nich miejsce na odpowiedzialność za ludzkie zachowa­ nia, to znaczy istniały tam grupy, w których jednostka mogła odnaleźć swe miejsce, z którymi udawało się jakoś identyfikować. Trzonem reguł egzystencji tych społeczeństw okazywały się normy rozładowujące naturalną agresję, pozwalające zażegnywać swary, kłótnie, nawet wojny. Warunkiem jednak była nieanonimość skłóconych, jasność ich przynależności etnicznej, rodowej, religijnej, gdyż z nimi się wiązała odpowiedzialność i możliwość zastosowania przewidzianych sankcji. To społeczeństwa kształtujące swoją kulturę określały marginesy tolerowanych zachowań, oceniały gesty, słowa i czyny jako grubiańskie, gburowate, nieprzystojne, chamskie. Te jednak w innym środowisku wcale za takie nie musiały być uznawane, gdyż gorszące okazywały się zgoła odmienne zachowania. Potwierdza to określanie niestosownych (niekiedy śmieszących, kiedy indziej nagannych) zachowań mianami na ogół wywodzący­ mi się z nazwań grup społecznych: „pany z miasta", „chłopy", „ęteligencja", gbury, prostaki itd. Jednocześnie też owe dyskwalifikujące nazwania przylegały do tych właśnie grup, stanowiąc specyficzną hierarchię w społeczeństwie. „Chama i chamstwo" można zaliczyć do mian tego rodzaju, chociaż wykraczają one poza społeczne podziały. Być może właśnie dlatego zrobiły taką karierę. Ujmują raczej treść zachowań niż ich społeczną przynależność. Jeżeli jednak człowiek zostaje porzucony przez społeczeństwo, wyalienowany j u ż we wczesnym dzieciństwie wbrew swej woli, jeżeli musi potem poszukiwać najdziw- �KRÓTKI SZKIC O CHAMSTWIE 23 niejszych grup, z którymi choćby okazjonalnie się identyfikuje - to nie ma szansy na wiedzę o kulturze, na świadomość, że w ogóle jacyś inni istnieją. W ankiecie „Polityki" prof. Aleksander Gieysztor (1995, s. 6) przypomniał taką oto definicję chamstwa: „ jest to niezdolność do zdawnia sobie sprawy, że drugiemu człowiekowi wyrządza się przykrość. Chamstwo to cecha głęboko aspołeczna, w istocie rzeczy nawet amoralna. [...] świadectwem dobrego wychowania człowieka jest absolutna pewność jego otoczenia co do tego, jak się zachowa w każdej sytuacji. Chodzi o dochowanie wierności zwyczajowym normom współżycia i kultury. K t o czyni przeciwko nim wybryki, ten daje dowody chamstwa." Zwyczajowe normy współżycia i kultury powiązane są więc nierozerwal­ nie z jakimś społeczeństwem. W sytuacji jego otwarcia, rozmywają się w do­ wolności egoistycznych zachowań jednostek. Obserwować dziś można dwa zasadnicze nurty poszukiwania kulturowej i społecznej równowagi. Pierw­ szym z nich jest powstawanie okazjonalnych, niekiedy krótkotrwałych i zmiennych grup, skupiających ludzi identyfikujących się z jakimiś „pro­ gramami na życie". Są to np. rozmaite stowarzyszenia religijne czy towarzy­ stwa, np. p a ń z wyższym wykształceniem, albo autorów dzieł naukowych (które tkwią korzeniami, być może, w nieco anachronicznej polskiej trady­ cji). Są to także np. związki grubych, łysych, wysokich, niskich, grupy „fanów" (jakichś zespołów czy solistów), młodzieżowe bandy towarzyskie lub łobuzerskie, „gangi" dorosłych bandytów, ale również towarzystwa np. gier fantastycznych czy „fani" informatycznych programów Internetu. Te ostatnie są przykładem stowarzyszeń wręcz nieludzkich, gdzie osoby są konfiguragami symboli literowych i cyfrowych, informaq'ami, inteligencja­ mi. Nie mają jednak twarzy, a ich moralność ogranicza się do przestrzegania reguł międzynarodowego systemu komputerowego. Jako L U D Z I E mogą robić wszystko, gdyż to nie podważa systemu. Drugim nurtem poszukiwania kulturowej równowagi jest bezspołeczeństwo. T o sytuacja, która zmusza jednostki do skupienia się na sobie. Stają się one jedynymi wyznacznikami ocen zachowań własnych i otoczenia. Stają się jedynymi wyznacznikami celów działania. D o mniej więcej lat sześćdziesiątych tego wieku podstawowym traktatem o szczęściu było dzieło Władysława Tatarkiewicza (1947). N i k t nie kwestionował społecznego aspektu szczęścia, społecznego współdziałania i dawania innym, jako nieodzownego warunku zbliżenia się do niego. Współcześnie rozbudowuje się ideologia egoizmu. W swej naukowej postaci pojawiła się ona w postmodernizmie, jako dowar­ tościowanie badacza-humanisty, dręczonego kompleksem niewiedzy o bada­ nym przedmiocie (np. Wyka 1993). W filozofii osobowości religijnej - jako postawa porzucenia innych, poznania siebie i dzięki temu poszanowania niezależności bliźnich (np. de Mello 1995). Te wersje propagujące finezyjną myśl humanistyczną, przeznaczone są dla wybranych, których alienacja od społeczeństwa stała się warunkiem twórczych działań i poszukiwań sensu wszechświata. �24 ANNA ZADROŻYŃSKA Wersje popularne usankcjonowania egoizmu stają się natomiast ideo­ logią społecznego rozbicia. D o takich należy np. pochwała aktywności, umiejętności, bogactwa, siły. Same w sobie pochwalają tylko działanie i jego cel. W praktyce sankcjonują bezkompromisowość, stawiając działającą jed­ nostkę w centrum świata, usuwając resztę ludzi na jego margines. Dwa wymienione nurty tworzą jednak wspólny strumień zachowań. Nie są sobie ani przeciwstawne, ani konkurencyjne. N a przeciw nich staje dawny system kultury, którego normy określają je mianem chamstwa, rodzajem egoistycznej i agresywnej entropii. Sądzę, że pierwsze symptomy współcze­ snego nieuporządkowania pojawiły się bardzo dawno, może już w okresie Rewolucji Francuskiej - chamstwo w kulturze europejskiej było marginesem i to marginesem dopuszczalnym, niekiedy pełniącym funkcję swoistego wen­ tyla bezpieczeństwa. Społeczeństwo bowiem nie godząc się na łamanie n o r m „dobrego wychowania" czy „przyzwoitości", przewidywało sankcje mające moc przywracania normalnego porządku. Normalny porządek oznaczał respektowanie zasad klasyfikacji wszechświata (na rzeczywisty i domniema­ ny), czasu (na zwykły ludzki i niezwykły świąteczny), przestrzeni (na własną, cudzą i sakralną). Oznaczał też uznawanie podziałów ludzi według płci, wieku, doświadczenia, wiedzy, urodzenia. Uwzględniając taki porządek, społeczeństwa (nie tylko europejskie) wypracowały normy ich strzegące a pozwalające ludziom na dopełnianie zasadniczych wymogów natury: schronienia, wyżywienia się, prokreacji, opanowania agresji. Nieprzestrzega­ nie więc norm religii (porządku wszechświata), hierarchii (uchybienie wład­ cy, starszemu, kobiecie), własności, moralności (osłanianie ciała, intymność związków serdecznych, ukrywanie czynności fizjologicznych, itd.) i niedopeł­ nienie obowiązku jak najczęstszego demonstrowania nieagresji wobec oto­ czenia, spotykały się (lub przynajmniej powinny) z negatywnymi ocenami społecznymi i rozmaitego rodzaju sankcjami. Taki model kultury (w szero­ kim znaczeniu) daje się zastosować do dziewiętnastowiecznych społeczeństw europejskich i społeczeństwa polskiego. Jest to jednocześnie okres, gdy jeszcze wzorem była kultura „warstw wyższych". Dlatego można powie­ dzieć, że wówczas zjawisko, które tu nazywam chamstwem, było tylko marginesem. Wzorzec „kulturalnego" życia był jeszcze dla owych nieokrze­ sanych wystarczająco pociągający, by nie wzbudzać przerażenia ogółu spo­ łeczeństwa. Zawsze jednak chamstwo było postawą informującą lub nawet demonstrującą obcość (społeczną, kulturową, etniczną, religijną nawet), wyzwalającą w pewien sposób agresywność do otoczenia lub otoczenia. Zachowania te mieszczą się w kulturowym kodzie i spotykają się z reakcją przewidzianą przez kulturę. U podłoża tej agresywności leży pogarda, lekce­ ważenie lub niedostrzeganie innych. Zdaję sobie sprawę, że popularne wizje chama (np. u Elizy Orzeszkowej) usentymentalniły rzeczywistość. Rzadko jednak problem wyglądał tak jak w polskiej literaturze XDC w. Po ostatniej wojnie światowej społeczna sytuacja Europy, a Europy wschodniej szczególnie, uległa rzeczywiście rewolucyjnej przemianie. Prze- �KRÓTKI SZKIC O CHAMSTWIE 25 stały bowiem mieć sens dawne normy i moralność. Wojna - anonimowość jej śmierci i anonimowe zabijanie - podważyła wizję wszechświata, hierar­ chię społeczeństw, świętość narodzin, posłannictwo kobiet, rycerskość męż­ czyzn, intymność ludzkich więzi, wstydliwość ciała i jego czynności, skutecz­ ność gestów nieagresji. Podważyła więc całą kulturę. Stała się znakomitą pożywką odczłowieczenia. Na niej się usadowiły wschodnio-europejskie „de­ m o k r a t ę ludowe", realny socjalizm, komunizm. Nimi też (choć nie maso­ wo) zafascynował się „zachód", gdzie obfitość dóbr cywilizacyjnych separo­ wała ludzi od siebie, stwarzając im pozory niezależności, samostanowienia, odrębności. Normy współżycia stawały się coraz mniej potrzebne, reduko­ wano je więc do niezbędnych minimów, sygnalizując tylko formalnymi symbolami. W krajach realnego socjalizmu pozornie niekonfliktowe współ­ istnienie społeczeństwa zostało zapewnione dzięki hierarchii partyjnej i jej administracji, realizującej dokładnie określane wytyczne. Tłumiona agresyw­ ność coraz bardziej rozsadzała kulturowe „wentyle bezpieczeństwa". Gdy wybuchły, dostarczyły energii od razu do realizacji przemian, odwetu i tchnięcia życia w Lewiatana chamstwa o rozmiarach nie napotkanych dotąd w polskiej historii. Historia Polski miała jednak w tym swój niemały udział. Tradycja społe­ czeństwa szlacheckiego - poza pozytywami, podkreślanymi przez history­ ków i narodowe mity - obfitowała w dowody samowoli, sobiepaństwa, niesubordynacji w najtrudniejszych chwilach narodowych epopei, buty, warcholstwa (Tazbir 1986). Cechowała je drażliwość na temat suwerenności osobistej i rodowej, która w sytuacjach zagrożenia przybierała dość często formę troski o naród i państwo. Na drugim biegunie polskiego społeczeń­ stwa szlacheckiego stał pańszczyźniany chłop, prezentujący postawę zniewo­ lonego, niewykształconego neurastenika, naśladującego (w miarę możliwo­ ści) zewnętrzne na ogół formy wzorów, proponowanych przez „warstwy wyższe". Na co dzień jednak zbyt zatroskany o własny byt, baczył jedynie swego interesu, nie zajmując się sprawami ogółu. Zdaję sobie sprawę, że taki obraz jest uproszczeniem. Niuanse sytuacji uległy jednak odsianiu po drugiej wojnie światowej, pozostawiając tylko najgrubsze ziarna dawnych struktur. Po drugiej wojnie światowej została wprowadzona w Polsce bolszewicka dyktatatura proletariatu. Używam umyślnie tego schematycznego określe­ nia, żeby podkreślić tragizm tamtej sytuacji i jej chamstwogenne możliwości. Skonstruowano bowiem wówczas powojenny proletariat, który niewiele (lub nic) miał wspólnego z klasą robotniczą przedwojennego polskiego prze­ mysłu. Proletariat powojenny wywiódł się (głównie) spośród bezrolnych mieszkańców zrujnowanych wiosek o tradycjach kultury pańszczyźnianych folwarków szlacheckich. Była to ludność niewykształcona, nieświadoma wy­ darzeń i procesów, której obce były więzi grup proletariackich. Była to też ludność, której obiecano dostatek, władzę i stanowienie praw, które za­ gwarantują jej bezpieczeństwo i bezkarność. Ludzie ci właśnie stali się ostoją proletariackiej dyktatury. Tym samym dawali prymat prywacie, pazerności, �26 ANNA ZADROZYŃSKA chamstwu, gdyż innego stylu nie znali. Powoli więc narastał proces uni­ cestwiania społeczeństwa i w chwili radykalnego przełomu lat dziewięćdzie­ siątych stał się faktem dokonanym. Faktem dokonanym jest zatem powszechność chamstwa w bezspołeczeństwie (nie potrafię na razie skonstruować innego terminu) polskim. Nie jest już ono marginesem kultury, gdyż podstawowe jej kategorie zostały podważone. Nie ma już sensu dawna wizja wszechświata, gdyż nauka udostępniła dokładne dane na temat chemicznego składu nieba, Ziemi i jej wnętrza oraz bytów, które tam można napotkać. Nie ma też sensu dawna konstrukcja wyobrażeń o czasie i przestrzeni, gdyż nie tylko loty kosmiczne ukazały je w innym zupełnie świeUe, lecz także telefonie światowe pozwalają każdemu odnaleźć miniony lub dogonić przyszły czas na innym kontynencie. Także społeczne hierachie rządzą się wyznacznikami innymi niż dotychczasowe. Sfery życia nie są rozdzielone pomiędzy płci, prestiż i władza nie są atrybutami wieku. Przeciwnie, zależą one od młodości i możliwości nowoczesnej wiedzy, której dostojni starcy nie są w stanie posiąść. Kryterium społecznego znaczenia wiąże się z „siłą przebicia", młodością, wiedzą. Tym samym ceniony jest jawny egoizm jednostek, który się stał warunkiem realizacji zamierzeń. Bezspołeczeństwo charakteryzuje się kompozycją nietrwałych a zmien­ nych grup, stowarzyszeń, lobbies, w których hierarchię wyznaczają szczegól­ ne kompetencje do pragmatycznych działań i one stanowią o atrakcyjności przywódców. Przywódcy ci są ponadto profesjonalistami w zarządzaniu. Nie wspierają się już na tradycyjnych instytucjach rodzinnych, kościołach, samo­ rządach. Przeciwnie wkraczają na ich tereny, uszczuplając pola ich oddziały­ wania. T y m samym powstaje niestabilna sieć funkcjonalnych powiązań do zaspokajania potrzeb nie tylko materialnych, lecz także „wyższych" ambicji i dążeń (wierzeniowych, ideowych, naukowych, emocjonalnych). A zatem sytuacja, którą tu nazwałam bezspoleczeństwem, to nowa jakość, której składniki wywodzą się z marginesu kultury dawnego społeczeństwa, niegdyś nazywanego chamstwem. W tej nowej jakości są one dominujące. Ich powszechność, rozległość i intensywność podnosi je do rangi wzorca społecz­ nych zachowań. Kultura - w jej dawnym, wąskim znaczeniu - okazuje się ich peryferią. Więcej, ta nowa jakość nie charakteryzuje dziś tylko jednej grupy społecznej, lecz przede wszystkim określa wzorce, które realizuje może społecz­ na większość? może prawie wszyscy? może wszyscy? Realizacje wzorca przebiegają dwoma zasadniczymi torami. Jednym z nich jest jednoznaczny „ c h a m " , demontrujący otoczeniu egoizm, lekceważenie, agresję, brutalność, pazerność w stosunku do dóbr materialnych i władzy, wulgarny język, „grube" maniery. Pojawia się wszędzie, jest łatwy do dostrzeżenia i rozszyfrowania. Drugi tor realizacji wzorca jest groźniejszy w skutkach. Prezentują go ludzie ogładzeni w myśl anachronicznych wzorców dawnej kultury, lecz z całą bezwzględnością ignorujący normy i prawa społeczeństwa, własności, kompe­ tencji. To właśnie oni okazują się autorami bezprawia prawo stanowiąc, umiejętnie obwiniając innych o zbrodnie i chamstwo. �KRÓTKI S Z K I C O CHAMSTWIE 27 Zmienność współczesnych ludzkich reakcji, gestów i rekwizytów świad­ czy o niesystemowej formacji rzeczywistości, którą dawniej można by na­ zwać rzeczywistością kulturową. Przenikają się tu, łączą i wymieniają roz­ maite składniki różnych systemów historycznych, czasowych, przestrzen­ nych, kulturowych, społecznych. Nauki humanistyczne nie są jeszcze w sta­ nie zrelacjonować tego procesu, gdyż brak im po temu adekwatnych pojęć i teorii. Historia kultur świata pokazuje jednak, że najtragiczniejsze wyda­ rzenia, nie rokujące żadnych korzystnych dla ludzi rozwiązań, stawały się źródłem nurtów najwznioślejszych myśli, zaczynem dzieł najwspanialszych. Świat współczesny prezentuje stan burzenia przyciasnych konstrukcji, nisz­ czenia anachronicznych choć pięknych budowli nauki, sztuki, bezinteresow­ ności. Nie ma sensu nie wierzyć, że wyłoni się z tego jakiś inny dynamiczny ład, kreator nowego porządku. LITERATURA B a u m a n Z. 1994 Dwa szkice o moralności ponowoczesnej. Warszawa, Instytut Kultury. 1995 Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczna. Warszawa, Wydawni­ ctwo Naukowe P W N . 1996 Socjologia, Warszawa, „Alfa". D e r r i d a J. 1993 Pismo filozofii, Kraków, „inter esse". G i e y s z t o r A. 1995 Wywiad, „Polityka", nr 42 (2007), 21.10, s. 6. Hall E. 1976 Ukryty wymiar, Warszawa, PIW. 1984 Poza kulturą, Warszawa, PWN. Ibrahim Ibn Jakub 1971 Relacja z podróży do krajów słowiańskich, [w]: Cudzoziemcy o Polsce, t. 1, s. 3-6, Kraków, Wydawnictwo Literackie. J a w ł o w s k a A., K e m p n y M . , T a r k o w s k a E . (red.) 1993 Kulturowy wymiar przemian społecznych. Warszawa, IFiS P A N . Lach-Szyrma K. 1981 Anglia i Szkocja. Przypomnienia z podróży roku 1820-1824 odbytej. Warszawa, PIW. de L a b o u r e u r J . 1971 Relacja z podróży królowej polskiej, [w]: Cudzoziemcy o Polsce, t. 1, s. 238-257. L e d e r A. 1995 Wyścig szczurów, „Polityka", nr 42 (2007), s. 8. Lorenz K. 1975 Tak zwane zlo. Warszawa, PIW. 1986 Regres człowieczeństwa, Warszawa, PIW, de M e l l o A. S J 1995 Wezwane do miłości, Kraków, Wydawnictwo W A M - Księża Jezuici. M o k r z y c k i E . (red.) 1992 Racjonalność i styl myślenia. Warszawa, IFiS P A N . O s i e c k a A. 1995 Brzydkie słowo na Jfc", „Polityka", nr 42 (2007), 21.10, s. 4. �28 ANNA ZADROŻYŃSKA P i e s z c z a c h o w i c z J. 1995 Mit wielkiego chama, „Kultura" („Polityka"), nr 4 (42), kwiecień, s. I , TV. P i e t r a s i k Z. 1995 Nowy cham w nowych czasach, „Polityka", nr 42 (2007), 21.10, s. 3-8. Schulze G. 1994 Metamorfozy rzeczywistości społecznej. Warszawa, Goetheinstitut. T a t a r k i e w i c z W. 1947 O szczęściu. Warszawa. T a z b i r J. 1986 Kultura szlachecka w Polsce, Warszawa. W y k a A. 1993 Badacz społeczny wobec doświadczenia, Warszawa, I F i S P A N . ANNA ZADROŻYŃSKA S H O R T E S S A Y ON C A D D I S H N E S S Summary Contemporary culture arouses much concern and emotion not only among social .scien­ tists. It is the situation when the prevailing character of interpersonal relations is commonly defined with the Polish term "chamstwo" - caddishness. The phenomenon hasn't been in­ cluded as a particular research concept by social sciences (especially cultural anthropology) till now. This article is concerned with attempts at defining the phenomenon in terms of anthro­ pology by analysing its main characteristics and defining the areas of its manifestations. The Polish (and Russian too) term for "cad" - "cham" needs some explanation. The author points at its derivation from the Biblical name of Cham, son of Noah. She emphasizes the moral aspect of the term. Cham's inappropriate behaviour towards his father violated the cultural norms of their society and that not only called for redressing the evil but also for punishment. The punishment was meted out by the father. The father's curse was aimed at all the descendants of Cham's sons. In fact all the human race seems to be his heirs affected with it. The modern human society by no means resembles the Biblical descent group. All-embrac­ ing, still growing flow of information (satellite, T V , radio, telephones, computer networks) as well as opening social boundaries of continents, states, nations, relgious communities and kinship groups have brought about the necessity of changing conceptual schemes of social and cultural anthropology. The concept of culture in the narrow sense, i.e. refinement and its opposite - caddishness used to belong to traditional social constructs connected to each other. The definition of ..culture" provided the criteria for recognizing "caddishness" and all these criteria always came from common experiences of particular societies. Open and anonymous contemporary societies have given up the role of guardians of their own cultural norms. They gave way to the influx of material goods from all over the world. Along with them people are no more able to distinguish behaviour as appropriate or "caddish". In Poland historical events of the world scale as well as those making up national history have contributed to the development of such situation. It resulted in disarrey in rules of behaviour and the dominance of uncontrollable aggression. Aggression replaced the previous system of norms defined as culture in the narrow sense, i.e. proper behaviour. Egoism is suggested insteald of cooperation and vielence instead of courtesy. Such situation may be supposed as a starting point for the creation of some other cultural order, difficult to predict at present. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce50c292558d14aeca3635fce4f074da.pdf 52f9910a8ea07f996037d0ff03d1b328 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:590 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:540 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.487-506 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A W Y S T A W A S Z T U K I STAROŻYTNEGO M E K S Y K U W Z okazji Poznania I I Etnograficznego przez Polskie Seminarium Towarzystwo POZNANIU Amerykanistycznego, Ludoznawcze oraz Zakład zwołanego Etnografii do Po­ w s z e c h n e j U A M , o t w a r t o w d n i u 2 k w i e t n i a 1965 r. W y s t a w ę S z t u k i Starożytnego Meksyku. pokazał Oddział n a niej Kultury i Sztuki Ludowej po raz pierwszy część poznańskiego swego E k s p o z y c j a znalazła m i e j s c e w z a b y t k o w y m cennego Muzeum zbioru Narodowego meksykańskiego. b u d y n k u b. loży masońskiej, p r z e z n a ­ c z o n y m po r e m o n c i e n a stałą siedzibę Poznańskiego M u z e u m Etnograficznego. R y c . 1. G ł ó w k i z g l i n y — T e o t i h u a c a n Fot. S. Kusza W y s t a w ę poprzedziła p r a c a p r z y g o t o w a w c z a b a r d z o m o z o l n a , bo zbiór p o z b a ­ w i o n y j e s t d o k u m e n t a c j i . Zespół etnografów, złożony z pracowników Z a k ł a d u E t ­ n o g r a f i i P o w s z e c h n e j U A M , pracowników M u z e u m N a r o d o w e g o o r a z studentów e t n o g r a f i i , wykonał pod k i e r u n k i e m doc. M a r i i F r a n k o w s k i e j p o d s t a w o w e z a d a n i e polegające n a p o s e g r e g o w a n i u całego z b i o r u n a zespoły w e d ł u g przynależności k u l t u r o w y c h . Główną uwagę skierowano przy t y m n a obiekty p l a s t y k i figuralnej, m n i e j n a ceramikę użytkową, stanowiącą wszakże poważną część z b i o r u . Spośród 1213 przedmiotów, tworzących całość k o l e k c j i , w y b r a n o n a w y s t a w ę 288 okazów obrazujących ważniejsze k u l t u r y M e z o a m e r y k i , ale n i e w s z y s t k i e . W zbiorze n i e znaleziono b o w i e m materiałów z ośrodków k u l t u r o w y c h Olmeków, Huasteków i M a j ó w , a s z t u k a Totonaków r e p r e z e n t o w a n a j e s t p r z e z j e d e n t y l k o e g z e m p l a r z k a m i e n n e g o yugo. I n n e l u d y n a t o m i a s t , j a k Z a p o t e k o w i e , A z t e k o w i e i w i e l k i ośro­ d e k m i e j s k i T e o t i h u a c a n , r e p r e z e n t o w a n e są w zbiorze w miarę bogato, w t y m również p r z e d k l a s y c z n a k u l t u r a w y ż u meksykańskiego, zwłaszcza T l a t i l c o . M i m o s t w i e r d z o n y c h l u k materiałowych, które utrudniały z a m i e r z e n i a w y s t a w o - �488 K R O N I K A w e , a u t o r k a s c e n a r i u s z a , doc. M a r i a F r a n k o w s k a , postanowiła ukazać w miarę możności całościowy obraz k u l t u r y a r t y s t y c z n e j starożytnego M e k s y k u mając n a u w a d z e szersze cele d y d a k t y c z n e i możliwość p o p u l a r y z a c j i p o p r z e z w y s t a w ę w i e ­ dzy o odległych i u n a s r a c z e j mało p r z e z ogół z n a n y c h l u d a c h M e z o a m e r y k i . I dlatego materiały ze zbiorów m u z e a l n y c h uzupełniła fotografiami i r e p r o d u k c j a ­ m i b a r w n y m i c e l n i e j s z y c h zabytków a r c h i t e k t u r y i obiektów s z t u k i , szczególnie t y c h k u l t u r , których dzieł m u z e u m poznańskie n i e p o s i a d a . W t y m też c e l u o t r z y ­ mała e k s p o z y c j a układ c h r o n o l o g i c z n y uwzględniający j e d n a k równocześnie a s p e k t geograf i c z n o - e t n i c z n y . -• W części wstępnej m a p y i krótkie t e k s t y wprowadzające informują o najważ­ n i e j s z y c h l u d a c h i k u l t u r a c h M e z o a m e r y k i . D a l e j następuje przegląd o w y c h k u l t u r , i l u s t r o w a n y z a b y t k a m i s z t u k i , począwszy od w s p o m n i a n y c h już f i g u r e k t y p u Z a c a t e n c o i T l a t i l c o , poprzez rzeźby w k a m i e n i u O l m e k ó w (pokazane t y l k o n a foto­ g r a f i a c h ) i Totonaków, g l i n i a n e u r n y f i g u r a l n e i a m u l e t y k a m i e n n e Zapoteków — do k a m i e n y n c h posążków z D o l i n y M e z c a l a i r o d z a j o w y c h f i g u r e k k u l t u r y Z a ­ chodu, w y k o n a n y c h z czerwonej gliny. Centralne miejsce n a w y s t a w i e przypada k u l t u r z e T e o t i h u a c a n i Tolteków w b o g a t y m w y b o r z e dzieł obejmującym k a m i e n n e m a s k i p o g r z e b o w e (?), l i c z n e główki gliniane, m o d e l o w a n e ręcznie c z y też kształ­ t o w a n e w e f o r m a c h ( p o k a z a n y c h również n a w y s t a w i e ) , a wśród główek w y o b r a ­ żenia „starego" i „grubego" boga. Z większych rzeźb f i g u r a l n y c h w tej części e k s ­ p o z y c j i zasługują n a uwagę k u t e w c z e r w o n y m k a m i e n i u postacie różnych bóstw, a w s z a r y m k a m i e n i u wyobrażenia boga ognia z żarownią n a głowie. P o k a z k u l ­ t u r y T e o t i h u a c a n uzupełnia p e w n a ilość c e r a m i k i użytkowej, wśród której znajdują się t z w . candeleros, c z y l i rodzaj obrzędowych żarowni do kadzidła, o r a z n a c z y n i a z c z e r w o n e j i c z a r n e j gliny, zdobione o r n a m e n t e m r y t y m i m a l o w a n y m , w r e s z c i e p r z e d m i o t y użytkowe z k a m i e n i a , n i e p o z b a w i o n e w a l o r ó w e s t e t y c z n y c h , j a k p r o s t o ­ kątne żarna n a 3 nóżkach, r o z c i e r a c z e , a szczególnie przęśliki zdobione s u b t e l n i e z a r y s o w a n y m i m o t y w a m i p l a s t y c z n y m i . P e w n e ogólne pojęcie o k u l t u r z e a r t y s t y c z ­ nej A z t e k ó w — po krótkiej i n f o r m a c j i o M a j a c h , p o k a z a n y c h t y l k o z a pomocą i l u s t r a c j i — dają w y s t a w i o n e rzeźby k a m i e n n e , w t y m wyobrażenie „bogini dojrzewającej k u k u r y d z y " , popiersie k a m i e n n e X i p e T o t e e i i n n y c h bóstw, g ł o w y i f i g u r k i z gliny, żarownie g l i n i a n e i ozdobnie m a l o w a n e , a w y t w o r n e w kształcie n a c z y n i a ceramiczne. Wystawę z a m y k a pokaz ornamentowanej c e r a m i k i z Huehotla, T e z c o c o , Z a m o r a , T o l u c a , M o r e l o s — aż po g a r n c a r s t w o starożytnych P u e b l o s , z d o ­ biących w y r o b y c e r a m i c z n e c h a r a k t e r y s t y c z n y m i , w y r a z i s t y m i m o t y w a m i geome­ trycznymi. Przegląd t a k u s t a w i o n e j e k s p o z y c j i ułatwiają, poza i n f o r m a c j a m i wstępnymi t e k s t y wprowadzające do poszczególnych k u l t u r i m a p k i lokalizujące pokazane e k s p o n a t y w t e r e n i e . T e materiały d y d a k t y c z n e , z a s t o s o w a n e w u m i a r z e , n i e o d ­ w r a c a j ą u w a g i od o r y g i n a l n y c h zabytków, które n a w y s t a w i e z d e c y d o w a n i e d o ­ minują. O p r a w ę plastyczną przygotowała I r e n a Jarzyńska. Ż y w y , a n a w e t śmiały k o ­ l o r y t tej o p r a w y usiłuje n i e j a k o zbliżyć zwiedzającego do środowiska, w j a k i m p o k a z a n e dzieła powstały. K o l o r y t t e n d y n a m i z u j e w p e w n e j m i e r z e w y s t a w ę o b ­ fitującą r a c z e j w d r o b n e formy, które ginęłyby łatwo w r a m a c h p l a s t y c z n y c h z a p r o j e k t o w a n y c h zbyt s p o k o j n i e . , C e n n y m i n f o r m a t o r e m o k u l t u r a c h M e z o a m e r y k i , p o k a z a n y c h n a w y s t a w i e , j e s t p r z e w o d n i k o p r a c o w a n y p r z e z M . F r a n k o w s k ą '. M . F r a n k o w s k a , Wystawa Sztuki Starożytnego Meksyku, Muzeum Naro­ dowe w Poznaniu, Oddział K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j , Poznań 1965, 20 ss., 8 r y c . + 1 n a okładce. 1 �489 K R O N I K A Poznańska wystawa wywołała znaczne zainteresowanie zarówno specjalistów z zakresu amerykanistyki, zgromadzonych w Poznaniu w dniu otwarcia, j a k i szer­ s z y c h kręgów społeczeństwa. T r u d n o j e j w p r a w d z i e mierzyć się z wielką w y s t a w ą warszawską z 1961 r. W y d a j e się j e d n a k , że zaletą e k s p o z y c j i poznańskiej jest j e j k a m e r a l n y c h a r a k t e r , pozwalający osobom z p r z e d m i o t e m m n i e j o b e z n a n y m łatwiej niż n a potężnej r o z m i a r a m i w y s t a w i e w a r s z a w s k i e j ogarnąć całość złożonej p r o - �490 K R O N I K A b l e m a t y k i k u l t u r o w e j M e z o a m e r y k i . D o w y s t a w y poznańskiej odniosła się też z d u ­ żą sympatią A m b a s a d a Meksykańska, widząc w f a k c i e z o r g a n i z o w a n i a t e j e k s p o ­ z y c j i ż y w y dowód z a i n t e r e s o w a n i a kulturą M e k s y k u w P o l s c e i możliwość r o z s z e ­ r z e n i a dzięki t y m z a i n t e r e s o w a n i o m kontaktów n a u k o w y c h i k u l t u r a l n y c h p o l s k o meksykańskich. Stanisław Błaszczyk II E T N O G R A F I C Z N E S E M I N A R I U M AMERYKANISTYCZNE P O Z N A Ň 2 — 4 I V 1965 I n i c j a t y w a o r g a n i z o w a n i a seminariów poświęconych p r o b l e m a t y c e a m e r y k a n i s t y c z n e j , która wyszła ze s t r o n y k i e r o w n i k a Z a k ł a d u E t n o g r a f i i P o w s z e c h n e j K a t e ­ d r y E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Poznańskiego, doc. dr M a r i i F r a n k o w s k i e j , z r e a l i z o ­ w a n a została po r a z p i e r w s z y w K r a k o w i e , gdzie Oddział K r a k o w s k i P o l s k i e g o Towarzystwa Ludoznawczego zorganizował w l i s t o p a d z i e 1963 г. I S e m i n a r i u m A m e r y k a n i s t y c z n e . W o b e c c o r a z b a r d z i e j wzrastającego z a i n t e r e s o w a n i a p r o b l e m a ­ tyką amerykanistyczną, odsuniętą do tej p o r y w etnografii p o l s k i e j n a p l a n d a l s z y , s t w o r z e n i e o d p o w i e d n i e j b a z y n a u k o w e j i o r g a n i z a c y j n e j było p r o b l e m e m j a k n a j ­ b a r d z i e j a k t u a l n y m . Z a i n i c j o w a n i e więc spotkań l u d z i z różnych ośrodków, p o d e j ­ mujących te z a g a d n i e n i a , w y d a j e się być b a r d z o k o r z y s t n e i byłoby pożądane, a b y doprowadziło w przyszłości do u t w o r z e n i a zespołu specjalistów amerykanistów. W d n i a c h od 2 do 4 k w i e t n i a 1965 r. odbyło się w P o z n a n i u I I E t n o g r a f i c z n e S e m i n a r i u m A m e r y k a n i s t y c z n e , z o r g a n i z o w a n e p r z e z Oddział Poznański P T L o r a z Zakład Etnografii Powszechnej K a t e d r y Etnografii U n i w e r s y t e t u i m . A . M i c k i e w i ­ cza w P o z n a n i u . N a S e m i n a r i u m p r z y b y l i m . i n . : d y r e k t o r I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l ­ t u r y M a t e r i a l n e j P A N prof, d r W i t o l d H e n s e l , prof, d r W i t o l d D y n o w s k i , prof, d r K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , doc. d r J a d w i g a K l i m a s z e w s k a , prof, d r M a ­ ria Znamierowska-Priifferowa, doc. d r A l e k s a n d e r G o d l e w s k i , p r e z e s P T L prof, dr Bolesław O l s z e w i c z , p r z e d s t a w i c i e l e k a t e d r U n i w e r s y t e t u Poznańskiego i p l a ­ cówek P A N , członkowie P T L oraz p r z e d s t a w i c i e l e s t u d e n c k i c h kół n a u k o w y c h z W a r s z a w y , L o d z i , L u b l i n a i Wrocławia. Otwierając S e m i n a r i u m doc. dr M . F r a n k o w s k a podkreśliła z n a c z e n i e , j a k i e m a t e n z j a z d d l a rozwijającej się a m e r y k a n i s t y k i , i wyraziła nadzieję, że p r z y c z y n i się o n zarówno do pogłębienia istniejących już więzi między b l i s k i m i e t n o g r a f i i d y s c y p l i n a m i , j a k i do nawiązania n o w y c h , t a k niezbędnych w o b e c p o t r z e b y p o ­ d e j m o w a n i a p r a c zespołowych. Z k o l e i w i m i e n i u K a t e d r y E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Poznańskiego witał przybyłych prof, dr Józef B u r s z t a , a w i m i e n i u U n i w e r s y t e t u Poznańskiego r e k t o r prof, d r G e r a r d L a b u d a . P i e r w s z y dzień o b r a d poświęcony był z a g a d n i e n i o m , które można by określić j a k o h i s t o r y c z n e . R e f e r a t y wygłosili: prof, dr T a d e u s z M i l e w s k i ( K r a k ó w ) — Po­ chodzenie ludności Ameryki przedkolumbijskiej w odbiciu językowym, dcc. dr M a ­ r i a F r a n k o w s k a (Poznań) — Zróżnicowania kulturowe ludów kopieniaczych Ame­ ryki — próba interpretacji. N a popołudniowych o b r a d a c h : m g r L e c h Krzyżaniak (Poznań) — Z zagadnień rozwoju miast Doliny Meksyku w okresie przedkolumbijskim, m g r B a r b a r a K o h u t n i c k a ( W a r s z a w a ) — Proces kształtowania się ekonomicz­ nych podstaw kultury Indian Prerii. W p r z e r w i e o b r a d nastąpiło o t w a r c i e w y s t a w y s z t u k i starożytnego M e k s y k u w M u z e u m N a r o d o w y m w P o z n a n i u . 1 W y s t a w a t a j e s t t e m a t e m osobnego omówienia zamieszczonego tomie „Etnografii P o l s k i e j " . 1 w niniejszym �491 K R O N I K A Drugi dzień Seminarium współczesnością. Problem dan dr Referaty akulturacji poświęcony wygłosili: w etnografii Lewicka wiańskiej Proces akulturacji kontaktów ściśle Małkowska (założenia Przeobrażenia (Kraków) — pod wpływem problematyce Krystyna amerykańskiej Kohutnicki (Warszawa) — Anna był mgr związanej ze (Warszawa) — teoretyczne), u Indian kulturowe Pueblo, Indian mgr po południu: Amazonki Peru­ europejskich. W t r z e c i m d n i u najmłodsza k a d r a ośrodka poznańskiego przedstawiała próby s w y c h zainteresowań a m e r y k a n i s t y c z n y c h . A l e k s a n d e r wił problem powiązań A m e r y k i p r z e d k o l u m b i j s k i e j zińska w i d o w i s k a Boh­ obrzędowe I n d i a n pierwsze Posern-Zieliński omó­ z Oceanią, a m g r M o n i k a S k a - Z u n i i i c h związki z gospodarką i ustrojem społecznym . 2 Interesująca była ożywiona d y s k u s j a po wygłoszonych r e f e r a t a c h . kontrowersyjny był problem pochodzenia ludności Ameryki j a k również p r o b l e m powiązań A m e r y k i p r z e d k o l u m b i j s k i e j jak i w d y s k u s j i , przedstawiając o r a z Polinezją, prof. M i l e w s k i nezji, n i e widząc powiązania językowe z Oceanią. W między dostatecznych argumentów językoznawczych te k o n t a k t y były obustronne, językowych obu obszarów n i e j e s t to p r o b l e m e m stanowisku kontaktów i Azją do przyjęcia jednostronnych, i s t o t n y m ; najważniejsze idących kie­ to d l a tezy powiązań tej d y s c y p l i n y , że powiązania były, a n i e i c h droga. N i e m n i e j miennego referacie, Ameryką bronił tezy kontaktów idących z A m e r y k i do P o l i ­ r u n k u odwrotnego. Jeśli n a w e t na Najbardziej przedkolumbijskiej, jest dla prof. M i l e w s k i "stał z Ameryki do P o l i n e z j i . Od­ z d a n i a był prof, d r B . O l s z e w i c z ( W r o c ł a w ) , powołując się n a P . R i v e t a i A . Métraux, którzy uważali k o n t a k t y idące od A m e r y k i do P o l i n e z j i z a w y k l u ­ czone. Dołączając się do d y s k u s j i prof, d r W . D y n o w s k i ( W a r s z a w a ) podkreślił z n a ­ czenie kontaktów w d z i e j a c h k u l t u r y I n d i a n . Dyskutanci, którzy wysuwali argumenty k i e r u n k u istniejących powiązań, n i e n e g o w a l i przemawiające n a korzyść możliwości kontaktów jednego obustronnych (A. G o d l e w s k i , A . Posern-Zieliński). Zagadnienie dotychczas kontaktów między A m e r y k ą a Azją południowo-wschodnią n i e jest rozstrzygnięte specjalistów wielu i wywołuje dziedzin niegasnące nauki. Jest rzeczą spory wśród najwybitniejszych niewątpliwą, że powiązania mogły istnieć, ale czy były one częste i długotrwałe? P r o b l e m takie ten w d y s k u s j i p o d ­ niosła doc. M . F r a n k o w s k a (Poznań). Jeśli istotnie były długotrwałe (a pozostawiły ślady w religii, w architekturze, w ornamentyce architektonicznej), oczekiwać — j a k to podkreślił m . i n . P . R i v e t — były być w p r o w a d z o n e p r z e d e nencie mogły znaleźć w s z y s t k i m rośliny odpowiednie ryżu czy p s z e n i c y , n i e m a żadnej warunki uprawne, rozwojowe. rośliny, która należałoby że n a t e r e n A m e r y k i powinny które n a t y m k o n t y ­ Nie uprawiana spotyka w Azji się jednak południowo- -wschodniej dotarłaby do A m e r y k i . N i e m a także żadnych śladów narzędzi żelaz­ nych, czasie, k i e d y a w południowo-wschodniej miarodajny argument dzenie p o d s t a w się odbywać przeciwko gospodarczych ten poruszył również etnobotanicznymi miały powszechnie wędrówki, długotrwałym w żelazo już było z n a n e . D o c . F r a n k o w s k a uważa z a postaci dr T . M a r s z e w s k i i stałym chociażby zajmując szczegółowe się i dlatego Azji niewprowa- zasadniczych upraw. ( K r a k ó w ) , który podkreślił, że są one b a r d z o kontaktom w najbardziej Problem badaniami trudno mu wypowiadać się w s p r a w a c h ogólnych. Interesowały go t a k i e rośliny, j a k bawełna, palma kokosowa, k u k u r y d z a . N a ogół p a n u j e s k a pod względem c y t o g e n t y c z n y m 2 Teksty referatów drukowane przekonanie, reprezentuje są w że b a w e ł n a mieszaninę f o r m y niniejszym tomie amerykań­ dzikiej „Etnografii amery- Polskiej". �492 K R O N I K A kańskiej z uprawianą formą azjatycką. W y p o w i a d a j ą się z a t y m n a w e t c i badacze, którzy są p r z e c i w n i k a m i p r z e n i e s i e n i a i n n y c h roślin w Podobnie przedstawia wybrzeże przed Ameryki okresem zwłaszcza się została być kolumbijskim. drobnoziarniste, mają s w o j e sprawa bardzo z może Jeśli palmą okresie kokosową, przeniesiona przez c h o d z i o kukurydzę, występujące na terenie p a l i s k f o r m a c h k u k u r y d z y , poświadczonej to p e w n e zachodnie jej jeszcze odmiany, południowo-wschodniej, w znanych tylko z w y k o ­ przede w s z y s t k i m d l a A m e r y k i C e n t r a l ­ nej i południowo-zachodnich Stanów Z j e d n o c z o n y c h . T e o d m i a n y w na Polinezyjczyków Azji bliskie taksonomiczne odpowiedniki przedkolumbijskim. która zasadzie z t e r e n u A m e r y k i z n a m y t y l k o z w y k o p a l i s k , k u k u r y d z y , które są do dzisiejszego dnia u p r a w i a n e w p e w n y c h r e j o n a c h gór A z j i południowo-wschodniej. Z dużym z a i n t e r e s o w a n i e m o c z e k i w a n o n a dyskusję dotyczącą p r o b l e m u akul­ t u r a c j i , o m a w i a n e g o w d r u g i m d n i u obrad. N i e s t e t y d y s k u s j a zamknęła się z a s a d n i ­ czo n a z a g a d n i e n i u terminologicznym. prof, dr J . B u r s z t a — Podważano (dr H . Przesławska — Poznań, Poznań, d r J . K a m o c k i — K r a k ó w ) słuszność przyjęcia m i n u „akulturacja" w języku p o l s k i m wychodząc z założenia, że s u g e r u j e kultury. Prof. Proponowano Milewski przeobrażenia i mgr przyjęcie wysunął kulturowe K. Makulski terminu propozycję, lub dyfuzja (Warszawa) przemian by używać kulturowa. podkreślili, Mgr że w radzieckiej termin a k u l t u r a c j a jest powszechnie z a sobą t a k w i a d o m y l u b przeobrażeń określenia ter­ on b r a k kulturowych. dwuwyrazowego K . Małkowska etnografii — (Warszawa) amerykańskiej czy przyjęty. B y l i z d a n i a , że n i e s i e on już zespół problemów, iż n i e p o w i n n o się w p o l s k i e j l i t e r a t u ­ r z e n a u k o w e j zastępować go i n n y m słowem. Do bardziej interesujących należałoby również zaliczyć dyskusję dotyczącą p r o b l e m u m i a s t w D o l i n i e M e k s y k u w o k r e s i e p r z e d k o l u m b i j s k i m (ref. m g r L . K r z y ­ żaniak), w której do zagadnienia. Prof. do rozwoju ogólnego głosu doszły Milewski miast w z a równoczesnym r o z w o j e m dwie przedstawił odmienne poglądy Mezoameryce. koncepcje uczonych Niektórzy dotyczące tego amerykańskich co wypowiadają się z nich m i a s t j a k o m i e j s c a świętego i związanych z t y m zadań gospodarczych, m i e s z k a l n y c h . Bardziej rozpowszechniona w nauce jest jednak kon­ c e p c j a r o z w o j u m i a s t mezoamerykańskich z ośrodków k u l t u . D o p i e r o później ośrodki te zaczęły nabierać f u n k c j i g o s p o d a r c z y c h . P r o f . M i l e w s k i był z d a n i a , że t e n pogląd j e s t słuszniejszy. Jeśli c h o d z i o ogólną teorię r o z w o j u lucja nie j e s t p o w s z e c h n a , świętych. Stwarzałoby to p r e c e d e n s m i a s t . Zapoznając ekspedycji zebranych szwedzkiej te podważają badaniami jakoby nawet miasta rozwoju archeologicznymi, stała n a s t a n o w i s k u , że mezoamerykańskie te o d k r y c i a , w y d a j e ewo­ powstały z okręgów d l a wysunięcia tezy o k i l k u d r o g a c h z najnowszymi (Linné), doc. F r a n k o w s k a koncepcję, k u l t o w y m i . Pomijając m i a s t , to tego r o d z a j u nie w s z y s t k i e m i a s t a n a świecie były tylko m. in. badania miejscami się rzeczą niemożliwą, żeby niejący ośrodek k u l t u n i e miał s w e g o z a p l e c z a gospodarczego i ist­ administracyjnego. W c z a s i e obrad, w d n i u 3 I V 1965г., odbyło się również z e b r a n i e organizacyjne p r z y u d z i a l e p r e z e s a P T L prof, dr B . O l s z e w i c z a , oraz 23 osób reprezentujących Z a ­ rządy Oddziałów Krakowa, Poznania, Torunia, Warszawy otworzyła doc. dr M . F r a n k o w s k a , która w i potrzeby swym i Wrocławia. p o l s k i e j a m e r y k a n i s t y k i , zapoznając s z e r z e j z g r o m a d z o n y c h poznańskiego ośrodka etnograficznego. Wystąpienie Zebranie wystąpieniu zakreśliła swe zakończyła z wysunięciem postulatu utworzenia sekcji amerykanistycznej przy P T L j a k o najbardziej l i obecnej odpowiedniej nia sekcji naukowych Zarząd G ł ó w n y . formy o r g a n i z a c j i p o l s k i c h amerykanistów. Myśl p r z y P T L wysunięta już była i p o z y t y w n i e zadania dorobkiem w chwi­ powoła­ oceniona przez �493 K R O N I K A W d y s k u s j i z a b r a l i głos — doc. d r J . K l i m a s z e w s k a (Toruń), prof, d r B . O l s z e w i c z ( W r o c ł a w ) , prof, d r T . M i l e w s k i ( K r a k ó w ) , m g r S . Błaszczyk (Poznań), prof, dr M . Z n a m i e r o w s k a - P r i i f f e r o w a (Toruń), m g r K . M a k u l s k i ( W a r s z a w a ) , doc. d r A . G o d l e w s k i ( W r o c ł a w ) . D y s k u t a n c i w całej rozciągłości p o p i e r a l i utworzenie s e k c j i n a u k o w y c h p r z y P T L , o własnej c e n t r a l n e j siedzibie, własnym zarządzie i r e ­ g u l a m i n i e . Szczególnie o m a w i a n a była s p r a w a s e k c j i a m e r y k a n i s t y c z n e j i w w y n i ­ k u d y s k u s j i n a ten t e m a t prof, d r T . M i l e w s k i sformułował następujący w n i o s e k : „Zebrani w d n i u 3 I V 65 n a z e b r a n i u o r g a n i z a c y j n y m w P o z n a n i u zwracają się do Zarządu Głównego P T L z w n i o s k i e m o u t w o r z e n i e p r z y Z G P T L s e k c j i a m e r y k a ­ n i s t y c z n e j z siedzibą w P o z n a n i u , pod p r z e w o d n i c t w e m doc. d r M a r i i F r a n k o w ­ s k i e j " . W t e n sposób S e m i n a r i u m A m e r y k a n i s t y c z n e w P o z n a n i u zakończyło się poważnym s u k c e s e m o r g a n i z a c y j n y m , którego z n a c z e n i e ocenić można będzie dopiero z a l a t k i l k a , w ciągu których środowisko amerykanistów p o l s k i c h , w o p a r c i u o S e k ­ cję, r o z w i n i e s z e r o k o zakrojoną współpracę naukową. 3 Maria ETNOGRAFIA W NRD Paradowska 1 Etnografię N i e m i e c k i e j R e p u b l i k i D e m o k r a t y c z n e j reprezentują obecnie k a t e d r y u n i w e r s y t e c k i e , i n s t y t u t y n a u k o w o - b a d a w c z e oraz l i c z n e ośrodki m u z e a l n e . S k u ­ piają one grono n i e l i c z n y c h w p r a w d z i e s t a r y c h , w y t r a w n y c h , a równocześnie postę­ p o w y c h b a d a c z y oraz sporą już grupę naukowców młodego p o k o l e n i a . W n o w y c h w a r u n k a c h społeczno-gospodarczych n a u k a n i e m i e c k a miała do p o k o n a n i a l i c z n e trudności. Należało n a j p i e r w wyeliminować naleciałości minionego dopiero o k r e s u . Następnie przystąpić do w y p r a c o w a n i a n o w y c h metod b a d a w c z y c h i w r e s z c i e p o d ­ jąć się rozwiązywania p o d s t a w o w y c h problemów e t n o g r a f i c z n y c h . A k t u a l n y stan etnografii n i e m i e c k i e j w s k a z u j e n a to, iż n a s i p r z y j a c i e l e z Z a c h o d u z r o b i l i już sporo. J e d n a k w i e l e j e s z c z e pozostało do w y k o n a n i a . I. Działalność d y d a k t y c z n a i naukowo-badawczą 1. U n i w e r s y t e t y W N R D istnieją obecnie d w a ośrodki a k a d e m i c k i e zajmujące się kształceniem przyszłych etnografów, t j . w B e r l i n i e i L i p s k u . W s t o l i c y k r a j u , w r a m a c h u n i w e r ­ s y t e t u i m . Humboldtów, r o z w i j a ożywioną działalność dydaktyczną i n a u k o w o - b a ­ dawczą k a t e d r a etnografii p o w s z e c h n e j i n i e m i e c k i e j ( I n s t i t u t für V o l k e r k u n d e u n d deutsche V o l k s k u n d e ) pod k i e r o w n i c t w e m początkowo prof. dr. F . G . G . R o s e , obecnie prof. dr. P. Nodo. W k a t e d r z e działają 2 zakłady: etnografii p o w s z e c h n e j (kier. prof, d r R o s e , prof, dr U . S c h l e n t e r , d r H . S t o b e r i d y p . e t n . W. R u s c h ) oraz etnografii n i e m i e c k i e j (kier. prof, d r P. Nedo, doc. d r W . W o e l l e r , d r C h . H i r s c h i dyp. etn. U . Mohrmann). D r u g i ośrodek c z y n n y jest n a u n i w e r s y t e c i e i m . 2 W n i o s e k t e n został z a t w i e r d z o n y p r z e z Zarząd G ł ó w n y P T L n a z e b r a n i u w e Wrocławiu, w d n i u 29 k w i e t n i a 1965 r. K o m u n i k a t o p r a c o w a n o w związku z kilkumiesięcznym p o b y t e m w N R D w 1963 r. K a t e d r a w c h o d z i w skład Wydziału F i l o z o f i c z n e g o . Mieści się obecnie w B e r ­ linie No 18 F r i e d e n s t r . 3. 3 1 2 �494 K R O N I K A К. M a r k s a w L i p s k u . J e s t n i m bardzo c e n i o n a w E u r o p i e i poza j e j g r a n i c a m i k a t e d r a etnografii p o w s z e c h n e j i socjologii p r a w a porównawczego ( J u l i u s - L i p s I n s t i t u t für E t h n o l o g i e u n d V o r l e i c h e n d e R e c h t s s o z i o l o g i e ) k i e r o w a n a p r z e z prof, dr E . L i p s . Ponadto można studiować f o l k l o r n i e m i e c k i i słowiański w r a m a c h i n ­ s t y t u t u s e r b s k i e g o ( S o r b i s c h e s I n s t i t u t ) u c z e l n i l i p s k i e j , którym k i e r u j e również zasłużony badacz łużyckiej l i t e r a t u r y l u d o w e j prof, dr P . Nedo. Z powyższych d a n y c h w y n i k a , iż w N R D n i e m a specjalnego ośrodka u n i w e r s y t e c k i e g o zajmującego się wyłącznie etnografią rodzimą, co j e s t niewątpliwie poważnym m a n k a m e n t e m w r o z w o j u tej d y s c y p l i n y . W s p o m n i a n y b o w i e m zakład berliński n i e spełnia takiego z a d a n i a w o b e c zawężonej s p e c j a l i z a c j i (folklor) i b r a k u o d p o w i e d n i c h sił f a c h o ­ w y c h . W p r a w d z i e c z y n i się obecnie s t a r a n i a o s t w o r z e n i e samodzielnej k a t e d r y e t ­ n o g r a f i i n i e m i e c k i e j , a l e n i e w i a d o m o , c z y słuszna i n i c j a t y w a zakończy się p o w o ­ dzeniem. 3 S t u d i a u n i w e r s y t e c k i e trwają, podobnie j a k i w P o l s c e , 5 l a t (po 3 r o k u r o z ­ p o c z y n a się s p e c j a l i z a c j a ) . N a b ó r studentów o d b y w a się każdego r o k u w ilości również podobnej do n a s z e j . P o z a t y m w każdym ze w s p o m n i a n y c h ośrodków u n i ­ w e r s y t e c k i c h istnieją s t u d i a zaoczne i e k s t e r n i s t y c z n e . 4 Działalność naukowo-badawczą k a t e d r o b e j m u j e s w y m zasięgiem n i e m a l w s z y s t ­ k i e działy k u l t u r y l u d o w e j , j e d n a k z przewagą społecznej i d u c h o w e j w e d ł u g p o ­ szczególnych regionów g e o g r a f i c z n y c h . N a czoło w y s u w a się p r o b l e m a t y k a z z a ­ k r e s u etnografii A m e r y k i (prof. prof. L i p s i S c h l e n t e r ) , A u s t r a l i i (prof. R o s e ) , A f r y k i (dr Stober) i W i e t n a m u (aspr. Z e l i ) . Z etnografii n i e m i e c k i e j szczególne z a i n t e r e s o w a n i e b u d z i f o l k l o r (prof. Nedo, doc. W o e l l e r ) . 5 6 2. I n s t y t u t y W rzędzie placówek n a u k o w o - b a d a w c z y c h n a c z e l n e m i e j s c e z a j m u j e i n s t y t u t e t n o g r a f i i n i e m i e c k i e j w B e r l i n i e z oddziałami w Dreźnie i R o s t o k u pod dyrekcją prof, d r W . S t e i n i t z a ( I n s t i t u t für d e u t s c h e V o l k s k u n d e d e r D e u t s c h e n A k a d e m i e der W i s s e n s c h a f t e n z u B e r l i n ) oraz i n s t y t u t s e r b s k i e g o l u d o z n a w s t w a w B u d z i s z y nie k i e r o w a n y przez dr P a w ł a Nowotnego (Institut z a serbski ludospyt w B u d y šinje při Němskej a k a d e m i j i wedomošcow w B e r l i n j e — I n s t i t u t für s o r b i s c h e W K a t e d r z e p r a c u j e ponadto 3 asystentów, w t y m 1 doktor. I n s t y t u t mieści się p r z y S c h i l l e r s t r . 6, L e i p z i g С 1. Z przedmiotów n i e uwzględnionych n p . w n a s z y m p r o g r a m i e n a I r o k u w L i p s k u w y k ł a d a się d o d a t k o w o do etnografii A f r y k i , geografię A f r y k i o r a z A z j i . N a I I r o k u w B e r l i n i e obowiązuje w y k ł a d z h i s t o r i i języków świata, dalej początki r e l i g i i oraz etnografia A u s t r a l i i i O c e a n i i , a w L i p s k u geografia A m e r y k i i osobne w y k ł a d y z etnografii p o w s z e c h n e j różnych kontynentów. N a I I I r. w p i e r w s z y m ośrodku s t u d e n c i mają f o l k l o r świata, muzykę, tańce i pieśni świata. W d r u g i m zaś etnografię różnych kontynentów. N a I V i V r. w I n s t y t u c i e L i p s a obowiązuje p r z e d ­ m i o t s z t u k a i l i t e r a t u r a poszczególnych kontynentów. Z c i e k a w s z y c h p r a c E . L i p s opublikowała Die Reisernte der Ojibwa-Indianer, B e r l i n 19S6, i Ethnologie und Kulturpflanzenforschung, „Kulturpflanze", z. 3: 1962, B e r i c h t e I . F . K . D . D A W ; I . S c h l e n t t e r w y d a ł a m. i n . ZUT Verbreitung der sogenanten Schuhgefasse im prakolmbischen Amerika, „Abhandlungen u. B e r . d. S t a a t . M u s . f. V o l k . D r e s d . " , t. 22: 1963. P o r . np. P. N e d o , Sorbische Volkstrachten, B a u t z e n 1956, t e n ż e , Wopyt pola bajkarki, B a u t z e n 1957, oraz wespół z B . N a w к a, Prirucka za serbskich ludowednikow, t. 1—3, B a u t z e n 1954—1958; W. W o e l l e r opublikowała m . i n . Zur Geschichte der Volksmedizin in Deutschland, „Wissenschaftliche Z e i t s c h r i f t der Humboldt-Universitát z u B e r l i n . G e s e l l s c h a f t s u n d S p r a c h w i s s e n s c h a f f t l i c h e R e i c h e " , R . 10: 1961, oraz Der sozial Gehalt und die soziale Funktion der deutschen Volksmarchen, cz. I i I I , tamże, R . 10: 1961, R . 11: 1962. 3 4 5 6 �495 KRONIKA Volksforschung in Bautzen bei der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin). Instytut etnografii badania naukowe niemieckiej w B e r l i n i e , liczący z zakresu kultury materialnej p u b l i k i . W placówce berlińskiej r o z w i j a niczymi bołówstwem n a obszarze prowadzi całej r e ­ się obecnie b a d a n i a n a d narzędziami r o l ­ (dr W . J a c o b e i t i współpracownicy: 7 30 pracowników, i duchowej (dr R . P e e s c h ) , b a r t n i c t w e m Quietzsch, Heinrich, Baumgart), (Kreuzberg), literaturą ludową i ry­ folklo­ r e m (prof. S t e i n i t z , d r S t r o b a c h i d r B u r d e - S c h n e i d e w i n d ) . 8 W zakładzie drezdeńskim (I. f. d. V . D A W n y m przez dr R . Weinholda nictwa (ryc. (dr 1 — Wilsdorf autor i opracowuje współpracownicy), dr Weinhold), Forschungsstelle Dresden) kierowa­ się kulturę e t n o g r a f i c z n y c h regionów monografię budownictwa uprawy (dr F i e d l e r ) winnej i z kultury gór­ latorośli społecznej z w y c z a j e d o r o c z n e (dr K u b e ) , a z d u c h o w e j f o l k l o r (dr S i e b e r ) . 9 W 4-osobowej DAW) kierowanej pracowni w Rostoku (Wossidlo-Forschungsstelle 1 0 przez dr K . B a u m g a r t e n a t w e m (dr B a u m g a r t e n ) prowadzi i narzędziami u p r a w y się b a d a n i a międzywojennego, który przebadał wybitnym 50% wsi meklemburskich d. V. budownic­ z i e m i (dr U . B e n t z i e n ) . P o n a d t o gotowuje się do d r u k u materiały a r c h i w a l n e po R . W o s s i d l e , okresu I . f. nad przy­ zbieraczu (około' 2000). Wossidło zebrał około 40 t y s . opowiadań, 3000 wesołych o p o w i a s t e k , 800 b a j e k i masę materiałów z k u l t u r y m a t e r i a l n e j , łącznie około 1,5 m i l i o n a k a r t e k . W s z y s t k i e m a ­ teriały zostały p r z e z niego uporządkowane pod względem r z e c z o w y m , umożliwiając t y m s a m y m o b e c n y m b a d a c z o m bezpośrednie k o r z y s t a n i e . I n s t y t u t etnografii n i e m i e c k i e j r e d a g u j e których latach w dwóch częściach od 1955 r. r o c z n i k ukazujący się w n i e ­ (Deutsches ukazało się dziesięć tomów. P o n a d t o w y d a j e Jahrbuch für s p e c j a l n e wyróżnienie zasługuje w i n s t y t u c i e z o r g a n i z o w a n e wum materiałów ikonograficznych. Gromadzi się w ze współczesnych obiektów Dotąd etnograficznych Na przed paru laty a r c h i ­ n i m (dyp. histor. materiał i l u s t r a c y j n y ze starodruków, l i t e r a t u r y f a c h o w e j oraz Volkskunde). prace seryjne (Veroffentlichungen). Kreuzberg) feudalizmu i kapitalizmu znajdowanych podczas badań t e r e n o w y c h c z y też w y k o n a n y c h w m u z e a c h . Instytut ludoznawstwa j ó w Serbów łużyckich. W graficzne ludowej. z zakresu serbskiego zajmuje chwili obecnej muzyki 1 1 (dra J . R a u p p ) , Rozpoczęto również b a d a n i a się o p r a c o w a n i e m prowadzi strojów całokształtu d z i e ­ się i n t e n s y w n e b a d a n i a (dr B . N a w k a ) i socjologiczno-etnograficzne (dr P. etno­ literatury Nowotny, P o r . także D . S t o c k m a n n , Z działalności Instytutu Etnografii przy Nie­ mieckiej Akademii Nauk w Berlinie, „Etnografia P o l s k a " , t. 4: 1961, s. 385. Z c i e k a w s z y c h p r a c placówki berlińskiej należy wymienić R . P e e s c h , Das Berliner Kinderspiel der Gegenwart, B e r l i n 1957; R . W e i n h o l d , Topferwerk in der Oberleusitz, B e r l i n 1958; W. J o c o b e i t , Schafhaltung und Schafer in Zentraleuropa bis zum Beginn des 20 Jahrhunderts, B e r l i n 1961; H . S t r o b a c h , Bauernklagen, B e r l i n 1964. 7 8 Z zakładu drezdeńskiego wyszły m . i n . t a k i e p r a c e , j a k F . S i e b e r a, K . E . F r i t z s с h a, Bergmannische Trachten des 18. Jahrhunderts im Erzgebirge und im Mansfeldischen, B e r l i n 1957; F . S i e b e r , Volíc uńd Volkstümliche Mativik im Festwerk des Baroks, B e r l i n 1960. O b e c n y p r a c o w n i k H . W i l s d o r f jest współ­ a u t o r e m bardzo c i e k a w e j książki Bargbau, Wald, Flósse, B e r l i n 1960. Z c i e k a w s z y c h p r a c Oddziału w R o s t o k u należy wymienić K . Baumgar­ t e n a , Ziemmermannswerk in Mecklenburg. Die Scheune, B e r l i n 1961, o r a z wespół z U . B e n t z i e n , Hof und Wirtschaft der Ribnitzer Bauern, B e r l i n 1963; K . B a u m ­ g a r t e n , Das Bauernhaus in Mecklenburg, B e r l i n 1965. P o r . P. N e d o , Etnografia łużycka w 1959 roku, „Etnografia P o l s k a " , t. 4: 1961, s. 383. 9 1 0 1 1 �496 KRONIKA dr В. N a w k a , d r Z . Musiał) dotyczące p r z e m i a n społeczno-kulturowych c y c h w spółdzielniach p r o d u k c y j n y c h Ośrodek budziszyński wydaje rocznik (Letopis) wychodzący w n y c h działach (A. Język i l i t e r a t u r a , B . H i s t o r i a , C . L u d o z n a w s t w o ) . a t l a s strojów l u d o w y c h trzech Dalej odręb­ redaguje ( S e r b s k e Národně D r a s t y - S o r b i s c h e V o l k s t r a c h t e n ) , którego dotąd ukazały się 4 z e s z y t y , o r a z p u b l i k u j e w y d a w n i c t w a tenreihe). Z zachodzą­ ( L P G typ I, I I i I I I ) . ciekawszych prac grafii E . Deutschmanna monograficznych seryjne (Spisy — Schrif- wymienić należy z z a k r e s u łużycką sztukę b u d o w n i c t w a serbscy m u z y k a n c i ludowi i instrumenty muzyczne 12 drewnianego etno­ oraz J . R a u p p a . B a d a c z a Słowiańszczyzny z a i n t e r e s u j e niewątpliwie i n s t y t u t o w e a r c h i w u m madzące f i l m o - i fono-teki dotyczące zwyczajów ludowych i folkloru Łużyc oraz materiały z w y w i a d ó w t e r e n o w y c h w o d n i e s i e n i u do l i t e r a t u r y Wspomnieć należy również o i n s t y t u c i e s z t u k i l u d o w e j Volkskunstforschung) W kierowanym placówce t e j , podległej do niedawna jeszcze ludowej. w L i p s k u ( I n s t i t u t für przez ministerstwu kultury, prowadzi gro­ muzycznego prof, d r P. Nedo. się p o s z u k i w a n i a n o w e w d z i e d z i n i e t k a n i n l u d o w y c h , c e r a m i k i (dr N o a k ) i w y r o b ó w z d r z e w a ich podstawie przygotowuje się odpowiednie wzory n a potrzeby przemysłu. W tere­ i na ar­ c h i w u m i n s t y t u t u zgromadzono już c e n n e zbiory z t e r e n u Łużyc. I I . E t n o g r a f i c z n e placówki W N R D znajdują d z i m e j . D a l e j działy musea". muzealne się s p e c j a l n e m u z e a z z a k r e s u e t n o g r a f i i p o w s z e c h n e j i r o ­ etnograficzne w m u z e a c h r e g i o n a n y c h oraz t z w . „Heimat- D o największych należą niewątpliwie m u z e a z z a k r e s u etnografii p o w s z e c h n e j . P i e r w s z e m i e j s c e z a j m u j e G r a s s i M u z e u m w L i p s k u ( M u s e u m für Vólkerkunde z u L e p z i g ) pod dyrekcją prof, d r H . D a m m a . D l a zwiedzających udostępnione są t y l k o 3 działy. P i e r w s z y obejmuje wytwory kulturowe ludów południowej Azji ( A u s t r a l i i , O c e a n i i , I n d o n e z j i i P ó ł w y s p u I n d y j s k i e g o — k i e r . W. H a r t w i g ) . N a ­ stępny e k s p o n a t y krajów A z j i w s c h o d n i e j (Tybetu, Chin, K o r e i i Japonii — kier. dr W . Bóttger) o r a z o s t a t n i z b i o r y r a d z i e c k i c h r e p u b l i k północnoazjatyckich (myś­ l i w y c h m o r s k i c h i z t a j g i oraz hodowców z t u n d r y i tajgi — k i e r . W. H a r t w i g ) . M a ­ teriały z A f r y k i i A m e r y k i znajdują się w m a g a z y n a c h i t y l k o częściowo udostęp­ n i a n e są d l a badaczy*. M u z e u m p o s i a d a własne w y d a w n i c t w o (Veróffentlichungen des M u s e u m s für Vólkerkunde z u L e i p z i g ) , w którym ukazują się r o z p r a w y o p a r t e n a zgromadzonym materiale. 1 3 1 4 15 Następne w kolejności m u z e u m w Dreźnie ( M u s e u m für Vólkerkunde — J a p a n i s c h e s P a l a i s ) k i e r o w a n e p r z e z dr S. W o l f a n i e posiada w ogóle stałej e k s p o ­ z y c j i . D l a naukowców udostępnione są m a g a z y n y n i e w i e l e różniące się od n i e ­ których s a l w y s t a w o w y c h . W p r z e s t r o n n y c h g a b l o t a c h u s t a w i o n y c h w g układu geograficznego znajdują się bogate zbiory narzędzi p r o d u k c j i , g o t o w y c h w y r o b ó w , b r o n i , m a s e k z A m e r y k i , A f r y k i i A z j i . N i e b r a k również i materiałów z E u r o p y , a wśród n i c h z P o l s k i ( c e r a m i k a i k o s z y k a r s t w o ) . D y r e k c j a m u z e u m redaguje własny p e r i o d y k — w 1963 r. ukazał się t. 22 ( A b h a n d l u n g e n u n d B e r i c h t e des S t a a l i c h e n E . D e u t s c h m a n n , Lausitzer Holzbaukunst, B a u t z e n 1959; J . Sorbische Volksmusikanten und Musikinstruraente, B a u t z e n 1963. Obszerne wprowadzenie do zbiorów opublikował W. H a r t w i g , tische Vólker, L e i p z i g 1958. P o r . W. B ó t t g e r , Fiihrer durch die Ostasiatischen Sammlungen, 1958. W. H a r t w i g , Nordasiatische Vólker, L e i p z i g 1959. 12 Raupp, 13 Südasia- 14 Leipzig 15 �497 K R O N I K A M u s e u m s für Vólkerkunde D r e s d e n ) , w którym pracowników, j a k i osób spoza tej placówki. ogłaszane są artykuły własnych N a przedmieściu D r e z n a z n a j d u j e się t r z e c i e z k o l e i m u z e u m z z a k r e s u e t n o ­ g r a f i i p o w s z e c h n e j , poświęcone wyłącznie k u l t u r z e I n d i a n ( I n d i a n e r m u s e u m R a d e b e u l b e i D r e s d e n ) z w a n e p o p u l a r n i e K a r l - M a y - M u s e u m . K i e r o w n i k i e m tej placówki j e s t P. N e u m a n n . W k i l k u s a l a c h zgromadzono t a m k o m p l e t y odzieży, ozdób, narzędzi, c e r a m i k i , m a s e k i b r o n i i ułożono według poszczególnych g r u p I n d i a n , j a k n p . P u e b l o , N a v a h o , Irokezów, D e l a w a r ó w i t p . 1 6 Z dwóch muzeów etnografii N i e m i e c największe zbiory p o s i a d i a m u z e u m s z t u k i l u d o w e j w Dreźnie k i e r o w a n e p r z e z d r M . B a c h m a n n a (Das Staatliche M u s e u m für V o l k s k u n s t D r e s d e n ) . W tej i n s t y t u c j i zgromadzono zbiory l a l e k , kukiełek i z a ­ b a w e k l u d o w y c h . W k i l k u p o m i e s z c z e n i a c h zestawiono łużyckie szafy m a l o w a n e i miśniki, ceramikę, stroje l u d o w e i wyposażenie wnętrza chałupy chłopskiej. 1 7 D r u g i e m u z e u m mieści się w t z w . „Pergamonie" w B e r l i n i e . Placówka k i e r o ­ w a n a p r z e z prof, d r M e y e r a z a j m u j e t y l k o d w i e s a l e w y s t a w o w e . W j e d n e j z n i c h e k s p o n u j e się narzędzia i w y r o b y k o w a l s t w a l u d o w e g o . W d r u g i e j włókiennictwo, t j . obróbkę l n u i wełny, narzędzia t k a c k i e łącznie z 2 c z y n n y m i k r o s n a m i , stroje l u ­ dowe, w y r o b y z h a f t u i m e b l e . 1 8 W ś r ó d muzeów r e g i o n a l n y c h z działami e t n o g r a f i i n i e m i e c k i e j n a szczególną u w a g ę zasługują m . i n . m u z e u m w E r f u r c i e z wyposażeniem wnętrz k i l k u chałup z T u r y n g i i , w e F r e y b u r g u z działem narzędzi i urządzeń do u p r a w y w i n n e j latorośli i p r o d u k c j i w i n a . W G l a u c h a u , mieście sukienników, z n a j d u j e m y narzędzia t k a c k i e o r a z 48 ksiąg próbek t k a n i n m i e j s c o w y c h rzemieślników. W R o s t o k u udostępnia się etnografom z b i o r y i k o n o g r a f i c z n e strojów l u d o w y c h w y k o n a n e w l a t a c h d w u d z i e s ­ t y c h p r z e z W . B e r g e n r o t h a . W schwerińskim oddziale bardzo ożywioną działalność w z a k r e s i e g r o m a d z e n i a zbiorów p r o w a d z i młody etnograf R . W e n d t , który zebrał p o n a d 50 t y s . eksponatów z M e k l e m b u r g i i . Z n a j d u j e m y t a m duży zbiór o z d o b n y c h pudeł do czepków ( H a u b e n s c h a c h t e l ) , c i e k a w e b r o n y d r e w n i a n e , l a d y do s i e c z k i , wialnie i wyroby bednarskie. I 9 Spośród t z w . „Heimatmuseums" n a u w a g ę zasługują n p . w B a d K o s e n z n a ­ rzędziami i urządzeniami do w y d o b y w a n i a soli, w W a r n e m ü n d e chałupa r y b a c k a z wyposażeniem wnętrza i sprzętami r y b a c k i m i o r a z w B u d z i s z y n i e i Z y t a w i e ze zbiorami tkackimi. O s o b n e m i e j s c e z a j m u j e s k a n s e n n a D o l n y c h Łużycach w S p r e e w a l d z i e w e w s i L e h d e ( F r e i l a n d M u s e u m i n L e h d e k r . L ü b b e n a u ) c z y n n y od 1957 r. S k a n s e n o b e j ­ m u j e całą wieś w części z z a g r o d a m i o d r e w n i a n y c h k o n s t r u k c j a c h węgłowych i sumikowo-łątkowych oraz z s p e c j a l n i e wydzieloną zagrodą-muzeum (chałupa z wyposażonym wnętrzem, s p i c h l e r z e m , świniarnią, szopą z u l a m i i k u r n i k i e m ) . 2 0 P . N e u m a n n , Führer durch das Indianermuseum Redebeul, w y d . 2, D r e s ­ d e n 1962; S . W o l t , P . N e u m a n n , D a s Indianermuseum Radebeul, „Abhandlung e n u n d B e r i c h t e des S t a a t l i c h e n M u s e u m für Vólkerkunde D r e s d e n " , t. 2 2 : 1963, s. 207. 1 6 M . В а с h m a n n, D a s Staatliche Museum für Volkskunst Dresden, Ein überblick uber seine Geschichte und seine Sammlungen, D r e s d e n 1961; t e n ż e , 50 Jahre Staatliches Museum für Volkskunst Dresden, D r e s d e n 1963. 17 P o r . K a t a l o g w y d a n y p r z e z M u s e u m für V o l k s k u n d e : Textilkunst in der überliferten Volkskultur, B e r l i n 1962. Wspomniany etnograf w y d a ł o b s z e r n y k a t a l o g l u d o w y c h narzędzi. P o r . R. W e n d t , Bauernkultur in Mecklenburg. I Das Arbeitsgerat, S c h w e r i n 1962. P o ­ nadto opublikował w 1963 r. krótki p r z e w o d n i k po oddziale e t n o g r a f i c z n y m . 18 19 20 G. K r ü g e r , D a s sorbische „Letopis", S e r i a C , n r 5 : 1963, s. 161. 32 — E t n o g r a f i a Polska, t. X Freiland-Museum im Spreewalddorf Lehde, �498 K R O N I K A III. Archiwa Etnografów zajmujących się kulturą materialną p o w i n n o zainteresować n i e ­ m i e c k i e c e n t r a l n e a r c h i w u m w M e r s e b u r g u (Deutsches Z e n t r a l a r c h i v A b t . M e r s e burg). P o s i a d a ono bogate materiały źródłowe z końca X V I I I i całego X I X w . aż do 1918 r. z t e r e n u w s z y s t k i c h p r o w i n c j i n i e m i e c k i c h , n a s z y c h z i e m północnych i z a ­ c h o d n i c h oraz terenów z a b r a n y c h w okresie zaborów. Odnoszą się one zarówno do m i e j s k i e g o , małomiasteczkowego, j a k i w i e j s k i e g o rzemiosła . W głównym a r c h i ­ w u m w P o c z d a m i e znajdują się c i e k a w e materiały źródłowe z o k r e s u t z w . „kultur kampfu", a w L i p s k u (Dymitrov-Museum) a k t a p o d w o r s k i e różnych r o d z i n m a ­ gnackich. 2I Walerian BADANIA SZWAJCARSKIEGO INSTYTUTU I MUZEUM CHLEBA I Sobisiak PIECZYWA I . Wstęp W o s t a t n i m d w u d z i e s t o l e c i u d a j e się zauważyć zwiększone z a i n t e r e s o w a n i e n a ­ u k o w y m b a d a n i e m c h l e b a i p i e c z y w a . M i m o to w części E u r o p y , szczególnie j e d n a k p o z a nią, poświęca się tej gałęzi w i e d z y z a mało u w a g i . I n t e n s y w n e , pod­ s t a w o w e b a d a n i a były p r z e p r o w a d z a n e z a l e d w i e w k i l k u k r a j a c h w r a m a c h ogól­ n y c h poszukiwań l u d o z n a w c z y c h . A c z k o l w i e k c h l e b i p i e c z y w o zostały w niektórych a t l a s a c h e t n o g r a f i c z n y c h bardzo dobrze s k a r t o g r a f o w a n e , z a l e d w i e A u s t r i a podjęła się dalszego o p r a c o w a n i a p o d s t a w o w y c h założeń b a d a w c z y c h , E r n s t B u r g s t a l l e r ( L i n z ) zajmujący się a u s t r i a c k i m i p r a c a m i a t l a s o w y m i zawarł w y n i k i d o t y c h c z a s o ­ w y c h badań w dwóch r o z p r a w a c h : Austriackie pieczywo świąteczne oraz Pieczywo obrzędowe i potrawy na Boże Narodzenie, stanowiących n a j l e p i e j ugruntowane dzieła n o w o c z e s n y c h badań p i e c z y w a . L e c z m i m o niezwykłych zasług poszczególnych badaczy samo z a g a d n i e n i e z n a j d u j e się j e s z c z e w s t a d i u m początkowych p r a c t e ­ r e n o w y c h . O b o k p r z e p r o w a d z a n i a badań w poszczególnych k r a j a c h k o n i e c z n a jest międzynarodowa współpraca umożliwiająca s t u d i a porównawcze n a d p i e c z y w e m . B a d a n i a n a d p i e c z y w e m — w s z e r o k i m z n a c z e n i u — mają nie t y l k o w a g ę e t n o ­ graficzną, dlatego pozwolę sobie n a następującą definicję: W i e d z a o p i e c z y w i e i c h l e b i e j e s t nauką o p i e c z o n y c h i wyżej rozwiniętych f o r m a c h stałych p o t r a w zbożowych w i c h a s p e k t a c h k u l t u r o w y c h w przeszłości i teraźniejszości. W y w i e n i o n y wyżej i n s t y t u t , „Szwajcarskie A r c h i w u m W i e d z y czywie, Instytut Naukowego Opracowania i Popierania Wiedzy o gnie własne b a d a n i a w S z w a j c a r i i uintensywnić oraz poszerzyć n a n e j e s t do ogólnej w i e d z y o p i e c z y w i e . P o n a d t o staje do d y s p o z y c j i koordynacji. II. Badania pieczywa w Badania pieczywa w Szwajcarii S z w a j c a r i i były d o t y c h c z a s , z małymi wyjątkami, m y w a n e w r a m a c h własnego k r a j u . Dzięki p r a c o m Szwajcarskiego wego o Chlebie i Pie­ Pieczywie", pra­ tyle, ile koniecz­ międzynarodowej słownika utrzy­ gwaro­ już w 1868 r. ukazał się z n a k o m i t y zbiór s z w a j c a r s k i c h n a z w p i e c z y w a , który oprócz materiału współczesnego zawierał również l i c z n e h i s t o r y c z n e dane, z a l i c z a n e Interesujące c z y t e l n i k a z a g a d n i e n i a można łatwo odszukać w k a t a l o g u k o w y m ( R e p . 120 D t. 1—2 oraz R e p . 120 B ) . 21 książ­ �499 K R O N I K A j e s z c z e dzisiaj do „żelaznego z a p a s u " . Z a r ó w n o z t y m o k r e s e m , j a k i ze Szwajcarią związane Hóflera. jest nazwisko Duże pierwszym Rochholza, znaczenie sztandarowym jeszcze dzisiaj w miała którego również można •— j a k o czywa. W swoich praca ogólnych zbiorowa — 1953 r. w ramach ilość kartogramów o r a z niom bazie, wypieku chleba jednakże elementów założeniach zajmował Atlasu obszerny, i pieczywa, jest jako prekursora Maurizio, będąca b a r d z o wartościowa, m i m o faktów. Szwajcarski się w i e l e etnografii syntetyzujący komentarz, przedstawiający technicznego w ogólnej słownik zagadnieniami szwajcarskiej b e z uwzględnienia t a k b a r d z o ważnych również zanadto określić Szwajcara dziełem z z a k r e s u dziejów pożywienia zbożowego, która n o w e w y n i k i b a d a w c z e domagają się w e r y f i k a c j i rowy by publikacja chleba opracowano poświęcony dane etnograficzne i historycznego wiedzy zagadnie­ n a szerszej a więc N i e można było zagłębiać się w szczegóły, aby n i e być pomówionym o zawężanie tego n a d z w y c z a j n e g o warsztatu badawczego. Reasumując można stwierdzić, że w e t n o g r a f i c z n y c h b a d a n i a c h p i e c z y w a caria posiada opracowywanie i pie­ większą rozwoju, o pieczywie. iż gwa­ solidne podstawy. posiadanego Byłoby materiału, jednakże ale również pożądane wyczerpanie i przemysłowo-historycznych ź r ó d e ł . Szczególnie m i l e w i d z i a n e 1 prowadzone, systematyczne badania III. Szwajcarskie nie tylko Szwaj­ dalsze historycznych byłyby równolegle terenowe. Archiwum Wiedzy o Chlebie i P i e c z y w i e 2 1. D a n e h i s t o r y c z n e Dzięki zasługom k i e r o w n i k a , R o b e r t a W i l d h a b e r a , S z w a j c a r s k i e M u z e u m E t n o ­ g r a f i c z n e t w o r z y j e d e n z największych zbiorów p i e c z y w a obrzędowego. Jednakże ze względu n a s w o j e ogólnoetnograficzne z a i n t e r e s o w a n i a M u z e u m n i e mogło p r o ­ wadzić j e d y n i e ośrodka d l a badań n a d c h l e b e m i p i e c z y w e m . D o r o z s z e r z e n i a badań n a d p i e c z y w e m w S z w a j c a r i i brakowało zarówno środ­ ków f i n a n s o w y c h , j a k i fachowców. O s t a t n i o j e d e n z r e g i o n a l n y c h związków z a w o ­ d o w y c h pod k i e r u n k i e m R o b e r t a W i l d h a b e r a zorganizował szereg z n a k o m i t y c h w y ­ s t a w , w czasie których została nawiązana b l i s k a współpraca pomiędzy a u t o r e m L i t e r a t u r a ogólna: P . G e i g e r , R . W i e s s, Atlas der schweizerischen Volkskunde, cz. 1, B a s e l 1953; A . M a u r i z i o , D i e Getreide Nahrung im Wandel der Zeiten, Z u r i c h 1916; t e n ż e , D i e Nahrungsmittel aus Getreide, B e r l i n 1917— 1919; t e n ż e , Die Geschichte unserer Pflanzennahrung von der Urzeiten bis zur Gegenwart, B e r l i n 1927; t e n ż e , Verarbeitung des Getreides zu Fladen seit den vorgeschichtlichen Zeiten, „Anzeiger für s c h w e i z e r i s c h e A l t e r t u m s k u n d e " , NF, t. 18: 1916, s. 20; t e n ż e , Botanisch-Chemisches zur Getreidenahrung der Pfahlbauer, tamże, s. 183 п.; t e n ż e , Die Pflanzenkost der Hungerzeiten und die Nahrungsgeschichte, „Matériaux pour l'étude des c a l a m i t e s " , n r 14: 1927; B i b l i o ­ grafia p r a c A . M a u r i z i o , Schweizerische Archiv Verhandlungen der Schweiz. Naturforschenden Gesellschaft, 1941; O. R h i n e г, Dünne, Wahe, Kuchen, Fladen, Zeiten. Die Wortgeographie des Fladenkuchens mit Belag und ihre volkskundlichen Hintergriinde in der deutschen Schweiz, F r a u e n f e l d 1958; E . L . Rochholtz, Deutscher Glaube und Brauch, cz. 1, B e r l i n 1867, 297 ff, Das Allerseelenbrot, cz. 2, s. 267 — Rotes Geback; F . S t a u b, Das Brot im Spiegel schweizerdeutscher Volkssprache, L e i p z i g 1868. L i t e r a t u r a r e g i o n a l n a : A . B r u c k n e r , D i e Zunft der Brotbecken, B a s e l 1956; F . D o r c h n e r , D a s Brot und seine Herstellung in Graubünden und Tessin, W i t e r t h u r 1936; A. M e i e r , D a s Backerhandwerk im alten Bern, B e r n 1939; G . M a i l e r , Das Brot im Baselbieter Volksleben, „Schweizeris c h e s A r c h i v " z „Schweizerisches A r c h i v für V o l k s k u n d e " , t. 37: 1939 z. 1; S . S e reff, D a s Zürischer Backereigewerbe, Z u r i c h 1911; A . S t e i n e g ' g e r , Entwicklung des Schaffhauser Backergewerbes, „Schweizerisches A r c h i v " , z. 30: 1953. 1 2 N a z y w a n e dalej w skrócie: I n s t y t u t . �500 K R O N I K A a S z w a j c a r s k i m Związkiem P i e k a r z y i Cukierników, która od 1950 r. p r z e j a w i a się w e wspólnym o r g a n i z o w a n i u w y s t a w , badań t e r e n o w y c h i o p r a c o w y w a n i u m a t e r i a ­ ł ó w (por. p r z y p . 1). Rozwijająca się współpraca doprowadziła do u t w o r z e n i a i n s t y t u t u n a u k o w e g o . W 1960 r. S z w a j c a r s k i Związek Mistrzów P i e k a r s k i c h i C u ­ k i e r n i c z y c h z o k a z j i 7 5 - l e c i a i s t n i e n i a utworzył p r z y f i n a n s o w e j p o m o c y S z w a j c a r ­ skiego Przemysłu P i e k a r n i c z e g o fundację „Szwajcarskie A r c h i w u m W i e d z y o C h l e ­ bie i P i e c z y w i e " . 2. Z a d a n i a i o r g a n i z a c j a Zadaniem Instytutu jest naukowe, kulturowo-historyczne opracowywanie i r o z p o w s z e c h n i a n i e w i e d z y o c h l e b i e i p i e c z y w i e . Pojęcie w i e d z y o c h l e b i e i p i e - R y c . 1. W i d o k b u d y n k u S z w a j c a r s k i e g o Muzeum Chleba i Pie­ czywa w Lucernie Ze zbiorów Muzeum w Lucernie c z y w i e obejmuje w poszerzonej f o r m i e także proces w y p i e k u , począwszy od p r z y ­ g o t o w a n i a mąki, w s z e l k i e rodzaje c h l e b a i p i e c z y w a , d z i e j e rzemiosła p i e k a r n i c z e g o i związana z n i m o c h r o n a i pielęgnacja dóbr k u l t u r o w y c h , j a k również z w y c z a j e oraz p o p i e r a n i e n a u k o w y c h badań. W związku z t y m mogłyby być f u n d o w a n e s t y ­ p e n d i a i n a g r o d y , p r z e p r o w a d z a n e k o n k u r s y , z a l e c a n e p r a c e itp. K i e r o w n i c t w o podlega R a d z i e I n s t y t u t u . R a d a od c z a s u p o w s t a n i a I n s t y t u t u składa się z 9 osób, tworzących znakomitą obsadę. P r e z e s u r a s p o c z y w a w ręku b y ­ łego męża s t a n u związanego z nauką i kulturą S z w a j c a r i i . Z r a m i e n i a s z w a j c a r s k i e ­ go l u d o z n a w s t w a działa k i e r o w n i k S z w a j c a r s k i e g o M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o , j e s t także p r z e d s t a w i c i e l etnografii ogólnej, profesor u n i w e r s y t e t u o r a z autor, który wyspecjalizował się w w i e d z y o chlebie i p i e c z y w i e . Prócz tego w skład R a d y w c h o ­ dzą w y b i t n i f a c h o w c y różnych d z i e d z i n . J a k o d o r a d c a współpracuje także d y r e k t o r �K R O N I K A 501 S z w a j c a r s k i e j P i e k a r n i c z e j Szkoły Z a w o d o w e j . T u pozwolę sobie n a k i l k a ogólnych u w a g . N o w o c z e s n a w i e d z a o p i e c z y w i e c o r a z b a r d z i e j o d d a l a się — w m e t o d y c e , wartościowaniu, i n t e r p r e t a c j i i z n a c z e n i u — od powstałego w p i e r w s z y m ćwierć­ w i e c z u naszego s t u l e c i a k i e r u n k u . D a w n i e j s z y m s p e k u l a t y w n y m p r z e c i w s t a w i a się r z e c z o w e i n t e r p r e t a c j e , zaś s y m b o l i c z n e z n a k i tłumaczone są ostrożniej i t y l k o n a p o d s t a w i e o d p o w i e d n i e j d o k u m e n t a c j i . B e z p r z e s a d y można powiedzieć, że w p ł y w z a w o d o w y c h p i e k a r n i n a d o m o w e w y p i e k a n i e był większy niż d o t y c h c z a s m n i e ­ m a n o . D l a t e g o autor uważa z a k o n i e c z n e , a b y n a u k o w i e c zajmował się p i e k a r n i c t w e m n i e t y l k o od s t r o n y n a u k i , a l e poznał dawniejszą i współczesną fachową technologię p i e k a r n i c t w a , a b y nawiązała się ścisła współpraca pomiędzy p r z e d s t a ­ w i c i e l a m i n a u k i i z a w o d u . A u t o r mógłby wskazać szereg potknięć, których można by było uniknąć p r z y lepszej znajomości z a w o d u i p r z y współpracy z przemysłem piekarniczym. N a s z S z w a j c a r s k i I n s t y t u t , j a k to było p o w i e d z i a n e n a p o s i e d z e n i u R a d y , p o ­ łączył ściśle świat z a w o d o w y z nauką. D o tej pory nie n o t o w a n o b o w i e m f a k t u połączenia n a u k i z praktyką zawodową. D a l s z e w y w o d y p o w i n n y wykazać, że I n s t y t u t n a s z k r o c z y już tą drogą n a g r u n c i e międzynarodowym. także 3. Oddziały W skład I n s t y t u t u wchodzą następujące oddziały: M u z e u m , A r c h i w u m , B i b l i o ­ t e k a , O c h r o n a i k o n s e r w a c j a h i s t o r y c z n y c h obiektów i zwyczajów, S e k c j a badań, Międzynarodowa k o o r d y n a c j a , o p i e k a n a d k o m i s j a m i b a d a w c z y m i . Muzeum W m a j u 1963 r. d o k o n a n o o t w a r c i a S z w a j c a r s k i e g o M u z e u m C h l e b a i P i e ­ c z y w a w pobliżu z a w o d o w e j szkoły p i e k a r s k i e j , co z w i e l u względów odpowiadałoby i d e a l n e m u rozwiązaniu. P a r ę u w a g o ukształtowaniu m u z e u m : zarówno zewnętrzna e l e w a c j a , j a k i f o r m y wnętrz zostały rozwiązane w e d ł u g n o w o c z e s n y c h w y m o g ó w , zgodnie z p r z e z n a c z e n i e m o b i e k t u . W y m o g i n o w o c z e s n e g o m u z e u m p i e c z y w a p o s t u ­ lują p r z e d e w s z y s t k i m równomierne p r o m i e n i o w a n i e świetlne i cieplne oraz w y s t r z e ­ ganie się dużych w a h a ń t e m p e r a t u r y . S z e r e g o k i e n u m i e s z c z o n y c h w y s o k o w ścia­ n i e bocznej z a p e w n i a te w a r u n k i . Oświetlenie s u f i t o w e składa się z małych reflektorów u m i e s z c z o n y c h w k w a d r a t o w y c h o t w o r a c h , dzięki c z e m u o t r z y m u j e się dobre, n i e z b y t ostre światło, umożliwiające równomierną iluminację. Ponieważ r e f l e k t o r y są r u c h o m e , można j e w r a z i e potrzeby p r z y p e w n y c h e k s p o z y c j a c h t a k ustawiać, a b y światło i c h koncentrowało się w żądanym p u n k c i e . D a l e j wewnętrzne wyposażenie składa się ze z n o r m a l i z o w a n y c h w i t r y n s z k l a n y c h , dających się r o z ­ m a i c i e ustawiać. Spoczywają one n a n o w o c z e s n y c h , m e t a l o w y c h stelażach n i e r z u ­ cających się w oczy. T e s a m e gabloty mogą być również z a w i e s z a n e n a ścianie. A b y sprostać współczesnym w y m o g o m , obok małej, stałej w y s t a w y s z w a j c a r ­ skiego c h l e b a i p i e c z y w a , w i n n y być również w y s t a w y z m i e n n e , w których dałoby się przedstawić j e d e n temat. O b e c n a w y s t a w a z m i e n n a , pomijając w y s t a w ę stałą, p r z e d s t a w i a e u r o p e j s k i e p i e c z y w o obrzędowe. D z i e l i się o n a n a t r z y z a s a d n i c z e g r u ­ p y : w p i e r w s z e j z n a j d u j e się p i e c z y w o używane w obrzędach d o r o c z n y c h , w d r u ­ giej w obrzędach r o d z i n n y c h , w ostatniej zaś p i e c z y w o n i e związane z d o r o c z n y m i i r o d z i n n y m i obrzędami. S e t k i eksponatów stwarzają z n a c z n e możliwości studiów porównawczych. W y s t a w a uzyskała duży rozgłos. Z n a n y etnograf i członek R a d y I n s t y t u t u , R o b e r t W i l d h a b e r , zorganizował ją z o g r o m n y m nakładem p r a c y , s t w a ­ rzając ekspozycję przejrzystą z z a c h o w a n i e m koniecznego k o l o r y t u . S u k c e s e m t y m M u z e u m zdobyło sobie u z n a n i e również wśród szerokiego społeczeństwa. �502 K R O N I K A Z e k s p o n o w a n i e m p i e c z y w a wiąże się ściśle z a g a d n i e n i e k o n s e r w a c j i . Z róż­ n y c h s t o s o w a n y c h cizisiaj m e t o d t r z e b a wymienić sposób k o n s e r w a c j i z a pomocą a r s z e n i k u . M a to j e d n a k d w i e c e c h y u j e m n e . P o p i e r w s z e p i e c z y w o b l e d n i e i t r a c i swoją pierwotną objętość. P o drugie^ p r z y o p e r o w a n i u t a k z a k o n s e r w o w a n y m p i e c z y w e m t r z e b a stale pamiętać, że m a się do c z y n i e n i a z trucizną. I n n a m e t o d a polega n a w y d o b y c i u z p i e c z y w a miękisza i zastąpienia go woskowatą masą. T ę właśnie n a j l e p i e j w y p r ó b o w a n ą technikę rozwinął autor. D o s t a r c z o n e p i e c z y w o należy przechowywać p r z e z parę d n i w m i e j s c u w i l g o t n y m i n i e narażonym n a duże w a h a n i a t e m p e r a t u r y . P r z e d konserwacją należy naprawić u s z k o d z e n i a , n a ­ stępnie zaś można zaaplikować i n j e k c j e z c h e m i c z n y m i , owadobójczymi środkami. P o w i n n y one być w s t a n i e g a z o w y m , a b y po wstrzyknięciu rozeszły się m a k s y m a l - R y c . 2. F r a g m e n t wnętrza S z w a j c a r s k i e g o Muzeum Chleba i Pieczywa w Lucernie Ze zbiorów Muzeum w Lucernie nie po wnętrzu p i e c z y w a . Następnie należy z w i e r z c h u pokryć p i e c z y w o warstwą b e z b a r w n e g o l a k i e r u . L a k i e r o w a ć t r z e b a w t e n sposób, a b y n i e było zupełnie l u b p r a w i e zupełnie widać połysku. P r z y stałej k o n t r o l i — a gdy z a j d z i e potrzeba p o n o w i e n i u ' zabiegu przetrwać injekcji i lakierowania czas nieograniczony. Nawet po — pieczywo latach t a k zabezpieczone pieczywo to w y g l ą d a przy może zupełnie świeżo, j a k z p i e c a . Jeśli i d z i e o stałą wystawę, I n s t y t u t o g r a n i c z a ją do o b s z a r u S z w a j c a r i i ; w y ­ stawa z a w i e r a p i e c z y w o , narzędzia p i e k a r s k i e oraz o b i e k t y Szwajcarii w y k r a c z a się t y l k o w t e d y , cechowe. Poza gdy i d z i e o e k s p o n a t y z dziedziny granice wiedzy ogólnej o p i e c z y w i e , dające podstawową, naukową dokumentację. W t y m względzie zgromadzono mile małą widziane, kolekcję gdyż odlewów dotychczasowa modeli antycznych. Poszerzenie decentralizacja stwarza trudności J a k d a l e k o pod t y m względem można się będzie posunąć, w y k a ż ą próby. jej byłoby badawcze. �503 K R O N I K A Archiwum Z a d a n i e m jego j e s t g r o m a d z e n i e p i s e m n e j i g r a f i c z n e j d o k u m e n t a c j i , w s z e l k i e g o r o d z a j u źródeł, o p r a c o w y w a n i e i c h i zakładanie k a r t o t e k , a m i a n o w i c i e a) k a r t o t e k i w s z e l k i c h p u b l i k a c j i według autorów i w porządku r z e c z o w y m (będą w n i c h u c h w y c o n e także p e r i o d y k i i r e f e r a t y ) , b) k a r t o t e k i p r o c e s u p r o d u k c j i według p o ­ działu n a p r o d u k t y i i c h z a s t o s o w a n i e ( j a k chleb, p i e c z y w o , w y r o b y c u k i e r n i c z e , kształty, n a z w y , r e c e p t u r a , d a n e h i s t o r y c z n e , g w a r o w e , przysłowia, c y t a t y , pieśni, o p o w i a d a n i a , legendy, b a j k i itp.); c) k a r t o t e k a geograficzna i k a r t o t e k a do dziejów rzemiosła i przemysłu p i e k a r n i c z e g o . P o z a t y m p r z e w i d z i a n e jest założenie k o l e k c j i fotografii i przeźroczy, j a k r ó w ­ nież w y k a z bibliotek, archiwów i muzeów zajmujących się p i e c z y w e m , względnie posiadających d a n e z tego z a k r e s u . Biblioteka Z a d a n i e m biblioteki jest gromadzenie wszelkiej literatury naukowej (publika­ cje s a m o d z i e l n e i p e r i o d y k i ) n i e wchodzącej w z a k r e s p r a c a r c h i w a l n y c h . S t o s u n ­ k o w o mało j e s t — w ścisłym z n a c z e n i u — p r a c s a m o d z i e l n y c h z z a k r e s u w i e d z y 0 c h l e b i e i p i e c z y w i e . P o n a d t o b i b l i o t e k a w i n n a prowadzić właściwą literaturę fachową i dotyczącą dziejów przemysłu. D a l e j w y d a j e się a u t o r o w i koniecznością w p r o w a d z e n i e p r z e z bibliotekę j a k o a n e k s u do ogólnej w i e d z y o p i e c z y w i e także współczesnych piśmiennych źródeł obejmujących s t a r e k u l t u r y b a s e n u M o r z a Ś r ó d ­ ziemnego. Z wyjątkiem E g i p t u , który został p r z e z n a s o p r a c o w a n y (por. p r z y p . 1), b r a k dobrze p o d b u d o w a n y c h źródłowych opracowań. Dalszą lukę s t a n o w i b r a k p r e h i s t o r y c z n e g o o p r a c o w a n i a o b s z a r u E u r o p y . Z n a k o m i t e w s w o i m r o d z a j u dzieło W a l t e r a v. S t o k a r s a D i e Urgeschichte des Hausbrotes (Pradzieje domowego chleba) została częściowo p o p r z e d z o n a z n a l e z i s k a m i z s z e r e g u miejscowości ( j a k B y l a n y , K a r a n o w o ; Kyfháuser). Możemy się spodziewać, że z a parę l a t u z y s k a m y n o w y o b r a z najwcześniejszych dziejów europejskiego p i e c z y w a . 4. O c h r o n a i k o n s e r w a c j a obiektów i zwyczajów Jeśli idzie o ochronę i konserwację zabytków, n i e można przedłożyć jakiegoś ustalonego p r o g r a m u . W z a k r e s i e z a c h o w a n i a zwyczajów należy nadmienić, że t y l k o pozornie niemożliwe jest o p a r c i e się w p ł y w o m nowoczesności. I s t n i e j e dużo przykładów z z a k r e s u l u d o z n a w s t w a wyraźnie wskazujących, że tego r o d z a j u p o c z y n a n i a paść mogą n a o w o c n y grunt. Można b y t u przytoczyć interesujący przykład. C h o d z i p r z y t y m o z w y i z a j t z w . „króla f a s o l o w e g o " l u b „królewskiego c i a s t a " . W d n i u T r z e c h Króli, a więc 6 s t y c z n i a , s t a w i a się n a stole „królewskie c i a s t o " , w którym zapieczone jest z i a r n o f a s o l i l u b mała f i g u r k a . K t o z n a j d z i e s c h o w a n y przedmiot, zostanie obwołany królem d n i a i o t r z y m a m o c r o z k a z y w a n i a 1 władania. Z w y c z a j ten p o s i a d a b a r d z o dawną i rozległą tradycję, a był w S z w a j ­ c a r i i już n a w y m a r c i u . W 1952 r. podjęliśmy próbę o c a l e n i a tego z w y c z a j u przed z a n i k i e m . Dzięki działalności p r z e d s t a w i c i e l k i naszego I n s t y t u t u można było uwieńczyć próbę niesłychanie dużym s u k c e s e m przejawiającym się w t y m , że dziś ponad 100 000 r o d z i n s z w a j c a r s k i c h znów k u l t y w u j e t e n z w y c z a j . T a próba wykazała, że m i m o z a a b s o r b o w a n i a n o w o c z e s n y m i możliwościami spędzania c z a s u , s z e r o k i e r z e s z e ludności n i e t y l k o n i e odżegnują się od z a c h o w a n i a t r a d y c j i , ale skłonne są n a w e t do przyjęcia n o w y c h , d o b r y c h zwyczajów. 5. S e k c j a badań Także w tę dziedzinę mógł wkroczyć I n s t y t u t z całą energią. P r z y c z y m okazało się koniecznością prowadzenie badań terenowych. Wzięto głównie pod uwagę te �504 K R O N I K A tereny, które n a j b a r d z i e j zagrożone były w o s t a t n i m m o m e n c i e została p r z e b a d a n a tal. Dalej neński. rozbudową. rezultacie od sezonu badawczego pomieszczeń p i e k a r n i c z y c h i pieców. W się, że w ciągu I t a k właśnie dolina alpejska L o t s c h e n - w różnych c o r o c z n y c h k a m p a n i a c h b a d a w c z y c h W Okazało współczesną leżąca w y s o k o przebadano 1958/1959 p r z e b a d a n o wyniku badań powstały o s t a t n i c h 10 l a t chłopski w y p i e k dwie chleba w obszar 50 publikacje. piekarniach i p i e c a c h p i e k a r n i c z y c h spadł o 30%>. T a duża l i c z b a z m u s z a do dalszego wadzania cenny badań, gdyż w przeciwnym razie mógłby przepaść ber­ piekarń, n a zawsze przepro­ bardzo materiał. R y c . 3. S z w a j c a r s k i e p i e c z y w o n a dzień św. Mikołaja Ze zbiorów Muzeum w Lucernie B a d a n i a n a obszarze z a g r a n i c z n y m rozciągają się n a kręgi k u l t u r o w e b a s e n u M o r z a Śródziemnego, a służą i m od 1956 r. l i c z n e podróże p o s z u k i w a w c z e od H i s z ­ p a n i i po Kretę i północne wybrzeże A f r y k i . N i e z w y k l e szczegółowego o p r a c o w a n i a doczekał się materiał s t a r o e g i p s k i . P o o p r a c o w a n i u s t r o n y technologicznej p r z e - �505 K R O N I K A szukano drobiazgowo staroegipskie doprowadziło do p i e r w s z e j przebadano naszego źródła typologii znaczenie pieczywa w I n s t y t u t u z tego pod względem staroegipskiego staroegipskim zakresu przywiązują chleba życiu rodzaju pieczywa, i pieczywa. i wierzeniach. główną wagę co Następnie Publikacje dokumentacji oraz o p i e r a n i u się n a źródłach. 6. Międzynarodowa k o o r d y n a c j a i o p i e k a k o m i s j i b a d a w c z y c h Aktualny jako stan wiedzy nieodzowną o chlebie konieczność, przy i pieczywie w prowadzeniu szerokim znaczeniu badań narodowych, postuluje nawiązanie W R y c . 4. S z w a j c a r s k i e p i e c z y w o Ze współpracy pomiędzy międzynarodowej. poszczególnymi wymagających Do zbiorów tej badaczami międzynarodowych Muzeum pory tej noworoczne w istniały Lucernie niestety specjalności. badań należy wkroczyć n o w i c i e współpracy pomiędzy światem n a u k o w y m . W zrobił już początek. Wczesną wiosną s z e n i a Mistrzów P i e k a r s k i c h , w Także zaledwie przy kontakty zagadnieniach n a nowe tory, a m i a ­ tej d z i e d z i n i e I n s t y t u t n a s z bieżącego r o k u Międzynarodowa U n i a skład której wchodzą Zrze­ członkowie 20 krajów, zo­ bowiązała się n a k o n g r e s i e w Paryżu do ścisłej współpracy ze s z w a j c a r s k i m I n s t y ­ tutem, uznając powstałej w go równocześnie za siedzibę r e z u l t a c i e międzynarodowej międzynarodowych komisji badawczej (Francja) oraz znani n a u k o w c y E . Burgstaller (Austria) należą: badań. Do R. Schuller i P. F . Pelschenke (Niem­ c y ) . Opiekę n a d komisją s p r a w u j e I n s t y t u t . W związku z V I Międzynarodowym K o n g r e s e m N a u k A n t r o p o l o g i c z n y m nologicznych były poruszane zagadnienia wiedzy o pieczywie. Ernst i Et- Burgstaller �506 K R O N I K A zobowiązał się w r a z z a u t o r e m do p r z y g o t o w a n i a środkowoeuropejskiego a t l a s u etnograficznego mającego n a c e l u zapełnienie o g r o m n y c h l u k b a d a w c z y c h , które w t y m z a k r e s i e istnieją w w i e l u k r a j a c h e u r o p e j s k i c h . W c e l u p r z e p r o w a d z e n i a s y s t e m a t y c z n y c h badań i o p r a c o w a n i a kartogramów autor miał przygotować o d ­ p o w i e d n i k w e s t i o n a r i u s z . K w e s t i o n a r i u s z t e n d z i e l i się n a następujące części (z l i c z ­ nymi podgrupami): I. C z y c h l e b j e s t głównym pożywieniem, czy n i e ? 1. C z y można go określić j a k o główne pożywienie? 2. Jeżeli n i e służy z a główne pożywienie, co go zastępuje l u b uzupełnia? 3. C z y chleb j e s t pożywieniem w y j ą t k o w y m l u b spożywanym w określonym czasie? I I . R o d z a j zbóż używanych do w y p i e k u c h l e b a j a k o pożywienia codziennego. I I I . Z a k w a s z a n i e (spulchnianie) chleba. IV. Proces wypieku. V . Z a k a z y obowiązujące p r z y p i e c z e n i u . V I . Najważniejsze kształty c h l e b a domowego ( p y t a n i e to można również rozciąg­ nąć n a c h l e b w y p i e k a n y p r z e z p i e k a r z y ) . V I I . Sposoby p r z e c h o w y w a n i a . V I I I . C y k l wypieku. I X . Z w y c z a j e związane z d z i e l e n i e m c h l e b a (kwestię tę można b y rozszerzyć n a w s z y s t k i e z w y c z a j e dotyczące stołu i spożywania, o i l e związane są z c h l e ­ bem). X . Pieczywo. 1. C z y w y p i e k a się p i e c z y w o n a użytek c o d z i e n n y ? 2. C z y sporządza się p i e c z y w o w związku z jakimś określonym t e r m i n e m ? 3. Poszczególne kształty p i e c z y w a . D a l e j ustalono w Paryżu centralną siedzibę d l a k o o r d y n a c j i , a j a k o s e k r e t a r z a z a p r o p o n o w a n o a u t o r a . K o m i s j a t a k a p o w s t a n i e z E r n s t e m B u r g s t a l l e r e m n a czele, któremu p r z y p a d a zasługa w s k a z a n i a i umożliwienia międzynarodowej współpracy. S z w a j c a r s k i I n s t y t u t chętnie p o d e j m i e się opieki. W t e n sposób można by w z a j e m n i e n a dużym obszarze osiągnąć o w o c n e połączenie n a u k i ze światem z a w o d o w y m . Max Tłum. z niemieckiego Irena Nizińska międzynarodowym Wahren (Berno) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0781d22002ac8c52c671b0c135b9bd2.pdf a55241509ca8fad0ec7d313f9265f8e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:592 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:541 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.5-14 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN,Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XI ��INSTYTUT HISTORII KULTURY POLSKIEJ A K A D E M I I M A T E R I A L N E J NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XI WROCŁAW ZAKŁAD WARSZAWA - NARODOWY WYDAWNICTWO IMIENIA POLSKIEJ 1967 KRAKÓW OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �KOMITET Kazimierz REDAKCYJNY Dobrowolski, Witold Józef G a j e k , Mieczysław ska, Anna Dynowski Gładysz, J a d w i g a Kutrzeba-Pojnarowa, Waligórski, K a z i m i e r a Adolf (redaktor), Klimaszew­ Nasz, Andrzej Zawistowicz-Adamska S e k r e t a r z R e d a k c j i : K r y s t y n a Małkowska Okładkę projektował ZBIGNIEW KLIMCZYK Redaktor Z y t a Kwiecińska Redaktor techniczny Jacek Sikorski Printed in Z a k l a d N a r o d o w y i m . " Oasolinskicli Poland .Wydawnictwo. Wroeław'1967. N a k l a d 500 + 130 cgz. O b j . a r k . w y d . 43,70, a r k . d r a k . 35,50 + w k l e j ka, do a r k . form, A - l 47,88. P a p i e r i l u s t r . k l . V . 8 0 g, 7 0 x 100. O d d a n o składania ukończono 17 1 1 9 6 7 , w lipcu Nr podpisano 1967. do druku Wrocławska 7 V I I 1967 r , d r u k Drukarnia z a m . 1044/67. D - 1 2 . C e n a zł 1 0 5 . — Naukowa. �SPIS TREŚCI Część I ARTYKUŁY Witold D y now sк i nauk Streszczenie Anna — Etnografia w aktualnych tendencjach rozwojowych społecznych w . j . angielskim K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Współpraca n a u k społecznych w d i a c h n a d przeszłością i teraźniejszością k u l t u r y w s i p o l s k i e j nesie nowych Streszczenie wydawnictw w Streszczenie w Agnieszka źródłowych) — Juliusz Zborowski. Maria w Podhala . 60 62 85 I MATERIAŁY Kopczyńska.Jaworska — Próba k l a s y f i k a c j i typów pa­ karpackiego (Zagadnienia, 87 — O budownictwie ludowym w Karpatach Polskich metody, k i e r u n k i b a d a w c z e ) Bazińska 99 — Ślady działania i n s t y t u c j i c z a r o w n i c t w a w pamięci h i s t o r y c z n e j i p r a k t y k a c h p a s t e r z y tatrzańskich Jan Olejnik Edward pod Zofia P i e t r a s z e k . . wiejskiej w Wojtowicz Niektóre a s p e k t y b a d a ń n a d pożywieniem Beskidzie — w n i o s k ó w etnografa Maria Żywirska Adam С hętn iк Maria P a r a d o w s k a 132 150 — Śląskim Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z go W s c h o d u . — Z m i a n y wnętrz m i e s z k a l n y c h w e w s i n o w o t a r s k i e j 173 — go n a d rzemiosłem w i e j s k i m ( P r o b l e m a t y k a Janina 112 wyobrażenia w r e j o n i e W y s o k i c h T a t r urbanizacji S z r o m b a - R y s o w a ludności Anna — Magiczne wpływem 44 cen­ j . francuskim Gładyszowa Barbara Z historii etnografii — U w a g i o rubieżach e t n o g r a f i c z n y c h w STUDIA sterstwa 30 42 Europie Streszczenie Bronisława stu­ margi­ j . francuskim Dobrowolska tralnej (Na j . francuskim Mieczysław G ł a d y s z 17 29 — O Lasowiakach Badania ośrodka krakowskie­ i propozycje) i gwarze lasowskiej 178 (Porównanie i językoznawcy) K u r p i e w P u s z c z y Białej — Tłoki n a K u r p i a c h 18:3 192 203 •— K a r o l B r z o z o w s k i — podróżnik i b a d a c z B l i s k i e ­ 208 �6 Część I I ARTYKUŁY Tadeusz L e w i c k i haryjskiej na — Najważniejsze Międzynarodowym problemy Kongresie historiografii Historii Afryki Afryki w subsaD a r es Salaam Anna 225 Mrozek fitów (mistyków) Streszczenie Krzysztof w czesnej wartości i z n a c z e n i a j e d n o s t k i w poglądach s u ­ islamu 265 j . angielskim M a k u l s k i — 283 Wprowadzenie h i s t o r y c z n e do zagadnień współ­ Sahary Streszczenie Helena — Obrona w 285 j . francuskim 307 P r z ę s ł a w s k a — Studia nad problemem rodziny wiejskiej i bied- niackiej w M e k s y k u Streszczenie Bohdan 309 j . angielskim K o h u t n i c k i podstawie we w — . Zagadnienie materiałów e t n o g r a f i c z n y c h . rekonstrukcji . archeologicznej Część I : U k ł a d y . 332 na społeczno-kulto- ludów A u s t r a l i i Streszczenie Aleksander w 334 j . angielskim 348 Posern-Zieliński — Melanezyjskie ruchy millenarystycz­ ne j a k o przykład współczesnych przeobrażeń k u l t u r o w y c h 349 Streszczenie 364 w j . angielskim STUDIA I MATERIAŁY Barbara M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a — Z dziejów r o z w o j u f o r m b u ­ d o w n i c t w a l u d ó w k o c z o w n i c z y c h A m e r y k i Północnej. N a m i o t tipi . . . Béla G u n d a — R e l i k t y d a w n e g o rybołówstwa w K a r p a t a c h Anna Zadrożyńska-Barącz — Materiały do studiów 366 385 nad genezą t e a t r u . (Przegląd hipotez. K o n c e p c j a A . D. A w d i e j e w a ) 396 Janina P e t e r a — T k a c t w o u pasterzy Aromunów w Albanii . . . . Wanda P a p r o c k a — Materiały do h i s t o r i i o r g a n i z a c j i przemysłu d o m o w e ­ go i rzemiosła w i e j s k i e g o w W i e l k i e j B r y t a n i i w końcu X I X i w X X w . 411 433 KRONIKA Amerykanistyka -Zieliński r a d z i e c k a w o s t a t n i m dziesięcioleciu — Aleksander Posern447 . 460 E t n o g r a f i c z n e ośrodki w U z b e k i s t a n i e — Zbigniew Jasiewicz Działalność b a d a w c z a N i e m i e c k i e g o I n s t y t u t u E t n o g r a f i c z n e g o p r z y N i e m i e c ­ k i e j A k a d e m i i N a u k w B e r l i n i e w l a t a c h 1955—1965 — Reinhard Peesch Działalność I n s t y t u t u i m . J u l i u s z a L i p s a w z a k r e s i e e t n o g r a f i i gospodarczej — 466 — Jadwiga Kucharska Węgierskie M u z e a E t n o g r a f i c z n e — Gyongyi Béni M u z e a E t n o g r a f i c z n e w Bułgarii — Maria Misińska 480 483 488 Etnograficzna działalność n a u k o w a P i e r w s z y Światowy Wolski Festiwal w Tadżykistanie — Zbigniew Sztuki Murzyńskiej w Dakarze Jasiewicz — 473 Krzysztof 494 �7 Wystawa Tatrzańskiej S z t u k i L u d o w e j Informacja mos" Z etnograficzna Anna — 500 „De­ Kutrzeba-Pojnarowa działalności P o l s k i e g o Grażyna nego — w Linzu — J a n Bujak krajów d e m o k r a c j i — n o w y p r o f i l c z a s o p i s m a 504 Towarzystwa F i l m u Etnograficznego i Socjologicz­ Dąbrowska 505 RECENZJE Jacek P i e s k i Świat — Sowietskaja Stanisław Kałużyński, szawa An-drás Olędzki 508 1965 — Zbigniew Etnografija, Mongolia, Państwowe 1965, s. 158, r y c i n 49, m a p a Róna-Tas, Mongolia. Zieleński, 510 Wydawnictwo 1 — Jacek Siadami Wiedza Powszechna, Warszawa Jerzy Jasiewicz War­ Olędzki nomadów, 514 Państwowe Wydawnictwo 1 — Jacek 1965, s. 325, m a p a Sześciu mędrców Naukowe, Olędzki z ..Bogatego Szczęścia", I s k r y , . . 516 Warszawa 1961, s. 166; J e r z y P u t r a m e n t , C z t e r y s t r o n y świata, I s k r y , W a r s z a w a 1963, s. 219, rozdział W Mongolskie l a k i e r k a c h przez —Jacek Gobi, pastorałki, s. 159—215; W i e s ł a w Książka i Wiedza, Warszawa Nowakowski, 1964, s. 162 — Olędzki 520 Stanisław Kałużyński, Głosy z J u r t y , Przysłowia, opowieści, z a g a d k i łów, Turków syberyjskich i Tunguzów, Wiedza Powszechna, Mongo­ Warszawa 1960, s. 202 — Jacełc Olędzki 527 T h e M u s i c of t h e Mongols. P a r t I, E a s t e r n M o n g o l i a . P r e f a c e Oñ t h e T r a i l of A n c i e n t M o n g o l T u n e s by H e n i n g Specimens Remarks Music of M o n g o l i a n P o e t r y on Mongolian Music by S v e n Hedin. Haslund-Christensen. t r a n s l a t e d by K . G r o n b e c h . Preliminary and Emsheimer. Instruments of E a s t e r n M o n g o l i a , c o l l e c t e d by Ernst by H . H a s l u n d - C h r i s t e n s e n noted d o w n by E r n s t E m s h e i m e r . " R e p o r t s f r o m the S c i e n t i f i c E x p e d i t i o n to t h e North-Western Provinces of Hedin, V I I I , Ethnography, stracje — Jerzy China under Stockholm the L e a d e r s h i p 1943, s. 100 + of D r . Sven 97 n u t , m a p a , ilu­ J a n Stęszewski Prokopczuk, Historia 529 Afryki w zarysie, W a r s z a w a 1964 — Krzysztof Makulski . . . 536 . . . 539 Makulski 532 a u S a h a r a , P a r i s 1963 — Krzysztof Nómades et n o m a d i s m e E m i l i a Horvátová, Cigáni n a S l o v e n s k u , B r a t i s l a v a 1964 — Lech Müveltség és H a g y o m a n y et Centralis Uniwersytetu ас Orientalis nr Maria Europae, Roczniki Instytutu L . Kossutha w Debreczynie, „Revista de E t n o g r a f i e 1—6 — Maria. t Hungariae Etnograficznego 7: 1965 — I r e n a Nizińska . Misiriska Brandon-Albini, 549 Midi vivant. Peuple et c u l t u r e e n I t a l i e d u S u d . P a r i s et M o n d e s . L a r e v u e Zadrożyńska-Barącz d u Musée de l ' H o m m e . 1961—1963 — Husbandry Society . . F. Downes, University Animal 557 of C a l i f o r n i a P u b l i c a t i o n s in Lech Wórterbuch Navajo and Culture. i n A n t h r o p o l o g y , V o l . 1, U n i v e r s i t y of C a l i f o r n i a P r e s s , B e r k e l e y — L o s A n g e l e s — 1964, s. 104, 9 r y c i n i 1 m a p a — Krzyżaniak der Vólkerkunde 553 Barbara Walendowska-Zapędowska James 543 $i F o l c l o r " , B u c u r e s t i , t. 9: 1964 n r 2, 3 i t. 10: 1965 1964, P r e s s e s U n i v e r s i t a i r e s de F r a n c e — Anna Objets Mróz (Kultura i Tradycja), Studia Ethnologica 5g3 in Verbindung schaften, Herausgegeben von Walter Stuttgart 1965 — Jadwiga Kucharska mit zahlreichen Hirschberg, Alfred Fachwissen- Kroner Verlag, 565 �ОГЛАВЛЕНИЕ Часть I СТАТЬИ Витольд Дыновски — Этнография в современном положении общественных наук Резюме на английском языке Анна К у т ж е б а - П о й н а р о в а — 17 29 Сотрудничество общественных наук при изучении прошлого и современности культуры польской деревни заметки по поводу изда­ ния новых первоисточников) 30 Резюме на французском языке 42 Мечислав Г л а д ы ш — Из истории этнографии Подгаля. Юлиуш Зборовски . . . . Резюме на французском языке 44 60 Агнешка Д о б р о в о л ь с к а •— Заметки об этнографических рубежах в Центральной Европе 62 Резюме на французском языке 85 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Бронислава К о п ч и н ь с к а - Я в о р с к а — Опыт классификации типов карпатского пастушества 87 Мария Гладыш —Народное строительство в Польских Карпатах. (Постановка воп­ росов и методика исследований) 99 Барбара Базиньска — Следы колдоводства сохранившиеся в воспоминаниях и быту скотоводов в Татрах 112 Ян Олейник — Магия в миросозерцании населения Высоких Татр Эдвард П е т р а ш е к 132 — Изменения интерьера деревенских жилых помещений в ново- таргском районе под влиянием урбанизации 150 София Ш р о м б а - Р ы с — Некоторые вопросы изучения способов питания деревенского населения в Силезских Бескидах 173 Анна З а м б ж и ц к а - К у н а х о в и ч •— Работы краковского центра по изучению деревен­ ского ремесла 178 Янина Вуйтович •—О Лясовяках и лясовской речи (сопоставление выводов этнографа и языковеда) 185 Мария Живирска •—Курпи вБелой пущи 192 Адам Хентник — Толока в курпёвском районе 203 Мария П а р а д о в с к а него Востока —• Карл Бжозовский — путешественник и исследователь Ближ . 208 �9 Часть 11 СТАТЬИ Тадеуш Левицки — Важнейшие вопросы историографии Африки к югу от Сахары на Международном конгрессе истории Африки в Дар-эс-Салам 225 Анна М р о з е к — Защита достоинства личности в воззрениях суфиков (мистиков) ислама Резюме на английском языке 283 Кжиштоф М а к у л ь с к и — По истории вопросов современной Сахары 285 Резюме на французском языке Елена П ж е с л а в с к а 265 307 — Исследования по вопросу деревенской и бедняцкой семьи в Мексике 309 Резюме на английском языке Богдан Когутницки 332 — Вопрос археологической реконструкции на основании этно­ графических материалов. Часть I : Общественно-культовые системы народов Ав­ стралии 334 Резюме на английском языке Александр П о с е р н - З е л и н ь с к и 348 — Меланезийские миллениальные движения в образе современных культурных сдвигов 349 Резюме на английском языке 364 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Барбара М а т у ш е в с к а - К о г у т н и ц к а — Из истории развития форм строительства у кочевых народов Северной Америки. Шатёр тили 366 Беля Гунда — Остатки давнего рыболовства вКарпатах 385 Анна З а д р о ж и н ь с к а - Б а р о н ч — Материалы по изучению генезиса театра. (Обзор гипотез. Постановка А. Д. Авдеева) 396 Янина Петера 411 •— Ткачество у пастухов Аромынов в Албании Ванда П а п р о ц к а — Материалы по истории организации домашней промышленности и деревенского ремесла в Великой Британии к концу I X и в X X веке 433 ХРОНИКА Советское американоведение за последнее десятилетие — Александр Посерн-Зелиньски 447 Этнографическая деятельность в Таджикистане — Збигнев Ясевич Этнографические центры в Узбекистане 460 — Збигнев Ясевич 466 Исследовательская деятельность Германского этнографического института при Гер­ манской Академии Наук в Берлине за 1955—1965 гг. — Рейнхард Поеш Деятельность Института им. Юлиуша Липса в области экономической этнографии 473 •— Ядвига Кухарска 480 Венгерский Этнографический музей — ГыонгыйБени 483 Этнографические музеи в Болгарии — Мария Мисиньска 488 Первый Всемирный фестиваль негритянского искусства в Дакаре — Кжиштоф Вольски 494 Выставка народного искусства района Татр в Линц — Ян Буяк 500 Этнографическая информация народно-демократических стран — новый профиль журнала „Демос" — Анна Кутжеба-Пойнарова Из деятельности Польского общества этнографического и социологического фильма Гражина Домбровска 504 — 505 �10 РЕЦЕНЗИИ Собачая Доля — Яцек Олендзки 508 Советская Этнография, 1965 — Збигнев Ясевич Stanisław Kałużyński, M o n g o l i a , P a ń s t w o w e W y d a w n i c t w o N a u k o w e , W a r ­ s z a w a 1965, 158 стр., 49 рис., 1 карта — Яцек Олендзки A n d r á s Róna-Tas, M o n g o l i a śladami nomadów, P a ń s t w o w e W y d a w n i c t w o 510 W i e d z a P o w s z e c h n a , W a r s z a w a 1965, 325 стр., 1 карта — Яцек Олендзки. . . J e r z y Zieliński, Sześciu mędrców z „Bogatego Szczęścia", I s k r y , W a r s z a w a 1961, 166 стр .; J e r z y P u t r a m e n t , C z t e r y s t r o n y świata, I s k r y , W a r s z a w a 1963, 219 стр., глава M o n g o l s k i e pastorałki, 159—215 стр ; W i e s ł a w N o w a ­ kowski, W l a k i e r k a c h przez Gobi, Książka i W i e d z a , Warszawa Turków syberyjskich i Tunguzów, Wiedza Powszechna, 1960, 202 стр. — Яцек Олендзки T h e M u s i c of the Mongols. P a r t I, E a s t e r n M o n g o l i a . P r e f a c e O n t h e T r a i l of A n c i e n t Specimens Remarks Music Mongol Tunes by Hening of M o n g o l i a n P o e t r y on Mongolian Music translated and of E a s t e r n M o n g o l i a , collected 520 Mongo­ Warszawa 527 by S v e n Hedin. Haslund-Christensen. by K . Gonbech. Instruments 516 1964, 162 стр. — ЯцекОлендзки Stanisław Kałużyński, Głosy z j u r t y , Przysłowia, opowieści, z a g a d k i łów, 514 by Preliminary Ernst Emsheiner. by H . H a s l u n d - C h r i s t e n s e n notted d o w n b y E r n s t E m s h e i n e r . " R e p o r t s f r o m t h e S c i e n t i f i c E x p e d i t i o n to t h e North-Western Provinces Hedin, V I I I , Ethnography, of China under the L e a d e r s h i p S t o c k h o l m 1943, 100 стр. + страции — Ян Стеншевски Jerzy Prokopczuk, Historia A f r y k i кульски of Dr. Sven 97 нот, карта, иллю­ 529 w zarysie, Warszawa 1964 —КшиштофМа­ 532 N o m a d e n et n o m a d i s m e a u S a h a r a , P a r i s 1963 — КшиштофМакульски 536 E m i l i a Horvátová, Cigáni N a S l o v e n s k u , B r a t i s l a v a 1964 — Л е х Мруз . . . . Muveltség es Hagyomány (Культура и традиция), S t u d i a E t h n o l o g i c a H u n g a r i a e et c e n t r a l i s ас O r i e n t a l i s E u r o p a e , Ежегодники Этнографического инсти­ тута Университета Л. Кошута в Дебречине, т. 7: 1965 — Ирена Низиньска 539 543 „Revista de E t n o g r a f i e s i F o l c l o r " , B u c u r e s t i , т. 9, 1964, № 2, 3 и т. 10: 1965,№ 1—6 Мария Мисиньска Maria Branden-Albini, 549 M i d i v i v a n t . P e u p l e et c u l t u r e e n I t a l i e d u S u d . P a r i s 1964, P r e s s e s U n i v e r s i t a i r e s de F r a n c e — Анна Задрожиньска-Баронч 553 O b j e c t s et M o n d e s . L a r e v u s d u M u s e s de l ' H o m m e . 1961—1963 —Барбара Валендовска-Запендовска James F . Downes, Animal Husbandry in Navajo Society nad Culture. U n i v e r s i t y of C a l i f o r n i a P u b l i c a t i o n s i n A n t h r o p o l o g y , V o l . 1, U n i v e r s i t y of C a l i f o r n i a P r e s s , B e r k e l y — L o s A n g e l e s 1964, 104 стр., 9 рис., 1 карта 557 Лех Кжижаняк Worterbuch der Vólkerkunde i n V e r b i n d u n g mit zahlreichen Fachwissenschaften, Herausgegeben v o n W a l t e r Hirschberg, Alfred K r o n e r Verlag, S t u t t g a r t 1965 — Ядвига Кухарска 563 565 �CONTENTS Part I ARTICLES Witold D y n o w s k i — E t h n o g r a p h y i n c u r r e n t t r e n d s of t h e s o c i a l s c i e n c e s Summary in English 17 29 Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Collaboration between the social s c i e n c e s i n s t u d i e s of t h e past a n d p r e s e n t c u l t u r e of t h e P o l i s h r u r a l a r e a s ( W i t h r e f e r e n c e to n e w p u b l i s h e d s o u r c e s ) Summary in French Mieczysław Gładysz — Juliusz Zborowski. 30 42 History of t h e ethnography of t h e P o d h a l e d i s t r i c t Summary in French Agnieszka 44 60 Dobrowolska Europe Summary — Notes on e t h n o g r a p h i c b o u n d a r i e s 62 85 in French STUDIES AND Bronisława in central MATERIALS Kopczyńska -Jawo'rska — A n a t t e m p t to c l a s s i f y types of p a s t o r a l i s m i n t h e C a r p a t h i a n s Maria Gładyszowa ( P r o b l e m , methods, Barbara — Peasant 87 buildings in the Polish Carpathians research trends) Bazińska — Survivals 99 of m a g i c in pastoral practices i n the Tatras Jan 112 O l e j n i k Edward — M a g i c beliefs i n t h e H i g h T a t r a s P i e t r a s z e k 132 — C h a n g e s i n t h e i n t e r i o r of houses i n N o w y Targ v i l l a g e s u n d e r t h e i m p a c t of u r b a n i s a t i o n Zofia S z r o m b a - R y s o w a 150 — C e r t a i n aspects of studies on t h e diet of the r u r a l p o p u l a t i o n i n t h e S i l e s i a n B e s k i d e s Anna Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z graphers Janina Adam Maria by Cracow ethno­ on r u r a l h a n d i c r a f t s Wojtowicz — Lasoviaks 178 and their clusions reached by an ethnographer Maria 173 •— S t u d i e s Z y w i r s k a dialect (comparison of con­ a n d a linguist) — T h e K u r p i e people i n t h e Biała P u s z c z a . 185 . . . С h ę t n i к — W o r k - b e e s i n the K u r p i e district P a r a d o w s k a Near East . . . 192 203 — K a r o l B r z o z o w s k i — t r a v e l l e r a n d e x p e r t on t h e . 208 �12 Part I I ARTICLES Tadeusz L e w i c k i — K e y problems i n t h e h i s t o r y of s u b - S a h a r a r a i s e d at the I n t e r n a t i o n a l C o n g r e s s of the H i s t o r y of A f r i c a Africa, i n D a r es Salaam Anna 225 Mrozek i n t h e eyes Summary Krzysztof of t h e v a l u e a n d i m p o r t a n c e of t h e I s l a m i c S u f i s in of t h e i n d i v i d u a l (mystics) 265 English M a k u l s k i Sahara 283 — A historical introduction to t h e p r o b l e m of t h e today Summary Helena — Defense 285 in French Przesławska 307 — A study of r u r a l a n d s l u m families in Mexico 309 Summary in English Bohdan 332 K o h u t n i c k i ethnographic — Archeological reconstruction on the basis m a t e r i a l . P a r t I : S o c i a l a n d cult s y s t e m s a m o n g of t h e people of A u s t r a l i a Summary in English Aleksander 334 348 Posern-Zieliński — as a n i l l u s t r a t i o n of c o n t e m p o r a r y Melanesian millenarian movements c u l t u r a l change 349 Summary in English 364 STUDIES AND MATERIALS Barbara M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a — H i s t o r y of t h e d e v e l o p m e n t of v a r i o u s f o r m s of b u i l d i n g b y the n o m a d i c t r i b e s of N o r t h A m e r i c a . T h e t i p i tent 366 Béla G u n d a — T r a c e s of a n c i e n t f i s h i n g c u s t o m s i n t h e C a r p a t h i a n s . Anna Zadrożyńska-Barącz of t h e t h e a t r e (Review Janina Petera Wanda P a p r o c k a industries — Material of h y p o t h e s e s . — Weaving among for studies A. D. Avdeyev's the A r o m u n on the crafts in Great . origin . . 396 in Albania . . 411 shepherds B r i t a i n i n t h e late of home 19th a n d 20th centuries 433 NOTES AND S o v i e t A m e r i c a n i s t i c s w i t h i n t h e last decade NEWS — Aleksander Posern-Zieliński 447 E t h n o g r a p h i c a c t i v i t y i n T a d z h i k i s t a n — Zbigniew Jasiewicz E t h n o g r a p h i c c e n t r e s i n U z b e k i s t a n — Zbigniew Jasiewicz R e s e a r c h by the G e r m a n 460 466 E t h n o g r a p h i c I n s t i t u t e of t h e G e r m a n A c a d e m y S c i e n c e s i n B e r l i n , 1955—1965 — Reinhard charska Hungarian Ethnographic Museums — Gydngyi in Bulgaria — Maria of Peesch W o r k of t h e J u l i u s L i p s I n s t i t u t e on e c o n o m i c e t h n o g r a p h y Ethnographical museums 385 conception) — S o u r c e s on the h i s t o r y of the o r g a n i z a t i o n and rural . Béni Misińska 473 — Jadwiga K u ­ 480 483 488 �13 F i r s t W o r l d F e s t i v a l of N e g r o A r t i n D a k a r — Krzysztof Wolski . . . . 494 E x h i b i t i o n of T a t r a F o l k A r t i n L i n z — Jan Bujak Information about e t h n o g r a p h y i n the People's t h e j o u r n a l „ D e m o s " — Anna 500 Democracies-new profile Kutrzeba-Pojnarowa 504 Gra­ A c t i v i t i e s of t h e P o l i s h E t h n o g r a p h i c a n d S o c i a l o g i c a l F i l m S o c i e t y — żyna of Dąbrowska 505 REVIEWS M o n d o C a n e — Jacek The film Olędzki 508 1965 — Zbigniew Sovietskaya Etnografia, Jasiewicz 510 Stanisław Kałużyński, M o n g o l i a , P a ń s t w o w e W y d a w n i c t w o N a u k o w e , 1965, 158 pages, 49 i l l u s t r a t i o n s , 1 m a p — Jacek szawa Warsza- Olędzki . . . 514 A n d r á s Róna-Tas, M o n g o l i a śladami nomadów ( M o n g o l i a i n t h e F o o t s t e p s of the Nomads), 1965, Państwowe 325 pages, Wydawnictwo 1 map — Jacek Wiedza Powszechna, Warsaw Olędzki 516 J e r z y Zieleński, Sześciu mędrców z „Bogatego szczęścia" ( T h e S i x W i s e M e n i n „Tremendous L u c k " ) , I s k r y , W a r s z a w a 1961, 166 pages; J e r z y m e n t , C z t e r y s t r o n y świata ( F o u r C o r n e r s of t h e W o r l d ) , I s k r y , 1963, 219 pages, c h a p t e r h e a d e d M o n g o l s k i e songs), p. 159—215; Wiesław pastorałki ( M o n g o l i a n p a s t o r a l Nowakowski, W lakierkach przez ( A c r o s s t h e G o b i i n P a t e n t - L e a t h e r P u m p s ) , Książka i W i e d z a , 1964, 162 pages — Putra­ Warszawa J a c e k Olędzki 520 Stanisław Kałużyński, Głosy z j u r t y , Przysłowia. Opowieści. Z a g a d k i łów, Turków syberyjskich Tales, Conundrums Gobi Warszawa i Tunguzów (Sayings from jurta. Mongo­ Proverbs, of t h e Mongols, S i b e r i a n T u r k s a n d T u n g u s People), W i e d z a P o w s z e c h n a , W a r s z a w a 1960, 202 pages — J a c e k Olędzki . . . T h e M u s i c of t h e Mongols. P a r t I . E a s t e r n M o n g o l i a . P r e f a c e b y S v e n H e d i n . O n t h e T r a i l of A n c i e n t M o n g o l T u n e s , b y H e m i n g Specimens Remarks of M o n g o l i a n P o e t r y on Mongolian Music Haslund-Christensen. translated by K . Grenbech. Preliminary and Emsheimer. Instruments by Ernst Music of E a s t e r n M o n g o l i a , c o l l e c t e d by H . H a s l u n d - C h r i s t e n s e n , down by E r n s t from Emsheimer. the N o r t h - W e s t e r n — Jerzy Prokopczuk, Warszawa Nómades Jan 1964 — to Stockholm 1943, 100 pages + 97 scores, m a p , Stęszewski 529 Historia A f r y k i w zarysie (History et n o m a d i s m e noted the Scientific Expedition P r o v i n c e s of C h i n a u n d e r t h e L e a d e r s h i p of D r . S v e n Hedin, V I I I , Ethnography, illustrations "Reports Krzysztof of A f r i c a i n Outline), Makulski au Sahara, Paris 532 1963 — E m i l i a Horvátová, Cigáni n a S l o v e n s k u , B r a t i s l a v a Krzysztof Makulski 1964 — Lech Mróz Müveltség és Hagyomány ( C u l t u r e a n d T r a d i t i o n ) . S t u d i a E t h n o l o g i c a r i a e et C e n t r a l i s ас O r i e n t a l i s E u r o p a e , Yearbooks . . 536 . . 539 Hunga- of t h e E t h n o g r a p h i c I n s t i t u t e of t h e L . K o s s u t h U n i v e r s i t y i n D e b r e c e n , V o l . 7, 1965 — Irena Nizińska „Revista Vol. de E t n o g r a f i e 543 si Folclor", 10: 1965, Nos. 1—6 — Maria Brandon-Albini, 527 Maria Bucuresti, V o l . 9: 1964, No. 2, 3, a n d Misińska 549 M i d i v i v a n t . P e u p l e et c u l t u r e e n I t a l i e d u S u d . P a r i s 1964, P r e s s e s U n i v e r s i t a i r e s de F r a n c e — Anna Zadrożyńska-Barącz . . 553 �14 Objets et M o n d e s . L a r e v u e d u Musée de l ' H o m m e . 1961—1963 — Barbara Walendowska-Zapędowska James F . Downes, A n i m a l v e r s i t y of C a l i f o r n i a California Publications Press, Berkeley 1 m a p — Lech Worterbuch 557 Husbandry der — in Navajo Society and Culture. Uni­ i n A n t h r o p o l o g y , V o l . 1, U n i v e r s i t y of L o s A n g e l e s , 1964, 104 pages, 9 F i g s , a n d Krzyżaniak Vólkerkunde 563 in Verbindung schaften, Herausgegeben von Walter Stuttgart 1965 — Jadwiga Kucharska mit zahlreichen Hirschberg, Alfred Fachwissen- Kroner Verlag, 565 �W dniu 28 lutego 1967 roku zmarła w Londynie założycielka Katedry Etnografii na Uniwersytecie w Wilnie oraz Warszawie Prof. dr C E Z A R I A B A U D O U I N D E C O U R T E N A Y JĘDRZEJEWICZOWA W Zmarłej etnografia polska straciła znakomitą uczoną i wychowawczynię wielu pokoleń młodzieży. Redakcja � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06cf812013b5134e24ce97f2809ea2e1.pdf bb8f1af375fc9784c64ecb401e1d7eb2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:593 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:542 Title A name given to the resource Etnografia w aktualnych tendencjach rozwojowych nauk społecznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.17-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część A R T WITOLD DYNOWSKI Y I K U Ł ETNOGRAFIA W A K T U A L N Y C H TENDENCJACH N A U K SPOŁECZNYCH * Y ROZWOJOWYCH Przyszłość n a u k , przyszłość n a u k społecznych, a w t y m a n t r o p o l o g i i i etnologii, jest już od k i l k u l a t p r z e d m i o t e m szczególnych zastanowień ze s t r o n y w i e l u w y b i t n y c h naukowców I c h w y p o w i e d z i można t r a k t o ­ wać jako z jednej s t r o n y w y r a z i n d y w i d u a l n y c h n a d z i e i i niepokojów, z d r u g i e j j a k o o b j a w zainteresowań tą sprawą ze s t r o n y i n s t y t u c j i , z któ­ r y m i w t e n l u b ininy sposób b y l i l u b są związani. Instytucją p r z e j a w i a ­ jącą szczególnie żywe zainteresowanie tą sprawą jest U N E S C O . Już X I I I Sesja (październik—listopad 1964) Generalnej k o n f e r e n c j i Unesco udzieliła S e k r e t a r i a t o w i pełnomocnictw do p r z y g o t o w a n i a p r z e ­ glądu p o d s t a w o w y c h t e n d e n c j i występujących w badaniach będących p r z e d m i o t e m n a u k o człowieku i jego k u l t u r z e . P e w n e iprace p r z y g o t o ­ w a w c z e wszczęto już w 1962 r o k u i dotyczyły one s y t u a c j i w n a u k a c h p r z y r o d n i c z y c h . Prace zasadnicze rozpoczęto w zasadzie w 1965 r o k u i i c h organizacją zajął się S e k r e t a r i a t Wydziału N a u k Społecznych. W e ­ dług o p i n i i ekspertów p i e r w s z y etap prac w i n i e n zakończyć się p u b l i ­ kacją specjalnego odczytu w r o k u 1968. Dotyczyłby o n psychologii, a n t r o ­ p o l o g i i społecznej i k u l t u r a l n e j , socjologii (łącznie z socjologią stosunków p o l i t y c z n y c h ) i n a u k ekonomicznych. W p e w n y m zakresie zawierałby również e l e m e n t y d e m o g r a f i i i językoznawstwa, a zapewne f i l o z o f i i i historii . 2 * Podstawą tego T e r m i n u etnografia artykułu była odpowiedź n a ankietę — Wydziału I używam t u w s z e r o k i m jego r o z u m i e n i u , obejmującym PAN. pojęcie etnologii, a n t r o p o l o g i i społecznej i k u l t u r a l n e j itp. 1 C. L é v i - S t r a u s s , Today's crisis in anthropology, l i s t o p a d 1961, s. 12—17; t e n ż e , Anthropology, rent Anthropology", " T h e Unesco its achievements kwiecień 1966, s. 124—128; t e n ż e , The scope Courier", and future, of "Cur­ anthropology, tamże, s. 112—124. W y k ł a d i n a u g u r a c y j n y wygłoszony w C o l l e g e de F r a n c e 5 I 1960; S. T a X, Horizons 2 of anthropology, Prace nad przygotowaniem N e w Y o r k 1965. przeglądu w z a k r e s i e n a u k : filozofii, h i s t o r i i , p r a ­ w a , s z t u k i , mają rozpocząć się w 1967 r. 2 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I �18 WITOLD DYNOWSKI Do przeglądu tego przywiązuje się wielką wagę, przedstawiciele Unes­ co b o w i e m sądzą, że m i m o istniejących różnic między n a u k a m i poszcze­ gólnych państw i narodów generalny przegląd nurtujących w nich t e n ­ d e n c j i r o z w o j o w y c h może stanowić, jeżeli n i e drogowskaz, t o w każdym razie ułatwienie w dostrzeganiu i p o d e j m o w a n i u rozwiązań istotnie waż­ n y c h problemów badawczych. Miałby on również na celu ułatwienie n a ­ wiązania n o w y c h i intensyfikację już zaczętych badań międzydyscyplinarn y c h . Należy się również spodziewać, że przegląd t e n zdoła uchwycić zmieniające się s t o s u n k i między poszczególnymi d y s c y p l i n a m i i być może wpłynie na u a k t u a l n i e n i e i uściślenie istniejącej s y s t e m a t y k i nauk, w t y m nauk dotyczących człowieka i k u l t u r y . I. Z A K R E S ZAINTERESOWAŃ P O Z N A W C Z Y C H W STOSUNKU W I E D Z Y O CZŁOWIEKU I SPOŁECZEŃSTWIE DO OGÓLNEJ Spośród d y s c y p l i n zajmujących się kulturą człowieka etnografia o d ­ różnia się nie t y l e ściśle w y d z i e l o n y m zakresem zainteresowań b a d a w ­ czych, i l e raczej specyficznym p u n k t e m w i d z e n i a p r o b l e m a t y k i k u l ­ t u r y . Można b y powiedzieć, że chodzi t u o integralność spojrzenia na człowieka j a k o osobowość kulturową i na społeczność j a k o na twór k u l ­ t u r o w y . T a integralność w t r a k t o w a n i u k u l t u r y m a swoje odległe t r a ­ dycje w naszej d y s c y p l i n i e . Charakteryzowała ona zarówno e w o l u c j o n i z m , j a k i f u n k c j o n a l i z m , choć niewątpliwie p r z e d m i o t badań, przedmiot o w e j i n t e g r a c j i był nieco i n n y w ujęciu każdego iz t y c h kierunków . D z i ­ siejsza etnografia polska nie jest wyraźnie kontynuatorką któregoś określonego w i e l k i e g o k i e r u n k u myśli etnologicznej, lecz j e j rodowód sięga właściwie w s z y s t k i c h ważnych prądów myślowych dotyczących k u l t u r y człowieka. Już od zarania swego istnienia etnologia stawiała sobie d w a generalne p r o b l e m y badawcze: równość i zróżnicowanie k u l t u r , czy istnieją i j a k i e są tego p r z y c z y n y . W t o k u swego r o z w o j u myśl etnologiezna akcentowała silniej bądź jedno, bądź d r u g i e z t y c h pytań. Dzisiaj w d y s c y p l i n i e naszej mówimy także o potrzebie indywidualizującego i generalizującego spojrzenia na kulturę człowieka. Indywidualizujący kąt w i d z e n i a zmierza do ustalenia s p e c y f i k i k u l t u r o w e j g r u p czy środo­ w i s k , generalizujący — do formułowania p r a w o coraz wyższym s t o p n i u uogólnienia. W t e n sposób wychodząc od p y t a n i a , co l u d z i różni i d z i e l i 3 3 N a t e n a s p e k t s p r a w y n i e dość s i l n y n a c i s k kładli h i s t o r y c y rnyśli e t n o l o g i c z ­ nej i stąd t a k częste w l i t e r a t u r z e n i e p o r o z u m i e n i a polegające n a p r z e c i w s t a w i a n i u sobie t y c h dwóch kierunków. P o r . R . L o w i e , New York radziecka, 1935, s. 121; J . L u t y ń s k i , W r o c ł a w 1957, s. 167. The history Ewolucionizm w of ethnological etnologii a theory, etnografia �ETNOGRAFIA W ROZWOJU NAUK 19 SPOŁECZNYCH między sobą, oraz ustalenia c h a r a k t e r u t y c h różnic i podobieństw docho­ d z i m y do p y t a n i a bardziej szczegółowego, a jednocześnie poprzez swój p u n k t odniesienia bardziej abstrakcyjnego, to znaczy do p y t a n i a o p r z y ­ czyny zróżnicowania. Oczekiwana odpowiedź w i n n a być sformułowana nie w kategoriach państwa czy n a r o d u , ale ludzkości. Tematycznie rzecz biorąc etnografia polska okresu powojennego z a j ­ m u j e się d w o m a w i e l k i m i g r u p a m i zagadnień: 1. Procesami przekształceń społeczeństw o t r a d y c y j n e j k u l t u r z e r o l ­ niczej, chłopskiej ( t y p u europejskiego) w nowoczesne społeczeństwa, w których wiodącym procesem społeczno-ekonomicznym jest i n d u s t r i a l i ­ zacja i urbanizacja. 2. Procesami przekształceń społeczności pozaeuropejskich o p l e m i e n ­ nej organizacji społecznej l u b różnorodnych f o r m a c h f e u d a l i z m u w spo­ łeczeństwa nowoczesne o scentralizowanej władzy państwowej i elemen­ tach i n d u s t r i a l i z a c j i ; szczególnie — procesami przekształceń Społeczności pastersko-nomadycznych w nowoczesne społeczeństwa, w których t w o r z y się zarówno r o l n i c z y , osiadły t y p k u l t u r y , j a k i zaczątki i n d u s t r i a l i z a c j i i urbanizacji. W odniesieniu do pierwszej z t y c h g r u p zagadnień zebrano już w i e ­ le materiału dokumentacyjnego na terenie p o l s k i m (monografie regio­ nów, w s i , monografie w y b r a n y c h dziedzin k u l t u r y l u d o w e j ) . Materiał zebrany stanie się podstawą syntez i posłuży do prób ustalenia p e w n y c h prawidłowości, głównie o charakterze twierdzeń h i s t o r y c z n y c h . W t e j c h w i l i podejmowane są próby syntezy materiału p o l s k i e g o . D a l s z y m etapem będzie porównanie prawidłowości p r z e m i a n na terenie P o l s k i z prawidłowościami t y c h procesów na terenie i n n y c h krajów o analo­ gicznych t r a d y c y j n y c h s t r u k t u r a c h a g r a r n y c h i znajdujących się dziś w podobnych w a r u n k a c h ustrojowo-gospodarczych (europejskie k r a j e D e m o k r a c j i L u d o w y c h ) . Wyższym stopniem generalizaeji będzie porów­ nanie przebiegu t y c h procesów n a terenie europejskich krajów D e m o ­ k r a c j i L u d o w y c h z procesami zachodzącymi w pozostałych k r a j a c h środ­ k o w o - czy zachodnioeuropejskich, gdzie także następował l u b dziś jesz4 5 4 Na plan pierwszy t. 1—3, W r o c ł a w Kultura ludowa i Nowe Siołkowice, bibliografie grafie w Wielkopolsce, się tu monografie: Kurpie. publikowane ciągłe, w Puszcza i W. Zielona, Dynowskiego; t. 1—2, Poznań 1962, pod r e d . J . B u r s z t y ; S t a r e t. 1—2, W r o c ł a w wsi w Polsce, dawnictwa wybijają 1963—1966, pod r e d . A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j 1964—1966, pod r e d . M . Gładysza; por. też Mono­ „Etnografii P o l s k i e j " , t. 1—10, i K . A d a m u s , „Etnografia jak Biblioteka P o l s k i " , t. 2: 1959. P o n a d t o Etnografii Polskiej w i Prace grę wchodzą i Materiały wy­ Etno­ graficzne (wyd. P T L ) . 5 D o t a k i c h prób należy zaliczyć p r o j e k t podręcznika c o w a n y p r z e z prof, d r K . Zawistowicz-Adamską, A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a i prof. dr. J . Bursztę. etnografii Polski opra­ doc. d r J . Klimaszewską, doc. d r �20 WITOLD DYNOWSKI cze można obserwować proces zderzenia t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej — r o l n i c z e j z cywilizacją miejską — przemysłową . Każdy z t y c h etapów prac operować w i n i e n wyższym stopniem uogól­ nienia. Dotychczasowe monografie w s i czy rejonów r y g o r y s t y c z n i e u j m o ­ wały w s z y s t k i e w y z n a c z n i k i czaisowoHprzestrzenne zjawisk k u l t u r o w y c h . Próby syntezy tego materiału w s k a l i P o l s k i operują już wyższym szczeb­ l e m ogólności, z k o l e i porównanie tego procesu z analogicznymi proce­ sami w i n n y c h k r a j a c h D e m o k r a c j i L u d o w y c h prowadzić będzie do f o r ­ mułowania wniosków z jeszcze wyższym s t o p n i e m uogólnienia, a m i a ­ n o w i c i e w kategoriach t y p o l o g i c z n o - h i s t o r y c z n y c h . Wreszcie próby uję­ cia tego p r o b l e m u w s k a l i szerszej niż r a m y ustrojowo-polityczne dałyby już w y s o k i stopień uogólnienia operujący k a t e g o r i a m i pojęciowymi t e o r i i zderzenia k u l t u r czy d y n a m i k i z m i a n k u l t u r o w y c h . Z tego etapu uogól­ nienia droga p r o w a d z i już w p r o s t do sformułowania najbardziej u n i w e r ­ salnych stwierdzeń, a m i a n o w i c i e t a k i c h , które obejmowałyby różne­ go rodzaju sytuacje zderzenia k u l t u r o w e g o ( n p . s t r u k t u r y plemiennej z organizacją kolonialną, jednego p l e m i e n i a z d r u g i m , k u l t u r y chłopskiej z cywilizacją techniczną itp.) i ustanawiałyby d l a t y c h w s z y s t k i c h zjawisk wspólne prawidłowości . P r o b l e m a t y k a badań n a d przekształceniami społeczeństw o t r a d y c y j ­ nej k u l t u r z e chłopskiej w nowoczesne społeczeństwa, gdzie wiodącym procesem społeczno-gospodarczym jest i n d u s t r i a l i z a c j a i urbanizacja, s k u ­ piać się w i n n a wokół następujących k w e s t i i : 1) próby ustalenia ogólnej d e f i n i c j i i t y p o l o g i i t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej; 2) rejestr podstawo­ w y c h skutków, j a k i e niesie d l a k u l t u r y chłopskiej i m p a k t i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a n i z a c j i : zjawiska wychodźstwa ze w s i do miast, rozwój zajęć poza­ r o l n i c z y c h ludności w i e j s k i e j , w z a j e m n e przenikanie wzorów k u l t u r o ­ w y c h między m i a s t e m a wsią; 3) próby adaptacji r o l n i c t w a do współ6 7 8 6 por. Etnografia W. Europy Dynowski, stanowi do dziś d n i a dziedzin Z dziedzinę deficytową deficytowych etnografii P o l s k i " , t. 7: 1963, s. 15—128. P e w n ą zmianę n a lepsze prace nad ujmujące a programem etnografię etnografii Europy kiej i badania 7 nadzieje budzą podjęte przedmiot summa jednocześnie n i e będący pejskich. Pewne jako Europy etnologii też b a d a n i a podjęte etnografii; „Etnografia w tej d z i e d z i n i e w ośrodku ściśle związany ethnologica w polskiej, w sugerują warszawskim, z etnografią ramach Komisji euro­ Karpac­ polsko-bułgarskie. Bibliografię s t o s u n k u etnografii p o l s k i e j do tego p r o b l e m u s t a n o w i w bibliografia Polski, w s z y s t k i c h krajów prac K. Dobrowolskiego, d y s h a r m o n i i k u l t u r o w e j : Trzy studia z teorii a zwłaszcza kultury jego ludowej, praca „Etnografia zasadzie na temat Polska", t. 8: 1964, s. 11—75. 8 A. Skłonny tu jestem Malewskiego ryczne ostatnie. od zgodzić i K . Topolskiego, twierdzeń ściśle się ze zdaniem że należy ogólnych. Pod wypowiedzianym ściśle odróżniać mianem m. in. przez twierdzenia prawidłowości histo­ rozumiem te �ETNOGRAFIA W ROZWOJU NAUK SPOŁECZNYCH 21 czesnych wymogów c y w i l i z a c j i technicznej, poszukiwanie nowego m o d e l u w y t w a r z a n i a rolniczego: s t r u k t u r a drobnofarmerska, wielkoobszarowe go­ spodarstwa kapitalistyczne, wielkoobszarowe gospodarstwa uspołecznione czy państwowe, s k u t k i społeczno-kulturowe t y c h procesów d l a skupień w i e j s k i c h , różnych dziedzin k u l t u r y w s i i t p . ; 4) r o l a t r a d y c y j n y c h w a r ­ tości k u l t u r y l u d o w e j w procesie t w o r z e n i a się nowego m o d e l u k u l t u r y — w s k a l i n a r o d u , państwa. K u l t u r a masowa a k u l t u r a l u d o w a . Jako podsta­ wową kategorię badawczą w wyżej w y m i e n i o n y c h procesach r o z u m i e m kulturę i zakładam, że w s z e l k i c h ustaleń s t r u k t u r a l n y c h etnologowie w i n n i dokonywać poprzez kulturę. Jest to, poza i n t e g r a c y j n y m t r a k t o ­ w a n i e m k u l t u r y i społeczeństwa, jeszcze jeden p u n k t wyróżniający e t n o ­ logię z g r u p y n a u k społecznych. W badaniach nad współczesnymi p r z e m i a n a m i k u l t u r o w y m i operuje się n a ogół w e t n o g r a f i i s w o i s t y m ujęciem h i s t o r y c z n y m . T e n h i s t o r y c z n y p u n k t w i d z e n i a w studiach nad współczesnością polega na spojrzeniu n a aktualną rzeczywistość jako na ogniwo procesu historycznego. O d t w a r z a się więc w a r u n k i historyczne, które ukształtowały dzisiejszy obraz k u l t u ­ r o w y (najczęściej w r a m a c h ostatnich trzech pokoleń, co w s y t u a c j i ziem polskich oznacza sięgnięcie do generacji pouwłaszczeniowej), dąży się do w y k r y c i a elementów starych i n o w y c h we współczesnym obrazie k u l t u ­ r o w y m oraz do ukazania zasady współwystępowania t y c h elementów (walka, k o m p r o m i s , w y p i e r a n i e , zjawiska d y s h a r m o n i i k u l t u r o w e j ) , wresz­ cie usiłuje się wskazać tendencje r o z w o j o w e na przyszłość, ujawnić siły najbardziej dynamiczne i c z y n n i k i w bezpośredni sposób powodujące zmianę. Coraz częściej pojawiają się ostatnio w naszej d y s c y p l i n i e głosy p o d ­ kreślające, iż historyczne p o t r a k t o w a n i e a k t u a l n e j rzeczywistości k u l t u ­ r o w e j nie m u s i oznaczać konieczności drobiazgowej r e k o n s t r u k c j i , może poprzestać na ujęciu t y p o l o g i c z n o - h i s t o r y c z n y m zjawisk k u l t u r o w y c h , może wskazywać n a historyczne u w a r u n k o w a n i a a k t u a l n y c h elementów k u l t u r o w y c h poprzez świadomie selektywną (a n i e koniecznie pełną) rekonstrukcję u p r z e d n i c h faz r o z w o j o w y c h i t p . W odniesieniu do d r u g i e j g r u p y zagadnień, t z n . do procesów prze­ kształceń społeczności pozaeuropejskich o p l e m i e n n e j organizacji społecz­ nej względnie specyficznych odmianach u s t r o j u feudalnego w społeczeń­ stwa nowoczesne o scentralizowanej władzy państwowej i elementach i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a n i z a c j i , w t y m szczególnie w odniesieniu do spo­ łeczności pastersko-nomadycznych — zgromadzony materiał d o k u m e n t a ­ c y j n y j ^ t znacznie skromniejszy, a wiedza o t y c h procesach uboższa. E t n o g r a f o w i e polscy p o d e j m o w a l i dotychczas j e d y n i e sporadyczne s t u ­ dia przeważnie oparte n a l i t e r a t u r z e (nawet n i e zawsze na źródłach) d o t y ­ czącej p r z e m i a n społeczności afrykańskich i azjatyckich. Dopiero w ostat- �22 WITOLD DYNOWSKI n i c h latach Zakład E t n o g r a f i i Powszechnej I H K M P A N w Warszawie podjął p l a n o w e studia terenowe n a d przeobrażeniami t r a d y c y j n y c h k u l ­ t u r pastersko-nomadycznych na przykładzie M o n g o l i i , pragnąc j e następ­ n i e rozszerzyć na teren i n n y c h k u l t u r pasterskich A z j i Środkowej. P r o ­ b l e m u przeobrażeń t y c h k u l t u r nie t r a k t o w a n o do t e j p o r y łącznie z p r o ­ blematyką przeobrażeń t r a d y c y j n y c h k u l t u r a g r a r n y c h . Co więcej, w oświetlaniu i c h s t r u k t u r y , organizacji i gospodarki nie można się o d ­ nieść d o materiału porównawczego z t e r e n u E u r o p y . I t a k n p . sprawa f e u d a l i z m u pasterskiego jest wciąż o t w a r t a . T r a d y c y j n a etnografia w za­ sadzie traktowała przejście o d k u l t u r y pasterskiej k u rolniczej, a następ­ nie c y w i l i z a c j i miejsko-przemysłowej j a k o nieodzowne fazy jednego p r o ­ cesu. Współczesna d y n a m i k a p r z e m i a n w s k a l i światowej, wzrost i n t e r ­ w e n c j i c z y n n i k a państwowego poprzez p l a n o w a n i e i centralizację zarzą­ dzania, środki p o m o c y i k o n t r o l i w s k a l i międzynarodowej i t p . — wszystkie t e c z y n n i k i powodują, że w w a r u n k a c h dzisiejszej współzależ­ ności gospodarczo-społecznej, obejmującej w zasadzie cały świat, p r z e ­ kształcenie społeczności o t r a d y c y j n y c h k u l t u r a c h nomadyczno-pasterskich w nowoczesne społeczeństwa o d b y w a się wedle i n n y c h prawidło­ wości, s t a n o w i w a r i a n t , a nie fazę w g l o b a l n y m obrazie dzisiejszych przemian k u l t u r o w y c h . Badania n a d przeobrażeniami t y c h ludów pasterskich w i n n y objąć następujące g r u p y zadań: 1) próbę odtworzenia w o p a r c i u o literaturę, źródła zastane i tradycję ustną obrazu d a w n e j k u l t u r y pasterskiej (w p r z y p a d k u M o n g o l i i okres przed rewolucją); 2) studia n a d współczes­ n y m i p r z e m i a n a m i k u l t u r y pastersko-nomadycznej, w t y m w a r i a n c i e przekształceń, który zachowuje n o m a d y c z n y t r y b życia i bazę gospodar­ czą pasterską, lecz modernizuje ją poprzez próby racjonalnego z h a r m o ­ nizowania zasobów p a s t w i s k o w y c h z liczbą pogłowia zwierząt, poprzez zabiegi zootechniczne, poprzez k o l e k t y w n e władanie stadami i p a s t w i s k a ­ m i i spółdzielczą organizację pracy; 3) studia n a d przechodzeniem od nomadycznego pasterstwa do osiadłego rolniczego sposobu b y t o w a n i a (rola c z y n n i k a państwowego, r o l a pomocy w s k a l i międzynarodowej, bez­ pośrednie p r z y c z y n y sprawcze p r z e m i a n , przebieg procesu, o p o r y wobec modernizacji, e f e k t y dziś obserwowane itd.); 4) studia n a d przechodze­ n i e m od nomadycznego pasterstwa do t w o r z e n i a miast i ośrodków prze­ mysłowych, w y t w a r z a n i e się społeczności m i e j s k i c h (rola c z y n n i k a pań­ stwowego, p o l i t y k i k a d r o w e j w k r a j u , d r o g i r e k r u t a c j i k l a s y robotniczej, przebieg tego procesu, opory wobec zmian, c z y n n i k i skłaniające do osied­ lania się w ośrodkach m i e j s k i c h , e f e k t y adaptacji ludności do n o w y c h warunków); 5) badania świadomości społecznej narodów: stopień i d e n ­ t y f i k a c j i z narodem, państwem. Rola t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j w t w o r z e n i u k u l t u r y ogólnonarodowej. Podstawowe aspiracje społeczne �ETNOGRAFIA W ROZWOJU NAUK 23 SPOŁECZNYCH i k u l t u r a l n e ludności. Koncepcja i n t e g r a c j i narodowo-państwowej a zróż­ nicowanie k u l t u r o w e (regiony, g r u p y etniczne, g r u p y społeczne i t p . ) . Wiodące treści k u l t u r o w e awansujące do r o l i reprezentanta k u l t u r y ogólnonarodowej. Równolegle do wyżej przedstawionych nurtów studiów e m p i r y c z n y c h nad kulturą ludową w k r a j a c h europejskich oraz p r z e m i a n a m i społecz­ ności pozaeuropejskich o d a w n e j plemiennej l u b feudalnej s t r u k t u r z e społecznej p r o w a d z i się w e t n o g r a f i i inne jeszcze studia. C h o d z i t u m i a ­ nowicie o próby budowania t e o r i i k u l t u r y n i e t y l k o w oparciu o długo­ falowe żmudne s t u d i a terenowo-empiryczne, ale p r z y w y k o r z y s t a n i u studiów polskich etnografów i d o r o b k u teoretycznego ogólnego dąży się do objęcia wspólnym schematem t e o r e t y c z n y m i jedną aparaturą poję­ ciową zjawisk k u l t u r o w y c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h zarówno d l a k u l t u r l u d o w y c h t y p u europejskiego, j a k i d l a t z w . „społeczeństw p i e r w o t n y c h " . W t e j k o n w e n c j i teoretycznej r o z p a t r u j e się n p . t a k powszechne zjawiska w k u l t u r z e l u d z k i e j , j a k rodzina, społeczność lokalna, system pokrewień­ stwa i p o w i n o w a c t w a , obrzędowość związaną z c y k l e m życia ludzkiego l u b c y k l e m d o r o c z n y m i t p . T a ogólna t e o r i a k u l t u r y czy też ściślej mó­ wiąc — te p r z y c z y n k i do t e o r i i ogólnej k u l t u r y są n i e t y l k o r e z u l t a t e m pewnego nagromadzenia w i e d z y o przedmiocie, ale stanowią O n e i n s p i ­ rację i nadają k i e r u n e k poszukiwań s t u d i o m szczegółowym zarówno w zakresie europejskich k u l t u r l u d o w y c h , j a k i ludów pozaeuropejskich o o d m i e n n y c h s t r u k t u r a c h społecznych . 9 Z f a k t u , iż etnografia jest nauką pragnącą traktować kulturę w j e j i n t e g r a l n e j całości, w y n i k a to, że j e j współpraca z i n n y m i d y s c y p l i n a ­ m i zajmującymi się człowiekiem i jego kulturą zaczyna się już od sa­ mego początku rozważań n a u k o w y c h , a nie na szczeblu k o n f r o n t a c j i w y ­ ników badawczych t y c h n a u k . Zakresowo rzecz biorąc etnografia o b e j m u j e wszystkie działy k u l t u r y l u d z k i e j , stąd też p r z y analizie odpo­ w i e d n i e j dziedziny k u l t u r y , n p . s z t u k i l u d o w e j , m u s i być włączona w rozważania ogólna teoria s z t u k i . W p r z y p a d k u studiów nad organizacją społeczną g r u p y — p r o b l e m u t a k istotnego d l a w i e l u rozważań etnogra­ f i c z n y c h — myślenie socjologiczne, t j . w kategoriach s y s t e m u społeczne­ go, będzie musiało znaleźć miejsce już w p u n k c i e wyjściowym analizy. II. S T O S O W A N I E METOD I TECHNIK BADAWCZYCH Na m e t o d y stosowane do tej p o r y w e t n o g r a f i i można spojrzeć od s t r o n y i c h związku z zasięgiem badań. Z tego p u n k t u w i d z e n i a wskazać 9 P o r . poglądy London cieties, na ten temat 1954; t e n ż e , В. w Y a m eу, N o w y Y o r k 1962; E . W o l f , R. F i r t h, Capital, Elements credit of social and savings T h e P e a s a n t s , C h i c a g o 1964. organization, in peasants so­ �24 WITOLD DYNOWSKI należy na badania obejmujące szerokie t e r y t o r i a , j a k n p . wszelkie uję­ cia atlasowe, w i e l k i e p e r s p e k t y w y t e r y t o r i a l n e w ujęciu ewolucjonistyczn y m czy szkoły h i s t o r y c z n o - k u l t u r o w e j . Z d r u g i e j s t r o n y etnografia w y ­ pracowała m e t o d y i t e c h n i k i i n t e n s y w n y c h badań t e r e n o w y c h n a d n i e ­ w i e l k i m i społecznościami (wieś, małe g r u p y plemienne, i z o l a t y k u l t u r o ­ we). W o b u t y c h rodzajach badań etnografia wykształciła w i e l e t e c h n i k badawczych, uchodzących dziś już za k l a s y c z n y r e p e r t u a r narzędzi p o ­ znawczych w naszej d y s c y p l i n i e . W obecnych w a r u n k a c h główny p r o ­ b l e m e t n o g r a f i i sprowadza się n i e t y l e do s p r a w y r o z w o j u t e c h n i k b a ­ dawczych, co raczej w y b o r u m e t o d o l o g i i w szerszym znaczeniu tego słowa oraz do odpowiedniego zharmonizowania t e c h n i k badawczych z za­ łożeniami metodologicznymi. Powojenną etnografię polską, zwłaszcza w j e j studiach n a d polską kulturą ludową, cechowało d o m i n o w a n i e m e ­ t o d y historycznej, zasada analiz k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n y c h . Obecnie, k i e d y można już mówić o nagromadzeniu znacznej liczby tego t y p u studiów szczegółowych, da się zaobserwować p e w i e n przesyt analizami r y g o r y s ­ tycznie h i s t o r y c z n y m i . Z d r u g i e j s t r o n y m e t o d y f u n k c j o n a l n o n s t r u k t u r a listyczne, t a k popularne w nauce światowej, wyjaśniają zjawiska k u l t u ­ r o w e w o g r a n i c z o n y m zakresie, n p . względnie mała jest i c h przydatność dla b u d o w a n i a t e o r i i z m i a n k u l t u r o w y c h w szerszej p e r s p e k t y w i e h i s t o ­ rycznej . Stąd też obserwuje się w e t n o g r a f i i p o l s k i e j — zwłaszcza ostatnio — próby krzyżowania ujęć h i s t o r y c z n y c h z a n a l i z a m i f u n k c j o n a l ­ n y m i czy s t r u k t u r a l n y m i . Przykładem może być analiza tego samego zjawiska k u l t u r o w e g o kolejno w różnych „warstwach znaczeniowych", np. spojrzenie na wiejską społeczność lokalną kolejno j a k o na układ s t r u k t u r a l n y , jedność funkcjonalną czy j a k o na twór h i s t o r y c z n y . Każda z t y c h „warstw znaczeniowych" odpowiada n a określony zakres pytań,, u j a w n i a specyficzne prawidłowości danego zjawiska. Spojrzenie na t o samo zjawisko o d s t r o n y różnych k o n w e n c j i teoretycznych i ujęć m e t o ­ dologicznych n i e s t a n o w i j e d y n i e pomnożenia typów analizy, lecz u j a w ­ niać m a szerszy zakres prawidłowości, n p . takie, które ukazują związki pomiędzy h i s t o r y c z n y m i u w a r u n k o w a n i a m i a postacią strukturalną l u b np. między u w a r u n k o w a n i a m i h i s t o r y c z n y m i a prawidłowościami t z w . „cyklicznych z m i a n " i t d . 10 1 1 P e w n y m wyjątkiem może być t u m o d n y w P o l s c e , ale f a k t y c z n i e n i e dość krytycznie dyskutowany s t r u k t u r a l i z m C . L é v i - S t r a u s s a . P o r . też L . S e b a g, Marxisme et structuralisme, P a r i s 1962, i С. L é v i - S t r a u s s , L e cru et le cuit, P a r i s 1964. 10 Por. Z. S o k o l e w i c z , O niektórych sposobach tłumaczenia społeczności lokalnej, „Roczniki S o c j o l o g i i W s i " , 1966, i Plon, obrzęd i widowisko, Wrocław 1967; też D . M a r k o w s k a , Rodzina wiejska, K r a k ó w 1964, s. 157. 1 1 �ETNOGRAFIA W ROZWOJU NAUK 25 SPOŁECZNYCH W h i s t o r y c z n y m spojrzeniu p r o b l e m „stawania s i ę " g r u p y etnicznej był zagadnieniem c e n t r a l n y m . W t y m r o z u m i e n i u jest o n nadal ważkim p r o b l e m e m dociekań etnogenetycznych, bazujących na współpracy p r z e ­ de w s z y s t k i m z archeologią i językoznawstwem. S t u d i a etnogenetyczne stanowią dziś jedną ze specjalizacji e t n o g r a f i i , jednakże w naszym k r a j u nie są one współcześnie z b y t często podejmowane. W w y p a d k u i c h p o ­ nownego ożywienia należałoby zastosować pewne k o r e k t u r y m e t o d o l o ­ giczne, a m i a n o w i c i e trzeba b y j e traktować m . i n . j a k o jeszcze jedną płaszczyznę śledzenia prawidłowości r o z w o j o w y c h k u l t u r y , t a k b y o d ­ powiednie w y n i k i badań etnogenetycznych dały się wyraźnie włączyć w n u r t bardziej u n i w e r s a l n e j t e o r i i k u l t u r y . W dziedzinie badań n a d współczesnością postulować należy najbliższy związek e t n o g r a f i i z n a u k a m i e k o n o m i c z n y m i . Rolę t y c h nauk należy widzieć zarówno j a k o t y c h , które dostarczają w i e d z y o systemach gospo­ darczych badanych przez etnografa społeczności l u d z k i c h , j a k i j a k o pe­ w i e n m o d e l n a u k i , mającej zarówno wykształcony system d e d u k c y j n y , j a k i rygorystyczną bazę empiryczną . W dziedzinie współpracy z soc­ jologią nacisk w i n i e n być położony raczej na proces i n f o r m o w a n i a o w y ­ n i k a c h badawczych i ujęciach metodologicznych. Podobną rolę pełnić może w naszej d y s c y p l i n i e etnopsychologia, którą traktować można r a ­ czej j a k o pomocniczą metodę niż samodzielną specjalizację w dzisiejszym stanie r o z w o j u studiów etnograficznych. W zasadzie dzisiejsza etnografia polska u t r z y m u j e d a w n e t e c h n i k i badań j a k o podstawowe, a m i a n o w i c i e : w y w i a d i obserwacja bezpośred­ nia. Wiąże się to z u t r z y m a n i e m i n t e n s y w n y c h badań t e r e n o w y c h . W p e w n y m zakresie stosuje i stosować się będzie również badania m a ­ sowe i łączące się z t y m t e c h n i k i opracowań s t a t y s t y c z n y c h . Chodzi t u jednak raczej o szerszą ilustrację problemów rozwiązywanych w za­ sadzie w t o k u i n t e n s y w n y c h badań t e r e n o w y c h . Opracowania statystyczne pełnić więc t u będą n i e t y l e rolę podstawy w n i o s k o w a n i a , i l e raczej i l u s t r a c j i liczbowej. Można b y się nadto zastanowić n a d poszerzeniem t e c h n i k badawczych przez Szersze stosowanie eksperymentów i testów. 12 III. ISTNIEJĄCA I POŻĄDANA ORGANIZACJA DZIAŁALNOŚCI NAUKOWEJ Badania etnograficzne zmierzające do realizowania powyżej omówio­ n y c h zamierzeń prowadzone są obecnie w Polsce w następujących p i o ­ nach: 1) placówki Polskiej A k a d e m i i N a u k , j a k odpowiednie działy I n 12 P o s t u l a t z podobną argumentacją zgłaszają J . M . H e r s k o v i t s w Anthropology, N o w y Y o r k 1954, i F i r t h, Y a m e y, op. cit., s. 17—19. Economic �26 WITOLD DYNOWSKI s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j , I n s t y t u t u S z t u k i , I n s t y t u t u Badań L i t e r a c k i c h ; 2) k a t e d r y e t n o g r a f i i podległe M i n i s t e r s t w u S z k o l n i c t w a Wyższego; 3) placówki podległe M i n i s t e r s t w u K u l t u r y i S z t u k i , j a k m u z e a l n i c t w o , ochrona zabytków czy Dział Popierania A r t y s t y c z n e j Twórczości L u d o w e j p r z y tymże M i n i s t e r s t w i e ; 4) placówki o nastawie­ n i u p r a k t y c z n y m , j a k c e n t r a l a Przemysłu Ludowego i A r t y s t y c z n e g o ; 5) t o w a r z y s t w a n a u k o w e i t o w a r z y s t w a społeczno-kulturalne, j a k Polskie T o w a r z y s t w o Ludoznawcze, Polskie T o w a r z y s t w o F i l m u Etnograficznego i Socjologicznego; 6) placówki muzealne działające w r a m a c h instytutów r e s o r t o w y c h , związków zawodowych czy podległe r a d o m n a r o d o w y m , j a k n p . M u z e u m Górnicze w Sosnowcu, M u z e u m S o l i w Wieliczce i t d . N a osobną wzmiankę zasługuje sekcja etnograficzna K o m i t e t u N a u k H i s t o ­ rycznych P A N . Działalność n a u k o w a w ścisłym tego słowa znaczeniu prowadzona jest przez d w a pierwsze t y p y placówek. Niektóre placówki muzealne (zwłaszcza niektóre muzea prowincjonalne) rozpoczęły ostatnio ożywioną działalność naukowo-badawczą. Byłoby rzeczą pożądaną, aby wszystkie muzea, niezależnie od p i o n u administracyjnego, któremu podlegają (rady narodowe, r e s o r t y o d p o w i e d n i c h M i n i s t e r s t w ) poza s w o i m zasadniczym celem, j a k i m jest gromadzenie zbiorów i prowadzenie prac i poszukiwań i n w e n t a r y z a c y j n y c h , podejmowały badania naukowe. Dotychczasowa organizacja badań nie s t w a r z a dogodnych r a m d l a podejmowania opracowań s y n t e t y c z n y c h . Jeżeli podejmuje się t a k i e o p r a ­ cowania, t o p r z y dużym wysiłku d l a przezwyciężenia trudności organiza­ c y j n y c h . W y r a z e m tego jest b r a k systematycznej i pełnej i n f o r m a c j i o posiadanych w naszym k r a j u zbiorach i p r o w a d z o n y c h badaniach przez placówki etnograficzne różnego t y p u , n i e mówiąc już o t a k istotnej p o ­ trzebie, jaką jest zorganizowanie centralnego a r c h i w u m etnograficznego (materiały terenowe, f i l m o t e k a , płytoteka, taśmoteka). Wymagałoby t o stworzenia samodzielnego k o m i t e t u nauk etnograficznych, stanowiącego pełną reprezentację w s z y s t k i c h placówek etnograficznych w k r a j u . W y ­ daje się, że K o m i t e t t a k i w i n i e n znaleźć oparcie w u t w o r z e n i u samo­ dzielnego i n s t y t u t u e t n o g r a f i i p r z y P A N . Jest w i e l e r a c j i przemawiają­ cych za wyodrębnieniem I n s t y t u t u E t n o g r a f i i . J a k powiedzieliśmy wyżej, na obraz dzisiejszej e t n o g r a f i i w n a s z y m k r a j u składa się w i e l e k i e r u n ­ ków specjalistycznych, w których wyraźnie dominują j e d n a k badania nad współczesnością. Potrzeba stałej współpracy z archeologią występuje wyraźnie j e d y n i e w dziedzinie dociekań etnogenetycznych, które są w n a ­ s z y m k r a j u słabo reprezentowane. Dotychczasowe 10-letnie pozostawanie e t n o g r a f i i w łączności organizacyjnej z archeologią i historią k u l t u r y m a t e r i a l n e j w obrębie I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j nie dało spodziewanych wyników w postaci ściślejszej współpracy n a u k o w e j . P r o - �ETNOGRAFIA W ROZWOJU NAUK SPOŁECZNYCH 27 b l e m a t y k a badań e t n o g r a f i i w planach n a u k o w y c h I H K M P A N wskazuje wyraźnie n a j e j odrębność w s t o s u n k u do pozostałych działów I n s t y t u t u , mających zdecydowanie p r o f i l archeologiczno-historyczny. Wyodrębnie­ nie samodzielnego I n s t y t u t u E t n o g r a f i i przez P A N stworzyłoby poza t y m c z y n n i k p a t r o n a t u naukowego nad placówkami e t n o g r a f i c z n y m i w k r a j u , niezależnie od p i o n u administracyjnego, któremu podlegają. IV. OPINIA O PERSPEKTYWACH ROZWOJU I ROZWOJU DZIAŁALNOŚCI BADAWCZEJ NAUKI Obecny etap w r o z w o j u e t n o g r a f i i polskiej można b y określić jako odchodzenie od drobiazgowych analiz k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n y c h i studiów opisowo-monograficznych w k i e r u n k u takiego r o z u m i e n i a p r z e d m i o t u , j a k i reprezentuje antropologia społeczna i k u l t u r o w a . Dalszy owocny rozwój badań n a u k o w y c h w naszej d y s c y p l i n i e zakłada przede wszyst­ k i m systematyczną współpracę z i n n y m i , pozaipolskimi ośrodkami n a u k o ­ w y m i , systematyczną informację oraz podejmowanie badań porównaw­ czych w s k a l i międzynarodowej (na przykład badania na podstawie t a ­ k i c h samych standaryzowanych kwestionariuszy), s e m i n a r i a referujące w y n i k i badań nad p o d o b n y m i zagadnieniami, w y m i a n a doświadczeń m e ­ todologicznych i w a r s z t a t o w y c h oraz uczestnictwo w akcjach b a d a w ­ czych i t p . Wymaga to nadto stałej i pełnej i n f o r m a c j i o bieżących p r a ­ cach etnograficznych na świecie (przydatność i n f o r m a c j i o zakończonych już badaniach jest ograniczona, zważywszy, że w naszej d y s c y p l i n i e posługujemy się żmudnymi i czasochłonnymi b a d a n i a m i t e r e n o w y m i ) . D a l s z y m w a r u n k i e m r o z w o j u badań etnograficznych jest odpowiednie finansowanie zwłaszcza t y c h prac, które rokują dalsze p e r s p e k t y w y w skali międzynarodowej, a jednocześnie rozwiązują ważne p r o b l e m y współczesnej k u l t u r y . Jeżeli chodzi o k l i m a t współczesny, który sprzyjałby r o z w o j o w i s t u ­ diów n a d człowiekiem i jego kulturą, to w y d a j e m i się, że konieczna byłaby t u systematyczna, szeroka i n f o r m a c j a wyjaśniająca, iż n i e wszyst­ k i e r e z u l t a t y t y c h badań mogą być bezpośrednio spożytkowane przez praktykę, że sens r o z w o j u t a k i c h d y s c y p l i n polega m . i n . na i c h udziale w kształtowaniu osobowości obywatela. Z t y m łączy się również postulat p r a k t y c z n y , a m i a n o w i c i e wprowadzenia do wszelkich f o r m szkolenia elementów w i e d z y o k u l t u r z e l u d z k i e j . D o t y c z y to zarówno szkolenia t y p u kursowego d l a różnego rodzaju pracowników k u l t u r y i i n s t y t u c j i społecznych, j a k i szkolnictwa średniego, gdzie w ostatniej zwłaszcza klasie można b y wprowadzić do p r o g r a m u elementy t e o r i i k u l t u r y . D o ­ t y c z y to przede w s z y s t k i m wydziałów h u m a n i s t y c z n y c h m i n i s t e r s t w a szkolnictwa wyższego, które obok t e o r i i własnej d y s c y p l i n y w i n n y sze­ r o k o uwzględniać ogólną teorię k u l t u r y , i t a k n p . d l a literaturoznawców �28 WITOLD DYNOWSKI obok t e o r i i l i t e r a t u r y , a d l a historyków s z t u k i obok t e o r i i s z t u k i w i n n o się wprowadzić wykłady z zakresu ogólnej t e o r i i k u l t u r y . V. OPINIA O SPOŁECZNYCH BADAŃ NAD POŻYTKACH CZŁOWIEKIEM I WYNIKAJĄCYCH Z ROZWOJU SPOŁECZEŃSTWEM W p r z y p a d k u n a u k o człowieku i społeczeństwie skala p r a k t y c z n y c h korzyści społecznych, czy inaczej mówiąc odpowiedzi na „zamówienie społeczne", jest rozległa. Jako pierwszą grupę można b y t u wymienić badania podejmowane bezpośrednio n a określone zamówienie społeczne, n p . badanie t r a d y c y j n y c h n o r m dziedziczenia z i e m i pod kątem w i d z e n i a p r z e w i d y w a n e j efektywności działania u s t a w y zakazującej podziału gos­ podarstw. Badania tego t y p u są najczęściej użyteczne wówczas, g d y przeprowadzane są i o p r a c o w y w a n e bardzo szybko. Można b y z a r y z y ­ kować twierdzenie, iż m a m y wówczas do czynienia z usługową rolą n a u k i wobec p r a k t y k i p r z y znacznie słabszych efektach ściśle n a u k o ­ w y c h . Można b y wskazać n a t o m i a s t na inną rozległą sferę użyteczności społecznej studiów n a d człowiekiem i jego kulturą. W y d a j e się, że w d z i ­ siejszych w a r u n k a c h staje się ona n i e o d z o w n y m elementem wykształce­ nia profesjonalnego w w i e l u specjalistycznych zawodach. Przykładem tego może być S t u d i u m A f r y k a n i s t y c z n e p r z y U W , które różnym spe­ cjalistom (lekarzom, inżynierom i t p . ) dostarcza między i n n y m i w i e d z y o k u l t u r z e ludów A f r y k i , przygotowując i c h w t e n sposób do umiejęt­ nego zachowania się w t y m środowisku w razie pełnienia zawodu. N a ­ leżałoby się zastanowić, czy podobnego szkolenia nie p o w i n n o się zor­ ganizować d l a w s z y s t k i c h specjalistów z różnych dziedzin, wyjeżdżają­ cych do krajów pozaeuropejskich w związku z p r o w a d z o n y m i t a m przez Polskę b u d o w a m i czy organizowaniem służby z d r o w i a i t p . T e n t y p szko­ lenia specjalistów o d d a w n a p r o w a d z o n y jest przez państwa k o l o n i a l n e (zwłaszcza przez Wielką Brytanię) d l a zapewnienia efektywności działa­ nia a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j . W naszych w a r u n k a c h , k i e d y „eksport" specjalistów m a mieć n i e t y l k o sens ekonomiczny, ale ważne znaczenie propagandowe, p r o b l e m takiego i c h p r z y g o t o w a n i a , aby w y k a z y w a l i zrozumienie d l a s p e c y f i k i k u l t u r o w e j środowiska, w którym w y p a d n i e i m pracować, jest sprawą w i e l k i e j w a g i , mającą również sens p o l i t y c z n y . E l e m e n t y w i e d z y o człowieku i społeczeństwie w i n n y zresztą stanowić także składową wykształcenia zawodowego w w i e l u dziedzinach życia w naszym k r a j u , n p . pracowników r a d n a r o d o w y c h . Wreszcie wskazać trzeba na pośredni pożytek społeczny r o z w o j u n a u k i o człowieku i jego k u l t u r z e , polegający n a p o p u l a r y z a c j i środkami przekazu masowego wyników badań n a u k o w y c h i s y s t e m a t y c z n y m kształtowaniu w społeczeństwie r e f l e k s j i h u m a n i s t y c z n e j . �ETNOGRAFIA Witold W ROZWOJU NAUK 29 SPOŁECZNYCH Dynowski ETHNOGRAPHY IN CURRENT TRENDS OF THE SOCIAL SCIENCES S u m m a r y In recent years U N E S C O has been taking an interest i n the future of the social sciences. I n connection w i t h this, scientific and r e s e a r c h institutes a l l over t h e w o r l d h a v e b e e n e x p r e s s i n g t h e i r v i e w s on e t h n o g r a p h y and on the prospects for i t s d e v e l o p m e n t . E t h n o g r a p h y (the t e r m i s u s e d i n t e r c h a n g e a b l y w i t h and social anthropology) differs from other disciplines concerned ethnology with human c u l t u r e i n t h a t i t t a k e s a s p e c i f i c v i e w of c u l t u r e , t h a t is, it t a k e s a n i n t e g r a l v i e w of m a n as a c u l t u r a l p e r s o n a l i t y a n d of society as a c u l t u r a l product. E t h n o g r a p h y is c o n c e r n e d p r i n c i p a l l y w i t h t h e differences b e t w e e n c u l t u r e s a n d t h e r e a s o n s for t h e e m e r g e n c e of t h e s e differences. I t a i m s at d i s c o v e r i n g l a w s of increasing generality. S i n c e the w a r , ethnography involved in the change-over in Poland from has been c o n c e r n e d w i t h : 1) p r o c e s s e s a community w i t h a traditional, rural, peasant c u l t u r e of the E u r o p e a n t y p e , to a m o d e r n industrial and urbanised 2) the t r a n s f o r m a t i o n of n o n - E u r o p e a n , t r i b a l , or f e u d a l societies with a centralized State authority and society, a n d c o m m u n i t i e s into m o d e r n elements of industrialization; in p a r t i c u l a r , it h a s b e e n i n t e r e s t e d i n the processes w h e r e b y p a s t o r a l , n o m a d i c c o m ­ munities change into m o d e r n societies w i t h both an agricultural, settled type of c u l t u r e , a n d t h e b e g i n n i n g s of i n d u s t r i a l i z a t i o n a n d u r b a n i z a t i o n . In post-war Polish ethnography the historical approach has been predominant. T h e p r e s e n t is t r e a t e d as a l i n k i n t h e h i s t o r i c a l process. O n e of the m o s t impor­ t a n t t a s k s is to d i s c o v e r the c a u s a l c o n n e c t i o n s b e t w e e n s u c c e s s i v e p h a s e s of deve­ lopment. T h e n e c e s s i t y for a t y p o l o g i c a l - h i s t o r i c a l a p p r o a c h , h o w e v e r , is b e i n g s t r e ­ s s e d m o r e a n d m o r e often, a n d t h e s e l e c t i v e r e c o n s t r u c t i o n of p r e v i o u s p h a s e s of d e ­ v e l o p m e n t is r e c o m m e n d e d . P o l i s h e t h n o g r a p h e r s be stress that the same theory m a y used i n t h e s t u d y of b o t h t r i b a l societies a n d E u r o p e a n folk cultures. A m o n g the l e a d i n g c u l t u r a l p r o c e s s e s t h a t h a v e b e e n t a k i n g p l a c e i n this c e n t u r y , s p e c i a l e m p h a s i s is p l a c e d on p a s t o r a l f e u d a l i s m , p a r t i c u l a r l y i n s t u d i e s of t r i b a l societies, o n u r b a n i z a t i o n a n d i n d u s t r i a l i z a t i o n , a n d the role of folk c u l t u r e i n t h e f o r m a t i o n of a national culture. T h e same theory and the same conceptual apparatus are u s e d i n a t t e m p t i n g to solve t h e s e p r o b l e m s . S i n c e e t h n o g r a p h e r s t a k e the v i e w t h a t c u l t u r e is a n i n t e g r a l w h o l e , t h e y f r e q u e n t l y m a k e use of the a s s e r t i o n s a n d r e s u l t s of other d i s c i p l i n e s to s o l v e t h e i r o w n p r o b l e m s . C o - o p e r a t i o n w i t h other b r a n c h e s of science must take place study with of contemporary economists, results. With anthropology, present-day and regard at the v e r y b e g i n n i n g problems, make to archaeology, use ethnographers of their ethnogenesis, and of a r e s e a r c h project. co-operate well-developed ethnographers Polish ethnographers may research draw linguistics. Depending on particularly from the use t h e t e c h n i q u e s of In methods the type of the closely results and of problem, intensive field re­ s e a r c h o n s m a l l s o c i a l groups, or t h e y m a y t r a c e t h e d i s t r i b u t i o n of c u l t u r a l t r a i t s or g r o u p s of t r a i t s i n a single c o u n t r y or t h r o u g h o u t the w o r l d . I n doing so, t h e y d r a w f r o m t h e e x p e r i e n c e of d i v e r s e schools a n d t r e n d s . Translated by Krystyna Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/deb1d60b448ecf32d90d2f6faa6f530c.pdf 735bf9a2eca087d3c094de698a2f710f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:595 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:544 Title A name given to the resource Juliusz Zborowski / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.44-61 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gładysz, Mieczysław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MIECZYSŁAW GŁADYSZ JULIUSZ Z historii ZBOROWSKI etnograjii Podhala Żaden z historyczno-etnograficznych regionów Polski nie posiada tak l i c z n y c h i różnorodnych opracowań z zakresu k u l t u r y l u d o w e j , i to dokonanych w większości przez z n a k o m i t y c h badaczy, j a k właśnie K a r ­ p a t y . Liczba pozycji b i b l i o g r a f i c z n y c h dla tego obszaru jest znacznie wyższa aniżeli d l a sąsiedniej n i z i n n e j Małopolski l u b Śląska. Ż y w e i ciągle narastające zainteresowanie obszarami górskimi m a swoje głębsze powody. Uwagę badaczy zajmuje nie t y l k o urzekająca przyroda, ale także człowiek i jego k u l t u r a nasycona znaczną ilością p r a s t a r y c h i odrębnych elementów właściwych różnym, a nierzadko o d ­ ległym epokom. Szczególnie Podhale budziło najwyższe zainteresowanie, i to w i e l u uczonych . Chociaż od p a r u dziesiątków l a t już dobrze „sceprzało", j a k to t r a f n i e określił J a n G w a l b e r t P a w l i k o w s k i , t o przecież niektórzy badacze spodziewają się jeszcze znaleźć t u t a j elementy k u l ­ t u r o w e przydatne do r e k o n s t r u k c j i czasów p r a h i s t o r y c z n y c h . I chociaż w ostatecznym p o d s u m o w a n i u w y s u w a n e koncepcje mogą okazać się zawodne, n i e m n i e j jest pewne, że k u l t u r a l u d o w a tego r e g i o n u odznacza się wyjątkowym s k u p i e n i e m t r a d y c y j n y c h elementów, które na t y m obszarze znalazły dogodne w a r u n k i p r z e t r w a n i a . Zachowane elementy wskazują, że m i m o sprzyjających warunków środowiskowych w y t w o r y k u l t u r o w e związane z gospodarką pasterską nie posiadały przewagi n a d jej składnikami przynależnymi do gospodarki r o l n o - h o d o w l a n e j . Jeśli dotąd istniał pogląd odmienny, to jest o n po p r o s t u w y n i k i e m b r a k u odpowiednich opracowań podstawowych zajęć ludności Podhala, j a k i m i jest r o l n i c t w o i hodowla, a także n i e j e d n o k r o t n i e rzemiosło. T e n n i e г 2 1 cz. Zob. 1, Bibliografia Warszawa historii 1960; K . kultury Polak, 1950—1967. 2 „Wierchy", R. 7: 1929, s. 210. ludowej Bibliografia Karpat górska, pod r e d . M. „Wierchy", Gladysza, R. 20—35: �JULIUSZ ZBOROWSKI 45 uzasadniony pogląd zaciążył nad dotychczasowymi k i e r u n k a m i badań, zaciemniając właściwy obraz k u l t u r o w y nie t y l k o Podhala, ale także i n n y c h regionów k a r p a c k i c h . W związku z t a k i m t r a k t o w a n i e m k u l ­ t u r y , ograniczającym się głównie do pasterstwa i s z t u k i , można b y z pożytkiem przytoczyć głęboką wypowiedź Jana B a u d o u i n de Courtenay z okazji dialektologicznych badań r e g i o n a l n y c h : „przedmiot t r a k t o w a n y ze z b y t wielką badawczą miłością w y r a s t a pod m i k r o s k o p e m drobiazgo­ w y c h poszukiwań ponad właściwą miarę i w porównaniu z i n n y m i ulega przecenieniu" . 3 Przechodząc do scharakteryzowania działalności naukowo-badawczej i k u l t u r a l n e j Juliusza Zborowskiego należy podkreślić, że chociaż uległ on całkowicie czarowi Podhala „niewolącemu serca l u d z i z d o l i n " (W. O r ­ kan) i m i m o t r u d n y c h warunków m a t e r i a l n y c h n i g d y go nie opuścił, to przecież umiał zachować stosunek k r y t y c z n y do wszelkich hipotez i koncepcji związanych z genezą k u l t u r y podhalańskiej. Nakreślenie s y l ­ w e t k i Zborowskiego i jego działalności ukazującej zasadniczy p l o n życia w y m a g a chociaż krótkiego scharakteryzowania czasów, w których w y ­ rósł i pracował. Juliusz W i k t o r Z b o r o w s k i , u r . 8 I V 1888 r. w e L w o w i e , g i m n a z j u m i studia wyższe kończy w K r a k o w i e . Wyszedł z językoznawczej szkoły U n i w e r s y t e t u Jagiellońskiego skupiającej jako profesorów z n a k o m i t y c h czy nawet genialnych uczonych o szerokich horyzontach n a u k o w y c h , a p r z y t y m umiejących ze sobą współpracować i odpowiednio kierować s w o i m i w y c h o w a n k a m i . B y l i to przede w s z y s t k i m J a n Rozwadowski, Jan Łoś i K a z i m i e r z N i t s c h . Wszyscy trzej zajmują w y b i t n e miejsce w dziejach językoznawstwa polskiego, i m też nauka zawdzięcza n i e ­ bywały r o z k w i t t e j d y s c y p l i n y zapoczątkowany w 1877 r. przez L u c j a n a M a l i n o w s k i e g o . Dodajmy, że ci trzej uczeni posiadają też chlubną kartę w dziejach e t n o g r a f i i p o l s k i e j . 4 5 Atmosfera, w której wyrastał Z b o r o w s k i , odbiła się wyraźnie na późniejszej jego działalności. Ze studiów językowych wyniósł przede w s z y s t k i m umiejętność posługiwania się ścisłymi m e t o d a m i b a d a w c z y m i i u j m o w a n i a faktów k u l t u r o w y c h w powiązaniu z procesami h i s t o r y c z ­ n y m i , szerokość poglądów na rozwijające się zjawiska, a nade wszystko 3 K. N i t s c h , Z e wspomnień językoznawcy, K r a k ó w 1960, s. 241. P r o f . J . Z b o r o w s k i zmarł w Z a k o p a n e m 15 V I 1965 r. Ważniejsze w y d a r z e n i a z jego życia zostały p o d a n e w artykułach: W. A n t o n i e w i c z , O Juliuszu Zbo­ rowskim, „Lud", t. 49: 1963 (1965), s. I — X I I ; S . U r b a ń c z y k , Sp. Juliusz Zbo­ rowski, „Język P o l s k i " , R. 46: 1966, s. 9 — 1 2 ; W. K r y g o w s k i , „Wierchy", R . 34: 1966, s. 348—349. 4 Zob. np. Sprawozdanie tropologiczno-Archeologiczne op. cit., s. 215 n. 5 z posiedzeń Komisji antropologicznej, „Materiały A n i E t n o g r a f i c z n e " , l. 14: 1919, s. V I I п.; Nitsch, �46 MIECZYSŁAW GŁADYSZ najcenniejszą wartość ludzką — potrzebę współdziałania. Nasuwa się jednak p y t a n i e , dlaczego Z b o r o w s k i m i m o rozpoczętej z dużym sukce­ sem p r a c y n a u k o w e j , t a k ceniony przez swoich profesorów, n i e w y b i e r a n o r m a l n e j k a r i e r y u n i w e r s y t e c k i e j , j a k to u c z y n i l i niektórzy z jego kolegów, ale o d językoznawstwa przechodzi do e t n o g r a f i i i całe życie poświęca bądź co bądź wąskiemu r e g i o n a l i z m o w i podhalańskiemu. W h i s t o r i i e t n o g r a f i i polskiej sprawa ta nabiera szerszego znaczenia. W a r t o j e j też poświęcić słów k i l k o r o . Z b o r o w s k i nie był w nauce p i e r w ­ szym, który z językoznawstwa, a głównie poprzez dialektologię przeszedł do e t n o g r a f i i . Należeli już do t e j g r u p y w końcu X I X w . uczniowie L . M a l i n o w s k i e g o : R. Zawiliński, zasłużony sekretarz Sekcji E t n o g r a ­ ficznej P A U i j e d y n y spośród Polaków zajmujący się kulturą ludową Czadeckiego; S. M a t u s i a k , autor w i e l u r o z p r a w o g r u p i e lasowskiej, l u b W. Kosiński, p i e r w s z y poważny badacz g w a r y i k u l t u r y Podhalan. Był to niewątpliwy w p ł y w t r a d y c j i Malinowskiego, który pozostawił jeden z najlepszych do dziś opisów życia i k u l t u r y Ślązaków. Zresztą i J . K a r ­ łowicz z wykształcenia był przecież językoznawcą. Jakież mogły być p o w o d y wiązania się z etnografią w i e l u badaczy posiadających wykształcenie i n n y c h d y s c y p l i n , j a k archeologii, a n t r o p o ­ logii, socjologii, h i s t o r i i l u b też p r z y r o d y , pominąwszy pracujących na pograniczu i i n n y c h n a u k . Jest to niewątpliwie zjawisko złożone. W związku z językoznawcami przesuwającymi się w k i e r u n k u e t n o g r a f i i w a r t o przytoczyć trafną uwagę K . Nitscha wypowiedzianą na marginesie c h a r a k t e r y z o w a n i a s y l w e t k i R. Zawilińskiego. „Łatwiej było — pisze N i t s c h — z etnografią, która w przeciwieństwie do ściśle już sformuło­ wanego językoznawstwa polegała w t e d y n a dość nieokreślonym zbie­ r a c t w i e . D l a żywej, a n a u k o w o m n i e j dokładnej umysłowości Zawiliń­ skiego była t o droga pociągająca, wyszedł nią też poza ciasne życie zwykłego nauczyciela" . A l e z d r u g i e j s t r o n y w i e l u doskonale p r z y g o ­ t o w a n y c h dialektologów zdawało sobie sprawę, że badanie g w a r y m u s i pozostawać w ścisłym związku ze znajomością k u l t u r y l u d o w e j . T e n n i e u s t a n n y k o n t a k t ze wsią, możliwość głębszego spojrzenia na cechy językowe poprzez znajomość k u l t u r y , wciągały w i e l u językoznawców w nową, a niewątpliwie szerszą dziedzinę badań. Z j a w i s k o to r o z p a t r y ­ w a n e w p e r s p e k t y w i e czasu nasuwa zapewne h i s t o r y k o w i etnografii n i e ­ jedną uwagę. Niewątpliwie było ono bardzo pożyteczne d l a r o z w o j u e t n o g r a f i i , że zaś w i e l u spośród w t e n sposób wchodzących adeptów t e j d y s c y p l i n y s k o r y c h do uogólnień wnosiło sporo zamętu — to już inna sprawa. W w y p a d k u Zborowskiego zaważyły p o w o d y związane raczej z jego właściwościami p s y c h i c z n y m i . Należał do t e j g r u p y uczonych, 6 6 Ibidem, s. 200. �JULIUSZ 47 ZBOROWSKI którzy już w p i e r w s z y c h latach studiów przystępują do badań, dając w y r a z swej samodzielności. Praca naukowo-badawczą staje się dla n i c h w s z y s t k i m , a egzaminy niepotrzebną stratą czasu. Z b o r o w s k i po n a p i ­ saniu r o z p r a w y d o k t o r s k i e j zbagatelizował sobie odbycie r y g o r o z u m , tracąc szanse normalnego w s p i n a n i a się po szczeblach k a r i e r y u n i w e r s y ­ teckiej. Pozostawał m u t y l k o zawód nauczyciela gimnazjalnego. Była t o jednak n a t u r a z b y t żywa, doskonale orientująca się w ówczesnych prą­ dach n a u k o w y c h i a r t y s t y c z n y c h zrodzonych w atmosferze Młodej P o l s k i . L i t e r a t u r a wzbogaca się słownictwem g w a r o w y m , m o t y w y l u d o w e w c h o ­ dzą do s z t u k i . Rozwija się w i e l k a akcja ludowego przemysłu a r t y s t y c z ­ nego k i e r o w a n a na Podhalu przez znakomitego g r a f i k a W. Skoczylasa, prezesa „Sztuki Stosowanej Podhalańskiej". Prace W. M a t l a k o w s k i e g o i S. W i t k i e w i c z a porywają miłośników Góralszczyzny swoją głębią uję­ cia. W t y m też czasie Sekcja Ludoznawcza Polskiego T o w a r z y s t w a T a ­ trzańskiego, której założycielem był Bronisław Piłsudski, u z d o l n i o n y badacz p i e r w o t n e j k u l t u r y Ajnów, Gilaków i Oroczonów , nawołuje ode­ z w a m i do systematycznych badań i gromadzenia wytworów k u l t u r y Podhalan . N i e zapominajmy, że ponadto działalność l i t e r a c k a W. T e t m a ­ jera i W. O r k a n a wytworzyła atmosferę, która odpowiadała wrażliwej psychice młodego „zastępcy nauczyciela" w N o w y m T a r g u . Z b o r o w s k i sam przyznaje, że uległ s u g e s t y w n y m wpływom Piłsudskiego, który choć nie posiadał wykształcenia etnograficznego, przecież był obdarzony n i e ­ zwykłą zdolnością głębszego u j m o w a n i a zagadnień k u l t u r o w y c h ; dzięki właśnie t y m osobistym zaletom utwierdził u Zborowskiego potrzebę badań etnograficznych. „Stopniowo — pisze o t y m Z b o r o w s k i — skrę­ ciłem całkiem na ludoznawstwo, to zawdzięczam n i e t y l k o zetknięciu się z Góralszczyzną i j e j codziennym życiem, ale w znacznej mierze n o w e m u znajomemu, który organizując etnograficzne badania w Z a k o ­ panem i na P o d t a t r z u , rychło się uwiedział o n o w y m miłośniku Podhala, grasującym w N o w y m T a r g u i o k o l i c a c h " . Niewątpliwie już w t y m czasie Z b o r o w s k i zbierając t e k s t y gwarowe i pierwsze opowieści góral­ skie wchodzi coraz głębiej w n u r t k u l t u r y podhalańskiej. 7 8 9 Musiał już w t e j dziedzinie n a u k i posiadać znaczne rozeznanie, skoro jesienią 1920 r . rezygnuje z redagowania „Gazety Podhalańskiej" i p r a c y w g i m n a z j u m n o w o t a r s k i m , decydując się n a objęcie stanowiska k u ­ stosza w M u z e u m Tatrzańskim oraz sprawowanie bezpośredniej o p i e k i 7 Zob. W. Zakopane S i e r o s z e w s k i , 1914—1921, s. V — X X X ; wiadomości podanej Bronisław Nitsch, Piłsudski, „Rocznik Podhalański", t. 1, op. cit., s. 210—216. B . Piłsudski wg p r z e z „Gazetę Podhalańską" (R, 6: 1918 n r 24) utonął w S e ­ k w a n i e 17 V 1918 r. Pełną biografię opr. Z b o r o w s k i , m a s z . ss. 140, M u z . T a t r z . 8 „Gazeta Podhalańska", R . 2: 1914 n r 5, s. 9. 9 J.Z b o r o w s k i , W s p o m n i e n i a , „Ziemia", R. 24: 1934 n r 1—2, s. 5 n. �48 MIECZYSŁAW GŁADYSZ nad działem e t n o g r a f i c z n y m . Odtąd też z niesłabnącą przez dziesiątki lat pasją z a j m u j e się szeroko pojętym f o l k l o r e m , a więc literaturą ustną, w i e r z e n i a m i i obyczajowością oraz muzyką ludową. Chociaż z czasem działalność jego staje się coraz bardziej rozległa, wykraczająca poza j ę ­ zykoznawstwo, f o l k l o r i etnografię, przecież dotyczyła zawsze zagadnień związanych z Podhalem. D o d a j m y , że niemały udział w e w p r o w a d z e n i u Zborowskiego w regionalną pracę kulturalną posiadał zespół działaczy podhalańskich i spisko-orawskich rozwijających wówczas w N o w y m T a r ­ gu żywą akcję społeczną i polityczną związaną ze s p r a w a m i plebiscyto­ w y m i na Spiszu i O r a w i e . O r g a n e m tego zespołu była właśnie „Ga­ zeta Podhalańska", z którą współpracował i przez krótki czas był j e j redaktorem . 10 I. D Z I A Ł A L N O Ś Ć NAUKOWA O p u b l i k o w a n y dorobek n a u k o w y Juliusza Zborowskiego zawiera w p r a w d z i e n i e w i e l e prac samoistnych, obejmuje natomiast kilkadziesiąt k o n s t r u k c y j n i e z w a r t y c h i metodycznie dojrzałych r o z p r a w , artykułów, tyleż obszernych interesująco ujętych sprawozdań z działalności M u ­ zeum Tatrzańskiego bądź i n n y c h i n s t y t u c j i n a u k o w o - k u l t u r a l m y c h z a j ­ mujących się Podhalem. N a d t o dochodzi sporo w n i k l i w y c h recenzji i n o ­ tát materiałowych o różnorodnej treści w większości z zakresu k u l t u r y l u d o w e j i g w a r y . W sumie jest to p l o n pokaźny, bo liczący około 150 pozycji b i b l i o g r a f i c z n y c h n i e j e d n o k r o t n i e o dużych wartościach po­ znawczych. Należy p r z y t y m podkreślić, że wyrósł on obok w i e l o r a k i c h wyczerpujących zajęć związanych z k i e r o w a n i e m M u z e u m Tatrzań­ skiego, placówki sporej, która do końca I I w o j n y światowej nie posiadała u s t a b i l i z o w a n y c h podstaw m a t e r i a l n y c h . N i e były to więc dogodne w a ­ r u n k i do przeprowadzania systematycznej p r a c y badawczej. Z b y t często rozpraszany zasób twórczej energii na wieloraką działalność nie t y l k o naukową, ale także organizacyjną i społeczną, musiał zaciążyć nad p l o ­ n e m b a d a w c z y m Zborowskiego. Dlatego n i e mógł osiągnąć rezultatów, na j a k i e było stać tego uzdolnionego i dobrze przygotowanego badacza. 11 R u c h e m t y m kierował z n a k o m i t y działacz i o r g a n i z a t o r życia k u l t u r a l n e g o i p o l i t y c z n e g o n a P o d h a l u , d r J a n B e d n a r s k i . Współpracowali z n i m : W ł a d y s ł a w O r k a n i r e d a k t o r z y „Gazety Podhalańskiej", F e l i k s Gwiżdż, T o m a s z Buła i i n . Z b o r o w s k i p o d p i s y w a n y był j a k o r e d a k t o r o d p o w i e d z i a l n y tego p i s m a od 1918 r. do września 1920 r. 10 Pełny z e s t a w b i b l i o g r a f i c z n y p r z y g o t o w u j e Zakład E t n o g r a f i i I H K M P A N w K r a k o w i e . Niektórych p o z y c j i Z b o r o w s k i n i e podpisywał a n i nie oznaczał p s e u d o ­ n i m a m i l u b k r y p t o n i m a m i . P o d s t a w o w e z e s t a w i e n i a : zob. W. J o s t o w a, „ L u d " , t. 49: 1963 (1965), s. X I I I — X V I I i 774—776. 11 �JULIUSZ 49 ZBOROWSKI Do takiego stanu przyczyniły się nie t y l k o źle rozplanowane akcenty wysiłku i w a r u n k i pracy, ale także środowisko, w którym żył i działał. Zresztą t e n b r a k zdecydowanego w y b o r u między s p r a w a m i i s t o t n y m i dla n a u k i a doraźnie e f e k t y w n y m i należy do zjawisk częstych u osób obdarzonych, t a k j a k Z b o r o w s k i , dużą wrażliwością psychiczną. Chociaż pełny dorobek n a u k o w y Zborowskiego n i e jest jeszcze znany, gdyż sporo prac i materiałów pozostaje w rękopisach , to jednak p r z e ­ gląd dotychczasowych p u b l i k a c j i orientuje nas dostatecznie w k i e r u n ­ kach podejmowanej przez niego działalności. W p r a w d z i e p r o d u k c j a n a u ­ k o w a narastała głównie wokół dwóch dziedzin zainteresowań, t j . języ­ k o z n a w s t w a (szczególnie d i a l e k t o l o g i i i nazewnictwa) oraz f o l k l o r u , d o ­ tyczyła również i i n n y c h zagadnień etnograficznych, a także m u z e a l ­ n i c t w a . O p r a c o w y w a n e coraz to nowe p r z y c z y n k i źródłowe mogły w pewnej mierze świadczyć o zamyśle całościowego ujęcia k u l t u r y l u ­ dowej, jednak w i e l e z n i c h nie pozostaje w t e m a t y c z n y c h związkach na t y l e , aby stanowić zręby większej k o n s t r u k c j i . Z b o r o w s k i zajmuje się również zagadnieniami społecznymi i k u l t u ­ r a l n y m i w związku z żywotną na t y m terenie odmianą r e g i o n a l i z m u , zwaną p o d h a l a n i z m e m . Ta działalność piśmiennicza, choć nie łącząca się ściśle z jego pracą badawczą, świadczy zarówno o szerokości z a i n ­ teresowań, j a k też t e n d e n c j i zastosowania osiągnięć n a u k i d l a potrzeb życiowych. W t y m zakresie doszedł do interesujących wniosków i uogól­ niających sformułowań . a. P r a c e j ę z y k o z n a w c z e . Pierwsze prace Zborowskiego w y ­ bijają się zdecydowanie ponad przeciętny poziom początkujących języko­ znawców. Ogłaszając k i l k a wartościowych przyczynków i recenzji staje się wkrótce „wielką nadzieją polskiej l i n g w i s t y k i " . Jeszcze obecnie t e świetne, a stosunkowo n i e w i e l k i e r o z p r a w k i należą nie t y l k o do h i s t o r i i 12 13 12 W k o r e s p o n d e n c j i do m n i e z dn. 30 V I 1963 r. Z b o r o w s k i w y m i e n i a następu­ jące p r a c e , które m a w skiego wykończenia, przygotowaniu: przeróbek ,,a) Z z a k r e s u dziejów itd. w y m a g a j ą : 1. N a j s t a r s z e Muzeum dzieje Tatrzań­ Muzeum Ta­ trzańskiego 1888—1892; 2. D z i e j e S e k c j i L u d o z n a w c z e j T o w . Tatrzańskiego i M u z e u m Tatrzańskiego (wspomnienia kresu w folkloru: federaci (bardzo długa chryja n a Boże N a r o d z e n i e ; z Zakopanego, artykułach 1911—1918; 3. 1. H i s t o r y c z n e p o d a n i a barscy widowiska latach „Grand Hotel Muzeum już Nowego Targu, góralskie: do P r a c Tatarzy, Szwedzi, i Materiałów nie w s p o m i n a m . Chyba dość na trzeba stare H. Paryskiego, Zbiory prof. wspomnienia uzupełnić. O i n n y c h lata. Niektóre Zborowskiego, opublikowaną „Przekrój", 1965, s. 8. 13 Z o b . Regionalizm 4 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I podhalański, artykuły, przerobić, j a k o że c z a s y się zmieniły i m o c p i s a n i n y stała się n i e a k t u a l n a " . Z o b też notatkę n a t e n t e m a t W. husyci, k o n ­ P T L ) ; 2. S c e n i c z n e 3. T e k s t y : b a j k i , p o d a n i a , zabobony, Kościeliska. W s z y s t k o p i s a n e w c z a s i e o k u p a c j i , muszę g r u n t o w n i e przez Tatrzańskie" o gościnnych p o k o j a c h w b u d y n k u M u z . T a t r z . 1-921—1939). b) Z z a ­ „Wierchy", R . 8: 1930, s. 204—223. n r 1067: �50 MIECZYSŁAW GŁADYSZ językoznawstwa, ale są użyteczne. Do n i c h n p . zaliczyć trzeba rozprawkę o archaizowaniu i archaizmach j ę z y k o w y c h . T u t a j po raz pierwszy należycie została naświetlona f u n k c j a archaizmów i i c h stylizacja, p r z y ­ czyniając się t y m s a m y m do podważenia dotychczasowych scholarskich wzorców s t y l i s t y k i t r a d y c y j n e j . u Juliusz Zborowski Z b o r o w s k i zbierając systematycznie materiały g w a r o w e i f o l k l o r y ­ styczne na Podhalu nie był zadowolony z t e c h n i k i zapisu. J a k k o l w i e k posługiwał się już wówczas fonografem p r z y n o t o w a n i u w y p o w i e d z i informatorów, przecież ów przyrząd zaopatrzony w tubę gramofonową i wałek w o s k o w y budząc w i e l e sensacji przynosił więcej kłopotu niż Z dziejów języka nowopolskiego, „Język P o l s k i " , R . 1: 1913 n r 5—7, s. 1 2 9 — 138, 161—171, 199—209, 224; N a artykuł t e n z w r a c a u w a g ę : К. В u d zу к, Stylistyka teoretyczna w Polsce, W a r s z a w a 1946, s. 406. 14 �JULIUSZ 51 ZBOROWSKI pożytku. Ambicją młodego badacza było posiadanie bardziej sprawnego i n s t r u m e n t u pomocniczego. Dowiadywał się też nieustannie w zagranicz­ n y c h w y d a w n i c t w a c h o udoskonaleniach tego cennego X I X - w i e c z n e g o w y n a l a z k u . M i m o b r a k u należytej pomocy technicznej osiągnięcia b a ­ dawcze Zborowskiego musiały być jednak znaczne, skoro prof. N i t s c h publikując część przez niego zebranych materiałów opatruje następującą uwagą: „Teksty zapisane przez Juliusza Zborowskiego, kustosza M u ­ zeum Tatrzańskiego w Zakopanem, doskonałego znawcę języka i k u l t u r y podhalańskiej, w latach 1911—1916" . Najbardziej zaawansowane opracowania z tego okresu ogłasza Zbo­ r o w s k i w „Gazecie Podhalańskiej" i w czasopismach „Ziemia", „Lud", „Język P o l s k i " i „Rocznik S l a w i s t y c z n y " . Przede w s z y s t k i m nazewnictwo i słownictwo g w a r o w e pasjonowały młodego badacza, do nich też był najlepiej p r z y g o t o w a n y . Chcąc zachęcić i n n y c h do gromadzenia m a t e r i a ­ łów w t y m zakresie opracowuje bardzo pożyteczne wskazówki d l a zbie­ raczy t e r e n o w y c h . W t e j krótkiej broszurce traktującej o sposobach zbierania nazw geograficznych wskazuje n a podstawowe zasady, ważne zresztą d l a każdej p r a c y terenowej, a m i a n o w i c i e na sposoby zbierania, porządkowania i przedstawiania zebranego materiału. Z b o r o w s k i w y ­ kazuje znakomite opanowanie p r e c y z y j n y c h metod językoznawczych, które będą m u służyły p r z y dalszych badaniach f o l k l o r y s t y c z n y c h i e t ­ nograficznych. W ciągu przeszło półwiećznej różnorodnej działalności Z b o r o w s k i nieraz w r a c a do tematów z dziedziny d i a l e k t o l o g i i zachęcany zwłaszcza przez prof. К. Nitscha. Z ostatnich tego rodzaju p o z y c j i n a szczególną uwagę zasługuje r o z p r a w k a p t . Od „wałaski" do „watażki" . b. P r a c e f o l k l o r y s t y c z n e i e t n o g r a f i c z n e . Zborow­ s k i — j a k już wspomniałem — nie poprzestaje na f o r m a l n y m r e j e s t r o ­ w a n i u g w a r y , ale chcąc pogłębić badania dialektologiczne poczyna zapo­ znawać się z całością k u l t u r y Podhala. Wkrótce t e n n o w y k i e r u n e k badań miał przynieść pierwsze k o n k r e t n e r e z u l t a t y . W t y m zakresie również nie poprzestaje na zamkniętym kręgu zbierania materiałów j a k o sumy 15 16 17 1S 15 Chodziło t u głównie o i n n y t y p przyrządu w y p r o d u k o w a n e g o p r z e z berlińską firmę „Der L a u t " , która zaczęła wyrabiać n o w o c z e s n e s p r a w n e a p a r a t y utrwalające teksty państwowej g w a r o w e , a pracującą m . i n . d l a prof. Doegena, kierownika „Berliner L a u t b i b l i o t h e k " . Była to j e d n a k n a ówczesne możliwości z b y t aparatura, Fonograf bo na cena jej usługach wynosiła dialektologii około 3500 R M . Zob. i etnografii też muzycznej L. w kosztowna K a c z m a r e k , Polsce, „Biuletyn F o n o g r a f i c z n y " , z. 1, 1953, s. 19—54. 16 K. 17 Wskazówki Nitsch, Wybór polskich do zbierania nazw tekstów gwarowych, geograficznych, T o w a r z y s t w a Miłośników Języka P o l s k i e g o n r 4). 18 „Język P o l s k i " , t. 34: 1954, s. 125—128. Lwów 1929, s. 34. K r a k ó w 1923, ss. 32 ( B i b l i o t e k a �52 MIECZYSŁAW GŁADYSZ faktów, ale kierując się k u szerszym h o r y z o n t o m , dąży do poznania pełni życia i p s y c h i k i górali podhalańskich. Staje się wkrótce rzeczy­ wiście j e d n y m z najpoważniejszych znawców nie t y l k o gwary, lecz także i k u l t u r y Podhala, gromadząc obfite i różnorodne materiały, j a k i c h n i k t dotychczas nie zebrał z tego obszaru. Z t y c h bogatych zasobów m i e l i w ciągu w i e l u l a t czerpać zarówno językoznawcy, j a k też etnografowie. Nie było w p r o s t badacza Podhala, który b y n i e korzystał z materiałów bądź i n s t r u k t y w n y c h wskazówek Zborowskiego, przystępując do studiów nad kulturą l u b gwarą t e j części góralszczyzny k a r p a c k i e j . Właściwie Z b o r o w s k i nie zdołał wykorzystać w pełni zebranych m a ­ teriałów. W pracach o p u b l i k o w a n y c h nie wyszedł z fazy p r z y c z y n k a r stwa nie t y l k o językoznawczego, ale również etnograficznego. N a w e t nagromadzone znaczne zasoby materiałowe, g r u n t o w n e przygotowanie naukowe, twórcze uzdolnienia, j a k też wspaniały talent pisarski okazały się niewystarczające wobec b r a k u odpowiednich warunków pracy. Analizując działalność Zborowskiego, chociaż odnosi się wrażenie, iż pozostawiony p l o n jest niedokończonym dziełem życia, w i d z i m y d o ­ skonałego badacza i świetnego popularyzotora żywotnych zagadnień Podhala. Charakteryzując ogólnie należy stwierdzić, że zarówno p r z e ­ mawiał z niebywałą swadą, j a k też pisał polszczyzną pełną zadzierżystości i stylistycznej u r o d y , posiadał zdolność stawiania zagadnień i w y ­ d o b y w a n i a głębszego znaczenia z niepozornych często zjawisk k u l t u r y . Dzięki t y m u z d o l n i e n i o m naukowo-badawczym, twórczej jasności i swo­ bodzie wysławiania się Z b o r o w s k i pobudzał czytelnika i słuchacza do d a l ­ szych uzupełniających poszukiwań albo głębszej r e f l e k s j i . T e n na wskroś rasowy badacz poszukujący nieustannie nowoczesnych m e t o d p r a c y n a ­ kreśla chętnie szerokie tło społeczno-gospodarcze dla opisywanych w y ­ tworów, wyjaśniając w t e n sposób niejeden f a k t historyczny. Stąd też jego nieprzeciętne zamiłowanie do poszukiwań a r c h i w a l n y c h , dające możliwość naświetlania wyników współczesnych badań terenowych, a także pogłębiania uogólnień l u b lepszego zrozumienia toczących się procesów h i s t o r y c z n y c h . Zborowskiego zawsze pasjonowała przeszłość tutejszego l u d u ; badał więc odległe k o n f l i k t y społeczne wyrosłe na skalistej glebie Podtatrza. Stąd to jego baczna uwaga zwrócona na p r o b l e m zbójnictwa. W l i c z n y c h na t e n temat studiach przebija n i e t y l k o s y m p a t i a do t y c h , „co świat równali", ale głębsze zrozumienie znaczenia l u d o w e j l i t e r a t u r y u s t n e j , jej ideologicznego oddziaływania na postawy chłopskie j a k o w y r a z u o p o 19 Pieśń o standrechcie s. 7 1 — 9 3 ; Kostka-Napierski s. 304 п.; W poszukiwaniu 1954, s. 174 п., i i n . 19 i Proćpakowej w poematach czorsztyńskiej bandzie z roku 2795, „ L u d " , t. 28: 1929, Styczyńskiego, „Wierchy", R . 20: 1951, tradycji, „Polska S z t u k a L u d o w a " , R . 8: �JULIUSZ 53 ZBOROWSKI r u i z n a k o m i t e j b r o n i w walce klasowej. A u t o r nie podaje h i s t o r y c z n y c h ciekawostek związanych ze zdarzeniami a k c j i zbójnickich, ale w y s u w a m o t y w y zasadnicze, związane z istotą zmagań chłopskich z wyniszcza­ jącym wieś u s t r o j e m feudalno-pańszczyźnianym. Ostrość występujących zadrażnień naświetla nie wąskim ekonomizmem, ale w y c h o d z i z zało­ żeń materialistycznego u j m o w a n i a dziejów w a l k i o środki p r o d u k c j i . W podobny sposób, również n a przykładzie zbójnictwa, będzie te za­ gadnienia rozwiązywał później G r i e k o w l u b M i l l e r . W opowiadaniach dotyczących przeszłości Podhala zwraca szczególną uwagę na ludowe i n t e r p r e t a c j e postaci i zdarzeń h i s t o r y c z n y c h , opie­ w a n y c h w folklorze góralskim. Interesuje go mechanizm powstawania wątków i f o r m y i c h przeobrażeń. Ze szczególnym zamiłowaniem g r o ­ m a d z i d o k u m e n t y historyczne i zbiera materiały do l u d o w y c h w y o b r a ­ żeń o postaciach i f a k t a c h h i s t o r y c z n y c h oraz śledzi i c h odbicia w u t w o ­ rach l i t e r a c k i c h . Radzi opisywanie nawet niedawno zaszłych w y p a d ­ ków, aby w t e n sposób można było lepiej zrozumieć proces powstawania l u d o w y c h utworów. W pracach terenowych przestrzega wierności zapisu, traktując go jako d o k u m e n t , który n i e może być zmącony n a j m n i e j s z y m u b a r w i e n i e m l i t e r a c k i m , a zapisywane u t w o r y k o n f r o n t u j e z f a k t a m i historycznymi. Na t e n sam głębszy n u r t u j m o w a n i a zjawisk k u l t u r o w y c h związanych ze stosunkami społeczno-ekonomicznymi na Góralszczyźnie wskazuje Z b o r o w s k i , g d y kreśli s y l w e t k i badaczy l u b podróżników przebywających w T a t r a c h w X I X w . (Staszic, Goszczyński, M u n d t , A l t i in.) mówiąc 0 i c h żywych zainteresowaniach kulturą i szczerym stosunku do m i e j ­ scowej ludności. 2 0 Z b o r o w s k i najchętniej pracował na pograniczu językoznawstwa 1 e t n o g r a f i i . N a t y m o d c i n k u badań poruszał się n a j p e w n i e j . Z tego zakresu jego n i e w i e l k i e r o z m i a r a m i , ale świetnie Skonstruowane prace oparte na świeżym materiale t e r e n o w y m zawsze budziły szczere za­ interesowanie zarówno językoznawców, j a k i etnografów. M a m na m y ­ śli przede Wszystkim jego n a u k o w y wkład w dziedzinę nazewnictwa. Na podstawie licznych poszukiwań t e r e n o w y c h i a r c h i w a l n y c h opraco­ wał szereg artykułów cennych d l a h i s t o r i i osadnictwa Podhala. Cho­ ciaż prace te powstały przed trzydziestu p a r u l a t y , przecież nadal należą do p o d s t a w o w y c h , j a k n p . materiały do nazw zwierząt, p rz e z w is k gó­ ralskich, nazw g r u p etnograficznych oraz k i l k u miejscowości Podhala . 21 Myliłby się ten, k t o b y uważał, że t y l k o k u l t u r a t r a d y c y j n a zajmo20 Góralskie podania o Szwedach i „Potop" Sienkiewicza, „Światowit", t. 24: 1962, s. 677—688. 21 Zob. W. T a s z y c k i , Bibliografia onomastyki polskiej, Kraków 1960, s. 335. �54 MIECZYSŁAW GŁADYSZ wała Zborowskiego. Badacz t e n , doskonale umiejący opisywać zjawiska k u l t u r o w e ubiegłych epok, świetnie obserwuje współczesne życie w s i . Przykładem tego może być artykuł na temat m o d y w i e j s k i e j . A u t o r porusza t a m jedno z n a j a k t u a l n i e j s z y c h zagadnień p o t r a k t o w a n e bardzo szeroko. Z j a w i s k o to śledzi w dziedzinie s t r o j u , w zdobnictwie, b u d o w ­ n i c t w i e , obserwuje je w f o l k l o r z e m u z y c z n y m , l i t e r a c k i m i t d . Zagadnie­ nie m o d y nie było na ogół dotychczas jasno postawione w badaniach terenowych, toteż pracę podjętą przez Zborowskiego należy uważać za nowatorską, przyczyniającą się do szerszego u j m o w a n i a zjawiska prze­ mian w kulturze ludowej. Znaczną wartość naukową posiadają k r y t y c z n e u w a g i Zborowskiego czynione w związku z recenzowaniem prac językoznawczych i etnogra­ f i c z n y c h . Podobnie należy traktować k r o n i k a r s k i e n o t a t k i o życiu n a u k o ­ w y m i k u l t u r a l n y m Podhala gęsto rozsiane w licznych czasopismach. Z b o r o w s k i prostuje i uzupełnia szereg poglądów językoznawców, etno­ grafów, głośnych regionalistów i i n . D o w o d e m celności oceny nawet t a k specjalnych zagadnień, j a k l u d o w a twórczość plastyczna, mogą być u w a g i na marginesie pracy T. Dobrowolskiego . „Niezależnie od k w e ­ stionowania trochę sztucznego podziału utworów rzeźbiarskich — p i ­ sze Z b o r o w s k i — uważam, że jest to istotnie dziełko o sztuce l u d o w e j , a nie e t n o g r a f i i . Natomiast b r a k ogólnego podłoża k u l t u r a l n e g o , t j . wła­ śnie etnograficznych danych, nakazuje r o z p a t r y w a n i e t a k i c h problemów również przez etnografów, z t y m jednak, iż n i e będą udawać znawców s z t u k i . Ideałem byłaby współpraca historyków s z t u k i i etnografów na jednym i t y m samym terenie" . 2 2 23 24 Recenzując prace o Podhalu nie t y l k o pisze o osiągnięciach badaczy, ale dorzuca nowe nieznane f a k t y , które n i e j e d n o k r o t n i e inaczej naświe­ tlają w y n i k i nawet w y b i t n y c h autorów. C z y n i to w sposób szczególny, zajmując się istotą zagadnienia, a nie n i e d o p a t r z e n i a m i autora. W t e n sposób unikał niepotrzebnych zadrażnień przyczyniając się w y d a t n i e do poszerzenia czy pogłębienia opracowanego t e m a t u . Z t a k wielką kulturą polemiczną pisywało niezbyt w i e l e osób. Z b o r o w s k i poszedł t u t a j śla­ d a m i w y b i t n e g o h u m a n i s t y , Jana G w a l b e r t a Pawlikowskiego. Recenzje Zborowskiego wyrastały na marginesie gromadzenia m a ­ teriałów do rozumowanej b i b l i o g r a f i i d l a całości k u l t u r y Podhala. W t y m celu wertował nieustannie bibliograficzne zestawienia Estreichera, J a n i ­ szewskiego, Müldnera czy Payera, co świadczy o jego w n i k l i w y c h poszu22 Moda i wieś góralska, „Ziemia", R . 15: 1930 n r 19, s. 393—402 (i odbitka). T- D o b r o w o l s k i , tabl. X X I I . 23 Z 1930 r. 24 korespondencji Śląska rzeźba ludowa Zborowskiego do prof. w drzewie, Т. K a t o w i c e 1930, ss. 31, Dobrowolskiego z dn. 29 I I I �JULIUSZ ZBOROWSKI 55 k i w a n i a c h a r c h i w a l n o - b i b l i o t e c z n y c h . O rezultacie tej pracy poza ogło­ szonymi n o t a t k a m i nie w i e m y z b y t wiele. A r c h i w u m zgromadzone przez Zborowskiego zostanie zapewne wkrótce uporządkowane, a ważniejsze prace ogłoszone d r u k i e m . Jako badacz t e r e n o w y Z b o r o w s k i posiadał niezwykłą łatwość g r o ­ madzenia materiałów etnograficznych, wydobywając najbardziej osobiste przeżycia swoich informatorów. T o dawało m u sporo możliwości głęb­ szego u j m o w a n i a zjawisk k u l t u r o w y c h i dochodzenia do wyników nie zawsze zgodnych z ogólnie przyjętymi poglądami. Trafność niezależnych koncepcji była oparta zarówno na doskonałej znajomości t e r e n u , j a k też l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u . Wychodzenie z własnym k o n k r e t n y m m a t e r i a ­ łem p u b l i k o w a n y m świadomie j a k o wstępne rozeznanie umożliwiające i n n y m dokonanie syntezy podnosi naukowo^społeczne znaczenie jego d o r o b k u . Z b o r o w s k i unikając nęcących uogólnień pozbawionych należy­ cie ugruntowanego oparcia wolał publikować w z o r o w o zebrany i u p o ­ rządkowany k o n k r e t n y materiał t e r e n o w y wiedząc, że będzie o n służył przyszłym pokoleniom badaczy. N a t y m m . i n . polega nieprzemijająca wartość ogłoszonych przez niego materiałów, w których jasno określane są zjawiska k u l t u r o w e . Z b o r o w s k i rysując obraz życia l u d u podhalań­ skiego używa s t y l u jędrnego, nie pozbawionego dyskretnego h u m o r u , zwłaszcza p r z y c h a r a k t e r y z o w a n i u postaw l u d z k i c h . Był też zdecydowanym p r z e c i w n i k i e m p u b l i k o w a n i a n i e u d o k u m e n t o ­ w a n y c h poglądów bądź dobierania faktów do z góry powziętych koncep­ cji. Unikał b r a k u d o k u m e n t a c j i , niedbałej f o r m y l u b niejasności k o n ­ s t r u k c j i . Pisał prosto o złożonych w y t w o r a c h k u l t u r y , co podnosiło i n d y ­ widualność s t y l u i siłę a r g u m e n t a c j i . Dążenie do p r e c y z j i w u j m o w a ­ n i u zagadnień, poczucie odpowiedzialności, a p r z y t y m oszczędność sło­ wa i u n i k a n i e żargonu naukowego komplikującego jeszcze bardziej s k o m ­ p l i k o w a n e zjawiska charakteryzowały jego twórczość naukową. Były to cechy n i e t y l k o t a l e n t u , ale również d y s c y p l i n y badacza. Wykształco­ n y i k r y t y c z n y jego umysł zdawał sobie sprawę z odpowiedzialności sfor­ mułowań posiadających znaczenie s y n t e t y c z n y c h ujęć. Toteż aprioryczne nastawienie n i g d y n i e ciążyło n a d jego w n i o s k a m i , które opierał na k o n ­ k r e t n y c h w n i k l i w i e przeanalizowanych faktach. 25 II. D Z I A Ł A L N O Ś Ć MUZEALNA Praca naukowo-badawczą Zborowskiego jest zaledwie cząstką tego, co uczynił d l a Podhala, p r z y czym n i e jest n a m w pełni znana, gdyż j e j 25 Por. A n t o n i e w i c z , op. cit., s. X I . �56 MIECZYSŁAW GŁADYSZ w y n i k i — j a k t o już wspomniałem — w większości pozostają nadal w rę­ k o p i s a c h . Obecnie do najpoważniejszych, a zarazem trwałych osią­ gnięć należy zaliczyć jego udział w w s z e c h s t r o n n y m r o z w o j u M u z e u m Tatrzańskiego . W ciągu czterdziestoparoletniego (1922—1965) k i e r o w a ­ nia tą znaną powszechnie placówką powiększył z b i o r y muzealne p r a w i e 0 5000 bezcennych eksponatów, a bibliotekę z k i l k u s e t p o z y c j i do ponad 12 t y s . tomów, która s t a n o w i obecnie najbardziej celowo d o b r a n y zestaw p u b l i k a c j i dotyczących obszaru K a r p a t , zawierając dawno wyczerpane w y d a w n i c t w a polskie, słowackie, czeskie, węgierskie, niemieckie. Ze specjalnym zamiłowaniem (nie szczędząc czasu i własnych funduszów) rozbudowywał a r c h i w u m liczące w i e l e tysięcy p o z y c j i składających się z u n i k a l n y c h druków, r z a d k i c h rękopisów, z których niejeden p r z y g o t o ­ wał do d r u k u , z dokumentów, f o t o g r a f i i , rysunków, zdjęć a r c h i t e k t o n i c z ­ nych, map, mut, filmów, wreszcie z przeszło 30 t y s . wycinków praso­ w y c h . T a wyjątkowo płodna działalność Zborowskiego prowadzona w t r u d n y c h n i e j e d n o k r o t n i e w a r u n k a c h m a t e r i a l n y c h zapewniła m u zaszczytną kartę w dziejach m u z e a l n i c t w a polskiego. Dążąc nieustannie do r o z b u d o w y M u z e u m Z b o r o w s k i pragnie w n i m przedstawić znaczenie Podhala n i e t y l k o w jego zasobach k u l t u r o w y c h wyrosłych w procesach historycznych, pełnych niezwykłych napięć spo­ łecznych i p o l i t y c z n y c h , ale wyraźnie podkreślić jego wartość d l a życia gospodarczego i psycho-fizycznego całej Polski. Toteż stara się nadać p l a ­ cówce nie t y l k o charakter kulturalno-oświatowy, ale również uczynić z niej ośrodek działalności n a u k o w e j . M u z e u m miało obrazować kulturę 1 w a r u n k i środowiskowe, ułatwiać i n n y m i samo przeprowadzać prace badawcze. M i m o sporych trudności Z b o r o w s k i w dużej mierze osiągnął wytknięte cele. Dzięki jego wysiłkom w M u z e u m poza odpowiednio p r z y ­ g o t o w a n y m i w y s t a w a m i został zorganizowany pierwszy w Polsce w a r ­ sztat pracy naukowo-badawczej, a p r z y t y m pomieszczenie d l a p r z y ­ jezdnych w t z w . „hotelu m u z e a l n y m " . Z pomocy Zborowskiego k o r z y s t a w i e l u w y b i t n y c h uczonych. Dzięki sprzyjającym w a r u n k o m powstały 26 27 28 2 9 26 Zob. p r z y p i s 12. M u z e u m Tatrzańskie i m . D r a T . Chałubińskiego w Z a k o p a n e m powstało w 1888 r. Zob. też T . D r o p n i o w s к i, Р. Т. T . 1873—1923, „Wierchy", R . 1: 1923, s. V I ; J o s t o w a, op. c i i . , s. 751 п.; tamże l i t e r a t u r a o p o w s t a n i u i działalności M u z e u m Tatrzańskiego. 2 7 J o s t o w a , op. c i i . , s. 758, 762 п.; zob. też M . G ł a d y s z, Działalność na­ ukowa etnograficznych placówek muzealnych w okresie powojennym, „Etnografia P o l s k a " , t. 2: 1959, s. 109—138. 28 Muzeum Tatrzańskie. 1929, s. 154—169. 29 Rok 1928—1929 i plany na przyszłość, „Wierchy", R . 7: �JULIUSZ 57 ZBOROWSKI t u t a j m . i n . znane prace etnograficzne, n p . W. A n t o n i e w i c z a , J . S. B y stronia czy A . Chybińskiego . Z b o r o w s k i chcąc podnieść naukowe znaczenie k i e r o w a n e j przez sie­ bie placówki organizuje serię wydawniczą p t . W y d a w n i c t w a M u z e u m T a ­ trzańskiego. W niej ukazało się w okresie międzywojennym k i l k a cen­ n y c h pozycji e t n o g r a f i c z n y c h , pierwszy był „Rocznik Podhalański" z a p r o j e k t o w a n y jeszcze przez Bronisława Piłsudskiego . Także s t a ra ­ n i e m Zborowskiego w okresie p o w o j e n n y m ukazuje się szereg p u b l i k a c j i dotyczących przeważnie działalności w y s t a w i e n n i c z e j i zbiorów M u z e u m Tatrzańskiego . Z b o r o w s k i r o z w i j a również ożywione k o n t a k t y z w i e l o m a i n s t y t u c j a m i n a u k o w y m i , polegające na w y m i a n i e doświadczeń i p u b l i ­ k a c j i , p o d e j m o w a n i u wspólnych a k c j i badawczych, a nawet organizuje pomoc p r z y gromadzeniu eksponatów d l a powstających placówek muzeal­ n y c h . Z a j m u j e się nie t y l k o pracą organizacyjną, ale również pisze o dziejach i znaczeniu zbiorów, podejmując ponadto problematykę ściśle muzealną . 30 31 32 33 34 35 36 37 Z b o r o w s k i j a k o muzeolog posiada nieocenione zasługi d l a badań etno­ graficznych Podhala. Z b i o r y powięjkszał na w s z e l k i sposób. Gromadził nie t y l k o pojedyncze eksponaty niezbędne do w y s t a w stałych, ale zapeł­ niał ciasne magazyny dziesiątkami o d m i a n , za pomocą których dopiero można było określić skalę w y t w a r z a n y c h f o r m l u b ornamentów: „...poza wystawową częścią — pisze Z b o r o w s k i — m u s i m y tworzyć kolekcje naukowe, t j . w większych, nawet i bardzo w i e l k i c h ilościach t y c h samych egzemplarzy. W t a k i właśnie sposób umożliwiłem napisanie dwóch prac 38 Metalowe 30 W. 31 J . S . В у s t r o ń, Bibliografia Antoniewicz, 32 А. С h y b i ń s к i, spinki etnografii Instrumenty Antropologiczno-Archeologiczne góralskie, polskiej, muzyczne K r a k ó w 1928 ( P r z e d m o w a ) . K r a k ó w 1929, s. I V . na Podhalu, i Etnograficzne", „Prace i Materiały t. 3: 1924, cz. I I , s. 4; tamże, t. 4: 1927, cz. I I I , s. 30. 33 w J o s t o w a, op. cit., s. 759—760. 34 „Rocznik Podhalański", op. cit., s. I I I . 35 G ł a dу s z, op. cit.; 36 W 1927 r. J o s t o w a, op. cit. Zborowski Katowicach wytyczne bezinteresownie i ramy programu złożonej z s z e r e g u działów reprezentujących opracował dla zorganizowania Muzeum części poszczególne r e g i o n y Śląskiego etnograficznej Polski. W ciągu następnych dwóch l a t zebrał n a P o d h a l u o d p o w i e d n i z e s t a w eksponatów do „Działu Podhalańskiego". 37 J. Z b o r o w s k i , Problem świata w muzeach, „Przemysł, Rzemiosło, S z t u ­ k a " , R. 3: 1923 n r 1—2, s. 34—43. 38 W okresie powojennym zostały r o z b u d o w a n e i b a r d z o pomysłowo urządzone w g planów J . M a r k s e n a . N i e widziałem po w o j n i e t a k w z o r o w o p r o w a d z o n y c h m a ­ gazynów e t n o g r a f i c z n y c h w P o l s c e a n i w i n n y c h k r a j a c h środkowej i południowej Europy. �58 MIECZYSŁAW GŁADYSZ o i n s t r u m e n t a c h m u z y c z n y c h prof. Chybińskiemu, o spinkach góralskich prof. A n t o n i e w i c z o w i , a o k i l k u pracach będących na warsztacie nawet nie w s p o m i n a m " . A przecież trudności w gromadzeniu eksponatów miał spore, nie iposiadając stałych środków na powiększanie zbiorów oraz na i c h przechowywanie i konserwację. Prof. Juliusz Zborowski, w pracowni Muzeum Tatrzańskiego (1964 r.) Nieco inaczej przedstawiały się ówczesne sposoby gromadzenia m u z e a l ­ n y c h zbiorów etnograficznych. Zarówno w X I X w . i w pierwszych dzie­ siątkach l a t naszego stulecia, a także w okresie międzywojennym m e t o d y n a b y w a n i a eksponatów w terenie różniły się znacznie od pracy k o l e k c j o ­ nerskiej współczesnego muzeologa-eksploatora. Również w M u z e u m T a ­ trzańskim n i e było jeszcze u g r u n t o w a n y c h sposobów d o b o r u i bezpośred­ niego docierania do eksponatów. Wyręczano się często pośrednictwem handlarzy, zarówno w i e j s k i c h , j a k i pochodzących z miasta. W t e n sposób przepadało w i e l e cennych wiadomości dających badaczom tę niezwykłą możliwość głębszego poznania f u n k c j i w y t w o r u i jego dziejów. Większość �JULIUSZ ZBOROWSKI 59 p r y w a t n y c h k o l e k c j i podhalańskich, które z k o l e i jako d a r y l u b z a k u p y przeszły do zbiorów M u z e u m Tatrzańskiego, została zebrana właśnie za pomocą pośredników. „Nasze najcenniejsze z b i o r y — pisze Z b o r o w ­ s k i — pochodzą zasadniczo ze zbiorów p r y w a t n y c h , r o b i o n y c h przed kilkudziesięciu l a t y , a z a k u p i o n y c h przez nas w ostatnich dziesiątkach l a t " . N a w e t Z b o r o w s k i , w y t r a w n y badacz t e r e n o w y w zakresie g w a r y i f o l k l o r u , w gromadzeniu eksponatów posługiwał się pośrednikami. Po­ wodów u n i k a n i a bezpośredniej eksploracji terénu miał aż nazbyt w i e l e . Przede w s z y s t k i m b r a k odpowiednio w y s z k o l o n y c h pomocniczych p r a ­ cowników muzealnych, nieuregulowane s p r a w y budżetowe, pochłaniająca czas a d m i n i s t r a c j a placówki i t d . Niemałe też znaczenie posiadała z w y ­ czajna niechęć do nużącego i niełatwego szperania po oczernionych sa­ dzą strychach, zatęchłych komorach, w których pokolenia chłopskie skła­ dały zużyte t w o r y swoich rąk i umysłów, chroniąc je p r z e d ostatecznym zniszczeniem, a czasem ,,na pamiątkę". Wśród t y c h przedmiotów w y s e l e k ­ cjonowanych przez życie znajdowały się f o r m y p i e r w o t n e j k u l t u r y , w y ­ t w o r y p o k r y t e sztuką zdobniczą l u b przemyślne okazy t e c h n i k i chłop­ skiej. Z b o r o w s k i o t y m doskonale wiedział. „Jeżeli dzisiaj w ogołoconym przez zbieraczy t e r y t o r i u m — pisze Z b o r o w s k i — chce się zebrać w a r ­ tościowe okazy, p i e r w s z y m w a r u n k i e m zgromadzenia przedmiotów o r e ­ pre z e n t a t y wn e j wartości jest osobista wędrówka zbierającego po w s i a c h " . Uważa więc eksplorację t e r e n u za conditio sine qua non pracy muzeologa, ale n a osobisty w niej udział po p r o s t u nie zawsze miał czas. Posługiwał się w t e d y u p a t r z o n y m i bądź zgłaszającymi się samorzutnie pośrednikami, których nazywał „agentami". „Okazy, j a k i e zakupiłem [ostatnio], zebra­ łem przez górali, używanych przeze m n i e od k i l k u l a t d l a wywiadów po wsiach podhalańskich, spiskich i o r a w s k i c h celem zebrania i n f o r m a c j i o możliwościach zakupów. P r z y pomocy t y c h zebranych wiadomości roz­ pocznę dopiero [...] objazdy". Świadczyło to niewątpliwie o organizacji pracy p r z y n a b y w a n i u eksponatów. N i e zawsze j e d n a k t e n sposób p r z y ­ nosił zadowalające r e z u l t a t y , chociaż teren był przysposobiony do poszu­ kiwań. „Wczoraj — pisze Z b o r o w s k i — za całodzienną wędrówkę autem l i n i i C z a r n y D u n a j e c — O r a w a zapłaciłem 100 zł, a d l a M u z e u m naszego takiego sąsieka, j a k i jest niesłychanie potrzebny, nie dostałem. I do tego nic innego p r a w i e nie mogłem oglądać po chałupach, gdyż wędrowałem t y l k o po stodołach i stajniach. Jedyną pociechą zakupienie starego w a r s z ­ t a t u do w y r o b u fajek i narzędzia ciesielskie. A co się na O r a w i e zapy­ tałem o obraz na szkle, t o albo m n i e już Semkowicz dla Etnograficznego M u z e u m w K r a k o w i e uprzedził, albo w zeszłych latach m o i właśnie agenci, albo jakiś Żydek k r a k o w s k i . We wsiach, w których r. 1926 sam płaciłem 5 złotych za k a p i t a l n y obraz na szkle, teraz góral śpiewa po 50 zł nawet. Rozpisałem się o t y m — kończy Z b o r o w s k i — trochę m i - �60 MIECZYSŁAW GŁADYSZ m o w o l i . Piszę o t t a k , d l a przyjemności własnej, a może kiedyś do d r u k u , n o t a t k i etnografa-muzealisty. I m i m o w o l i w p a d a m w t a k i s t y l w liście" . Z b o r o w s k i n i e j e d n o k r o t n i e narzekał na z b i u r o k r a t y z o w a n y system pracy muzealnej zabierający m u najcenniejsze godziny dnia, chociaż działalność społecżno-kulturalną i oświatową, podobnie j a k i naukową, pojmował j a k o swego rodzaju pasjonujące przeżycie. W t e j działalności uzewnętrzniał się jego t a l e n t l i t e r a c k o - a r t y s t y c z n y ujęty jednak w r y z y ścisłych metod badacza. Świadczą o t y m jego pełne swady publiczne wystąpienia, język w jego n a u k o w e j twórczości oraz sposób podejścia do w i e l u zagadnień życiowych. Umysł jego obdarzony wyobraźnią z u p o ­ dobaniem odkrywał tajemnice przeszłości. Ujawniał r y s y dawnego P o d ­ hala zawarte w tysiącach eksponatów muzealnych, w opowieściach góralskich, d o k u m e n t a c h w y d o b y w a n y c h z a r c h i w u m . Przedstawianie ży­ cia ubiegłych epok było d l a Zborowskiego poza obowiązkiem n a u k o w y m i społecznym także niezwykłą atrakcją. Odpowiadał m u t e n twórczy wysiłek. Z niego właśnie wyrastał b u j n y p l o n jego życia. Z b o r o w s k i , posiadający niemałe zasługi naukowe kwalifikujące go jako jednego z czołowych badaczy Góralszczyzny podhalańskiej, odzna­ czał się wyjątkową bezinteresownością i skromnością. Z całą gotowością pomagał w pracy i n n y m badaczom, których uważał za lepiej p r z y g o t o ­ w a n y c h do rozwiązywania zagadnień łączących się z kulturą Podhala, dzieląc się chętnie z i n n y m i n a b y t y m doświadczeniem, wiedzą, z e b r a n y m i materiałami . Cechy c h a r a k t e r u , k o n s t r u k t y w n a działalność na w i e l u odcinkach n a u k i i życia k u l t u r a l n e g o wyznaczyły Z b o r o w s k i e m u za­ szczytne miejsce wśród g a l e r i i niezapomnianych i powszechnie cenio­ n y c h twórczych postaci związanych z historią Podhala . 39 40 41 Mieczysław Gładysz JULIUSZ ZBOROWSKI. CONTRIBUTION DU A L'HISTOIRE DE L'ETHNOGRAPHIE PODHALE Résumé L'activité dans le d o m a i n e l'éducation de J . Z b o r o w s k i , kopane, populaire fut présentée du P o d h a l e 33 W y p o w i e d z i de l a r e c h e r c h e s c i e n t i f i q u e , de l a c u l t u r e et de d i r e c t e u r p e n d a n t 45 a n s du Musée des T a t r a á Z a ­ s u r le fond d'études de c a r a c t e r e poursuivies par l'auteur Zborowskiego pochodzą general sur l a culture de cet a r t i c l e . I I y caractérise . l e z korespondencji z dnia 5, 9, 26 V 1928 r. 40 P o r . np. J . S . В y s t r o ń, Pieśni Antropologiczno-Archeologiczne 41 1966. o zbójniku i jego żonie, „Prace i Materiały i E t n o g r a f i c z n e " , t. 4 : 1927, cz. I I , s. 67 n. O s t a t n i o ukazała się p r a c a B . G u n d y, Ethnographica Carpathica, Budapest �JULIUSZ milieu scientifique dans lequel 61 ZBOROWSKI Zborowski développait ses r e c h e r c h e s . S o n bagage s c i e n t i f i q u e , q u i se compose tient q u e l q u e s ouvrages independents, quelques cohérants et múrs a u point sants comptes rendus son activité du Musée des T a t r a d'amples u n grand n o m b r e de c r i t i q u e s a p p r o f o n d i e s et d'intéres- et d ' a u t r e s s c i e n t i f i q u e s et c u l t u r e l l e s s ' o c c u p a n t du P o d h a l e . O u t r e l e s o u v r a g e s nommer orientait d i z a i n e s de d i s s e r t a t i o n s et d ' a r t i c l e s de v u e méthodique, et a u t a n t de l'activité et de 150 t i t r e s e n v i r o n , c o n - institutions cites, i l faut et de notes basées s u r des d o c u m e n t s , l e p l u s s o u v e n t d u d o m a i n e de l a c u l t u r e p o p u l a i r e , de l a dialectologie et de l'onomastique. L e s ouvrages s c e n t i f i q u e s de Z b o r o w s k i se r a p p o r t e n t surtout á l a l i n g u i s t i q u e , a u folklore et á l a muséologie, m a i s i l s t o u c h e n t a u s s i a u x n o m breuses questions ethnographiques et méme m u s i c o l o g i q u e s . également l e s problémes s o c i a u x et culturéis S e s écrits c o n c e r n e n t q u i résultent d u développement du régionalisme d a n s l e P o d h a l e . On a presenté dans l'article les plus tout e n précisant l e u r v a l e u r cherches. O n a souligné importantes publications de s c i e n t i f i q u e , l e s o r i e n t a t i o n s et l e s buts a u s s i s o n habileté ďexprimer clairement Zborowski de ses r e - ses idees, s a capacité de poser l e s problémes et de c o n c e v o i r l e s c o u r a n t s p r i n c i p a u x des phénoménes culturéis. En analysant l'activité de Z b o r o w s k i dans le domaine de l a muséologie, o n a souligné s o n effort i n c e s s a n t de développer le Musée des T a t r a n o n s e u l e m e n t c o m m e c e n t r e de c u l t u r e et d'éducation, m a i s a u s s i c o m m e c e n t r e de l a r e c h e r c h e scientifique. tou j o u r s Zborowski vifs avec s u r t o u t du P o d h a l e ; devint tres populaire les c h e r c h e u r s les plus en Pologne éminents gráce s'occupant i l leur facilitait le t r a v a i l en leur donnant á ses c o n t a c t s des C a r p a t e s c o l l e c t i o n s de musées, de bibliothěques et ďarchives et a u s s i á ses p r o p r e s r i a u x r e c u e i l l i s d a n s le t e r r a i n . Z b o r o w s k i teur de périodiques fructueuse, régionaux universelle 1'ethnographie et v i v e et ď u n e trouvera a a u s s i c e r t a i n s mérites c o m m e série sa ďéditions place de musée. ďhonneur dans matérédac- S o n activité 1'histoire du Podhale. Traduit et acces a u x riches par Teresa Chłapowska de � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64d3a3088eb32aa15f8aafd7390f13b6.pdf d293f4becda9ea3849a4899e712aed4a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:597 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:546 Title A name given to the resource Próba klasyfikacji typów pasterstwa karpackiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.87-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I BRONISŁAWA A I M A T E R I A Ł Y KOPCZYŃSKA-JAWORSKA PRÓBA K L A S Y F I K A C J I T Y P Ó W PASTERSTWA K A R P A C K I E G O P r o b l e m k l a s y f i k a c j i typów pasterstwa był od dawna p r z e d m i o t e m zainteresowań badawczych. Ponieważ istotą gospodarki pasterskiej jest przepęd stad z jednego miejsca w y p a s u na d r u g i e , stąd też dotychczasowe próby t y p o l o g i i pasterstwa wychodziły głównie od zróżnicowania wędró­ w e k pasterskich. Pod uwagę brane były zazwyczaj: 1) okres, który zaj­ mują wędrówki, okres w y p a s u oraz d r o g i przepędu stad; 2) u s y t u o w a n i e miejsca w y p a s u w stosunku do miejsca zamieszkania hodowców; 3) p e r ­ sonel wypasający. Na podstawie t y c h kryteriów wyróżniono nomadyzm, c z y l i koczown i c t w o , transhumancję oraz l e t n i wypas w górach . Podział t e n , o p a r t y 1 2 T e r m i n sformułowany w n a u c e f r a n c u s k i e j i przyjęty p r z e z i n n e k r a j e z w y ­ 1 jątkiem Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o , zivotnovodztvo". rownego, Pasterstwo [w:] Tatr P h . A r b o s, La vie pastorale Nomadismus, s с h, J. Problemy Polskich dans Transhumanz La Blachę, gdzie używa się określenia P a t r z : S. B e r e z o w s k i , localisation i Podhala, les Alpes und de types i wpływem W. J a c o b e i t , schaft, [w:] tegoż Z u r frage Beitrage francaises, na społeczeństwo, der Beziehungen Hans in Süddeutschland. beginn 2 the des 20 Jahrhunderts, Autorzy francuscy mountains" s. 83). W literaturze pendulare": D. Gusti, rumuńskiej terminu Problemy używa T . H e r s e n i, L'organisation Die roumaines g r a p h i c a " , t. 12: 1963, s. 180—181. nad Transhumanz und Alpwirt­ und Schafer Berlin transhumancja kulturgeographische Transhumanz, no- 1936; zum 65, Geburstag, „estivage", Bedeutung R e m a g e n 1959, in Zentraleuropa angielscy geograficzne się określenia pastorale en sur l'agriculture „pastorał pasterstwa „pástorit bis life of wędrownego, transhumant Roumanie, B u c u r e s t i 1936, s. 7, c z y „pastorit de p e n d u l a r e " : cries ethnographiques Studia Warszawa B e r l i n 1961, s. 321). używają (Berezowski, 6: 1951; Lorraine i prawo, Damm Süddeutsche s. 22; c y t . za W. J а с o b e i t e m , Schafhaltung zum z. „Revue Koczownictwo. ustrój węd­ 1959, s. 80; 1922; H . В o e - Alpen", p i e r w s z y użył t e r m i n u w r o k u 1839 de L i m a i r a c (T. H o r n b e r g e r , Wanderschaferei Grenoble pastorales, zwischen zur Vólkerforschung, pasterstwa 1, W r o c ł a w „Die de migrations 1961, s. 313—322; i i n n i . W e d ł u g H o r n b e r g e r a der t. Alpwirtschaft, d ' A n t h r o p o l o g i e " , R . 9: 1937, p. 5—29; F . G r o s s , madyzmem „otgonno-pasbiszcznoje geograficzne [w:] de Melange N. D u n á r e, Recřier- et la vie pastorale, „Acta E t h n o - �88 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWOH S K A głównie na k l a s y f i k a c j i wędrówek, w rozważaniach n a d pasterstwem k a r p a c k i m okazał się niewystarczający, czego dowodem jest f a k t , że p r a w i e wszystkie o d m i a n y życia pasterskiego, j a k i e s p o t y k a m y w K a r ­ patach Zachodnich, Wschodnich i znacznej części K a r p a t Południowych, mieszczą się w jednej k a t e g o r i i „letniego w y p a s u w górach", n i e mówiąc już o f o r m a c h przejściowych. Stąd też w t e j grupie górskiej różni a u t o ­ r z y usiłowali wyróżnić szereg p o d t y p ó w . Były to przeważnie próby robocze, na użytek poszczególnych krajów k a r p a c k i c h , w słabym t y l k o s t o p n i u (z wyjątkiem S. Berezowskiego) uwzględniające cechy powszech­ nie występujące. O b s e r w u j e m y w n i c h tendencję do wyodrębniania p o ­ szczególnych typów na podstawie cech życia pasterskiego znanych z j e d ­ nego t y l k o t e r e n u oraz w niektórych p r z y p a d k a c h k r e o w a n i e osobnych typów z l o k a l n y c h o d m i a n . Na podstawie przyjętych kryteriów podziału proponowałabym na użytek badań k a r p a c k i c h rozróżnienie n o m a d y z m u o d t r a n s h u m a n c j i i całosezonowego w y p a s u letniego, c z y l i szałaśnictwa. Nomadyzm, c z y l i koczownictwo, t o f o r m a życia wędrownego, p r z y której przenoszą się wszyscy członkowie danej g r u p y pasterskiej w r a z ze s t a d a m i . W y d a j e się ponadto, że słusznie podkreślił T. Heřseni charakter schronów pasterskich (szałasów, namiotów, ziemianek) łatwych do porzucenia l u b przeniesienia . W e w s z y s t k i c h podtypach pasterstwa koczowniczego m u s i być zachowany w a r u n e k przenoszenia się całej spo­ łeczności. P r z y t a k i e j i n t e r p r e t a c j i można b y za Grossem uznać za s e m i nomadów w Europie południowo-wschodniej jedynie pasterzy k a r a k a czańskich i aromuńskich . 3 4 5 T r a n s h u m a n с j a polega na całorocznym wypasie stad bez g r o ­ madzenia paszy i z i m o w a n i a w s t a j n i , p r z y czym zależnie od p o r y r o k u P o r . W. К u b i j o w i с z, Typy pastierského života na Slovensku, „Sborník M u z e a l n e j S l o v e n s k e j Spoločnosti", R . 24: 1930, s. 101—110; E . d e Martonne, La Valachie, P a r i s 1902, s. 107—119; t e n ż e , La vie pastorale et la transhumance dans les Karpathes meridionales, [w:] Zu Friedrichs Ratzels Gedachtnis, Leipzig 1904, s. 227—245; T . M o r a r i u, Vieafa pastorála in Munfii Rodnei, B u c u r e s t i 1937, s. 33, 202—203; D u n a r e, Recherches ethnographiques roumaines..., s. 180—181; t e n ż e , A juhartás, i l l e t v e pásztorkodás hagyományos t i p u s a i a románoknál, „Ethnographia", t. 75: 1964, s. 247—272; R . V u i a, T i p u r i de pástorit l a r o m i n i , B u c u r e s t i 1964, t a b e l a z b i o r c z a . 3 4 H e r s e n i , L'organisation..., s. 8. G r o s s , Koczownictwo, s. 41. P o r . też opisy i c h w ę d r ó w e k u К. К a d 1 e с а, Valaši a valaiske pravo, P r a h a 1916, s. 125, 131, oraz u J . P e t e r y , W ę d r ó w k i pasterzy Aromunów, „Etnografia P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 192—202; B . U r b a ń s k a , Karkaczani. Nomadzki lud pasterski na Bałkanach, „Etnografia P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 202—226; D. M a r k o w s k a , Kilka uwag o procesie zanikania nomadzkich migracji pasterskich na terenie Bułgarii, „Etnografia P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 2 2 6 — 240. 5 �89 TYPY PASTERSTWA KARPACKIEGO zmieniane są p a s t w i s k a . W zimie są to zazwyczaj pastwiska nizinne, w lecie zaś w zależności od k l i m a t u i u s y t u o w a n i a terenów w y p a s o w y c h , pastwiska koło w s i l u b wysokogórskie . Właściciele stad zamieszkują osady stałe, t r z o d y zaś są wypasane pod opieką pasterzy n a j e m n y c h bądź członków r o d z i n trudniących się chowem zwierząt. Jeżeli nawet część r o d z i n y Okresowo przenosi się n a pastwisko, j a k n p . gdzieniegdzie w K a r ­ patach Południowych, dopóki mieszkanie stałe nie ulega całkowitej l i k ­ w i d a c j i i są p o r y r o k u , w których stada wędrują t y l k o pod opieką pasterzy — m a m y ciągle jeszcze do czynienia z transhumancją. Tego t y p u pasterstwo w f o r m i e czystej występuje t y l k o w rumuńskich K a r ­ patach Południowych. 6 N i e podzielam zastrzeżeń W. Jacobeita odnośnie do stosowania t e r ­ m i n u transhumancją. Nazwa ta ma już w nauce swoje tradycje, roz­ ważanie zaś j e j przydatności poprzez etymologię w y r a z u , j a k to c z y n i Jacobeit, wydaje m i się zupełnym n i e p o r o z u m i e n i e m . Należy t y l k o spre­ cyzować zakres j e j stosowalności. P r o p o n o w a n y przez Jacobeita w miejsce t r a n s h u m a n c j i t e r m i n „Wanderschafhaltung" czy też t e r m i n w p r o w a ­ dzony przez T . H o m b e r g e r a „Wanderschaffertum" mają tę niedogodność, że automatycznie ograniczają zakres swojej stosowalności do stad o w ­ czych , a badania rumuńskie wykazały również wędrówki b y d ł a . Po­ nadto określenie ,,Wander" (wędrowny) p r z y n a j m n i e j w języku p o l s k i m sugeruje, że i s t o t n y m elementem tego t y p u pasterstwa jest m o m e n t sa­ mej wędrówki, a przecież w i e m y , że p r z y t r a n s h u m a n c j i m a m y do czy­ nienia z przenoszeniem się z jednej ściśle określonej przestrzeni gospo­ darczej do d r u g i e j . Wędrówka zaś jest środkiem wiodącym do tego celu (współcześnie s p o t y k a m y przecież transhumancję p r z y (przewożeniu stad np. koleją). 7 8 Całosezonowy wypas l e t n i . Istotą tego t y p u pasterstwa jest to, że stada wypasane są przez cały sezon l e t n i , p r z y c z y m pozostają d n i e m i nocą na p a s t w i s k u , przeważnie pod gołym niebem. Wypas tego t y p u różni się od t r a n s h u m a n c j i t y m , że w zimie (przez dłuższy l u b krót­ szy okres) k a r m i się zwierzęta bądź na p a s t w i s k u , bądź w d o m u , z m a ­ gazynowaną w lecie paszą. Tego t y p u gospodarka jest więc s i l n i e j niż Proponowane p r z e z B e r e z o w s k i e g o p o d t y p y t r a n s h u m a n c j i wyszczególnione n a p o d s t a w i e a n a l i z y rodzajów t r a n s h u m a n c j i , zarówno w E u r o p i e , j a k i n a i n n y c h k o n t y n e n t a c h , wyczerpują c h y b a w s z y s t k i e możliwości. Należy j e d n a k zgo­ dzić się z J a c o b e i t e m , że z etnograficznego p u n k t u w i d z e n i a z j a w i s k o t r a n s h u m a n ­ cji s t a n o w i jednorodność (zamkniętą całość) i w s k a z u j e t y l k o w poszczególnych odmianach inne zgrupowanie elementów składowych, n i e wykazując n a t o m i a s t z m i a n s t r u k t u r a l n y c h j a k o t a k i c h : J a c o b e i t , Schafhaltung und Schafer..., s. 69. 6 'Jacobeit, 8 op. cit, s. 320—322. V u i a, Tipuri..., s. 190—191. �90 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA transhumancja związana z całokształtem gospodarki r o l n e j , przez którą r o z u m i e m y zarówno uprawę zbóż i roślin okopowych, j a k kulturę łą­ kową. Stopień oddalenia miejsca w y p a s u letniego od gospodarki macie­ rzystej wpływa na organizację pracy, a co za t y m idzie na rodzaj t r y b u życia, lecz n i e zmienia i s t o t y gospodarki, p r z y której d o k a r m i a się zwie­ rzęta zimą, stąd istnieje potrzeba przygotowania i magazynowania d l a nich pożywienia. W t y m ujęciu jest rzeczą oczywistą, że zaliczamy do tego t y p u rów­ nież wypas w e w s i , o i l e zwierzęta pozostają przez całe lato na p a s t w i s k u . Dlatego też nie możemy przyjąć proponowanej przez S. Berezowskiego n a z w y „letni wypas w górach", gdyż omawianą formę gospodarki spoty­ k a m y nie t y l k o w górach i na Pogórzu, ale i na n i z i n i e n p . T r a n s y l w a n i i czy Węgier. Na oznaczenie tego t y p u pasterstwa można b y używać znanej z t e ­ renów słowiańskich n a z w y s z a ł a ś n i с t w o, pod którą zgodnie z j e j znaczeniem l u d o w y m r o z u m i e m y sezonowe gospodarstwo organizowane obok gospodarstwa wiejskiego, składające się w sensie m a t e r i a l n y m z za­ g r o d y (koszar, staul, tirla) dla owiec, kóz i ewentualnie bydła oraz schronu (koliba, stina) d l a pasterzy. Schron t e n , t a m gdzie na p a s t w i s k u p r o w a d z i się przetwórstwo mleczne, jest nieraz s p o r y m b u d y n k i e m . N i e należy jednak pojęcia szałaśnictwa wiązać z koniecznością występowania szałasu-koliby, bo t a m gdzie n i e p r o w a d z i się n a Szałasie gospodarki mlecznej, często s p o t y k a m y t y l k o mały schron dla pasterzy służący w nocy do czuwania p r z y stadzie. Zabudowania szałasowe ze względu na okresowe z m i a n y miejsca w y p a s u są często przenośne, zwłaszcza za­ groda, którą w y k o r z y s t u j e się do nawożenia. W p o d o b n y m znaczeniu j a k nazwa szałas w K a r p a t a c h Słowiańskich, w K a r p a t a c h Rumuńskich uży­ w a n a jest nazwa stina. Oznacza ona zarówno szałas-budynek, j a k całość gospodarstwa wypasowego. Wśród całosezonowego w y p a s u letniego wyróżnić można w K a r p a t a c h , j a k t o uczynił R. V u i a , wypas szałaśniczy organizowany przez wsie rolnicze i w y p a s szałaśniczy organizowany w e wsiach z dominującą gospodarką hodowlano-sianokośną. T e n d r u g i rodzaj gospodarki, o w i e l e m n i e j rozpowszechniony niż pierwszy, n a z y w a n y przez Vuię „pasterstwo strefy sianokosów", s p o t y k a m y w K a r p a t a c h Południowych w d o l i n i e r z e k i J i u , Górach Sebes i w północnej części Mołdawii oraz na H u c u l szczyźnie w K a r p a t a c h Wschodnich. Okres p r z e b y w a n i a na łąkach był nieraz dłuższy od okresu p o b y t u na właściwym p a s t w i s k u górskim, czę­ sto owce w specjalnych schronach spędzały również zimę na łąkach. 9 P r a c y V u i i poświęciłam obszerną recenzję opublikowaną w t. 10: 1966, „Etno­ grafii Polskiej", 9 �TYPY PASTERSTWA 91 KARPACKIEGO V u i a podaje ogólnie, że w w y m i e n i o n y c h okolicach r o l n i c t w o miało zna­ czenie drugorzędne, a większość obszaru zajmowały łąki i p a s t w i s k a . Na Huculszczyźnie, gdzie t e n t y p pasterstwa występował, według danych sprzed I I w o j n y światowej łąki, pastwiska i połoniny zajmowały ok. 4 2 % całej p o w i e r z c h n i , ziemia orna zaś t y l k o 3 % . Poza K a r p a t a m i podobny t y p gospodarstw h o d o w l a n y c h występuje na Półwyspie Bał­ kańskim, n p . w e wschodniej S e r b i i . Pasterstwo szałaśnicze w s i r o l n i c z y c h , zgodnie z u s y t u o w a n i e m miejsc w y p a s u , które r z u t u j e na organizację całej gospodarki, podzielić można na: 1. Szałaśnictwo halne t y p u alpejskiego, 2. Szałaśnictwo leśne i polaniarskie t y p u średniogórskiego, 3. Szałaśnictwo w e w s i . Rozpatrzmy po k o l e i charakterystyczne cechy poszczególnych p o d typów: 1. S z a ł a ś n i c t w o h a l n e w swej prostej postaci polega na wypasie stad przez sezon l e t n i na p a s t w i s k u górskim, zasadniczo o cha­ rakterze a l p e j s k i m , oraz na z i m o w a n i u stad w e w s i macierzystej w s t a j n i l u b owczarni. Tego t y p u pasterstwo s p o t y k a m y j a k o t y p d o ­ minujący — posuwają się o d zachodu — na Wołoszczyźnie M o r a w ­ skiej , gdzieniegdzie na Śląsku Cieszyńskim (np. na K o t a r z u ) , na Ż y ­ wiecczyźnie (hala Słowikowa), na P i l s k u n a O r a w i e Słowackiej , w B a biogórskiem, w T a t r a c h Polskich i częściowo w Gorcach. W K a r p a t a c h Wschodnich, gdzieniegdzie na Huculszczyźnie i w Górach A p u s e n i . 10 n 1 2 1 3 14 15 16 17 10 V u i a , op. cit., s. 97 n. 11 Z. M ę c i ń s k i , Studia zootechniczne nad owcą 1 8 górską na Huculszczyźnie, K r a k ó w 1938, s. 9—10. 1 2 B a d a n i a własne z 1963 r. 13 Niektóre z tych pastwisk powstały zresztą w wyniku działalności czło­ wieka. 14 Informacje dotyczące źródło, pochodzą Karpackiej z roku przygotowanego sumowanych skich w z badań terenów 1960 i przez Karpat własnych następnych, autorkę P o l s k i c h , t a m gdzie autorki niniejszej oraz według pracy nią i przez prac zespołowych w roku nie podane zespołowych prowadzonych w 1960, „Etnografia jest Komisji kwestionariusza częściowo Szałaśnictwo (B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , świetle z badań już pod­ Karpatach Pol­ P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 321—329). 15 L. S a w i c k i , Szałaśnictwo tropologiczno-Archeologiczne 16 К u b i j o w i с z, Komise Slovanské 1924—1948, 1 7 s. pro na Wołoszczyźnie Morawskiej, „Materiały An- i E t n o g r a f i c z n e " , t. 14: 1919, s. 113. Typy..., s. výskům 106; J . K r á l , salaSnictvi v Činnost Karpatech cěskosiovenské a na Balkáne sekce za léta „Slovenský Národopis", t. 9: 1961, s. 637—652, m a p a 2. W. К u b i j o w i с z, Życie 94; R . H a r a s y m c z u k , pasterskie W. Tabor, w Beskidach Etnografia Wschodnich, połonin K r a k ó w 1926, huculskich, Lwów 1938, s. 54—59. 18 To ostatnie stwierdzenie opieram na badaniach własnych, gdyż R. Vuia �92 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA Obok szałaśnictwa halnego z j e d n y m miejscem w y p a s u s p o t y k a m y w K a r p a t a c h , podobnie j a k w A l p a c h i i n n y c h górach, szałaśnictwo po­ łączone z w y p a s e m e t a p o w y m w drodze na hale. Miejscem etapowego w y p a s u mogą być przez dłuższy l u b krótszy czas role i łąki znajdujące się poniżej dolnej granicy lasu, koło w s i i w t e d y m a m y do czynienia z wyróżnionym przez K u b i j o w i c z a „szałaśnictwem h a l n y m i łąkowym" czy z wyróżnionym przez Vuię „pasterstwem r o l n i c z y m z wypasem w górach" . G d y etapowy w y p a s o d b y w a się na polanach^śródleśnych, odpowiada o n wyróżnionemu przez Jacobeita „gospodarstwu alpejskie­ m u " . Ponadto na pastwiskach alpejskich, bardzo zróżnicowanych w y sokościowo, s p o t y k a m y etapowy wypas w obrębie samego pastwiska a l ­ pejskiego. 19 20 21 a. Szałaśnictwo halne etapowe z w y p a s e m na łąkach i rolach poniżej dolnej g r a n i c y lasu występuje powszechnie w najniższych p a r t i a c h K a r ­ pat Północnych oraz w południowych pasmach K a r p a t Zachodnich w Sło­ w a c j i , j a k również w K a r p a t a c h Południowych. Przed rozpoczęciem i po zakończeniu właściwego w y p a s u na halach często owce są wypasane koło w s i , wiosną na o z i m i n a c h l u b na łąkach jeszcze nie koszonych, a n a jesieni na łąkach już raz koszonych. W Sło­ w a c j i t e n t y p w y p a s u występuje p r a w i e zawsze równolegle z w y p a s e m na halach wysokogórskich, a więc w W y s o k i c h T a t r a c h Słowackich, w N i s k i c h Tatrach, na Halach L i p t o w s k i c h i O r a w s k i c h , w W i e l k i e j i Małej Fatrze, w części Spiskiej M a g u r y i t p . Obok w y p a s u n a łąkach spotyka się w Słowacji również wypas n a rolach. Jak wykazały ostatnie badania, szczególnie rozpowszechniony jest on na H o r e h r o n i u . E t a p o w y wypas na rolach, połączony z szałaśnictwem h a l n y m , sądząc z l i t e r a t u r y najczęstszy jest w R u m u n i i . W związku z w i e l k i m jego rozpowszechnieniem s p o t y k a m y t a m w i e l e odmian. W górach C a l i m a n i jesienią i wiosną wypasa się na oziminach, łąkach i ugorach z m i e n i a n y c h corocznie w związku z trójpolówką . W d o l i n i e S t r e i w górach Hateg 2 2 2 S 2 4 25 sugeruje, że w K a r p a t a c h Rumuńskich p o w s z e c h n i e występował t y p p a s t e r s t w a halnego w połączeniu z w y p a s e m e t a p o w y m n a łąkach i r o l a c h ( V u i a, T i p u r i . . . , s. 68—97). 19 20 21 22 К u b i j o w i с z, Typy..., V u i a, T i p u r i . . . , s. 20. s. 103. J а с o b e i t, Schafhaltung und Schdfer..., К u b i j o w i с z, Typy..., s. 105. s. 61—66. P o d o 1 á к, Letné salašnictvo oviec v oblasti Horného Hrona, „Sborník Slovenského Národného M u z e a " , t. 55: 1961, s. 20—21, 50—51; t e n ż e , Tradičné s p o ­ soby zimovania dobytka na Horehroni. Mraznice a polné stodoly, „Slovenský Národopis", R . 8: 1960, s. 268—322. 23 2 4 V u i a, T i p u r i . . . , s. 68—97. 25 V u i a, jw., s. 81. �TYPY PASTERSTWA 93 KARPACKIEGO wypasa się na rolach t y l k o na jesieni po powrocie z h a l , w górach zaś Retezatu na r o l a c h i łąkach wypasa się t y l k o na wiosnę, a na jesieni wyłącznie na łąkach . Po północnej stronie K a r p a t o w i e l e bardziej rozpowszechniony jest wypas etapowy na polanach śródleśnych, połączony z częściowym w y ­ pasem w otaczającym lesie. Występuje on n a Żywiecczyźnie obecnie przede w s z y s t k i m w grupie Pilska, przed l a t y kilkudziesięciu również w g r u p i e B a r a n i e j i w Beskidzie M a ł y m , a jeszcze d a w n i e j ponoć p o w s z e c h n i e . Polany te, na których wypasa się wczesną wiosną i pod koniec sezonu wypasowego, noszą nazwę spodków. Nazwa t a wystę­ powała również na Kisucach i Poważu w Słowacji, być może więc, że i t a m niegdyś był organizowany t e n rodzaj w y p a s u etapowego . W T a ­ t r a c h Polskich organizowano wypas etapowy na polanach podreglow y c h . Podobnie organizowano w y p a s w Gorganach . Wędrówki etapowe w obrębie pastwiska alpejskiego s p o t y k a m y prze­ de w s z y s t k i m w T a t r a c h , gdzie w górnej części h a l i można było w y ­ pasać t y l k o w środku lata, a w dolnej n a w e t zibierać siano . Podobne wędrówki w obrębie pastwisk wysokogórskich, z w a n y c h połoninami, występowały również w Beskidach H u c u l s k i c h . W K a r p a t a c h Północnych do niedawna można było ponadto spotkać formę pośrednią nawiązującą do dwóch wyżej omówionych: etapowego w y p a s u na polanach śródleśnych i etapowego w y p a s u na rolach. Był to wypas z t z w . jesionką na Żywiecczyźnie, związany z instytucją jesieniowiska w T a t r a c h Polskich. Na Żywiecczyźnie po krótkim wypasie j e s i e n n y m na polanie wracano do w s i i wypasano jeszcze owce na uprzątniętych z plonów rolach, jednocześnie je koszarując. N a Podhalu w r a c a n o w połowie sierpnia z h a l i wyżej położonej prosto do w s i na żniwa. Po żniwach owce w y 26 21 28 29 30 31 3 2 33 26 V u i a , jw., s. 86 n. 2 7 W. К u b i j o w i с z, Zycie pasterskie w Beskidach Magurskich, K r a k ó w 1927, s. 16. 28 W. K a w e c k i , Lasy Żywiecczyzny, ich teraźniejszość i przeszłość, Kraków 1939, s. 115. 29 J . S t i к a, Salasnictvi v Povazské a Kysucké oblasti, „Slovenský Národopis", R. 8: 1960, s. 332. 30 H a l e : Gąsienicowa, K o n d r a t o w a , lub-Pacewiczowa, tatrzu, 3 1 32 Osadnictwo K o m i n y D u d o w e , R u s i n o w a , Upłaz (Z. H o- pasterskie i wędrówki w Tatrach i na Pod­ K r a k ó w 1931, s. 154—155). К u b i j o w i с z, Zycie Hale: Pięć Stawów, pasterskie w Beskidach Waksmundzka Wschodnich, s. 51. (Hołub-Pacewiczowa, Osadnic­ two..., s. 153). 33 W P o l s k i c h T a t r a c h były to p o l a n y Chochołowska, R u s i n o w a , d a w n i e j łoszyn. W Słowackich T a t r a c h Biała Skała w dolinie Łatanej c z o w a , Osadnictwo..., s. 152—154, 157). Wo­ (Hołub-Pacewi­ �94 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA pasały się na rolach, a następnie wracano z n i m i na 3—4 tygodnie n a dolną partię h a l i . T u wypasano j e do pierwszego śniegu, p o czym wracano z n i m i do w s i , gdzie zimowały w owczarni. E t a p o w y w y p a s łąkowy zarówno na polanach śródleśnych, j a k i na łąkach koło w s i , zazwyczaj znacznie oddalonych od zabudowań w i o s k o ­ w y c h , pociągał często za sobą zimowanie owiec na łąkach celem s k a r ­ mienia nagromadzonego t u siana oraz celem zmagazynowania w t e n sposób nawozu potrzebnego do u p r a w y łąk. Z i m o w a n i e trzód na łąkach i pastwiskach s p o t y k a m y w dwóch postaciach; zimowanie w za­ grodzie pod gołym niebem (zwanej n i e k i e d y mraźnica) oraz zimowanie w szopach. P i e r w s z y system, związany z łagodniejszym k l i m a t e m , jest m n i e j rozpowszechniony i występuje l u b występował do końca X I X w . na Słowacji n a H o r e h r o n i u w o k o l i c y Brezna , w L i p t o w i e w okolicy Rużomberka i być może w d o l i n i e D e m i a n o w s k i e j oraz w W i e l k i e j F a t r z e , ponadto według V u i i w R u m u n i i w pasterstwie strefy łąk sianokośnych oraz w górach Rodna , gdzie zimowano owce w kosza­ rach u s t a w i o n y c h n a polanach kośnych w paśmie lasów, niżej h a l w y ­ pasanych l a t e m . Z i m o w a n i e owiec w szopach, przystosowane do ostrzej­ szego k l i m a t u , występowało w końcu X I X w . w całych K a r p a t a c h P ó ł ­ nocnych. Owce w górach z i m o w a l i jednak nie wszyscy gospodarze, t y l k o c i , którzy m i e l i większe ilości łąk kośnych i gospodarstwa nasta­ w i o n e na hodowlę. Najdłużej zwyczaj z i m o w a n i a owiec w górach prze­ trwał w Beskidzie Śląskim oraz na P o d h a l u . W okresie międzywo­ j e n n y m z i m o w a n i e na polanach w połączeniu z j e s i e n n y m w y p a s e m w e w s i występowało gdzieniegdzie n a Żywiecczyźnie, a p r z e d I wojną światową również w Gorcach. 34 35 36 37 38 39 34 ska, P o d o 1 á к, Materiale Tradičné к studia 4 0 sposoby..., pastierstva s. 270—274; В. na Slovensku, Kopczyńska „Slovenský - J a w o r ­ Národopis", R. 7: 1959, s. 424. 35 Kopczyńska-Jaworska, Pastierstvo v Nizkich jw., s. 425; Z. Tatrách, „Sborník M u z e a l n e j Hołub-Pacewiczowa, S l o v e n s k e j Spoločnosti", R. 2 7 — 28: 1933—1934, s. 130. 36 W. К u b i j o w i с z, Zycie a národopisného odboru pasterskie Slovenského w Wielkiej vlastivědného Fatrze, muzea Sborník [w:] v Bratislavě, arch. Bratislava 1924—1931, s. 124. 3 7 V u i a , Tipuri..., 3 8 M o r a r i u, Vieafa 39 W polanach s. 98. pastorála in Munfii Rodnei, tabl. X . r o k u 1958 w e w s i a c h B r e n n a i Ustroń 15 gospodarzy (B. Wędrówki Kopczyńska-Jaworska, zimowało o w c e pasterskie w na Beskidzie Śląskim, „Etnografia P o l s k a " , t. 5: 1961, s. 231). 4 0 B. Kopczyńska-Jaworska, sterstwa tatrzańskiego, 157; Jostova, W. [w:] Pasterstwo Jesieniowiska R . 30: 1961, s. 133—137. Gospodarcze Tatr i zimówki Polskich i społeczne i Podhala, pasterskie w podstawy pa­ t. 4: 1962, s. 118, Tatrach, „Wierchy", �TYPY PASTERSTWA 95 KARPACKIEGO Na Słowacji i n d y w i d u a l n e zimowanie t r z o d y w szopach na polanach rozpowszechnione było d a w n i e j na zboczach J a w o r n i k a oraz czasem na Kisucach i O r a w i e , według zaś N . Dunárego podobny t y p z i m o w i s k można było spotkać również w R u m u n i i . W o b y d w u t y p a c h z i m o w a n i a (z rnraźnicą i w szopie) schemat p r z e ­ mieszczeń był zasadniczo t a k i sam, o i l e zimowano na polanach. Inaczej natomiast wyglądają wędrówki związane z z i m o w a n i e m p r z y wypasie e t a p o w y m n a łąkach i r o l a c h w e w s i . O i l e wypas o d b y w a się t u nieraz w bliskości domów zamieszkanych na stałe, o t y l e zimowano z reguły na łąkach dalej położonych, głównie w celu nawożenia odległych t e r e ­ nów. W t y m t y p i e zimówek rozpowszechnionym w K a r p a t a c h Wschod­ n i c h i Południowych oraz w R u m u n i i zwierzęta przebywały zarówno w p r y m i t y w n y c h koszarach , j a k i w b u d y n k a c h stałych , na U k r a i n i e Zakarpackiej zaś z reguły w b u d y n k a c h stałych . 2. S z a ł a ś n i c t w o leśne i polaniarskie spotykamy w niższych górach, gdzie b r a k h a l n a t u r a l n y c h , a w w y n i k u r o z w o j u stosunków własnościowych Górale n i e zdołali sobie wyrobić stałych pastwisk w p a r t i a c h szczytowych gór i dysponują t y l k o małymi e n k l a ­ w a m i śródleśnymi, w i e l k a własność zaś pozwalała na wypas w lesie (Gorce, B e s k i d W y s p o w y , Gorgany). P r z y tego t y p u szałasach wypas o d b y w a się w lesie, a t y l k o z a b u ­ dowania gospodarcze znajdują się na polanie. W y p a s o d b y w a się przez cały sezon bądź na jednej ( j a k na ogół w Gorcach Zachodnich i gdzie­ niegdzie w Beskidzie Sądeckim) , bądź n a k i l k u polanach ( j a k w B e s k i ­ dzie W y s p o w y m , w Gorganach i na U k r a i n i e Zakarpackiej) . Trochę niejasno r y s u j e się sprawa występowania tego t y p u w R u m u n i i . V u i a , koncentrując swą uwagę na eksploatacji polan pojętej ogólnie, nie w y ­ jaśnia dostatecznie jasno, czy w pasterstwie w strefie łąk sianokośnych 4 1 4 2 43 44 45 46 47 41 P o d o 1 á к, Tradičné popradských 42 48 N. kopanicich D u n á r e, Recherches vie pastorale, s. 275; A . Plessingerová, Bačováni na ethnographiques roumaínes sur Vagriculture et la „Acta E t h n o g r a p h i c a " , t. 12: 1963, s. 180. 43 P o d о 1 á к, Tradičné 4 4 V. Anuárul sposoby..., „Česky L i d " , R . 6: 1951, s. 5—6. sposoby..., В u t u r a, Adáposturile Muzeului Etnografie r y c . 3—8. temporare al in Transilvaniei sud-estul pe muntilor ami 1957 si Apuseni, [w:] 1958, C l u j 1958, s. 95—134. 45 W. К u b i j o w i с z, Pastýřský život v Podkarpatské Rusi, cz. 1, B r a t i s l a v a 1935, s. 50—60. 4 6 4 7 К u b i j o w i с z, Zycie pasterskie L. W ę g r z y n o w i c z , w Beskidach Szałaśnictwo Magórskich, w Limanowskim s. 46. Beskidzie „Prace i Materiały E t n o g r a f i c z n e " , t. 10: 1952—1953 z. 1, s. 16—37; M . s k a - B u j a k , Żywe tradycje pasterstwa „Etnografia P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 333—334. 4 8 Kubijowicz, Pastýřský život..., s. 19. górskiego w Beskidzie Wyspowym, LechówWyspowym, �BRONISŁAWA 96 KOPCZYÑSKA-JAWORSKA zdarzały się w y p a d k i organizowania szałasów t y l k o na t y c h łąkach, bez w y p a s u na halach wysokogórskich. 3. Najbardziej zróżnicowane jest s z a ł a ś n i c t w o w obrębie w s i , a co za t y m idzie n a j t r u d n i e j jest zamknąć w schemat k i l k u typów wszystkie jego o d m i a n y . Proponowałabym t u wyróżnienie trzech p o d ­ s t a w o w y c h g r u p , chociaż zdaję sobie sprawę, że n i e wyczerpują one w s z y s t k i c h możliwych rozwiązań. Otóż najczęstszym chyba t y p e m szałaśnictwa miejscowego jest sza­ łaśnictwo na ugorach oraz p a s t w i s k u g r o m a d z k i m w e w s i a c h z ukła­ dem n i w o w y m , stosujących często trójpolowy płodozmian. W K a r p a ­ tach Północnych t e n t y p szałaśnictwa n i e z b y t był rozpowszechniony, według Dobrowolskiego występował n a p o l s k i m i słowackim Spiszu, w d o l i n i e Popradu, na Łemkowszczyźnie w Beskidzie N i s k i m . W prze­ ciwieństwie do terenów polskich szałaśnictwo w e wsiach z k i l k u p o l o w y m systemem u p r a w y można było do niedawna spotkać j a k o t y p powszechny na znacznych obszarach S ł o w a c j i na wschód o d Spiszu. W t y p i e t y m nie było wędrówek pasterskich w całym tego słowa znaczeniu, jednakże obserwowano w ciągu sezonu k i l k a k r o t n e przenoszenie się z miejsca na miejsce, na ogół z wiosną przebywano na łąkach kośnych, w lecie na p a s t w i s k u g r o m a d z k i m i ugorze, który w t e n sposób koszarowano, po żniwach n a r o l i , a po zbiorach siana d r u g i raz n a łąkach kośnych. Z b l i ­ żone f o r m y , choć n i e identyczne, czasem połączone również z z i m o w a ­ n i e m na łące kośnej, s p o t y k a m y w R u m u n i i , zwłaszcza na nizinie T r a n s y l w a n i i . Podobna f o r m a występowała również w części Węgier . 49 50 5 1 52 Obok szałaśnictwa rolnego w r a m a c h trójpolówki, s p o t y k a m y sza­ łaśnictwo r o l n e w e wsiach łanów leśnych . Wypas szałasowy z o r g a n i ­ zowany jest w n i c h na nieużytkach w górnych p a r t i a c h ról u p r a w n y c h . S p o t y k a m y t a m z n o w u k i l k a wariantów, są to t e r e n y pastwiskowe wspólne d l a mieszkańców jednego łanu albo wspólnie użytkowane przez mieszkańców k i l k u sąsiednich łanów, albo n a w e t wspólne dla całej w s i . 53 K . D o b r o w o l s k i , Studia nad kulturą pasterską w Karpatach Północnych. Typologia wędrówek pasterskich od XIV—XX w., „Wierchy", R . 29: 1960, s. 44. Jeżeli c h o d z i o Sądeckie, to K u b i j o w i c z opisywał i n n y t y p p a s t e r s t w a rolnego ( K u b i j o w i с z, Z y c i e pasterskie w Beskidach Magórskich, s. 45—46). P o d o b n i e i n f o r m a c j e z Łemkowszczyzny n i e potwierdzają występowania szałasów w s y s t e ­ m i e trój p o l o w y m . 49 50 Král, Činnost československé skeče..., mapa 2; Kubijowicz, Typy..., s. 104. 51 V u i a , Tipuri..., s. 2 1 — 6 8 ; B a t u r a , Adaposturile..., 5 2 L. A F ó 1 d e s, juhtartás tipusai és s. 127. épitményei a Kárpátmedencében, „Néprajzi Kozlemények", R. 3: 1957, 150—151. 53 Dobrowolski pasterskich" nocnych, nazywa j e „wypasem (Dobrowolski, s. 38—42). Studia stad nad owczych kulturą w obrębie pasterską wielkich wsi w Karpatach Pół­ �TYPY PASTERSTWA 97 KARPACKIEGO Szałasy owcze organizowane przez współwłaścicieli jednego łanu s p o t y k a m y w K a r p a t a c h Zachodnich w Gorcach ( w O c h o t n i c y ) , do niedawna organizowano podobnie wypas w Szczawie w e wschodniej czę­ ści Gorców, kombinując go z w y p a s e m na r o l a c h . Podobnie o r g a n i ­ zowano szałasy n a j e d n y m l u b k i l k u sąsiadujących łanach na słowackich Kisucach w e w s i Oščadnica . T a m gdzie w e w s i a c h łanowych występowały szałasy owcze wspólne dla całej w s i , często jednego r o k u organizowano szałas po jednej stronie d o l i n y , w której była położona wieś, drugiego r o k u zaś na p r z e c i w l e ­ głej stronie. W t e n sposób jednego r o k u koszarowano pastwisko zwane na Łemkowszczyźnie tołoka, drugiego zaś zbierano na t y m miejscu siano, a nawet brano to pastwisko pod uprawę i w t e d y nosiło ono nazwę caryna . Oprócz terenów łemkowskich t e n system występował również w Beskidzie Sądeckim oraz zanotowany zastał w e wsiach r u s k i c h (Osturnia) na Spiszu słowackim . 54 5 5 56 57 58 59 N a obszarach nieużytków w obrębie łanów oprócz szałasów owczych organizowano również całosezonowy wypas krów. W związku z t y m budowano w górnych końcach łanów po jednej i d r u g i e j stronie d o l i n y szopy d l a bydła. O w y k o r z y s t y w a n i u w t e n sposób p a s t w i s k a w X I X w . na Żywiecczyźnie (choć bez szop) w s p o m i n a L . D e l a v e a u x ; S. Leszczycki opisywał takie szopy w pow. jasielskim, w okresie międzywo­ j e n n y m , a od l a t ostatnich można je było spotkać w Słowacji, w L i p ­ towskiej Ł u ż n e j oraz w Żdziarze w T a t r a c h Jaworzyńskich . 60 61 6 2 63 Trzeci podstawowy t y p szałaśnictwa lokalnego związany jest z osad­ n i c t w e m rozproszonym t y p u polaniarskiego (kopaniczarsko-łazowego), w którym występuje m n i e j więcej równowaga pomiędzy gospodarką rolną a hodowlaną ( w przeciwieństwie do omawianego wyżej pasterstwa strefy sianokosów). K u b i j o w i c z określa j e jako „pasterstwo t y p u 54 55 56 Dobrowolski, jw., s. 40—41. Materiały z badań Z a k ł a d u E t n o g r a f i i U Ł . Š t i k a , Salašnictvi v Považské a Kysucké oblasti, R e i n f u s s, Łemkowie, opis etnograficzny, 5 7 R. 58 I n f o r m a c j a z badań d r A . K o w a l s k i e j - L e w i c k i e j . W. kowskiego 59 s. 336—337. „Wierchy", R . 14: 1936, s. 13. M i l e w s k i , J . R e y c h m a n n , Osturnia. Wieś zasiągu, „Wierchy", R . 13: 1935, s. 120—121, 138. L. D e l a v e a u x , 1851, s. 88. G0 Górale beskidowi zachodniego spiska pasma S . L e s z c z y c k i , Osadnictwo sćzonoiue w Beskidzie G e o g r a f i c z n e " , R . 13: 1935 z. 1—2, s. 17—18. 61 Kopczyńska-Jaworska, s. 418—420. 6 2 Materiale J . P o d o 1 a k, Prve výsledky výskumu „Slovenský Národopis", R. 10: 1962, s. 138. G3 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I к Studiu pastierstva na kresach Karpat, Niskim, pastierstva v oblasti łem­ Kraków „Wiadomości na Slovensku, Vysokých Tatier, �* BRONISŁAWA 98 KOPCZYÑSKA-JAWORSKA dietwiańskiego" . P r z y t y m systemie osadnictwa i rozwiniętej h o d o w l i każdy gospodarz organizuje szałas na własnej ziemi, p r z y c z y m znaczną część sezonu koszaruje role i łąki, a t y l k o część lata trzoda spędza ewentualnie na p a s t w i s k u położonym wyżej niż role, wspólnym dla p a r u osad . Podobnie o r g a n i z o w a l i szałasy przed kilkudziesięciu l a t y mieszkańcy pasiek (polan) na Wołoszczyźnie M o r a w s k i e j . Organizowano t a m małe szałasy i n d y w i d u a l n e l u b też duże na g r u n t a c h własnych i wynajętych od i n n y c h pasiekarzy . N a zakończenie chciałabym zaznaczyć, że z powyższych rozważań nad t y p a m i pasterstwa wyłączyłam w y p a s w obrębie w s i — j a k piszą a u t o r z y rumuńscy — „bez szałasu i bez k o s z a r u " z nocowaniem i n w e n ­ tarza w d o m u , gdyż t e n t y p nie spełnia podstawowego w a r u n k u życia pasterskiego: możliwie długotrwałego p o b y t u z w y p a s a n y m stadem n a pastwisku. Zdaję sobie również sprawę, że dyskusyjne może być omawianie szałaśnictwa występującego w obrębie w s i , razem z i n n y m i t y p a m i pasterstwa górskiego . Wyłom t e n j e d n a k czynię świadomie, gdyż m o i m zdaniem w w a r u n k a c h k a r p a c k i c h całosezonowy w y p a s w e w s i u w a ­ r u n k o w a n y jest t y m i s a m y m i powiązaniami k u l t u r o w y m i , co właściwe pasterstwo wysokogórskie . 64 65 6e 67 68 69 64 65 К u b i j o w i с z, Typy..., s. 105. I n f o r m a c j e z badań V . H a s a l o v e j z P r a g i . S a w i c k i , Szałaśnictwo z badań J . Štiki (Brno). na Wołoszczyźnie 66 H e r s e n i, L'organisation..., roumaines..., s. 180. 67 s. 7; Morawskiej, D u n a r e, s. 99—101, oraz inf. Recherches ethnographiques N a przykład J a c o b e i t opierający się n a s t o s u n k a c h z a c h o d n i o e u r o p e j s k i c h wyłącza j e ze s w o i c h rozważań n a d p a s t e r s t w e m w ę d r o w n y m ( J a c o b e i t , Schafhaltung uná Schafer...). 68 69 nych. Zob. D o b r o w o l s k i , S t u d i o n a d kulturą pasterską w Karpatach Północ­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ceceb60453213c17e80ddf420a50d77d.pdf 6b6130d4361acc572946d095a5ca1d88 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1417 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1310 Title A name given to the resource Mazurzy Wieleńscy - falsyfikacja podstaw mitu / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.201-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2 PL ISSN 0071-1861 WOJCIECH Ł Y S I A K (Poznań) M A Z U R Z Y WIELEŃSCY - FALSYFIKACJA PODSTAW M I T U W kilkunastu wsiach p o ł o ż o n y c h w północnej części Puszczy Noteckiej, w okolicach Wielenia i K r z y ż a do dzisiejszego dnia utrzymuje się grupowe przekonanie, jakoby s p o ł e c z n o ś ć j c z a m i e s z k u j ą c a została w przeszłości spro­ wadzona w te lasy przez księcia Piotra Sapiehę, dziedzica „ p a ń s t w a w i e l e ń s k i e go". M i e s z k a ń c y tych wsi (Biała, Chcłst, Drawsko, Kamiennik, M a r y l i n - daw­ niej Smrodyniak. M ę ż y k , Miały, N o w e Kwiejce, P ę c k o w o , Piłka, Rosko i Wrzeszczyna) sami określają się mianem „ M a z u r ó w W i e l e ń s k i c h " , a termin z powodzeniem funkcjonuje w ludoznastwie i ś w i a d o m o ś c i polskich etnogra­ fów. Nadto za „ M a z u r ó w W i e l e ń s k i c h " uważają się m i e s z k a ń c y Chojna, wsi położonej na p o ł u d n i o w y m skraju Puszczy Noteckiej w pobliżu Sierakowa. 1 W niniejszych r o z w a ż a n i a c h terminem „ m i t " o k r e ś l a m i d e ę p o w s t a ł ą w sprzyjających warunkach j a k o wyraz s p o ł e c z n e g o zapotrzebowania na war­ tości uznawane za prawdziwe, aczkolwiek z gruntu fałszywe. Wartości takie d o t y c z y ć m o g ą r z e c z y w i s t o ś c i historycznej, politycznej, kulturowej b ą d ź spo­ ł e c z n e j . M i t taki jest d z i e ł e m grupy lub jednostki, c h o ć uświęcony o g ó l n o s p o ­ ł e c z n ą a p r o b a t ą w y r a ż a przekonania zbiorowe. Grupowe przekonania o zdarze­ niach m a j ą c y c h miejsce w r z e c z y w i s t o ś c i lub utwierdzone treści fikcjonalnc zostają z czasem p r z e k s z t a ł c o n e w taki w ł a ś n i e m i t - i d e ę , który pozbawia ich wartości w y j ś c i o w e cech indywidualnych i pozostawia tylko to, co odpowiada przyjętemu w micie w z o r o w i . M i m o sakralnego niekiedy i irracjonalnego cha­ rakteru mitu, znajdujemy w nim okruchy myślenia historycznego, aczkolwiek u w i ę z i o n e g o w y o b r a ż e n i e m przeszłości nie znajdującego potwierdzenia w re­ aliach dziejowych. Struktura mitu „ M a z u r ó w W i l e ń s k i c h " jest przejrzysta i logiczna, jeśliby tylko przy niej p o z o s t a ć . Gdy z a ś s i ę g n i e m y głębiej w tło historyczne i kulturowe, o k a ż e się, iż zastane luki p o z w o l ą o d r z u c i ć wszystko to, czego presji ulegli nawet niektórzy badacze. M i t „ M a z u r ó w W i e l e ń s k i c h " kształtowały i składają się nań następujące czynniki: 1. Historyczny - d o p u s z c z a j ą c y „kolonizację m a z u r s k ą " . 2. Tradycja „kolonizacji mazurskiej". 3. Megalomania s ą s i e d z k a . 4. Mazurzenie m i e s z k a ń c ó w wymienionych m i e j s c o w o ś c i . 5. Regionalizm i literatura regionalna. P o k r ó t c e o m ó w i ę kolejno elementy budowy tego mitu, z a c z y n a j ą c od tła historycznego. M i ę d z y r z e c z e w a r c i a ń s k o - n o t e c k i e , które w znakomitej w i ę k s z o ś c i należa­ ło do powiatu p o z n a ń s k i e g o w ś r e d n i o w i e c z u , podobnie jak dzisiaj, pokryte b y ł o z w a r t ą p u s z c z ą , w ó w c z a s prawic z u p e ł n i e n i c z a l u d n i o n ą . W X I V wieku �202 W O J C I E C H ŁYSIAK na tym terenie byio zaledwie siedem osad ( H ł a d y ł o w i c z 1932, s. 70). W X V I w i e k u okolice Wielenia należały do m o ż n e g o rodu G ó r k ó w , by na p r z e ł o m i e X V I i X V I I wieku przejść w r ę c e wojewody kaliskiego, starosty i n o w ł o d z k i e go, S t a n i s ł a w a Czarnkowskiego. W roku 1611 w ł o ś ć m i w i c l e ń s k i m i gospoda­ rzy j u ż kasztelan m i ę d z y r z e c k i i d r a w i ń s k i , Jan Czarnkowski, który z m a r ł w s z y w 1616 roku p o z o s t a w i ł dziedzictwo dóbr w i e l e ń s k i c h c ó r c e , s t a r o ś c i a n c e barskiej, Z o f i i H e r b u t ó w n i e , piszącej się z Folsztyna. Jej jedyny syn z pier­ wszego m a ł ż e ń s t w a , starosta lipieński, Jan Kostka z m a r ł w s z y w 1623 roku podzielił swe olbrzymie dobra m i ę d z y d w ó c h s y n ó w . S t a n i s ł a w o t r z y m a ł Sza­ motuły, zaś Aleksander - Wieleń, Rawicz, G ó r k ę i Osieczna. W latach 16451651 dobra w i e l e ń s k i c z a s t a w i ł Aleksander Kostka wojewodzie pomorskiemu, Jakubowi Weyherowi, a n a s t ę p n i e s p r z e d a ł je wojewodzie kaliskiemu, Zyg­ muntowi G r u d z i ń s k i e m u . Po nim włości te przejął syn Andrzej, wojewoda kaliski i p o z n a ń s k i , a z m a r ł w s z y w 1678 p o z o s t a w i ł jedynemu synowi, Stefa­ n o w i . Bezpotomna ś m i e r ć tego ostatniego zamyka okres panowania rodu Gru­ d z i ń s k i c h w dobrach w i e l e ń s k i c h . D r o g ą koneksji rodzinnych w k o ń c u X V I I w i e k u przeszły w ręce wojewody ł ę c z y c k i e g o , generała wielkopolskiego, Pio­ tra O p a l i ń s k i e g o . Po nim, w 1692 roku, majątek przejął syn Adam, a po jego bezpotomnej śmierci w 1696 córka Piotra z drugiego m a ł ż e ń s t w a , Ludwika Opalińska. Z p o c z ą t k i e m X V I I I wieku na arenie wielkopolskiej pojawił się m o ż n y i w p ł y w o w y ród litewsko-ruski, S a p i e h ó w . Wspomniana Ludwika O p a l i ń s k a , w y c h o d z ą c za m ą ż za starostę bobrujskiego, zdzitowskiego, s o k o ł o w s k i e g o i Słonimskiego, hetmana Wielkiego Koronnego, Jana Kazimierza S a p i e h ę , wniosła mu w posagu o l b r z y m i ą fortunę - K o ź m i n , Rawicz, Radlin i Wieleń (Sapiehowie 1894, s. 128). Samo tylko „ P a ń s t w o W i e l e ń s k i c " s k ł a d a ł o się z p i ę ć d z i e s i ę c i u pięciu wsi (Zimmermann 1915, s. 255). D o h p te pozostały w r ę k a c h S a p i e h ó w przez ponad sto lat, umacniając gospodarcze i polityczne znaczenie tej rodziny. Jan Kazimierz Sapieha z m a r ł 23 lutego 1730 roku. Po nim dobra w i e l e ń s k i e o d z i e d z i c z y ł syn Piotr, starosta s o k o ł o w s k i , wschowski, stolnik W i e l k i Koronny, wojewoda s m o l e ń s k i , a wyzbywszy się w 1766 roku swych m a j ą t k ó w litewskich, na stale osiadł w Wielkopolsce (Sapiehowie 1894, s. 337). Od p o c z ą t k u X V I I I wieku rozwija się na terenie Puszczy Noteckiej osadnic­ two o l ę d e r s k i c . J e d n a k ż e t o c z ą c e się wojny (wojna p ó ł n o c n a 1700-1721) i to­ w a r z y s z ą c e i m zarazy d o p r o w a d z i ł y do p o w a ż n e g o wyludnienia j u ż z a ł o ż o ­ nych osad. W zachodnich partiach Puszczy Noteckiej, w c h o d z ą c y c h w skład Branderburgii, a także w Nowej Marchii, zaludnieniem o p u s t o s z a ł y c h wskutek d z i a ł a ń wojennych ziem zająła się administracja pruska Fryderyka Wielkiego. N o w y c h o s a d n i k ó w sprowadzano m i ę d z y innymi z Polski, z a c h ę c a j ą c ich licz­ n y m i przywilejami i ulgami (Zimmermann 1915, s. 145). W s p o m i n a ł o tych czasach znawca s t o s u n k ó w demograficznych i kulturowych m i ę d z y r z e c z a warc i a ń s k o - n o t e c k i e g o , Oskar Grossert: „czas ten jednak nie był dogodny dla osadnictwa niemieckiego, jak o tym ś w i a d c z ą c h o c i a ż b y wyjazdy o s i e d l e ń c ó w do Branderburgii, tak że nawet Piotr Sapieha się na takie ucieczki skarży. [...J �M A Z U R Z Y WIELUŃSCY 203 W latach 1754-1756 wielu N i e m c ó w z d ó b r w i e l e ń s k i c h uciekało przez D r a w ę do Nowej M a r c h i i . Naliczono ich w całości 247 o s ó b . W czasie wojny siedmio­ letniej, która nie dała się we znaki na ziemiach w i e l e ń s k i c h , c h o ć raz wojska rosyjskie przeszły tędy do Nowej M a r c h i i , także wielu N i e m c ó w uciekło z ziem w i e l e ń s k i c h " (Grossert 1929, s. 37). Obrazu zniszczenia dopełniła w ł a ś n i e wojna siedmioletnia (1756-1762), w czasie której kraje K r ó l e s t w a Pruskiego zostały zniszczone i wyludnione, z w ł a s z c z a z a ś Brandenburgia b e z p o ś r e d n i o g r a n i c z ą c z p o s i a d ł o ś c i a m i Piotra Sapiehy. W ó w c z a s król pruski, Fryderyk I I r o z w i n ą ł akcję zasiedlania powojennych pustek, u p r o w a d z j ą c z Wielkopolski o k o ł o 3000 c h ł o p ó w z rodzinami i dobytkiem. Owa akcja nie o m i n ę ł a t a k ż e ziem Piotra Sapiehy, z których uprowadzono dziesiątki rodzin (Zimmermann 1915, s. 145). Zorganizowano w ó w c z a s nawet specjalne komendy n a d z o r u j ą c e akcję p r z e s i e d l e ń c z ą ( K o n o p c z y ń s k i 1947, s. 86). Najbliższa taka komenda z n a j d o w a ł a s i e w Drezdenku, której p r z e w o d n i c z y ł tamtejszy burmistrz, M u t h mann. W z w i ą z k u z tą akcją Piotr Sapieha z ł o ż y ł stanowczy protest w Berlinie, na który o t r z y m a ł o d p o w i e d ź , że w jego p o s i a d ł o ś c i a c h c h ł o p ó w tych „ w s p o s ó b z u p e ł n i e nieludzki i nader okrutny maltretują [...] ludzie s t a m t ą d tu p r z y c h o d z ą , aby z a b e z p i e c z y ć się przeciw takim o k r u c i e ń s t w o m " (Gomolcc 1964, s. 2 7 ) . Ta w ł a ś n i e sytuacja dziejowa stała się punktem zaczepienia, punktem w y j ­ ścia budowy mitu „ M a z u r ó w W i e l e ń s k i c h " . Twierdzono bowiem, ż e wskutek zaistniałej sytuacji, tzn. pustki osadniczej w l e w o b r z e ż n y c h dobrach Piotra Sapiehy, z o s t a ł on zmuszony do sprowadzenia nowych o s a d n i k ó w z Mazowsza lub pogranicza mazowiecko-mazurskiego, którymi w całości z a l u d n i ł opusto­ s z a ł e wsie (Gomolec 1964, s. 27). I m p o n u j ą c y m elementem budowy mitu „ M a z u r ó w W i e l e ń s k i c h " jest samouzupełniająca się, tradycyjna wiedza o „kolonizacji mazurskiej". W relacjach jednak lokalna s p o ł e c z n o ś ć najpierw podkreśla sytuację sprzed rzekomej kolo­ nizacji, np. „ m y wszyscy j e s t e ś m y sprowadzeni z Mazur. Tutaj naród w y m a r ł na c h o l e r ę i wtedy k s i ą ż ę Sapieha s p r o w a d z i ł tu o s a d n i k ó w z Mazur"; „Jak tutaj ta cholera p a n o w a ł a , przede wszystkim w Pęckowie i Drawsku, przybyli tu ludzie z Mazur". Początki kolonizacji i jej przebieg znane s ą we wszystkich wymienionych na w s t ę p i e dwunastu wsiach (Łysiak 1987, s. 231-244). „ M y j e s t e ś m y Mazurzy i nas tu s p r o w a d z i ł Piotr Sapieha" - twierdzi się w Chojnie. „ K s i ą ż ę Sapieha s p r o w a d z i ł tu M a z u r ó w z Mazowsza, oni tu przybyli z » p ę c a k i e m « . O s a d n i k ó w b y ł o pięciu. On ich tu osadził, bo musieli w y k a r c z o w a ć las" - powiedziano m i w P ę c k o w i e , z a ś w M i a ł a c h twierdzono, ż e „ S a p i e h a poza­ kładał te wszystkie wsie". W Rosku jeden z i n f o r m a t o r ó w twierdził: „my jeste­ ś m y z M a z u r ó w W i e l e ń s k i c h . Dawni to tu buły bagna i osady rybackie. Wtedy się ludzie sprowadzili z Mazur, ale czy moi przodkowie tu przybyli, lo ja nie w i e m " . Inny z a ś p o w i e d z i a ł : „ R o s k o datuje się od czasu j a k k s i ą ż ę Sapieha s p r o w a d z i ł tu 700 rodzin M a z u r ó w z Mazowsza i osiedlił ich tutaj w Puszczy Noteckiej. Ojciec m i o p o w i a d a ł , że oni byli osiedleni w Rosku, Wrzeszczynie, P ę c k o w i e , Drawsku, Klępiczu, Obrzycku, Piłce i Kruczu. Do Roska sprowa­ dzonych b y ł o 30 rodzin". W Pęckowie natomiast twierdzono, iż „najpierw 2 �204 WOJCIECIIl.YSIAK p r z y b y ł o czterech o s a d n i k ó w . Oni s i ę nazywali N o j , Przylepa, Marnot i Helak, to chyba b y ł mój przodek. Oni przynieśli z s o b ą » p ę c c k « i stąd nazwa. Wtedy to oni wszyscy mieszkali w j e d n y m domu, który im z b u d o w a ł Sapieha". N a l e ż y tu p o d k r e ś l i ć , iż nazwiska te, obok nazwisk Stochaj i Mierzwa wymienia s i ę zazwyczaj w podobnych informacjach. S p o ł e c z n o ś ć „ m a z u r s k a " o w y c h k i l k u ­ nastu w s i nadnoteckich u w a ż a ich bowiem za p r o t o p l a s t ó w c h ł o p s k i c h r o d ó w „mazurskich". „ M a z u r z y W i e l e ń s c y " pamiętają też stopień zależności od zamku w i c l e ń skiego i samego Piotra Sapiehy, przytaczając, niekiedy precyzyjnie, swe prawa i p o w i n n o ś c i . Oto garść p r z y k ł a d ó w : „ K s i ą ż ę Sapieha n a d a ł m i e s z k a ń c o m Roska prawo p o ł o w u ryb na Noteci za dwa guldeny rocznie, a później musieli u niego za to o d r a b i a ć dwa dni w tygodniu"; „Jak Sapieha żył to d a ł nam prawo do: wypasania bydła w lasach; mogli my dwa razy w tygodniu brać drzewo z lasu na opał, ile kto m ó g ł unieść; dwa razy w roku m o g l i ś m y brać ś c i ó ł k ę z lasu; dostawali my drzewo na b u d o w ę d o m ó w " . „ S a p i e h a p o z w a l a ł nam z a k ł a d a ć sobie w lesie tyle pola ile tylko kto m ó g ł w y k a r c z o w a ć i o b r o b i ć . N i e k t ó r z y to jeszcze mieli prawo do szukania i kopania w lesie bursztynu. Jeszcze teraz k o ł o Pęckowa w lesie na » J c l y ń c u « s ą doły po tych kopaczach". Do faktów tych n a w i ą z u j e jeszcze jedna o p o w i e ś ć : „ojciec mojej babki miał p a t e r a j k ę w Drawsku. Jednego razu w y b i e g ł y mu na d r o g ę dwa ź r e b a k i . W tym samym czasie p r z e j e ż d ż a ł Sapieha b r y c z k ą z a p r z ę ż o n ą w dwa konie. Z a t r z y m a ł się na w i d o k koni i kazał sobie p r z y p r o w a d z i ć do siebie ich w ł a ś c i c i e l a . » C z y to twoje k o n i e ? « »Tak panie.« »lle kosztują?« »Nic p a n i c « . »To p r z y p r o w a d ź j e j u t r o do Wielenia na z a m e k ! « »Tak panie«. C h ł o p b a ł się, że straci ź r e b a k i , a do tego go jeszcze pobiją. Z a p r o w a d z i ł je jednak na drugi dzień do zamku. O k a z a ł o s i ę , ż e Sapieha w z i ą ł konie, ale w zamian za nie z a p i s a ł mu z i e m i ę w Drawsku i d a ł mu pozwolenie na r y b o ł ó w s t w o na Noteci od Wielenia do Bielic. Cała rodzina lo byli sami bracia J a g i e ł k o w i e " . Obok tego twierdzi s i ę w Rosku, ż e „Księciu Sapiesze musieli o d d a w a ć rocznie: 24 guldeny czynszu, 5 beczek miodu, kilka g a r n c ó w chmielu na piwo; d a w a ć musieli furmanki na osiemnaście mil odległości" . Elementem spajającym mit „ M a z u r ó w W i e l e ń s k i c h " , a p o t w i e r d z a j ą c y m niejako m o ż l i w o ś ć „koloniacji mazurskiej" była swoista megalomania s ą s i e d z ­ ka. W y r a ż a ł a s i ę k a w a ł a m i i żartami „o g ł u p i c h s ą s i a d a c h " przypisywanych jedynie do „ m a z u r s k i e g o " Chojna (Łysiak 1986, s. 183-199). „ S z c z e g ó l n i e k p i ą sobie z ich jakoby niedorozwoju u m y s ł o w e g o " - z a u w a ż a ł Adam Tomaszewski (Tomaszewski 1936, s. 86). Jesl przy t y m charakterystyczne, że owe żarty nie d o l y c z ą pozostałej s p o ł e c z n o ś c i „ m a z u r s k i e j " i nie ma ż a d n y c h śladów, by k i e d y k o l w i e k w p r z e s z ł o ś c i w y s t ę p o w a ł y . Inną m i e j s c o w o ś c i ą w Puszczy N o ­ teckiej, z m i e s z k a ń c ó w której pokpiwali sobie sąsiedzi, była w i e ś Jezierce p o ł o ż o n a na p ó ł n o c od Skwierzyny (Tscheuschner br, s. 143-144). Fakt ten jednak t w o r z y ł y z u p e ł n i e inne warunki kulturowe. 3 Ze zjawiskiem megalomanii s ą s i e d z k i e j , której upust znajdujemy w przebo­ gatym folklorze, spotykamy^ się z w y k l e na peryferiach d w ó c h grup kulturo­ w y c h , etnograficznych b ą d ź etnicznych, w miejscu, gdzie stykają s i ę granice �M A Z U R Z Y WIELUŃSCY 205 o b s z a r ó w przez nie z a m i e s z k a ł y c h . Teza taka pozwala na przyjęcie przesłania mitu j a k o o b o w i ą z u j ą c e g o , skoro bowiem l u d n o ś ć r z e c z y w i ś c i e sprowadzona została w te strony, to przyniosła z s o b ą inne, b ą d ź nowe wartości kulturowe o d b i e g a j ą c e od norm uznawanych przez ludność tu z a m i e s z k a ł ą . „ O b c y " Chojanie stali s i ę tą d r o g ą przedmiotem d r w i n p o z w a l a j ą c y c h w n o s i ć o ich rzeko­ m y m sprowadzeniu z Mazur. N a j w i ę c e j k a w a ł ó w w i ą ż e s i ę z ich tzw. „ p o p r z e c z n o ś c i ą " . Zdaniem Felicji Straszewskiej „ C h o j a n i e wszystko robią »na p o p s y c k ę « : konia do wozu z a k ł a ­ dają »na p o p s y c k ę « , o r z ą »na p o p s y c k ę « , baba z lasu chrust niesie »na popsyckę«, kapelusz na g ł o w i e , pasek, szelki, wszystko, nawet ż e g n a j ą s i ę »na popsyck ę « " (Starszewska 1931, s. 35). Opowiadania o ich „ p o p r z e c z n o ś c i " okoliczna l u d n o ś ć w ż a r t a c h niekiedy n a ś l a d o w a ł a , b u d z ą c tym irytację w y ś m i e w a n y c h . Kazimierz Nitsch z a p i s a ł relację z prawdziwego p o n o ć zdarzenia: „ B y ł o to w Chojnie na weselu, gdy po ślubie w ó z z g o ś ć m i zajechał na p o d w ó r z e , jeden z obecnych Polan c h c ą c i m p o m ó c z s i ą ś ć , w z i ą ł d r a b i n ę i niósł j ą w poprzek, z a w a d z a j ą c j ą o c z y w i ś c i e po drodze. Chojanie zaraz poznali co lo m i a ł o z n a c z y ć i jeden z nich z a w o ł a ł : » C o ly myślis, ze Chojany jesce takie głupie, ze nam d r a b k ę wpopsek niesies?«. Wlcdy ż a r l o w n i ś p r z y s t a w i ł j ą pionowo do wozu, bo powiadano dawniej, że w podobnym wypadku Chojany najpierw wchodzili na n a j w y ż s z y szczebel, a potem dopiero drugą stroną schodzili" (Nitsch 1902, s. 674). W tym k o n t e k ś c i e sytuuje się r ó w n i e ż prawdziwe wyda­ rzenie, o k t ó r y m cytowana j u ż Felicja Straszewska pisała: „za c z a s ó w pańsz­ c z y ź n i a n y c h , m o ż e 80 lat temu, Chojno z lasami obecnie p a ń s t w o w y m i nale­ ż a ł o do kasztelana Kwileckiego z W r ó b l e w a . Z n a ł a m s t a r u s z k ę , która dosko­ nale p a m i ę t a ł a te czasy i na w ł a s n e oczy widziała j a k Chojany pędzili kury, gęsi i prosiaki jako d z i e s i ę c i n ę do » k a s t e l u n a « . P o n i e w a ż w lesie ptactwo ustawicz­ nie u c i e k a ł o , Chojany w y r ą b a l i s z e r o k ą d r o g ę i na czele i na końcu pochodu » g a d z i n o w e g o « , niosąc d ł u g ą d r a b i n ę , ctopędzili z B o ż ą p o m o c ą swoje » s t w o ry« do » z y k i « . Nad » z y k u m « zaczęli się s k r o b a ć po g ł o w i e i m e d y t o w a ć , jakby to wszystko p r z e w i e ź ć na d r u g ą stronę. Po d w ó c h dniach tych medytacji w p a d ł Chojanom taki koncept do g ł o w y : Położyli drabiny na brzegu Warty, powiązali szmatami nogi z w i e r z ą t do szczebli drabin i puścili tę całą m e n a ż e r i ę na w o d ę , sami z a ś płynęli obok, w r z e s z ą c okrutnie i długimi ż e r d z i a m i prostując coby nie p o j e c h a ł o »na p o p s y c k ę « . Po tak trudnej przeprawie zapędzili » s t w o r y « do kasztelana" (Straszewska 1931, s. 35-36). Nie s p o s ó b p r z y t o c z y ć tu wszystkich tych anegdot. Opowiadane s ą do dzisiaj w całej niemal Puszczy Noteckiej, a często poza nią, aczkolwiek obec­ nie z a t a r ł się j u ż ich kontekst kulturowy. K o l e j n y m elementem budowy mitu „ M a z u r ó w W i e l e ń s k i c h " jest tzw. „ m a z u r z e n i e " m i e s z k a ń c ó w wspomnianych kilkunastu w s i . S p r o w a d z a ł o się to do z a s t ę p o w a n i a s p ó ł g ł o s e k d z i ą s ł o w y c h sz, cz, dź,-głoskami z ę b o w y m i s, c, dz, oraz podobnej w y m i e n n o ś c i z na s. „ M a z u r z e n i e " lutcjszej ludności z a u w a ż y ł j u ż Oskar Kolberg, k t ó r e m u „język niektórych w i e ś n i a k ó w przypomina jeszcze m o w ę m a z o w i e c k ą pierwszych tych o s a d n i k ó w " (Kolberg 1877, s. 114). Doda­ w a ł jednak: „ m o w a ta atoli s k a ż o n ą j u ż w części została (osobliwie u m ł o d s z e - �206 W O J C I E C H ŁYSIAK go pokolenia) w p ł y w e m narzecza okolicznej ludności wielkopolskiej j a k o i dalszej kaszubskiej ( t j . Prus Zachodnich i Pomorza), z którą m i e s z k a ń c y w c z ę s t e w c h o d z ą stosunki, biorąc z t a m t ą d niekiedy dziewki i p a r o b k ó w do służby, j e ż d ż ą c tam na jarmarki itp." (Kolberg 1877, s. 243). Mazurzenie l u d n o ś ć tutejsza o d c z u w a ł a j a k o g ł ó w n ą o d r ę b n ą c e c h ę swojej mowy. Na tej w ł a ś c i w o ś c i j ę z y k o w e j o p i e r a ł o się w pierwszym r z ę d z i e poczucie ich o d r ę b ­ ności w stosunku do sąsiadującej z nią ludności wielkopolskiej, co cementowa­ ło s p o i s t o ś ć g r u p o w ą . Zdawali sobie z lego s p r a w ę nie tylko „ M a z u r z y " , ale t a k ż e sąsiedzi (Tomaszewski 1936, s. 85), co niejako l e g i t y m i z o w a ł o mit ich początku. Dzisiaj nie s p o s ó b usłyszeć „ m a z u r z e n i a " na omawianym terenie. Wszyscy p o s ł u g u j ą się j ę z y k i e m z b l i ż o n y m do p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j gwary wielkopol­ skiej. Nawet niektóre terminy gwarowe, charakterystyczne dla tej s p o ł e c z n o ś c i , zostały wymienione elementami gwary Wielkopolan. J e d n a k ż e s p o ł e c z n o ś ć tutejsza p a m i ę t a , iż w przeszłości „ m a z u r z e n i e " b y ł o c h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą jej j ę z y k a , podkreślając ten fakt przy okazji o p o w i a d a ń o „kolonizacji mazur­ skiej". Przypomina się też w s p ó ł c z e ś n i e zwroty w o w y m , niefunkcjonującym j u ż , j ę z y k u , jakie o n g i ś powszechnie lu w y s t ę p o w a ł y , a które w y r o s ł y na grun­ cie prawdziwych rzekomo w y d a r z e ń , np. „Od Roska do Droska, piosek, syski, sysko nase" (Rosko); „ P a c , a na co spojzys, s y ć k o byndzie twoje" (Chojno); „Jak we Wzescynie plyndze piekom, to w Rosku c u ć " (Rosko). Wszystkie te zwroty w s p ó ł c z e ś n i e pojawiają się z rzadka w j ę z y k u potocznym j a k o powie­ dzonka sytuacyjne. Po raz pierwszy informacja o „ M a z u r a c h W i e l e ń s k i c h " i „kolonizacji ma­ zurskiej" pojawiła się w pracach Oskara Kolberga. W s p o m i n a j ą c o Chojnie pisał, iż „ w i e ś ta nad Wartą jesl koloniją M a z u r ó w sprowadzonych przy k o ń c u 17go w i e k u i na p o c z ą t k u 18go wieku przez S a p i e h ę , dziedzica Wielenia, k t ó r e g o Chojanie po dziś d z i e ń Sapiejką i ojcem swoim n a z y w a j ą " (Kolberg 1875, s. 23). P o t w i e r d z i ł j ą Kolberg w kolejnym tomie swego monumentalnego dzieła p i s z ą c : „ k s i ą ż ę Sapieha, dziedzic Wielenia, s p r o w a d z i ł na p o c z ą t k u z e s z ł e g o stulecia M a z u r ó w i łych w swojich dobrach o s a d z i ł " (Kolberg 1877, s. 114). Nie w i e m y jednak z j a k i c h ź r ó d e ł c z e r p a ł te w i a d o m o ś c i , podobnie jak Edmund Callier, który o w ą kolonizację umieścił w roku 1710 (Słownik, s. 756). Za „ m a z u r s k ą " l u d n o ś ć u z n a w a ł m i e s z k a ń c ó w Chojna Kazimierz Nitsch (Nitsch 1902, s. 673), a o p o z o s t a ł y c h twierdził, iż „ w i a d o m o też pozytywnie, ż e s ą to późniejsi osadnicy z Mazowsza" (Nitsch 1911, s. 86). W okresie m i ę d z y w o j e n n y m - z a „ k o l o n i z a c j ą m a z u r s k ą " Piotra Sapiehy opowiedzieli się miejscowi regionaliści w prasie lokalnej. Konrad Kaczmarek pisał: „ K i s ą ż ę Sapieha w Wieleniu b ę d ą c y panem tych ziem, w i e d z i a ł jakie p l e m i ę m o g ł o b y tu p r a c o w a ć i z a l u d n i ć tę c z ę ś ć ziemi polskiej, mianowicie Mazurzy. Istotnie też sprowadza ich tu pod koniec X V I I w. i osiedla w okolicy Wielenia" (Kaczmarek 1929, s. 2 6 ) . W tym duchu za „ m a z u r s k i m " pochodzeniem ludności omawianej części Puszczy Noteckiej, j u ż w nowszych czasach opowiedzieli się Jan N i e d ź w i e c k i (1977, s. 22) i Andrzej Wyrwa (1981, s. 9) oraz wspomniany j u ż wyżej L u d w i k 4 �M A Z U R Z Y WIELEŃSCY 207 Gomolec (1964, s. 27), który „kolonizację m a z u r s k ą " s y t u o w a ł w lalach 17681772. T r e ś c i tego rodzaju pojawiały s i ę także w kronikach parafialnych, acz­ k o l w i e k spisywanych przez miejscowych księży j u ż po drugiej wojnie świato­ wej, pod n i e w ą t p l i w y m w p ł y w e m tradycji. S z c z e g ó l n i e z a ś interesujące w y d a j ą się b y ć w y w o d y w s p ó ł c z e s n e g o regionalisty z Chojna, Leona Skrzypczaka. Po c z ę ś c i przejmuje on sugestie zaproponowane przez Gomolca, ale nie przyznaje się do ź r ó d e ł ich pochodzenia i pisze: „dlatego książę Sapieha b y ł zmuszony s p r o w a d z i ć ludzi z Mazowsza i osiedlić na wymienionych terenach Polski j a k o c h ł o p ó w p a ń s z c z y ź n i a n y c h w piaszczystej puszczy. B o w P o z n a ń s k i m b y ł b y nie z n a l a z ł c h ę t n y c h do osiedlenia s i ę j a k o c h ł o p ó w p a ń s z c z y ź n i a n y c h , bo poza c h ł o p a m i p a ń s z c z y ź n i a n y m i b y ł o w p o z n a ń s k i m j u ż d u ż o c h ł o p ó w wolnych, a N i e m c y zaraz za m i e d z ą chętnie przyjmowali k a ż d e g o i osiedlali j a k o chłopa w o l n e g o " . Z a k ł a d a przy tym Skrzypczak, że zaludnienie tych t e r e n ó w nastą­ piło w d w ó c h rzutach. Osiedlenie ludności „ m a z u r s k i e j " w Chojnie m o g ł o n a s t ą p i ć , jego zdaniem, w latach 1721-1740, „bo przeprowadzona inwentary­ zacja ż y w e g o inwentarza u ludzi p a ń s z c z y ź n i a n y c h w Chojnie w 1759 roku wykazuje, ż e chłopi p a ń s z c z y ź n i a n i b y l i j u ż dobrze zagospodarowani, bo posiadali d u ż ą ilość ż y w e g o inwentarza - 270 sztuk bydła i koni, a ż e b y to o s i ą g n ą ć potrzebowali na to wiele lat p r a c y " - konkluduje. W cytowanym maszynopisie wiele tego rodzaju „ d o w o d ó w " g r a n i c z ą c y c h z n a u k o w ą ignoran­ cją. 5 6 N a l e ż y przy t y m z a u w a ż y ć , ż e lokalna prasa trafiała do wsi „ m a z u r s k i c h " i m o g ł a m i e ć znaczny w p ł y w na ugruntowanie funkcjonującego j u ż z pewno­ ścią przekonania. N i e m a ł y w p ł y w m i a ł też autorytet miejscowego plebana „ w i e d z ą c e g o " p r z e c i e ż więcej i lepiej o przeszłości niż z w y k ł y parafianin. Godzi się także z a u w a ż y ć , ż e wymieniony Leon Skrzypczak z Chojna jest we wsi niekwestionowanym autorytetem, na którego w pierwszym rzędzie powo­ łuje się lokalna s p o ł e c z n o ś ć . Informacje o przeszłości funkcjonujące w grupie b y ł y j a k b y przypisane do autorytetu jako gwaranta ich p r a w d z i w o ś c i . Akcep­ tacja w i a d o m o ś c i musiała w y r a ż a ć się p e ł n y m , niekwestionowanym zaufaniem do osby cieszącej s i ę autorytetem. L u d przyjmował jej pogląd, jej p e r s p e k t y w ę widzenia przeszłości i u t o ż s a m i a ł się z nią. N i e z n a ł bowiem zasad innej narra­ cji historycznej poza tą, j a k ą p r z e d s t a w i a ł autorytet, a j e ś l i przy tym p o z o s t a w a ł on w zgodzie z zasadami moralno-etycznymi w grupie o b o w i ą z u j ą c y m i , wiara w e ń była ostateczna, aksjomatyczna niemal. Wiara jesl b o w i e m uznawaniem autorytetu tego, kto podaje nam c o ś do wierzenia, a w i a d o m o ś c i uzyskane d z i ę k i aktowi wiary opierają się z kolei na autorytecie informatora. O c z y w i ś c i e , ż e obraz przeszłości przedstawiony przez autorytet jest zniekształcony, ponie­ w a ż kiedy go o d t w a r z a ł , nie p o s i a d a ł jeszcze bezstronnej oceny teraźniejszości, p o n i e w a ż i jego o b o w i ą z y w a ł y schematy narracji nie d o p u s z c z a j ą c e dowolno­ ści w y p o w i e d z i . Wiedza o przeszłości zinterpretowana przez autorytet opiera się o zasady m y ś l e n i a magicznego, b a z u j ą c e g o na wierzeniu, a charakterysty­ cznego dla danej grupy. M y ś l e n i e to t w o r z ą c e , co prawda, o k r e ś l o n y spójny system, jest wyrazem myślenia ahistorycznego, zdogmatyzowanego, nie po­ z w a l a j ą c e g o na w ł a ś c i w ą , i n d y w i d u a l n ą o c e n ę przeszłości. Stąd też prawdopo- �208 WOJCIECIIl.YSIAK dobnie wiedza ta charakteryzuje się tak dalece p o s u n i ę t ą z b i e ż n o ś c i ą i stercotypizacją. W kulturze typu ludowego, mimo p o w y ż s z y c h uwag, brak jest miejsca na p r z y p a d k o w o ś ć . Wszystko ma tu swoje miejsce i uzasadnienie. Ludowa wiedza o p r z e s z ł o ś c i stanowi o d p o w i e d ź na nie zadane wprost pytania, przede wszy­ stkim o „ p o c z ą t e k " , o ź r ó d ł o istnienia, bowiem „ c o nie ma swojego p o c z ą t k u jest podejrzane, ambiwalentne, jest jakby na progu, b ą d ź w o g ó l e nie istnieje" (Sulima 1989, s. 27). N o , bo czy m o ż e istnieć c o ś , co się nigdy nie z a c z ę ł o ? Wyjaśnienie, czy też narracja historyczna w kulturze typu ludowego daleka jest od tego, jakie znamy z nauk historycznych. Innego rodzaju jest bowiem r z e c z y w i s t o ś ć w tej kulturze zawarta, innymi prawami się rządzi. W „świecie bez h i s t o r i i " nie znajdujemy logiczno-formalnej struktury r z e c z y w i s t o ś c i . W świecie tym nic nie istnieje „ s a m o r o d n i e " , „ w s z y s t k o " podyktowane jest „ c z y m ś " i od niego u z a l e ż n i o n e . 1 to właśnie stanowi o ciągłości tradycji ludo­ wej, nie t y l k o historycznej. K o n i e c z n o ś ć w y j a ś n i a n i a , pytania o „ p o c z ą t e k " b ę d ą c e elementami mityzacji r z e c z y w i s t o ś c i historycznej, stanowi paradygmat świata widzianego przez pryzmat lokalnej o p t y k i . Z r o z u m i a ł y m jest, ż e wiedza o „ p o c z ą t k a c h " w a ż n a była jednie w kręgu lokalnej s p o ł e c z n o ś c i . K r ą g grupy lokalnej o b r a c a ł się w o k ó ł spraw pierwszych (w sensie czasu) i był ich kontynuacją. K r ą g ten zarazem sam s o b ą s t a n o w i ł ó w p o c z ą t e k (symboliczny), a g ł ę b o k o zakorzenio­ na struktura m y ś l e n i a magicznego pozwalała chłopu u z n a ć m i n i o n ą , m i t y c z n ą r z e c z y w i s t o ś ć za k o n k r e t n ą i p r a w d z i w ą . Sfera magiczna jakby w gruncie rzeczy nic istniała, wszystko było rzeczywiste i prawdziwe. Mit-idea, j a k p o w i e d z i a ł e m na wstępie bazuje na w a r t o ś c i a c h powierzchow­ nie prawdziwych, aczkolwiek niosących ł a d u n e k z d a ń fikcjonalnych. Oparty na autorytecie duchowych i materialnych ś l a d ó w legitymizujących grupowe przekonanie jest s t a ł y m komponentem p r z e k o n a ń grupy i w jej o b r ę b i e nie potrzebuje racjonalnych u z a s a d n i e ń . Grupa bowiem sama p o z w a l a ł a mu istnieć p o t w i e r d z a j ą c go n o w y m i elementami, znajdując dlań s a m o p o l w i e r d z a j ą c e się w a r t o ś c i . Stąd też kryterium a r g u m e n t ó w sprowadza się zazwyczaj do aksjomatycznych r o z s t r z y g n i ę ć . Przedstawiony na w s t ę p i e s k r ó c o n y opis sytuacji dziejowej w p o ł o w i e X V I I I w i e k u , spójny i logiczny z d a ć by się m o g ł o , wykorzystywany b y ł dla naukowego udowodnienia z a s a d n o ś c i sprowadzenia w lasy Puszczy Noteckiej ludności mazurskiej. Pojawia się tu jednak drobny s z c z e g ó ł , pewna niekonse­ kwencja. O t ó ż „ d o m i n i u m s a p i e ż y ń s k i e " obejmujące, j a k p o w i e d z i a ł e m , z g ó r ą pięćdziesiąt w s i , dzieliło się na tzw. „stronę n i e m i e c k ą " p o ł o ż o n ą po prawym brzegu Noteci, z a m i e s z k a ł ą g ł ó w n i e przez N i e m c ó w , oraz tzw. „stronę p o l s k ą " po l e w y m brzegu Noteci. „Strona polska" - z a m i e s z k a ł a przez P o l a k ó w była mniejszym obszarem „ d o m i n i u m " , bowiem o b e j m o w a ł a d w a d z i e ś c i a jeden wsi (Biała, Branice, Cteszkowo, Chełst, Drawsko, Gulcz, Hamrzysko, Huta, K l ę picz, Kwiejce Stare, Krucz, Kruteczek, M a r y l i n (dawniej Smrodyniak), Miały, M ę ż y k , Nowe Kwiejce, Pęcko "o, Piłka, Rosko, Wrzeszczyna). Nie ma ż a d n e g o dokumentu, czy też opracowania, które potwierdziłoby, iż przed w o j n ą siedmio- �M A Z U R Z Y W1ELEŃSCY 209 letnią, w jej trakcie, b ą d ź po niej ludność polska z a m i e s z k a ł a tę c z ę ś ć „ p a ń s t w a s a p i e ż y ń s k i e g o " o p u s z c z a ł a te tereny. Wiadomo natomiast, iż cała ta akcja w y s i e d l e ń c z a d o t y c z y ł a ludności niemieckiej, co p o d k e ś l a ł cytowany Oskar Grossert, iż l u d n o ś ć ta uciekała przez D r a w ę . Nic m o g ł o to zatem d o t y c z y ć m i e s z k a ń c ó w t e r e n ó w l e w o b r z e ż n y c h . Identycznie rzecz się miała po roku 1762, kiedy burmistrz M u l h m a n n u p r o w a d z a ł c h ł o p ó w spod Wielenia. Fakt ten w i ą z a ć m o ż n a w y ł ą c z n i e z terenami p r a w o b r z e ż n y m i Noteci. Nie spotykamy się b o w i e m na omawianym terenie z nagłym i masowym wyprowadzeniem ludności. Absolutnym nieporozumieniem jest też charakterystyka temporalna „ k o l o ­ nizacji mazurskiej" zaproponowana przez Oskara Kolberga i Edmunda Calliera. N i e mogli Sapiehowie s p r o w a d z i ć tu M a z u r ó w we wskazanym przez nich czasie z tej prostej przyczyny, iż nie byli w ó w c z a s jeszcze w ł a ś c i c i e l a m i tych dóbr. Podstawowym bodaj elementem budowy mitu „ M a z u r ó w W i e l e ń s k i c h " jest ich tradycja w y r a ż a j ą c a przyczyny, organizację i przebieg „kolonizacji mazur­ skiej" oraz p ó ź n i e j s z y c h z w i ą z k ó w i zależności od Piotra Sapiehy. R o z w a ż a j ą c rolę pierwiastka historycznego w tradycji, czy też tzw. „ p a m i ę c i zbiorowej" jakiejkolwiek grupy, chodzi nam przede wszystkim o samo ujęcie w n i m rzeczywistej materii. Tradycja historyczna grup lokalnych z praktycznie nieograniczonego zbioru m o ż l i w o ś c i p r z e c h o w a ł a te, które były s e n s a c j ą oko­ licy, k t ó r e w odczuciu grupy godne były z a p a m i ę t a n i a , aczkolwiek niekiedy historycznie z u p e ł n i e obojętne. Tradycja historyczna najczęściej w przeszłości m a n i f e s t o w a ł a siew folklorze (od pieśni począwszy, a na o p o w i e ś c i wspomnie­ niowej s k o ń c z y w s z y ) . J e d n a k ż e rozwój jego form m ó g ł w y p r z e d z a ć rzeczywi­ stość, a fakty w n i m w y r a ż o n e ulegały deformacji lub po prostu zostały w y m y ­ ś l o n e . W y o b r a ż e n i e przeszłości bylo wszak k s z t a ł t o w a n e pod w p ł y w e m róż­ nych c z y n n i k ó w , a w wielu wypadkach d e c y d o w a ł y o tym emocje. Dlatego zwrot k u ź r ó d ł o m , nie ludowej proweniencji, a o przeszłości z a ś w i a d c z a j ą c y m , pozwoli nam o d c z y t a ć proces formułowania się ustnych przekazów, pozwoli w n i k n ą ć w z ł o ż o n y mechanizm pochodzenia omawianego mitu. Obserwacja przeszłości w kulturze typu ludowego napotyka na szereg trud­ ności z racji ograniczonych m o ż l i w o ś c i w niej uczestniczenia. O c z y w i ś c i e w najbliższej okolicy „ w s z y s t k o " m o g ł o z a ś w i a d c z y ć o przeszłości, t w o r z y ł o j ą i o niej p r z y p o m i n a ł o . Jeśli bowiem w M a r y l i n i c pokazywano c h a ł u p ę , k t ó r ą Piotr Sapieha z b u d o w a ł dla swojej kochanki, to o c z y w i ś c i e wszyscy „ w i e d z i e ­ l i " , ż e informacja o t y m zgodna jest z p r a w d ą . Podobnie było z wieloma i n n y m i obiektami, z k t ó r y m i z e t k n ą ł e m siew terenie, a klóre niezbicie d o w o d z i ć miały, w przekonaniu lokalnej s p o ł e c z n o ś c i , o sprowadzeniu jej tu z Mazowsza. Po­ dobnie rzecz miała s i ę z cyklem „ m a z u r s k i c h " p o d a ń toponomastycznych do­ w o d z ą c y c h tej „ k o l o n i z a c j i " . Dziś jeszcze nie starcza grupie w y o b r a ź n i by np. o d r z u c i ć w i e ś ć o założeniu i nadaniu nazwy wsi P ę c k o w o przez pięciu osadni­ ków, którzy przybyli tu w ó w c z a s z „ p ę c k i e m " . Nie s p o s ó b o d r z u c i ć przekona­ nia, iż o s a d z i ł w M i a ł a c h Sapieha d z i e w c z y n ę po j a k i ś ciężkich przejściach m ó w i ą c do niej: „I tu spokój b ę d z i e s z miała". �210 W O J C I E C H ŁYSIAK S t o p i e ń przezywania przeszłości b y ł mocno ograniczony, bowiem podświa­ domie s p r o w a d z i ć się m ó g ł jedynie do gwarancji autorytetu. P r z e s z ł o ś ć post­ rzegana przez s p o ł e c z n o ś ć s k a z a n ą na ustny jej obieg była s a m o p o l w i e r d z a j ą cym s i ę z a m k n i ę l e m obiegiem. Kwestią bowiem podstawowej wagi jest to, czy w l u d o w y m pojmowaniu przeszłości d o ś w i a d c z e n i a w y w i e r a ł y w o g ó l e j a k i ­ k o l w i e k w p ł y w na interpretację. Wydaje się, ż e każdy system fundamentalnych p r z e k o n a ń inspiruje pewne d o ś w i a d c z e n i e , które m o ż e b y ć u w a ż a n e za jego potwierdzenie. Dlatego też samopotwierdzenic warunkuje d o ś w i a d c z e n i e przez j e d n o s t k ę b ą d ź g r u p ę tego, czego je nauczono d o ś w i a d c z a ć , o czym j u ż wie. Tak też b y ł o z i n d y w i d u a l n y m lub grupowym d o ś w i a d c z e n i e m przeszłości. W jej interpretacji jednostka p o s ł u g i w a ć się mogła r ó ż n y m i modelami, j e d n a k ż e d o m i n u j ą c a tu tradycja paradygmatyczna ograniczała zakres dopuszczalnych modeli i kładała nacisk na te przeżycia, które u w a ż a ł a za naistotniejsze. W ś w i a d o m o ś c i grupy stosunek do przeszłości nie musiał p o l e g a ć na znajo­ m o ś c i prawdziwych faktów. Ludowa wizja przeszłości jako s a m o u z u p e ł n i a j ą c a się wiedza grupowa z a k ł a d a , że historią jest wszystko to, co odnosi s i ę do p r z e s z ł o ś c i , zatem, na gruncie u ś w i ę c o n y m tradycją o niej w w y o b r a ż e n i a c h m o ż n a s t w i e r d z i ć co grupa uznawała za swoją przeszłość, nic z a ś , j a k ta p r z e s z ł o ś ć b y ł a . Jest zatem owa wizja informacją o zasadach myślenia na temat s p o ł e c z e ń s t w a i o t a c z a j ą c e g o świata, o w r a ż l i w o ś c i na czas, o granicach temporalnej w y o b r a ź n i , nie z a ś o tym co siew otoczeniu grupy r z e c z y w i ś c i e d z i a ł o . Wynika stąd jednoznaczna ocena m o ż l i w o ś c i dokumentacyjnych tradycji histo­ rycznej funkcjonującej w masach - jest ona po prostu ahistoryczna. Z p i e l ę g n o w a n e j przez „ M a z u r ó w W i c l e ń s k i c h " tradycji o d r z u c i ć należy b e z w z g l ę d n i e przekonanie jakoby „ k o l o n i z a c j ą " objęte było Chojno. Wieś ta od ś r e d n i o w i e c z a należała do klucza dóbr szamotulskich N a ł ę c z ó w , a później do rodziny K w i l e c k i c h z Dobrojcwa. Nigdy w przeszłości nie w c h o d z i ł a w skład w i e l e ń s k i c g o „ d o m i n i u m s a p i e ż y ń s k i e g o " , toteż nie wydaje się, by k t ó r y k o l w i e k z S a p i e h ó w zainteresowany był kolonizowaniem nie swoich ziem. „ K o l o n i z a c j ę m a z u r s k ą " w dobrach Sapiehy falsyfikują w s p o s ó b przekonu­ j ą c y dwa obszerne dokumenty przechowywane w A r c h i w u m Parafialnym w Wieleniu, a jej w s p ó ł c z e s n e , jeśliby przyjąć za o b o w i ą z u j ą c ą c h a r a k t e r y s t y k ę t e m p o r a l n ą L u d w i k a Gomolca. Pierwszy z nich to Kronika Parafii z lat 17641799 prowadzona przez ks. Antoniego Ronlza . Pedantyczne zapisy ks. Rontza, c z ł o w i e k a zc wszech miar w y k s z t a ł c o n e g o d o t y c z ą wszelkich sfer życia tam­ tejszej parafii. O b e j m u j ą bowiem p r ó c z treści kronikarskich, opisy w i e r z e ń i p r z e k o n a ń medycznych tamtejszej s p o ł e c z n o ś c i . Brak tu jednak jakiejkolwiek w z m i a n k i o sprowadzeniu obcej ludności. Wydaje się jednak, ż e gdyby taka masowa kolonizacja miała miejsce w r z e c z y w i s t o ś c i , zostałaby odnotowana w owej kronice. A p r z e c i e ż ks. A n t o n i Rontz p r z y w o ł y w a ł tu wydarzenia, jakie miały miejsce przed objęciem p r z e z e ń u r z ę d u . T a k ż e wśród nich brak informa­ cji o j a k i e j k o l w i e k kolonizacji. Nie wspomina też o niej w i e l e ń s k i proboszcz o w c z e ś n i e j s z y c h , rzekomych ucieczkach c h ł o p ó w polskich do Nowej M a r c h i i . 7 �211 M A Z U R Z Y W1ELEŃSCY Najciekawszym jednak dokumentem jesl „Genealogia Wszystkich Familii Parochii W i c l e ń s k i c j . . . " . Ten i m p o n u j ą c y dokument wymaga kilku s ł ó w ko­ mentarza o celu i metodzie jego s p o r z ą d z e n i a . Oto pisał ks. A n t o n i Rontz: „ w i d z ą c za rzecz p o ż y t e c z n ą Proboszczowi у m i ł ą ludziom m i e ć akuratnie opisane Familie Parochii, p o s t a n o w i ł e m wszystkie sposobem Genealogicznym o p i a s ć , aby tak Proboszcz m ó g ł lepiej trzodę s w o j ą p o z n a ć [ . . . ] . Ja najprzód do tego sobie t o r o w a ł e m d r o g ę przez lo ż e m zaraz po przybyciu moim M e t r y k i od roku 1606 przepisał у Regestrami opatrzył, które mie służyły na to, że k a ż d e g o snadno z n a l e ź ć m o g ł e m , z tym wszystkim jednak to ułożenie m o ż e nie stało się bez wielkiej s n a d n o ś c i z d w ó c h naybardziej racyi, ż e wiele c h r z t ó w у ś l u b ó w przez niedbalstwo nie napisano у że po wsiach Polskich ludzi nie po Oycu, ale po mieyscu n a z y w a j ą " . Dodaje przy tym ks. Rontz: „jakież z a ś to w Genealogii zamieszanie czyni, kiedy czasem iedna osoba dla tych przyczyn wielorakie przezwiska ma, bo iesl iedno od oyca, drugie od matki, trzecie od żony, czwarte od mieysca, piąte z w y m y s ł u ludzkiego у budy Oyca inaczej zwano niż syna, a dziada znowu inaczey iak oyca, k a ż d e m u iawne iest. Z ley to przyczyny czego z M e t r y k i d o c h o d z i ć nie m o g ł e m pilnym w y p y t y w a n i e m ludzi d o s z e d ł e m " . Z d a w a ł sobie przy tym ks. Antoni Rontz s p r a w ę z w y j ą t k o w o ś c i „ G e n e a l o g i i [ . . . ] " , pisał b o w i e m : „ r o z u m i e m , że to dzieło na świecie iedyne iest, bo c i ę ż k o i długa praca, którey do niego potrzebna". 8 9 Zestawienie genealogiczne rodzin chłopskich tzw. „strony polskiej", którym autor poświęca t r z y n a ś c i e lat życia i pracy, nie odnotowuje „ n a g ł e g o " przybycia tu nowych rodzin w okresie rzekomej „kolonizacji", a n i e m o ż l i w y m jest, by pedantycznie skrupulatny ksiądz nie p o c z y n i ł uwag, gdyby Mazurzy rzeczywi­ ście zostali tu sprowadzeni, tym bardziej, że z a z n a c z y ł , iż „niektórzy z ż o n a m i у d z i e ć m i zkąd inąd tu p r z y b y l i " . W całej jednak „ G e n e a l o g i i . . . " naliczyłem siedem takich uwag, np. Rak Jan p r z y s z e d ł z P o l s k i , Szymkiewicz M i c h a ł z P o l s k i " , Agnieszka Przybylanka z M ę ż y k a 23 maj 1742 poszła za S t a n i s ł a w a iakiego z P o l s k i . 11 12 1 1 4 „ G e n e a l o g i a [ . . . ] " sięga c z a s ó w znacznie poprzedzających t e m p o r a l n ą cha­ r a k t e r y s t y k ę „kolonizacji mazurskiej" s u g e r o w a n ą przez Ludwika Gomolca, oraz tę, k t ó r ą p r o p o n o w a ł Oskar Kolberg i Edmund Callicr. Dla rozwiania podstaw mitu p r z y p o m n i e ć leż trzeba tradycyjne przekonanie, iż pierwszymi osadnikami sprowadzonymi tu z Mazowsza przez Piotra S a p i e h ę b y l i : Marnot, Stochaj, Helak, Noj i Przylepa. „ G e n e a l o g i a ..." dowodzi, iż rody c h ł o p s k i e o tych nazwiskach m i e s z k a ł y tu j u ż w końcu X V I i na początku X V I I wieku. Wiadomo пр., że 20 lutego 1640 roku z m a r ł w Pęckowie Grzegorz H e l a k . Natomiast protoplastami rodziny M a m o l ó w w tejże wsi byli Andrzej i Ewa. C ó r k a z tego m a ł ż e ń s t w a 14 grudnia 16)6 roku wyszła za Andrzeja Ś m i g l a . Dla zobrazowania „ G e n e a l o g i i ..." p r z y t o c z ę tu korzenie rodziny N o j ó w z Pec­ ko wa: 1 5 1 6 Marcin Noy + żona Ewa. - Jan 13 czerwca 1638 - P a w e ł 17 stycznia 1640 + żona Katarzyna 16 stycznia 1669. - M i c h a ł brat iego# i żona Anna#. �212 W O J C I E C H ŁYSIAK - Grzegorz 9 marca 1654. Jan + żona Ewa Zagrzebczarka 12 stycznia 1659. - Kazimierz 2 marca 167J na m i e ś c i e + żona M a ł g o r z a t a . 17 Grzegorz + żona Regina 16 lutego 1781, przenieśli się do Droska 1701 . P r z y k ł a d y podobne m o ż n a byłoby m n o ż y ć , a w k a ż d y m wypadku w y k l u c z ą one podstawy budowy mitu „ M a z u r ó w W i e l e ń s k i c h " . Megalomania s ą s i e d z k a wyrażająca się cyklem anegdot o m i e s z k a ń c a c h Chojna b y ł a b y bodaj najmocniejszym argumentem kształtowania mitu, gdyby nie fakt, iż w i e ś ta przez M a z u r ó w skolonizowana b y ć nic m o g ł a . Jednak i ten element, j e ś l i b y p r z e m i a w i a ł za mitem, daje się z a k w e s t i o n o w a ć . Oto bowiem nie tylko Chojno i jego m i e s z k a ń c y w tej okolicy było przedmiotem d r w i n . Istnieją w s z a k ż e zapisy angdot, o czym się zapomina, d o t y c z ą c e m i e s z k a ń c ó w pobliskiego Ł u b o w a i Wartosławia (Knoop 1893, s. 211-213). Wydaje się, że l u d n o ś ć tutejsza r z e c z y w i ś c i e m o g ł a się c z y m ś w y r ó ż n i a ć , m o ż e „ m a z u r z e ­ niem", ale dowodzenie m e g a l o m a n i ą s ą s i e d z k ą ewentualnej kolonizacji mazur­ skiej jest zabiegiem bardzo ryzykownym. Jednym z elementów kreujących mit „Mazurów Wieleńskich" były cechy dialektologiczne, tzw. „mazurzenie", na którym oparte było ich poczucie odręb­ ności grupowej w stosunku do ludności sąsiedniej. Owo „ m a z u r z e n i e " przez badaczy utrzymujących koncepcję sprowadzenia ludności w lasy Puszczy Notec­ kiej z Mazowsza uznawane było za dowód koronny. Zapominali jednak o w i badacze, że na terenie międzyrzecza warciańsko-noteckiego „mazurzyli" nie tylko mieszkańcy miejscowości objętych rzekomą „kolonizacją". Spotykał się z tym zjawiskiem j ę z y k o w y m Adam Tomaszewski i Kazimierz Nitsch we wsiach Wiejce i Krobielewko koło Skwierzyny (Tomaszewski 1924, s. 27; Nitsch 1929, s. 140). D o k ł a d n e zaś badania dialektologiczne tego pierwszego wykluczyły o w ą „koloni­ zację". Wnioskuje on bowiem na gruncie tych badań, iż „przeciwko j a k i e m u ś masowemu sprowadzeniu M a z u r ó w w te okolice przemawiają liczne i wybitne cechy j ę z y k o w e " (Tomaszewski 1935, s. 136). Podkreśla przy tym, że „jest rzeczą wykluczoną, aby la ewentualna kolonizacja była tak masowa i silna, żeby ludności oddawna osiadłej mogła narzucić mazurzenie. Legendę o pochodzeniu mazurskim ludności spod Wielenia obalają zupełnie stwierdzone niemazowieckie cechy języ­ kowe tej ludności i niemożliwość, jak dotąd, znalezienia potwierdzenia takiej kolonizacji w dokumentach historycznych" (Tomaszewski 1936, s. 114). Wpro­ w a d z o n ą przez Oskara Kolberga do polskiego ludoznawstwa informację o „Ma­ zurach Wieleńskich" poddał także krytyce. Pisał bowiem „Kolberg niebardzo orientował się w rozmieszczeniu miejscowości mazurskich. Dlatego cała jego informacja o zaludnieniu tych okolic przez Sapiehę Mazurami jest mało wiarygod­ na, przypuszczać można, że Kolberg zawierzył na ślepo któremuś/, informatorów" (Tomaszewski 1936, s. 87). A d a m Tomaszewski zdecydowanie rozstrzygnął kwestię falsyfikacji pod­ staw mitu na gruncie b a d a ń j ę z y k o w y c h . Jednak kilkanaście lat w c z e ś n i e j przeciw koncepcji „ k o l o n i z a c j i " w y p o w i e d z i a ł się Jan Stanisław B y s t r o ń . O omawianej grupie napisał: „ Na p ó ł n o c n y m zachodzie, r ó w n i e ż j u ż na pograniczu, w nadnoteckiej puszczy osiedlili się tzw. Mazurzy wicleńscy, k t ó - �M A Z U R Z Y WIELUŃSCY 213 rzy n a z w ę s w ą z a w d z i ę c z a j ą » m a z u r z e n i u « nieznanemu ludowi wielkopolskie­ mu. P r ó b o w a n o w y w i e ś ć ich z Mazowsza, skąd jakoby mieli być sprowadzeni do robol l e ś n y c h , jednak ani badania etnograficzne, ani j ę z y k o w e nie m o g ą s t w i e r d z i ć u nich cech mazowieckich" (Bystroń 1925, s. 13; 1947, s. 28-29). W podobnym duchu w y p o w i e d z i a ł się w s p ó ł c z e ś n i e Janusz Kamocki, aczkol­ wiek trudno w n i o s k o w a ć czy p r o w a d z i ł w tym w z g l ę d z i e jakiekolwiek samo­ dzielne badania (Kamocki 1966, s. 111). Ś w i a d o m o ś ć odrębności „Mazurów Wieleńskich" tkwiąca do dzisiaj w nich samych jest z pewnością niezwykle barwnym elementem ich kultury. „Pamięć zbiorowa" tej grupy przedstawia jej własny obraz, taki jakim chce go widzieć. Obraz ten kształtowany pod presją różnych kryteriów chronologicznych i rzeczo­ wych przedstawia wyizolowane z kontekslu dziejowego wydarzenie nie znajdują­ ce ż a d n e g o racjonalnego uzasadnienia. Oczywiście nie można od grupy lakiej w y u i a g a ć myślenia historycznego właściwego warsztatowi naukowemu historyka. Stąd leż w a ż n ą się wydaje świadomość ciągłości i więzi łączącej je z przeszłością, niezależnie od tego czy jest ona merytorycznie prawdziwa czy fałszywa. LITERATURA B y s t r o ń J. S. 1925 Ugrupowaniu etniczne ludu polskiego, Kraków. 1947 Etnografia Polski, Warszawa. D y m e k Ł. 1929 Gwary ludowe, „ G ł o s Uczniowski", R. 1, nr 3, s. 33-35. G i e r m e k J. 1929 Mniejszość narodowa w powiecie czarnkowskirn, „Głos Uczniowski", R. 1, nr 3, s. 41-45. G o m o 1 с с L. 1964 Grupy regionalne i lokalne nazwy ludności, |w:J Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, Poznań, 1. 2. G r o s s с r t O. 1929 Evangelium und Deutsclilum im Filelmer Gebit unier polnisclier Grundherrschlaft 912-1789, S c h ó n l a n k e . H ł a d у ł o w i с z K. J. 1932 Zmiany krajobrazu i rozwój osadnictwa w Wielkopolsce od XIV do XIX wieku, L w ó w . K a c z m a r e k K. 1929 Mazurzy w powiecie czarnkowskirn, „Głos Uczniowski", R. 1, s. 26-32. K a m o c k i J. 1966 Zarys grup etnograficznych w Polsce, „ Z i e m i a . Prace i materiały krajoznawcze". К n o p p O. 1893 Sagen undErzahlungen ans der Provinz Posen, P o z n a ń . �214 WOJCIECH ŁYSIAK K o l b e r g O. 1875 Wielkie Księstwo Poznańskie, t. 9, K r a k ó w . 1877 Wielkie Księstwo Poznańskie, t. 11, K r a k ó w . K o n o p c z y ń s k i W. 1947 Fryderyk Wielki a Polska, P o z n a ń . Ł y s i a k W. 1986 Chojno i jego mieszkańcy w opiniach sąsiadów, „ L u d " , t. 70, s. 184-199. 1987 „Kolonizacja mazurska" i ród Sapiehów w tradycji tzw. „Mazurów Wieleńskich", „ L u d " , t. 7 1 , s. 231-244. N i e d ź w i e c k i J. 1977 Grupy regionalne w województwie pilskim i ich budownictwo, „Rocz­ nik Nadnotecki", R. V I I , z. 2. N i t s c h K. 1902 Pojęcia ludu wielkopolskiego o Mazurach, „ W i s ł a " t. X V I . 1911 Mowa ludu polskiego, Kraków. 1929 Wybór polskich tekstów gwarowych, Lwów. Sapiehowie Sapiehowie. Materiały hisloryczno-genealogiczne i majątkowe,wydane na­ kładem rodziny, Petersburg 1894, t. 3. Słownik Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, pod red. F. Sulimierskiego, Warszawa 1880, t. 9. S t r a s z e w s k a F. 1931 O Chojnie i Chojanach, „ Z grodu Halszki", R. 2, nr 4, s. 34-35. S u l i m a R. 1989 Wieczność - biografia - historia (o ludowych podaniach historycznych niefolklorystycznie), „Literatura Ludowa", R. 33, nr 2, s. 15-35. T o m a s z e w s k i A. 1924 Mowa ludu wielkopolskiego. 1935 Mowa tzw. Mazurów 1936 Mowa tzw. Mazurów T s c h e u s c h n e r O. Charakterystyka Wieleńskich, Wieleńskich, ogólna, Poznań. „ S ł a w i e Occidcnlalis" t. 14. Poznań. br Heimatkunde des Kreise Schwerin (Wrthe). Beurbeitet und ben von... Schwerin. W y r w a A. 1981 Mazurzy Wieleńscy, „ T y g o d n i k Pilski", R. 3, nr 8. Z i m m e r m a n n К. 1915 Fryderyk Wielki i jego kolonizacja na ziemiach polskich, herausgege- Poznań. Przypisy: W różnych opracowaniach podejmujących kwestię tzw. „Mazurów Wieleńskich" autorzy za „mazurskie" uznają niemal wszystkie wsie „polskiej strony" „dominium sapieżyńskiego" uzupełniając powyższe o Ciszkowo, Gulcz, Hamrzysko, Krucz. Kruteczek, Klępicz, Zawadę i Bielawy. �MAZURZY WlELEŃSCY 215 W tradycji mieszkańców omawianego lerenu do dnia dziesiejszego zachowały się wspomnienia okrucieństw Piotra Sapiehy. Spotkałem się tu między innymi z takimi oto opiniami: „Mówią, że ten Sapieha to byl wielki »drapieżnik«. Mial on trzydzieści kobiet i jak jeszcze którą chciał, to jąbrał", „Jak mu służący nie przyniósł kobiety, którą chciał, to mu kamień do głowy przywiązywali i topili go", „Sapieha miał prawo do pierwszej nocy, klóre zawsze w-ykorzystywał i nie było na to rady", „Gdzieś na jakimś drzewie miat być wbity hak i tam Sapieha wieszał ludzi. To drzewo stalo naprzeciw tartaku w Wieleniu", „Pod Wieleniem miał zbudować Sapieha cztery kapliczki za to, że powiesił dziesięciu Żydów" - (Łysiak 1987, s. 238-242). Otto Knoop pisał zaś: „biada woźnicy, który wiózł możnego pana byłby przewrócił wóz. Na tym samym miejscu, gdzie by sirj to siato, natychmiast zostałby powieszony na najbliższym drzewie" (Knoop 1893, s. 59-60). ^ Informacje zebrane w sierpniu 1985 roku przez autora opracowania oraz w grudniu 1986 roku przez Annę Sawicką. ** W podobnym tonie na łamach „Głosu Uczniowskiego" wypowiadał sięŁyejan Dymek (1929, s. 33-35) oraz Jan Giermek (1929, s. 41-45). ^ L. Skrzypczak, Życie wdanym Cltojtiie nad Wartą, 1981, s. 7, (maszynopis w Archiwum Etnologii UAM, nr 81). Tamże, s. 8. ' Archiwum Parafialne, Wieleń. „Dawne zapiski ks. prob. A. Rontza". Archiwum Parafialne, Wieleń. „Genealogia Wszystkich Familii Parochii Wieleńskiej zebrana przez ks. Antoniego Józefa Rontza, kanonika Warszawskiego, proboszcza Wieleńskiego, Roku Pańskiego 1786". Tamże, k. 1. 9 IO Tamże, k. 1-2. U Tamże, k. 2. 1 2 Tamże, k. 248. 1 3 Tamże, k. 249. 1 4 Tamże, k. 178. 1 5 Tamże, k. 103. 1 6 Tamże, k. 120. 1 1 Tamże, k. 166. Wojciech Łysiak M Y T H O F T H E GROUP ORIGIN AND IDENTITY AND ITS F A L S I F I C A T I O N . T I I E C A S E O F M A Z U R Z Y WlELEŃSCY Summary T h e inhabitants of a dozen or so villages situated in the northern part of Notecka Forest (western Poland) claim their descent from the settlers who, they believe, had been immigrated to that area from Mazovia and settled there by count Piotr Sapieha, the owner of the demesne of W i e l e ń . Taht convinction, supported by a number of factors promoting its popularity had turned into myth, i.e. an idea fulfilling the social demand for values believed to be real. T h e myth of the Mazovian origin of the discissed group was actual on two levels of creation and reception: that of the communities inhabiting the locality and on that of ethnographers who have tried to prove such an origin of the regional group. T h e two spheres of the functioning of the myth were rather independent although both had some elements in common. F o r the local group itself the myth introduced people into a „prepared world" and assigned a steady nad safe place for each individual. T h e same myth became a subject for scientific researches and considera­ tions. T h e anthropological interpretation of myth explains it in terms of a system in which human reality has been included into cosmic whole as one of its organic elemnts reflecting its structure and its life. In that way the socio-cultural function of myth can be found, i.e. that of consolidation and stabilization of social order. T h e myth of „ M a z u r z y W i e l e ń s c y " was shaped and reinforced by five factors which, so to say, created a „ s e l f - s u p p l e m e n t i n g " image. 1. History - since some of the historiand of the region had found a „ g a p " in the historical development of the territory they filled it with that „ M a z o v i a n colonization" which was said to �216 WOJCU-Cll Ł Y S I A K have taken place in the years 1768-1772. T h e reasoning of the authors of that idea is a sample of exceptional ignorance. 2. T h e tradition of the ..colonization from Mazovia", deeply rooted in the group conscious­ ness had probably been instilled into it by the 19th century outstanding Polish ethnographer Oskar Kolberg. The tradiition although it refers to historical events can be no evidence tor serous studies of the problem because history in the traditional version had been changed considerably. 3. Traditional folk j i k e s about the „ M a z o v i a n " residents of one of the villages told by the inhabitants of the neighbouring localities can be no evidence either. Thai very village could have never been colonized by Piotr Sapieha, the knowledge of real historical events on that territory precludes such possibility. T h e very fact lhal the inhabitants of thai village became ihe object of such jokes does not legiiimize the myth of their particular origin since „ j o k e s about stupid neighbours" referred to residents of other villages there too, what was neglected by the who wanted to find the trouth in ihe myth. 4. A s one of the strongest evidences supporting the myth was considered ihe dialect of the discussed villages, the pronounciation characteristic for the region of Mazovia. But that proof had been falsified too owing to arduous to arduous dialectological studies carried out on that territory by a linguist A d a m Tomaszewski. 5. Regionalism and regional literature have contributed to confirmation of the myth which had already existed in the group. People engaged in supporting and developing regional culture in that locality were highly respected by local peasants and they have abused their position since people took for granted their opinions. Thus tjhey managed to introduce into common opinion the values which transformed those already existing and in that way they destroyed the mythical image which had been instilled previously (in the seventies of the (-nineteenth andury). I'ralnslatcd by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c72a5c8e5835290d449832dc1c8347e.pdf 150e7b1a942a271d4e7a57c4f51f3828 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:841 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:773 Title A name given to the resource Rytuał pokładzin w Polsce. Analiza strukturalna / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.51-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 LUDWIK STOMMA R Y T U A Ł POKŁADZIN W POLSCE — A N A L I Z A S T R U K T U R A L N A Pokładźmy — c e n t r a l n y element słowiańskich obrzędów weselnych, zanikać zaczynają n a ziemiach p o l s k i c h już n a przełomie X V I I I i X I X w i e k u . N i e jest t o oczywiście proces równomierny. I t a k z terenów Po­ morza, Wielkiego Księstwa Poznańskiego i K u j a w nie znane są żadne X I X - w i e c z n e opisy pokładzin, podczas g d y z Polesia czy U k r a i n y dyspo­ n u j e m y r e l a c j a m i n a w e t i X X - w i e c z n y m i . Najogólniej stwierdzić można, iż zanik pokładzin przebiegał wzdłuż osi zachód — wschód, a jego czas t r w a n i a wyniósł około dwóch stuleci (1730-1920), co związane jest ściśle z rozpowszechnianiem się ślubu kościelnego. T a nierównomierność cza­ sowa zanikania e l e m e n t u pokładzin odciska swoje wyraźne piętno n a obfitości i jakości bazy źródłowej, dotyczącej badanego rytuału, w p o ­ szczególnych regionach. Z dzisiejszego t e r y t o r i u m P o l s k i pochodzi więc 47 opisów pokładzin (znanych m i ) , z czego zaledwie 5-7 osiąga wystarcza­ jący do analizy stopień szczegółowości. Ze względu jednak n a i c h duże rozproszenie w przestrzeni i czasie w e r y f i k a c j a i c h okazuje się wysoce u t r u d n i o n a . W t e j s y t u a c j i źródłem p o d s t a w o w y m stać się d l a m n i e m u ­ siały relacje białoruskie i ukraińskie (43 znane m i opisy d l a samego tyłko okresu 1800-1850, 37 r e l a c j i wcześniejszych). Najstarszym bodaj zachowa­ n y m opisem pokładzin z t y c h terenów jest sprawozdanie W i l h e l m a Beaup l a n a , dotyczące obrzędu weselnego z okolic Korsunia, datowane n a r o k 1649. 1 Przytoczę je w obszernych f r a g m e n t a c h : „ G d y zbliża się godzina pokładzin p a n n y młodej, zamężne k r e w n i a e z k i biorą ją z e sobą i prowadzą do j e d n e j z i z b , gdzie zostaje o n a r o z e b r a n a d o naga. Dokładnie ją oglądają z e w s z y s t k i c h s t r o n , spozierając n a w e t i z a u s z y , przebierając i grzebiąc między p a l c a m i u nóg i w i n n y c h częściach ciała, baczą, c z y n i e z n a j d z i e się t a m igła, a g r a f k a a l b o też k a w a ł e k bawełny n a s y c o n e j c z e r w o n y m s y r o p e m . G d y b y coś takiego z n a l e z i o n o w e s e l e n i e c h y b n i e byłoby zakłócone i nastąpiłoby w i e l k i e z a m i e ­ szanie. L e c z jeśli niczego n i e znajdą, wdziewają n a pannę młodą piękną bawełnianą 1 W. B e a u p l a n , Opis Ukrainy, W a r s z a w a 1972, s. 147-148. �52 LUDWIK STOMMA koszulę, całkiem białą i nową, po c z y m układają j ą między d w o m a prześcieradłami. W ó w c z a s każą p a n u młodemu przyjść do r o z e b r a n e j , b y się z nią położył. G d y młodzi leżą już r a z e m , spuszczają zasłonę, a t y m c z a s e m większość z t y c h , c o t o w a ­ rzyszą uroczystości, w k r a c z a d o p o k o j u z d u d a m i , tańcząc każdy ze szklanicą w ręku. K o b i e t y podskakują i klaszczą w dłonie, aż się małżeństwo d o końca spełni. A jeśli p r z y t y m , w c z a s i e o w y c h szczęśliwych okoliczności, usłyszą o z n a k i radości p a n n y młodej, w s z y s c y z g r o m a d z e n i z m i e j s c a poczynają skakać, klaszcząc w ręce i w r z e s z ­ czeć z u c i e c h y . R o d z i c e p a n a młodego pozostają n a straży koło łoża, b y lepiej móc nasłuchiwać tego, c o się t a m dzieje, czekając n a p o d n i e s i e n i e zasłony, b y się t e n z a b a w n y obrządek spełnił i by dać p a n n i e młodej świeżą koszulę, całkiem białą, jeśli n a t e j , którą j e j zdejmą, znajdą ślady dziewiczości. Oznajmiają o t y m całemu d o m o w i głośnym k r z y k i e m u k o n t e n t o w a n i a i radości, iżby cała f a m i l i a mogła to potwierdzić [...] do dwóch r ę k a w ó w k o s z u l i wsadzają k i j , p o c z y m w y w r a c a j ą ją n a drugą stronę i układają j a k proporzec. Niosą j ą u l i c a m i m i a s t a z wielką powagą, j a k gdyby nieśli s z t a n d a r z b i t e w n y m i śladami, t a k a b y l u d cały był świadkiem dziewiczości młodej żony i męskości j e j męża. W s z y s c y goście w e s e l n i podążają z i n s t r u m e n t a m i , śpiewając i tańcząc chyżej niż k i e d y k o l w i e k . W c z a s i e tego p o ­ c h o d u każdy z młodzieńców p r o w a d z i z a rękę druhnę. Okrążają całe m i a s t o , a w s z y s t k a ludność n a t e hałasy z b i e g a się i przyłącza d o weselników. [...] P r z e ­ c i w n i e , jeżeli siię p r z y d a r z y , że p a n n a młoda okaże się p o z b a w i o n a o z n a k h o n o r u , każdy s w ą szklankę r z u c a o podłogę, k o b i e t y zaprzestają śpiewów, gdyż święto całkiem j e s t zakłócone [...] O d tej c h w i l i w e s e l e się u r y w a . P o t e m następuje n i s z ­ c z e n i e izby, p o d z i u r a w i o n e zostają g a r n k i , które służyły do g o t o w a n i a s t r a w y mięs­ nej,, tłucze się d z b a n k i i s z k l a n i c e w których pito. N a s z y i m a t k i p a n n y młodej zawieszają chomonto, ustawiając ją w kącie, p o c z y m w y ś p i e w u j ą j e j nieskończoną ilość sprośnych i o r d y n a r n y c h przyśpiewek, dając j e j pić w j e d n y m z t y c h potłu­ c z o n y c h k u b k ó w [...] n a k o n i e c zaś zelżywszy ją już doszczętnie, wracają do s w y c h domów, j e d e n w drugiego ogarnięci w s t y d e m z p o w o d u t a k niegodnego w y d a r z e n i a . [...] Jeśli i d z i e o p a n a młodego, m a o n do w y b o r u bądź w y b r a n k ę zatrzymać, bądź ją odrzucić. Jeśli j e d n a k z d e c y d u j e się n a pozostanie z nią, to p r z y g o t o w a n y być m u s i n a w s z y s t k i e u p o k o r z e n i a , j a k i e p o t e m z tego p o w o d u będzie znosił". T a k więc podług Beauplana, n a p l a n pierwszy pokładzin wysuwają się następujące m o m e n t y : 1. Oględziny p a n n y młodej (poszukiwanie przedmiotów, mogących dać „pozorną k r e w " ) . 2. U b i e r a n i e p a n n y młodej w białą szatę. 3. „Publiczny" a k t seksualny. 4. Oględziny k o s z u l i (poszukiwanie śladów k r w i ) . O d tego m o m e n t u akcja ( w zależności o d wyników oględzin koszuli) toczyć się może podług jednego z dwóch wariantów: wariant I wariant I I 5. Publiczna demonstracja odnale- 5'. Publiczna demonstracja braku zienia śladów k r w i (pochód z k o śladów k r w i (niszczenie sprzęszulą). tów). 6. Publiczna demonstracja zgody 6'. Publiczna demonstracja skłóced w o c h rodów (drużbowie z d r u n i a rodów (lżenie m a t k i p a n n y hnami). młodej). �POKŁADZINY POLSKIE 53 7. Oczepiny . 7'. B r a k oczepin. 8. Pełna akceptacja związku. 8'. B r a k akceptacji związku. Oczywiście p u n k t y 7, 7' i 8, 8' wybiegają już poza granice e l e m e n t u pokładzin. A n a l i z i e poddam więc w t y m a r t y k u l e t y l k o p u n k t y 1-6, 6'. W ciągu X V I I I i X I X w . (tam, gdzie pokładziny utrzymały się) n i e uległy one dużym zmianom. Oczywiście, patrząc z naszego p u n k t u widzenia, p e w n e szczegóły uległy „złagodzeniu" l u b „udrastycznieniu", n i e zmieniło t o j e d n a k i c h znaczenia. Ilustracją tego s t a n u rzeczy może być poniższe zestawienie m o d y f i k a c j i pokładzin w X I X w., w s t o s u n k u d o o p i s u B e a u ­ plana : P k t . 1. B r a k d a n y c h — wszystkie opisy podają j e d n a k zgodnie, że panna młoda n i e rozbiera się sama, lecz jest rozbierana przez d r u h n y (Pokucie), obecne mężatki (Wołyń), matkę pana młodego (Podole Wsch.). P k t . 2. Bez zmian. P k t . 3. Publiczność znajduje się w i n n e j izbie (Wołyń, Podole, B i a ­ łoruś, Polesie). Publiczność opuszcza d o m , z wyjątkiem p a r u zamężnych kobiet, b y przyjść z p o w r o t e m o świcie (Lubelskie, Mazowsze, Rzeszow­ skie, Ruś Czerwona). P k t . 4. Bez z m i a n . P k t . 5. Skrwawioną koszulę obnosi się n a k r u c y f i k s i e ( U k r a i n a — X V I I I w.). D e k o r u j e się głowę p a n n y młodej w czerwone wstążki i o p r o ­ wadza się ją wśród zebranych (Lubelskie, Mazowsze, Białoruś, Polesie) l u b po całej w s i (Wołyń, U k r a i n a X I X w., Podole). P k t . 6. Różne f o r m y w y r a z u — taniec, pochód po w s i etc. Zasadniczo j e d n a k bez z m i a n . P k t . 6. M n i e j drastyczne f o r m y — t y l k o piosenki, zmuszanie d o picia (Białoruś). P k t . 5'. Niszczenie d o b y t k u p r z y b i e r a skrajniejsze jeszcze niż t o o p i ­ sano u Beauplana f o r m y . N a przykład „robi się r u c h , chatę obdzierają ze strzechy, k o m i n rozwalają..." . J a k wiadać, z wyjątkiem p u n k t u 5, różnice są t a k małe, że skłonnibyśmy b y l i przypisać j e t e m p e r a m e n t o w i weselników w różnych regio­ nach. S y m b o l i k a wstążek z p k t . 5 jest zaś t a k przejrzysta, że odszyfro­ w a n i e j e j i ustalenie bezpośredniej łączności z opisem Beauplana obno­ szenia k o s z u l i n i e sprawia najmniejszej trudności. W dalszym ciągu k o ­ rzystać więc można z opisu już przytoczonego jako w miarę dokładnego 2 3 4 W tekście B e a u p l a n a dokonałem p e w n y c h skrótów, opuszczając między i n n y m i n a p o m k n i e n i e o c z e p i n , którymi zajmę się w i n n y m t o m i e „Etnografii P o l s k i e j " . 2 Z e s t a w i e n i e o p a r t e zostało o d a n e K o l b e r g a , Majaczańca, S u b r a w s k i e j polskiego, z t y m iż uwzględniano t y l k o a k c j e p o t w i e r d z o n e p r z y n a j m n i e j t r z y opisy. O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 36, s. 29. 3 4 i Zaprzez �54 LUDWIK STOMMA i wyrazistego, z t y m iż uzupełnić go trzeba koniecznie o jedną jeszcze okoliczność. Otóż w w i e l u regionach pokładziny p a n n y młodej odbywają się n i e n a łożu, lecz n a ziemi, n a której albo w p r o s t kładzie się przeście­ radło, albo rozmieszcza się materace. Miejsce tego m o m e n t u w a k c j i o b ­ rzędu (równoległym z samym a k t e m seksualnym) oznaczę j a k o p u n k t ЗА. Pominięcie go (opisu łoża) przez Beauplana jest całkowicie zrozumiałe. Podróżnik n i e zwraca u w a g i n a m o m e n t y wychodzące рота zasadniczy ciąg n a r r a c j i , t y m bardziej jeśli n i e wydają m u się wystarczająco egzo­ tyczne. Poza t y m Beauplan dokonuje s w o i c h obserwacji z pewną a p r i o ­ ryczną tezą — pokładziny mają dlań znaczenie: k o n s u m p c j i małżeństwa i s p r a w d z i a n u dziewiczości p a n n y młodej. W tej sytuacji n a p l a n p i e r w ­ szy w y s u w a się u niego zagadnienie samego a k t u seksualnego oraz sankcji za jego „niepełne dokonanie". W s t a n o w i s k u t y m n i e jest Beauplan odosobniony. „Obok niewątpliwego powiązania pokładzin z kulturą m a triarchalną [...] występuje w n i c h wyraźny moment, pochodzący z k u l t u r y patriarchálněj, a mianowicie t r a k t o w a n i e pokładzin j a k o p r ó b y c n o t y [podkr. L. S.] p a n n y młodej" — pisze P o n i a t o w s k i . „Pokładziny, czyli publiczna konsumpcja związku dwojga młodych" — d e f i n i u j e P i p r e k . C y t a t y można mnożyć . W całej naszej l i t e r a t u r z e k r y t y c z n e j obrzędów weselnych n i e m a właściwie n a w e t próby wyjścia poza te d w i e i n t e r p r e ­ tacje. P r z y j r z y j m y się więc i m bliżej. 5 6 7 8 1. Pokładziny j a k o konsumpcja związku d w o j g a młodych. 2. Pokładziny j a k o sprawdzian dziewiczości p a n n y młodej. A d 1. Codex Inris Canonici d e f i n i u j e pojęcie k o n s u m p c j i małżeństwa następująco' (Canon 1015 § 1). „Ważne małżeństwo l u d z i ochrzczonych uważa się za zawarte i wykonane, jeżeli między małżonkami miał miejsce a k t małżeński, d o którego upoważnia u m o w a ślubna i przez który mał­ żonkowie stają się j e d n y m ciałem" . Jak widać, w y m a g a n i a n i e są duże, t a k n i e w i e l k i e wręcz, iż d z i w n e b y się mogło wydawać ubieranie i c h realizacji w t a k ważką dekorację r y t u a l 9 10 K o l b e r g . w z m i a n k u j e t e n z w y c z a j w Poznańskiem, z o w s z u , P o l e s i u , Podolu, Białorusi, Wołyniu i P o k u c i u . 5 6 grafia S. P o n i a t o w s k i , Obrzędy rodzinne, Polski, W a r s z a w a 1932, s. 329. J. Piprek, s. 136. 7 Slawische Podobne koncepcje Fischera. 8 Brautwerbungs występują [w:] Wiedza Sandomierskiem, o Polsce, und Hochzeitgebrauche, na t. 3, c z . Ma­ Etno­ S t u t t g a r t 1914, też u S c h r o d e r a , Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w e j czy Codex Iuris Canonici — Typis Polyglotis Vaticanis, W a t y k a n 1960, s. 295. Pełna formuła b r z m i : „Matrimonium b a p t i z a t o r u m v a l i d u m d i e i t u r r a t u m , si n o n d u m c o n s u m m a t i o n e c o m p l e t u m e s t ; r a t u m et c o n s u m m a t u s , s i i n t e r c o m u g e s l o c u m h a b u e r i t c o n i u g a l i s a c t u s , a d quern, n a t u r a s u a o r d i n a t u r c o n t r a c t u s m a t r i m o n a l i s et q u o coniuges fiunt u n a c a r o " . 9 1 0 �P O K Ł A D Z I N Y 55 P O L S K I E ną. Załóżmy jednak, że służy ona l i t y l k o społecznemu podkreśleniu, w y ­ biciu a k t u konsumpcji. W takim wypadku warunkiem koniecznym i w y ­ starczającym pokładzin, i c h pełnej realizacji, byłby t y l k o stosunek seksual­ n y między panną młodą a panem młodym. Stosunek pełny i w w i d o m y sposób (ślady k r w i ) dokonany. A l e o t o t e n właśnie w a r u n e k n i e jest podług większości r e l a c j i starszych niż X I X - w i e c z n e spełniany. W S e r b i i noc poślubną spędza z panną młodą n i e j e j przyszły mąż, lecz starszy drużba , p r z y czym w niektórych w y p a d k a c h zwyczaj t e n rozciąga się nie t y l k o n a pokładźmy, lecz i t r z y następne n o c e . Identycznie o d b y ­ wają się pokładziny w okolicach Czarnogóry . Szereg f o r m szczątkowycfi pozwala przypuszczać, że zasięg t e j f o r m y pokładzin obejmował również (w X V I I w.?) ziemie polskie. I t a k n a niektórych terenach z obrzędu oczepin w y k l u c z e n i są wszyscy mężczyźni (z panem młodym włącznie) z wyjątkiem starszego d r u ż b y . W Rzeszowskiem i n a Polesiu bezpo­ średnio przed pokładzinami d o łoża w c h o d z i starszy drużba i pozostaje w n i m , aż d o przyjścia młodych , podobnie dzieje się n a R u s i Czerwo­ nej i u Wielkorusów . Liczne wątki, które t r u d n o inaczej wyjaśnić, znaleźć też można w pieśniach towarzyszących oczepinom. N a M o r a w a c h śpiewa się n a przykład: „Zgubiłam wieniec, zielony wieniec, k t o go odnalazł? — starszy mládenec" . I te przykłady można b y m u l t y p l i k o w a ć . N i e jest t o j e d n a k konieczne. T e n materiał d o w o d o w y wystarcza b o w i e m , b y odrzucić „konsumpcyjną" interpretację pokładzin, w każdym razie j a k o interpretację wyłączną i jedyną, t y m bardziej że opis wesela serbskiego', w którym b r a k k o n s u m p c j i przez pana młodego występuje z całą jaskrawością, jest poza t y m w całej rozciągłości przystający do w e r s j i beauplanowskiej, co kazałoby sądzić, że s t r u k t u r a jego n i e jest obca tejże z terenów polskich. 1 1 12 13 14 15 16 1 7 18 19 20 A d 2. Odrzucenie i n t e r p r e t a c j i pierwszej n i e w y k l u c z a oczywiście w e r s j i sprawdzianu. Wszakże do wypróbowania d z i e w i c t w a panny młodej 1 1 Piprek, 12 Tamże, Slawische s. 137 i Brautwerbungs..., 192, o r a z M. Słowian i Ary ów, Księga I : Obrzędy w weselne, 13 Tamże, s. 135. 1 4 Żmigrodzki, 15 Tamże, s. 107 (dotyczy L u b e l s k i e g o ) . 16 Tamże, s. Ш . 17 Tamże, s. 171. 18 Tamże, 1 9 K. polskich pana Lud Polski..., Lud Polski i Rusi wśród K r a k ó w 1907, s. 191. s. 198. s. 254. Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a , obrzędach młodego, 2 0 s. 42. Żmigrodzki, — ze Zawarcie szczególnym małżeństwa przez kupno roli orszaku uwzględnieniem K r a k ó w 1929, s. 39. Żmigrodzki, Briutwerbungs..., weselnych Lud Polski..., s. 107, 117, 196-199; Piprek, s. 41-42, 64, 83, 96-100, 128-137, 145-149, 174, 192. Slawische �56 LUDWIK STOMMA nie jest konieczny p a n młody, nawet wręcz o d w r o t n i e — o b i e k t y w n y i bardziej doświadczony starszy drużba mógłby w jego zastępstwie rolę tę odegrać n i e gorzej, o i l e n i e lepiej. Obojętne więc, czy p r z y j m i e m y zasadę zastępstwa pana młodego przez drużbę za wyjątkową, czy też powszechną w dawniejszych czasach, n i e jest to w w e r s j i „sprawdzianowej" istotne. Przy założeniu tej w e r s j i n a t r a f i a m y natomiast n a podstawowe wątpliwości n a t u r y logicznej. Opiera się ona b o w i e m n a następującej zasadzie: a) n o r m a x -> sprawdzian s a n k c j a z a niedopełnienie n o r m y x p r z e s t r z e g a n i a n o r m y x ->• ^ ' radość z dopełnienia n o r m y x ,u 3 A b y więc udowodnić, iż pokładziny są sprawdzianem przestrzegania n o r m y , należy sprawdzić przedtem, czy n o r m a taka (zachowanie d z i e w i ­ czości d o ślubu) rzeczywiście istniała. A l e tego d o w o d u p r a w d y p r z e p r o ­ wadzić się n i e da. W w i e l u regionach, gdzie pokładziny występują z wszel­ k i m i r y g o r a m i , panuje swoboda seksualnego życia przedślubnego , a n a ­ w e t funkcjonują takie obyczaje, j a k raczenie gości wdziękami córek, czyli t a k zwana „gościnność płciowa" . M a m y też przykłady d o k o n y w a n i a a k t u pokładzin dziewcząt, które były już publicznie piętnowane za rozwiązłe życie, u których więc w y n i k próby musiałby być n e g a t y w n y . Okazywało­ b y się więc, iż zamiast ze schematem a m a m y do czynienia z: 21 22 sprawdzian b) s a n k c j a z a niedopełnienie n o r m y x b r a k n o r m y x -> p r z e s t r z e g a n i a n o r m y x ť » J J lub , ,, , > • • _ r a d o s c z dopełnienia n o r m y x A l e i t o jeszcze n i e wszystko. Jest rzeczą, jasną i potwierdzoną choćby w przysłowiach, że l u d o w i znane jest zjawisko menstruacji, które oczy­ wiście mogłoby z prawdopodobieństwem 1 0 - 3 3 % (czas t r w a n i a m e n ­ s t r u a c j i 3-7 d n i , czas między początkiem jednej menstruacji a następną 21-32 d n i ) zakłócić przebieg sprawdzianu na korzyść badanej, co siłą rzeczy wykluczałoby przyjęcie śladów k r w i za dowód wystarczający. I n a t y m n i e koniec. Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a stwierdza słusznie, iż miejsca pokładzin nie da się jednoznacznie określić. Odbywały się one, zależnie od okoliczności (ekonomicznych, l o k a l o w y c h etc.) raz w d o m u p a n n y mło­ dej, to znów u pana młodego . Tymczasem zwyczaj wyładowywania n a d o b y t k u g n i e w u z p o w o d u n i e u d a n y c h pokładzin n i e różnicuje się ze 23 2 1 Poniatowski, G. Baudouin obrzędami weselnymi i Białorusinów). 2 2 2 3 Obrzędy rodzinne, s, 329. de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z o w a , Z e studiów nad ludu polskiego, cz. I , W i l n o 1929, s. 15-16 (dotyczy H u c u ł ó w Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a , op. cit., s. 37. �POKŁADZINY 67 POLSKIE względu n a miejsce a k c j i . T a k więc za b r a k k r w a w i e n i a p a n n y młodej konsekwencje ponosiłby również n i e objęty zakazem p a n młody, a osta­ teczny schemat logiczny pokładzin wyglądałby następująco: niepewny sprawdzian c) b r a k n o r m y x -> p r z e s t r z e g a n i a n o r m y x s a n k c j a z a niedopełnienie n o r m y x e g z e k w o w a n a w sposób p r z y p a d k o w y lub radość z dopełnienia n o r m y x Jest rzeczą oczywistą, że takiego ciągu logicznego n i e d a się w żaden sposób utrzymać. Konieczne okazuje się więc kategoryczne odrzucenie także d r u g i e j z przyjętych i n t e r p r e t a c j i pokładzin, traktującej ją j a k o sprawdzian dziewiczości p a n n y młodej. A zatem można przejść nareszcie do analizy s t r u k t u r a l n e j pokładzin. M a m y w n i c h do czynienia, mówiąc najogólniej (na podstawie dotychcza­ s o w y c h danych), z a k c j a m i dwojakiego r o d z a j u : 1) celebrującymi k r e w , 2) celebrującymi ziemię. D o p u n k t u 1' przypisać można p u n k t y 1, 3-5 z o p i s u Beauplana, do p u n k t u 2' zaś dołączony n a podstawie opisów k o l b e r g o w s k i c h p k t . ЗА. Natomiast p k t , 2 jest p o p r o s t u w a r u n k i e m realizacji p k t . 3-5, mającym czysto techniczny charakter. P r z e a n a l i z u j m y n a j p i e r w akcje z p u n k t u czy raczej szeregu l ' . Ujmując lapidarnie — m a m y t u t r z y czynności: w y t w o ­ rzenie k r w i , interpretację k r w i , demonstrację k r w i , l u b analogicznie: nie w y t w o r z e n i e k r w i , interpretację b r a k u k r w i , demonstrację b r a k u k r w i . N i e t r u d n o zauważyć, że realizacje a k c j i różnicują się dopiero n a poziomie demonstracji. A k c j e poprzednie, zmierzające d o w y t w o r z e n i a k r w i , mają bez względu n a przyszły s k u t e k (bo w nieświadomości tegoż s k u t k u mieć muszą) przebieg j e d n a k o w y . Podobnie z interpretacją, której w y n i k d o ­ p i e r o rozstrzygnie o k o n t y n u a c j i obrzędu. Graficznie można t o zilustrować w sposób następujący: (O) demonstracja k r w i (+) demonstracja braku k r w i (-) Schemat t e n i l u s t r u j e rzeczy oczywiste, c z y l i że zróżnicowanie a k c j i zaczyna się dopiero od m o m e n t u i n t e r p r e t a c j i , że akcje demonstracji k r w i i j e j b r a k u są opozycyjne, że wreszcie same czynności, mające n a celu �58 LUDWIK STOMMA w y t w o r z e n i e k r w i czy interpretację mają charakter „strukturalnie obojęt­ n y " . Siłą rzeczy uwaga nasza zwraca się n a opozycyjną parę: d e m o n ­ stracja k r w i ( + ) i demonstracja b r a k u k r w i (—). Pierwsza j e j część prze­ j a w i a się w k o n t y n u o w a n i u obrzędu, a więc podjęciu dalszych akcji mających w ostatecznym w y n i k u doprowadzić do zawarcia związku, d r u ­ ga — w z e r w a n i u obrzędu, a więc u z n a n i u związku za nieważny l u b p r z y n a j m n i e j niezupełnie ważny, d e m o l o w a n i u d o b y t k u oraz akcjach w y m i e r z o n y c h p r z e c i w k o właścicielom d o m u . Zarysowuje się więc w y ­ raźna dysproporcja działań p o z y t y w n y c h ( + ) i n e g a t y w n y c h •(—). Opo­ zycja przestaje być zrównoważona: 24 2S Knew + I k o n t y n u a c j a obrzędu II Brak krwi — • I z e r w a n i e obrzędu ? I I demolowanie d o b y t k u i poniżanie jego właścicieli Inaczej mówiąc: akcje k r e a c j i i d e s t r u k c j i związku dwojga młodych (bo o t o wszakże chodzi w z e r w a n i u l u b k o n t y n u a c j i obrzędu), pozostają w stosunku równoważności. Natomiast akcja d e s t r u k c j i d o m u (lżenie jego właścicieli jest j e j elementem) n i e znajduje, podług naszych dotychczaso­ w y c h ustaleń, przeciwwagi. W a r t o p r z y t y m zauważyć, iż pozycja t e j przeciwwagi jest w obrzędzie ściśle określona: SZEREG KRWI SZEREG BRAKU KRWI Znajduje się ona n a przecięciu dwóch szeregów — d o m u i k r w i . Z n a k jej m u s i być p o z y t y w n y . M u s i być też równoważna w stosunku do części I I szeregu b r a k u k r w i . I n n y m i słowy, m u s i t o być a k t zapewnienia przez k r e w k r e a c j i d o m u . Ta abstrakcyjna k o n s t r u k c j a sprawdzona być może t y l k o n a podstawie analizy związku s y m b o l i k i k r w i z p r o b l e m a m i k o n s t ­ r u k c j i (?), pomyślności (?), bezpieczeństwa (?) d o m u . Z a c z n i j m y od p i e r w „Strukturalnie obojętny", c z y l i — mogący mieć w łańcuchu o p o z y c j i . T e r m i n t e n wprowadził J . L a c a n . 2 4 dwojaki, przeciwny B e a u p l a n n i e w s p o m i n a , że a k t y a g r e s j i weselników w y m i e r z o n e p r z e c i w k o o j c u młodego l u b młodej (panu domu) i i n n y m d o m o w n i k o m . 2 5 skutek są także �59 POKŁADZINY P O L S K I E szego z t y c h składników. Wielka encyklopedia powszechna PWN definiuje skrótowo znaczenie k r w i w p r y m i t y w n y c h obrzędach: „krew — uważana za źródło życia" . Określenie to, acz lapidarne, znajduje pełne potwierdzenie w materiałach źródłowych. U Mordwinów, Wotiaków, Czuwaszów i Cze­ remisów skrapia się krwią obiekt mający być powołany d o z m i a n y s t a n u (nowego ż y c i a ) . U Gallów i Germanów k r o p i się krwią n o w o narodzone dzieci, świeżo zbudowaną chałupę e t c . Również u Słowian, co interesuje nas najbardziej, „zakładaniu p o d w a l i n p o d d o m , most l u b ogród t o w a r z y ­ szyły o f i a r y k r w a w e ze zwierząt, a nawet l u d z i " . , 26 27 28 29 Poszukiwany związek rysowałby się więc nader wyraźnie — kreacja nowego ( w sensie ogólnym — n a r o d z i n y dziecka, k o n s t r u k c j a materialna czy społeczna) sankcjonowana była przez k r e w . T a k więc w w y p a d k u małżeństwa mielibyśmy do czynienia z usankcjonowaniem społeczno-fizycznego (szereg młodych) i społeczno-ekonomicznego (szereg domu) związ­ k u młodych, przez k r e w z wnętrzności p a n n y młodej (obojętne — d z i e w i ­ czą, menstruacyjną czy pochodzącą, j a k to jest p r a k t y k o w a n e n a Polesiu, z wywołanego specjalnym naparem z ziół k r w o t o k u — chodzi o s a m f a k t „wewnętrznej" k r w i ) , c z y l i z ciągiem następującym: 3 0 Czynności mające n a c e l u wytworzenie k r w i Pomyślna r e a l i z a c j a ^ofiary krwawej Usankcjonowanie ^ k r e a c j i związku Ciąg t e n w t e d y t y l k o możliwy będzie do zaakceptowania, jeżeli uda n a m się udowodnić, że dokonywane w trakcie pokładzin czynności zmie­ rzające do w y t w o r z e n i a k r w i mogą mieć charakter ofiarniczy, że są r e a l i ­ zacją ofiary. Inaczej mówiąc: należy sprawdzić, czy w przebiegu ofiar k r w a w y c h zmieścić się mogą następujące charakterystyczne d l a obrzędu pokładzin akcje: 1. Oględziny p a n n y młodej (obiektu ofiary). 2. Oględziny k o s z u l i (interpretacja o f i a r y przez osobę postronną). 3. Publiczna demonstracja śladów k r w i (demonstracja pomyślnej rea­ lizacji ofiary). 4. W w y p a d k u b r a k u śladów k r w i (ofiara nieprzyjęta) destrukcja domu. 5. W w y p a d k u b r a k u śladów k r w i (ofiara nieprzyjęta) zerwanie związku. 6. W w y p a d k u odnalezienia śladów k r w i (ofiara zrealizowana pomyśl­ nie) usankcjonowanie związku. Wielka encyklopedia K. M o s z y ń s k i , s. 262. 26 2 7 powszechna PWN, t. 8, W a r s z a w a 1966, s. 166. Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 1, W a r s z a w a A . G . v a n H a m m e 1, Ijslands Odingeloof. Medeelingen der kong. Akademie Watenschappen, A d f . L e H e r k u n d e s e r i a B , n r 3. A m s t e r d a m 1936, s. 111. Słownik starożytności słowiańskich, t. I I , cz. 2, W a r s z a w a 1969, s. 516. 2 8 van 1967, 29 30 Hammel, op. cit., s. 117. �60 LUDWIK STOMMA A d 1. U Słowian Bałkańskich zwierzę ofiarne jest bezpośrednio przed ofiarą starannie m y t e , czesane i przybierane przez dziewczęta . U Ger­ manów czynności przedofiarne obejmowały także w y s z u k i w a n i e w e włosiu, uszach etc. zwierzęcia insektów, które mogłyby śmiercią ofiarnie nieza­ mierzoną skomplikować przebieg obrzędu . Gallowie „sprawdzali, czy zwierzę n i e m a j a k i c h skaleczeń, z których b y k r e w zewnętrzna pochodzić mogła..." 31 32 3 3 A d 2. T u sprawa jest zupełnie prosta — każde zwierzę ofiarne było po_ r y t u a l n y m u b o j u oglądane przez osobę odpowiedzialną za przebieg ofiary, która na podstawie wnętrzności zwierzęcia , ilości k r w i z t y c h wnętrzności wydzielonej czy i n n y c h d a n y c h wyrokowała o realizacji ofiary. A d 3. J a k wyżej — o f i a r y k r w a w e miały c h a r a k t e r j a w n y i w y n i k i i c h były k o m u n i k o w a n e całej zainteresowanej g r u p i e . A d 4. „Winą za niepowodzenie ofiary obarczano najczęściej dzierżcę miejsca, n a którym była ona składana. Jeżeli ważność o f i a r y była duża, gniew społeczeństwa miewał nieobliczalne konsekwencje. Nieraz docho­ dziło do zamordowania właściciela terenu. W najlepszym w y p a d k u nisz­ czono jego d o m i ruchomości" . Podobne reakcje obserwować można było u S e r b ó w , Wielkorusów , j a k i w okolicach Czarnogóry . 34 3 5 3 6 31 38 39 40 A d 5. Niepowodzenie o f i a r y równoznaczne było zarówno u Gallów, Germanów, j a k i S ł o w i a n z zawieszeniem a k t u kreacyjnego l u b jego zaniechaniem. N a miejscu, w którym ofiara nie powiodła się, n i e b u d o ­ w a n o domów, mostów etc. Zaniechiwano też działań w o j e n n y c h , d o k o n y ­ w a n i a postrzyżyn i t p . , jeżeli poprzedzone były złymi auspicjami w r ó ­ żebnymi . A d 6. W w y p a d k u pomyślnego dopełnienia o f i a r y k r w a w e j działania kreacyjne były rozpoczynane albo k o n t y n u o w a n e . 41 42 43 3 1 3 2 M o s z y ń s k i , Kultura ludowa H a m m e l , op. cit, s. 114. Słowian, t. I I , c. 1, s. 257. op. cit., P a r i s 1921, s. 177. 3 3 Motand, 3 4 M o s z y ń s k i , Kultura 3 5 M o t a n d, op. cit., s, 194. Moszyński, passim. 3 6 ludowa Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 1, s. 399-405. Słowian, t. I I , cz. 1, s. 665 667, 250-252, J op. cit., s. 215. 3 7 Motand, 8 8 N. S c h r o d e r , 39 Tamże, s. 88. 40 Tamże, s. 88. Die Hochzeitsbrauche der Esten, B e r l i n 1888, s. 87. L i c z n e przykłady ilustrujące to s t w i e r d z e n i e przytaczają Moszyński, M o t a n d , F r i e d l a n d e r , H a m m e l etc. L é v i - B r u h l p r z y j m u j e j e z a obowiązującą zasadę d l a wszystkich religii prymitywnych. Podobne stanowisko reprezentuje Mauss. 4 1 4 2 43 M o t a n d , op. cit, s. 221 (przykłady p r z y t a c z a też Moszyński). Tamże, s. 222. �POKŁADZINY 61 POLSKIE Listę przytoczonych przykładów można oczywiście znacznie rozszerzać. Nie o t o j e d n a k chodzi. Już z cytowanego zestawu widać b o w i e m jasno, iż wszystkie elementy pokładzin mają swoje paralele w r y t u a l e o f i a r y k r w a w e j , co w połączeniu z r o z u m o w a n i e m dotyczącym działań celebru­ jących k r e w upoważnia nas do przyjęcia dla pokładzin syntetycznego schematu: Ofiara pomyślna r e a l i z a c j a ofiary k r w a w e j krwawa U s a n k c j o n o w a n i e d a l s z y c h czynności ' zmierzających do k r e a c j i związku Schemat t e n spełnia n i e t y l k o c z w a r t y Lévi-Straussa warunek b u ­ d o w y modelu, n i e t y l k o (w odróżnieniu od i n t e r p r e t a c j i k o n s u m p c y j n y c h i sprawdzianowych) n i e stoi w sprzeczności z żadnym z faktów r y t u a l n y c h , lecz znajduje ponadto obfite analogie. I l u s t r u j e t o załączona tabelka, z której n i e można oczywiście, ze względu na skąpy materiał d o w o d o w y do niej w y k o r z y s t a n y , wysnuwać z b y t daleko idących wniosków . M a ona 4 4 4S Szereg ofiary Słowiańszczyzna R z y m I I w. Germanie Galia V I w. V I w. Przygotowanie Oględziny panny Wybór i obmycie Oględziny panny Kąpiel panny ofiary młodej zwierzęcia ofiar­ nego młodej młodej A k t ofiary A k t seksualny Ubój zwierzęcia Akt seksualny A k t seksualny ofiarnego Interpretacja ofiary Oględziny koszuli panny młodej Oględziny wnętrz­ Oględziny koszuli panny młodej ności zwierzęcia Oględziny ciała panny młodej ofiarnego Dowód udania się Krew ofiary Krew Krew 4 6 Krew Demonstracja Obnoszenie ko­ Skrapianie krwią Odpowiednia Włożenie pannie powodzenia ofiary szuli panny mło­ progu domu pieśń młodej czerwonej Demonstracja nie­ Zerwanie obrzę­ Zerwanie obrzę - Zerwanie obrzę­ powodzenia ofiary du, destrukcja Zerwanie obrzę­ du du du, destrukcja dej szaty domu domu j e d y n i e egzemplifikacyjny charakter. Widać z niej jednak, że poszczególne elementy pokładzin słowiańskich (polskich) pokrywają się n i e t y l k o z ger­ mańskimi czy g a l i j s k i m i , w których strona znaczeniowa wydaje się być podobnie zaszyfrowana, ale również ze ślubem r z y m s k i m , w którym m o Antropologia strukturalna, 4 4 C. L é v i - S t r a u s s , 4 5 D a n e do t a b e l i włączone zostały n a p o d s t a w i e następujących p o z y c j i : R z y m — J. C a r c o p i n o , Zycie codzienne w Rzymie, Warszawa Warszawa 1970, s, 336. 1966, G e r m a n i e — H am­ i n e 1, op. cit., G a l i a — M o t a n d , op. cit. 4 6 Zeit F. F r i e d l a n d e r , von August Darstellungen bis zum Ausgang aus der Antoninę, der Sittengeschichte Horns w y d . 10, L i p s k 1920, s. 287. in del �62 LUDWIK STOMMA ment ofiarniczy podany jest całkowicie explicite. Jest t o więc jeszcze j e d ­ n o (niewątpliwie n i e ostatnie) potwierdzenie ofiar/niczego c h a r a k t e r u p o ­ kładzin. „Ofiarniczego", „ofiara" — t e r m i n y te zostały już p a r o k r o t n i e przeze m n i e użyte. I c h znaczenie ulegało w dziejach i s t o t n y m zmianom. S. Piekarczyk, analizując obyczaje germańskie s t w i e r d z a : „ W stosunkach międzyludzkich obowiązywała zasada do ut des. W sposób identyczny odnosił się człowiek d o obiektów uprawianego k u l t u [...]. Istniejące źródła niedwuznacznie wskazują, że za o f i a r y składane bóstwom oczekiwano r e k o m p e n s a t y " . T a k samo interpretują znaczenie o f i a r y : Lévi-Bruhl, Mauss, Eliade czy H o l a s . Jest ona formą w y m i a n y : daję i biorę, biorę i daję. Mauss zauważa p r z y t y m , iż w y m i a n a t a m a charakter proporcjo­ n a l n y — życie za życie, p l o n y za p l o n y . Oczywiście n i e jest t o proporcja 1 : 1. I t a k za życie l u d z k i e oddaje s i ę zwierzęce, za obfitość plonów l i t y l k o część p i e r w o c i n . Ważna jest jednak zasada, pozwala ona b o w i e m z c h a r a k t e r u o f i a r y wnioskować o j e j intencji, czyli oczekiwanej r e k o m ­ pensacie. W t y m ujęciu ofiara k r w a w a j a k o c z y n intencjonalny n i e przed­ stawia się z b y t s k o m p l i k o w a n i e . Bez względu b o w i e m n a to, czy łączy się z nią a k t zadania śmierci (jak w ślubie r z y m s k i m , ofiarach n a intencję k r e a c j i d o m u , mostu, grodu) , czy też n i e (jak w pokładzinach polskich), zawiera ona m o m e n t w y t w o r z e n i a i oddania k r w i — źródła życia, a więc ofiarowania życia. W zamian za n i e Bóg zobowiązany jest więc do zezwo­ l e n i a n a powstanie życia nowego, d o z e z w o l e n i a n a k r e a c j ę . Kreacja t a n i e m a w w y p a d k u pokładzin t a k łatwego i klarownego charak­ t e r u , j a k w c y t o w a n y c h przykładach, dotyczących b u d o w y obiektów m a ­ t e r i a l n y c h . Oprócz b o w i e m aspektów gospodarczo-społecznych wystę­ puje t u i o d g r y w a pierwszoplanową rolę f a k t k r e a c j i nowego s t a n u — n i e dobra materialnego, lecz nowej jakości czy — j a k b y o k r e ­ ślił Eliade — nowego czasu. Równoważny schemat o f i a r y pokładzin przed­ stawiałby się więc następująco: 47 48 49 50 51 oddanie życia (śmierć) DESTRUKCJA z e z w o l e n i e n a n o w ą jakość, s t a n (narodzenie) KREACJA Rozpatrując t e n schemat zauważyć j e d n a k i podkreślić należy, iż „ w y ­ m i a n a " ofiarna o d b y w a się na połączeniu dwóc^i płaszczyzn: boskiej i l u d z S. P i e k a r c z y k , Barbarzyńcy i chrześcijaństwo, W a r s z a w a 1968, s. M. E l i a d e , Traktat o historii religii, W a r s z a w a 1966, s. 28, 134; M . Sociologie et enthrapologie, P r e s s e s Universitaitres d e F r a n c e P a r i s 1968, s. L. L é v i - B r u h l , La mythologie primitive, Presses Universitaires de P a r i s 1963, s. 45-81; B . H o l a s , Le séperatisme religieux en Afriąue noire, U n i v e r s i t a i r e s d e F r a n c e , P a r i s 1965, s. 330-367. 4 7 48 4 9 50 51 Mauss, op. cit., s. 164-172. Słownik starożytności Tamże, s. 516. słowiańskich, t. I I , cz. 2, s. 516. 176-177. Mauss, 164-172; France, Presses �POKŁADZINY 63 POLSKIE k i e j . Człowiek na ziemi zwraca się przez destrukcję (płaci destrukcją) do Boga n a niebie. T e n z kolei, poprzez kreację odpłaca (zwraca równowar­ tość) człowiekowi. W y t w a r z a się system: / / Bóg (niebo) / \ \ ! destrukcja / ¡ (śmierć) p \ \ \ człowiek \ kreacja (narodzenie) (ziemia) у / Środek s y m e t r i i tego systemu, jego c e n t r u m (oznaczone n a schemacie literą P) s t a n o w i oczywiście s a m element pokładzin, a ściślej rzecz biorąc jego szereg k r w i , W t r a k c i e dotychczasowej analizy pominąłem b o w i e m m o m e n t oznaczony n a wstępie j a k o ЗА — układania p a r y młodych do pokładzin n a ziemi. P r z y j r z y j m y m u się teraz bliżej. Sam f a k t składania n a z i e m i występuje w w i e l u obrzędach, n a bardzo rozległych terenach. „Przypomnijmy n a przykład rozwiązanie n a z i e m i (humi positio), obrzęd n a p o t y k a n y p r a w i e wszędzie o d A u s t r a l i i po Chiny, od A f r y k i p o A m e ­ rykę Południową" . W s p o m n i j m y też o zwyczaju kładzenia n a z i e m i noworodka. „Zwyczaj t e n zachował się po dziś dzień w niektórych k r a j a c h E u r o p y : dziecko o d r a z u po wykąpaniu i spowinięciu kładzie się n a ziemię" . T e n sam rytuał powtarza się w s t o s u n k u d o zmarłych, a także c h o r y c h — n a równi dorosłych i d z i e c i . Występuje także kładzenie n a z i e m i p r z y o k a z j i inicjacji. Ogólnie można więc stwierdzić, iż czynność t a towarzyszy s y t u a c j o m z m i a n y s t a n u l u b (choroba) — zagrożenia zmianą stanu. O t o w c h w i l i takiej realizuje człowiek swoją symboliczną śmierć (w t e j i n t e r p r e t a c j i samej czynności kładzenia n a ziemię zgodni są wszyscy badacze ) , b y przeszedłszy przez nią, osiągnąć stan n o w y . „Inaczej mówiąc obrzęd t e n równoznaczny jest z n o w y m narodzeniem" — stwierdza E l i a ­ d e . M a m y więc d o czynienia z ciągiem: chęć z m i a n y s t a n u — d e s t r u k ­ cja — kreacja... (— śmierć — narodzenie). S2 53 54 5S 5 6 Jeżeli p r z y p o m n i m y więc, iż pomiędzy destrukcją a kreacją umiejsco­ wić należy Boga — adresata d e s t r u k c j i i nadawcę wszelkiej kreacji, okaże się, że znów będziemy m i e l i d o czynienia z r o z u m o w a n i e m par excellence o f i a r n i c z y m : daję Bogu — dostaję od Boga rekompensatę, w y m i e n i a m 5 2 53 5 4 5 5 5 6 M. E l i a d e , Sacrum-mit-historia, Tamże, s. 151. M . E l i a d e , Traktat o historii E l i a d e , Sacrum-mit-historia, Eliade, Traktat o historii Warszawa religii, s. 152. religii, 1970, s. 151. Warszawa s. 249. 1966, s. 249. �64 L U D W I K S T O M M A życie n a życie. „Jest to ofiara n i c z y m nie różniąca się od zarzynania czar­ nego k o g u t a " — stwierdza d o b i t n i e i obrazowo M o t a n d . Przyjmując t e n wniosek dochodzimy do oczywistego ustalenia, iż n i e m a w pokładzinach słowiańskich (polskich) dwóch niezależnych szeregów celebracji k r w i i ziemi, j a k i e roboczo wyróżniłem n a wstępie tego rozdziału. Przytoczony dla szeregu k r w i (celebracji k r w i ) schemat ofiarniczy pasuje przecież, w e w s z y s t k i c h szczegółach, również do szeregu ziemi. Szeregi te są więc tożsame — stanowią o realizacji tej samej intelektualnej k o n s t r u k c j i p o kładzin-ofiary, mającej n a celu stworzenie pomostu między Bogiem i czło­ w i e k i e m (niebem i ziemią) d l a przejścia od d e s t r u k c j i do k r e a c j i (od śmierci do narodzin). 5 1 Katedra Etnografii N o w y Świat 69 00-046 W a r s z a w a 5 7 UW M o t a n d, op. cit., s. 223. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3f07c958c67e08c65a4d02d763a0eb92.pdf ced7183776c4ee2c2d840a131b75b261 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:840 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:772 Title A name given to the resource Kontakty handlowe wsi / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.31-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd, Mirosława Cecylia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 MIROSŁAWA CECYLIA DROZD KONTAKTY HANDLOWE WSI Przedmiotem naszych rozważań będą k o n t a k t y handlowe w s i . Ściślej, zmieniający się układ powiązań między społecznością wiejską ( i w j e j obrębie) a i n n y m i g r u p a m i społecznymi, o p a r t y o wzajemną wymianę produktów i usług. Chcemy zwrócić uwagę na niektóre — najbardziej charakterystyczne — powtarzające się t y p y t y c h kontaktów i n a instytucje wykształcone w e wcześniejszych okresach historycznych, zanikające w ciągu X X w i e k u l u b też zachowujące pewne znaczenie nieomal d o cza­ sów n a m współczesnych, wywierające na te stosunki wiejskie wpływ, a równocześnie stanowiące i c h odbicie. W opracowaniach historyków i ekonomistów pojęcie handel występuje w 2 znaczeniach, a mianowicie: a) j a k o zespół czynności w y m i a n y bez­ pośredniej między producentem i konsumentem, b) j a k o zawodowo w y k o ­ n y w a n a czynność pośrednictwa w w y m i a n i e dóbr celem zdobycia z y s k u . W h i s t o r i o g r a f i i polskiej m a m y szereg prac poświęconych h a n d l o w i profesjonalnie wykształconemu i rozwiniętemu w miastach, posiadającemu silną i spójną organizację wewnętrzną o zasięgu i znaczeniu międzynaro­ d o w y m . W r o z w o j u gospodarczym k r a j u ważną rolę odgrywa również h a n d e l obejmujący najbliższe zaplecze miasta czy miasteczka, bezpośred­ nią wymianę dóbr i usług pomiędzy m i a s t e m a wsią i między w s i a m i , pomiędzy k u p c e m rzemieślnikiem, chłopem. Od uczestnictwa chłopów w t e j w y m i a n i e zależały r o z m i a r y p r o d u k c j i rzemieślniczej i o b r o t y k u p ­ ców, a w okresie w z r o s t u p r o d u k c j i przemysłowej przeznaczonej na r y n e k k r a j o w y zdolność nabywcza Chłopów nie pozostawała bez wpływu n a j e j wielkość i jakość. 1 Przedmiotem naszych rozważań jest handel w i e j s k i . Pod t y m t e r m i ­ nem rozumieć będziemy wszelką wymianę dóbr pomiędzy w s i a m i oraz między ludnością zamieszkałą na w s i a mieszkańcami miast, j a k również P o r . m. itn. Ekonomika handlu, pr. zbiór, p o d r e d . Z. Z a k r z e w s k i e g o , W a r s z a ­ w a — P o z n a ń 1964, s. 14; Mały słownik ekonomiczny, W a r s z a w a 1958, s. 251, 661. 1 �32 M I R O S Ł A W A С. D R O Z D korzystanie przez ludność wiejską z pośrednictwa handlowego przy ope­ racjach k u p n a i z b y t u . Interesują nas zagadnienia podlegające pojęciu r y n k u lokalnego- (a nawet niekiedy wewnętrznego) . Rynek t e n charak­ teryzują następujące cechy: 1. Obejmowanie zasięgiem stosunkowo niewielkiego t e r y t o r i u m , za­ zwyczaj miasta i jego najbliższej okolicy w p r o m i e n i u ok. 20 k m , czyli odległość, którą można pokonać w obie strony w ciągu jednego- d n i a ; 2. Obejmowanie wymianą przedmiotów pierwszej potrzeby (żywność) będących p r o d u k t e m gospodarki chłopskiej oraz wyrobów rzemiosła w i e j ­ skiego'; 3. Przewaga w y m i a n y bezpośredniej między producentem i k o n s u m e n ­ t e m nad wymianą związaną z udziałem pośredników; 4. Najbardziej charakterystyczną formą tej w y m i a n y jest cotygodnio­ w y t a r g odbywający się w określonym ściśle miejscu i czasie . Artykuł niniejszy jest próbą (ograniczoną jakością dostępnych mate­ riałów) , naszkicowania głównych rysów t a k pojętej w y m i a n y i niektó­ r y c h tendencji zmian, zarysowujących się w h i s t o r y c z n y m r o z w o j u gospo­ d a r k i chłopskiej od połowy X I X w i e k u do współczesności . Kształtowanie się r y n k u wewnętrznego w okresie polskiego Oświece­ n i a przyspieszał znacznie wzrost w y m i a n y towarowo-pieniężnej. Powodo­ wał o n : ściślejsze zazębianie się rynków l o k a l n y c h i ponadlokalnych, i c h specjalizację oraz rozszerzenie zakresu oddziaływania. Wzrastała sieć i za­ kres pośrednictwa handlowego wewnątrz k r a j u , a m o n o p o l cechu w za­ kresie sprzedaży towarów własnej p r o d u k c j i staje się w 2 połowie X V I I I w i e k u coraz bardziej f i k c y j n y . Rozwój k a p i t a l i z m u n a ziemiach polskich w w y n i k u oddziaływania sze­ regu czynników silnie ze sobą powiązanych i wzajemnie na siebie oddzia2 1 3 4 5 6 W niektórych o p r a c o w a n i a c h s p o t y k a m y się z p o j ę c i e m r y n k u w e w n ę t r z n e g o w z n a c z e n i u r y n k u l o k a l n e g o . Jest t o o t y l e niesłuszne, że r y n e k w e w n ę t r z n y j e s t pojęciem szerszym. M o ż e o n obejmować n a w e t k i l k a rynków l o k a l n y c h danej d z i e l ­ nicy kraju. 2 Por. Warszawa 3 J. M a ł e c k i , 1963, s. 6 1 . Studia nad Tynkiem regionalnym Krakowa w XVI wieku, W o b e c b r a k u o p r a c o w a ń różnych t e r e n ó w P o l s k i , a n a l i z y s z c z e g ó ł o w e j d o ­ tyczącej w i e k ó w X I X - X X d o k o n a n o n a m a t e r i a l e z K u r p i ó w , P o d h a l a , Podlasia i Małopolski p o ł u d n i o w e j . 4 N i e uwzględniono w pracy m . i n . zagadnienia m i a r i w a g z o w a n e g o w p r a c y W . K u l i , Miary i ludzie, W a r s z a w a 1970. 5 obszernie zanali­ P r a w i e k a ż d e m i a s t o rozwinęło dookoła s i e b i e r y n e k l o k a l n y o b e j m u j ą c y m n i e j w i ę c e j o b s z a r położony w g r a n i c a c h p o ł o w y d n i a podróży w o z e m . Częstokroć n a s k u t e k s p e c j a l i z a c j i niektórych m i a s t i o k r ę g ó w w określonych d z i e d z i n a c h w y ­ twórczości, r y n e k l o k a l n y przeobrażał się d l a p e w n y c h t o w a r ó w w r y n e k k r a j o w y , a p r z y n a j m n i e j międzydzielmcowy. 6 �KONTAKTY HANDLOWE 33 WSI łującyeh był procesem, który objął (w różnym co p r a w d a stopniu) wszyst­ kie dziedziny gospodarki. Zniesienie poddaństwa i usankcjonowanie r u g o w a n i a chłopów z z i e m i kładło p o d w a l i n y p o d powstanie wolnej siły roboczej i kapitalistycznego f o l w a r k u , zrównanie zaś prawne mieszczan i szlachty sprzyjało r o z w o j o w i przemysłu . J e d n y m z głównych czynników r o z w o j u r y n k u w o m a w i a n y m Okre­ sie — elementu bardzo istotnego w kształtowaniu się stosunków k a p i t a l i ­ stycznych — było zwiększenie zastosowania pracy najemnej w r o l n i c t w i e i przemyśle, które z k o l e i powodowało wzrost p o p y t u na artykuły spożyw­ cze, a także i n n e p r o d u k t y dostępne na r y n k u . We w s z y s t k i c h zaborach zaczynają powstawać izby p r z e m y s ł o w o - h a n d l o ' W e grupujące kupców i przemysłowców większych rejonów. Zaczęto organizować w y s t a w y rolnicze i przemysłowe w celu rozszerzenia i ułatwienia w y m i a n y . Tworzono giełdy, które miały usprawniać handel h u r t o w y . W większych ośrodkach m i e j s k i c h nastąpiła stopniowa koncen­ tracja obrotów h a n d l o w y c h . H a n d e l detaliczny skupia się w n o w o powsta­ jących halach t a r g o w y c h i o d k r y t y c h targowiskach (rolę sprzedawcy-pośrednika przejmuje t u straganiarz), nasiliła się a k u m u l a c j a kapitału. Po­ głębia się również specjalizacja poszczególnych regionów wyrażająca się m . i n . w występowaniu specjalistycznych targów i jarmarków ( j a r m a r k świętojański na wełnę w Warszawie, w Łowiczu na św. Mateusza na bydło, konie, owce i narzędzia rolnicze, w zaborze p r u s k i m j a r m a r k i t y t o ­ niowe, chmielarskie itp.). Rozwija się w i e l o s t o p n i o w e pośrednictwo handlowe (szczególnie rozbudowane p r z y h a n d l u h u r t o w y m płodami r o l ­ n y m i ) , w y d a t n i e przyczyniając się do obniżki cen płaconych producento­ w i — chłopu. 7 W rezultacie działania t y c h wszystkich czynników zwiększyła się w y ­ miana towarowa. W y m i a n a produktów przemysłowych i r o l n y c h między zaborami n i e ­ j e d n o k r o t n i e u t r u d n i o n a była polityką celną. W różnych l a t a c h i w róż­ n y m natężeniu trudności te przezwyciężała działalność k o n t r a b a n d y i przemytników (np. z zaboru pruskiego do Królestwa przemycano b a ­ wełnę i wełnę, artykuły włókiennicze, niektóre artykuły przemysłowe). Z badań etnograficznych znamy tradycję p r z e m y t u k o n i z Kurpiów d o Prus W s c h o d n i c h . Oddziaływanie r y n k u p r a c y przekraczało g r a ­ nice zaborów i stanowiło jedną z więzi gospodarczych łączących dzielnice odcięte granicami p o l i t y c z n y m i w okresie zaborów. Masowe migracje chło8 P o r . I . K o s t r o w i c k a , Z. L a n d a u , J. T o m a s z e w s k i , spodarcza Polski XIX i XX wieku, W a r s z a w a 1966, s. 66. Ibidem..., s. 228-230. 7 8 3 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 Historia go­ �34 M I R O S Ł A W A С. D R O Z D pów i czeladników obserwujemy w Polsce centralnej i południowej, na Śląsku, Z i e m i L u b u s k i e j , W a r m i i i Mazurach, Pomorzu Zachodnim. Często­ kroć oddziaływanie r y n k u pracy przekraczało również granice k r a j u , p o ­ nieważ chłopi zaczęli migrować za pracą n a Węgry, d o D a n i i , F r a n c j i , a nawet B r a z y l i i i Stanów Zjednoczonych. Wraz z r o z w o j e m stosunków k a p i t a l i s t y c z n y c h wzmagała się w y m i a n a między poszczególnymi dzielnicami k r a j u , r y n e k wewnętrzny wykazywał dążności integracyjne obejmujące ziemie pod trzema zaborami, wyraźnie zaczął się formować r y n e k ogólnokrajowy . N i e można j e d n a k mówić w t y m okresie o udziale w operacjach r y n k o w y c h chłopa, otrzymującego po uwłaszczeniu na własność warsztat pracy — ziemię, uwikłanego j e d ­ nocześnie w całą sieć zależności gospodarczych. D o w y b u c h u I w o j n y światowej n i e nastąpiły istotniejsze z m i a n y w organizacji h a n d l u na ziemiach polskich. N a d a l znajdowała się ona w rękach d r o b n y c h kupców n a w s i i w mieście. H a n d e l s p ó ł d z i e l ­ c z y rozwijający się w e w s z y s t k i c h zaborach p o d koniec X I X w i e k u , n i e stanowił jeszcze poważnej k o n k u r e n c j i d l a h a n d l u p r y w a t n e g o ze względu na swój n i s k i poziom i n i e w i e l k i zakres . 9 10 D r o b n i k u p c y w e wsiach i miasteczkach b y w a l i bardzo często pośred­ n i k a m i działającymi n a rzecz k a p i t a l i s t y c z n y c h hurtowników. Dotyczyło t o szczególnie h u r t o w e g o h a n d l u płodami r o l n y m i . Działało też w i e l u agentów, którzy obchodzili gospodarstwa i operowali na targach. Były t o pozornie samodzielne, najniższe ogniwa h a n d l u hurtowego. Przedstawi­ ciele i c h zajmowali się n a b y w a n i e m poważnej części ziemiopłodów na rachunek w i e l k i c h kupców. W w i e l u okolicach pośrednicy ci b y l i j e d y ­ n y m i o d b i o r c a m i produktów r o l n y c h d l a gospodarki chłopskiej. T w o r z y l i o n i zwartą, aczkolwiek nieformalną organizację, dyktującą r o l n i k o m ceny. Wobec wieloszczeblowej organizacji h a n d l u koszty pośrednictwa były w y ­ sokie i obciążały zarówno d r o b n y c h producentów, j a k i konsumentów. W w a r u n k a c h t y c h utrzymało się, a n a w e t pogłębiło rozdrobnienie h a n d l u , którego najjaskrawsze przykłady m a m y z t e r e n u G a l i c j i . B. Z i e n t a r a , A. M ą e z a k , I. I h n a t o w i c z , spodarcze Polski do 1939 roku, W a r s z a w a 1965, s. 431-434. 9 Z. L a n d a u , Dzieje go­ Spółdzielczość rolniezo-hodowiana powstawać zaczęła dopiero pod k o n i e c X I X w.-, a j e j rozwój p r z y p a d a n a X X w . Z a d a n i e m j e j było d o s t a r c z a n i e p r o d u c e n ­ tom r o l n y m p o t r z e b n y c h artykułów do p r o d u k c j i i sprzedaż produktów i c h gospo­ d a r k i . D o tego z a z w y c z a j dochodziło d o s t a r c z a n i e towarów p o t r z e b n y c h r o l n i k o w i w gospodarstwie d o m o w y m . N a t o m i a s t organizacją broniącą interesów k o n s u m e n t a p r z e d pośrednictwem h a n d l o w y m były s t o w a r z y s z e n i a spożywców, rozwijające się głównie w ś r ó d ludności robotniczej i i n t e l i g e n c j i m i e j s k i e j . Zajmowały się o n e h u r t o w y m z a k u p e m p o t r z e b n y c h do g o s p o d a r s t w a domowego przedmiotów (głównie żywności) i detaliczną i c h sprzedażą. Rozwijały się o n e n a j s i l n i e j w Królestwie, a i c h początki sięgają l a t 6 0 - t y c h X I X w i e k u . 1 0 �KONTAKTY HANDLOWE 35 WSI Natomiast handel niektórymi artykułami przemysłowymi znajdował się coraz bardziej pod wpływem monopolistycznych organizacji przemysło­ w y c h . Otóż poszczególne większe f i r m y przemysłowe oprócz p r o d u k c j i zajmowały się również rozsprzedażą własnych towarów, za pośrednictwem specjalnie z a t r u d n i a n y c h kupców, z w y k l e rekrutujących się z ludności ży­ dowskiej (szczególnie w zaborze a u s t r i a c k i m i rosyjskim) . n Lata 1914-1918 przyniosły gospodarce n a ziemiach polskich d o t k l i w e straty. Spadek p r o d u k c j i przemysłowej i r o l n e j , a przede w s z y s t k i m p o l i ­ t y k a r e k w i z y c j i i reglamentacji spowodowały daleko idące ograniczenia o b r o t u towarowego. Rolnictwo, przemysł, k o m u n i k a c j a i inne dziedziny życia k r a j u zostały dotknięte n i e t y l k o bezpośrednimi s k u t k a m i szkód w o j e n n y c h , lecz przede w s z y s t k i m rabunkową, niszczycielską działalnością okupantów, dążących d o przestawienia całej e k o n o m i k i na produkcję w o ­ jenną i ściągnięcia wszelkich surowców i materiałów p r z y d a t n y c h d l a celów w o j e n n y c h , n a w e t kosztem niszczenia maszyn i urządzeń p r o d u k ­ c y j n y c h . Znaczne s t r a t y przyniosły także masowe w y w o z y n a r o b o t y l u d ­ ności, mobilizacja d o służby wojskowej i s t r a t y ludności . M i m o t y c h w s z y s t k i c h trudności rozwijał się handel nielegalny. B r a ­ ła w n i m udział wieś dostarczająca produktów r o l n y c h i hodowlanych. Rozwijała się spekulacja, którą n i e k i e d y zajmowały się nawet większe przedsiębiorstwa . Jeżeli chodzi o dotychczasowe badania r y n k u wewnętrznego o m a w i a ­ nego okresu, t o ze s t r o n y historyków gospodarczych zainteresowanie t y m t e m a t e m sprowadzało się d o samego zagadnienia r o z w o j u k a p i t a l i z m u n a w s i , czy też objaśniania m o d e l u r o z w o j u r y n k u wewnętrznego w Polsce, a stanowisko takie zdeterminowane zostało stanem źródeł h i s t o r y c z n y c h . W odniesieniu d o zagadnień h a n d l u wiejskiego istnieje k i l k a m o n o ­ graficznych opracowań ośrodków h a n d l o w y c h i h a n d l u poszczególnymi 12 13 14 1 1 Kostrowicka, 12 Dzieje 13 Kostrowicka, 14 Z op. cit., s. 228-230. gospodarcze..., prac s. 464. op. cit., s. 242-244. etnograficznych próbę modelu funkcjonowania m ó w e k o n o m i c z n y c h i k u l t u r o w y c h w chłopskiej gospodarce n i e s i e n i u do t e r y t o r i u m Małopolski południowej podjął miczne i kulturowe feudalizmu i w mechanizmy okresie kapitalizmu, E t n o g r a f i c z n e , z. 3, K r a k ó w Królestwa rozwoju (na Polskiego wiejskich przykładzie tejże, lonej, wiejski Przemysł domowy Zeszyty Warszawa handlowych Myszyniec), rzemiosło Wrocław—Warszawa—Kraków na Podhalu w drugiej gospodarce 1967; por. także 1815-1914, ośrodków miasta w chłopskiej połowie Hist, K u l t . Mat.", n r 2: 1957, s. 306 n. Naukowe Z. B i a ł y , W. Polska", i chałupnictwo 1967; A . XIX Niektóre ekono­ u schyłku U J . C L V I I , s. 61-69, Handel Mazowszu t. 10:1966, wsi Kurpiowskiej XX Warunki w XIX w. s. 196-207; Puszczy K o w a l s k a - L e w i c k a , w. i w początkach Prace zagraniczny P а p г о с к a, na północno-wschodnim „Etnografia mechaniz­ drobnotowarowej A. J e z i e r s k i , 1967, s. 5; pewnych drobnotowarowej w o d ­ wieku, Zie­ Handel „Kwart. �36 M I R O S Ł A W A С. D R O Z D przedmiotami a u t o r s t w a etnografów. Spróbujmy zatem nakreślić obraz kontaktów h a n d l o w y c h w s i tego okresu. W dobie k a p i t a l i z m u uległy one znacznemu ożywieniu. Szereg osad i małych miasteczek zaczyna a k t y w n i e uczestniczyć w procesie kształtowania się r y n k u lokalnego, a nawet szer­ szego — wewnętrznego, sprzyjając między i n n y m i t w o r z e n i u się n o w y c h powiązań w obrębie t z w . r e g i o n ó w e t n o g r a f i c z n y c h . Proces t e n m a różny przebieg w różnych dzielnicach (np. charakter t r a n s a k c j i h a n d l o w y c h będzie różny w zależności od specyfiki geograficzno-przyrodniczej danego t e r e n u , jego- warunków k l i m a t y c z n y c h itp.). Z a n i m j e d n a k przejdziemy d o c h a r a k t e r y s t y k i r y n k u lokalnego- X I X i pierwszych l a t X X stulecia poświęćmy chwilę u w a g i i n s t y t u c j o m , f o r ­ m o m i sposobom organizacji w y m i a n y handlowej, w j a k i e j uczestniczą mieszkańcy w s i . W badaniach etnograficznych s p o t y k a m y się bezpośred­ n i o przede w s z y s t k i m z t y m i f o r m a m i i ośrodkami w y m i a n y handlowej, z których korzystają mieszkańcy badanych przez nas w s i , a których p o ­ wiązanie z gospodarką chłopską jest cechą charakterystyczną dla t e j gospodarki w układzie przeciwieństw miasto — wieś. Są t o przede wszyst­ k i m te f o r m y i ośrodki w y m i a n y handlowej, z którymi spotkaliśmy się już w e wcześniejszej h i s t o r i i naszego k r a j u , a które w dzisiejszej s y t u a c j i gospodarczej wydają się być przeżytkiem, a m i a n o w i c i e : t a r g i , j a r m a r k i , odpusty. Targi — miejsca, gdzie w r e g u l a r n y c h i oznaczonych odstępach czasu zbierają się sprzedający i kupujący celem w y m i a n y l u b z a k u p u potrzebnych towarów, posiadający zarazem odpowiednie zezwolenie wła­ dzy lokalnej n a przeprowadzenie tego t y p u transakcji. I c h znaczenie rośnie w miarę wciągania w s i d o w y m i a n y t o w a r o w e j i rozpowszechniania się pieniądza. Każdy większy kompleks dóbr ziemskich starał się mieć ośro­ dek obdarzony t a r g i e m . W dużych ośrodkach m i e j s k i c h , każda z osad skła­ dających się nań miała swój własny targ. Jeszcze w X I X w . w najwięk­ szych miastach prawdopodobnie nie było- d n i a w t y g o d n i u , w którym n i e odbywałby się t a r g , chociaż w jednej z t a k i c h osad. Droga r o z w o j u o d w y m i a n y między producentami na l o k a l n y m t a r g u do wielkiego h a n d l u międzynarodowego- była j e d n a k daleka, a uzawodowienie h a n d l u postępo­ wało p o w o l i pokonując szereg przeszkód . 1S Równolegle z r o z w o j e m miast powoływano do życia w i e l k i e t a r g i o d ­ bywające się 1-2 razy ( l u b k i l k a ) do- r o k u — j a r m a r k i . D o dużych m i a s t (Lublina, K r a k o w a ) p r z y b y w a l i n a n i e przede w s z y s t k i m bogaci k u p c y k r a j o w i i zagraniczni, d o mniejszych drobniejsi k u p c y detaliczni (kramarze), posiadający t u stałe k r a m y i ludność okolicznych w s i . W o k r e ­ sie rozdrobnienia dzielnicowego j a r m a r k i sprzyjały nawiązywaniu się wię- 15 Dzieje gospodarcze..., s. 67-71. �KONTAKTY HANDLOWE WSI 37 z i h a n d l o w y c h między dzielnicami, w epokach następnych umacniały więzi gospodarcze między poszczególnymi z i e m i a m i . W X I X w i e k u j a r m a r k i gromadziły ludność wiejską n i e t y l k o z odle­ głych nieraz okolic, wymieniającą między sobą własne w y t w o r y , ale i rzemieślników przybywających z własnymi t o w a r a m i , pośredników sprzedających modne w y r o b y faktorów pośredniczących w transakcjach z a w i e r a n y c h między chłopami, wędrujących z różnymi t o w a r a m i z j a r ­ m a r k u n a j a r m a r k , wreszcie handlarzy, którzy -skupywali t o w a r y m i e j ­ scowe. W d r u g i e j i trzeciej ćwierci X I X w i e k u s t r u k t u r a targów i jarmarków uległa zmianie. Miejscowości gospodarczo podupadłe pozbawione zostały możliwości i c h organizowania, natomiast w i e l e n o w y c h , rozwijających się osad otrzymało je. Obserwuje się jednocześnie bardzo ciekawe zjawisko powstawania targów nielegalnych (np. w d n i świąteczne wokół kościoła w Poroninie), n i e posiadających uprawnień, tworzących się samorzutnie w w y n i k u potrzeb ludności. Upadły one pod koniec X I X w . n a skutek rozwoju wiejskich s k l e p i k ó w . W p i e r w s z y c h latach X X w i e k u poszczególne ośrodki targowe specja­ lizują się w sprzedaży określonych towarów. N a przykład K o l n o słynęło j a k o t a r g n a woły; Myszyniec j a k o ośrodek sprzedaży k o n i i bydła; Ostro­ łęka zaś stanowiła dobre miejsce sprzedaży produktów mlecznych, które dalej wywożono do Warszawy. Miejscem, gdzie d o k o n y w a n o t r a n s a k c j i h a n d l o w y c h w czasie t a r g u czy j a r m a r k u , był r y n e k , ale n i e zawsze przestrzegano- rygorystycznie tej zasady. Zazwyczaj zwierzęta gospodarskie sprzedawano n a w y d z i e l o ­ n y c h specjalnie t a r g o w i с а с h , znajdujących się już poza c e n t r u m m i a ­ steczka. W trakcie r o z w o j u urbanistycznego były one często zmieniane i przenoszone n a nowe miejsca. Grodzono j e d r e w n i a n y m i b a r i e r a m i , u n i e ­ możliwiającymi zwierzęciu przejście. P r z y b r a m i e stał k o n t r o l e r s p r a w ­ dzający, czy p r z y rogatkach uiszczono opłaty o d p r z y p r o w a d z o n y c h n a sprzedaż zwierząt. Przeważnie na t a r g o w i s k u wydzielano 3 sektory, w któ­ r y c h oddzielnie skupiano konie, bydło, świnie. Ponadto targowice były miejscami, gdzie dokonywano większych t r a n s a k c j i zbożem, z i e m n i a k a ­ mi itp. Natomiast targowisko- n a r y n k u zazwyczaj zastawione było straganami, k r a m a m i l u b tasami, u s t a w i o n y m i w rzędy. Przestrzeń między n i m i w y ­ pełniali kupujący. Sprzedawcy n i e posiadający straganów w y s t a w i a l i t o ­ w a r y n a końcu r y n k u l u b n a w o l n y c h placach bocznych u l i c (rzemieślni­ cy: g a r n k i , w y r o b y stolarskie, kołodziejskie; k o b i e t y w i e j s k i e : drób, m a ­ sło, jaja itp.). P r z y z a j m o w a n i u miejsc n a k r a m y obowiązywało- w zasadzie p i e r w ­ szeństwo, ale k u p c y przybywający stale do danej miejscowości l u b miesz- �38 M I R O S Ł A W A С. D R O Z D kający w niej s t a r a l i się zajmować jedno i t o samo miejsce. Rezerwowali więc sobie odpowiednie l o k u m u kontrolera, który pobierał opłaty targo­ w e i pilnował porządku. G d y n i e spodziewano się większej f r e k w e n c j i na t a r g u , każdy rozstawiał stragan, gdzie chciał, natomiast, gdy było większe zgrupowanie straganów (np. w czasie j a r m a r k u ) , rozmieszczano j e b r a n ­ żowo. C i , którzy n i e posiadali straganów, również zajmowali stałe, często z góry ustalone miejsce. Stragany rozstawiano' rano, a czynne były w za­ leżności od ilości kupujących. W drugiej połowie X I X w i e k u , gdy w w y n i k u uwłaszczenia rodzina chłopska coraz więcej kupowała i sprzedawała n a r y n k a c h pobliskich miast i osad, w y j a z d y n a t a r g i i j a r m a r k i zaczynają odgrywać coraz więk­ szą rolę w życiu obyczajowym i t o w a r z y s k i m w s i . Obok konieczności za­ spokojenia najpilniejszych potrzeb gospodarczych chłopi coraz częściej udają się n a t a r g i , a b y spotkać się ze z n a j o m y m i z i n n y c h w s i , posłuchać r o z m a i t y c h n o w i n e k i t p . Szczególnie chętnie podejmują w y j a z d y ludzie młodzi, oo nieraz doprowadza d o o s t r y c h scysji między rodzicami a dzie­ ćmi, ponieważ każdy t a k i w y j a z d młodego człowieka pociągał za sobą duży koszt. Niechętnie p a t r z y l i n a n i e również d u c h o w n i zaniepokojeni możliwością demoralizacji i „bezbożnością", jaką miały nieść ze sobą k o n t a k t y z miastem. Częste w y j a z d y d o miasta były dużym m a r n o t r a w s t w e m siły roboczej i sprzężaju, częstokroć doprowadzały w dalszych konsekwencjach d o pijaństwa i hulaszczego t r y b u życia mieszkańców w s i . N i e j e d n o k r o t n i e padali o n i o f i a r a m i operujących n a targowiskach „naciągaczy" i „szule­ rów", przyciągających grą w k a r t y , loterie, ruletkę i t p . N a z i e m i wieluń­ skiej wyłoniono n a w e t specjalną komisję społeczną, rekrutującą się z k i l ­ k u ziemian, jednego księdza i d w u wójtów, która opracowała memoriał zwracający uwagę n a zgubne s k u t k i gospodarcze i społeczne wynikające z p o w o d u nadmiernego odwiedzania targów i jarmarków . 16 Z d r u g i e j s t r o n y n i e da się zaprzeczyć, że k o n t a k t y z miastem podczas t a r g u i j a r m a r k u poszerzały krąg zainteresowań chłopskich, a niejedno­ k r o t n i e prowadziły do zrozumienia i poznania problemów p o l i t y c z n y c h i społecznych nurtujących k r a j , zaznajomienie się z postępem technicz­ nym itp. Częste k o n t a k t y chłopów z r y n k i e m m i e j s k i m w czasie targów i j a r ­ marków wykształciły szereg zwyczajów i zabiegów magicznych p i l n i e przestrzeganych w X I X w i e k u i później. Pomyślne zawarcie j a k i e j k o l ­ w i e k t r a n s a k c j i uzależnione było- o d w i e l u czynników i w y k o n a n i a licz- N a t e n temat szerzej piisze W. B a r a n o w s k i , Tradycyjny handel wyro­ bami rzemieślniczymi na targowiskach dawnego pow. radomszczańskiego, „Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. X I : 1970, s. 81-88. 16 �KONTAKTY HANDLOWE 39 WSI n y c h zabiegów, których, zaniedbanie groziło niepowodzeniem przedsię­ wzięcia. P r a k t y k i t e były szczególnie przestrzegane w w y p a d k u z a k u p u l u b sprzedaży i n w e n t a r z a żywego, n a którego przyszłe b y t o w a n i e miał d o ­ niosły wpływ m . i n . czas i miejsce zakupu, osoby i okoliczności t o w a r z y ­ szące. N a przykład j e d n y m z t a k i c h zabiegów stosowanych p r z y zakupie k r o w y , z n a n y m w całej Polsce, było targowanie się sprzedawcy z n a b y w ­ cą dotąd, dopóki n i e „dobiją t a r g u " . P r z y ugadzaniu się o cenę sprzedaży kontrahenci b i l i się w dłonie p r z y każdej nowej propozycji ceny. Po zgodzie trzaskali się w dłonie i trzymając się za ręce okręcali się nawza­ j e m w koło. Miało t o n a celu zadzierzgnięcie związku, t y m mocniejszego, i m mocniej zderzały się ręce kontrahentów. Przecięcie dłonią z w a r t y c h rąk kontrahentów przez świadka k u p n a miało podwójne znaczenie: m a ­ giczne i społeczne. Możemy przypuścić, że świadek przecinający d w i e zwarte prawice nie niszczy związku, nie odkręca utrwalającego skręce­ nia. Przecina węzeł na pół, zostawiając w t e n sposób każdemu z n i c h równą część zadzierzgniętego połączenia. Sam f a k t przecięcia jest świa­ dectwem zawartego związku. Również pewnego- rodzaju zabiegi, a nawet swoista etykieta, obowią­ zywała p r z y z a m a w i a n i u wyrobów rzemieślniczych u wiejskiego p r o d u ­ centa . Chłopska ludność w i e j s k a uczestniczyła również w działalności handlo­ w e j , j a k a rozwijała się o d wieków z okazji o d p u s t ó w , czy i n n y c h u r o ­ czystości kościelnych, zarówno w miejscach k u l t o w y c h , j a k i pątniczych. Rola chłopa w t y c h transakcjach była zazwyczaj jednostronna. Nabywał o n t u różne t o w a r y o d h a n d l a r z y płacąc za n i e gotówką, sam n i ­ czego n i e sprzedając (z wyjątkiem owoców). A s o r t y m e n t towarów był t u i n n y . N i e handlowano płodami r o l n y m i czy żywcem, więcej było zaś wyrobów l u k s u s o w y c h (bezpośrednio niepotrzebnych w gospodarstwie chłopskim: słodycze, owoce, wędliny, z a b a w k i dziecinne, ozdoby do s t r o ­ j u , dewocjonalia itp.). Utrwalił się n a w e t zwyczaj, że udający się n a o d ­ pust (lub inną dużą uroczystość kościelną) przywoził d l a s w o i c h najbliż­ szych różnego rodzaju drobne u p o m i n k i . 17 Oczywiście charakter o d p u s t u uzależniony był od rodzaju i miejsca, w którym się odbywał (tzn. w dużym czy małym ośrodku k u l t o w y m ) . I n n y więc był w Częstochowie czy Górze K a l w a r i i , a jeszcze i n n y w m a ­ łym miasteczku mazowieckim. Przed I wojną światową niejednokrotnie koło miejscowości odpusto1 7 Por. E. F r a n k o w s k i , daży u ludu polskiego, -Kunachowicz, w latach Zabiegi magiczne przy pożyczaniu „Lud", t. 3:1924, s. 80-96, s e r i a I I ; o r a z Organizacja zbytu wyrobów rzemiosła 1870-1950, „Kwart. H i s t . K u l t . Mat.", n r 2:1957. A, kupnie i sprze­ Z a m b r z y c k a - wiejskiego na Podhalu �40 M I R O S Ł A W A С. D R O Z D w y c h zaczęto sprzedawać również i p r z e d m i o t y gospodarcze nie mające n i c wspólnego z t r a d y c y j n y m h a n d l e m o d p u s t o w y m . Miało t o miejsce n p . w Gidlach (woj. łódzkie), gdzie n a podwórzu f a b r y k i Sucheniego z n a j ­ dującej się koło- kościoła w y s t a w i o n e były pługi i i n n e narzędzia rolnicze, które można było obejrzeć i zakupić . Z i n n y c h pozajarmarcznych i pozaodpustowych f o r m w y m i a n y h a n ­ dlowej, w których uczestniczyli chłopi w X I X i n a początku X X w i e k u , należy wymienić k a r c z m y i s k l e p i k i w i e j s k i e . Od wieków istniejące k a r c z m y — począwszy od okresu r o z w o j u f o l ­ w a r k u pańszczyźnianego' — były miejscami, w których sprzedawano prze­ de w s z y s t k i m alkohol, a t y l k o w niektórych z n i c h {karczmaeh-zajazdach) można było* kupić chleb. Dopiero pod koniec X I X stulecia przy karczmach powstają s k l e p i k i zaopatrzone w niezbędne t o w a r y , takie j a k artykuły żywnościowe (cukier, drożdże, słodkie bułki, śledzie, sacharynę), naftę, paciorki, wstążki i t p . W t y m s a m y m czasie spotyka się po wsiach p i e r ­ wsze sklepy p r y w a t n e , a jeszcze później sklepy kółek rolniczych. Spoty­ k a m y w n i c h sporadyczne w y p a d k i prowadzenia h a n d l u wymiennego'. Chłopi oddawali płody r o l n e i hodowlane w zamian za t o w a r y p r z e m y ­ słowe (naftę, n i c i i in.). Czasem również właściciele sklepów s k u p y w a l i od wytwórców większe partie towarów (np. fajek, spinek, n i c i wełnianych na Podhalu czy m i o d u od pszczelarzy skupywanego na K u r p i a c h ) , które następnie sprzedawali w e własnych sklepach. 18 19 Należy wspomnieć jeszcze o p o ś r e d n i m (usługowym) uczestnic­ t w i e chłopów w działalności handlowej. N a początku X I X w i e k u górale podhalańscy jako' faktorzy kupców w i n występowali licznie w e wsiach w okolicach Nowego' Targu. C h o w a l i o n i po k i l k a p a r k o n i i cały r o k z grupą furmanów i pomocników przemierzali trasę z T o k a j u d o K r a k o •wa, Poznania, Wrocławia. B y l i też tacy, którzy posiadali p o d w o d y i t r u d ­ n i l i się furmaństwem. P e w i e n dochód przynosiło ono- chłopom wożącym rudę ze Spiszą do h u t w Jaworzynie i Zakopanem czy transportującym w y r o b y żelazne z Zakopanego. Niektórzy z n i c h p r a c o w a l i przygodnie j a k o n a j e m n i f u r m a n i podhalańskich handlarzy j a j , o r a w s k i c h płócienników, żydowskich hadlarzy masłem i t p . I chociaż sami n i e b r a l i udziału w h a n d l u , zarobek i c h związany był z t r a n s a k c j a m i h a n d l o w y m i i i c h pracodawców. Organizacja z b y t u wyrobów rzemiosła wiejskiego w o m a w i a n y m o k r e ­ sie oparta była na 3 t y p a c h t r a n s a k c j i : a) sprzedaży własnych wyrobów 18 Por. B a r a n o w s k i , 19 Karczma (taberna) op. cit., s. 95. upowszechnia się na w s i polskiej w X I wieku, pełniąc rolę n i e t y l k o m i e j s c a p r o d u k c j i i k o n s u m p c j i a r t y k u ł ó w s p o ż y w c z y c h , l e c z r ó w n i e ż j a k o stały, w p r z e c i w i e ń s t w i e d o t a r g u i j a r m a r k u , ośrodek w y m i a n y l o k a l n e j , f u n k ­ cjonujący także w d n i t a r g o w e i c e n t r u m życia społecznego m i e s z k a ń c ó w w s i . �KONTAKTY HANDLOWE WSI 41 osobiście przez wytwórcę; b) korzystania z usług pośredników, skupują­ c y c h gotowe w y r o b y , a następnie rozsprzedających je na własne r y z y k o ; c) p r o d u k c j i i sprzedaży wyrobów rzemieślniczych w oparciu o system chałupniczo-nakładczy. Sytuacja ta znajduje odbicie w s t r u k t u r z e społecznej w s i , gdzie poja­ wiają się nowe kategorie społeczne handlarzy, kupców, agentów handlo­ w y c h , domokrążców. Zjawisko to jest stosunkowo mało- widoczne w e wsiach rolniczych, których mieszkańcy trudnią się uprawą r o l i i hodowlą, a n i e rzemiosłem. Organizacja sprzedaży produktów chłopskiej gospodarki r o l n e j , h o ­ dowlanej, r y b n e j i leśnej przebiegała zbieżnie z organizacją z b y t u w y r o ­ bów rzemieślniczych tylko- w w y p a d k u dwóch pierwszych punktów (a, b). Obecnie postaramy się zapoznać z każdą z t y c h f o r m sprzedaży. A d a. Osobista sprzedaż własnych wyrobów przez samych wytwórców odbywała się na targach i j a r m a r k a c h , w systemie obnośnym (domokrąż­ n y m ) oraz obejmowała pracę n a zamówienie d l a określonego odbiorcy (wówczas t e n ostatni sam zgłaszał się po wyrób, j a k t o miało- miejsce n p . p r z y z a m a w i a n i u k a m i e n i młyńskich u kamieniarzy, m e b l i i in.). Na targach i j a r m a r k a c h m i e j s k i c h s p o t y k a m y wszystkie kategorie rzemieślników produkujących zarówno n a potrzeby ludności w i e j s k i e j , j a k i miejskiej (niektórzy rzemieślnicy wiejscy, n p . garncarze, w y n a j m o ­ w a l i n a w e t u mieszczan „komórki", gdzie składowali swoje w y r o b y ) . Sta­ nowiły one też główne p u n k t y z b y t u d l a produktów gospodarstwa w i e j ­ skiego. Chłopi znajdowali t u nabywców n a płótno-, sukno-, nabiał, skóry, zboże i t p . N a obszarze K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej powszechnie u w a ­ żano nawet, że k o b i e t y zajmujące się sprzedażą płótna, kądzieli, masła, d r o b i u , j a j , sera (jeździły z t y m i p r o d u k t a m i t a m , gdzie spodziewały się uzyskać wyższe ceny), są „sprytniejsze" do- h a n d l u i prędzej dowiadują się o ceny. Natomiast mężczyźni lepiej z o r i e n t o w a n i b y l i w cenach zboża, bydła, k o n i , świń, uprzęży, których sprzedażą się zajmowali. Wśród rzemieślników sprzedających swe w y r o b y w -okolicznych wsiach systemem obnośnym spotykamy bardzo często producentów d r o b n y c h w y ­ robów d r e w n i a n y c h (łyżek, kopyści, grabi), koszykarzy czy garncarzy. Z a ­ zwyczaj rekrutują się o n i z najbiedniejszej ludności wiejskiej, częstokroć bezrolnej. Są wśród n i c h tacy, którzy jednocześnie wytwarzają na miejscu n o w e przedmioty z noszonych ze sobą półfabrykatów (np. n a Podhalu na przełomie X I X i X X w . przetaciarze robiący przetaki, malarze na szkle). P r z y tej formie h a n d l u transakcje zawierane są zazwyczaj- na drodze bezpośredniej w y m i a n y między d w o m a p r o d u c e n t a m i : rzemieślnikiem i r o l n i k i e m . Przebieg j e j najczęściej ma charakter bezgotówkowy. Na przykład od l a t 3 0 - t y c h X X w i e k u zapłata za w y r o b y garncarskie, �42 M I R O S Ł A W A С. D R O Z D koszykarskie, bednarskie pobierana była w zbożu, kaszy l u b ziemniakach według pojemności naczynia. Przedmioty w y k o n y w a n e na zamówienie (pługi, sochy, b r o n y , wozy, dłubanki, meble itp.) dla określonego odbiorcy wymagały n a ogół pracy doświadczonego rzemieślnika — fachowca (kowala, stolarza, kołodzieja, bednarza itp.). Działalność rzemieślnika-specjalisty, tzw. majstra zawoła­ nego, zataczała zazwyczaj szersze kręgi i obejmowała nieraz k i l k a w s i . Zapłata za przedmioty w y k o n a n e na zamówienie była bardzo zróżni­ cowana. W o m a w i a n y m okresie mogła się ona wyrażać w pieniądzach, artykułach żywnościowych (paszy, zbożu, ziemniakach) czy poczęstunku. Formą zapłaty często stosowaną szczególnie w okresie dewaluacji pienię­ dzy i w o j n y oraz w wypadkach, g d y rzemieślnik posiadał gospodarstwo rolne, był odrobek l u b pomoc w pracach gospodarskich. Już o d połowy X I X w . aż do ostatnich l a t zdarzały się również w y p a d k i w y m i a n y w y r o ­ b u rzemieślniczego n a i n n y wyrób, z t y m że przeliczenia wartości w t y c h w y p a d k a c h dokonywało się p r z y pomocy przeliczenia na wartość o b l i ­ czaną w pieniądzach . 20 A d b. O d połowy X I X w i e k u do w y b u c h u I w o j n y światowej d o m i n u ­ jącą i stale rozwijającą się formą w y m i a n y handlowej na w s i stała się instytucja pośredników — handlarzy skupujących od rzemieślników i c h w y r o b y , a następnie zajmujących się razsprzedażą (m. i n . w h a n d l u o b nośnym). Częstokroć działalność i c h opierała się n a ciągłym d o k u p y w a n i u brakujących towarów l u b sprzedawaniu j e d n y c h i n a b y w a n i u d r u g i c h . Rejon j e j obejmował obszar w p r o m i e n i u 30-40 k m . Zasięg wędrówek handlarzy uzależniony był o d p o r y r o k u i n i e k i e d y aktualnej s y t u a c j i politycznej. Wędrówki handlarzy ustawały w żniwa i w zimę. N i e posia­ d a l i o n i u s t a l o n y c h szlaków czy miejsc sprzedaży. Z a t r z y m y w a l i się n a noc najchętniej u chłopów, bo w zajazdach było drogo. Odbiorcą i c h była przede w s z y s t k i m wieś (zwłaszcza d l a producentów wyrobów d r e w n i a ­ nych). W Beskidach sprzedawali o n i smołę, dziegieć, mazie d o wozów (rozwożoną w beczkach n a małych wózkach konnych), naftę, olej maszy­ n o w y i wazelinę, w którą z a o p a t r y w a l i się w narciarniach i składach f a b r y c z n y c h w Gorlicach i G l i n n i k u M a r i a n p o l s k i m . Z w y k l e t o w a r swój sprzedawali za pieniądze, t y l k o w nielicznych w y p a d k a c h w y m i e n i a l i go na p r o d u k t y żywnościowe, ponieważ t r a n s p o r t i c h był uciążliwy. Przed I wojną światową handlem t y m objęte były głównie Małopolska południo­ w a i województwa wschodnie, a także K a r p a t y , L i t w a , Łotwa i U k r a i n a . W rejonie Podhala handlem t y m zajmowali się putniorze — sprzedawcy 21 2 0 Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z , Organizacja..., s. 303-305. P o r . M . B r y l a k , Zajęcia pozarolnicze ludności łemkowskiej, [ w : ] Nad rzeką Ropą. Zarys kultury powiatu Gorlickiego, p o d r e d . K. R e i n f u s s a , K r a k ó w 1965, s. 163-170. 2 1 �KONTAKTY HANDLOWE 43 WSI płótna. B y l i wśród n i c h Bośniacy sprzedający drobną galanterię, sprze­ d a w c y oleodruków, miarek, garnków, płaciarze i szmaciarze skupujący szmaty wełniane i bawełniane. Handlarze c i sprzedawali t o w a r miejsco­ w y m góralom i z a j m o w a l i się skupem. Jeździli o n i f u r a m i , wędrowali pieszo, w y m i e n i a l i t o w a r za pieniądze l u b artykuły żywnościowe. W w y p a d k u b r a k u pieniądza n a w s i , p r z y równoczesnych trudnościach ze z b y t e m towarów zawodowi handlarze z a w i e r a l i z p r o d u c e n t a m i r o l n y ­ m i transakcje o pozorach h a n d l u wymiennego. Wówczas t o handlarz z o r i e n t o w a n y w cenach r y n k o w y c h przeliczał wartość oferowanego przez siebie w y r o b u i p r o d u k t u gospodarstwa wiejskiego, zarabiając n a t y m w i e l o k r o t n i e . T r u d n i l i się n i m przeważnie k u p c y starych szmat, dostar­ czający j e do Bielska, a płacący drobną galanterią i handlarze j a j a m i . C i ostatni w drodze p o w r o t n e j z K r a k o w a p r z y w o z i l i sól, żywność i różne w y r o b y miejskie, które w y m i e n i a l i n a P o d h a l u n a jaja . 22 N a terenie K u r p i o w s z c z y z n y wędrowali handlarze zazwyczaj żydow­ skiego pochodzenia. Sprzedawali m i s k i , łyżki, wstążki, dostarczali cukier, sacharynę, r y b y , śledzie. W zamian s k u p y w a l i wszystkie artykuły gospo­ darstwa, j a k zboże, gęsi, skóry, szczecinę. Transakcje zawierane przez n i c h były jednak drobne, n p . k u p o w a n o miskę śledzi za miskę prosa. Często pośredniczyli o n i w h a n d l u d r o b i e m . Z a j m o w a l i się k u p n e m i sprzedażą naczyń m e t a l o w y c h i g l i n i a n y c h . W rękach znaczniejszych pośredników-skupywaczy pozostawał natomiast handel płótnem, którym n a t y c h t e r e ­ nach m o g l i się zajmować według przepisu „kupcy, k r a m a r z e i f a b r y k a n c i " , co w y m o w n i e świadczy o r o l i handlarza-skupywacza przy tego r o d z a j u wytwórczości warsztatów w i e j s k i c h . 23 K o n t a k t rzemieślnika wiejskiego z handlarzem jego w y r o b a m i , j a k stwierdził W. Kwaśniewicz n a przykładzie świątnickiego h a n d l u kłódka­ m i , mógł przebiegać w k i l k u płaszczyznach, a m i a n o w i c i e obok właści­ w e j transakcji z a k u p u przez kupca g o t o w y c h wyrobów (za pieniądze i artykuły) mogło następować jednoczesne zaopatrywanie producenta w potrzebny surowiec — ponieważ t y l k o niektórzy z n i c h z a o p a t r y w a l i się n a własną rękę — oraz w niezbędne artykuły żywnościowe . 24 25 A d c. Produkcja i sprzedaż wyrobów rzemieślniczych w oparciu o sy­ stem chałupniczo-nakładczy jest już nowszą (kapitalistyczną) formą orga­ nizacji z b y t u . Istotę j e j stanowił fakt, że skupywacze g o t o w y c h wyrobów z a t r u d n i a l i szereg mieszkańców w s i położonych w pobliżu miasta j a k o 22 2 3 P o r . K o w a l s k a - L e w i c k a , op. cit., s. 312. P o r . P a p r o c k a , Przemysł..., s. 57. W. K w a ś n i e w i c z , Ze studiów nad rzemiosłem ckiego. Swiątnicki handel kłódkarski w latach 1850-1914, 1962, s. 135. Ibidem. 2 4 25 wiejskim Pogórza Karpa­ „Etnografia P o l s k a " , t. 6 : �44 M I R O S Ł A W A С. DROZD chałupników. Dostarczali o n i w t e d y materiały, d y k t o w a l i f o r m y , płacili od każdej w y k o n a n e j s z t u k i . Sytuację taką o b s e r w u j e m y n a przykładzie kłódkarskiego h a n d l u świątnickiego, h a n d l u płótnem n a K u r p i a c h , na P o d h a l u p r z y w y r o b i e serwetek, p a n t o f l i i t p . Z n a m y również w y p a d k i , że nakładcami b y l i właściciele ziemscy (np. warsztaty tkackie w g u b e r n i łomżańskiej zakładane przez h r . Krasicką, h r . Komarową, Józefa Pisar­ skiego i in.) . 26 Do dużego r o z w o j u doszło t k a c k i e chałupnictwo-nakładcze w e wsiach w o j . łódzkiego. P r z y c z y m charakterystyczne d l a ludności zajmującej się tą pracą było t r a k t o w a n i e j e j jako zajęcia dorywczo-sezonowegO', n i e i n w e ­ stowanie w narzędzia i surowiec ponieważ k o r z y s t a l i z uzyskanych od nakładcy, który określał cenę zapłaty już p r z y p r z y d z i e l a n i u osnowy dot k a n i a . N a ogół tkacze c i m i e l i małe umiejętności, przenosili się z jednego ośrodka do drugiego- w zależności o d k o n i u n k t u r y . Nakładcy n i e j e d n o k r o t ­ nie n i e płacili chałupnikom-rolnikom pieniędzmi, a j e d y n i e k w i t a m i , które mogły być realizowane w określonych s k l e p a c h . 27 O r o z w o j u tej f o r m y h a n d l u w y m o w n i e .świadczy fakt, iż działające na przełomie X I X i X X w i e k u w Królestwie P o l s k i m Towarzystwo Popie­ r a n i a Przemysłu Ludowego d o powinności swoich zaliczało organizowanie z b y t u wszelkich wyrobów l u d o w y c h zarówno detalicznie, j a k i h u r t o w o , zaopatrywanie w surowiec producentów, urządzanie miejsc c e n t r a l n y c h do n a b y w a n i a materiałów s u r o w y c h (np. przędzy lnianej d l a tkaczy w i e j ­ skich, nasienia lnianego) po cenach zniżonych. Samą zaś organizacją zaj­ mowały się osoby p r y w a t n e l u b spółki. Była to- wyższa f o r m a r o z w o j u k a p i t a l i s t y c z n y c h stosunków drobnej wytwórczości niż skup wyrobów producentów w i e j s k i c h . 2 8 Po odzyskaniu niepodległości (1918 r.) Polska była t e r y t o r i u m n i e j e d ­ n o l i t y m gospodarczo, a poszczególne dzielnice miały strukturę rolną i prze­ mysłową dostosowaną d o potrzeb d a w n y c h państw zaborczych, a więc b r a k było między n i m i dogodnych połączeń k o m u n i k a c y j n y c h , objęte były różnym ustawodawstwem h a n d l o w y m , s k a r b o w y m , c y w i l n y m , w każdym z n i c h funkcjonowały inne systemy monetarne i celne. Ogólną sytuację pogarszały s t r a t y poniesione w t r a k c i e działań w o j e n n y c h w transporcie, b u d o w n i c t w i e , k o m u n i k a c j i , przemyśle, r o l n i c t w i e i t p . W granicach Polski znalazły się ziemie o rozwiniętym w i e l k o k a p i t a ­ l i s t y c z n y m przemyśle (Śląsk, Łódź, Warszawa) i k a p i t a l i s t y c z n y m r o l ­ n i c t w i e (poznańskie, Pomorze) j a k i tereny, na których utrzymywała się 26 p 2 7 o r Por. Paprocka, O. w belchatowskim, 28 Przemysł..., s . 68. Mulkiewicz-Goldbergowa, Paprocka, Wiejskie „Etnografia P o l s k a " , t. 1 0 : 1966, s. 208-216. Przemysł..., s. 67-68. tkactwo chałupnicze �KONTAKTY 45 HANDLOWE WSI gospodarka p r a w i e n a t u r a l n a (Polesie) . W celach u n o r m o w a n i a i u j e d ­ nolicenia stosunków gospodarczych należało więc przeprowadzić szereg reform. W okresie t y m decydujące znaczenie d l a ogólnej sytuacji w r o l n i c t w i e odgrywały obciążenia podatkami państwowymi i samorządowymi, a także konieczność spłaty zaciągniętych k r e d y t ó w . W latach gospodarczej pros­ p e r i t y chłop sprzedawał całą nadwyżkę towarową wyprodukowaną we własnym gospodarstwie na zaspokojenie bieżących potrzeb, natomiast w czasie k r y z y s u sprzedaż t e j nadwyżki n i e wystarczała już n a w e t n a pokrycie najpilniejszych zobowiązań f i n a n s o w y c h . 29 30 31 W latach k r y z y s u wieś szczególnie d o t k l i w i e odczuwała wzrost kosztów pośrednictwa handlowego', bardzo- w y s o k i c h w okolicach odległych od większych ośrodków h a n d l o w y c h i l i n i i k o m u n i k a c y j n y c h . S k u p a r t y ­ kułów r o l n y c h opanowany był przez zorganizowane g r u p y handlarzy wchodzące między sobą w porozumienie . Uzależniali o n i finansowo' rów­ nież d r o b n y c h agentów — skupywaczy, którzy z b r a k u własnego kapitału, p r z y pozornej samodzielności sprzedawali t o w a r dużym przedsiębiorcom, od których z k o l e i pożyczali pieniądze n a przeprowadzanie operacji handlowych. System pośrednictwa handlowego był bardzo rozbudowany, posiadał w i e l e szczebli pośrednich, co stwarzało dodatkowe obciążenie d l a w s i i konsumenta miejskiego. 32 Instytucje państwowe i spółdzielczość t y l k o w n i e w i e l k i m stopniu sta­ nowiły konkurencję dla p r y w a t n e g o s k u p u artykułów r o l n y c h . Z usług większych przedsiębiorstw h a n d l o w y c h czy giełd t o w a r o w y c h korzystały w zasadzie t y l k o gospodarstwa bogate, natomiast większość chłopów z m u ­ szona była do sprzedaży s w y c h produktów pośrednikom. Najlepszą formą h a n d l u wiejskiego (przy jego ogólnym n i s k i m pozio­ mie) w latach międzywojennych był handel s p ó ł d z i e l c z y . Spół­ dzielnie rołno-hodowlane najczęściej stawały się spółkami drobnego k a ­ pitału i zbliżone były raczej do- spółek akcyjnych. W obrocie p r o d u k t a m i K o s t r o w i c k a , Długi t e , z a c i ą g a n e w stwarzały w op. c i t . , s. 258. 2 9 3 0 wręcz l a t a c h k o n i u n k t u r y n a spłaty r o d z i n n e katastrofalną sytuację w okresie kryzysu, który momencie intensyfikacji p r o d u k c j i i związanym z t y m w z r o s t e m i zakup ziemi, zastawał nakładów wieś inwe­ stycyjnych. N a t y m podłożu w y s t ę p u j e t z w . g ł o d o w a podaż a r t y k u ł ó w r o l n y c h . A b y 3 1 być m i n i m u m potrzebnych nadwyżki t o w a r o w e , środków ale również pieniężnych chłop część p r o d u k t ó w musiał niezbędnych zbywać nie zdo­ tylko na utrzymanie ro­ dziny. 3 2 Często d z i e l i l i o n i obszar, n a k t ó r y m działali n a „Strefy w p ł y w ó w " i działając w ten zorganizowany c e n y ; p o r . też 1969, s. 43-88. J. Ż a r n o w s k i , sposób wszelkiej Społeczeństwo konkurencji Polski narzucali międzywojennej, przeciw­ chłopom Warszawa �46 M I R O S Ł A W A С. D R O Z D r o l n y m i spółdzielnie, pozbawione odpowiednich urządzeń d o przechowy­ w a n i a produktów, środków transportu, p r z y w a d l i w y c h metodach p r a c y i szerzącej się spekulacji odgrywały j e d n a k niewielką rolę. Z t y c h samych względów n i e spełniły swoich zadań powstające spółdzielnie mleczarskie. Chłopi w latach międzywojennych nawiązywali nadal zainicjowane już pod koniec X V I I I w . stałe k o n t a k t y handlowe z m i e j s k i m i odbiorcami, dostarczając i m t o w a r b e z p o ś r e d n i o d o m i e s z k a ń , rezygnując w t e n sposób z udziału pośrednictwa handlowego. Coraz powszechniejszy staje się też zwyczaj s k u p y w a n i a artykułów nabiałowych przez mieszkań­ ców danej w s i , a następnie i c h sprzedaż w dużym mieście. Oprócz rozwijającego się h a n d l u spółdzielczego k o n t a k t y handlowe chłopów przebiegają n a d a l w ramach wykształconych w ubiegłych s t u l e ­ ciach f o r m organizacji k u p n a i z b y t u , ale w i n n y c h w y m i a r a c h i n a ­ tężeniu. K o n t a k t y chłopów z m i a s t e m w czasie targów i jarmarków (w latach 1918-1939) straciły swe r o z m i a r y i częstotliwość w porównaniu z sytuacją z pierwszych l a t X X w i e k u . Bezpośrednią przyczyną zmniejszenia się udziału chłopów n a targach i j a r m a r k a c h był m . i n . w z r o s t liczby w i e j ­ s k i c h sklepików oraz różnego rodzaju spółdzielni nabywających p r o d u k t y gospodarki r o l n e j i hodowlanej (np. m l e k o coraz częściej można było o d ­ stawiać do znajdujących się n a miejscu punktów spółdzielczości mleczar­ skiej, zamiast przerabiać j e n a masło i dopiero sprzedawać n a t a r g u , p r z y czym t a k i e samo znaczenie miał rozwój spółdzielczości innego' t y p u ) , roz­ wój sieci k o m u n i k a c y j n e j (w t y m szczególnie t r a k c j i rowerowej), który umożliwiał odwiedzanie miasta również w d n i n i e targowe, gdzie f u n k c j o ­ nujące sklepy mogły obsługiwać k l i e n t a w każdej dziedzinie; postępująca pauperyzacja w s i . Ulega zmianie również asortyment towarów sprzedawanych w d n i t a r ­ gowe i jarmarczne, szczególnie w odniesieniu d o wyrobów rzemiosła w i e j ­ skiego i małomiasteczkowego n i e mogących wytrzymać k o n k u r e n c j i z w y ­ specjalizowanymi, doskonalszymi i masowo w y t w a r z a n y m i p r o d u k t a m i miejskiego przemysłu' fabrycznego. K u r c z y się handel w y r o b a m i garncar­ s k i m i , d r e w n i a n y m i , g l i n i a n y m i zabawkami, -artykułami skórzanymi i drobną galanterią. Ostre przepisy dotyczące k o n t r o l i wyrobów aptekar­ skich i wysokie k a r y za i c h nielegalną sprzedaż powodowały s t o p n i o w y zanik sprzedaży różnych maści, eliksirów i t p . M n i e j jest dewocjonali w y ­ k o n y w a n y c h dotąd przez w i e j s k i c h rzemieślników, zastępują j e w y r o b y produkowane w p r y w a t n y c h fabryczkach w Warszawie, Częstochowie czy i n n y c h miastach. Natomiast przez cały t e n czas świetnie prosperuje sprze­ daż wyrobów tekstylno-odzieżowyeh pochodzenia fabrycznego, którą t r u d ­ nią się w większości wypadków Żydzi. P e w n e m u ograniczeniu uległ także handel odpustowy, d o czego p r z y - �KONTAKTY HANDLOWE 47 WSI czyniły się wystąpienia proboszczów zezwalających t y l k o n a działalność straganów z pamiątkami, galanterią, drobną konfekcją i artykułami spo­ żywczymi oraz zmniejszenie ilości pielgrzymek. Zresztą rozwój sieci h a n d ­ lowej zezwalał chłopu robić z a k u p y w i n n y c h miejscach. Natomiast d o c h w i l i obecnej u t r z y m u j e się t r a d y c j a k u p o w a n i a obrazów świętych i róż­ n y c h drobiazgów d o upiększania wnętrza mieszkalnego i d r o b n y c h p a ­ miątek . 33 H a n d e l zaopatrujący wieś w o m a w i a n y m okresie charakteryzował się znacznym rozdrobnieniem. Przeważały w n i m sklepy i k r a m y , drobne p u n k t y sprzedaży oraz h a n d e l obnośny i obwoźny. W t y m o s t a t n i m p r z y ­ p a d k u ułatwieniem p r z y przeprowadzaniu t r a n s a k c j i był fakt, że trudniący się n i m handlarze sprzedawali czasem n a k r e d y t l u b d o k o n y w a l i w y m i a n y za drobne artykuły spożywcze (jajka, masło), z czego chętnie korzystały szczególnie gospodynie wiejskie, uzyskując tą drogą różne drobiazgi. Skle­ p y t y p u miejskiego stanowiły j e d y n i e 1 3 , 5 % całej sieci. Dominującą f o r ­ mą sprzedaży był sklepik o p r y m i t y w n y c h urządzeniach, w którym sprze­ dawano towar „mieszany" o n i s k i e j jakości i w małym w y m i a r z e . N a przykład n a K u r p i a c h sklepy takie zakładane były przez t z w . spółki, organizowane i kierowane najczęściej przez księży. W niektórych więk­ szych w s i a c h zdarzało się nawet po- k i l k a t a k i c h sklepików, przeważnie żydowskich. Sklepy branżowe były w znikomej ilości. W sklepach w i e j ­ skich prowadzono również h a n d e l w y m i e n n y . Chłop mógł w n i c h w y m i e ­ nić p r o d u k t y własnego gospodarstwa n a t o w a r y przemysłowe, przy czym relacja cen w tej transakcji była zazwyczaj krzywdząca dla wiejskiego producenta . 34 Z chwilą w y b u c h u I I w o j n y światowej gospodarka polska znalazła się pod rządami o k u p a c y j n y c h władz niemieckich. W odniesieniu do gospo­ d a r k i rolnej i hodowlanej okupanci dążyli d o maksymalnego ograniczenia spożycia mieszkańców w s i i przejęcia całej w y p r o d u k o w a n e j przez gospo­ darstwo chłopskie nadwyżki — k o n t y n g e n t u . P r z y m u s dostarczania k o n ­ t y n g e n t u istniał od 1940 г., wykazując stałą tendencję w z r o s t u . Obowią­ zywał o n w zbożu, bydle, trzodzie chlewnej, wełnie, m l e k u etc. Z a dostar­ czone n a k o n t y n g e n t p r o d u k t y chłopi u z y s k i w a l i ceny urzędowe k i l k a ­ k r o t n i e niższe od cen na n i e l e g a l n y m r y n k u . Dlatego też, m i m o bardzo s u r o w y c h k a r (z karą śmierci włącznie), chłopi starali się ukryć część p r o d u k c j i swego- gospodarstwa i zamiast n a k o n t y n g e n t dostarczać ją n a nielegalny r y n e k . Aktywność tego nielegalnego r y n k u potęgowana była s. 3 3 Por. B a r a n o w s k i , 3 4 Por. T. K r a m e r , 77-78, 80-81; Liczby i fakty, skiego Warszawa W. op. cit., e. 96. Rynek wiejski Jarzębowski, Warszawa a proces Handel 1957; oraz Ogólnopolski 13-15 XI 1937. industrializacji, wiejski w Kongres W a r s z a w a 1963, Polsce Kupiectwa międzywojennej. Chrześcijań­ �48 M I R O S Ł A W A С. D R O Z D ogromnie rozpowszechnionym wśród władz i urzędników niemieckich ła­ p o w n i c t w e m . Często za łapówkę i poczęstunek chłopi u z y s k i w a l i z m n i e j ­ szenie w y m i a r u k o n t y n g e n t u , a nawet sfałszowane p o k w i t o w a n i a za n i e dostarczone artykuły. W t e n sposób nadwyżki produkcyjne mogły być przeznaczane na r y n e k nielegalny . Po zakończeniu działań w o j e n n y c h organizacja h a n d l u wiejskiego oparta została na sieci h a n d l u spółdzielczego. Począwszy od 1947 r . w ca­ łym k r a j u powstają placówki G m i n n e j Spółdzielni Samopomoc Chłopska, natomiast spółdzielnie istniejące już u p r z e d n i o uzyskują nową formę orga­ nizacyjną. S k u p e m artykułów p r o d u k c j i rolnej zajęła się z jednej s t r o n y spółdzielczość rolno-hodowlana (ogrodnicza czy mleczarska) przez o r g a n i ­ zowanie l i c z n y c h punktów skupu, z d r u g i e j zaś strony szeroki rozwój systemu k o n t r a k t a c j i zabezpieczył z b y t p r o d u k c j i gospodarki chłop­ skiej. P r z y c z y m należy dodać, że część chłopów nadal dostarcza artykuły spożywcze (jaja, masto, mleko, sery, z i e m n i a k i , mąkę itp.) bezpośrednio do miejskiego odbiorcy dostarczając t o w a r d o d o m u l u b n a targowiska. W pierwszych latach po zakończeniu w o j n y t a r g i i j a r m a r k i f u n k c j o ­ nowały podobnie, j a k w okresie międzywojennym. Jednak w miarę upły­ w u l a t ulega znacznym przemianom i c h s t r u k t u r a . Maleje n a n i c h ilość kramów i straganów p r y w a t n y c h zastępowanych spółdzielczymi i pań­ s t w o w y m i . Zmniejsza się uczestnictwo ludności chłopskiej coraz częściej korzystającej' z usług rozwiniętej sieci sklepów w i e j s k i c h i Klubów „Ru­ c h u " . Z a n i k a sprzedaż wyrobów kuśnierskich (częściowo i r y m a r s k i c h ) , . m y d l a r s k o - p e r f u m e r y j n y c h , zabawek i t p . , które przejmują stałe p u n k t y sklepowe, często' jeszcze p r y w a t n e . P o w o l i t a r g i j a r m a r k ograniczają swą działalność do operacji k u p n a i sprzedaży d r o b n y c h produktów gospodar­ stwa wiejskiego (drobiu, j a j , masła, serów, mięsa, owoców i w a r z y w ) oraz niektórych t y l k o wyrobów rzemieślniczych (koszy, garnków itp.). ' Również stracił na znaczeniu handel odpustowy. Ponieważ zmniejszyła się ilość uczestników i rozkładanych kramów, nieco i n n y jest asortyment towarów. Na straganach można dostać drobną galanterię z powodzeniem pełniącą rolę pamiątek odpustowych. N a d a l sprzedaje się n a n i c h duże ilości dewocjonaliów, lusterek, zabawek, słodyczy i wyrobów p i e k a r n i ­ czych. Świetnie prosperuje sprzedaż lodów i owoców. 35 Różnorodność f o r m zaopatrywania w s i w t o w a r y pochodzenia rze­ mieślniczego i fabrycznego powodowała odchodzenie od zasady korzysta­ nia z wyrobów własnych już w okresie międzywojennym. Obecnie w w y ­ n i k u r o z w o j u przemysłu fabrycznego w y r o b y rzemiosła wiejskiego tracą swe znaczenie. Patronat nad i c h w y r o b e m w większości wypadków prze­ jęła C P L i A , organizująca i c h skup i dalszy zbyt, a także zatrudniająca 3 5 Kostrowicka, op. cit., s. 417-418. �KONTAKTY HANDLOWE WSI 49 szereg wytwórców w systemie chałupniczo-nakładczym. Część jednak t e j p r o d u k c j i dostaje się n a d a l n a t a r g i i j a r m a r k i , gdzie nabywają j e wiejscy odbiorcy. Jednocześnie należy zwrócić uwagę n a zjawisko sprzedaży „pa­ miątek" w uzdrowiskach i k u r o r t a c h , których w y r o b e m i rozpowszechnia­ n i e m zajmują się chłopi z okolicznych w s i oraz szerzący się — także w dużych miastach — handel s w e t r a m i , m o d n y m o b u w i e m i t p . , stanowią­ c y m i również efekt działalności w i e j s k i c h wytwórców. N i e w i e l k i e ośrodki handlowe straciły w latach p o w o j e n n y c h swe d a w ­ ne znaczenie. Zaopatrują się n a n i c h l u b też zbywają swoje nadwyżki produkcyjne mieszkańcy okolicznych w s i , przede w s z y s t k i m j a r z y n y , owoce, mięso oraz artykuły rzemieślnicze potrzebne w gospodarstwie (np. kosze n a z i e m n i a k i , powrozy, uprząż itp.). Natomiast w r a z z r o z w o ­ j e m środków k o m u n i k a c j i zwiększyła się aktywność ludności wiejskiej n a r y n k u miast p o w i a t o w y c h czy też mniejszych niż powiatowe centrów miejskich. P r z y c z y m n i e k i e d y istnieje tendencja, a b y n a t y c h ostatnich zaopatrywać się w narzędzia i maszyny rolnicze (których b r a k w miejsco­ w y m GS), p r a l k i , radioaparaty, p r z e d m i o t y gospodarstwa domowego, ozdo­ b y d o wnętrz mieszkalnych i t p . Większe centra handlowe (zazwyczaj miasta p o w i a t o w e czy wojewódzkie) odwiedzane są w celu z a k u p u ubrań, odzieży, k o n f e k c j i , f u t e r . W Polsce centralnej utarł się n a w e t zwyczaj z a k u p y w a n i a przez młode dziewczęta większej ilości odzieży, n a którą dostają specjalne s u m y z d o m u jesienią. O b s e r w u j e m y więc powstawanie nowego r y n k u zaopatrzenia ludności w i e j s k i e j , j a k i m są duże m i e j s k i e centra handlowe, zastępujące k o n t a k t y handlowe n a r y n k u l o k a l n y m . 3 e Jak więc w i d z i m y , w ostatnich latach zaszły dalsze istotne z m i a n y w systemie organizacji h a n d l u wiejskiego. Maleje coraz bardziej znaczenie i r o l a h a n d l o w a i n s t y t u c j i — powołanych do- życia w odległych nieraz w i e k a c h celem zaspokajania potrzeb związanych z wymianą towarową ludności — t a k i c h j a k targ, j a r m a r k czy odpust. Jednocześnie „zmodyfi­ kowaną" i c h rolę podejmują sklepy, p a w i l o n y państwowe l u b spółdzielcze, p u n k t y s k u p u i sprzedaży produktów gospodarki chłopskiej (zajmujące się również dostarczaniem i c h k o n s u m e n t o w i n a r y n k u m i e j s k i m ) i miejskiego przemysłu. P r z y czym często najnowocześniejsze n a w e t f o r m y h a n d l u przejmują termmologię i n a z e w n i c t w o najstarszych i n s t y t u c j i h a n d l o w y c h . Organizuje się więc t a r g i książki i prasy, kiermasze hodowców czy m a ­ szyn rolniczych, j a r m a r k i ludowej- twórczości artystycznej i t p . Dominacja państwowych i spółdzielczych f o r m organizacji obrotów t o w a r o w y c h doprowadziła w ostatnich latach d o stopniowego w y e l i m i n o ­ w a n i a p r y w a t n e g o pośrednictwa handlowego w osobach pośredników, s k u pywaczy, domokrążców i t p . Do c h w i l i obecnej s k u p e m (drobiu, nabiału, w a r z y w i owoców) bezpośrednio' od chłopskich producentów trudnią się 3 6 Por. M u l k i e w i c z - G o l d b e r g o w a , 4 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 op. cit., s. 198-199. �50 M I R O S Ł A W A С. D R O Z D j e d y n i e „przekupki", które następnie sprzedają te p r o d u k t y n a bazarach w większych ośrodkach m i e j s k i c h (np. w Warszawie n a Bazarze Różyc­ kiego, na Polnej czy n a Bielanach) i właściciele p r y w a t n y c h sklepów spo­ żywczych. Jednak działalność i c h w skali całego h a n d l u artykułami gospo­ darstwa wiejskiego' m a bardzo małe r o z m i a r y i znaczenie. Należy jeszcze dodać, że coraz t r u d n i e j jest mówić o r y n k u l o k a l n y m w odniesieniu do poszczególnych towarów, ponieważ w w y n i k u ogólnego postępu technicznego, r o z w o j u przemysłu, przetwórstwa, k o m u n i k a c j i i i n ­ n y c h dziedzin gospodarki narodowej t w o r z y się j e d n o l i t y r y n e k ogólno­ k r a j o w y , gdzie te same t o w a r y można kupić w każdym r e j o n i e k r a j u . P r z y czym w c h w i l i obecnej jesteśmy świadkami występowania tendencji unifikującej przedsięwzięcia i decyzje handlowe miejskiego i wiejskiego konsumenta w zakresie p o d e j m o w a n y c h przez niego zakupów towarów przemysłowych i spożywczych. Wieś coraz częściej jest równorzędnym z m i a s t e m nabywcą pralek, telewizorów, motorów, m e b l i , k o n f e k c j i i t p . , a także niektórych artykułów spożywczych. Zakład Etnografii I H K M Świerczewskiego 105 00-140 W a r s z a w a PAN Mirosława C e c y l i a D r o z d TRADE CONTACTS OF T H E COUNTRY S u m m a r y T h e p a p e r deals w i t h t h e c h a n g i n g p a t t e r n of t r a d e r e l a t i o n s b e t w e e n a r u r a l c o m m u n i t y a n d o t h e r s o c i a l groups i n v o l v i n g m u t u a l e x c h a n g e of goods a n d s e r v i c e s . T h e m o s t r e m a r k a b l e a n d r e p e a t e d types of s u c h contacts a r e i n d i c a t e d , a s w e l l a s i n s t i t u t i o n s e v o l v e d i n e a r l i e r h i s t o r i c a l epochs, e i t h e r loosing t h e i r i m p o r t a n c e i n t h e 2 0 t h c e n t u r y or r e t a i n i n g s o m e s i g n i f i c a n c e u n t i l r e c e n t t i m e s a n d both i n f l u e n c i n g a n d r e f l e c t i n g t h e p a t t e r n of r u r a l i n t e r a c t i o n s . B y c o u n t r y t r a d e i s m e a n t a l l e x c h a n g e of goods a n d s e r v i c e s b e t w e e n c o u n t r y dwellers, a s w e l l as between t h e m and u r b a n inhabitants, including the activities of t r a d e m e d i a t o r s i n v o l v e d i n t h e b u y i n g a n d s e l l i n g b y p e a s a n t s . R e l e v a n t h e r e is t h e concept of a l o c a l m a r k e t , defined i n t h e f o l l o w i n g t e r m s : 1) i t c o v e r s b y i t s s c o p e a r e l a t i v e l y s m a l l t e r r i t o r y , u s u a l l y a t o w n a n d i t s n e a r e s t n e i g h b o u r h o o d u p to about 20 k m , o r a d i s t a n c e t h a t c a n b e m a d e both w a y s during a single day; 2) s u b j e c t to e x c h a n g e a r e t h e most n e c e s s a r y goods (food) being f a r m a n d p r o d u c t s of r u r a l c r a f t s m e n ; 3) d i r e c t e x c h a n g e b e t w e e n exchange involving mediators; producers a n d consumers is more products frequent than 4) t h e m o s t c h a r a c t e r i s t i c f o r m of s u c h e x c h a n g e is a w e e k l y m a r k e t t h a t t a k e s p l a c e a t a definite p l a c e a n d time. T h e p a p e r i s a n attempt to s k e t c h t h e m a i n t r a i t s of s u c h e x c h a n g e a n d of s o m e t e n d e n c i e s of c h a n g e t h a t a r e a p p a r e n t i n t h e h i s t o r y of p e a s a n t economy f r o m t h e h a l f of t h e 19th c e n t u r y to t h e p r e s e n t day. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b81ba16e71abf5423dfb863d26943d16.pdf 8bd6d659c8618147bed230159b499702 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:838 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:770 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA INSTYTUT AKADEMIA HISTORII KULTURY NAUK MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XIX Zeszyt 1 WROCŁAW ZAKŁAD • W A R S Z A W A • KRAKÓW NARODOWY IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1975 . GDANSK OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �R E D A K T O R : S E K R E T A R Z C Z Ł O N K O W I E K O M I T E T U J A D W I G A W I T O L D R E D A K C J I : R E D A K C Y J N E G O : K L I M A S Z E W S K A , D A N U T A M A R K O W S K A , Adres Redakcji: J Ó Z E F A N N A M A Ł K O W S K A B U R S Z T A , M A R I A F R A N K O W S K A , K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , Z O F I A S Z Y F E L B E J N - S O K O L E W I C Z 00-140 W a r s z a w a , Świerczewskiego 105 Okładkę projektował Z B I G N I E W Teksty Teksty D Y N O W S K I K R Y S T Y N A K L I M C Z Y K angielskie: rosyjskie: P I O T R STANISŁAW G R A F F N I K O N I U K ZAKŁAD F T M C G ; .'• Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny M a r i a Printed in Kafarska Poland Z a k ł a d N a r o d o w y i m . Ossolińskich — W y d a w n i c t w o . W r o c l a w 1975. N a k ł a d : 670 egz. Objętość: a r k . w y d . 16,60, a r k . d r u k . 13,63, a r k . A l 18. P a p i e r d r . s a t . k l . I I I , 80 g, 70X100. O d d a n o Podpisano Wrocławska do d r u k u Drukarnia 11 I 1975. D r u k Naukowa. do składania 21 X ¡1974. ukończono w Z a m . 902/74 — P-15. styczniu 1975. C e n a zł 55.— �SPIS TREŠCI Część I ARTYKUŁY Maria Gładyszowa — Z obrad V I I Międzynarodowego Kongresu Sla- wistów 11 Mirosława C e c y l i a Streszczenie Ludwik Drozd w K a n t o r cówek 31 j . angielskim. S t o m m a Ryszard — Kontakty handlowe w s i — — Rytuał 50 pokładzin w Wykorzystanie filmu w Polsce. Analiza dydaktycznej strukturalna działalności etnograficznych Streszczenie w 51 pla­ 65 j . angielskim 80 STUDIA I MATERIAŁY Ludwik S t o m m a — Stan badań nad obrzędowością polską od połowy X V I I I w. Część I : A n a l i z a s t a t y s t y c z n a b a z y materiałowej Jan Setkowicz Żywieckim w 83 — P r z y c z y n k i d o genezy p a s t e r s t w a o w c z e g o w świetle t o p o n o m a s t y k i Streszczenie w Beskidzie pilszczańskiej 93 j . rosyjskim 105 Część I I ARTYKUŁY J e r z y Sławomir niczej. W a s i l e w s k i Analiza przestrzenna — Kategoria przestrzeni w kulturze jurty koczow­ mongolskiej 109 STUDIA I MATERIAŁY Joanna Mantel-Niećko — Kto komu mówi „pan" w Addis Abebie? Szkic socjolingwistyczny Streszczenie Krzysztof Wolski Streszczenie Danuta w w P e n k a l a 129 j . angielskim 141 — T r a d y c y j n a u p r a w a winorośli w Afganistanie . . . 143 mitologii p o l i n e z y j s k i e j . . . 163 j . angielskim — Bohater kulturowy 161 w �6 S P I S TREŚCI KRONIKA Sprawozdanie w z p r a c e k s p e d y c j i mongolskiej r o k u 1973 — Jerzy Wystawa rzeźby w w Zagrzebiu Sławomir drewnie Zakładu E t n o g r a f i i PAN 193 plemienia Makande w 1973 — Bogusław IHKM Wasilewski Muzeum Etnograficznym Żydok 195 RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Czesław R o b o t y c k i Leszek Dzięgiel Dorota S i e r a w s k a J. — C y w i l i z a c j a współczesna a społeczności p l e m i e n n e — Z p r o b l e m a t y k i współczesnego A f g a n i s t a n u . ludności rolniczej w P o l s k i m w l a t a c h przeduwłaszczeniowych (1815-1864) — Edward Woźniak narodnoje . . — W i e l k i e o d k r y c i a a s t a r o p o l s k a mentalność . Śmiałowski, Z a r o b k o w a n i e p o z a r o l n i c z e Gruzinskoje . poeticzeskoje tworczestwo, Tbilisi 1972 — 197 206 2(9 Królestwie Pietraszek 212 Andrzej 217 �СОДЕРЖАНИЕ Часть I СТАТЬИ Мария Г л а д ы ш — О совещаниях V I I Международного конгресса славистов . . . . 11 Мирослава Цецилия Д р о з д 31 — Торговые связи деревни Резюме на английском языке 50 Людвик С т о м м а — Польскиепроводы новобрачных кбрачному ложу. Структуральный анализ Рышард К а н т о р 51 — Использование фильма в дидактической деятельности этногра­ фических учреждений 65 Резюме на английском языке 80 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Людвик С т о м м а — Состояние исследований по польским обрядам со второй по­ ловины X V I I I в. Часть I : Статистический анализ материалов 83 Ян Сеткович — К вопросу о происхождении овцеводческого пастушества вЖивецком Бескиде в свете пильскской топонимики Резюме на русском языке 93 105 Часть II СТАТЬИ Ежи Славомир В а с и л е в с к и — Категория пространства в культуре кочевников. Про­ странственный анализ монгольской юрты 109 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Иоанна М а н т е л ь - Н е ц ь к о — Кто кому говорит „господин" в Аддис-Абебе? Социо­ лингвистический очерк Резюме на английском языке Кшиштоф В о л ь с к и — Традиционное виоградарство в Афганистане Резюме на английском языке Данута П е н к а л я — Герой в полинезийской мифологии 129 141 143 161 163 �8 SPIS T R E Ś C I ХРОНИКА Отчет о работах монгольской экспедиции Кафедры Этнографии П А Н в 1973 г. — Ежи Славомир Василевски 193 Выставка резьбы по дереву племени Маконде в Этнографическом музее в Загребе 1973 - Богу слав Жидок 195 РЕЦЕНЗИИ И С Т А Т Ь И - Р Е Ц Е Н З И И Чеслав Р о б о т ы ц к и Лешек Д з е н г е л ь — Современная цивилизация и племенные общества — Из проблематики современного Афганистана Дорота С е р а в с к а — Великие открытия и древнепольский образ мышления 197 206 209 Я. Сьмяловски, Внесельскохозяйственные занятия как источник заработка сельского населения вКоролевствеПольском в годы до раскрепощения Петрашек (1815-1864) — Эдвард 212 Грузинское народное поэтическое творчество, Тбилиси 1972 — Анджей Возьняк . . . 217 �CONTENTS Part I PAPERS Maria G ł a d y s z o w a — f r o m C o n f e r e n c e s of t h e 7th I n t e r n a t i o n a l C o n g r e s s of S l a v i c S t u d i e s Mirosława C e c y l i a D r o z d 11 31 — T r a d e C o n t a c t s of t h e C o u n t r y Summary i n English Ludwik S t o m m a — T h e R i t u a l of C o n s u m m a t i o n of M a r r i a g e i n P o l a n d . A Structural Analysis Ryszard K a n t o r 50 51 — T h e U s e of F i l m i n D i d a c t i c A c t i v i t i e s of E t h n o g r a p h i c Institutions Summary in English 65 80 STUDIES AND MATERIALS Ludwik S t o m m a mid-XVIII Jan — T h e S t a t e of R e s e a r c h on P o l i s h R i t u a l s f r o m c. P a r t Setkowicz — I: Statistical Analysis A of C o l l e c t e d D a t a Contribuitlon to t h e O r i g i n o f S h e e p . . the . . 83 Shepherding i n B e s k i d Żywiecki i n t h e L i g h t of T o p o n o m a s t i c s of t h e R e g i o n of P i l s k o Summary in Russian 93 105 Part II PAPERS J e r z y Sławomir W a s i l e w s k i — T h e Category of S p a c e i n N o m a d i c Cul­ ture. A S p a t i a l A n a l y s i s of t h e M o n g o l i a n Y u r t a 109 STUDIES AND MATERIALS Joanna An Mantel-Niećko — W h o S a y s „Sir" to W h o m i n A d d i s Abeba? E s s a y i n Sociolinguistics Summary Krzysztof 129 in English Wolski 141 — T r a d i t i o n a l R a i s i n g of G r a p e v i n e s i n A f g h a n i s t a n . . Summary i n English Daniuta P e n k a l a — T h e Culture Hero i n Polynesian Mythology . 143 161 . . . 163 �10 S P I S TREŚCI CHRONICLE A r e p o r t of t h e w o r k s of M o n g o l i a n e x p e d i t i o n of t h e D e p a r t m e n t graphy An of I H K M exhibition Zagreb, P A N i n 1973 — Jerzy of M a k o n d a 1973 — wood sculpture Bogusław Sławomir Wasilewski i n the Ethnographic of E t h n o ­ . . . Museum . 193 in Zydok REVIEWS AND 195 SURVEYS Czesław R o b o t y c k i — Contemporary civilization and tribal communities L e s z e k D z i ę g i e l — S o m e p r o b l e m s of c o n t e m p o r a r y A f g h a n i s t a n . . . Dorota S i e r a w s k a — T h e great d i s c o v e r i e s a n d t h e m e n t a l i t y of old Polishmen 209 J . Śmiałowski, N o n a g r i c u l t u r a l s o u r c e s of i n c o m e of t h e r u r a l p o p u l a t i o n t h e P o l i s h K i n g d o m before t h e a b o l i s h m e n t of s e r f d o m (1815-1864) Edward Pietraszek G r u z i n s k o y e narodnoye poeticheskoye tvorchestvo creation), T b i l i s i 1972 — Andrzej Woźniak 197 206 (Georgian national in — 212 poetical 217 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d9643abf26a83dbc51944ffc4d6718d.pdf 5cf0bcac115b3da297b48cd89eb76ac9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:845 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:777 Title A name given to the resource Kategoria przestrzeni w kulturze koczowniczej. Analiza przestrzeni jurty mongolskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.109-128 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część II A R T Y K U Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ A N A L I Z A PRZESTRZENNA JURTY MONGOLSKIEJ Pozostał ślad po j u r c i e Okrągły j a k świat Ogień wyznaczał j e j środek Ścieżka od w s c h o d u prowadziła p r z e z próg D r o g a mężczyzny po l e w e j Droga kobiety po prawej [.,.] T u n a wojłoku siadał gość W p a t r z o n y w strumień cudzego życia. A n d r z e j Strumiłło 1 Przedmiotem niniejszego s t u d i u m jest t r a d y c y j n e mongolskie domo­ stwo, j u r t a , analizowana j e d n a k n i e od s t r o n y materiału czy k o n s t r u k c j i , ale sub specie spacii — j a k o p e w n a przestrzeń. Jurtę traktować b o w i e m można także j a k o miejsce wydzielone wśród reszty t e r y t o r i u m , f u n k c j o ­ nujące inaczej niż przestrzeń n a zewnątrz i — co najważniejsze — w e ­ wnętrznie artykułowane: podzielone i wartościowane. T a k w t r a d y c y j ­ n y c h k u l t u r a c h agrarnych, j a k i u koczowników domostwo było miejscem 0 walorze s a k r a l n y m ; świętość d o m u realizowała się m . i n . przez u p o ­ dobnienie jego s t r u k t u r y d o przestrzeni kosmicznej. Sam a k t b u d o w y do­ m u miał w sobie elementy mitycznego stwarzania świata, analogia zaś mikrokosmos — makrokosmos (siedziba l u d z k a j a k o odwzorowanie świa­ ta) określała f o r m y jego dalszego użytkowania. Ład przestrzenny domo­ s t w a określony był n i e tylko' względami f u n k c j o n a l n y m i , ale i normą wierzeniową, mitologiczną. Przestrzeń t a k istotna była wyodrębniona od otoczenia granicą szczególnie akcentowaną — stąd bogata s y m b o l i k a p r o g u 1 zakazy z n i m związane. Miejsce, n a którym miała stanąć n o w a budowla, zwłaszcza świątynia czy pałac władcy, t o miejsce dane, wyznaczone przez Niebo, często znajdujące się w środku świata alibo w p u n k c i e będącym j e - 1 A. Strumiłło, Moje słowa obrazy. K r a k ó w 1970. �110 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I go odwzorowaniem. J a k jest .to możliwe w k u l t u r z e nieosiadłej, j a k godzi się t u jedyność i stałość p u n k t u — sacrum z wielością miejsc ludzkiego obozowania? J u r t a jest t y l k o jedną ze sfer przestrzeni, która w sposób nieciągły, skategoryzowany rozpościera się wokół człowieka. Szkic niniejszy jest częścią pełniejszej analizy kategorii przestrzeni w k u l t u r z e mongolskiej, analizy, która szuka wyjaśnienia, dlaczego pewne czynności dzieją się w t y c h , a n i e i n n y c h miejscach. Najbardziej interesujące są t u oczywiście n i e odpowiedzi funkcjonalne, ale te, które ujawniają istnienie a b s t r a k c y j ­ nej koncepcji przestrzeni — wartościowania s t r o n świata, t e r y t o r i u m , g r a ­ nicy, c e n t r u m . D o przestrzeni w ludzkiej k u l t u r z e — j a k i do k a t e g o r i i czasu — sprowadza się ostatnio coraz częściej w h u m a n i s t y c z n y m bada­ n i u wiele i n n y c h z j a w i s k k u l t u r o w y c h . T e podstawowe wartości są wszę­ dzie organizowane i u j m o w a n e inaczej, stanowiąc zasadniczy składnik k o d u k u l t u r y . Domostwo koczowniczych pasterzy — porównywalne, a za­ razem n i e u c h r o n n i e odmienne od d o m u w k u l t u r a c h osiadłych — wydaje się być dla studiów n a d kategorią przestrzeni d o b r y m p u n k t e m wyjścia . 2 Wewnętrzna kategoryzacja przestrzeni j u r t y to p r o b l e m podwójnie złożony. Po pierwsze: abstrakcyjne l i n i e dzieląc n i e w i e l k i e wnętrza orga­ nizują ludzką egzystencję, stanowią n o r m y poruszania się i zajmowania miejsca w j u r c i e przez mężczyznę i kobietę, starca i dziecko, gości i gos­ podarzy, szanowanych i lekceważonych. Dostarczają możliwości u h o n o r o ­ wania przez samo posadzenie w miejscu u z n a n y m za honorowe — choć przecież nie jest ono realnie lepsze a n i wygodniejsze od pozostałych. W k u l t u r z e nomadycznej, która n i e zaopatruje s w y c h członków w sze­ r o k i wachlarz dóbr m a t e r i a l n y c h , określających i c h społeczną pozycję, wszelkie podziały abstrakcyjne kompensują niedobór rzeczy, wzbogacają kulturę o nowe wartości i nowe możliwości. Społeczna h i e r a r c h i a o d ­ zwierciedla się w układzie p r z e s t r z e n n y m — w odległościach między rozmawiającymi ze sobą ludźmi i w wartościowaniu miejsc, j a k i e p r z y ­ sługują i m w j u r c i e . D r u g i m powodem, d l a którego p r z e d s t a w i m y t u szerzej wewnętrzny podział j u r t y , jest rozwinięta poniżej hipoteza, iż właśnie przezeń r e a l i ­ zuje się upodobnienie j u r t y do kosmosu, d o m odwzorowuje przestrzeń kosmiczną i nabiera c h a r a k t e r u sacrum. Analizę podziałów wewnętrznych poprzedzić j e d n a k trzeba przedsta­ w i e n i e m s p r a w y logicznie wcześniejszej — j a k wydzielona jest j u r t a od reszty świata. N i m dokonają tego' wojłokowe ściany odbywają się d w a a k t y wstępne: wyznaczenie miejsca pod jurtę i jego konsekracja. W y b o r u 2 tach Artykuł powstał n a p o d s t a w i e 1971-1973 w badań t e r e n o w y c h a u t o r a p r o w a d z o n y c h a j m a k a c h : c e n t r a l n y m , a r c h a n g a j s k i m , a zwłaszcza w la­ środlkowogo- b i j s k i m M R L . Materiały z badań w y k o r z y s t a n e wszędzie, gdzie p r z y p i s n i e z a z n a c z a innego źródła, znajdują się w a r c h i w u m Zakładu E t n o g r a f i i Ш К М PAN. �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ 111 miejsca dokonuje w przeddzień przekoczowania głowa r o d z i n y l u b któryś z doświadczonych mieszkańców k i l k u j u r t o w e g o obozowiska — ajlu, ozna­ czając j e k a m i e n i a m i , kołkami l u b s t e r t a m i suchego nawozu argal. T a k oznaczone miejsce uznane jest za zajęte i jeśli staną n a n i m obce j u r t y w y n i k a spór, który dawniej rozsądzała władza choszunu. A k t oznacze­ n i a — acz n i e s k o m p l i k o w a n y — ma zatem pewne konsekwencje. W y b i e r a się zazwyczaj miejsce nieco wywyższone, l a t e m spadziste (dla odpływu w o d y deszczowej), wiosną osłonięte przed w i a t r e m , zimą bardzo równe ze względu n a tworzącą się wówczas zbitą warstwę zwierzęcego nawozu. Są t o więc reguły praktyczno-gospodarcze, a n i e wierzeniowe. T y c h osta­ t n i c h n i e udało się zanotować w terenie a n i m n i e , a n i z n a n y m m i a u t o ­ r o m . Do p e w n y c h szczątkowych n o r m , z a w a r t y c h w niektórych tekstach obrzędowych, jeszcze powrócę; t u muszę natomiast stwierdzić, że n a t e r e n M o n g o l i i przeszły i znalazły niejakie zastosowanie reguły chińskiej geomancji. A c z k o l w i e k objęły one sferę działań świeckich (w odróżnieniu o d Jamajskiej s y m b o l i k i przestrzennej, która u k i e r u n k o w u j e przede wszy­ s t k i m a k t y r e l i g i j n e , budowę świątyń itp.), t o zostaną w n i n i e j s z y m szkicu pominięte, analiza b o w i e m tego złożonego s y s t e m u wiedzy, tworzonej przez elitarną grupę rozwarstwionego społeczeństwa rolniczego, t y l k o czę­ ściowo leży w kompetencjach etnografa . 1 3 4 Następny obyczaj, uświęcenie miejsca pod jurtę, t o rytuał zdecydo^ wanie archaicznego pochodzenia, a i dziś jeszcze rozpowszechniony. Bez­ pośrednio przed rozstawieniem j u r t y gospodarz s k r a p i a ziemię m l e k i e m . Jest to ofiara d l a władcy tego terenu, ducha sabdaka, przejaw k u l t u z pewnością przedlamajskiego jeszcze pochodzenia . Sabdaka h o n o r u j e się też n a odjezdnym, gdy p o złożeniu j u r t y świeżo w y d o j o n e kozie m l e k o k r o p i się n a 4 s t r o n y świata. Istnieje j e d n a k rytuał, który znacznie s k u 5 Oczywiście, m i e j s c e pod jurtę w y b i e r a n e j e s t z uwzględnieniem zaleceń s y s t e ­ m u wartościowania szerszego t e r y t o r i u m , s t o s u n k u do różnych f o r m rzeźby t e r e ­ n u itp. W a r t e a n a l i z y są zwłaszcza p e w n e zasady, p r z e d e w s z y s t k i m n a t u r y p r a k t y ­ c z n e j , a l e być może z podkładem w i e r z e n i o w y m , które sprawiają, że mongolskie (gobijskie) o b o z o w i s k a r o z b i j a n e są z reguły dość d a l e k o od n a t u r a l n y c h z b i o r n i ­ k ó w w o d y . Omówienie tego p r o b l e m u w y p a d a j e d n a k odłożyć, n i e d o t y c z y o n b o ­ w i e m bezpośrednio s f e r y p r z e s t r z e n i j u r t y . 3 M o n g o l s k i e źródła z B i b l i o t e k i U n i w e r s y t e c k i e j w K o p e n h a d z e , które z a w i e ­ rają interesujące n a s dane, n i e doczekały się j e s z c z e o p r a c o w a n i a ; informację w t y m p r z e d m i o c i e zawdzięczam P a n u P r o f e s o r o w i W a l t h e r o w i H e i s s i g o w i . 4 A. P o z d n i e j e w , Mongolija i mongoły, t. 1, S . — P e t e r b u r g 1896, s. 7. p r z y ­ p i s u j e t e m u o b y c z a j o w i rodowód szamański. W a r t o t u c h y b a p r z e s t r z e c p r z e d u j m o ­ w a n i e m m o n g o l s k i e j rzeczywistości w i e r z e n i o w e j t y l k o w dwóch k a t e g o r i a c h : s z a ­ m a n i z m u i l a m a i z m u . Z pewnością niektóre a r c h a i c z n e treści n i e należały do tego zoficjalizowanego i względnie z u n i f i k o w a n e g o s y s t e m u wierzeń, j a k i m był m o n ­ golski s z a m a n i z m . P a t r z n a t e n t e m a t : G . T u с с i , W. H e i s s i g, D i e Religionen Tibets und der Mongolei, Stuttgart 1970, s. 299-304. 5 �J E R Z Y S. W A S I L E W S K I 112 teczniej uświęca miejsca pod jurtę. Myślę t u o s p o t y k a n y m d o dziś o b y ­ czaju u s t a w i a n i a przed r o z b i c i e m j u r t y tulgyn gurimn czuluu, t r z e c h k a ­ m i e n i podkładanych później pod n o g i stojaka, n a którym znajdzie się k o ­ ciołek d o gotowania. Postawa ta, n i e j a k o s y m b o l ogniska domowego, m a dziś przeważnie 4 nogi, stąd też używa się na ogół 4 k a m i e n i , pozostał j e d n a k d a w n y liczebnik odnoszący się d o trójnogu. F u n k c j a t y c h k a m i e n i nie jest b y n a j m n i e j t y l k o u t y l i t a r n a ; araci uważają j e nierzadko za n a j ­ ważniejszą rzecz w j u r c i e , są z n i m i emocjonalnie związani. G d y w y jeżdżdają poza rodzinne koczowiska „sił i m n i e starcza, b y rzucić te k a ­ mienie, zabierają je ze sobą" . Kamień południowo-zachodni (jeśli usta­ w i o n o cztery) l u b południowo-wschodni (gdy są t y l k o t r z y ) służy d o „otworzenia przekoczowania" — przed w y r u s z e n i e m odsuwa się go w s t r o ­ nę n o w e g o obozowiska. I n t e r p r e t o w a n e jest t o j a k o poprawienie d r o g i , lecz można t u c h y b a widzieć dążenie d o zachowania ciągłości ogniska d o ­ mowego; m o i m zdaniem jest w t y m s k r o m n y m geście zamiar paradoksal­ nego pogodzenia konieczności z m i a n y miejsca i pragnienia jego stałości czy k o n t y n u a c j i . Wydaje się też, że k a m i e n i e symbolizują nie t y l k o o g n i ­ sko domowe. Otóż p o p r z y b y c i u n a nowe miejsce u s t a w i a się je jeden n a d r u g i m , dostawiając obok jeszcze piąty (wg informatorów — d l a p o d k r e ­ ślenia ważności i dawności ogniska). Dopiero bezpośrednio przed wzniesie­ n i e m j u r t y stos t e n rozbiera się i n a k a m i e n i a c h umieszcza stojak ognio­ w y . Wobec istnienia analogicznych zabiegów przed budową d o m u w w i e l u k u l t u r a c h osiadłych nie będzie chyba n i e u p r a w n i o n a hipoteza, że t o ukła­ danie k a m i e n i jest s y m b o l i c z n y m powtórzeniem a k t u b u d o w y świata, n i e ­ o d z o w n y m d l a założenia i trwałości ludzkiej siedziby p o n o w n y m s t w o ­ rzeniem kosmosu. Także porządek, w j a k i m wznoszona jest j u r t a , w s k a ­ zuje, że o d w z o r o w u j e się w t e d y budowę świata. Stawia się ją b o w i e m zgodnie z r u c h e m słońca, nardzow, w t y m też k i e r u n k u okręca się w s z y ­ stkie l i n y umacniające jurtę. K i e r u n e k t e n o d g r y w a znaczną rolę także w dalszym j e j użytkowaniu: r a n n e o t w i e r a n i e górnego o t w o r u (dymnego i okiennego zarazem) polegające n a przeciągnięciu l i n y o d d r z w i d o prze­ ciwległej ściany po zewnętrznej stronie, odbywać się m u s i zgodnie z r u ­ chem słońca, podobnie j a k wieczorne zamykanie — o d ściany północnej do d r z w i . Czynienie tego w k i e r u n k u p r z e c i w n y m jest Ъигии — słowo t o oznacza zarówno r u c h p r z e c i w n y d o nardzow, j a k i „zakazane" w sen­ sie tabu, z sankcją nadnaturalną. T y l k o w razie śmierci d o m o w n i k a przez k i l k a d n i (dopóki ciało pozostaje w jurcie) otwór górny jest o t w i e r a n y i z a m y k a n y w k i e r u n k u Ъигии, Przy niezakłóconej s y t u a c j i rodzinnej a n a 6 G . B a t n a s a n , Negdelczdijn nüüdel, suuťszlyn dzarim asuuáald (Z pro­ blematyki koczownictwa i przechodzenia na osiadłość pasterzy-spółdzielców), Ułan B a t o r 1972, s. 132. P r a c y tej o r a z k o n t a k t o w i z jej a u t o r e m zawdzięczam większość p o d a n y c h t u i n f o r m a c j i n a t e m a t „trzech k a m i e n i " . 6 �KATEGORIA 113 PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ logia mikrokosmos — makrokosmos t r w a dopóki stoi j u r t a , póki ognisko domowe otoczone jest k a m i e n i a m i o kosmicznej konotacji. Desakralizacja miejsca następuje przed odkoczowaniem, w r a z z rozrzuceniem k a m i e n i . Podobne znaczenie ma też chyba wspomniane kropienie m l e k i e m p o złoże­ n i u j u r t y . Jak ofiara z m l e k a przed rozbiciem obozowiska przygotowuje miejsce, uświęca je, t a k wydaje się, że kropienie na odjezdnym p r z y w r a ­ ca miejscu jego poprzedni status, profanizuje je, wciela w resztę n e u ­ tralnego t e r y t o r i u m . Od tej p o r y zarówno krąg-ślad po j u r c i e , j a k i cały obszar dawnego obozowiska (ślady i n n y c h j u r t , stada itd.) nazywane są wspólnym słowem buir. Charakterystyczny okrąg wydeptanej ziemi, wskazujący gdzie w stepie stała j u r t a , oddziaływa emocjonalnie chyba tylko' n a Europejczyka; d l a mongolskiego pasterza n i e s t a n o w i o n żadnego precedensu, jurtę można postawić obok śladu l u b w jego obrębie, n i e jest t o już obszar w a l o r y z o w a n y — aż do c h w i l i , k i e d y się go e w e n t u a l n i e ponownie zasiedli. W okresie między t y m i a k t a m i : sakralizacją i profanizacją, miejsce, na którym stoi j u r t a , jest przestrzenią o walorze świętości. N i e w o l n o w jego obrębie wykonywać niektórych czynności, n p . oddawać moczu, język zaś, w którym została sformułowana k a r a za przekroczenie tego zakazu, mówi o przestrzeni; t o antyspołeczne przecież wykroczenie jest piętnowane j a k o grzech wobec miejsca, a n i e wobec zamieszkującej j e g r u p y l u d z k i e j . T o r g u t (zachodni Mongoł), który je popełni, p o w i n i e n przekoczować 7 razy w ciągu dnia, wbijając 7 brzozowych kołków. U Chałchasów zhańbioną ziemię zbiera się do czapki, wyrzuca, a i n k r y m i n o w a ­ nego sadza obok tego miejsca, z a k r y w a połą deli (ubrania) i p r z y b i j a ją 7 b r z o z o w y m i kołkami, a potem każe „grzesznikowi" wyjść zostawiając tę część ubrania. Czasem w b i j a się 9 a n i e 7 kołków, z i e m i zaś n i e w y ­ rzuca, lecz zmieszawszy z herbatą daje d o w y p i c i a w i n o w a j c y . 7 O ważności sakralnego wyodrębnienia j u r t y n i e c h świadczy także s y m ­ b o l i k a progu. J a k każda granica jest o n w k u l t u r a c h osiadłych o b w a r o ­ w a n y l i c z n y m i zakazami i n a k a z a m i ; charakterystyczne, że p r z y słabszym chyba akcentowaniu przez Mongołów ważności wszelkich i n n y c h granic z progiem związano wiele i s t o t n y c h n o r m . Próg ważny jest j a k o l i n i a przejścia, nie zaś jako obiekt, miejsce pod p r o g i e m n i e było nigdzie w y ­ soko cenione. N i e w o l n o nań przede w s z y s t k i m nadeptywać — jeszcze X V I I - w i e c z n y zbiór p r a w Chałcha Dżirum p r z e w i d u j e za t o przewinienie karę śmierci; przestrzegano przed t y m także Piano Carpiniego w X I I I w., gdy przygotowywał się do audiencji u chana G u j u k a ; obecnie n i e jest t o dobrze w i d z i a n e przez gospodarzy. Nadal też n i e w o l n o n a p r o g u siadać. 7 G. P o t a n i n , Oczerki siewierno-zapadnoj s. 97. 8 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 Mongolii, t. 2, S . — P e t e r b u r g 1881, �J E R Z Y S. W A S I L E W S K I 114 Mówi się o n i m z szacunkiem, Mongołowie Barga używają w pieśni w e ­ selnej określenia „złoty próg". Z a p r o g i e m j u r t y — j a k każdego d o ­ mostwa — jest już i n n a przestrzeń aniżeli po jego zewnętrznej stronie. Na b a i c k i m weselu w momencie, k i e d y panna młoda podnosi nogę, b y przestąpić próg — g r u p a pana młodego ciągnie ją za rękę do środka, gdy jej własna grupa usiłuje przeciągnąć ją n a zewnątrz . Krążąc wewnątrz j u r t y dusza śpiącego człowieka jest bezpieczna, g d y w y j d z i e za próg — czyhają n a nią niebezpieczeństwa . Przykłady można mnożyć, a wszystkie będą świadczyć o t y m , że j u r t a f u n k c j o n u j e n i e t y l k o jako- realne zabez­ pieczenie f u n k c j i życiowych rodziny, ale i j a k o przestrzeń „mocna" w eliad o w s k i m r o z u m i e n i u słowa, o bardzo s i l n y m ładunku emocjonalnym. 8 9 Przejdźmy obecnie do omówienia wewnętrznej kategoryzacji j u r t y . J u r t a jest b o w i e m wnętrzem jednoprzestrzennym i j e d n o r o d n y m t y l k o w t e d y , g d y rozpatrywać się będzie wyłącznie jej wygląd i kształt m a ­ t e r i a l n y , a za k r y t e r i u m a r t y k u l a c j i p r z y j m i e n p . istnienie i z b przedzielo­ n y c h ścianami albo i n n y m i f i z y c z n y m i przegrodami. N i e w i e m y n i c O' i s t ­ n i e n i u t a k i c h przegród w d a w n y c h j u r t a c h , a n i arackich, a n i a r y s t o k r a ­ t y c z n y c h (chan dysponował przecież k i l k o m a j u r t a m i o- różnym przezna­ czeniu i f u n k c j o n a l n y podział wnętrza mógł być t u nawet słabszy niż w zwykłych j u r t a c h ludu). L a m a j s k i przekaz opowiada o m n i c h u , który j a k o że rozpoznawał chorobę nie widząc nawet chorego, a t y l k o będąc z n i m połączony d w i e m a n i t k a m i — przyprowadzony do- żony chana m u ­ siał stawiać diagnozę pozostając na zewnątrz j u r t y . W okoliczności t a k niecodziennej j a k poród dzielono jurtę zasłoną, zawieszając wojłok wokół południowo-wschodniego sektora j u r t y (przy drzwiach) i t a m umieszczano położnicę . N i e wiadomo' — a p y t a n i e t o m a także swoje znaczenie d l a analizy przestrzennej — czy o wyborze tego właśnie miejsca na poród decydowała jego niska ranga miejsca przy drzwiach, czy może n p . s y m ­ b o l i k a „wyjścia". 10 11 W dzisiejszych j u r t a c h spotyka się coraz powszechniej wyodrębnianie przestrzeni osobistej, i n t y m n e j w postaci zasłon zawieszanych nad łóżkiem na czas s n u . K r y t e r i u m obecności t a k i c h zasłon, przyjęte w badaniach K . W i a t к i n a, 1960, s. 215. 8 Mongoly MNR, Trudy Instituía E t n o g r a f i i , t. 60, L e n i n g r a d U . H a r v a, Die religiosen Vorstellungen der altaischen Vólker, H e l s i n k i 1938, s. 263. N a j b e z p i e c z n i e j s z y m dlá d u s z y m i e j s c e m j e s t środek j u r t y w pobliżu o g n i s k a , którego i s k r y odstraszają złe duchy. W a r t o t u też c h y b a przytoczyć u z y s k a ­ ną w t e r e n i e informację, że d l a z a b e z p i e c z e n i a chorego p r z e d złymi w p ł y w a m i p r z e ­ ciąga się s z n u r e k o d rogu nadproża j u r t y do z i e m i ; także rozciągnięta p r z e d jurtą uwięź d l a zwierząt h o d o w l a n y c h b y w a i n t e r p r e t o w a n a j a k o o c h r o n a wnętrza j u r t y , gdy j e j d r z w i są otwarte. 9 1 0 I . M a j s k i , Sowriemiennaja 11 Oczerki istorii kultury MNR, Mongolija, I r k u c k 1921. U ł a n U d e 1972, s. 192. �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ 115 nad p r z e m i a n a m i warunków b y t o w y c h , potrzeb i aspiracji młodego p o k o ­ lenia, okazało się d o b r y m wskaźnikiem modernizacji w sensie w z r o s t u potrzeb osobowościowych i poczucia indywidualności. Z n i k a natomiast — i t o w tempie wyprzedzającym regres czy l a i c y ­ zację f o r m y domowego ołtarza — zwyczaj jego przesłaniania kurtyną z j e d w a b n y c h szarf chadag. W y m i e n i o n e wyżej e n k l a w y n i e czynią j e d n a k zasadniczej s t r u k t u r y zacji przestrzeni j u r t y . Podział podstawowy jest podziałem a b s t r a k c y j n y m , w którym l i n i e północ — południe i wschód — zachód są wyznaczane przez pewne rzeczy w e wnętrzu j u r t y , ale n i e są akcentowane żadnymi m a t e r i a l n y m i przegrodami. Przedstawienie tego podziału trzeba j e d n a k poprzedzić krótką analizą zasad użytkowania przestrzeni j u r t y . Najbardziej a d e k w a t n i e oddaje f u n k c j o n a l n y rozkład wnętrza j u r t y następujący schemat 9 — p o l o w y : 12 R y e . 1. S c h e m a t f u n k c j o n a l n y j u r t y W podziale t y m wyróżniają się przede w s z y s t k i m d w a południkowe pasy: 1 — 2 — 3, n a lewo od wejścia (które zawsze skierowane jest n a południe) będący męską częścią j u r t y , i pas 7 — 8 — 9, stanowiący część kobiecą. W polach 1 i 7 odbywają się odpowiednio męskie i kobiece za­ jęcia gospodarcze; t u mieszczą się męskie narzędzia p r a c y w pasterstwie z jednej i sprzęt k u c h e n n y z d r u g i e j strony. Pola 2 i 8 stanowią miejsca 1 2 T a k właśnie opisuje jurtę A. Rona-Tas, Mongolia, śladami W a r s z a w a 1965, s. 175 - 178; jego opis uzupełniam własnymi o b s e r w a c j a m i . nomadów, �116 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I odpoczynku w ciągu dnia, k o n s u m p c j i i snu. W sektorach 3 i 9 mieszczą się cenne p r z e d m i o t y męskie i kobiece, przechowywane w s k r z y n i a c h n a z y w a n y c h awdar pn.-zachodni i awdar pn.-wschodni. T a m także z a j ­ mują miejsca goście, p r z y czym najwyżej cenione jest miejsce w środku pola 6, między stołem a d o m o w y m ołtarzem. W sektorze 9 (zasadniczo kobiecym) może zasiąść gość najbardziej zżyty z rodziną l u b b l i s k i k r e w ­ n y . T a m także siedzi gospodarz, g d y p r z y j m u j e gości, mając żonę po swej lewej ręce. W g objaśnień informatorów głowa r o d z i n y zajmuje t o właśnie miejsce — nieco odsunięte od gości — b y każdy nieznajomy wkraczający do j u r t y mógł zrazu zorientować się, k t o jest gospodarzem. Oto' najlepsza ilustracja tezy, że „przestrzeń mówi". Pas 4 — 5 — 6 jest swego rodzaju ziemią niczyją, przejściową między częścią kobiecą a męską; w sytuacji codziennej u n i k a n o niegdyś j a k o b y przechodzenia przed ołtarzem w p o l u 6. C e n t r a l n y k w a d r a t 5 jest jeszcze wyraźniej wyłączony z użytkowania; jego główną część s t a n o w i p o d i u m ogniowe galyn иг' — n i e w y s o k i , p o k r y t y blachą pomost z desek, który nie jest w y k o r z y s t y w a n y (w j u r t a c h t r a d y c y j n y c h mieściło się t u ognisko, używany dzisiaj p i e c y k m e t a l o w y wysunięty jest bardziej w k i e r u n k u d r z w i ) . U góry znajduje się otwór d y m n o - o k i e n n y , którego okrągła r a m a toono wspiera się n a dwóch k o l u m n a c h stojących po prawej i lewej stronie podium. Pole 4 p r z y d r z w i a c h t o miejsce przejściowe, najniżej cenione; zajmują je, j a k i cały pas 1 — 4 •— 7, najpośledniejsi goście, służba, małe dzieci. Z powyższego w y n i k a , że w obrębie j u r t y istnieją d w a podziały prze­ strzenne, których osie przesunięte są nawzajem o 90°. Pierwszy, poziomy, jest podziałem wartościującym t r z y pasy na najgorszy, pośredni i n a j ­ lepszy. D r u g i , pionowy, d o k o n y w a n y jest w g zasady płci i wyznacza pas męski ze s t r o n y zachodniej, kobiecy ze wschodniej i n e u t r a l n y między n i m i . Zauważmy, że podział t a k i f u n k c j o n u j e jako codzienny, g d y n i e interweniują okoliczności zewnętrzne. Do czynników mogących go zmo­ dyfikować należy przybycie gości. W takiej s y t u a c j i zmienia się charak­ t e r y s t y k a s t r o n : zachodnia przestaje być męską — jest już połową goś­ cinną, wschodnia przestaje być kobiecą, staje się ogólnorodzinną. Wydawałoby się, że zachodzić p o w i n n a sytuacja o d w r o t n a , j a k zauważa b o w i e m Rona-Tas — n i e rozpatrując niestety dalej zagadnienia — „za­ stanawiające jest to, że dla obcych przeznaczona jest strona męska, m i m o że w społeczeństwach pasterskich o p a r t y c h na patriarchacie zawsze kobieta uważana jest za osobę obcą, bo ona przychodzi d o swego męża, ona spro­ wadza się d o jego r o d z i n y " . M o i m zdaniem można dobrze tłumaczyć t o zjawisko czymś, co nazwałbym „regułą w y m i a n y gościnności". Wiadomo, 13 1 3 I b i d . s. 178. �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ 117 R y c . 2. J u r t a w s y t u a c j i r o d z i n n e j i w s y t u a c j i gościnnej jaką rolę o d g r y w a w w a r u n k a c h stepowych obowiązek gościnności w n a j ­ szerszym r o z u m i e n i u . A b y zagwarantować jednostce przetrwanie n a odle­ głych od j e j miejsca zamieszkania t e r y t o r i a c h niektóre społeczeństwa tworzyły s k o m p l i k o w a n e systemy pokrewieństwa; t r u d i r y z y k o b y t o w a ­ n i a w stepie A z j i Centralnej w y m a g a podobnych zabezpieczeń, biorąc choćby pod uwagę konieczność dalekich nieraz przegonów stad, e w e n t u a l ­ ność jego pogubienia, częsty udział w karawanach l u b p i e l g r z y m k a c h d o odległych klasztorów. Asekuracyjną funkcję pełni stepowa zasada gościn­ ności; zauważmy, że w powyższych sytuacjach (z wyjątkiem pielgrzymek o charakterze ogólnorodzinnym, o d b y w a n y c h w t e d y w r a z z jurtą) uczest­ niczyć będą t y l k o mężczyźni. N i c zatem dziwnego, że t o męska połowa j u r t y przeznaczona jest dla gości; w razie i c h p r z y b y c i a gospodarz i jego synowie rezygnują ze swojej połowy i przenoszą się do części kobiecej, b y — g d y i c h z kolei zmusi do- tegO' konieczność — skorzystać z męskiej połowy każdej innej j u r t y . Jeśli tę interpretację reguły zajmowania miejsca w j u r c i e w k a t e ­ goriach w y m i a n y uznać za z b y t śmiałą, t o j e d y n y m wytłumaczeniem c y t o ­ wanej wyżej wątpliwości byłoby stwierdzenie, że połowa męska jest wyżej ceniona aniżeli kobieca i dlatego odstępowana gościom, wobec których obowiązuje w k u l t u r z e mongolskiej t r a d y c y j n y szacunek. Z w y p o w i e d z i informatorów w y n i k a , że prawa, zachodnia strona j u r t y ( w m o n g o l s k i m r o z u m i e n i u patrząc od środka k u d r z w i o m ) jest uważana za lepszą i d l a ­ tego należy do' mężczyzny. X V I I - w i e c z n a k r o n i k a Szara Tudżi w epizodzie o dwóch żonach chana zamieszkujących jedną jurtę stwierdza, że starsza księżna zajmowała połowę zachodnią, młodsza zaś — wschodnią . K i e u 14 Szara Tudżi, Mongolska ja letopiś XVII wieka, Moskwa 1957, s. 163. �118 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I r u n e k zachodni w a l o r y z o w a n y jest zwłaszcza w układach szerszych, n p . obozowiska — ajlu, gdzie j u r t y osób szanowanych stawiane są n a zachod­ n i m i południowo-zachodnim s k r a j u , j u r t y zaś biedoty i młodzieży — na wschodzie; być może u podstawy tego porządku leży symboliczny związek starość — zachód słońca. A zatem w o b u nieuświadamianych podziałach j u r t y — zarówno w południkowym, j a k równoleżnikowym — przejawia się n i e t y l k o kategoryzacja przestrzeni j u r t y , ale i j e j wartościowanie, choć w każdym z n i c h w nierównym s t o p n i u . R y c . 3. M o n g o l s k i e podziały j u r t y : 1 — üüden chajmor — p a s n a północ o d d r z w i ; 2-2a — baruun urd tal i uzüün urd tal — s t r o n a południowo-wschodnia i s t r o n a południowo-zachodnia; 3-3a — baruun chojt tal i dzililn chojt tal — s t r o n a północno-wschodnia i s t r o n a pół­ n o c n o - z a c h o d n i a ; 4 — chaldz Chojno — l i n i a północna: 5 — chajmor — miejsce północne; e-6a — baruun chatawcz i dziliin chatawcz — skrzydło z a c h o d n i e i skrzydło w s c h o d n i e ; 7-7a — baruun tal i dzililn tal — s t r o n a z a c h o d n i a i s t r o ­ na wschodnia �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ 119 Uświadamiany przez Mongołów podział j u r t y odbiega o d powyższego schematu j e j użytkowania. F u n k c j o n u j e w i e l e różnych sposobów r o z u ­ m i e n i a j u r t y ; w t r a k c i e z b i o r o w y c h wywiadów i n f o r m a t o r z y z t y c h sa­ m y c h okolic prezentowali nierzadko odmienne poglądy. Zebrane schematy dadzą się zgrupować tak, j a k n a rye. 3 . 15 J u r t a jest zatem dzielona n a d w i e symetryczne części: zachodnią — prawą i wschodnią — lewą. Utożsamienie t o sprzeczne jest z naszym przyzwyczajeniem, strona b o w i e m zachodnia — p r a w a — t o ta, która znajduje się n a lewo- o d wejścia. W y n i k a ona z dwuznaczności słów baruun i dzüün, które oznaczają zarówno „zachód", j a k i „ p r a w y " oraz odpowied­ n i o „wschód" i „ l e w y " ; południe t o także przód, północ zaś — tył. Baruun tal i dzüün tal n i e są t o ścisłe połowy, większość b o w i e m informatorów nie zalicza pasa p r z y d r z w i a c h (1) d o żadnej z części, n i e d z i e l i go żadnym przedłużeniem l i n i i chaldz ćhojno. Pozostaje o n zawsze wyodrębnioną całością, co może dziwić wziąwszy pod uwagę jego przejściowy charakter. Wiedzie o d d r z w i d o pieca, m a zaś szerokość 1-1,5 m , równą d r e w n i a n e m u p o d i u m między k o l u m n a m i pośrodku j u r t y . Przedłużeniem uuden chojmor b y w a chojmor (5) r o z u m i a n y j a k o pas o szerokości wyznaczonej przez p o d i u m centralne, stół i ołtarzyk. T u mię­ dzy stołem a ołtarzem sadzani są szanowni goście. Często słowem chojmor oznacza się całą północną honorową połowę j u r t y . Przebiegająca przez j e j środek l i n i a chaldz chojno t o l i n i a najważniejsza; w g niektórych i n f o r m a ­ torów gość n a w e t n i e m a p r a w a n a n i e j siedzieć, a j e d y n y m u p r a w n i o ­ n y m d o tego zaszczytu m a być gospodarz d o m u — przeważnie jednak zastrzega się ją d l a najznakomitszego przybysza. Trzeba t u poświęcić nieco u w a g i miejscu wyłączonemu z użytkowania, j a k i m jest wspomniane p o d i u m między k o l u m n a m i , stołem i żelaznym piecem. Obszar t e n pozostaje najczęściej pusty (czasem t u umieszcza się piec), t y m bardziej n i e w o l n o t a m siadać, a n i n a w e t wyciągać ręki — a zatem n p . podawać jedzenie z kotła na stolik między k o l u m n a m i . P y t a ­ nie o- motywację n a p o t y k a dziś n a taką z w y k l e odpowiedź: „My, Mongo­ łowie tędy n i e przechodzimy; t y l k o nieposłuszne dzieci i p i j a n i siadają n a ur' ". Interpretacja m u s i należeć do badacza — i n i e jest chyba t r u d n a . Jest t o przecież miejsce zajmowane niegdyś przez ognisko', przedmiot k u l t u domowników. Ogień był czczony, składano m u o f i a r y gal tachich, n i e w o l n o było' wkładać doń noży a n i i n n y c h ostrych przedmiotów, w r z u - S c h e m a t c z w a r t y podaję z a : J . S c h u b e r t , Paralipomena Mongólica, Ber­ l i n 1971, s. 159, pozostałe z własnych materiałów. T r z e b a t u zwrócić uwagę, że t e r ­ m i n y baruun tal i dzüün tal oznaczające u S c h u b e r t a s e k t o r y są n a ogół używane n a o z n a c z e n i e dwóch połów j u r t y (bez p a s a üüden c h o j m o r ) . 1 5 �120 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I cać śmieci i t p . Powyżej ognia n i e mogły znaleźć się przedmioty p r z y ­ ziemnego użytku (np. suszące się b u t y ) . Można zatem wnosić, że sięganie czy przechodzenie było n i e t y l e niemożliwe ze względów p r a k t y c z n y c h co zakazane ze względów k u l t o w y c h . N i e wszędzie nowocześniejszy piec wkroczył n a święte miejsce ogniska. T a m , gdzie przetrwało ono w dawnej postaci ( w o l n y ogień i stojak), t a m jest ono ogrodzone czterema l i s t w a m i tworzącymi k w a d r a t chaszilga. W jego obrębie piasek p o w i n i e n być czy­ sty — jest t o b o w i e m czuchai dzüjl — „ważne miejsce". W w i e l u j u r t a c h piec pozostaje w pewnej odległości od c e n t r u m (bliżej d r z w i ) j a k b y d o k u ­ mentując p e w i e n etap przejściowy, w którym używano go pomocniczo' obok ogniska. Obszar pośrodku j u r t y pozostał w o l n y od zagospodarowa­ nia, ale n i e w o l n y od zakazów. W f o r m i e d y g r e s j i w a r t o chyba zanotować, że t y l k o f o r m a wnętrza taka j a k prostokąt może mieć k i l k a n a t u r a l n y c h punktów newralgicznych w postaci rogów (kątów). W e wnętrzu o t a k i m kształcie m u s i być zatem obrany kąt, w którym pełnione będą rytuały odnoszące się d o całego p o ­ mieszczenia (np. pokucie w k u l t u r z e słowiańskiej itp.). Przestrzeń k o l i s t a nie dostarcza n a obwodzie takiego n a t u r a l n i e wyznaczonego punktu newralgicznego^ — każdy mógłby być u z n a n y za miejsce święte (gdyby oczywiście n i e byk> p e w n y c h d e t e r m i n a n t osiowych — n p . d r z w i j u r t y zwrócone n a południe wyznaczają też przeciwległy i m p u n k t z tyłu, n a północy j u r t y ) . J e d y n y m „danym" p u n k t e m w obrębie koła jest jego. środek; n a n i m też skupia się uwaga w k u l c i e . To tłumaczyłoby — od s t r o n y n o r m w i e r z e n i o w y c h , a nie gospodarczo-użytkowyćh, zarówno f a k t lokowania ogniska pośrodku j u r t y , j a k i późniejsze t a b u tego miejsca. Wracając d o całościowego podziału j u r t y należy teraz zbadać, j a k a zasada leży u podstaw przedstawionego wyżej schematu. I oto jej analiza, a zwłaszcza zestawienie realnego zaplecza s t r u k t u r y , fizycznych obiektów, które wyznaczają siatkę a b s t r a k c y j n y c h l i n i i doprowadza do w n i o s k u o niejednorodności pokazanej t u kategoryzacji. Otóż wydaje się ona być w y n i k i e m i n t e r f e r e n c j i dwóch o d m i e n n y c h zasad podziału, splatających się ze sobą w różnych proporcjach, co powoduje w rezultacie różnorodność uświadamianych podziałów. D w i e te zasady n i e są oczywiście rozdzielone w świadomości informatorów, zostały wyodrębnione przez badacza i za­ k w a l i f i k o w a n e j a k o podział „dolny" i „górny". Podstaw dla pierwszego, dolnego, dostarczają wspomniane p o d i u m galyn ur' albo' jego f o r m a wyjściowa — ogrodzenie ogniska chaszilga, a także wszystko, co- n a dole wiąże się z ogniem: podstawa pod kocioł, piecyk, a może n a w e t — w przeszłości — 3 czy 4 wspomniane wyżej kamienie. N a podstawie t y c h wyznaczników dzieliłaby się j u r t a j a k n a ­ stępuje : �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ 121 Trzeba t u zauważyć, że p r z y d r z w i o w e skrzydła barüün chatawez i dzüün chatawez n i e należą do zasadniczych elementów tego podziału, wchodzą do. dwóch sektorów. I n f o r m a t o r z y uznają i c h funkcjonalną o d ­ rębność, ale n i e uważają za części j u r t y równoważne wobec zasadniczych sektorów. W dalszej analizie zostaną one pominięte. Podział „dolny" wyznacza zatem d w a krzyżujące się pasy, z których zwłaszcza południkowy (pionowy) będzie rdzeniem uświadomionej s i a t k i podziału j u r t y . Podział I I , który nazwaliśmy „górnym", realizuje się w o p a r c i u o 4 poprzeczki kręgu toono, stanowiącego szkielet o t w o r u dymno-okiennegou wierzchołka j u r t y . I c h przedłużenia wyznaczają następujące sektory (por. też r y c . 1). Najważniejszy jest t u d w u k r o t n y podział dychotomiczny; dokonują go przedłużenia 2 poprzeczek kręgu toono, n a z y w a n y c h gerijn gol (środkowa l i n i a j u r t y ) . One t o dzielą wnętrze n a połowę wschodnią — kobiecą i za­ chodnią — męską, północną — honorową i południową — poślednią. L i n i a chaldz chojno, o walorze której już wspomniałem, jest przedłuże­ n i e m północnej gerijn gol, na l i n i i wschodniej i zachodniej poprzeczki stać muszą 2 k o l u m n y podtrzymujące toono. Jeśli gość posadzony zostanie na południe od k o l u m n , może ktoś zrobić gospodarzowi uwagę, b y posa­ dzono go wyżej. Gwarantujące pomyślność j u r t y szarfy czagtga, p o d w i e ­ szone u środka kręgu, muszą pokrywać się z prawą albo lewą gerijn gol i jej przedłużeniem. Wobec t a k i e j ważności obu t y c h l i n i i muszą być one wyznaczone bardzo precyzyjnie; stąd uwaga, z jaką przy r o z b i j a n i u j u r t y araci przymierzają �122 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I poprzeczkę kręgu toono na południe, do środka d r z w i , przymierzając się do n i e j i mrużąc jedno o k o — n a podobieństwo celowania z k a r a b i n u . Można zatem wnosić o i s t n i e n i u dwóch p i e r w i a s t k o w y c h zasad podziału j u r t y : górnej i dolnej, w g kręgu toono i w g miejsca d l a ognia galyn uf, których różne kombinacje dają w efekcie uświadamianą w pełni katego­ ryzację j u r t y . W a r t o zauważyć, że szkielet o t w o r u dymnego zostaje sko­ j a r z o n y z podstawą ogniową l u b stojakiem pod kocioł — może n a zasadzie wspólnego k o n t a k t u z ogniem i d y m e m . Trzeba t u b o w i e m przypomnieć, chaldz chojno R y c . 5. Podział I I „górny" że skojarzenie t y c h przedmiotów występuje także k i e d y i n d z i e j : g d y roz­ biera się jurtę przed odkoczowaniem odkłada się w k i e r u n k u nowego miejsca zarówno- jeden z k a m i e n i pod ognisko, j a k i krąg toono, który zdejmowany być m u s i w k i e r u n k u przekoczowania; po r o z e b r a n i u j u r t y n i e w o l n o go położyć nigdzie poza obrębem śladu p o niej, ale trzeba umieścić od r a z u na wozie l u b w j u k a c h zwierzęcych. Sądzę, że dokonuje się w t e n sposób przeniesienia własności danego miejsca n a miejsce nowe, podobnie j a k dokonuje się go przez wspomniane odstawienie k a m i e n i a w k i e r u n k u przekoczowania albo- przez wzięcie go ze sobą w razie dale­ kiego w y j a z d u . ~_^_ _ W t y m — chińskiego co p r a w d a pochodzenia (liandz), ale niezmiernie p o p u l a r n y m w e współczesnej M o n g o l i i — s y m b o l u pomyślności zapisana jest m o i m zdaniem w i z j a j u r t y z j e j wewnętrznymi podziałami. Stopień uświadomienia tego związku przez Mongołów nie jest duży — zresztą żaden z badaczy n i e zwrócił dotychczas u w a g i n a tę analogię. Jednak obserwacje j u r t somonu Bajan, gdzie wojłok stanowiący podłogę obszyty był kolorową nicią układającą się w powyższy wzór, pozwalają p r z y ­ puszczać, że związek t e n jest n i e k i e d y dostrzegany. Zupełny b r a k studiów �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ 123 nad znakiem püüdzen chee zmusza do wypowiedzenia jeszcze jednej nader r y z y k o w n e j hipotezy: że jest o n uproszczoną mándala. Przez taką uprosz­ czoną mándale r o z u m i e m t u n i e o r y g i n a l n y tybetański s y m b o l (który oprócz przedstawienia świata był również modelem p s y c h i k i ludzkiej, i i n ­ s t r u m e n t e m poznania, którego kontemplacja dostarczała nowej wiedzy), ale każdy znak plastyczny, w którym schematyczny obraz świata zorga­ n i z o w a n y jest n a osiach wschód — zachód i północ — południe. N i e rozwijając n a t y m miejscu koncepcji mandoli wyrażę t y l k o prze­ konanie, że dzięki swej odpowiedniości ze strukturą l u d z k i e j p s y c h i k i mándala może stanowić imago mwndi, n a w e t jeśli n i e stwierdziliśmy i s t ­ nienia zwerbalizowanej w t e n sposób i n t e r p r e t a c j i danego znaku. Püüdzen chee uważam za taką właśnie nieuświadomioną mándala; być może zresztą w jakichś Jamajskich przekazach z a w a r t a jest taka koncepcja, bardzo prawdopodobne w y d a j e m i się, że wobec istnienia podłóg j u r t y w p l a n i e tego w z o r u powstanie i n t e r p r e t a c j i j u r t a = mándala byłoby d l a t r a d y ­ cyjnej k u l t u r y lamajskiej t y l k o kwestią czasu. O ile początkiem b u d o w y j u r t y jest ustawienie 4 k a m i e n i , to j e j zakończeniem jest osadzenie toono. Krąg i stojak pod kocioł przewożone są zawsze n a j e d n y m wozie razem ze sobą — t r a d y c y j n i e rozstaw nóg podstawy dopasowany jest d o rozmiarów kręgu. Można chyba dopatrywać się w t y m z a m i a r u nie p r z e r y w a n i a na czas d r o g i k o n t a k t u między o b y d w o m a o b i e k t a m i — tego k o n t a k t u , który zazwyczaj d o k o n u j e się przez płomienie palącego się ogniska. N i e trwałość ludzkiej siedziby byłaby w t e n symboliczny sposób przezwy­ ciężona. Podstawa p o d ogień i szkielet o t w o r u dymnego mogą być zatem zasad­ n i c z y m i elementami w j u r c i e , j a k o że dba określają miejsce ognia — jeden u jego początków p r z y ziemi, d r u g i — g d y d y m opuszcza jurtę, u góry. Według n i c h t w o r z y się podział przestrzenny j u r t y — są t o b o w i e m rzeczy dobre n i e t y l k o do j e j b u d o w y , ale — b y użyć t u określenie s t r u k t u r a l i stów — „dobre do myślenia". Wypada teraz omówić symbolikę przestrzenną, j a k a daje się odczytać w niektórych tekstach f o l k l o r y s t y c z n y c h i w symbolach plastycznych j u r t y , a więc w t y c h f o r m a c h .artykulacji przestrzeni, które w świadomości informatorów straciły swój wyjaśniający charakter, przestały być r o z u ­ miane, a zawarta w n i c h i n f o r m a c j a osunęła się n a pół drogi między uświadamianym a nieuświadamianym. Za t a k i s y m b o l uważam znak — püüdzen chee (por, r y c . 6). Jeśli przyjąć, że znak püüdzen chee t o „quasi u n a mándala", a zara­ zem s y m b o l j u r t y , w t e d y oczywiste staje się, że j u r t a mongolska przez swe podziały wewnętrzne odwzorowuje strukturę Kosmosu. Sięgnijmy p o przykład, niestety dość odległy: w lamajskich h y m n a c h k u czci świętego miasta U r g i porównuje się je do m a n d a l i . Skądinąd w i e - �v 124 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I R y e . 6. Z n a k püüdzen chee m y , że U r g a wzniesiona była n a planie j u r t y ; dzielnice bogaczy znajdo­ wały się w t y m s a m y m sektorze koła, w którym w j u r c i e sadza się zaszczytnych gości, dzielnice biedoty odpowiadały swą lokalizacją n a j ­ m n i e j h o n o r o w a n e m u miejscu p r z y d r z w i a c h . Można b y zatem prze­ nosić identyczność mándala — Urga n a mándala — j u r t a . D o t e j k o n ­ k l u z j i t r u d n o j e d n a k dojść w y e l i m i n o w a w s z y przesłanki niepewne i i n ­ tuicyjne. Jak pokazałem wyżej sam a k t b u d o w y j u r t y o d b y w a się w porządku z g o d n y m z regułami k o s m i c z n y m i , jest odwzorowaniem b u d o w y świata. Także j e j użytkowanie odbywać się p o w i n n o w t y m porządku. N a jego istnienie naprowadza chyba intuicja, gdy będąc w j u r c i e k o j a r z y się, że mężczyzna wchodzi do niej zgodnie z r u c h e m Słońca, kobieta zaś prze­ ciwnie (chciałoby się powiedzieć: zgodnie z r u c h e m Księżyca, g d y b y n i e był to astronomiczny błąd). Opozycyjny charakter Słońca i Księżyca i przypisanie i c h o b u płciom dokonało się w e wszystkich p r a w i e k u l t u r a c h , p r z y c z y m b y n a j m n i e j n i e wszędzie zanotowano — e w i d e n t n y zdawałoby się — związek k o b i e t y z Miesiącem; w w i e l u społeczeństwach symbolem k o b i e t y jest Słońce . Co do- M o n g o l i i , powołać się można na opis olóckiego i e 11 Informację te uzyskałem w Ułan-batorskim M u z e u m S z t u k i , gdzie z n a j d u j e się o b r a z z l a t 1820-tych, przedstawiający I c h - C h u r e (dzisiejsze Ułan B a t o r ) . 1 6 E . P e г с z a k, Wyobrażenia lunarne w pozaslowiańskim folklorze literackim, „Lud", t. 52: 1968, s. 153-208, o m a w i a tę problematykę porównawczo, co u w a l n i a n a s o d obowiązku szerszego p r z e d s t a w i a n i a zagadnień. W y p a d a j e d n a k n i e zgodzić się z a u t o r e m , k i e d y z a l i c z a Mongołów do g r u p y wiążącej kobietę ze Słońcem, męż­ czyznę zaś z Księżycem. 17 �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE 125 KOCZOWNICZEJ obrzędu weselnego: przed jurtą dla państwa młodych rozkłada się wojłok, n a którym w y s y p u j e się ryżem wyobrażenia Słońca i Księżyca odpowied­ n i o p o prawej i po lewej stronie. W trakcie obrzędu p a n młody siada n a wyobrażeniu Słońca, panna młoda n a wyobrażeniu Księżyca i oboje m o ­ dlą się . 18 Jeśli przyjąć związek k o b i e t y z Księżycem a mężczyzny ze Słońcem, to tłumaczy się n a t y c h m i a s t f a k t takiego rozmieszczenia płci w dwóch po­ łowach j u r t y , j a k i e obserwujemy dzisiaj; to, że kobieta zajmuje prawą od wejścia, mężczyzna zaś lewą połowę nie jest chyba rezultatem doświad­ czenia gospodarczego — ewentualne odwrócenie n i e utrudniłoby w n i c z y m realizacji b y t o w y c h f u n k c j i gospodarstwa. Obyczaj d a w n y c h ludów A z j i Centralnej (w t y m i pra-Mongołów) w czasach, w których mógł m o d y f i ­ kować się wzór, nakazywał stawianie j u r t d r z w i a m i n a wschód. Strona p r a w a j u r t y (lewa o d wejścia) pokrywała się w t e d y n a całej długości z d r o ­ gą Słońca, u l o k o w a n i e t a m mężczyzny było zatem „nadnaturalną koniecz­ nością". Dopiero obrócenie j u r t y o 90° zakłóciło logikę związku. Dokonało się ono n i e później niż około początków drugiego tysiąclecia n.e., p r a w ­ dopodobnie pod wpływem chińskim. Świadectwa dokonujących się w ó w ­ czas przeobrażeń dostarcza Tajna historia Mongołów (r. 1240). Otóż mówi się w n i e j o dwóch rodzajach j u r t : z j e d n y m i d r z w i a m i , zwróconymi n a południe i z d w o j g i e m d r z w i , skierowanych n a wschód i zachód, p r z y c z y m wschodnie wydają się być wejściem, zachodnie — wyjściem . N i e ­ stety w i z j a j u r t y , jaką można wytworzyć n a podstawie l e k t u r y Tajnej historii Mongołów, n i e jest jasna, n a okoliczność zaś występowania j u r t z d w o j g i e m d r z w i n i e zwrócono dotychczas w l i t e r a t u r z e mongolistycznej u w a g i . A przecież informacja o takiej j u r c i e ( t y m razem arystokratycznej) powtarza się w późniejszej o parę l a t relacji Piano Carpiniego: „wprowa­ d z i l i nas bramą wschodnią, b o n i k o m u prócz cesarza bramą zachodnią wchodzić się n i e godzi. Książę każdy większy do swego n a m i o t u też wchodzi o d s t r o n y zachodniej, pomniejsi zaś mało o t o dbają" . 19 20 Wracając d o p r o b l e m a t y k i j u r t y j a k o makrokosmosu trzeba w s p o m ­ nieć, że d o znamiennego utożsamienia j e j ze światem dochodzi, g d y stosuje się wobec niej z w r o t gurwan dzug najmyn dzowchist, „na cztery s t r o n y świata, n a osiem kierunków". Określenie to może być zdaniem informatorów stosowane wobec j u r t y , dzieli się ona b o w i e m — j a k i świat — n a 8 części. Także jej k o n s t r u k c j a ma konotację kosmiczną. D r e w n i a n e k r a t o w n i c e ścian są w h y m n a c h opiewających domostwo p r z y - 18 19 W i a t к i n a, on. c i i . , s. 221 Tajna historia i opracowanie 2 0 Giovanni Mongołów. Anonimowa S. Kałużyńskiego, W a r s z a w a del Plano kronika mongolska z XIII w. Przekład 1970, § 112, C a r p i n i , Istorija Mongołów, M o s k w a 1967 s. 76. �J E R Z Y S. W A S I L E W S K I 126 równy wane do smoków reprezentujących cztery s t r o n y świata . A rebours ważna jest też informacja Huc'a, że „wędrowni lamowie nazywają niebo n a k r y w a o l b r z y m i e j j u r t y , co się światem z w i e " . Stosunkowo najpełniej zachowała się wiedza o kosmicznych konotacjach j u r t y u Mongołów M o n ­ g o l i i Wewnętrznej. T u również półkulista n a k r y w a j u r t y symbolizuje sklepienie niebieskie; otwór d y m n y , którego, miejsce m a wyznaczać G w i a ­ zda Polarna jest wyobrażeniem niebiańskich wrót czy b r a m y słonecznej. Dzięki s w e m u kształtowi jego szkielet staje się symbolem Słońca, a f i l ­ cowa n a k r y w a m a postać znanego jeszcze w czasach Hanów kosmicznego d i a g r a m u y u n chien, „kołnierza c h m u r " . Palenisko jest t r a k t o w a n e j a k o reprezentacja wejścia do świata podziemi, całe zaś ognisko domowe sta­ n o w i jedność pięciu elementów: Drzewa (drewniana rama), Wiecznego Ognia, Z i e m i (piasek wokół ogniska), Żelaza (kocioł i stojak) oraz W o d y (płyny gotowane w kotle). Słup d y m u i p a r y b y w a r o z u m i a n y j a k o w y o ­ brażenie k o l u m n y świata, p n i a D r z e w a świata i t p . . 21 22 1 23 Dochodzimy t u do zagadnień w analizie przestrzennej n a j i s t o t n i e j ­ szych — p r o b l e m a t y k i środka. Jeżeli j u r t a m a odzwierciedlać strukturę świata, t o j e j c e n t r u m m u s i być odwzorowaniem, środka świata. Z pozoru wydaje się to absurdem w społeczności nomadycznej; a jednak n a w e t wędrujący A u s t r a l i j c z y c y n i e tracą n i g d y k o n t a k t u z palem, będącym osią świata, po którym m i t y c z n y przodek — bohater wkroczył d o nieba. P a l t e n jest przenoszony w e w s z y s t k i c h wędrówkach plemienia, a jego u t r a t a czy złamanie oznacza d l a g r u p y biologiczną katastrofę. L u d y ałtajskie (w t y m Mongołowie) znały pojęcie Złotego Pala •— A l t a n Gadas. W s y ­ b e r y j s k i m szamanizmie m o t y w środka j u r t y , słupa czy d y m n i k a j a k o columna mundi występuje wręcz explicite. Szaman odbywając swą eksta­ tyczną wędrówkę przez podziemia, ziemię i niebo posługuje się d r z e w e m u s t a w i o n y m pośrodku j u r t y czy szałasu. Nie m a m y j e d n a k pewności, czy szamanizm stepowy przywiązywał tę samą wagę do pojęcia Złotego Pala albo drzewa życia, będącego kolumną świata, co szamanizm leśnych ludów Syberii. Z p u n k t u widzenia analizy przestrzennej zachodzi zwłaszcza oba­ wa, że nawet jeśli w k u l t u r z e stepowej pojęcie A l t a n Gadas odgrywało niejaką rolę, t o nie uświadamiano i n i e formułowano expressis verbis koncepcji pala j a k o środka świata. T y l k o mały zakres penetracji i n i e - 2 1 K. W i a t к i n a, Oczerki kultury i byta bur jat, L e n i n g r a d — M o s k w a 1969, s. 223. Ks. H u e , 1856, s. 124. 2 2 Opisanie podróży przez Tartaria do Chin i Tybetu, Warszawa W g a u t o r a badającego tę problematykę ok. 1940 r. świadomość s y m b o l i k i j u r ­ ty była bardzo żywa. P a t r z : S. C a m m a n n , Mongol Dwellings with Special Reference to Inner Mongolia, [w:] Aspects of Altaic Civilization, Uralic & Altaic S e r i e s , v o l 23, edited b y D. S i n o r , B l o o m i n g t o n 1963, s. 17-22. 2 3 �KATEGORIA 127 PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ w i e l k i horyzont przestrzenny g r u p -osiadłych rolników l u b s y b e r y j s k i c h łowców stanowić może zmienną stymulującą rozwój i d e i c e n t r u m świata w sformułowaniu explicite. W y d a j e się, że r u c h l i w y t r y b życia mieszkań­ ców stepu s t a n o w i znakomitą przeszkodę w r o z w o j u t e j koncepcji. Z a u ­ ważmy t u bowiem, że m o m e n t środka z n i k a n a w e t t a m , gdzie p i e r w o t n i e istniał — j a k o element pożyczony z koncepcji osiadłej, „ultramontańskiej" r e l i g i i , l a m a i z m u . Taką reminiscencją treści w i a r y l a m a j s k i e j , mówiącej o rosnącym na centralnej górze S u m e r u drzewie, sięgającym k o r z e n i a m i do świata podziemi a koroną do niebios może być następujący przekaz barga — m o n g o l s k i n a temat słupa j u r t y : „ze świeżo zrąbanego drzewa, które było kiedyś gałęzią pięknego sandałowca, wyrosłego n a wierzchołku południowej góry zrobiono teraz podporę pod gładki, piękny krąg" . 24 Za z b y t pochopne uznać zatem należy stwierdzenie M i r c e a Eliadego, który ideę tę uznaje za powszechną i niezależną o d t r y b u b y t o w a n i a . W jego m n i e m a n i u homo religiosus pozostaje zawsze w pobliżu środka świata, t y l k o t u 'bowiem możliwy jest k o n t a k t człowieka i sacrum. Naszym zdaniem „racjonalizm stepowy", j a k i powstał n a podłożu koczowniczego b y t o w a n i a w y k l u c z a koncepcję środka świata w jej formułowaniu expli­ cite, n i e wykluczając oczywiście idei Złotego Pala. Stąd c e n t r u m j u r t y теЛ jest t r a k t o w a n e j a k o odwzorowanie środka świata, acz dostrzegane są jego związki ze Złotym Palem albo D r z e w e m Życia. Podobnie niemożliwe^ jest chyba w k u l t u r z e no-madycznej przekonanie — panujące w t r a d y c y j ­ n y c h k u l t u r a c h a g r a r n y c h , że jakaś miejscowość (jak choćby Oporów, K i e r n o z i a czy T u r o b i n w Polsce) jest środkiem świata. W obozowisku ^ zmieniającym stale swe położenie jakiś p u n k t może być najwyżej odwzor o w a n i e m c e n t r u m , ale sam za c e n t r u m uznany n i e będzie. Stąd jeszcze dziś można n a Gobi spotkać się ze w s p o m n i e n i e m o s t a w i a n y c h niegdyś przed j u r t a m i a r y s t o k r a c j i gnomonach, n a z y w a n y c h A l t a n Gadas. Racjo­ n a l i z m stepowy i postępy laicyzacji sprawiły, że n i e pamięta się dziś o jego f u n k c j a c h i n n y c h aniżeli praktyczne (mierzenie czasu). T e same p o w o d y sprawiają, że duża część informatorów rozumie tylko- f u n k c j o ­ nalne względy stawiania 4 k a m i e n i — szaw i r o b i to d l a zaznaczenia objęcia miejsca pod jurtę jeszcze przed przekoczo-waniem, a n i e j a k o rytuał reaktualizujący budowę świata tuż przed wzniesieniem j u r t y . S y ­ tuacja społeczna zaciera pamięć o podziałach przestrzeni powstałych n a gruncie w i e r z e n i o w y m ; dziś na G o b i mało- k t o w i e , że j u r t a dzieliła się niegdyś n a stronę kobiecą i męską, acz przecież podział t e n f u n k c j o n u j e nadal bardzo silnie w pozostałych regionach M o n g o l i i . Otóż „gobijski m a 2S 24 W i a t к i n a, op. cit., s. 225. M . E l i a d e , Sacrum, mit, h i s t o r i a , W a r s z a w a o historii religii, W a r s z a w a 1966, passim. 2 5 1970, s. 73-80; tenże: Traktat �128 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I t r i a r c h a t " (wiodąca rola k o b i e t y w gospodarstwie i rodzinie, mężczyzna jako przybysz okresowy) sprawia, że podział j u r t y n i e jest t a k przestrze­ gany a n i t a k uświadamiany j a k w „normalnej" s y t u a c j i rodzinnej. Można chyba przyjąć hipotezę, że większość t y c h zjawisk, które u p o ­ dobniają symbolikę kosmiczną j u r t y do' s y m b o l i k i domostwa i n n y c h ludów ma swoje d w a zasadnicze źródła: stosunkowo późne k o n t a k t y z lamaizmem i chińską geomancją i znacznie wcześniejsze, bo sięgające pierwszego tysiąclecia p.n.e. związki Mongołów ze środowiskiem tajgi. Na przykład koncepcję Złotego Pala można chyba odnieść d o czasów zabajkalskiej k o l e b k i p l e m i o n mongolskich. W t e d y t o mogły uformować się niektóre spośród przedstawionych w n i n i e j s z y m szkicu zasad; w ciągu l a t nabrały charakteru reguł nieuświadamianych, część z n i c h zachowała się t y l k o w postaci szczątkowej, d o w i e l u przybyły nowe, zracjonalizowane i n t e r ­ pretacje. Archaiczny wzór z wielką trudnością daje się odczytać w w i e ­ lości f o r m współczesności. Katedra Etnografii U W N o w y Świat 69 00-046 W a r s z a w a � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b13965ae6c16c6647c0a57f07c076981.pdf c6b68336cf1a77bb12e33b7f5d600ea8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:843 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:775 Title A name given to the resource Stan badań nad obrzędowością polską od połowy XVIII w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.83-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R ' I A L Y „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 LUDWIK STOMMA S T A N B A D A N N A D OBRZĘDOWOŚCIĄ P O L S K Ą O D P O Ł O W Y X V I I I W. CZĘSC I . A N A L I Z A S T A T Y S T Y C Z N A B A Z Y M A T E R I A Ł O W E J Według obliczeń szacunkowych od r o k u 1750 ukazało się około 3733 p u b l i k a c j i dotyczących r o d z i n n y c h i dorocznych obrzędów słowiańskich mieszkańców d a w n y c h i obecnych ziem polskich . P u b l i k a c j e te zawie­ rają (podług analogicznego szacunku) ok. 11 622 opisy przebiegu czy kształtu poszczególnych obrzędów w różnych regionach P o l s k i . Ta za­ sadnicza — dla każdego badacza obrzędowości l u d u polskiego — baza źródłowa dostępna jest dziś jednak (wskutek zniszczeń w o j e n n y c h ) n a j ­ wyżej w 70-75%. W tej sytuacji, analizowana w n i n i e j s z y m a r t y k u l e część (2000 pozycji b i b l i o g r a f i c z n y c h — 54,56% domniemanego z b i o r u pełnego) owej bazy źródłowej nie stanowi próby r e p r e z e n t a t y w n e j dla całości z b i o r u , gdyż w odniesieniu do l a t 1750-1939 dobór j e j o p a r t y zo­ stał na jedynie — w p r a k t y c e — możliwym, lecz n i e spełniającym meto­ dologicznych warunków prawidłowości, k r y t e r i u m dostępności źródeł. Praca niniejsza n i e m a więc a m b i c j i wnoszenia o całości bazy źródłowej do badań nad obrzędowością polską, s t a n o w i natomiast n i e m a l k o m p l e t 1 2 3 4 1 Dokonane zostały one k o m p u t e r o w o w 1972 г., n a p o d s t a w i e prób reprezen­ poza granicami czasowym zmianom, t a t y w n y c h z poszczególnych roczników i regionów. Uwzględnione zostały również p r a c e autorów o b c y c h , w y d a n e 2 Polski. 8 Ponieważ g r a n i c e P o l s k i ulegały w b a d a n y m przedziale przyjęto z a p u n k t o d n i e s i e n i a (wobec obfitości materiałów X I X - w i e c z n y c h ) s p r z e d I r o z b i o r u P o l s k i , p r z y c z y m wyodrębniono następujące regiony 1) K a s z u b y , 2) P o m o r z e W s c h o d n i e , За) granice (mapka I V ) : Poznańskie, 3b) z i e m i a k a l i s k a , 3c) z i e m i a s i e r a d z k a , 3d) z i e m i a łęczycka, 4) K u j a w y , 5) z i e m i a chełmińsko-dobrzyńska, 6) W a r ­ m i a i Mazury, 7a) Śląsk O p o l s k i , 7b) Górny Śląsk, 7c) Śląsk Cieszyński, 8) k o w s k i e , 9) P o d h a l e gion i Beskidy Zachodnie, kielecko-radomsko-sandomierski, 10) region t a r n o w s k o - r z e s z o w s k i , 12) M a z o w s z e , 13) L u b e l s k i e , 15) S u w a l s z c z y z n a , 16a) z i e m i a p r z e m y s k a , 16b) z i e m i a l w o w s k a 14) Kra­ 11) r e ­ Podlasie, i H a l i c z , 16c) P o ­ k u c i e , 17) Nowogródzkie, 18) Wileńszczyzna, 19) Kowieńszczyzna, 20) Żmudź, 21) P o ­ lesie, 22) Wołyń, 23) Podole, 4 24) Białoruś, 25) W i e l k o r u s , P o r . m a p k a I I I , p r z y p i s 3. 26) U k r a i n a Kijowska. �84 LUDWIK STOMMA n y przegląd zawartości, dostępnych p r a k t y c z n i e badaczowi tego t e m a t u , prac d r u k o w a n y c h . W a n a l i z o w a n y m zbiorze 2000 prac nie uwzględniono najkrótszych n o ­ t a t e k prasowych, pozbawionych większych wartości informacyjno-źródłow y c h . P o m i m o to pozycje książkowe czy broszurowe stanowią w n i m t y l k o 6,15%. Z pozostałych 93,85%, mających charakter artykułów poje­ dynczych rozdziałów większych całości i d r o b n y c h opracowań, 3 3 , 5 2 % pomieszczonych zostało w periodykach o charakterze n a u k o w y m („Wisła", „Lud", „Zbiór Wiadomości d o A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , „Łódzkie S t u d i a Etnograficzne" itp.), 60,33% zaś w pismach p o p u l a r n y c h i dziennikach l u b m a charakter fragmentaryczny. W w y p a d k u parokrotnego d r u k u j e d ­ nego opracowania (parę wydań pozycji książkowej, p r z e d r u k i w czaso­ pismach) uwzględniono t y l k o jedną — najpełniejszą (o ile w k o l e j n y c h w y d a n i a c h zachodziły uzupełnienia i zmiany) wersję pracy. 5 Łącznie w przejrzanych pracach odnaleźć udało się 6135 opisów d o t y ­ czących 101 obrzędów, w czym wliczone zostały opisy „ogólnopolskie", c z y l i takie, których autorzy starali się zebrać materiał z całego k r a j u i prezentując sztucznie przez siebie stworzony opis „średni" obrzędu u z u ­ pełniali go t y l k o m n i e j l u b bardziej l a k o n i c z n y m i w z m i a n k a m i o o d m i a ­ nach regionalnych. Oddzielnie uwzględniono natomiast 91 prac o cha­ rakterze historyczno-teoretycznym, pozbawionych szerzej potraktowanej s t r o n y opisowej. Rozkład i n f o r m a c j i o w y b r a n y c h obrzędach, w wyszcze­ gólnionych regionach badanego t e r y t o r i u m ¡(1 jednostka — 1 opis) w s k a ­ zuje tabela. Już wstępna analiza d a n y c h z a w a r t y c h w tej t a b e l i wskazuje n a duże dysproporcje rozmieszczenia opisów obrzędów. Zacznijmy od dyspropor­ c j i regionalnych. W ośmiu regionach (Krakowskie, Mazowsze, Poznań­ skie, L w o w s k i e , Kielecko-Radomsko-Sandomierskie, Podhale, Górny Śląsk, Lubelskie) skoncentrowało się 41,92% opisów, podczas g d y i n n y c h ośmiu regionów( Łęczyckie, K u j a w y , ziemia ehełmińsko-dobrzyńska, Suwalszczyzna, Kowieńszczyzna, Żmudź, Wołyń, Podlasie) dotyczy t y l k o 8,77% o p i ­ sów. Dysproporcje te (acz w i n n y m geograficznym rozmieszczeniu) pozo­ stają także po uwzględnieniu przelicznika populacyjnego (ilości ludności 'słowiańskiej, zamieszkującej d a n y region). T u t a j j e d n a k (por. m a p k a I) rzecz się w dużym s t o p n i u wyjaśnia. Wyraźnie zwiększa się „zagęszcze­ n i e " opisów obrzędów wokół w i e l k i c h ośrodków m i e j s k i c h , a w szcze­ gólności u n i w e r s y t e c k i c h (Kraków, Warszawa, Poznań, L u b l i n , Lwów, W i l n o ) , słabnie zaś n a oddalonych odeń terenach wschodnich. Wyjątkiem 59,43% uwzględnionych p o z y c j i dostępnych j e s t w B i b l i o t e c e U n i w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o , 67,77°/o w B i b l i o t e c e N a r o d o w e j w W a r s z a w i e , 78,23*/o w B i b l i o t e c e Jagiellońskiej w K r a k o w i e . 5 �S T A N B A D A N N A D OBRZĘDOWOŚCIĄ POLSKĄ 85 od tej, reguły okazuje się t y l k o r e j o n kaszubski (co łatwo wytłumaczyć jego budzącą od połowy X I X w . szczególnie zainteresowanie specyfiką) oraz ziemia sieradzka zawieszona niejako pomiędzy strefą zainteresowań K r a k o w a i Poznania, n i e posiadająca zaś (jak n p . Śląsk Cieszyński) prężniejszego ośrodka krajoznawczo-ludoznawczego. Ostatecznie uznać więc należy ogólny t e r y t o r i a l n y rozkład opisów obrzędów za prawidłowy i zgod­ n y z p r z e w i d y w a n i a m i . W w y p a d k a c h zaś szczegółowych (opisy poszcze­ gólnych obrzędów), n i e da się wyodrębnić logicznych reguł tego rozkładu (por. m a p k i I I - I I I ) , a więc zakwalifikować go można j a k o p r z y p a d k o w y . Inaczej przedstawia się sytuacja rozdziału opisów między poszczegól­ ne obrzędy. Dysproporcje t e są t u dużo większe (37,67% opisów dotyczy 3,96% obrzędów), a i podział t e r y t o r i a l n y znacznie bardziej zakłócony. Zdecydowany p r y m wiodą opisy obrzędów weselnych (19,20% w s z y s t k i c h �86 LUDWIK STOMMA Ilość odnalezionych opisów danych E cs С •o o м g ° O Opisy „ogólnopolskie" 4 B. Analizy religioznawcze 2 C. 1. Analizy historyczne - За. 3b. Ziemia kaliska 3a Ziemia sieradzka 3d. Ziemia łęczycka 4. 2 5. Kujawy Ziemia chełm.-dobrzyń. 6. 7a. Warmia i Mazury Śląsk Opolski 5 7b. 7c. Górny Śląsk Śląsk Cieszyński 8. Krakowskie 9. 10. 11. 12. Mazowsze Lubelskie 3 Podlasie Suwalszczyzna 16а. Ziemia przemyska 12 2. 13. 14. 15. - 2 12 - 2 3 5 2 * i. cS N 14 2 1 13 5 2 18 3 4 2 18 1 1 1 73 8 — 11 6 1 — — — — - 3 — — - - 9 17 - 1 15 2 18 2 - 4 - 23 5 — 8 12 15 11 18 54 8 12 5 — — — 69 68 5 6 4 10 5 1 - 7 2 — 35 8 - 1 61 - — 8 7 9 12 23 1 6 6 5 13 12 5 4 2 2 1 3 12 — 2 1 3 5 9 - - - 3 4 2 2 - - 2 - - - 2 2 12 2 2 — 11 21 1 2 2 10 22 3 1 2 1 5 1 1 14 - - 1 4 16 8 11 21 15 16 11 6 7 5 1 2 1 4 4 — — — — 9 — — 42 9 2 20 7 1 - 13 5 — 19 2 20. Żmudź Polesie 3 2 26 35 8 21. 22. 3 12 Wołyń 2 — 29 23. Podole 6 1 24. 27 25. Białoruś Wielkorus — — 26. Ziemia kijowska 6 - Łącznie 200 18 — — 1178 17 8 10 5 4 2 2 — - - 3 1 1 2 2 — — — 2 3 9 3 2 4 6 6 — 7 13 13 4 _ 5 6 6 — 1 2 — 5 3 — — — — 2 1 — — 6 4 5 5 4 2 — 2 — 9 8 2 4 2 7 2 3 3 3 3 3 3 - — 1 6 7 1 1 4 5 4 2 6 7 1 242 278 23 10 4 1 3 18 34 12 25 7 15 60 7 9 8 11 8 8 24 3 7 60 15 13 7 1 8 26 13 24 4 — 3 13 21 5 — 4 6 13 12 4 _ _ 16 — 5 2 5 - 1 22 3 1 3 1 Kowieńszczyzna 3 1 1 Wileńszczyzna 2 15 - 1 19. 2 9 1 4 18. 4 3 I 1 1 9 - 1 1 3 Nowogródzkie 3 1 2 17. 3 1 2 8 5 31 6 6 1 — 4 82 48 — 1 1 — 43 - •5Ž * 25 — _ — — 1 — 1 — 13 1 4 3 9 8 a o O 7 31 Tarnowskie-Rzeszowskie Й 1 - Podhale i Beskidy Zach. CU 2 1 3 10 138 U — OJ - 12 3 12 o a 1 14 70 8 13 •ii 8 N 2 32 19 3 1 16b. Ziemia Lwowska i Halicz 15 8 16c. Pokucie 8 3 8 7 6 3 Radomskie-Sandomierskie а д a a и o О Он 40 11 4 Kaszuby Pomorze Wschodnie Poznańskie •i r ca o O о fi к В o .§ A. I 3 1 — 9 139 84 - - 1 80 66 121 214 5 404 224 �S T A N B A D A N N A D OBRZĘDOWOŚCIĄ obrzędów w poszczególnych regionach "I ° E' -o 5 -o Oí I g * ^ S? 1 1 * 1 1 5 10 12 6 12 - 1 - _ _ 1 23 - 1 24 1 2 - - 4 . 6 2 9 2 16 3 - 3 - 16 4 7 — 2 16 4 1 4 2 1 7 1 6 5 3 8 4 8 8 - 3 7 3 - 5 - 7 5 1 1 1 1 - - - 1 1 1 - 1 3 - - - 1 4 - 2 14 6 4 2 1 - ] - 6 1 19 11 7 4 17 2 1 5 5 1 16 20 5 - 3 6 17 3 3 3 12 - 1 1 2 3 1 3 1 1 - •- 2 1 - 3 - - - 1 4 5 1 1 - 2 - — 1 - 1 4 2 - 3 5 - 1 - - 4 - - 4 - - 4 1 - 4 — 1 _ 13 1 16 1 — — — — — — 6 - — — 2 - 1 — 4 1 13 13 — 2 1 1 —— 2 21 3 1 — 2 2 65 40 7 32 1 23 4 13 53 3 — 1 — 3 153 123 248 9 151 9 55 476 7 35 255 3 33 219 - 2 — 13 3 5 9 27 211 3 12 - 3 1 11 1 4 — 91 42 - 2 2 2 - 1 1 - — — 9 4 1 4 13 166 1 6 50 264 2 10 4 2 1 31 161 1 5 4 3 5 6 4 24 139 9 14 11 124 - 5 2 9 5 82 1 4 89 5 38 2 166 64 1 1 2 - 16 13 2 43 2 24 237 10 - - 4 1 3 7 - 41 101 54 72~ 2 6 ~ 222 356 56 34 74 28 40 75 3 3 7 4 10 2 1 2 9 3 1 2 1 1 - - 9 34 2 1 - 2 - 4 2 3 - 3 - 59 13 315 7 130 472 1 — 5 8 3 3 102 1 4 — 1 - 2 13 — 7 2 5 1 2 55 — 3 2 3 - — 14 5 2 6 121 331 159 19 5 - 1 6 37 12 59 63 6 2 - 5 1 11 6 1 1 6 1 11 125 2 3 5 1 3 78 4 35 5 1 - — — 4 3 - 16 2 3 3 3 10 3 1 2 2 1 4 2 13 8 6 2 3 - 2 2 5 1 1 — 2 2 - - 2 8 2 1 4 2 - - 4 — 6 11 2 5 4 1 1 8 — 10 - - 1 - — 4 2 1 — -- 8 8 1. 1 - 4 4 1 1 — — 1 31 2 3 3 3 1 - 13 5 ] 3 - 3 1 - 1 2 2 2 3 3 2 2 4 - 18 - 1 8 3 - 83 3 3 23 10 8 3 2 423 2 28 1 3 3 4 22 2 - 2 я о I g sš 1 1 1 4 - 1 o o 8 4 9 28 4 4 2 » i? Д * 54 7 1 1 * 2 8 18 2 ... 5 12 ce S - - - 1 1 - 3 ——— 2 1 5 2 a l ! ¿ з ^ !s .8 9 2 1 - - 3 u й я 8 ¡3 .| s Л POLSKĄ 4 - 1 1 1 2 1 3 99 4 60 7 142 373 93 125 170 947 6135 �88 LUDWIK STOMMA opisów), dalsze miejsca zajmują: Wielkanoc (6,58%), w i g i l i a św. Jana (6,08%), p i e r w s z y dzień świąt Bożego Narodzenia (5,80%), pogrzeb (3,94%), Poniedziałek W i e l k a n o c n y (3,65%), w i g i l i a Bożego Narodzenia (3,62%) i W i e l k i Tydzień (3,49%). Samo już t o zestawienie wskazuje n a dużą p r z y ­ padkowość d o b o r u rytuałów. Jest w n i m więc sobótka, n i e m a i n n y c h o b ­ rzędów o charakterze a s t r a l n y m , jest wesele i pogrzeb, n i e m a obrzędów związanych z narodzeniem czy osiągnięciem dojrzałości, w c y k l u w i e l k a ­ n o c n y m b r a k u j e Niedzieli Palmowej etc. Widać więc, że powstawanie opisów n i e było związane z badaniem określonych cyklów obrzędowych czy innego t y p u eksploracją O' charakterze całościowym, lecz, iż p r z e c i w ­ nie — w większości przypadków t w o r z o n o opisy sporadycznie, w w y n i k u przelotnych fascynacji i pobieżnego zainteresowania „egzotyką" w s i . W t e j sytuacji obiektem szczególnego zainteresowania stawały się obrzędy n i e М а р к а I I . R o z p r o s z e n i e opisów obrzędów w d n i u św. S z c z e p a n a �S T A N B A D A N N A D OBRZĘDOWOŚCIĄ POLSKĄ 89 t y l e najbardziej; w c y k l u r o d z i n n y m czy dorocznym istotne albo i n t e r e ­ sujące, ile bogate, czyli — dzięki swej. szczególnej spektakularności — rzucające się w oczy p r z y b y s z o w i z zewnątrz. Niestety, tendencja t a oka­ zuje się n a niektórych terenach ogromnie silna. I t a k 64,06% opisów całej obrzędowości Wołynia stanowią relacje o weselach, pogrzebach i o b ­ chodach bożonarodzeniowych. N i e w i e l e lepiej jest w w y p a d k u K u j a w (wesele, półpoście i dożynki — 58,46% w s z y s t k i c h opisów regionalnych), Kielecczyzny (wesele, sobótka i popielec — 56,70%), z i e m i sieradzkiej (wesele i w i g i l i a z Bożym Narodzeniem — 52,54%), K r a k o w s k i e g o (ja­ sełka, l a j k o n i k , wesele i Boże Narodzenie — 50,21%), jeszcze gorzej zaś w z i e m i chełmińsko-dobrzyńskiej (wesele i w i g i l i a z Bożym Narodze­ n i e m — 65,00%). T a k daleko posunięta koncentracja u w a g i autorów o p i ­ sów n a 2-4 najbarwniejszych rytuałach stworzyła oczywiście zasadnicze b r a k i źródłowe w odniesieniu do obrzędów pozostałych. Przykładowo — t y l k o z 5 1 % wyodrębnionych regionów m a m y obszerniejsze relacje o ob­ chodach N i e d z i e l i Przewodniej, z 4 8 % o Bożym Ciele, z 5 7 % o obrzędach związanych z p i e r w s z y m grzmotem, z 6 0 % o popielcu. Drobne, nie mają­ ce wartości źródłowych (w sensie opisowym) n o t a t k i prasowe czy k a l e n ­ darzowe świadczą p r z y t y m , iż obchody takie w pozostałych regionach również istnieją. B r a k i c h rzetelniejszych opisów n i e jest więc dowodem absencji, lecz t y l k o l u k i materiałowej. Zresztą n a w e t o t a k ważnych ob­ rzędach, j a k związane z n a r o d z i n a m i , b r a k g r u n t o w n i e j s z y c h opisów z 6 % regionów; charakterystyczne p r z y t y m , iż z t y c h właśnie, w których ob­ chody narodzinowe są stosunkowo mało j a s k r a w e (acz ponad wszelką wątpliwość istnieją). O całkowicie zadowalającej bazie źródłowej mówić więc można t y l k o w odniesieniu do obrzędów weselnych, w i e l k a n o c n y c h i bożonarodzenio­ w y c h . N a dostatecznie ocenić zaś należy materiały opisowe do badań n a d obrzędami związanymi z narodzinami i śmiercią, W i e l k i m Tygodniem, p o ­ niedziałkiem w i e l k a n o c n y m , wigilią Bożego Narodzenia, sobótką, dożyn­ k a m i , początkiem żniw i niektórymi r e g i o n a l n y m i świętami p a t r o n a l n y ­ m i ( B a r b u r k a na Górnym Śląsku, św. Kazimierz na Wileńszczyźnie, św. Eljasz n a Polesiu etc). Suma materiałów opisowych stwarza j e d n a k słaby p u n k t oparcia d l a całościowo ujętych badań nad obrzędowością. 6 Odrębnym zagadnieniem — n i e z w y k l e i s t o t n y m w sytuacji, g d y ubó­ stwo materiału porównawczego stawia pod znakiem zapytania możliwość i c h pełnej w e r y f i k a c j i — jest k w e s t i a wiarygodności poddanych analizie (a więc już wstępnie — j a k to było wspomniane — przeselekcjonowanych) opisów. W t y m aspekcie podzielić j e można na pięć zasadniczych g r u p : 6 W a s p e k c i e t e r y t o r i a l n y m o dostatecznej, a c z niepełnej bazie źródłowej, mówić można w p r z y p a d k u regionów: За, 7b, 8-13, 16a-c. �90 LUDWIK STOMMA M a p k a I I I . R o z p r o s z e n i e opisów obrzędów związanych z wigilią św. Andrzeja 1. Opisy o- w y s o k i m s t o p n i u dokładności, oparte n a względnie obie­ k t y w n e j obserwacji, dokonane przeważnie przez zawodowych etnografów czy folklorystów. 2. O p i s y folklorystów-amatorów, nadsyłane w odpowiedzi n a a n k i e t y periodyków n a u k o w y c h czy p u b l i k o w a n e w prasie regionalnej. Odzna­ czają się one w y s o k i m stopniem dokładności, ale obciążone są wyraźnym s u b i e k t y w i z m e m w spojrzeniu na poszczególne elementy obrzędu. 3. Opisy kolbergowskie. 4. Opisy zamieszczane w prasie codziennej, kalendarzach, w y d a w n i ­ ctwach okazjonalnych, z myślą o popularyzacji f o l k l o r u , zawierające z r e ­ guły elementy dydaktyczno-polityezne. Są one przeważnie obszerne (te t y l k o były uwzględniane), lecz rażą s u b i e k t y w i z m e m i n i s k i m stopniem dokładności. �S T A N B A D A N N A D OBRZĘDOWOŚCIĄ POLSKĄ 91 5. Opisy stanowiące uzupełnienie prac k r y t y c z n y c h dotyczących obrzę­ dowości, m o n o g r a f i i regionalnych, opracowań krajoznawczych. Dokonane są one przeważnie poprawnie, ale — ze względu n a swoje uboczne zna­ czenie d l a poszczególnych prac — zdecydowanie mało dokładnie. Rozkład ilościowy opisów pomiędzy w y m i e n i o n e pięć g r u p przed­ stawia się następująco: grupa 1 — 421 opisów — 6,86% całej analizo­ w a n e j bazy źródłowej; g r u p a 2 — 786 — 1 2 , 8 1 % ; g r u p a 3 — 1021 — 1 5 , 0 1 % ; g r u p a 4 — 1697 — 27,68%; grupa 5 — 2210 — 37,63%. N a j ­ bardziej wiarygodne opisy, należące do dwóch pierwszych grup, stanowią więc zaledwie 19,67% ogółu. P r z y założeniu, że stać się one muszą za­ sadniczą bazą źródłową, uzupełnianą je d ynie opisami z pozostałych trzech grup, okaże się, iż p r z y b a d a n i u niektórych obrzędów (np. N o w y Rok, M a t k a Boska Gromniczna, Niedziela Przewodnia) z d a n i jesteśmy na z n i - M a p k a I V . Przyjęte g r a n i c e regionów wyszczególnionych w t a b e l i �92 LUDWIK STOMMA k o m y wręcz zapas źródeł, p r a k t y c z n i e (bez wzbogacenia go w w y n i k u badań terenowych) uniemożliwiający postępowanie analityczne. W tej. s y t u a c j i n a j p i l n i e j s z y m i postulatami wydają się dla badaczy obrzędowości p o l s k i e j : 1. Opracowanie i w y k o r z y s t a n i e n i e d r u k o w a n y c h opisów obrzędów, pozostających w zbiorach a r c h i w a l n y c h (bogatą i c h kolekcję posiada n p . A r c h i w u m M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e ) . 2. Uzupełnienie (drogą badań terenowych) istniejącej bazy źródłowej, ze szczególnym uwzględnieniem terenów ziemi sieradzkiej, Suwalszczyzny, województwa bydgoskiego i wschodniej części województwa lubelskiego. 3. Pełne w y k o r z y s t a n i e istniejących materiałów źródłowych d r u k o w a ­ n y c h i dalsze i c h poszukiwanie, ze szczególnym uwzględnieniem opisów X V I I I - w i e c z n y c h i starszych, w y k o r z y s t a n y c h dotychczas n i e m a l wyłącz­ n i e w pracach B y s t r o n i a i A b r a h a m a . Przez w y k o r z y s t a n i e istniejących materiałów r o z u m i e m p r z y t y m n i e t y l k o i c h uporządkowanie i weryfikację, ale przede w s z y s t k i m i c h k r y ­ tyczną analizę, prowadzącą do poznania s t r u k t u r y obrzędów — i c h sensu i znaczenia. Prac o t y m charakterze m a m y b o w i e m w dotychczasowym piśmiennictwie niezmiernie mało. Zdecydowanie za mało n a w e t w p r o ­ p o r c j i do- s t a n u bazy materiałowej, wliczając wszystkie tej ostatniej b r a k i , co dotyczy zarówno obrzędowości dorocznej, j a k i rodzinnej. Stan badań a n a l i t y c z n y c h n a d tą ostatnią omówiony zostanie w najbliższym numerze „Etnografii P o l s k i " . 7 8 Katedra Etnografii U W N o w y Świat 69 00-046 W a r s z a w a 7 J . S. Bystroń, Dzieje 8 W. A b r a h a m , skiego w Polsce, małżeństwa w obyczajów Dziewosłęb w dawnej — Studjum Studia nad historią pierwotnym prawie prawa polskim, Polsce, z dziejów polskiego, W a r s z a w a 1960. pierwotnego t. 9, L w ó w prawa małżeń­ 1925; Zawarcie tamże, t. 8, z. 2, L w ó w 1922. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/308ae18105b01f4ed4e543be1e3b9f3b.pdf 745a1d10bef6c78bd837e2b15c0ee703 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:842 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:774 Title A name given to the resource Wykorzystanie filmu w dydaktycznej działalności placówek etnograficznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.65-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 RYSZARD KANTOR WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCZNEJ DZIAŁALNOŚCI PLACÓWEK ETNOGRAFICZNYCH 1. U W A G I WSTĘPNE Rewolucja naukowo-techniczna, którą obecnie przeżywa ludzkość n a interesującym nas gruncie, t j . w nauczaniu etnografii, powoduje k i l k a określonych konsekwencji. Po pierwsze, nastąpił gwałtowny napływ kandydatów n a studia etno­ graficzne, co wiąże się ze w z r o s t e m zainteresowania naszą dyscypliną, a także ze zwiększającym się zapotrzebowaniem n a specjalistów d l a coraz liczniejszych i n s t y t u c j i n a u k o w y c h i kulturalno-oświatowych. Odegrał t u niewątpliwą rolę powszechny dostęp d o dóbr k u l t u r y w systemach demo­ kratycznych, powodując znaczne zapotrzebowanie n a pracowników oświa­ t o w y c h . M a m n a myśli, między i n n y m i , bardzo szerokie dziś zastępy pracowników muzeów etnograficznych i i n n y c h placówek k u l t u r a l n o -oświatowych, które chętnie zatrudniają etnografów. Można mieć p e w ­ ność, że zapotrzebowanie t o będzie w dalszym ciągu wzrastało. Po drugie, zwiększyła się w sposób nieporównywalny ilość i n f o r m a c j i w każdej n i e o m a l dziedzinie n a u k i , a konsekwencją tego w e t n o g r a f i i jest fakt, że student naszego k i e r u n k u m u s i obecnie opanować daleko większy zasób wiadomości niż jego poprzednicy, p r z y założeniu, że okres nauczania n i e p o w i n i e n się przedłużać. Po trzecie, co m a w i e l k i e znaczenie, r e w o l u c j a naukowo-techniczna stawia nowe problemy, ale jednocześnie daje oręż d o przezwyciężania narastających trudności. Są n i m wszelkiego rodzaju udogodnienia t e c h ­ niczne. Niestety uczelnie, z m n i e j l u b bardziej uzasadnionych powodów, n i e z w y k l e ostrożnie traktują wszelkie środki techniczne zmieniające t r a ­ d y c y j n e m e t o d y nauczania. „Trzeba stwierdzić, choć b r z m i t o j a k paradoks — pisze J . Szczepań­ s k i — że nasze uczelnie wyższe bardzo p o w o l i i z w i e l k i m i o p o r a m i zaczynają stosować nowe m e t o d y nauczania, j a k n p . nauczanie p r o g r a m o 5 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 �66 R Y S Z A R D K A N T O R wane, f i l m , telewizję, maszyny d o uczenia. Ciągle jeszcze d o podstawowych zabiegów nauczania należą: wykład oraz różne o d m i a n y seminariów i ćwi­ czeń" Trzeba się w t y m miejscu zastrzec, że c y t o w a n e m u a u t o r o w i b y n a j m n i e j n i e chodzi o ogólne negatywne nastawienie do t r a d y c y j n y c h sposobów nauczania, lecz j e d y n i e o dostarczenie i m sojuszników, z pomocą których można b y zintensyfikować proces d y d a k t y c z n y , co w obecnej sytuacji jest sprawą podstawową. 2. P R O C E S D Y D A K T Y C Z N Y W N A U C Z A N I U E T N O G R A F I I Niewątpliwie szerokie w środowisku e t n o g r a f i c z n y m dyskusje na t e ­ m a t p r z e d m i o t u badań, i c h zakresu, powiązań z i n n y m i dyscyplinami: czy miejsca etnografii w życiu społecznym, j e j p r a k t y c z n y c h zastosowań i t d . są d l a r o z w o j u naszej d y s c y p l i n y decydujące. N i e należy j e d n a k zapomi­ nać o problemie m n i e j eksponowanym, lecz b y n a j m n i e j n i e mało i s t o t n y m . Problemem t y m jest szeroko pojęty proces d y d a k t y c z n y w nauczaniu etnografii. Zajmowanie się t y m p r o b l e m e m jest prostą konsekwencją f a k t u , iż etnografia jest p r z e d m i o t e m nauczania w wyższych szkołach. 2 0 i l e w i e m , n i k t dotąd n i e poruszał p r o b l e m u d y d a k t y k i w etnografii. Teoretycy d y d a k t y k i na bardzo w y s o k i m szczeblu t e o r i i , zadawali sobie pytanie, „jak uczyć", w w y n i k u czego jest sporo p u b l i k a c j i ogólnych dotyczących przebiegu procesu dydaktycznego p r z y równoczesnym b r a k u rozważań dotyczących k o n k r e t n y c h d y s c y p l i n wykładanych w szkołach wyższych. Etnografowie, j a k dotąd, n i e w y p o w i a d a l i się n a te t e m a t y . Nie wchodząc w kompetencje teoretyków nauczania chciałbym w m a ­ k s y m a l n y m skrócie podkreślić c z y n n i k i determinujące każdy proces d y ­ daktyczny. Są t o : cel nauczania, treści programowe, zasady, f o r m y , metody i środki nauczania, przygotowanie do pracy dydaktycznej oraz osobowość nauczyciela, a także przygotowanie i osobowość u c z n i a . Każdy z t y c h czynników w y m a g a dokładnego omówienia, każdy b o w i e m — choć w róż­ n y m stopniu — wpływa n a przebieg procesu nauczania. Ze względu j e d ­ n a k na zasadniczy cel artykułu, którym jest próba przedstawienia zagad3 J. Szczepański, W a r s z a w a 1969, s. 115. 1 Problemy i perspektywy szkolnictwa wyższego w Polsce, „Proces d y d a k t y c z n y j e s t planową pracą n a u c z y c i e l a z u c z n i a m i organizowaną z a z w y c z a j w s z k o l e , a mająca n a c e l u umożliwienie u c z n i o m o p a n o w a n i a określo­ nego z a s o b u w i e d z y i określonych umiejętności. P r z e z n a u c z y c i e l a r o z u m i e m y tutaj n a u c z y c i e l a n a każdym s z c z e b l u szkoły, p r z e z u c z n i a — u c z n i a n a każdym s z c z e b l u szkoły, p r z e z szkołę — zarówno szkołę podstawową, j a k średnią i wyższą". W g S. W o ł o s z y n , Ogólne zasady, formy i metody procesu dydaktyczno-wychowaw­ czego, [w:] Zagadnienia dydaktyki szkoły wyższej, W a r s z a w a 1968, s. 32. 2 3 Tamże, s. 35. �67 WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ nień w y k o r z y s t a n i a f i l m u w pracy dydaktycznej placówek etnograficznych, przejdę od r a z u d o m e t o d realizacji procesu dydaktycznego, w których f i l m znajduje niepoślednie miejsce. 3. M E T O D Y R E A L I Z A C J I P R O C E S U . D Y D A K T Y C Z N E G O Cel n a u c z a n i a osiąga się przekazując treści programowe za pomocą metod, które można nazwać w skrócie m e t o d a m i realizacji procesu d y d a k ­ tycznego. M e t o d y realizacji procesu dydaktycznego, c z y l i „sposób l u b zespół spo­ sobów osiągania celów d y d a k t y c z n y c h " , omówię w poważnym skrócie. Podstawą m o i c h rozważań n i e c h będzie fakt, że metody wprowadzania w umysł studenta czy ucznia n o w y c h treści dzieli się zazwyczaj na d w i e podstawowe g r u p y : n a metody podające i metody poszukujące . Istotą i wspólną cechą m e t o d podających jest czynne stanowisko n a u ­ czyciela, który podaje w gotowej postaci gotowe wiadomości. P r z y m e t o ­ dach poszukujących widoczna jest natomiast większa aktywność ucznia, który sam zdobywa wiadomości, o d k r y w a zjawiska i związki między n i m i . Nauczyciel znajduje się j a k b y w cieniu, naprowadza ucznia, wskazuje m u drogę, a jednocześnie pozwala m u na dużą samodzielność i aktywność. 4 5 6 Nie wdając się w dłuższe analizy można stwierdzić, że grupa pierwsza metod ma przede w s z y s t k i m postać wykładu, druga zaś t o ćwiczenia i wszelkie zajęcia pracowniane i laboratoryjne. P r z y j r z y j m y się wykładowi ze względu chociażby na fakt, iż coraz częściej jego f o r m a i skuteczność budzą poważne wątpliwości i przez w i e l u teoretyków skazywany jest — j a k o nieekonomiczny i charakteryzujący się słabą recepcją — n a szybki zanik w obliczu i n t e n s y f i k a c j i m e t o d n a u ­ czania. „Istotą wykładu uniwersyteckiego jest systematyczne przekazywanie względnie stałej grupie słuchaczy określonego f r a g m e n t u poznania rzeczy­ wistości w postaci rozłożonych w czasie p o r c j i zagadnieniowych" . 7 w szerokim sensie c e l e m n a u c z a n i a , o z n a c z a n i e t y l k o znajomość treści p r o g r a m o w y c h , a l e także 4 Na terenie etnografii ogólna sprawność i n t e l e k t u a l n a , będąca umiejętność w y k o r z y s t y w a n i a w i e d z y n a b y t e j , s t a w i a n i a i rozwiązywania problemów naukowych. W z a k r e s i e pojęcia „cel ' n a u c z a n i a " w c h o d z i także kształtowanie o d ­ p o w i e d n i e j p o s t a w y m o r a l n e j i światopoglądu u c z n i a . 5 Wołoszyn, 6 Tamże, Ogólne zasady..., s. 36. s. 38-44. Podział metod podaję ze z n a c z n y m i skrótami: A. M e t o d y podające: a) metody akroamatycizne — słowne, polegające n a s ł o w ­ n y m p o d a n i u u c z n i o m gotowej w i e d z y , b) m e t o d y d e i k t y c z n e — o p a r t e n a pokazie, c) p r a c a z podręcznikiem. B. Metody poszukujące: a) m e t o d y e r o t e m a t y c z n e — p y t a n i o w e , p y t a n i a n a p r o ­ wadzające, b) metody d y s k u s y j n e , c) metody pracowniane, laboratoryjne, s t y c z n e w e w ł a ś c i w y m tego słowa z n a c z e n i u . 7 W. Szewczuk, Recepcja treści oświatowych, Warszawa 1966, s. 95. heury­ �68 RYSZARD KANTOR W. Szewczuk w jednej ze s w o i c h p r a c dokładnie omawia p rob le m y związane z recepcją wykładu uniwersyteckiego, analizuje c z y n n i k i wpły­ wające na nią i dochodzi d o w n i o s k u , że „recepcja wykładu jest zawsze wypadkową czynników, z których jedne działają po stronie wykładu i jego autora, drugie zaś po stronie o d b i o r c y " . W p i e r w s z y m zespole czynników znajdują się m . i n , takie, j a k przejrzystość s t r u k t u r y myślowej, proporcja materiału abstrakcyjnego d o konkretnego, stosunek poznania do działania, z d r u g i e j natomiast: przygotowanie słuchaczy, i c h recepcyjna sprawność oraz sprawność notowania. Jak z tego widać, na recepcję w y ­ kładu wpływa w i e l e bardzo różnorodnych czynników i wydaje się, że świadome oddziaływanie na niektóre z n i c h bez wątpienia przyczyniłoby się d o podniesienia wskaźnika recepcyjnego, który dla wykładu, w g Szewczuka, w y n o s i obecnie w przeważającej większości wypadków l-67°/o, a więc jest t o recepcja słaba albo zaledwie średnia, g d y tymczasem p o ­ w i n n a wynosić 68-100'%. L i c z b y te oznaczają procent przyswojenia przez słuchacza treści wykładu. W y r u g o w a n i e w i e l u uświadamianych i nieuświad a m i a n y c h błędów, o których pisze Szewczuk, przyczyniłoby się bez wąt­ pienia do podniesienia nadwyrężonego w ostatnich czasach a u t o r y t e t u wykładu. 8 9 Z n a n y jest ogólnie fakt, że „zapamiętywanie i pamiętanie materiału rozumianego przewyższa nieraz w i e l o k r o t n i e zapamiętywanie i pamięta­ nie materiału n i e r o z u m i a n e g o " . Stąd nasuwa się wniosek, że wszystkie m e t o d y pedagogiczne — w t y m także wykład — p o w i n n y korzystać z t a ­ k i c h środków przekazu i n f o r m a c j i , które b y zwiększyły stopień i c h r o z u ­ mienia, a co za t y m idzie zwiększyły i c h zapamiętywalność. Dochodzimy w t y m miejscu d o p r o b l e m u poglądowości. Zasady poglądowości jasno, po raz p i e r w s z y w dydaktyce światowej, sformułował w X V I I w i e k u J . A . K o m e ń s k i nawołując do- poznawania rzeczy i związku między n i m i metodą doświadczenia i eksperymentu. 10 11 „Poglądowość — pisze H . Dušan — m a podstawowe znaczenie dla za­ pamiętania materiału nauczania. Środki poglądowe wpływają n a ilość, szybkość i dokładność zapamiętania, a jednocześnie pomagają wyodrębnić i sformułować wiadomości, dokładnie je powtórzyć i skuteczniej zastoso­ wać w p r a k t y c e . O wiele łatwiej i szybciej zapamiętają uczniowie prze­ r a b i a n y materiał, jeżeli się go podaje n i e t y l k o za pośrednictwem słowa, ale także poglądowo. Wiadomości n a b y t e tą drogą na długo utrwalają się w pamięci i dają się dokładniej odtworzyć" . 12 Tamże, s. 96-152. A u t o r poświęca t e m u •zagadnieniu cały rozdział zatytułowany „Recepcja w y k ł a d u u n i w e r s y t e c k i e g o " . » Tamże, s, 148. Tamże, s. 110. 8 10 1 1 J . К o m e ń s к i, Wielka 12 H. D u š a n , s. 18. Pomoce dydaktyka, naukowe. W r o c ł a w 1956. System i zasady stosowania, W a r s z a w a 1967, �WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ 69 Wypływający stąd wniosek jest oczywisty. A b y wzmocnić percepcję wykładu, podobnie j a k i i n n y c h metod d y d a k t y c z n y c h , należy stosować optymalną ilość środków poglądowych, n a z y w a n y c h także pomocami n a u ­ k o w y m i l u b d y d a k t y c z n y m i . Trzeba się t u j e d n a k zastrzec, że „ułatwia­ jąc stosowanie metody środek j e d n a k n i e zastępuje samej metody, lecz t y l k o ją wzbogaca" . Jest t o odpowiedź n a dość często stawiane zarzuty, że n a d m i a r środków może doprowadzić do i c h dominacji n a d metodą. 13 A b y j a k i k o l w i e k przedmiot można było uznać za pomoc naukową, m u s i on spełniać d w a w a r u n k i : a) m u s i być p r z y d a t n y dydaktycznie d o demonstracji i nauczania, b) m u s i istnieć fizyczna możliwość użycia go bezpośrednio^ n a l e k c j i l u b p r z y i n n y c h f o r m a c h n a u k i . Z u w a g i n a fakt, że podział pomocy n a u k o w y c h jest dość s k o m p l i k o ­ w a n y i u różnych autorów o p a r t y na o d m i e n n y c h k r y t e r i a c h , należałoby n a początek zrobić choćby pobieżny przegląd t y c h kryteriów, co n a w e t p r z y założeniu maksymalnej lakoniczności spowodowałoby znaczne i n i e ­ potrzebne zwiększenie objętości artykułu, który z założenia szkicuje za­ ledwie problematykę. Ograniczę się zatem d o przedstawienia podziału W. Okonia n i e zapominając, że istnieją także inne, bardziej s k o m p l i k o ­ wane, wielostronne i chyba także pełniejsze. 1 4 W. Okoń d z i e l i środki dydaktyczne n a sześć następujących k a t e g o r i i : 1) środki słowne, c z y l i przede w s z y s t k i m podręczniki i inne teksty drukowane; 2) środki w z r o k o w e (wizualne), a więc oryginalne przedmioty, modele, obrazy, w y k r e s y , m a p y ; 3) mechaniczne środki w z r o k o w e umożliwiające przekazywanie o b r a ­ zów za pomocą urządzeń technicznych, j a k n p . diaskop, episkop, m i k r o ­ skop, teleskop i t d . ; 4) środki słuchowe pozwalające przekazywać dźwięki i szmery za p o ­ średnictwem gramofonu, magnetofonu czy r a d i a ; 5) środki słuchowo-wzrokowe łączące obraz z dźwiękiem, j a k f i l m dźwiękowy czy telewizja; 6) środki automatyzujące proces dydaktyczny, do których można z a l i ­ czyć maszyny dydaktyczne, gabinety językowe zwane też l a b o r a t o r i a m i językowymi oraz mózgi elektronowe. Kategorie 1-2 t o w g Okonia środki proste, natomiast 3-6 t o środki złożone. Prostotę i złożoność wyznacza w t y m w y p a d k u użycie l u b n i e ­ użycie — p r z y demonstrowaniu określonej pomocy — d o d a t k o w y c h urzą­ dzeń technicznych. Środki proste, a więc m . i n . podręczniki, modele, o r y g i n a l n e przed­ m i o t y , m a p y i t d . , bywają z m n i e j s z y m l u b większym powodzeniem w y W. O k o ń , Środki dydaktyczne Wyższej", R. 1968 z. 1, s. 14. Tamże, s. 15. 1 3 14 i ich unowocześnienie, „Dydaktyka Szkoły �70 RYSZARD KANTOR korzystywane w nauczaniu etnografii. Ze względu na k i e r u n e k m o i c h rozważań zrezygnuję z i c h omówienia. Środki automatyzujące proces d y d a k t y c z n y (kat. 6) wymykają się n a ­ szym rozważaniom. Są one t a k dalece nowatorskie i n i e znane n a naszym gruncie, że omawianie i c h , szczególnie w odniesieniu do nauczania etno­ g r a f i i , mijałoby się z celem. Wątpię zresztą, czy k i e d y k o l w i e k w nauczaniu e t n o g r a f i i użyte zostaną np. maszyny dydaktyczne. Pozostały d o omówienia środki wzrokowe, słuchowe i wzrokowo-słuchowe. Obecne znaczenie t y c h środków jest bardzo duże, a co więcej wciąż rośnie. Dlaczego t a k się dzieje? Odpowiedź jest dość prosta. Ze stanowiska psyehologiczno-fizjologicznego rozpatruje się pomoce n a u k o w e od s t r o n y i c h oddziaływania n a narządy zmysłowe człowieka. Są więc pomoce oddziałujące n a słuch (audytywne), n a w z r o k (wizualne), n a d o t y k (taktylne), n a węch (olfaktoryczne) i mieszane. Jednocześnie wiadomo, że ilość i n f o r m a c j i , jaką człowiek o t r z y m u j e o d poszczególnych zmysłów, jest różna. Powszechnie uznana jest w psychologii dominacja analizatora w z r o ­ kowego n a d słuchowym i n a d pozostałymi zmysłami. W z r o k dostarcza n a m ok. 9 0 % w s z y s t k i c h i n f o r m a c j i , słuch ok. 5°/o, a n a pozostałe zmysły przypada reszta . N i c więc dziwnego, że t a dominująca proporcja u w i ­ docznia się coraz bardziej w stosowaniu pomocy n a u k o w y c h . 15 O d pomocy słuchowych i w z r o k o w y c h , t r a k t o w a n y c h oddzielnie, docho­ d z i m y d o i c h syntezy — najdoskonalszej pomocy n a u k o w e j , t z w . pomocy audiowizualnej. Określenie t o powstało w latach 50-tych i zdobyło sobie charakter międzynarodowy. Obejmuje ono s w y m zakresem różne środki wzrokowo-słuchowe służące dydaktyce. E. F l e m i n g uważa, że istotą t y c h pomocy jest zasada odtwarzania i c h p r z y użyciu urządzeń technicz­ n y c h . D z i e l i j e też, pod t y m kątem, w następujący sposób: 1 6 Środki audiowizualne: 1. W i z u a l n e : a) o b r a z y przeźroczyste b) obrazy c) obrazy filmowe-nieme d) obrazy e) obrazy i teksty powielane odbite a) a u d y c j e r a d i o w e b) n a g r a n i a n a płytach c) n a g r a n i a n a taśmie magnetofonowej 15 Audiowizualne: a) a u d y c j a t e l e w i z y j n a b) dźwiękowe o b r a z y r u c h o m e c) obrazy nieruchome i nagrania Środki techniczne ° Р * У С 2 П е : a) d i a s k o p i przeźrocza b) c) d) e) episkop i obrazy drukowane projektor filmowy i filmy projektor mikroskopowy t a b l i c a świetlna J . S t r e l a u , Przewaga ruchliwości analizatora wzrokowego u człowieka, „Studia P s y c h o l o g i c z n e " , R . I960 t. 3, s. 57. E . F l e m i n g , Nowoczesne techniczne środki „Kwartalnik P e d a g o g i c z n y " , R . 8 : 1963 n r 4, s. 29. 16 i materiały: mikroskopowe Audytywne: wym 3. audiowizualne nad w słucho­ nauczaniu, �WYKORZYSTANIE 2. A k u s t y c z n e : 3. O p t у с z n o - а к u s t у с z n e: a) o d b i o r n i k r a d i o w y b) g r a m o f o n i płyty a) b) c) 71 FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ magnetofon i taśma n a g r a n a c) telewizor p r o j e k t o r i f i l m y dźwiękowe d i a s k o p i episkop, gramofon z płyta­ m i l u b magnetofon z taśmami nagra­ nymi Podział t e n jest bardzo przejrzysty i zręcznie łączy bodźce działające i sposób i c h o d b i o r u z urządzeniami t e c h n i c z n y m i i materiałami do- dostar­ czania t y c h bodźców. Trzeba jednak zauważyć, że w zasadzie p r a w d z i w i e a u d i o w i z u a l n y m i środkami są dopiero te, które a u t o r zamieszcza w p o d ­ grupie trzeciej. Należą do n i c h : telewizja, f i l m dźwiękowy oraz (mniej u nas znane) t z w . przeźrocza dźwiękowe. Telewizja dydaktyczna, a szczególnie telewizja w obwodzie zamknię­ t y m (TV closed circuit) jest w naszym k r a j u jeszcze na etapie ekspery­ m e n t a l n y m . W szerszym j a k dotąd zakresie korzystają z n i e j j e d y n i e uczelnie m e d y c z n e . W y k o r z y s t a n i e T V w nauczaniu e t n o g r a f i i wydaje się n i e t y l e niemożliwe, i l e po prostu z b y t kosztowne. Być może w p r z y ­ szłości, w r a z z r o z w o j e m t e l e w i z j i kasetowej, pogląd t e n trzeba będzie zrewidować. 17 Pozostają d o rozważenia d w a inne środki a u d i o w i z u a l n e : f i l m dźwię­ k o w y oraz przeźrocza dźwiękowe. Te ostatnie — j a k pisze J . Jacoby — łączą przeźrocza z n a g r a n y m dźwiękiem (komentarze wygłaszane przez specjalistów z danej dziedziny) i są — jego zdaniem — bardzo i n t e r e s u ­ jącym i s k u t e c z n y m środkiem nauczania . C o k o l w i e k jednak powiedzia­ łoby się n a i c h korzyść (taniość!) t o ustępują wyraźnie f i l m o w i z p o w o d u podstawowego m a n k a m e n t u , nieruchomości przeźroczy. W p r a w d z i e odpo­ w i e d n i o d o b r a n y i c h c y k l może w p e w n y m stopniu sugerować ruch* ale zawsze pozostanie t o zaledwie b l a d y m odbiciem rzeczywistego r u c h u ofe­ rowanego przez f i l m . Rozpowszechnienie dźwiękowych przeźroczy n a t e r e ­ n i e P o l s k i w y d a j e się j e d n a k konieczne. P r z y nikłym nasyceniu szkół sprzętem f i l m o w y m środek t e n — j a k o zastępujący w p e w n y m s t o p n i u f i l m — może odegrać w n i c h poważną rolę dydaktyczną. 18 Dokładniejsze omówienie f i l m u dźwiękowego j a k o najdoskonalszej po­ m o c y audiowizualnej pozostawiam do następnego podrozdziału, a n a razie w skrócie zasygnalizuję jeszcze jeden wniosek wypływający z analizy flemingowskiego podziału środków audiowizualnych. Podział t e n pozwala P i s z e n a t e n t e m a t m. i n . E . H a w о г к a, Wykład kazuistycznodyskursywny z zastosowaniem telewizji w obwodzie zamkniętym w nauczaniu medycyny klinicz­ nej, [w:] F . J a n u s z k i e w i c z [red.], Telewizja dydaktyczna. Telewizja w obwo­ dzie zamkniętym w dydaktyce szkoły wyższej, W a r s z a w a 1971, s. 97-152. 17 J. Jacoby, Nowoczesne Z a w o d o w a " , R . 1967 n r 10, s. 6. 18 środki techniczne przekazu informacji, „Szkoła �72 RYSZARD KANTOR n a m szybko wyliczyć potrzebne środki techniczne, w które p o w i n n a być wyposażona każda placówka etnograficzna pragnąca w miarę nowocześnie prowadzić proces d y d a k t y c z n y . Są t o (wyłączam nieużyteczny w e t n o g r a f i i p r o j e k t o r m i k r o s k o p o w y oraz pokreślam dyskusyjną rolę o d b i o r n i k a r a d i o ­ wego i telewizyjnego): 1) diaskop i przeźrocza, 2) episkop i obrazy d r u k o ­ wane, 3) tablica świetlna, 4) gramofon (także stereofoniczny) i płytoteka, 5) magnetofon i taśmoteka, 6) telewizor i o d b i o r n i k r a d i o w y , 7) p r o j e k t o r f i l m o w y i f i l m y zarówno dźwiękowe j a k i nieme, 8) zestaw d o o d t w a r z a ­ n i a przeźroczy dźwiękowych. Powyższy zestaw w y d a j e się dostępny bez większych trudności w n a ­ szych w a r u n k a c h . Osobną sprawę stanowią odpowiednie pomieszczenia. Ideałem byłaby oczywiście specjalna sala audiowizualna. 4. F I L M J A K O N A J D O S K O N A L S Z A POMOC W NAUCZANIU ETNOGRAFII Z a w a r t e w t y t u l e podrozdziału stwierdzenie należy rozumieć w o k r e ­ ślony sposób. F i l m jest, a p r z y n a j m n i e j może stać się najdoskonalszą w obecnej s y t u a c j i , pomocą naukową, lecz n i e jest pomocą rugującą inne, korzystne i przydatne w k o n k r e t n y c h , wyznaczonych przez proces d y d a k ­ t y c z n y momentach nauczania. Jeszcze r a z należy podkreślić z naciskiem, że k o n k r e t n y proces d y d a k t y c z n y uzależnia i uzasadnia użycie określonej pomocy n a u k o w e j , n i g d y zaś pomoc nie p o w i n n a dominować n a d procesem. N i e zamierzam w t y m podrozdziale przeprowadzać dokładnej analizy zalet f i l m u p r z y nauczaniu e t n o g r a f i i . B r a k m i d o tego przede w s z y s t k i m odpowiednich danych. Zwrócę j e d y n i e uwagę n a poruszane przez w i e l u teoretyków ogólne zalety f i l m u i postaram się, w małym zresztą zakresie i często j e d y n i e i n t u i c y j n i e , odnieść j e do nauczania e t n o g r a f i i oraz nieco uporządkować. W. S t r y k o w s k i uważa za najistotniejsze d l a d y d a k t y k i zagadnienie maksymalnego u s p r a w n i e n i a procesu nauczania. 1 9 „Wielką pomocą w rozwiązaniu tego niełatwego p r o b l e m u — pisze o n — oka­ zały się m . i n . t e c h n i c z n e środki wzrokowo-słuchowe, a wśród n i c h f i l m . J a k w y k a ­ zały e k s p e r y m e n t y , p r z e k a z a n i e tej s a m e j dziesiąt p r o c e n t oszczędności informacji zużytego c z a s u . B a d a n i a z a pomocą filmu amerykańskie to kilka­ potwierdzają, że n a u c z a n i e z a pomocą pełnego z e s t a w u filmów s k r a c a proces n a u c z a n i a do 20-40°/o. D a n e , które n o t u j e się w E u r o p i e , a między i n n y m i i w Polsce, wykazują osiągnię­ c i a rzędu 10-20<Vo". Czy oszczędności czasu w t a k i c h ilościach mają znaczenie w nauczaniu etnografii? W y d a j e się, że t a k . Są, zwłaszcza n a latach pierwszych, zajęcia o charakterze wprowadzającym, które bez wątpienia przy w y k o r z y s t a n i u 1 9 W. Strykowski, Wyższej", R. 1968 z. 1, s. 182. Film w nauczaniu i wychowaniu, „Dydaktyka Szkoły �WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ 73 f i l m u zyskałyby n a efektywności i jednoczesnej oszczędności czasu. M a m na myśli głównie zajęcia o przewadze elementów pogląd owych, dotyczące k u l t u r y materialnej i częściowo duchowej. Jednakże m i m o t o oszczędność czasu osiągana w w y n i k u zastosowania f i l m u w działalności dydaktycznej m a dla nas mniejsze znaczenie. Piszę o t y m n a p i e r w s z y m miejscu, gdyż większość teoretyków zdaje się upatrywać główną zaletę w y k o r z y s t y w a n i a f i l m u w d y d a k t y c e właśnie w możliwości zaaplikowania w i d z o w i - u c z n i o w i większej p o r c j i i n f o r m a c j i w krótszym czasie. N i e od rzeczy będzie dodać, że dotyczy t o j e d n a k głównie szkolnictwa podstawowego i średniego, rzadziej niektórych masowych kierunków n a studiach wyższych. Jeśli zaś chodzi o f i l m d y d a k t y c z n y - u n i w e r s y t e c k i , t o najprzydatniejszy jest t a k i , „na którym — pisze L. Leja — można oglądać dokładnie t a k i e zjawiska, które w i n n y sposób są d l a studenta nieosiągalne" . Można b y n a t y m m i e j s c u przytoczyć dziesiątki faktów i zdarzeń wchodzących w zakres zainteresowań etnografii, których n i e można adek­ w a t n i e przekazać za pomocą słów, czy posługując się p r o s t y m i środkami nauczania. Ograniczenie się d o werbalnej s t r o n y n p . wykładu powoduje niejednokrotnie, że student uczy się nazw, które bardzo luźno kojarzą m u się z rzeczami l u b z j a w i s k a m i . Użycie f i l m u , dostarczenie bodźców w z r o kowo-słuchowych stwarza podstawy d o myślenia pojęciowego. F i l m p o ­ zwala poznać wszechstronnie zjawisko, niejako nauczyć się go, pamiętać na podstawie znacznej ilości cech oraz korzystać z doświadczenia, c z y l i krótko mówiąc, odwoływać się d o posiadanej w i e d z y w przyszłości. Posłu­ g i w a n i e się f i l m e m powoduje także: skupienie u w a g i studenta n a k o n ­ krecie, pobudza aktywność, uczy kojarzyć f a k t y , łączyć j e w ciągi m y ­ ślowe, wreszcie po p r o s t u interesuje. F i l m „wpływając n a rozwój ciągłości myśli i n t e r i o r y z u j e i pogłębia system wiedzy studenta. Naukę c z y n i p r z y ­ jemniejszą, a uczenie się t r w a l s z e " . 20 21 Wszystko, o c z y m była m o w a powyżej, dotyczy poznawczej f u n k c j i f i l m u . F u n k c j a t a polega n a p o k a z y w a n i u lepiej, dokładniej faktów, t r u d n o l u b wcale niedostępnych codziennemu oglądowi. Obok niej m a m y również d o czynienia z funkcją motywacyjno-ekspresyjną, t j . oddziaływaniem n a stronę emocjonalną widza. N i e jest t o f u n k c j a m n i e j istotna, gdyż p r z y nauczaniu etnografii, a także każdego innego przedmiotu, n i e jest rzeczą obojętną stosunek emocjonalny pobierającego wiedzę d o tej wiedzy. Beznamiętność n i g d y nie była cechą prawdziwego poznania. L . L e j a , Znajomość daktycznej, [w:] L . L e j a 1970, s. 12. 2 0 pedagogiczna filmu warunkiem [red.], Film skuteczną pomocą T e n ż e , Film dydaktyczny s z e j " , R. 1966 n r 3, s. 74. 2 1 w nauczaniu uniwersyteckim, jego efektywności dy­ dydaktyczną, Warszawa „Życie Szkoły W y ż ­ �74 RYSZARD KANTOR Dodać do tego należy jeszcze t z w . metodyczną funkcję f i l m u . L i k w i d u j e ona t a k niebezpieczny p r z y nauczaniu schematyzm, urozmaica proces nauczania i w y c h o w a n i a . Używanie f i l m u przez wykładowcę n i e pozwala m u na dydaktyczne skostnienie, w y m a g a od niego stałej aktywności i przedsiębiorczości, dostarcza także i j e m u n o w y c h doświadczeń pobudza­ jących myśl naukową. P o d s u m u j m y dotychczasowe rozważania. W f i l m i e , podobnie j a k i w i n n y c h środkach a u d i o w i z u a l n y c h , tkwią potencjalnie niezaprzeczalne wartości. Dzięki n i m f i l m d y d a k t y c z n y może spełniać następujące f u n k c j e : 1. F u n k c j e poznawcze: a) funkcję ilustracyjną — i l u s t r o w a n i e prze­ k a z y w a n y c h i n f o r m a c j i , b) funkcję dokumentacyjną — przekaz faktów i dokumentów, które w i n n y sposób n i e byłyby dostępne l u b byłyby t r u d n o dostępne, 2. Funkcję motywacyjno-ekspresyjną — oddziaływanie n a stronę emo­ cjonalną widza, 3. Funkcję przyspieszania procesu dydaktycznego, 4. Funkcję metodyczną — l i k w i d o w a n i e schematyzmu, urozmaicanie procesu dydaktyczno-wychowawczego. Funkcje powyższe, j a k w i e m y , tkwią j e d y n i e potencjalnie w f i l m i e . 2 2 „Film — podkreśla L . L e j a — użyty p r z e z dobrego n a u c z y c i e l a znającego m e t o ­ dykę s t o s o w a n i a , jego f u n k c j e d y d a k t y c z n e i możliwości w y c h o w a w c z e , j e s t w y ­ jątkową pomocą w n a u c z a n i u , gdy t e n s a m f i l m w rękach złego pedagoga może być j e d y n i e mniejszą l u b większą stratą c z a s u . Każdy f i l m umiejętnie w p l e c i o n y w p r o ­ ces d y d a k t y c z n y może wyświadczyć nieocenione dotąd korzyści pedagogiczne" 23 A b y jednak t a k się stało, m u s i istnieć podstawowy element — same f i l m y . O n i c h , o zasadach i problemach i c h realizacji, należy nieco po­ wiedzieć. Bez istnienia określonej ilości p o p r a w n y c h dydaktycznie filmów teza, że f i l m jest najdoskonalszą pomocą dydaktyczną w nauczaniu etno­ grafii, n i e da się zweryfikować w p r a k t y c e . 5. T E O R E T Y C Z N E I P R A K T Y C Z N E P R O B L E M Y R E A L I Z A C J I E T N O G R A F I C Z N Y C H FILMÓW O P R Z E Z N A C Z E N I U DYDAKTYCZNYM Powszechnie przyjęta definicja f i l m u dydaktycznego b r z m i następu­ jąco: „Film d y d a k t y c z n y (inne n a z w y : nauczający, adresowany, szkolny) jest f i l m e m f u n k c j o n a l n y m , który m a pełnić określone zadanie, t j . prze­ kazywać wiedzę, i t o w sposób najpełniej powiązany z programem, i w oparciu o zasady nauczania. F i l m d y d a k t y c z n y zawsze jest adresowany do określonego o d b i o r c y " . 24 W g A. n r 10, s. 2. Kawka, Film 2 3 Leja, Znajomość pedagogiczna..., 2 4 Jacoby, 2 2 Nowoczesne jako środek nauczania, s. 14. środki..., s. 6. „Szkoła Z a w o d o w a " , R. 1967 �75 WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ Główne zatem d e t e r m i n a n t y wpływające n a strukturę f i l m u d y d a k ­ tycznego t o : cel f i l m u , odbiorca, w a r u n k i w y k o r z y s t a n i a i k w a l i f i k a c j e posługującego się n i m nauczyciela. T r u i z m e m będzie stwierdzenie, że każdy f i l m d y d a k t y c z n y realizo­ w a n y jest w określonym celu. S t r u k t u r a f i l m u dydaktycznego jest uza­ leżniona od jego celu, którym jest precyzyjne i logiczne przedstawienie określonych i n f o r m a c j i . Wszelkie wtręty, polegające głównie na upiększa­ n i u f i l m u pod kątem estetyki, zgodnym zdaniem teoretyków i praktyków, osłabiają główną funkcję informacyjną f i l m u o przeznaczeniu nauczającym. Słusznie pisze S. Szuman: „[...] f i l m d y d a k t y c z n y , którego celem jest przekazywanie i n f o r m a c j i [nauczanie], składa się z określonej ilości »obra­ zowe, które posiadają właściwości »dawek« i n f o r m a c y j n y c h . Charakter uporządkowania »obrazów« [dawek] wyznacza strukturę f i l m u " . Jak w i ­ d z i m y określenie „obraz" m a tutaj zupełnie inne znaczenie niż w f i l m i e a r t y s t y c z n y m . N i e odnoszą się d o niego żadne kategorie estetyczne. 25 Najbardziej k o n s e k w e n t n y w Polsce badacz s t r u k t u r filmów d y d a k ­ tycznych, E. F l e m i n g , określa strukturę f i l m u jako „budowę wewnętrzną f i l m u , układ swoisty jego elementów obrazowych, sekwencji, scen, ujęć oraz tekstów słownych". N a podstawie analizy filmów t e o r e t y k t e n w y ­ różnił t r z y rodzaje s t r u k t u r f i l m u dydaktycznego: sumaryczną,- chrono­ logiczną i problemową. 26 Pierwsza t o zbiór obrazów luźno powiązanych. Całość t w o r z y sumę składników. D r u g a obejmuje f i l m y , w których obrazy uporządkowane są według następstwa czasowego (genetycznego) l u b rzeczowego (przyczyno­ wo-skutkowego). Trzeci rodzaj s t r u k t u r y — problemową — posiadają f i l m y , w których szereg obrazów uporządkowany jest zgodnie ze sposobem roz­ wiązywania p r o b l e m u podstawowego i problemów szczegółowych. S t r u k ­ t u r a f i l m u , j a k łatwo się zorientować, zależy w sposób zdecydowany o d f o r m y przekazu i n f o r m a c j i , f o r m y w y b r a n e j świadomie przez realiza­ torów . 27 D r u g i m elementem, o d którego w i s t o t n y sposób zależy s t r u k t u r a f i l m u , jest odbiorca. F i l m dydaktyczny, trzeba t o podkreślić z naciskiem, jest zawsze f i l m e m adresowanym do konkretnego widza. W zależności o d tego, czy będzie n i m uczeń czwartej k l a s y szkoły podstawowej, uczeń k l a s y m a t u r a l n e j l i c e u m , czy też student określonego k i e r u n k u studiów 2 5 S. Szuman, Pojęcie dawki estetycznej, „Przegląd F i l o z o f i c z n y " , R. 1949, s. 146. E . F l e m i n g , Wpływ struktury filmu dydaktycznego „Kwartalnik P e d a g o g i c z n y " , R. 1961 n r 1, s. 118. 2 8 na wyniki nauczania, Nieco i n a c z e j d z i e l i s t r u k t u r y filmów d y d a k t y c z n y c h W. Strykowski, Struktura i funkcja filmu dydaktycznego, [w:] L . b e j a [red.] Film skuteczną..., s. 44-57. A u t o r wyróżnia f i l m y o s t r u k t u r z e l i n i o w e j i s t r u k t u r z e rozgałęzionej. 2 7 �76 RYSZARD KANTOR wyższych — f i l m przybierze inną postać. Treść f i l m u , a co za t y m idzie jego strukturę, należy dostosować do możliwości i n t e l e k t u a l n y c h i recep­ c y j n y c h przewidywanego w i d z a i — oczywiście — d o jego potrzeb. W y ­ maga t o określonej w i e d z y wstępnej, a nawet, w zależności od s y t u a c j i , p e w n y c h badań — sondaży — przed przystąpieniem d o realizacji f i l m u . 1 K o l e j n y m elementem wpływającym na strukturę f i l m u dydaktycznego jest sposób, w j a k i m a o n być w y k o r z y s t y w a n y . Chodzi t u o jasne uświa­ domienie sobie, czy f i l m m a być głównym źródłem wiedzy, ilustracją w i a ­ domości podawanych słownie (źródłem uzupełniającym), czy też środkiem r e k a p i t u l a c j i i u t r w a l e n i a przerobionego materiału. Wiąże się t o z ele­ m e n t e m następnym, z k w a l i f i k a c j a m i użytkownika, którym jest każdy pedagog posługujący się w swojej pracy f i l m e m . W p r a w d z i e zdarzają się f i l m y dydaktyczne t z w . samokształceniowe, p r z y demonstracji których nie jest potrzebna czynna r o l a pedagoga, a n a w e t jego fizyczna obecność, lecz regułą są f i l m y , które wymagają czynnej i n t e r w e n c j i d y d a k t y k a i o n i c h jest głównie mowa. „Na to, żeby posługiwać się jakimś narzędziem — pisze t e o r e t y k f i l m u dydaktycznego J . Jacoby — trzeba j e przede wszyst­ k i m doskonale opanować, trzeba być świadomym jego działania i j e d n o ­ cześnie znać s k u t k i , które mogą być zarówno p o z y t y w n e j a k i negatywne, ze względu na niewłaściwe posługiwanie się narzędziem" . N i c dodać, n i c ująć. 28 Przed przystąpieniem d o realizacji f i l m u dydaktycznego należy zdać sobie sprawę z następujących faktów: a) j a k i e informacje i zespoły i n f o r ­ m a c j i należy przedstawiać p r z y pomocy f i l m u — „zasadą — t w i e r d z i B. B r y c k i — jest stwierdzenie mniejszej skuteczności dydaktycznej prze­ kazu i n f o r m a c j i n a drodze p o z a f i l m o w e j " ; b) d o kogo f i l m jest adreso­ w a n y i k t o będzie jego użytkownikiem; c) j a k a m a być długość f i l m u , czy p o w i n i e n być opatrzony komentarzem, czy konieczna jest taśma b a r w n a i t d . ; d) j a k i m i środkami w y r a z u można przekazać najskuteczniej założoną treść i formę. 29 Jest rzeczą mało prawdopodobną, a b y realizator f i l m u dydaktycznego łączył w sobie w j e d n a k o w y m s t o p n i u cechy i doświadczenie pedagoga i filmowca, a jednocześnie był przedstawicielem określonej d y s c y p l i n y n a u k o w e j , której osiągnięcia m a f i l m d y d a k t y c z n y zawierać. Stąd pytanie, k i m m a o n być przede w s z y s t k i m . Wydaje się, t a k w większości uważają teoretycy p r o b l e m u , że f i l m d y d a k t y c z n y p o w i n i e n być r e a l i z o w a n y przez naukowca l u b zespół naukowców, przedstawicieli określonej d y s c y p l i n y , p r z y pomocy zawodowych operatorów i p r z y ścisłej k o n s u l t a c j i odpo­ w i e d n i o w y b r a n y c h dydaktyków. 2 8 Jacoby, Nowoczesne środki..., s. 6. B . B r y c k i , Film o integracja s z e j " , R. 1067 n r 6/7, s. 71. 2 9 procesu dydaktycznego, „Życie Szkoły Wyż­ �WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ 77 Decydujący głos p r z y realizacji filmów etnograficznych o przeznacze­ n i u d y d a k t y c z n y m p o w i n i e n mieć etnograf. J a k dotąd jednak filmów t a ­ k i c h w Polsce n i e realizuje się. Niestety, produkcja filmów d y d a k t y c z n y c h jest bardzo kosztowna. F i l m nauczający adresowany do kilkudziesięciu osób (nawet k i l k u s e t ) pozostaje utopią. Dobre dydaktyczne f i l m y o treści etnograficznej mogłyby być przedmiotem międzynarodowej w y m i a n y , która w sposób zdecydowany rozszerzyłaby i c h oddziaływanie i wpłynęła na obniżenie kosztów p r o d u k c j i , ale żeby produkować dobre f i l m y d y d a k ­ tyczne trzeba posiadać znaczne doświadczenie, którego n i e zdobędzie się wyłącznie drogą teoretycznych rozważań. E t n o g r a f - d y d a k t y k n a szczęście nie jest zupełnie pozbawiony możli­ wości korzystania w swojej pracy z pomocy f i l m u . F i l m y naukowo-badaw­ cze, które choć w nikłych ilościach, ale j e d n a k powstają, mogą zostać użyte d o celów d y d a k t y c z n y c h , • często bez specjalnego przystosowania. M i m o że głównie „przeznaczone dla specjalistów j a k o narzędzie i materiał badań, mogą być również wykorzystane d o celów d y d a k t y c z n y c h , szcze­ gólnie w szkolnictwie wyższym" . Podobnie, o czym będzie jeszcze mowa, choć już w znacznie m n i e j s z y m zakresie i p r z y zachowaniu większej ostrożności, mogą być użyte d o n a u ­ czania e t n o g r a f i i f i l m y popularnonaukowe l u b i c h fragmenty, które po w n i k l i w e j ocenie uznane zostaną za dydaktycznie przydatne. 30 6. A N A L I Z A A K T U A L N E G O S T A N U W Y K O R Z Y S T A N I A F I L M U W DZIAŁALNOŚCI D Y D A K T Y C Z N E J PLACÓWEK E T N O G R A F I C Z N Y C H W POLSCE Jak w świetle tego, co dotychczas powiedziałem, wygląda s t a n w y k o ­ rzystania f i l m u w pracy dydaktycznej k a t e d r etnografii? B r a k m i niestety materiałów d o głębszej analizy, ponieważ n i e pozostaje zazwyczaj żaden ślad t a k i e j działalności poza zawodną pamięcią osób zainteresowanych. Jedno wszakże można powiedzieć z całą pewnością: w yk orz ys t a nie f i l m u w pracy dydaktycznej oparte jest n a i n d y w i d u a l n e j i n i c j a t y w i e wykła­ dowcy, n i e j e d n o k r o t n i e na jego p r y w a t n y c h k o n t a k t a c h , które umożliwiają m u bądź wypożyczanie odpowiednich filmów, bądź sali, bądź też stwarzają inne sprzyjające w a r u n k i . W k o n s e k w e n c j i n i e znalazłem dowodu, a b y k i e d y k o l w i e k f i l m o charakterze d y d a k t y c z n y m był użyty p r z y nauczaniu etnografii w sposób w pełni świadomy, n i e przypadkowy, w powiązaniu z całym procesem d y d a k t y c z n y m i metodycznie p o p r a w n y . Odbywały się w p r a w d z i e seanse f i l m o w e , na które składały się m n i e j Strykowski, Struktura..., s. 44 �78 RYSZARD KANTOR l u b bardziej logicznie dobrane zestawy mające ilustrować omawiane w przeszłości l u b planowane na przyszłość t e m a t y zajęć. Były t o jednak zawsze s e a n s e , a n i e zajęcia z f i l m e m . Różnica między t y m i pojęciami jest wyraźna. N a w e t jeśli po seansie nastąpi dyskusja, m a ona zupełnie i n n y charakter niż dyskusja wpleciona w zajęcia z f i l m e m . W p i e r w s z y m w y p a d k u następuje pewne oderwanie w i d z a od właściwego-dydaktycznego-celu wyświetlania filmów, w d r u g i m związek t e n jest ściślejszy przez f o r m a l n y charakter pokazu. Krótko mówiąc, w w y p a d k u seansu f i l m o w e g o zorganizowanego w nadzwyczajnych w a r u n k a c h (inna sala, inna p o r a zajęć) upodabnia się o n do seansu k i n o w e g o i narzuca przez t o czysto r o z r y w k o w y nastrój całej imprezie. Użycie natomiast f i l m u podczas zajęć, ze w s z y s t k i m i wypływającymi z tego konsekwencjami, w określonym m o ­ mencie wykładu, nawiązywanie d o niego, wracanie k i l k a k r o t n e d o n a j ­ ciekawszych, najistotniejszych, a także najbardziej k o n t r o w e r s y j n y c h sek­ w e n c j i t w o r z y nastrój sprzyjający poznaniu, d a l e k i od biernej r o z r y w k i . Dopiero w t a k i c h w a r u n k a c h mogą się zrealizować funkcje f i l m u d y d a k ­ tycznego. Z bezpośrednich rozmów z d y d a k t y k a m i nasuwa m i się p e w i e n ciąg przyczyn, które wpływają n a niedowład w zakresie w y k o r z y s t y w a n i a f i l m u w p r a c y dydaktycznej. Są t o : a) niedocenianie l u b wręcz negowanie pozy­ t y w n e j r o l i f i l m u w nauczaniu etnografii, b) b r a k metodycznych podstaw do pracy z f i l m e m d y d a k t y c z n y m , c) b r a k przygotowania f i l m o w e g o (za­ równo w zakresie t e o r i i f i l m u , j a k i posługiwania się sprzętem p r o j e k c y j ­ n y m ) , d) b r a k odpowiednich pomieszczeń i sprzętu, e) b r a k odpowiednich filmów, trudności z i c h wypożyczeniem, b r a k niezbędnych i n f o r m a c j i n a t e n temat. Pogląd pierwszy, stosunkowo r z a d k i , wygłaszany był n i e wprost, lecz w sposób dalece zawoalowany. N i e w a r t o na t y m miejscu odpowiadać na zarzut nieprzydatności f i l m u w nauczaniu etnografii. Zostało to, m a m nadzieję, wystarczająco uczynione n a poprzednich stronach. Nasuwa się przypuszczenie, że niechętny stosunek d o f i l m u m a w w i e l u przypadkach daleko prostsze wyjaśnienie, niżby t o wynikało ze słów oponentów. Praca z f i l m e m w y m a g a o d wykładowcy większej aktywności, lepszego przygo­ t o w y w a n i a się d o zajęć, większej operatywności. N i e w s z y s t k i m odpo­ w i a d a taka perspektywa, stąd dążenie do zachowania stanu aktualnego, w którym n a pracę dydaktyczną z f i l m e m p o p r o s t u n i e m a miejsca. Jeśli zaś chodzi o b r a k metodycznych podstaw d o pracy z d y d a k t y c z ­ n y m f i l m e m o treści etnograficznej, t o można t y l k o zalecić natychmiastowe przystąpienie do t a k i e j pracy, kierując się z jednej strony intuicją, z d r u ­ giej zaś doświadczeniem dydaktyków z i n n y c h dyscyplin, którzy często zamieszczają u w a g i na t e n temat w czasopismach pedagogicznych. Ogólne i �WYKORZYSTANIE 79 FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ zasady metodyczne dałoby się już obecnie sformułować, a w przyszłości na podstawie k o n k r e t n y c h doświadczeń sprecyzować. Wydaje się, że b r a k przygotowania filmowego wykładowców mógłby łatwo zostać n a p r a w i o n y dobrze przemyślanymi k u r s a m i i odpowiednią literaturą. Teoretyczne przygotowanie p o w i n n o się łączyć ściśle z p r a k ­ t y c z n y m . Szczególny nacisk należałoby położyć n a umiejętność posługi­ w a n i a się t e c h n i c z n y m sprzętem, n i e t y l k o ściśle f i l m o w y m , która t o umiejętność należy obecnie d o rzadkości, a jest przecież p o d s t a w o w y m w a r u n k i e m dalszej działalności. Bardzo i s t o t n y m niedostatkiem jest b r a k o d p o w i e d n i c h pomieszczeń i sprzętu. Wszystkie k a t e d r y e t n o g r a f i i prowadzące działalność d y d a k ­ tyczną cierpią n a n i e d o m o g i lokalowe. Myśl o salach a u d i o w i z u a l n y c h jest w t y c h w a r u n k a c h wręcz utopią. P r o b l e m t e n jednak m u s i zostać rozwią­ zany, b o inaczej cała e w e n t u a l n a akcja wzmocnienia oddziaływania środ­ ków d y d a k t y c z n y c h i unowocześnienia ich, m . i n . przez wprowadzenie f i l m u , spali n a panewce. O sprzęcie była już uprzednio mowa. N i e o d rzeczy będzie t u j e d n a k uwaga, że nasz przemysł jest wyraźnie w t e j dziedzinie zapóźniony i są, a zapewne i długo jeszcze będą, kłopoty z za­ k u p e m wysokiej jakości sprzętu n a naszym r y n k u . Najistotniejszy jest j e d n a k b r a k odpowiednich filmów. Mówiłem już, że n i e m a zupełnie etnograficznych filmów o przeznaczeniu d y d a k t y c z ­ n y m z założenia i że w tej sytuacji posługiwać się trzeba f i l m a m i popular­ n o n a u k o w y m i o n i s k i e j , n i e k i e d y wręcz z n i k o m e j , przydatności dla d y d a k ­ t y k i . W analogicznej s y t u a c j i znaleźli się geografowie, którzy s t w o r z y l i specjalną komisję do oceny dydaktycznej przydatności filmów p o p u l a r ­ n o n a u k o w y c h o tematyce geograficznej. Okazało się, że zaledwie ok. 1 0 % tego t y p u filmów, z dużymi zresztą zastrzeżeniami, może być w y k o r z y ­ stane w p r a c y d y d a k t y c z n e j wyższej u c z e l n i . Procent p r z y d a t n y c h f i l ­ mów p o p u l a r n o n a u k o w y c h o tematyce etnograficznej n i e byłby zapewne większy. Opierając się na znanych m i f i l m o g r a f i a c h i n a publikacjach miesięcznika „Kamera" można b y się doliczyć w okresie p o w o j e n n y m ok. 120-150 filmów p o p u l a r n o n a u k o w y c h o m n i e j l u b więcej eksponowa­ n y m temacie e t n o g r a f i c z n y m . Daje to, przez analogię z f i l m a m i geogra­ f i c z n y m i , ok. 12-15 filmów możliwych do w y k o r z y s t a n i a w dydaktyce. 31 32 3 1 С. С z a p ó w, Badawcza i dydaktyczna rola filmu w szkole wyższej, „Zycie Szkoły Wyższej", R . 1953 n r 6, s. 108. 3 2 Z. G a wrak, Filmografia sztuki ludowej i folkloru s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 11 :1957 n r 2, e. 119-121; t e n ż e , wej i folkloru za lata za lata 1945-1956, Filmografia sztuki „Pol­ ludo­ 1956-1960, „Polska S z t u k a L u d o w a " , R . 15 :1961 n r 2, 118-121. Miesięcznik „ K a m e r a " (od n i e d a w n a zmienił nazwę n a „Studio") d r u k u j e w n u m e r z e dokładne d a n e o n o w y c h f i l m a c h krótkometrażowych. każdym �RYSZARD 80 KANTOR Być może przydatne byłyby także pewne f r a g m e n t y filmów nie z a k w a l i ­ f i k o w a n y c h w całości oraz f i l m y telewizyjne. N i e jest t o niestety dużo, ale z uwzględnieniem filmów zagranicznych (m. i n . wypożyczanych przez ambasady) oraz własnych filmów naukowo-badawczych, na początek ilość ta byłaby wystarczająca. Tworzenie f i l m o t e k p r z y k a t e d r a c h e t n o g r a f i i byłoby w t y m kontekście bardzo przydatne, lecz także dość kosztowne. Rozważane zagadnienia można b y podsumować krótko. F i l m jest bez wątpienia n i e z w y k l e przydatną pomocą naukową, lecz jego wprowadzenie do d y d a k t y k i n a t r a f i a , szczególnie w etnografii, n a w i e l e różnorodnych trudności, o których była mowa. Należy, n i e ulega t o wątpliwości, w znacz­ n i e większym s t o p n i u niż dotychczas zwracać n a te p r o b l e m y uwagę. Trzeba, z t y chyba także każdy się zgodzi, lepiej zaopatrzyć k a t e d r y etnografii w sprzęt techniczny, trzeba przeszkolić p r z y n a j m n i e j część p r a ­ cowników w zakresie posługiwania się t y m sprzętem i w ogólnych zasa­ dach w y k o r z y s t y w a n i a f i l m u w dydaktyce. Trzeba wreszcie a u t o r y t a t y w ­ n i e orzec, które f i l m y (naukowo-badawcze i popularnonaukowe) nadają się do w y k o r z y s t a n i a w działalności dydaktycznej i , co najistotniejsze, walczyć o wzrost i c h liczby przez produkcję i wymianę międzynarodową. Trzeba tworzyć f i l m o t e k i p r z y katedrach, a b y każdy p r z y d a t n y dydaktycznie f i l m był w każdej c h w i l i dostępny. m ł Wszystkie jednak postulaty tego rodzaju będą j e d y n i e marzeniami, jeśli n i e będzie istniało szerokie zainteresowanie tą problematyką i jeśli za n i m n i e pójdzie k o n k r e t n a praca ludzi, którzy mogą i p o w i n n i się t y m zająć. K a t e d r a E t n o g r a f i i Słowian U J G r o d z k a 52 31-044 K r a k ó w Ryszard Kantor THE U S E OF F I L M IN DIDACTIC ACTIVITIES OF ETHNOGRAPHIC INSTITUTIONS S u m m a r y Modern facilities, and f i l m among them, a r e increasingly applied aids i n t h e epoch of t h e s c i e n t i f i c a n d t e c h n i c a l r e v o l u t i o n . T h e r o l e as teaching of f i l m i s p r o m i n e n t b e c a u s e it helps t o v i s u a l i z e t h e c o n t e n t s t h a t a r e taught. I n effect, t h e process of t e a c h i n g c a n be m a d e m u c h m o r e i n t e n s i v e a n d efficient, b y a t r a i n e d pedagogue. F o r c o m p l e x r e a s o n s , f i l m h a s failed to be u s e d p r o p e r l y i n t h e d i d a c t i c p r a c t i c e of ethnographic institutions. A n a l y s i n g those r e a s o n s separately, t h e a u t h o r a t t e m p t s to suggest concrete r e m e d i e s . T h e most i m p o r t a n t of t h e m s e e m s to be t h e p o s t u l a t e �WYKORZYSTANIE FILMU W to t r a i n P o l i s h ethnographers DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ 81 both t h e o r e t i c a l l y a n d p r a c t i c a l l y i n d i d a c t i c a p p l i c a ­ tions of f i l m a n d i n p r a c t i c a l h a n d l i n g of f i l m i m p l e m e n t s . It w i l l only be possible to m a k e more extensive use of film i n the didactic a c t i v i t i e s of ethnographers, w h e n a d e q u a t e f i l m s devoted to r e l e v a n t s u b j e c t become available demand i n sufficient amount; such films from film makers. 6 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 ethnographers active as teachers should � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e795a976080fdc39b6addc9fbfdffa95.pdf e8411db26a51c5ca0189a8b5aaca999f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:847 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:779 Title A name given to the resource Tradycyjna uprawa winorośli w Afganistanie / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.143-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z.. 1 KRZYSZTOF WOLSKI T R A D Y C Y J N A U P R A W A WINOROŚLI W A F G A N I S T A N I E Afganistan., j e d e n z n i e l i c z n y c h krajów świata, gdzie t r a d y c y j n e m e ­ t o d y i t e c h n i k i w r o l n i c t w i e jeszcze n i e ustępują nowoczesności, posiada niektóre dziedziny gospodarki rolnej z d a w n a doskonale rozwinięte i w y ­ soko postawione.' Sadownictwo i ogrodnictwo stanowią słuszną dumę tego k r a j u , a uprawę w i n n e j latorośli można uznać za najlepiej rozwiniętą i c h gałęź. Powierzchnia A f g a n i s t a n u n i e jest a n i pomierzona dokładnie, a n i o b l i ­ czona. Niektórzy badacze przyjmują, że liczy ona 635 000 k m , z tego wzniesione d o 300 m n.p.m. jest 5600 k m (0,9%), o d 300-600 m — 58 500 k m |(9;2%), o d 600-1800 m — 294 000 k m (46,3%), o d 18003000 m — 210 000 k m (33,1%), a ponad 3000 m — 66 900 k m (10,5%) Badane obszary znajdują się w g r u p i e d r u g i e j , trzeciej i czwartej. P o w ­ szechnie p r z y j m u j e się, że obszar A f g a n i s t a n u w y n o s i 657 500 k m , a przeważnie mówi się o 650 000 k m . T e r e n y użytkowane rolniczo' (zajęte pod uprawę) zajmują 78 000 k m , t o jest 1 1 , 9 % p o w i e r z c h n i k r a j u . W t y m t e r e n y nawadniane wodą z rzek rud-i-bar zajmują 3,38 m i l . h a (5,2%), nawadniane wodą ze źródeł i studni czeszmeh sar 0,87 m i l . h a (1,3%), a wodą z kanałów podziemnych karizi 1,06 m i l . h a (1,6%), zaś u p r a w y suche lalmi zajmują 2,49 m i l . ha( 3,8%). N a t u r a l n i e n i e w l i c z a się d o tegO' łąk i pastwisk zajmujących 3,20 m i l . ha ( 4 , 9 % ) . Inne źródła podają, że t e r e n y użytkowane rolniczo' zajmują obszar około 120 000 k m , co w stosunku do powierzchni k r a j u w y n o s i około 1 8 % *. 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 3 2 Badania n a d uprawą w i n n e j latorośli w Afganistanie i n a najbliższych terenach przyległych północnego Beludżystanu w Pakistanie miałem możJ . H u m l u гл, L a géographie h a g u e 1959, s. 17. 1 К. s. 336. 2 Wolski, Afganistan, [w:] D ł N. W i 1 b e r, Afghanistan, 1962, s. 339. 3 * Wolski, op. cit., s. 339. de l'Afghanistan. Geografia its people, Etude powszechna, its society d'un pays t. aride, Copen­ I V , W a r s z a w a 1967, its culture, New Haven �144 KRZYSZTOF WOLSKI ność przeprowadzać w i e l o k r o t n i e podczas k i l k u m o i c h w y p r a w n a Środko­ w y Wschód w latach 1960-1973 . B a d a n i a m i objęto w Afganistanie obszary wokół miasta Kandahar n a południowym zachodzie, K a l a t - i - G h i l z a j (prow. Zabul) i Ghazni oraz Gardezu n a południu, prowincję Logar w A f g a n i ­ stanie środkowym, okolice K a b u l u i południowe stoki H i n d u k u s z u ( K o h - i Daman, dolinę r z e k i Ghor.band, okolice Bamijanu) w Afganistanie środ­ k o w y m , okolice Khindżian, Duszambe i P u l - e - C h u m r i n a północnych zbo­ czach H i n d u k u s z u Środkowego oraz Taszkhurgan, Mazar-i-Szerif i K h a nabad w Afganistanie północnym a wreszcie Badachszan (okolice miasta Faizabad) w Afganistanie północno-wschodnim. s Badania przeprowadzane były w różnych porach r o k u , przeważnie jednak w lecie i jesienią, g d y owoce w i n o g r a d u dojrzewały, a r y n e k pełen był różnych o d m i a n w i n o g r o n . L i c z n i i n f o r m a t o r z y r e k r u t o w a l i się spo­ śród właścicieli w i n n i c , ogrodników, kupców, a także przygodnych zna­ jomych. U p r a w a winorośli w chłodniejszych rejonach Środkowego Wschodu m a równie stare tradycje, j a k u p r a w a p a l m y d a k t y l o w e j w rejonach u p a l n y c h . Pomijając już udział w i n a w m i t a c h śródziemnomorskich (np. greckich) czy w Biblii, powszechne występowanie liścia w i n n e g o i grona w i n n e g o j a k o m o t y w u dekoracyjnego w najstarszych ceramikach Wschodu jest dowodem dawności u p r a w i wagi, jaką d o tej u p r a w y przykładano. Ciąg­ łość u p r a w y g a t u n k u Vitis vinifera możemy obserwować w w i e l u krajach basenu Morza Śródziemnego, j a k również n a Środkowym Wschodzie, gdzie winorośl właściwa (Vitis vinifera możemy obserwować na Środko­ w y m Wschodzie, gdzie winorośl właściwa (Vitis vinifera) jest u p r a w i a n a w najprzeróżniejszych w a r u n k a c h m i k r o k l i m a t y c z n y c h (oazy itp.), gle­ b o w y c h i wysokościowych, w strefie k l i m a t u ciepłego i umiarkowanego. Oczywiście od wieków trwająca u p r a w a pozwoliła n a w y t w o r z e n i e w i e l u o d m i a n g a t u n k u , s i l n i e zróżnicowanych w wydajności, t y p i e i w w i e l ­ kości owoców, smaku, a wreszcie odporności n a działanie czynników k l i ­ matycznych, j a k m r o z y l u b upały, długotrwała susza czy deszcz, oraz o d ­ porności n a choroby. Zresztą p i e r w o t n e siedlisko winorośli mieścić się może i mieści się t a k w ośrodkach pochodzenia roślin u p r a w n y c h n a o b ­ szarze p r z y p a m i r s k i m , czyli centralnoazjatyekim, j a k i w ośrodku B l i s k i e ­ go Wschodu, c z y l i przednioazjatyckim . I dziś jeszcze w różnych r e j o ­ nach A f g a n i s t a n u spotkać można różne o d m i a n y dzikiej winorośli, już t o krzewiastej (np. w Badachszanie l u b Kandaharze), już t o karłowatej pną­ cej. Długowiekowa izolacja Afganistanu i n i e w i e l k a ilość badań botanicz6 5 W l a t a c h 1960-1961, 1964, 1972 i 1973 przeprowadziłem b a d a n i a Beludżystanie, w A f g a n i s t a n i e 6 M. N o w i ń s k i , Dzieje w północnym zaś w l a t a c h 1969, 1971, 1972 i 1973. upraw i roślin uprawnych, Warszawa 1970, s. 25-27 �U P R A W A WINOROŚLI W 145 AFGANISTANIE n y c h n a obszarach wschodnioirańskich uniemożliwiają wysunięcie odpo­ w i e d n i c h wniosków odnośnie do autochtonicznych o d m i a n i autochtoniczności winorośli n a t y c h terenach. W p r a w d z i e J . H u m l u m twierdził, że winorośli n i e spotyka się t a m j a k o dziko rosnącej , j e d n a k zetknąłem się z dziką winoroślą jadalną w okolicach K a n d a h a r u oraz w rejonie K w e t t a - P i s z i n w pakistańskim Beludżystanie. N i e jest j e d n a k wykluczone, że może to być winorośl zdzi­ czała, gdyż przemieszczenia osad l u d z k i c h następowały t a m często. Z d r u ­ giej strony pochodzić może ona z pestek którejś z o d m i a n u p r a w n y c h , p r z y p a d k o w o zasianych n a ustroniach. Winogrona północnego A f g a n i s t a n u j a k o doskonałe w s m a k u wspomina p r z y opisie T e r m e z u słynny podróżnik z X I V w i e k u I b n B a t t u t a (13251354) , a przecież w e współczesnym Afganistanie najlepszą sławę mają w i n o g r o n a okolic K a n d a h a r u , następnie k o t l i n a p r o w i n c j i P a r w a n u , c z y l i okolice C z a r i k a r u n a p n . od K a b u l u , a dopiero n a t r z e c i m miejscu stawia się w i n o g r o n a północy. 7 8 Okręgi u p r a w y winorośli w Afganistanie t o przede w s z y s t k i m K a n d a ­ h a r n a południowym zachodzie, w c e n t r u m K o h - i - D a m a n (czyli p r o w i n c j a P a r w a n i Kapisa w okolicy K a b u l u ) oraz Maimene i Mazar-i-Szerif n a północy . O p t y m a l n y m i w a r u n k a m i u p r a w y Vitis vinifera ssp. sativa „tok" ( f . ) l u b „tok-e-angur" (f.) są t e r e n y o glebach ciepłych, głębokich i p r z e p u ­ szczalnych ze znacznymi ilościami w a p n a w glebie. Winorośl dobrze się udaje również n a glebach górskich, k a m i e n i s t y c h , a zawierających sporo wapna, jednak n i e z b y t w y s o k o położonych, b o w Afganistanie ponad 2500 m n.p.m. już n i e sięga , a choć sporadycznie t r a f i a się jeszcze wyżej i owocuje, t o n a t y c h w y s o k o położonych stanowiskach daje drobne owoce. 9 1 0 11 Winorośl dzięki znacznej długości k o r z e n i (dochodzących do 7 m) doskonale p o t r a f i przetrwać porę suchą. Może się obywać nawet bez sztucznego nawadniania, co jest rzeczą niezmiernie ważną w s u c h y m k l i - 7 8 H u m l ů m , op. cit., s. 183. Ibn Warszawa 9 Battuta, Por. H u m l u m , 1 0 Osobliwości miast i dziwy podróży, red. A. Zajączkowski, 1902, s. 141. op. cit., s. 184. f. = n a z w a w języku f a r s i ( p e r s k i m ) , p. = n a z w a w języku p a s z t u . 11 Winorośl rosnąca n a w y s . 2350 m n.p.m. spotykał J . H u m l u m (op. cit., s. 188). Rośnie o n a w tym wymaga różnych w a r u n k a c h lepszego n a różnych wysokościach z t y m , że i m wyżej, nasłonecznienia, a w z i m i e ochrony. W mych badaniach nad Zatoką Perską ( w 1971 r.) spotkałem w i n n i c e w o k o l i c y B u s z e h r u p r a w i e n a s a m y m brzegu morskim (otoczone murami t r a m i i solą). 10 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 z kamieni wapiennych, d l a osłony p r z e d wia­ �146 KRZYSZTOF WOLSKI macie A f g a n i s t a n u . Winną latorośl można zasadzić n a w i e l u miejscach, które się z p o w o d u jakości gleby, nachylenia t e r e n u i t p . n i e nadają do u p r a w y i n n y c h roślin. Gdzie już n i e m a miejsca na u p r a w y zboża, t a m jeszcze można sadzić winorośl, a t a k i c h zakątków w dolinach górskich środkowego A f g a n i s t a n u jest sporo. Przykładem mogą być d o l i n y r z e k i G h o r b a n d czy Pandżir l u b Logar (w okręgu Z a r h u n Szahr, gdzie dolina znacznie się zwęża). 12 R y c . 1. W i n n i c e w prow. P a r w a n w okolicy m. C z a r i k a r F o t . K . W o l s k i , 1973 Wydajność w i n n i c afganskich zależy od ogólnych, warunków k l i m a ­ t y c z n y c h danego r o k u , z t y m , że lata suche (lecz nie skrajnie suche, j a k 1971, gdy k r z e w y w p r o w i n c j i P a r w a n zasychały z b r a k u w o d y ) nie o d ­ bijają się źle na wielkości p l o n u , a n a w e t przeciwnie, w t a k i c h latach owoce bywają słodsze i t y m s a m y m cenniejsze, n p . j a k o r o d z y n k i , również wydajność zależy od umiejętnej pielęgnacji w i n n i c . Sadownictwo baghdari o d g r y w a bardzo poważną rolę w r o l n i c t w i e Afganistanu. Wszelkie owoce mewadżiat zajmują niepoślednie miejsce w wyżywieniu i eksporcie k r a j o w y m . W latach 1956-1959 wartość ekspor1 2 P o r . S. M a d e j , Winorośl. W a r s z a w a 1957, s. 46. �U P R A W A WINOROŚLI W 147 AFGANISTANIE t u świeżych owoców stanowiła 1 0 % całego dochodu z eksportu. W latach następnych eksport jeszcze wzrósł. Owoce suszone grają poważniejszą r o ­ lę, przynosząc k r a j o w i 2 7 , 5 % wartości całego eksportu. Pozycja owoców w eksporcie przeważała nawet n a d eksportem karakułów (25,4%) w y n o ­ sząc 37,5%, ilościowo zaś składało się n a tę cyfrę 33 800 t o n owoców świeżych i 27 000 t o n owoców s u s z o n y c h , z czego poważną większość stanowiły r o d z y n k i . W latach 1954-1955 dochód A f g a n i s t a n u z eksportu owoców świeżych wynosił 115 milionów afgani (Indie 85 milionów, P a k i ­ stan 30 milionów), suchych zaś 432 m i l . afgani (Indie 386 m i l . , Pakistan 18 m i l . , ZSRR 11 m i l . , U S A 6 m i l . ) . Owoce suszone t o w % r o d z y n k i , a n a pozostałą Vs składają się morele, migdały i pistacje. Orzechy grają znikomą rolę w eksporcie. Region K a n d a h a r u w latach 1956-1957 d o ­ starczył 7 0 % e k s p o r t o w a n y c h z A f g a n i s t a n u suszonych owoców . Głów­ n i e były to kiszmisz, c z y l i r o d z y n k i . 13 u 15 Na terenie A f g a n i s t a n u można wyróżnić d w a zasadnicze t y p y w i n n i c : w i n n i c e przydomowe w ogrodach oraz w i n n i c e polne. W i n n i c e p r z y d o ­ m o w e w n i e w i e l k i c h ogrodach występują przeważnie w środkowym i pół­ n o c n y m Afganistanie, w i n n i c e zaś jako u p r a w y polowe w południowo-zachodnim. N i e k i e d y sady i w i n n i c e położone są z dala o d osad, z których dochodzi się dla pielęgnacji roślin. Czasami w t a k i c h ogrodach rezydują baghwan (p.), c z y l i ogrodnicy, ale b y w a i tak, że w i n n i c e , otoczone g l i n i a ­ n y m m u r e m (jak n p . w Sarai Chodżia n a północ o d K a b u l u ) są p i l n o w a n e jedynie w okresie dojrzewania w i n o g r o n . Niektóre w i n n i c e w K o h - i - D a m a n są t y l k o ogrodzone d r u t e m kolczastym. W i n n i c e polowe n p . w o k o ­ l i c y K a n d a h a r u przeważnie bywają otoczone g l i n i a n y m m u r e m . Spotyka się też drobne u p r a w y , składające się z k i l k u krzewów w i n o ­ rośli zasadzonych tuż przy ścianach domów. Pędy roślin pną się p o żer­ dziach p r z y ścianach, l u b też puszczone są n a płaski dach i t a m dopiero rozpięte na n i e w i e l k i c h rusztowaniach . W i n n i c e z r u s z t o w a n i a m i określa się j a k o tok-e-swara. Sporo i c h w d o l i n i e rzeki Ghorband w miejscowości Czardeh G h o r b a n d i w G u l Behar. Mają one tę zaletę, że są zabezpie­ czone przed szkodnikami i złodziejami, ale pozostają narażone na zapędy dzieci domowych, a często i inwentarza (kozy). 16 T y p o w a n i z i n n a w i n n i c a angur-i-bagh (f.) pod Kandaharem, obojętnie czy jest ona polna czy ogrodowa, przydomowa, w porze zimowej, g d y z w i n o g r a d u opadają liście, przedstawia się j a k o szereg wałów i rowów. W r o w a c h dżiowa (p.) u podnóża wałów puszta (p.), zawsze po i c h s t r o n i e 1 3 W i 1 b e r, op. cit., s. 284. 14 H u m 1 u m, op. cit., s. 349. 15 H u m l ů m , op. cit., s. 348. 16 B a d a n i a w dolinie r z e k i G h o r b a n d w środkowym H i n d u k u s z u , lato-jesień 1960. �148 KRZYSZTOF WOLSKI północnej l u b n i e k i e d y wschodniej zasadzone są k r z a k i w i n o g r a d u w o d ­ ległości od siebie od 1,5 d o 2,5 n i . M a t o n a celu ochronę roślin przed n a d m i e r n y m działaniem p r o m i e n i słonecznych i umieszczenie p n i a p o stronie cienistej puszta. Rów dżiowa jest głębokości około 0,75-1 m , a n i e ­ k i e d y dochodzi d o 2 m , szerokość zaś jego w y n o s i około 1-1,5 m . Długość dżiowa dochodzi nieraz d o 30 m . U jednego końca w i n n i c y l u b w j e j połowie prostopadle do dżiowa biegnie rów samana, którym doprowadza się z p o t o k u wodę. W o k o l i c y C z a r i k a r u i w ogóle w n i z i n n y c h w i n n i c a c h środkowego A f g a n i s t a n u grzędy, n a których rosną k r z e w y , są niższe (ok. V2 m wysokości). N i e k i e d y winorośl jest sadzona na n i e w i e l k i c h kopczy­ kach. W środkowym Afganistanie, w dolinach H i n d u k u s z u , również koło K a l a t - i - G h i l z a i , w Logar i n a w i e l u jeszcze górzystych obszarach A f g a n i ­ stanu w i d u j e się w i n n i c e posadzone n a tarasowatych zboczach dolin. K r z e ­ w y są t a m mniejsze niż w w i n n i c a c h n i z i n n y c h , a nawadnia się j e wodą bieżącą w r o w k a c h n a poszczególnych tarasach. W w i n n i c a c h p r z y d o m o w y c h , gdzie w i n o g r a d puszczony jest na ściany l u b n a dach d o m u , k r z e w o t r z y m u j e wodę doprowadzoną małym r o w k i e m dżiujcza (i.) (bruzdą) z ogrodu. N i e k i e d y n a s k r a j u sadów mieszczą się małe w i n n i c e . W i n o g r a d pnie się t a m n a m o r w y l u b i n n e drzewa. K r z e w rośnie u stóp drzew i w r a z z n i m i jest nawadniany. Zazwyczaj t a k i e w i n n i c e bywają nieco zanie­ dbane, przycinanie b o w i e m w i n o g r a d u pnącego się na drzewa jest u t r u d ­ nione, a s k u t k i e m tego owoce są pośledniejszego g a t u n k u i nie cieszą się p o p y t e m n a r y n k u . W i n n c e tego t y p u spotyka się n a obszarze całego A f g a n i s t a n u , lecz głównie na północy, koło Mazar-i-Szerif. W i n o g r a d n a d r z e w n y b y w a określony j a k o angur-e-edrahti. N a drzewa puszcza się odmianę o owocach granatowo-czarnych, d r o b n y c h , z pestkami i bardzo słodkich. Osobno w y p a d n i e parę słów poświęcić w i n n i c o m mieszczącym się w czę­ ści ozdobnej zwykłego ogrodu l u b w ogrodzie ozdobnym. Są t o w i n n i c e -pergole czalia (f.), spotykane w Koh-e-Daman, pod K a b u l e m l u b K a n daharem czy Ghazni. K r z e w rośnie w r o w k u nawadniającym, a łodygi rozpięte są n a drewnianej k r a t o w n i c y l u b odpowiednio przygiętych k i j a c h . N o w e w i n n i c e zakłada się n a wiosnę ( l u t y — marzec), g d y m a się d o dyspozycji sporo obciętych pędów pochodzących z przecinki s t a r y c h W i ­ nogradów. Obcięte pędy w dwóch trzecich długości zakopuje się do ziemi, po północnej stronie kopców z i e m n y c h w okolicach K a n d a h a r u , a n a pozo­ stałych chłodniejszych i przeważnie w i l g o t n i e j szych terenach po d o w o l ­ n y c h stronach; w d o l i n i e zaś r z e k i Ghorband n a w e t n a południowych zboczach. Jednak wszędzie uważa się, a b y dać sadzonkom nieco cienia. Łodygi po wiosennych deszczach wypuszczają liście, po sześciu zaś latach roślina zaczyna kwitnąć i należycie owocować. D l a n o w y c h w i n n i c dobie- �U P R A W A WINOROŚLI W AFGANISTANIE 149 ra się miejsca, gdzie gleba nie jest zasolona, zasolenie gleby szkodzi b o ­ w i e m winorośli, która n i e rodzi, marnieje l u b wydaje owoce drobne i twarde. W w i n n i c a c h w K o h - e - D a m a n (prow. Kapisa i Parwan) d o prac p r z y zakładaniu, a także u p r a w i e w i n n i c używa się następujących narzędzi rolniczo-ogrodniczych: kulang (i.), jest t o k i l o f d o rozbijania t w a r d y c h g r u d oraz w y r y w a n i a k a m i e n i z g r u n t u , tesza (f.), mała motyczka-barda o ostrzu szerokim n a 8 c m d o u p r a w y z i e m i (spulchniania), a także d o usuwania chwastów. D o podcinania k o r z e n i chwastów i t r a w podczas p l e w i e n i a używa się małego sierpka żelaznego', często o zasiekanym ostrzu, l e k k o zaokrąglonym i małej rączce d r e w n i a n e j . Sierpek t e n w G u l Behar nosi nazwę daskala (f.); w p r o w i n c j i Logar nazywa się aradas (f.). Narzędzie t o m a ok. 30 c m długości. T o samo narzędzie w o k o l i c y K a n - Ryc. 2. W i n n i c a w Koh-e-Daman ( z i m a 1973 r.) F o t . K . W o l s k i , 1972 d a h a r u nosi nazwę arekhudżi (p.). W Kandaharze do podcinania korzeni chwastów używa się n i e w i e l k i e j (ok. 23 c m dł.) szpachli żelaznej z d r e w ­ n i a n y m t r z o n k i e m , zwanej hakdast (p.). W p r o w . P a r w a n do podsypywan i a grząd pulwan (f.) służy r y d e l żelazny beel (f.) i łopata-szufla cziori (f.), również w okolicy C z a r i k a r u używa się do u s y p y w a n i a pulwan i podsy- �KRZYSZTOF 150 WOLSKI p y w a n i a szerokiej zębatej s z u f l i andża (f.), którą pracuje d w u l u d z i . Jeden t r z y m a andża i w b i j a ją w ziemię, a d r u g i ciągnie sznur l u b rzemień, za­ czepiony n a d w u końcach dolnej, poziomej części narzędzia. Przecinanie pędów w i n o g r a d u o d b y w a się w okolicy K a n d a h a r u w l u ­ t y m i w m a r c u , n i e później jednak niż w d r u g i e j dekadzie marca, gdyż p o t e m roślina zaczyna już puszczać soki. N a wyższych terenach środko­ wego A f g a n i s t a n u przecinanie pędów w i n o g r a d u t r w a d o końca marca. Pędy boczne p r z y c i n a się w odległości około 10 cm od głównego pędu, zwanego conga de anguru (p.) w Logar l u b szahczeje-angur (i.) w P a r w a n i Kapisa. Używa się do tego n i e w i e l k i e j składanej piłki, zwanej ara-e-takburi (i.) . P o d o b n y m i piłkami posługują się w K o h - e - D a m a n i po pół­ nocnej stronie H i n d u k u s z u . N i e k i e d y stosuje się zwykłe piłki ręczne ara (f.). W okręgu Logar koło J u l - e - A l a m też używa się t y c h piłek, a także n o ż y czaku (f.p.). Czasami w okręgu Logar w miejscowościach Z a r h u n -Szahr (bliżej K a b u l u ) i Czarh-e-Logar (bliżej Gardezu) ścina się pędy w i n o g r a d u żelaznymi nożami kaczi (f.). Jeżeli w i n o g r a d zostanie przycięty krótko, wydaje o n owoce duże i słodkie. Winorośl n i e przycięta w y d a owoców więcej, lecz drobnych, w o d n i s t y c h i mało słodkich. 17 1 8 W n i z i n n y c h w i n n i c a c h środkowego A f g a n i s t a n u bezpośrednio po> p r z y ­ cięciu pędów następuje n a wiosnę przekopanie ziemi, a b y spulchnić glebę oraz zniszczyć b u j n i e rosnące chwasty. Uszkodzone grzędy podsypuje się od nowa. Wiosenne deszcze zwilżają ziemię, a dzięki dostatecznej ilości w i l g o c i następuje b u j n e puszczanie n o w y c h pędów rodzajnych. Inną czynnością bezwzględnie konieczną w s u c h y m k l i m a c i e A f g a n i ­ stanu jest okresowe nawadnianie w i n n i c y . Częstość tego zabiegu zależy od różnych czynników, ale przede w s z y s t k i m o d rodzaju gleby w danej okolicy. W rejonie K a n d a h a r u , gdzie obok gleb g l i n i a s t y c h występują gleby lekkie, piaszczyste, w i n n i c e nawadnia się w odstępach czasu pomię­ dzy t y g o d n i e m a trzema t y g o d n i a m i . Równinne w i n n i c e o glebach l e k k i c h nawadnia się co 7-10 d n i , n a glebach cięższych zaś, gliniastych, co d w a tygodnie. Nawadnianie zależy też od warunków m i k r o k l i m a t u okolicy. W czasie upałów i t r w a n i a l e t n i c h suchych wiatrów, słynnych bad-i-jahsat-o-bis ruz (f. = w i a t r s t u dwudziestu d n i ) , m u s i się częściej dostarczać wodę w i n n i c y . P r z y t y m w okresie w i o s e n n y m i l e t n i m w i n n i c a potrze­ buje więcej w o d y niż w jesieni, g d y owoce dojrzewają i ogrodnik baghwan dba raczej o słodycz w i n o g r o n , a u n i k a i c h wodnistości, a więc dostarcza roślinom m n i e j w o d y . Zresztą w okresie w i o s e n n y m zdarzają się deszcze, a poza t y m w glebie jest sporo w i l g o c i pochodzącej z opadów z i m o w y c h . Jeżeli opady zimowe są mniejsze niż zazwyczaj, t o w okolicy K a n d a h a r u A r a — e — t a k b u r i (f.), wyrabiają rzemieślnicy w K a n d a h a r z e . Z n a c z n i e lepsze, s t a l o w e , oczywiście dużo droższe, w y r a b i a się w osadzie C z a r i k a r , w prow. P a r w a n . 1 7 1 8 R a z spotkałem t a m n a w e t i m p o r t o w a n y sekator. �U P R A W A WINOROŚLI W AFGANISTANIE 151 w g r u d n i u , s t y c z n i u i l u t y m n a w a d n i a się w i n n i c e „zimną wodą", a b y — j a k powiadają — „korzenie zasnęły", a od z i m o w e j w i l g o c i wyzdychały r o b a k i w ziemi. Inaczej jest w w i n n i c a c h rosnących na stokach gór, zboczach d o l i n , gdzie u t r a t a w i l g o c i n a o t w a r t y m terenie jest większa, osłonięcie z i e m i mniejsze, a wsiąkanie w glebę szybsze. T a m r o w k a m i nawadniającymi, b r u z d a m i dżiujcza napuszcza się częściej wodę, która raczej płynąc niż stojąc, w m n i e j s z y m s t o p n i u wsiąka w g r u n t . N a niektórych glebach gó­ rzystego środkowego Afganistanu, odznaczających się dużą przepuszczal­ nością (i podsiąkliwością), w i n o g r a d u p r a w i e wcale się n i e nawadnia, sto­ sując t e n zabieg j e d y n i e 2-3 razy w ciągu r o k u . Nawożenie w i n n i c y należy do ważnych prac plantatora, czy t o b o w i e m na terenach piaszczystych, l e k k i c h gleb, czy t o n a glebach g l i n i a s t y c h i k a m i e n i s t y c h l u b n a w e t n a glebach głębokich i przepuszczalnych (jak np. Koh-e-Daman), winorośl w y m a g a nawożenia, jeśli m a dawać corocznie obfite plony. D o nawożenia używa się głównie m i e r z w y zwierzęcej. Z a najlepszą uważa się mierzwę bydlęcą. O owczej i koziej sądzi się, że jest z b y t mocna, wielbłądzia zaś uchodzi za ostrą i n i e nadającą się d o n a w o ­ żenia w i n n i c . W przemieszaniu z popiołem i kompostem posypuje się ziemię wokół pędu rośliny albo rozsypuje nawóz w dżiowa — r o w i e n a ­ wadniającym, gdzie napływająca woda rozmiękcza nawóz i doprowadza do każdej rośliny. Nawożenie w i n n i c o d b y w a się wczesną wiosną. Sprzęt w i n o g r o n , podobnie j a k i n n e prace, w y k o n u j e się ręcznie. C z y n n i p r z y t y m są mężczyźni, gdyż k o b i e t y w Afganistanie a n i w polu, ani w ogrodzie przeważnie n i e pracują, wyjątkowo t y l k o pomagają męż­ czyznom. Ręcznie o b r y w a się grono w i n n e — rhoza (p.) hosza (f.), a n a ­ stępnie wkłada d o stożkowatego kosza w i k l i n o w e g o — tukri (f.), tukrej (p.), wymoszczonego w p i e r w liśćmi w i n o g r a d u — poona de anguru (p.) l u b barg-e-tok-e-angur (i.) . Tukri w o k o l i c y K a n d a h a r u n a z y w a się kowarczia. Kosz t e n ma dno wypukłe i nie jest s t a b i l n y . W kowarczia, niosąc go n a głowie, odstawia się w i n o g r o n a d o suszarni rodzynków, jeśli obejście jest blisko. Jeżeli w i n n i c a leży w większej odległości od mieszkania wła­ ściciela, w t e d y d w a kosze u s t a w i a się n a kadżiawa (p.f.), t o jest ruszto­ w a n i u z drążków będących j u c z n y m siodłem t r a n s p o r t o w y m używanym do przenoszenia ziemiopłodów na osłach, a rzadziej na k o n i a c h czy wielbłą­ dach. Angur (f.p.), c z y l i winogrona, przewożone są przeważnie n a osłach. Również p r z y dalszym transporcie samochodowym, winogrona, obłożone liśćmi (aby owoce utrzymały świeżość) przewozi się w kowarczia, a także w ostatnich latach w skrzynkach. 19 Okolice K a n d a h a r u posiadają liczne o d m i a n y w i n o g r o n , białych, czer- 1 9 Nazwy z prowincji Logar. �152 KRZYSZTOF WOLSKI R y c . 3. K o w a r c z i a — w i k l i n o w y k o s z do t r a n s p o r t u w i n o g r o n F o t . K . W o l s k i , K a n d a h a r 1973 w o n y c h i ciemnych (czarnych). I c h nazwy w języku pasztu n i e k i e d y brzmią identycznie w języku farsi, jednak tylko- w danej okolicy. W i n n y c h oko­ licach ta sama nazwa oznacza zupełnie i n n y t y p owoców, o i n n y m kształ­ cie, b a r w i e i smaku. T a k jest n a przykład z w i n o g r o n a m i sahibi. Pod K a n d a h a r e m nazwą tą określa się owoce okrągłe, słodkie, w K a b u l u zaś i w K o h - e - D a m a n sahibi wyglądają j a k hussaini, podłużne, małosłodkie o skórce czerwonej. �153 U P R A W A WINOROŚLI W A F G A N I S T A N I E W Kandaharze, słynącym z u p r a w winorośli i p r o d u k c j i najlepszych o l b r z y m i c h rodzynków, wśród wczesnych (sierpniowych) o d m i a n najczę­ ściej spotywane są: Hussaini (p.f.) — białe, długie, wałeczkowate, duże; Aszkari (p.) białe, nieduże, owalne, Szyrkiszmisz (p.) określane też j a k o kiszmiszi, c z y l i r o d z y n k i czerwone, owalne, n i e w i e l k i e ; Lal (p.) białe, k u ­ liste, bardzo duże, z pestkami, bardzo słodkie; Tora (p.), c z y l i Angur-i-sijah (i.) — czarne, bardzo ciemne, podłużne, średnio duże . P r z y końcu sierpnia pojawiają się zielonawożółte, Haita (p.) podłużne, o l b r z y m i e w i e l ­ kości śliwki węgierki i zaczynają się Spin kiszmisz (p.) — drobniejsze zie­ lonawożółte, rodzynkowe, jesienne . 20 21 Choroby winorośli w Afganistanie są liczne. D o najbardziej z n a n y c h należy otszak, która polega n a szarzeniu owoców i i c h skarleiúu, oraz korhona będąca rodzajem g r z y b i c y (być może Septorium ampelina) powo­ dująca czernienie łodyg, z a n i k owoców, a u dołu pędu objawiająca się zrakowaceniem. Inną i chyba największą plagą w i n n i c y jest peczniak-e-surh, c z y l i k a n i a n k a w i n n a (Cuscuta monogina) , która s w y m i g r u b y m i pędami o w i j a łodygi w i n o g r a d u . Pecziak-e-surh m a łodygi k o l o r u czerwonolila, duże (średnica V2 cm), białawozielone owoce, ułożone w n i e w i e l ­ k i c h gronach. Ta odmiana k a n i a n k i pasożytuje wyłącznie n a winogradzie. Obie zarazy otszák i korhona uważa się za bardzo groźne d l a w i n n i c , lecz j a k dotychczas niewiele się jeszcze r o b i dla i c h zwalczania. Podobnie jest •z pecziak-e-surh, którego łodygi z r y w a się w r a z z łodygą żywiciela i daje owcom l u b kozom. Zabieg z r y w a n i a k a n i a n k i w i n n e j jest przeprowa­ dzany niedokładnie, więc pasożyt szybko, się odradza. K a n i a n k a w i n n a w y ­ stępuje n a g m i n n i e n a północy k r a j u , w T u r k m e n i i Afgańskiej (okolice Mazar-i-Szerif), Badachszanie, w środkowym Afganistanie (Koh-e-Daman, okolice K a b u l u ) , a rzadziej t r a f i a się n a południowym zachodzie (okolice Kandaharu). 22 23 Ostatnio w okolicy K a b u l u zaczęto wprowadzać do w a l k i z otszak i korhona chemiczne p r e p a r a t y używane z powodzeniem w Ferganie w ZSRR. Jednak t a nowoczesna ochrona winorośli jest jeszcze mało roz­ powszechniona w Afganistanie. Filoksera (Phylloxera vastatrix), jeden z najgroźniejszych szkodników w i n n i c amerykańskich, jeszcze się n i e pojawił w w i n n i c a c h Afganistanu, ale zawsze istnieje możliwość zawleczenia f i l o k s e r y bądź t o z A m e r y k i , 2 0 B a d a n i a t e r e n o w e , K a n d a h a r — 4-6 V I I I 1972 r. 2 1 B a d a n i a t e r e n o w e , K a d a h a r — 25-27 V I I I 1972 r. 2 2 Obserwacje w miejscowości S a r a i Chodżia w K o h — e — D a m a n n a północ od K a b u l u (wrzesień 1972). 2 3 I n n e o d m i a n y k a n i a n k i , pasożytujące n a marchwi, koniczynie, lucernie, b u ­ r a k a c h , a n a w e t n a c e b u l i , są plagą r o l n i c t w a A f g a n i s t a n u . �154 KRZYSZTOF WOLSKI bądź t o z Europy, choć możliwości poruszania się tego owadu są raczej ograniczone. Na południu k r a j u i w okolicach K a n d a h a r u poważnym s z k o d n i k i e m w w i n n i c a c h są szakale. N i e w i e l k i e te zwierzęta podchodzą nocą do d o j ­ rzewających w i n o g r o n i objadają najlepsze, najsłodsze i największe owoce, niszcząc p r z y t y m pozostałe g r o n a . W a l k a z szakalami jest t r u d n a , gdyż skradają się one bardzo' cicho, a psy n i e chcą na n i e polować. N a szakale zastawia się żelazne paści talaka (p.) l u b k o p i e głębokie doły z zapadnia­ m i . N i e k i e d y zakradnie się d o w i n n i c y hiena, lecz t a w ogrodach w y j a d a głównie melony i arbuzy. Poważne szkody w w i n n i c a c h wyrządzają też p t a k i dzienne, zwłaszcza wróble, ale od n i c h łatwiej można się upilnować. Przed p t a k a m i pilnują w i n n i c chłopcy u z b r o j e n i w proce. 24 N i e k i e d y dojrzewające w i n o g r o n a są atakowane przez olbrzymie osy zambur, które nakłuwają każdą dojrzałą jagodę i powodują j e j gnicie l u b częściowe obsychanie, utrudniające z b y t t a k i c h owoców, grona b o w i e m trzeba sortować, a nadpsute jagody usuwać. Także wśród plonów o d m i a n r o d z y n k o w y c h osy powodują szkody, gdyż nadpsute owoce n i e tylko* źle zasychają, lecz puszczają sok i zanieczyszczają i r m e r o d z y n k i . Do nakłutych przez osy jagód zlatują się m u c h y , dopełniając zniszczenia. W okolicach K a n d a h a r u , gdzie względnie często pojawiała się sza­ rańcza malah (p.), w i n n i c e były m n i e j narażone na jej żarłoczność, gdyż przede w s z y s t k i m pożerała liście jabłoni, m o r e l i i granatów, a liści w i n o ­ rośli przeważnie n i e zjadała. Klęską d l a w i n n i c są u l e w n e deszcze trafiające się n i e k i e d y wśród lata. N a d m i a r wody, a przede w s z y s t k i m zwilżenie liści, łodygi i owoców, powoduje pękanie jagód. W okolicy K a n d a h a r u występuje pękanie o w o ­ ców U nasady w d w a d n i p o u l e w i e . N a j m n i e j o d p o r n y m i o d m i a n a m i w w y p a d k u u l e w y są letnie duże w i n o g r o n a Haita i Szehali, które n a d pęknąwszy w n e t gniją w w y s o k i e j temperaturze. N a szczęście deszcze w lecie należą d o rzadkości, choć n p . w 1972 r. t a k i e opady w s i e r p n i u zdarzały się w różnych rejonach A f a g n i s t a n u . N i e k i e d y w u s t r o n n y c h p o l n y c h w i n n i c a c h poważne szkody wyrządza­ ją ludzie, przeważnie przechodzący koczownicy albo buszujące wszędzie dzieci. Przed złodziejami c h r o n i się winnicę pilnując stale, t a k w dzień j a k w nocy, oczywiście w okresie dojrzewania w i n o g r o n . Pilnujący m i e ­ szka w specjalnie p o s t a w i o n y m szałasie czapar (f.). Szałas b y w a z w y k l e budą z chrustu, gałęzi i słomy postawioną n a ziemi l u b umieszczoną n a rusztowaniu, b y z wysokości można było objąć w z r o k i e m całą winnicę. N i e k i e d y w w i n n i c a c h stoją g l i n i a n e d o m k i strażnicze. Ochroną od zwierząt są gliniane ogrodzenia — m u r y , dochodzące n i e Pod K a n d a h a r e m znane jest powiedzenie „Dobre w i n o g r o n a z a w s z e je s z a k a l " , �U P R A W A WINOROŚLI W 155 AFGANISTANIE R y c . 4. S u s z a r n i a w i n o g r o n w o k o l i c y C z a r i k a r u F o t . K . W o l s k i , 1973 k i e d y d o 2V2 m wysokości. Strzegą one w i n n i c przed wtargnięciem krów, owiec, osłów i najgroźniejszych kóz. W g l i n i a n y m ogrodzeniu f u r t k i są plecione z patyków w i e r z b o w y c h l u b topolowych, bywają też z desek lub drewnianych krat. W wysoko w z n i e s i o n y m środkowym Afganistanie, gdzie w zimie t e m ­ p e r a t u r y nocą bywają bardzo niskie (do —35°), d n i e m zaś w słońcu n a ­ stępuje znaczne ogrzanie (do + 2 5 ° ) , p o k r y w a śnieżna szybko znika, a r o ­ śliny narażone są na wymarzanie. Stąd też k r z e w y w i n o g r a d u w w i n n i ­ cach i p r z y domach bywają n i e k i e d y opatrywane, choć bardzo niedokład­ n i e i licho. Podsypuje się j e ziemią, wprzód obłożywszy liśćmi, t r z y n a m i l u b d r o b n y m i gałązkami. Pod Kandaharem, gdzie zimą padają deszcze, a mrozów przeważnie n i e bywa, wszelkie zabiegi zabezpieczające przed zimą są zbyteczne. W Afganistanie północnym, gdzie zimą szaleją w i c h u ­ r y , n a terenach o t w a r t y c h n i e k i e d y w i n o g r a d przygina się do ziemi, p r z y sypuje słomą i ziemią, podobnie j a k to robiono w Ferganie . W Badachszanie w i n o g r a d u przeważnie się nie ochrania na zimę. 2S 25 р о т в. Grąbczewski, gen. Grąbczewskiego, W t. I I I , W a r s z a w a pustyniach 1925, s. 38. Raskemu i Tybetu, [w:] Podróże �156 KRZYSZTOF WOLSKI Jak już w s p o m n i a n o wyżej, t r a d y c y j n i e do t r a n s p o r t u w i n o g r o n używa się w i k l i n o w y c h , stożkowatych koszy tukri (i.) . W okolicy Kandaharu t a k i e same kosze nazywają się kowarczia (p.). Są one wąskie, o średnicy w połowie około 35 c m , a długości od 100 do 120 c m . Wymoszczone liśćmi w i n n y m i gwarantują świeżość owoców, przewiewnością zaś chronią od skiśnięcia. 26 W K o h - e - D a m a n n a p n . od K a b u l u do przechowywania świeżych w i n o g r o n n a zimę używa się specjalnych naczyń z g l i n y suszonej na słoń­ cu. Naczynie, zwane kanghina, składa się z d w u misek wielkości głębo­ k i c h talerzy. D o wnętrza wkłada się w październiku w i n o g r o n a o d m i a n y kiszmiszi, a m i s k i s t y k a się brzegami, które następnie zalepia się świeżą gliną. Owoce t a k zamknięte n i e zsychają się i dają się przechowywać przez cztery miesiące, aż do połowy lutego. Świeże w i n o g r o n a w zimie u z y s k u ­ ją dobrą cenę. D o p r z e c h o w y w a n i a w stanie świeżym dużych w i n o g r o n o d m i a n y hussaini używa się większych naczyń z niewypalonej g l i n y . Naczynia takie noszą nazwę kanduczia. Są t o szerokie dzbany o wysokości 45 cm, a śred­ n i c y około 30 c m . Otwór z a m y k a n y jest glinianą przykrywą. Po napełnie­ n i u dzbana owocami brzeg p r z y k r y w k i oblepia się szczelnie gliną. W i n o ­ grona hussaini mogą być przechowywane w kanduczia n a w e t przez sześć miesięcy bez zsychania się owocu i marszczenia skórki. Naczynia t a k i e używane są też p o północnej stronie H i n d u k u s z u w d o l i n i e P u l - e - C h u m r i i Duszambe. 2 7 Większość owoców w Afganistanie przechowuje się w postaci w y s u ­ szonej. Suszy się śliwki, jabłka, gruszki, morele, m o r w y , a n a w e t melo­ n y . Również, i t o w przeważającej ilości, suszy się p l o n y w i n n i c . Można powiedzieć, że przeszło połowa p r o d u k c j i w i n o g r o n zostaje wysuszona i następnie jako r o d z y n k i dostaje się n a r y n e k k r a j o w y i krajów sąsied­ n i c h . Suszenie w i n o g r o n n a r o d z y n k i o d b y w a się już t o w specjalnych pomieszczeniach, już t o n a dachach domów mieszkalnych. Suszarnie rodzynków w K o h - e - D a m a n na północ od K a b u l u są b u d y n ­ k a m i wolnostojącymi l u b p r z y b u d o w a n y m i d o obejść gospodarskich czy też domów mieszkalnych. W t a k i c h w y p a d k a c h suszarnia mieści się w gór­ nej (piętrowej) części b u d y n k u , podczas gdy dolne przeznacza się n a i n n y cel (składy p l e w i t r z y n , magazyny, spiżarnie, rzadziej obory). Suszarnie stawia się zawsze w miejscach p r z e w i e w n y c h . Materiałem b u d o w l a n y m 28 2 6 N a z w a z prow. L o g a r . 2 7 B a d a n i a w S a r a i Chodżia 15 I X 1972. M e l o n y w i e s z a się u pułapu k o m o r y l u b s p i c h l e r z a i t a m w s u c h y m p o w i e ­ t r z u zasychają i zmniejszają s w ą objętość. W r a z i e potrzeby użycia i c h , zeschły owoc obsypuje się g o t o w a n y m ryżem, u m i e s z c z a w p r z y k r y t y m n a c z y n i u , a b y spęczniał • i nabrał „soczystości". 2 8 �U P R A W A WINOROŚLI W 157 AFGANISTANIE R y c . 5. M a ł e s u s z a r n i e w i n o g r o n w o k o l i c y C z a r i k a r u F o t . K . W o l s k i , 1973 jest glina (w w i l g o t n y c h blokach układana podczas stawiania suszarni) l u b cegła surówka. Liczne szczeliny w e n t y l a c y j n e w ścianach sprawiają z dala wrażenie strzelnic, t a k że mniejsze suszarnie, kształtu m a s y w n y c h czworobocznych wież, nasuwają przypuszczenie, iż ma się do czynienia z b u d o w n i c t w e m o b r o n n y m , a n i e ze zwykłymi pomieszczeniami gospo­ darczymi. W K o h - e - D a m a n suszarnia nosi nazwę balachana (f. — w y s o k a izba, wysokie pomieszczenie, a dosłownie górna ižba) i jest wąską (3-5 m szeroka) izbą o wysokości 5-7 m . Długość suszarni dochodzi n i e k i e d y d o k i l k u n a s t u metrów. Szczeliny w e n t y l a c y j n e n i e są szersze niż 20 cm, i c h wysokość zaś n i e przekracza 1 m (przeważnie m a około 60 cm). W Sarai Chodżia balachana, czyli saigichana (i.), miała wnętrze wysokie n a 5,5 m, a o t w o r y w e n t y l a c y j n e w y m i a r y 10 X 4 5 cm. Szczeliny w e n t y l a c y j n e b y ­ wają zupełnie otwarte, zatkane luźno gałązkami albo zamknięte siatką drucianą, co n i e w s t r z y m u j e dopływu p o w i e t r z a i p r z e w i e w u w i a t r u , a c h r o n i wnętrze od wtargnięcia p t a c t w a i szkodników. Są one t a k u m i e ­ szczone w k i l k u rzędach jedne n a d d r u g i m i , że o t w o r y rzędu wyższego nie wypadają bezpośrednio n a d o t w o r a m i rzędu niższego, t y l k o występują na przemian. Wewnątrz balachana m a albo ruchome, przenośne ruszto­ wania, odpowiednio wysokie, l u b od s t r o p u zwisają rzadkie m a t y z g r u ­ bych t r z c i n l u b bambusów, n a których jesienią wiesza się grona winne. �158 KRZYSZTOF WOLSKI Na rusztowaniach układa się bambusowe l u b trzcinowe pręty z pozawie­ szanymi g r o n a m i w i n n y m i albo przywiązuje d r u t y (jest t o p r a k t y k a n o w ­ sza) i n a n i c h wiesza winogrona. W p r o w i n c j i P a r w a n właściciele mniejszych w i n n i c mają suszarnie w i n o g r o n parterowe, o w y m i a r a c h wnętrza 2 X 4 m , a wysokości 2,5 do 3 m , zadaszone stropem, z którego' sterczą żerdzie służące do zawieszania na n i c h w i n o g r o n . Do suszarni p r o w a d z i n i e w i e l k i , n i s k i otwór wejścio­ w y . O t w o r y w e n t y l a c y j n e rozmieszczone są w trzech — pięciu rzędach. Z w y k l e małe suszarnie stoją w grupach, co ułatwia i c h p i l n o w a n i e . W okolicy K a n d a h a r u suszarnia nazywa się kiszmiszchana (czyli r o dzynkarnia). Małe, stare kiszmiszchana mają w e n t y l a c y j n e o t w o r y m n i e j ­ sze i okrągłe, łatwiejsze do zamknięcia w związku z częstszymi b u r z a m i p r o c h o w y m i występującymi w południowo-zaehodnim Afganistanie. O t w o ­ r y w e n t y l a c y j n e w o k o l i c y K a n d a h a r u nazywają się sorai (p.). W dużych w i n n i c a c h p o d Kandahar em r o d z y n k a r n i e mają niekiedy po k i l k a d z i e ­ siąt metrów długości. Sorai w n i c h są podłużne, pionowe. Podobnie jest w mniejszych, nowszych suszarniach. Suszarnie w i n o g r o n okolic K a n d a ­ h a r u n i e posiadają stropu-dachu (jesienią deszcze n i e padają w pd.-zach. Afganistanie). W czasie suszenia w i n o g r o n górę kiszmiszchane przeważnie p r z y k r y w a się żerdziami i gałęziami, d l a ochrony owoców przed ptactwem. N i e k i e d y góra pozostaje o t w a r t a , w t e d y specjalny stróż p i l n u j e suszarni. Grona wiesza się n a sznurach przywiązanych do- tyczek w b i j a n y c h w spe­ cjalne o t w o r y w ścianach. Często suszarnie w i n o g r o n określa się nazwą bad-e-ćhana (f. = izba p r z e w i e w u , izba w i a t r u ) , spotykaną n a obszarze środkowego Afganistanu. 1 W okolicy Ghazni, K a l a f - i - G h i l z a j jako suszarnie używane są izby znajdujące się na najwyższym piętrze, wąskiego, wieżowatego d o m u mieszkalnego. I c h duże o t w o r y okienne (nie zamykane) gwarantują nale­ żyty p r z e w i e w suchego i gorącego powietrza. Przeważnie w i n o g r o n a suszy się n a dachach domów. Są to tereny, gdzie w i n n i c jest m n i e j , a ludność posiada m n i e j w i n o g r o n do suszenia. Także w i n n i c e w o k o l i c y Ghazni są małe. Winogrona układa się na dachach n i e bezpośrednio na glinianej p o ­ lepie, lecz n a okrągłych płaskich koszach w i k l i n o w y c h l u b płaskich w i k l i ­ n o w y c h kręgach, z w a n y c h kierah (p.). N i e k i e d y pod kosze l u b kręgi p o d ­ kłada się kamienie, a b y uzyskać p r z e w i e w spod spodu . 29 Liczne o d m i a n y w i n o g r o n A f a g n i s t a n u dają po wysuszeniu rozmaite g a t u n k i rodzynków. O d m i a n y rodzynkowe różnią się t y m o d pozostałych, że są bezpestkowe. Specjalnie jako kiszmiszi r o z u m i e się w i n o g r o n a białe, n i e w i e l k i e , owalne l u b podłużne, słodkie, a dojrzewające w e wrześniu i pierwszej połowie października. Pomijając kształt, zależny od odmiany, Wysuszone w t e n sposób r o d z y n k i uważa się z a pośledniejszy gatunek. �U P R A W A WINOROŚLI W AFGANISTANIE 159 k o l o r rodzynków u w a r u n k o w a n y b y w a często sposobem suszenia. Z tej samej o d m i a n y można uzyskać r o d z y n k i białozielonkawe, białożółtawe, a nawet czerwonawobrązowe. Pierwsze pochodzą z n i e przejrzałych o w o ­ ców suszonych w cieniu, drugie uzyskuje się z owoców przejrzałych rów­ nież suszonych w cieniu, trzecie zaś z owoców przejrzałych suszonych w słońcu. Czarne uzyskuje się z owoców ciemnoniebieskich (czarnych). Przeważnie suszenie nie jest skomplikowane, j e d y n i e t y l k o p r z y o l b r z y ­ m i c h rodzynkach kandaharskich, u z y s k i w a n y c h z o d m i a n y kolosalnych słodkich w i n o g r o n Haita stosuje się specjalną technikę określaną j a k o dbdżiousz (р.), co można przetłumaczyć j a k o gotowane, a raczej zaparzane. Zabieg polega na zanurzeniu we wrzącej wodzie g r o n Haita, a następnie przesuszaniu i c h w sposób podobny, j a k t o się p r a k t y k u j e z i n n y m i w i n o ­ gronami. Wodę d o zaparzania przygotowuje się przez zagotowanie w niej p e w n y c h ziół, p e w n y c h nasion i n i e w i e l k i e j ilości gaszonego wapna. W t y m t o roztworze jeszcze wrzącym, zanurza się n a chwilę grono, uważając, a b y p r z y p a d k i e m n i e popękały. Sądzi się, że roztwór wpływa n a łatwiejsze odparowanie n a d m i a r u w o d y z dużych owoców, a także wpływa dodatnio na zasuszenie się słodkiego s o k u w i n o g r o n . 30 Po wysuszeniu w i n o g r o n w balaćhana zdejmuje się je z m a t l u b sznu­ rów czy drutów, a następnie składa w kącie izby. W podkandaharskich' kiszmiszkhane winogrona, gdy wyschną, obija się k i j a m i . Spadają one n a k i l i m y podłożone n a polepie. W razie potrzeby sprzedaje się j e k u p c o w i - h u r t o w n i k o w i , który k u p u j e r o d z y n k i w stanie zupełnie s u r o w y m , b r u d ­ ne, zaprószone, z wyschłymi łodygami, a nieraz jeszcze ze słomą, n a któ­ rej spoczywały w magazynie r o l n i k a . W t a k i m stanie ładuje się r o d z y n k i do wełnianych dużych worów dżiowal (f.p.), załadowuje n a zwierzęta juczne i odstawia k u p c o w i . N i e k i e d y k u p i e c - h u r t o w n i k w t a k i m stanie dostarcza j e dalej d o kupców hurtowników w większych miastach. T a m dopiero następuje powierzchowne oczyszczanie. W płaskich koszach l u b na dużych sitach ręcznie opala się r o d z y n k i , wybierając gałązki i słomę oraz odsiewa część k u r z u i b r u d u , który zdoła wypaść przez oka sita l u b szpary kosza. Część b r u d u i k u r z u , j a k a przylgnęła d o rodzynków w czasie suszenia, gdy wypuściły nieco lepkiego soku, pozostaje n a d a l na suszonym owocu i dopiero ostateczny odbiorca w y m y w a ją, oczyszczając przed użyciem. Jednak, n p . p r z y w y r o b i e w o d y r o d z y n k o w e j , nieczystości t y c h się n i e oddziela, a b y nie tracić cennej, choć zbrukanej słodyczy. Przeważnie większość rodzynków jest dostarczana n a r y n e k przez d r o b n y c h producentów i przychodzi w stanie takiego przemieszania gaZ tego t y p u s u s z e n i e m spotkałem się j e d y n i e w o k o l i c a c h K a n d a h a r u . Z n a n y ten sposób j e s t też w p o b l i s k i m pakistańskim Beludżystanie, l e c z t a m r a c z e j z a r z u ­ cony, ze względu n a duży popyt n a świeże w i n o g r o n a H a i t a , t a k w K w e t c i e j a k i n a eksport do K a r a c z i . к 3 0 �KRZYSZTOF WOLSKI 160 tunków i wielkości, że w y m a g a przesortowania. Sortowanie o d b y w a się u kupców hurtowników po przeczyszczeniu t o w a r u , a n i e k i e d y n a w e t już w sklepach kupców detalicznych. P r z y s o r t o w a n i u z a t r u d n i a się k o b i e t y i dzieci. K u p c y detaliczni, mając sporo wolnego czasu, często własnoręcz­ n i e sortują r o d z y n k i w swych k ra m a c h, co można obserwować przecho­ dząc przez bazary. Dotychczasową tradycyjną praktyką był zbyt rodzynków do krajów sąsiednich: Rosji, I n d i i , Pakistanu, a n a w e t I r a n u . Już po I I w o j n i e świa­ t o w e j , a raczej w latach sześćdziesiątych, rozpoczęto w skrajnie p r a w o ­ w i e r n y m Afganistanie wyrabiać z rodzynków zabronione przez Koran w i ­ na i k o n i a k i . M i s t r z a m i Afgańczyków okazali się specjaliści włoscy, którzy zaczęli produkować wspaniałe wina,, n i e ustępujące jakością w i n o m włoskim. J a k dotychczas p r o d u k c j a w i n w Afganistanie prowadzona jest na mała skalę, ale być może w niedalekiej przyszłości r o z w i n i e się i z n a j ­ dzie z b y t n a r y n k a c h krajów sąsiednich. Użytkowanie uboczne w i n n i c y b y w a różnorakie. Spotyka się n i e k i e d y u p r a w y współrzędne n i e w y s o k i c h d r z e w owocowych, t a k i c h j a k morele, brzoskwinie i migdałowce, a n i e k i e d y i śliwy. D r z e w a t e n i e zacieniają w i n n i c y , a także n i e wyciągają z b y t w i e l e w i l g o c i z gleby i w i n o g r a d na t y m n i e t r a c i . Przeciwnie, n i e w i e l k i e drzewa owocowe są przytłaczane pędami pnącego się na nie w i n o g r a d u . Nieraz w i d u j e się w w i n n i c a c h w p r o w . P a r w a n rosnące m o r w y l u b orzechy włoskie, lecz wielkość i w y ­ sokość t y c h d r z e w grozi w i n n i c y zaciemnieniem, a także wyssaniem w i l ­ goci. Dlatego też m o r w y i orzechy, g d y się z b y t rozrosną, u s u w a się z w i n ­ n i c y . W sadach składających się z jabłoni i grusz w i n o g r a d zagraża t y m drzewom, więc t a k i e j symbiozy p r a w i e się n i e spotyka. Zresztą n i e m a l zawsze drzewa owocowe usuwane są z w i n n i c , i c h dochodowość b o w i e m jest z reguły niższa od dochodów z u p r a w y w i n n e j latorośli. 3 1 Z użytków ubocznych w w i n n i c a c h należy jeszcze wspomnieć o k o ­ rzyściach ze z b i o r u n a zielono t r a w rosnących wśród krzewów w i n o g r a d u , a także ze z b i o r u liści w i n o g r a d u d a w a n y c h w jesieni o w c o m i kozom. Wiosenna p r z y c i n k a krzewów dostarcza już t o pędów s k a r m i a n y c h przez kozy, już t o lichego drzewa opałowego z grubszych części obcinanych gałęzi. Podsumowując powyższe u w a g i w y p a d n i e jeszcze wspomnieć o w k r a ­ czaniu nowoczesności w tradycyjną uprawę w i n o g r o n w Afganistanie. Najważniejszym t a k i m w y d a r z e n i e m jest wprowadzenie w w i n n i c a c h w K o h - e - D a m a n s p r y s k i w a n i a krzewów przeciw zarazom. Widać w t y m T a k w Kábulu, j a k i w C z a r i k a r z e w m n i e j p r a w o w i e r n y c h d o m a c h w y r a b i a się w i n a z w i n o g r o n . Wyciśnięty sok s i l n i e dojrzałych o w o c ó w poddaje się f e r m e n ­ t a c j i w b u t l a c h . Przeważnie do w y r o b u W i n a używa się w i n o g r o n o d m i a n kiszmiszi lub też d r o b n y c h , słodkich c i e m n y c h w i n o g r o n z północy k r a j u . 8 1 �U P R A W A WINOROŚLI W 161 AFGANISTANIE wyraźne w p ł y w y kontaktów z hodowcami z sąsiednich terenów radzieckiej A z j i Środkowej. Podobnie wprowadzenie sekatora w okręgu Logar ułatwi i przyspieszy wiosenne przycinanie. W związku z powstającym p r z e ­ mysłem f e r m e n t a c y j n y m w Afganistanie i początkami przetwórstwa w i ­ n o g r o n i rodzynków n a w i n a , dają się gdzieniegdzie obserwować próby wprowadzenia n o w y c h o d m i a n winorośli dającej specjalnie poszukiwane aromatyczne owoce, potrzebne d o p r o d u k c j i w i n . Jednak w większości w i n n i c A f g a n i s t a n u zachowują się tradycyjne, o d wieków wypróbowane m e t o d y h o d o w l i winorośli oraz sposoby sprzętu, przechowywania i susze­ nia winogron. Muzeum Etnograficzne PI. Wolnica 1 31-060 K r a k ó w Krzysztof Wolski TRADITIONAL RAISING O F GRAPEVINES IN AFGHANISTAN S u m m a r y T h e a u t h o r s t u d i e d t h e t r a d i t i o n a l m e t h o d s of r a i s i n g g r a p e v i n e s i n A f g h a n i s t a n d u r i n g h i s t r a v e l s to t h a t c o u n t r y a n d to P a k i s t a n b e t w e e n 1960 a n d 1973, m a i n l y i n 1969, 1971, 1972 a n d 1973. C e n t r a l , s o u t h w e s t e r n a n d n o r t h e r n regions of A f g h a ­ n i s t a n w e r e investigated. V i n e s a p p e a r i n a l l p l a c e s t r a d i t i o n a l l y c o n s i d e r e d a s appropriate, b u t v i n e y a r d s a r e m o s t d e n s e l y grouped i n t h e f o l l o w i n g regions: K a n d a h a r i n the southwest, K o h - i - D a m a n a n d near K a b u l i n the central area, a n d M a z a r - i - S h a r i f i n t h e n o r t h . V i n e y a r d s c a n a l s o often be f o u n d w h e r e t h e t e r r a i n m a k e s t h e r a i s i n g of cereals, i m p o s s i b l e , e.g. i n t h e p r o v i n c e of L o g a r o r i n t h e v a l l e y of G h o r b a n d R i v e r i n M i d d l e H i n d u K u s h . E c o n o m i c a l l y m o s t i m p o r t a n t i n t h e c o u n t r y is t h e K a n d a h a r region, p r o d u c i n g as m u c h as 70°/o of d r i e d f r u i t ( m a i n l y r a i s i n s ) e x p o r t e d b y A f g h a n i s t a n i n nineteen-fifties. I t a l s o s u p p l i e d t h e b u l k of e x c e l l e n t v a r i e t i e s of grapes e x p o r t e d t o P a k i s t a n a n d e v e n to I n d i a . N e a r K a n d a h a r c a n b e f o u n d t h e greatest n u m b e r of c u l t i v a b l e v a r i e t i e s of v i n e s , w i t h i m p r e s s i v e l y b i g w h i t e " l a l " o r " h a i t a " a n d t h e " k i s h m i s h i " or r a i s i n species w i t h f r u i t w i t h o u t seeds. T h e " k i s h m i s h i " f r o m t h i s r e g i o n differ i n s i z e ; t h e f r u i t a r e u s u a l l y oblong, w h i t i s h , y e l l o w i s h o r p i n k y , w h i l e t h e n o r t h e r n r a i s i n v a r i e t i e s a r e m o s t often d a r k b l u e to black, w i t h o b l o n g b u t s m a l l e r fruit, often w i t h s m a l l seeds. A n u m b e r of types of v i n e y a r d s c a n b e d i s t i n g u i s h e d i n A f g h a n i s t a n t h a t c a n be r o u g h l y d e s c r i b e d a s e i t h e r f i e l d o r household ones. I n t h e s o u t h a n d i n t h e c e n t r a l region, t h e v i n e s a r e g e n e r a l l y l a i d o n e a r t h m o u n d s or d i k e s , s o m e t i m e s u p to 1.5 m h i g h , w h i l e t h e roots of s h r u b s g r o w i n a d e e p recess, h i d d e n i n s h a d o w f r o m s c o r c h i n g s u n . I n t h e n o r t h , v i n e s a r e a l l o w e d to m o u n t trees, houses ( w i t h scaffolding o n flat roofs) or c l a y w a l l s . A v i n e y a r d o r " b a g h - e - a n g u r ' is u s u a l l y s u r r o u n d e d b y s u c h w a l l s . V i n e y a r d s a r e w a t e r e d a t 7 t o 21 d a y s i n t e r v a l s d e p e n d ­ i n g o n t h e l o c a l n a t u r a l conditions, s o l a r i z a t i o n a n d p e r m e a b i l i t y of t h e s o i l , but i n t h e p e r i o d of r i p i n g t h e s u p p l y of w a t e r is l i m i t e d to m a k e t h e f r u i t m o r e sweet. I n t h e r i p i n g p e r i o d t h e v i n e y a r d s a r e v i g i l a n t l y g u a r d e d against v e r m i n (birds, - 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I X , z. 1 �162 KRZYSZTOF WOLSKI j a c k a l s , goats) a n d thiefs. A w a t c h m a n l i v e s p e r m a n e n t l y i n a s p e c i a l c a b i n o r " c h a p a r " built of b r a n c h e s o r c l a y . F r u i t a r e p i c k e d b y h a n d . T h e y aire t r a n s p o r t e d i n w i c k e r b a s k e t s o n t h e b a c k s of asses, m u l e s o r oxen. G r a p e s a r e d r i e d w h o l e for r a i s i n s i n c l a y s h e d s c o n s t r u c t e d for this p u r p o s e ( k i s h m i s h k h a n a , s a i g h i k h a n a , b a l a k h a n a ) w i t h n u m e r o u s v e n t i l a t i o n holes i n t h e i r w a l l s . R a i s i n s c o n t a m i n a t e d w i t h p e d u n c l e s a r e s u p p l i e d to w h o l e s a l e m e r c h a n t s a n d o n l y t h e n they a r e c l e a n e d a n d sorted out. P h y l o x e r a ( P h y l l o x e r a v a s t a t r i x ) is not yet f o u n d i n A f g h a n i s t a n . T h e greatest t h r e a t to g r a p e v i n e s is c o n s i d e r e d to be C u s c u t a monogina, c a l l e d " P e c h i a k - e s u r h " , a p a r a s i t e most w i d e s p r e a d i n v i n e y a r d s i n t h e north. I t is n o w h a n d l e d by p l u c k i n g t h e s p r o u t s of a n i n f e c t e d plant. A g a i n s t other plagues c h e m i c a l s p r a y s i m p o r t e d f r o m t h e U S S R a r e b e i n g introduced. T h e m e t h o d s of c u l t i v a t i o n , v i n t a g e a n d storage p r e v a i l i n g i n A f g h a n i s t a n a r e s t i l l t r a d i t i o n a l ones. H o w e v e r , i n recent y e a r s w i n e p r o d u c t i o n a n d f e r m e n t a t i o n i n d u s t r y h a s s t a r t e d t h a t w i l l p r o b a b l y b r i n g the i n t r o d u c t i o n of n e w v i n e s p e c i e s n e c e s s a r y for m a k i n g s t a p l e w i n e s . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8242990ab6db2be898f2e572f0b28ac.pdf 8f9855bcaf3d48102574a0ff6ed1fae0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:533 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:486 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I N S T Y T U T H I S T O R I I K U L T U R Y POLSKIEJ A K A D E M I I M A T E R I A L N E J NAUK ETNOGRAFIA POLSKA VIII WROCŁAW - WARSZAWA ZAKŁAD NARODOWY WYDAWNICTWU IMIENIA POLSKIEJ 1964 KRAKÓW OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �KOMITET Kazimierz Józef kulski kretarz Dobrowolski, Gajek, szewska, REDAKCYJNY Witold Mieczysław. Anna Dynowski Gładysz, Kutrzeba-Pojnarowa, (sekretarz redakcji), redakcji), Adolf Kazimiera Danuta Nasz, (redaktor), Jadwiga Klima­ Krzysztof M a Markowska Andrzej (se­ Waligórski, Zawistowicz-Adamska Okładkę ZBIGNIEW projektował KLIMCZYK КЮДОгатМДО' WIJU k-,-'-:*4»a Hlatöiü КнИиг* 'M»:¡-ri«IiHtf ttdt рошшхлтти клик u L Ж\Ъис&ж Mr 8ö ui, Ś/n-7i.: OO-Möv/aiszaw a Redaktorzy: Zpta K i n i e c i n s k a i A u r e l i a Podgórska Printed in Poland Zaklad Narodowy i m . Ossolińskich — Wydawnictwo. W r o c ł a w 1964. W y d a n i e I . N a k ł a d 500 + 150 e g z . Objętość a r k . w y d . 33,05, a r k . d r u k . 26,75. A r k . f o r m . A - l 35,57. P a p i e r i l u s t r . k l . V , 80 g, 70 X 100 (16) z f a b r y k i w e W ł o c ­ ławku. O d d a n o do składania 15 I 1964. P o d p i s a n o d o d r u k u 3 l i s t o p a d a 1964. D r u k ukończono w g r u d n i u 1964. Z a k ł a d y G r a f i c z n e R S W „ P r a s a " , Wrocław, u l . P . S k a r g i 3/5. Z a m . n r 112/64. W-7 C e n a zł 7 0 . - �SPIS TREŚCI Część I ARTYKUŁY Kazimierz Dobrowolski — Trzy studia z teorii k u l t u r y ludowej* . . 11 STUDIAMI • M A T E R I A Ł Y Danuta M a r k o w s k a — Tradycyjna społeczność wioskowa w procesie zmian 75 Streszczenie Barbara w j . francuskim , . O l s z e w s k a - D y o n i z i a k .. — .. 105 Przemiany kulturowe wsi pod­ miejskiej Edward • P i e t r a s z e k dycyjnej kultury — Problem ludowej w kultury Zagłębiu robotniczej n a tle r o z p a d u Krakowskim od schyłku epoki feudalnej Antoni 143 Stojak Wojciech skiej — Społeczno-kulturowe Popiela — Położenie w Sobie ska Streszczenie Bogumił proletariatu w w — — * Artykuły — nie mają obszerne prac poświęconych w Moskwie w do 1939 r o k u . . . obrzęd 207 topienia zasygnalizowania „Śmiercichy" . . posiadające 1964 r. 215 źródła ikonogra­ 251 i organizacja — na temat streszczenia w VII roli etnograficznych badań t e r e n o w y c h Uwagi 172 249 Próba K u t r z e b a - P o j n a r o w a Jest 163 małopol­ Etnobotanika Metodyka Corneille wsi . 206 — Wielkopolski badaniach etnograficznych we . j . francuskim J e w s i e w i c k i ficznego Anna wiejskiego . j . francuskim K o w a l s k a - L e w i c k a Jadwiga skutki industrializacji . Brzeźna od l a t osiemdziesiątych X I X w i e k u Streszczenie Anna 107 tra­ U w a g i n a temat we żniw streszczeń Nauk organizacji i metod Francji 264 w 282 Normandii obcojęzycznych języku f r a n c u s k i m Kongresowi nauki w niniejszym umieszczone Etnograficznych w i osobnym tomie tomie Archeologicznych �SPIS 6 TREŚCI Część I I ARTYKUŁY Tadeusz L e w i c k i chands cours — Traits et m i s s i o n n a i r e s des VIII—XII d'histoire ibädites stanie Mar- et c e n t r a l au 291 — Dekorowanie I MATERIAŁY wielbłądów w prowincji Sind w Paki­ Zachodnim Streszczenie w XV 312 j . francuskim Krzysztof W o l s k i w transsaharien. occidental siecles STUDIA Krzysztof W o l s k i du commerce en Soudan 324 — D i o g o G o m e s i jego opis wybrzeży A f r y k i Zachodniej wieku 326 Część I I I NEKROLOGI I Profesor I Profesor M. G . L e w i n M. Witold j — Krzysztof J . Herskovits I — 331 Dynowski Makulski 335 KRONIKA Trzecia Konferencja etnograficznego Komitetu Redakcyjnego międzynarodowego czasopisma krajów d e m o k r a c j i l u d o w e j „Demos" — Anna Kutrzeba- -Pojnarowa 342 Sprawozdanie cych z badań w problemu I n d i a c h Północno-Wschodnich dawności uprawy kukurydzy w w Azji 1960 r. dotyczą­ Tomasz — Mar- szewski 341 Seminaria naukowe Krzysztof poświęcone krajom gospodarczo słabo rozwiniętym — Makulski Nowe czasopismo 354 Krzysztof „Afryka" — Makulski 358 RECENZJE Kultura indiejcew Sowietskaja — Witold Etnografija, Československá Dynowski Etnografie, 1961—1962 — Dzieje ziemi słupeckiej — Potakówka Anna — Pietraszek Zofia Zofia S t u d i a i Materiały L u b e l s k i e , 1962 — M. B i e r n a c k a , 363 1961—1962 — Edward К. F e r d i n a n d , Krzysztof F. Joanna Horizontal 383 Leszek Moréchand, . . of Principaux Western Afghanistan tribales et n a t i o n a l e s en Afriqué Noire — Leszek 387 — — Dzięgiel 394 Tomasz Marszewski a n d T e c h n i c a l D e v e l o p m e n t — Sławoj Szynkiewicz traits Kucharska Aurelia 385 v 390 P e e s c h , Kulturströmungen Jadwiga . Maciejewska Primitive Government Indeksy — Windmills Dzięgiel Daszewski 388 Consciences M. Mead, Cultural Change R. 381 Staszczak Wolski Langenhove, L . Mair, G. The 380 Zambrzycka-Kunachowicz Zofia of t h e S a h a r a — Andrzej Tribes 375 Staszczak K. Birket-Smith, Primitive M a n and His Ways — L . С. B r i g g s , 369 Szromba Podgórska du chamanisme i n d e n Küstenzonen — d e r südlichen Ostsee 397 399 — 405 409 �ОГЛАВЛЕНИЕ Часть I СТАТЬИ К а з и м е ж Д о б р о в о л ь с к и — Три научные взгляды по вопросам теории народной культуры* 11 ИССЛЕДОВАНИЯ Данута в Марковска процессе — И Деревенская МАТЕРИАЛЫ традиционная общественность изменений 75 Резюме на французском языке Барбара ' Ольшевска-Дыонизяк — Культурные перемены в п р и ­ городной деревне Эдвард П е т р а ш е к 107 — Вопросы культуры рабочего класса в Краковском Бассейне в связи с коренными изменениями традиционной народной культуры в конце феодального периода Антони 143 С т о я к — Общественно-культурные последствия индустриализа­ ции 163 Войцех П о п е л я — Бытовые условия деревенского пролетариата в м а л о ­ польской деревне Березьна с 80-ых годов X I X столетия до 1939 года . Резюме на французском языке Анна Ковальска-Левицка Ядвига 172 206 — Этноботаника 207 С о б е с к а — Велькопольский народный обряд потопления „Смер- тихы" 215 Резюме на французском языке Богумил Е в с е в и ц к и 249 — Заметки по опыту применения иконографиче­ ских источников в этнографических исследованиях Методика Анна 105 и организация Кутжеба-Пойнарова 251 науки — Заметки по вопросам организации и метод этнографических полевых работ во Франции Корней Ж е с т — Заметки по вопросам жатвы 264 во Франции . . . . 282 Часть I I СТАТЬИ Тадеуш Левицки Marchands au cours et des — Traits missionnaires VIII—XII d'histoire ibädites siěcle en du commerce Soudan transsaharien. occidental et central 291 * Для ряда статей в этом томе резюме на французском языке будет печатать­ ся в особом сборнике работ посвященному V I I Международному Конгрессу Этнологических и Антропологических Н а у к в Москве в 1964 г. �g SPIS TREŚCI ИССЛЕДОВАНИЯ Кжиштоф Вольски И — Наряживание МАТЕРИАЛЫ верблюдов в провинции Синд в Западном Пакистане Резюме на французском языке Кжиштоф В о л ь с к и — Диэго Гомез и его описание побережия Запад­ ной А ф р и к и в X V в Часть I I I НЕКРОЛОГИ Профессор М . Г. Левин — Витольд Дыновски . Профессор М . Е. Герсковитз — Кжиштоф Макульски . . . ХРОНИКА Третья Конференция Редакционного Комитета международного стран народных демократий „Дэмос" — Анна журнала Кутжеба-Пойнарова Отчет с исследований в Северо-Восточной Индии в 1960 г. по вопросам древности культивирования маиса в А з и и — Толаш Научные Семинария посвященные Маршевски страной экономически отсталым — К ж и ш т о ф Макульски Новый ж у р н а л „ А ф р и к а " — Кжиштоф Макульски РЕЦЕНЗИИ Культура индейцев — Витолъд Дыновски 1961-1962 г. — Эдвард Петрашек Советская Этнография, Československá E t h n o g r a f i e (Чехословацкая Этнография), 1961—1962 г. — З о - фия Шромба Люблинские Материалы и Исследования, 1962 — З о ф и я Стащак . История Земли Слупецкой — Анна Замбжицка-Кунахович М . Бернацка, Потаковка — Зофия Стащак К. Биркет-Смитс, Примитивный человек и его дороги Mis (Primitive M a n and W a y s ) — Л е ш е к Дзенгель Л . Ц. Бриггс, Племена Сахары (Tribes of t h e S a h a r a ) — Анджей Дашевски К. Фердинанд, Горизонтальные ветряные мельницы в Западном А ф г а н и ­ стане (The Horisontal W i n d m i l l s of Western Afganistan) —Кжиштоф Вольски Ф . Лангехоф, Племенная и национальная сознательност в (Consciences tribales et nationales en A f r i q u e Noire) — Л. Мейр, Примитивные правительства ( P r i m i t i v e — Лешек Черной Иоанна Африке Мацеевска Government) Дзенгель Г. Морешанд, Основы шаманства ( P r i n c i p a u x t r a i t s d u c h a m a n i s m e ) — Т о л а ш Маршоескм М . Миид, Культурный обмен и технический прогресс and T e c h n i c a l Development) (Cultural Change — С л а в о й Шинкевич P . Пээз, Культурные воздействия в побережной зоне южной части тийского моря Ostsee) — Ядвига Индексы — Аурелия (KulturstTömungen Кухарска Подгурска i n d e n Küstenzonen der Бал­ südlichen �CONTENTS Part I ARTICLES Kazimierz Dobrowolski — Three Studies on t h e T h e o r y of People's Culture* II STUDIES Danuta M a r k o w s k a of Traditional MATERIALS Village Community in the Process Change Summary Barbara a — AND 75 in French 105 O l s z e w s k a - D y o n i z i a k Suburban Edward — Cultural Transformation of Village Pietraszek ЮТ — Cultural Problems of the W o r k i n g Class in the K r a k ó w M i n i n g B a s i n a n d t h e D e c l i n e of t h e T r a d i t i o n a l P e a s a n t C u l t u ­ re b y t h e E n d of F e u d a l E r a Antoni Stojak Wojciech — 143 S o c i a l a n d C u l t u r a l E f f e c t s of I n d u s t r a l i z a t i o n . Popiela — The Position of t h e V i l l a g e Proletariat . i n the G a l i c i a n V i l l a g e of Brzeźna S i n c e t h e L a t e X I X - t h C e n t u r y to 1939 . Summary Anna . in French Sobieska — Ethnobotany The Custom of 207 „Drowing t h e Śmiercicha" in Wielkopolska Summary Bogumił 215 in French J e w s i e w i c k i graphic Sources in 249— An Attempt Etnographical Scientific Anna Methods K u t r z e b a - P o j n a r o w a — to P o r t r a y the Role of 251 and Organization Remarks on the Organization ones in and Archaeological special volumne and 264- — A Note o n T h r a s h i n g i n N o r m a n d y 282 * T h e articles w h i c h havn't the summaries in this volume French Icono- Studies M e t h o d s of E t n o g r a p h i c a l S t u d i e s Corneille J e s t 172 206 K o w a l s k a - L e w i c k a , Jadwiga 163 relatived S c i e n c e s i n M o s c o v i n 1964. of VII h a v e t h e specions. Congress of EtnologicaL �SPIS 10 TREŚCI Part II ARTICLES Tadeusz L e w i c k i Ibadite — Merchands between V I I I Historical and Background Missionaries Wolski Western — in Trade. Central Sudan 291 AND Decorating MATERIALS of Camels i n the Sind Province of 312 French Wolski African and Pakistan Summary Krzysztof Trans-saharian and X I I Centuries STUDIES Krzysztof of i n Western 324 — Diogo Coast i n X V - t h Gomes and his Description of t h e W e s t Century 326 Part I I I AN I Professor Professor OBITUARY I — W i t o l d Dynowski M. G . L e w i n Krzysztof M. J . Herskovits j — 331 Makulski 335 CHRONICLE T h i r d C o n f e r e n c e of the B o a r d of E d i t o r s of t h e I n t e r n a t i o n a l E t h n o g r a f i c a l P e r i o d i c a l „Demos" ( C o u n t r i e s of P e o p l e s ' D e m o c r a t i e s ) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa Report on I n v e s t i g a t i o n C a r r i e d out i n N o r t h - E a s t e r n of t h e H i s t o r y of M a i z e C u l t i v a t i o n i n ' A s i a — Tomasz Symposia New on the U n d e r d e v e l o p e d Periodical „Afryka" Krzysztof — Krzysztof Countries — Makulski 342 I n d i a of the P r o b l e m . . . . Makulski Marszewski . . . 354 . . . . 358 . . 344 REVIEWS Kultura indiejcew Sowietskaja (Culture Etnografija, Československá of the A m e r i c a n 1961—Г962 Etnografie, 1961—1962 — Anna Indians) Edward — Potakówka Zofia — 375 Szromba 380 381 383 Horizontal Windmills Leszek Dzięgiel of Main — Cultural Western Afghanistan — tribales et n a t i o n a l e s an Afrique Noire — 390 — Leszek Dzięgiel C h a r a c t e r i s t i c s of C h a m a n i z m Trends Kucharska Aurelia 385 387 394 — Tomasz M. Mead, C u l t u r a l Change and T e c h n i c a l D e v e l o p m e n t — S ł a w o j Index . Maciejewska G. Marechand, Jadwiga . 388 Consciences L. Mair, Primitive Government R. P e e s c h , . Daszewski Wolski V. Langenhof, Joanna The 363 369 Staszczak T r i b e s of the S a h a r a — Andrzej Krzysztof Dynowski Staszczak K . B i r k e t - S m i t h , Primitive M a n and H i s Ways — К. F e r d i n a n d , Witold Zambrzycka-Kunachowicz Słupce R e g i o n M. L . С. B r i g g s , — Pietraszek Zofia 1962 — Zofia L u b l i n Studies and Materials, Biernacka, — Podgórska i n the C o a s t a l Zones Marszewski 397 Szynkiewicz 399 of S o u t h e r n B a l t i c — 405 409 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ffcc672ddffdc265c1ff6d57d4f132c8.pdf 403a8a996410fe1f02044ce9287cba6c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:535 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:488 Title A name given to the resource Tradycyjna społeczność wioskowa w procesie zmian / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.75-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D DANUTA I A I M A T E R I A Ł Y MARKOWSKA TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN Przedmiotem rozważań są przeobrażenia gospodarczo-społeczne wsi M o d l n i c y pod K r a k o w e m na przestrzeni l a t 1880—1960 . N a t y m p r z y ­ kładzie pragniemy ukazać proces przemian od w s i rolniczej, i w znacznym jeszcze stopniu „zamkniętej", do w s i podmiejskiej ze zróżnicowaną s t r u k ­ turą społeczno-zawodową ludności, której życie gospodarcze, społeczne i k u l t u r a l n e da się dzisiaj wyjaśnić jedynie charakterem j e j powiązań s t r u k t u r a l n y c h i f u n k c j o n a l n y c h z miastem i ośrodkami przemysłowymi. Omówimy s k u t k i , j a k i e dla życia zbiorowego mieszkańców w s i miał p r o ­ ces różnicowania się s t r u k t u r y społeczno-zawodowej , j a k burzył o n l u b przekształcał dawne więzi lokalne, j a k rugował tradycyjne autorytety na rzecz n o w y c h autorytetów oraz j a k i wpływ wywarł na krystalizowanie się cech i modelu zawodu „rolnika". 1 2 Dla ustalenia, w jakiej mierze proces stwierdzony w e w s i badanej jest t y p o w y d l a strefy podmiejskiej K r a k o w a , dokonano porównania p r z e m i a n s t r u k t u r y społeczno-zawodowej ludności z analogicznymi przemianami w k i l k u i n n y c h wsiach t e j strefy . Przed w y t y p o w a n i e m w s i M o d l n i c y do badań monograficznych przeprowadzono badania lustracyjne w w i e l u 3 \ Artykuł t e n s t a n o w i f r a g m e n t tedrze Etnografii Dobrowolskiego. dotyczące 2 cych W Ogólnej W okresu naukach różne będziemy p r a c y m a g i s t e r s k i e j , p i s a n e j w 1955 r. w K a ­ i Socjologii latach 1958 i U. J. pod k i e r u n k i e m prof, 1960 p r z e p r o w a d z o n o społecznych względnie tego spotyka zjawiska. trwałe się wiele D l a celów wykonywanie definicji naszej czynności formalnie), zaspokajaniu 3 towej te czynności Wyzyskano dane źródło potrzeb (najczęściej nazywać usługo­ określonych społecznych, a stanowiących t u p r z e d e w s z y s t k i m materiały G ł ó w n e g o Urzędu Narodowej w lub d l a osób utrzymania. s t a t y s t y c z n e Wydziału R o l n e g o Rady podkreślają­ zawodem wytwórczych określonych społecznie k w a l i f i k a c j i służących zawodu, analizy w y c h , wymagających oraz uzupełniające, 1955—1960. aspekty wykonujących dr K a z i m i e r z a badania Krakowie. Statystycznego i Wydziału E w i d e n c j i Ludności Powia­ �DANUTA 76 MARKOWSKA wsiach strefy podkrakowskiej. Następnie podjęto badania monograficzne w jednej w s i , rekonstruując interesujący nas proces poprzez odtwarzanie historii poszczególnych rodzin aktualnie zamieszkujących wieś (aż do trze­ ciej generacji wstecz). Nadto zebrano w miarę możliwości dane o r o d z i ­ nach, które niegdyś tę wieś zamieszkiwały. Pomocniczo wyzyskano także źródła archiwalne. Badany proces omówiony zostanie w trzech przekrojach lata 1880-1918, 1918-1945, 1945-1960. czasowych: Ten podział chronologiczny, stosowany w w i e l u badaniach w sposób' konwencjonalny, znajduje w przypadku omawianego zagadnienia głębsze uzasadnienie. Każdy z wyróżnionych okresów cechuje się bowiem własną specyfiką s t r u k t u r y społeczno-zawodowej. Najogólniej można b y określić pierwszy z nich jako okres r o z w o j u popańszczyźnianego, wyraźnie jeszcze kontynuujący dziedzictwo pańszczyźniane zarówno w strukturze społecz­ nej ludności (opartej przede w s z y s t k i m na strukturze własnościowej w r o l ­ nictwie), j a k i w charakterze lokalnych powiązań. Okres ten cechuje j e d ­ nak już prawno-formalna samodzielność chłopstwa, a także przypada na niego swobodny i b u j n y r o z k w i t w i e l u dziedzin k u l t u r y ludowej. D r u g i okres m a charakter przejściowy. S t r u k t u r a własnościowa w r o l n i c t w i e traci z wolna na dominującym znaczeniu, coraz szerzej i silniej przeja­ w i a się dążność do powiązania z miastem przez zawody pozarolnicze. Jed­ nakże miasto nie jest w stanie wchłonąć rezerw siły roboczej w s i . N i e ­ pewność i brak stabilizacji zajęć pozarolniczych nie pozwala na wykształ­ cenie się nowej s t r u k t u r y społeczno-zawodowej mieszkańców w s i . Wresz­ cie okres po 1945 r o k u wiąże rezerwy siły roboczej w s i w sposób trwały z ośrodkami przemysłowymi i miastem, przynosząc w efekcie nową po­ stać s t r u k t u r y społeczno-zawodowej ludności, która charakteryzuje się d o ­ minantą liczebną kategorii chłopów-robotników, pojawieniem się r o b o t n i ­ ków przemysłowych, traktujących wieś jedynie jako miejsce zamieszka­ nia, oraz malejącą stale grupą rolników nie zarobkujących poza gospo­ darstwem. I. OKRES L A T 1880-1918 Jest t o zjawisko znamienne, że m i m o bliskości K r a k o w a (12 k m ) wieśzachowuje w t y m okresie charakter prawie „czysto" rolniczy. Około 1880 r o k u na ogólną liczbę 70 r o d z i n zamieszkujących wieś 9% s t a n o 4 B r a k d l a tego o k r e s u d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h . P o d a n y o b r a z został z r e ­ k o n s t r u o w a n y n a p o d s t a w i e h i s t o r i i r o d z i n . N a z w y poszczególnych k a t e g o r i i s p o ­ łecznych właścicieli g o s p o d a r s t w podano t u w e d ł u g m i e j s c o w e j t e r m i n o l o g i i . W n i e p u b l i k o w a n y c h materiałach a r c h i w a l n y c h dotyczących tej w s i ( A r c h i w u m Pań­ s t w o w e w K r a k o w i e , A r c h i w u m M o d l n i c k i e Konopków S y g n . A M K n r 1) z n a j 4 �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 77 w i l i kmiecie (8,5 do 14 i więcej ha), 15% zagrodnicy (5,5 do 8,5 ha), 3 1 % t z w . gospodarze (2 do 5,5 ha), 19% t z w . półgospodarze (0,5 do 2 ha), 16% chałupnicy i komornicy, c z y l i ludność bezrolna. B r a k p r a w i e rze­ mieślników. Z usług rzemieślniczych ludność korzysta w e wsiach sąsied­ nich l u b nabywa odpowiednie w y r o b y na l o k a l n y c h jarmarkach. N i e w y ­ stępują podówczas jeszcze znaczniejsze różnice w k i e r u n k a c h p r o d u k c y j ­ nych gospodarstw chłopskich czy poziomie k u l t u r y rolnej. Toteż w t y c h w a r u n k a c h dochód z gospodarstwa, a co za t y m idzie, poziom b y t o w y r o ­ d z i n rolników wyznaczony był przede w s z y s t k i m rozmiarami własności ziemi. Co więcej, sezonowość, dorywczość czy ogólniej — brak stabili­ zacji zajęć pozarolniczych powoduje, że w o m a w i a n y m okresie s t r u k t u r a własnościowa w r o l n i c t w i e jest zasadniczym czynnikiem, określającym pozycję materialną i społeczną rodziny. S t r u k t u r a własnościowa gospodarstw chłopskich charakteryzuje się znacznymi krańcowościami, lecz było to zróżnicowanie w obrębie zawodu r o l n i k a (jeśli dla tego okresu można użyć t e r m i n u „zawód" na określenie pracy rolniczej). Bezrolna i małorolna ludność w s i stanowiła istotny ele­ ment s t r u k t u r y klasowej wsi, ale nie tworzyła jeszcze grup zawodowych. Niemniej ogromna masa rodzin zmuszona była zdobywać czy uzupełniać środki utrzymania pracą najemną w r o l n i c t w i e l u b poza r o l n i c t w e m . Je­ d y n i e b o w i e m kmiecie i zagrodnicy oraz bogatsi spośród gospodarzy mogli przy ówczesnym poziomie gospodarki rolnej i poziomie potrzeb b y t o w y c h zapewnić wszystkim członkom rodziny pracę i utrzymanie w e własnym gospodarstwie. Już w rodzinach gospodarzy, a powszechnie półgospodarzy uzupełniano źródła u t r z y m a n i a różnego rodzaju pracami zarobkowymi, a dla rodzin chałupników i komorników praca najemna stanowiła jedyne l u b główne źródło utrzymania. Nie t y l k o aktualna sytuacja gospodarcza i rodzinna skłaniała do podjęcia pracy najemnej, ale również groźba pauperyzacji wisząca n a d młodym pokoleniem w związku z l i c z n y m i działami r o d z i n n y m i ziemi. Starano się j e j zapobiec przez zdobycie go­ tówki drogą p r a c y najemnej i d o k u p y w a n i e ziemi. Dla analizy znaczenia pracy najemnej w życiu społeczności w s i waż­ ne jest rozróżnienie na pracę najemną w r o l n i c t w i e i pracę najemną poza r o l n i c t w e m . Praca najemna w r o l n i c t w i e była w o m a w i a n y m okresie bar­ dzo rozpowszechniona i w postaci zajęcia stałego l u b sezonowego obej­ mowała około 35% rodzin, natomiast wszelkiego rodzaju prace najemne poza r o l n i c t w e m obejmowały znacznie mniejszy odłam ludności, bo za- d u j e m y d l a końca X V I I I w . t y l k o następujące k a t e g o r i e ludności: k m i e c i e , z a ­ g r o d n i c y , chałupnicy, k o m o r n i c y . W y d a j e się, iż k a t e g o r i e „gospodarzy" i „pół­ g o s p o d a r z y " , wyróżniane p r z e z ludność pod k o n i e c X I X w., są p r o d u k t e m r o z w o j u s t r u k t u r y własnościowej o k r e s u popańszczyżnianego. �78 DANUTA MARKOWSKA ledwie 10% rodzin. Nadto n i e miały one charakteru stałego. Jednakże właśnie one zasługują na baczniejszą uwagę. W nich bowiem, a nie w p r a ­ cach najemnych w rolnictwie, tkwił zalążek przyszłej s t r u k t u r y społeczno­ -zawodowej ludności w s i . U j m i j m y łącznie wszelkiego rodzaju prace poza własnym czy r o d z i ­ cielskim gospodarstwem i spójrzmy na nie o d strony i c h znaczenia dla ludności w s i . Wszelkie prace tego rodzaju mogły być w różnych t y p a c h rodzin i w różnych sytuacjach r o d z i n n y c h : a) głównym źródłem u t r z y m a ­ nia; b) ubocznym, lecz stałym źródłem u t r z y m a n i a ; c) okresowym l u b d o ­ raźnym źródłem utrzymania (sposób uzupełniania budżetu rodziny. G o ­ tówka zdobywana na cele gospodarstwa rolnego. Sposób zdobywania go­ tówki d l a dokonania spłat rodzinnych itp.); d) prace w y k o n y w a n e przez osoby w stanie bezżennym (nawet z zamożniejszych rodzin) miały n a celu gromadzenie gotówki na potrzeby przyszłego gospodarstwa bądź też zdo­ b y w a n i e nawyków pracy i umiejętności p r z y d a t n y c h w e własnym g o ­ spodarstwie (praca młodych dziewcząt w mieście w charakterze służą­ cych, pomocnic k u c h e n n y c h w restauracjach, pomocnic u cukierników, u krawców itp.). Otóż praca najemna w r o l n i c t w i e spełniała w o m a w i a n y m okresie rolę stałego, zarówno głównego, j a k i ubocznego źródła utrzymania. Natomiast prace najemne poza r o l n i c t w e m mogły być t y l k o doraźnym źródłem d o ­ chodu l u b zajęciem przejściowym z p u n k t u widzenia losów życiowych jednostki. D o najważniejszych prac n a j e m n y c h w r o l n i c t w i e należy zaliczyć zatrudnienie w m i e j s c o w y m f o l w a r k u Konopków w charakterze k a r b o ­ w y c h , polowych, stangretów, f o r n a l i , czeladzi, służby kuchennej i p o k o ­ j o w e j . Były t o wszystko zajęcia o charakterze stałym. N a j e m stały opie­ rał się n a u m o w a c h rocznych zawieranych przez dwór z głowami r o ­ dzin („oirdyniaria"). Nadto w sezonie prac p o l n y c h angażowano d o pracy również żony i dzieci fornali, ¡ale ma w a r u n k a c h n a j m u sezonowego^. W y ­ nagrodzenie roczne otrzymywać m i e l i fornale w p r o d u k t a c h r o l n y c h i gotówce. W p r a k t y c e jednak dwór wypłacał częstokroć wszystko w p r o ­ duktach r o l n y c h , stosując przeliczenie według a k t u a l n y c h cen r y n k o w y c h . . P r a k t y k o w a n o również formę opłaty za pracę k w i t k a m i , za które można było w karczmach d w o r s k i c h nabywać różne artykuły (sól, cukier, naftę, zapałki), a przede w s z y s t k i m wódkę. Poza stałymi n a j e m n i k a m i dwór zatrudniał sezonowo pewną liczbę rąk roboczych ze w s i oraz grupę p r z y byszówngórali. T y c h ostatnich opłacano gotówką, natomiast n a j e m sezo­ n o w y opłacano częstokroć również p r o d u k t a m i r o l n y m i i k w i t a m i . ' Ze stałego n a j m u korzystał również miejscowy f o l w a r k plebański i niektórzy spośród bogatszych gospodarzy. Jednakże t e prace najemne mają d l a w s i znaczenie marginalne w porównaniu z rolą d w o r u Konopków. �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 79 Do najczęstszych zajęć pozarolniczych dla robotników n i e w y k w a l i f i k o ­ wanych należała praca w b u d o w n i c t w i e mieszkaniowym w K r a k o w i e , prace przy budowie dróg i l i n i i k o l e j o w y c h oraz prace transportowe. T e ostatnie związane były z położeniem w s i przy szlaku do b. Królestwa Kongresowego, poza t y m granice w s i M o d l n i c y i w s i Szyce t o zarazem granice zaboru austriackiego i rosyjskiego. Miejscowi gospodarze posiada­ jący konia i furmankę n a j m o w a l i się w zimie u kupców żydowskich d o przewozu towarów znad granicy rosyjskiej do K r a k o w a . Z sąsiednich lasów Czajowskich, położonych już n a terenie t z w . Kongresówki, zwożono drzewo do K r a k o w a , skąd spławiano je następnie do Gdańska. Miejscowa ludność najmowała się także do transportu towarów znad granicy p r u ­ skiej, spod Krzeszowic do K r a k o w a . Z możliwości prac transportowych korzystali również bogaci kmiecie, lecz prace te powierzali parobkom l u b najmowali „na dniówkę", gdyż względy prestiżowe nie pozwalały i m zaj­ mować się tego rodzaju pracami osobiście. Należy t u wspomnieć o prze­ mycie, który jednakże nie był zajęciem jakiejś określonej g r u p y społecz­ nej; o jego wyborze decydowały cechy i n d y w i d u a l n e . Interesującym r o ­ dzajem zajęć pozarolniczych, w y k o n y w a n y m wyłącznie przez kobiety, było k r a w i e c t w o i haft. W M o d l n i c y szyto stroje ludowe krakowskie i stąd między i n n y m i przemycano je w bańkach od m l e k a na tereny zaboru rosyjskiego. W początkach omawianego okresu j e d y n y m zajęciem pozarolniczym gwarantującym względną stabilizację była służba domowa w K r a k o w i e . Jednakże właśnie to zajęcie traktowane było przez d z i e w ­ częta jako okresowe. Z początkiem X X w i e k u nasiliły się i zróżnicowały prace murarskie w K r a k o w i e . Przystąpiono między i n n y m i do prac restauracyjnych na Wawelu, budowano nowe dzielnice. W i e l u mieszkańców w s i znalazło w związku z t y m zatrudnienie. Z d o b y w a l i o n i częstokroć bardzo wyso­ kie kwalifikacje, lecz i i c h praca nie rokowała stabilizacji. Wzrost z a t r u d ­ nienia pozarolniczego stanowi pewną konkurencję dla d w o r u i zmusza go do opłaty gotówkowej za pracę najemną. Dysponowanie gotówką rodzi wśród najemnych w r o l n i c t w i e tendencję do oszczędzania na zakup k a ­ wałka g r u n t u . T a k więc nasilenie się zajęć pozarolniczych nie pozostało bez wpływu na stosunki pracy w r o l n i c t w i e . B r a k szans na stabilizację w zawodzie pozarolniczym powoduje, iż powszechnym dążeniem ludności 'bezrolnej i małorolnej było zakupienie kawałka z i e m i i przejście w hierachii społecznej w s i do kategorii gospo­ darzy. Wzwyż awans na tej drodze był prawie niemożliwy. Godny u w a g i jest fakt, iż r o b o t n i c y b u d o w l a n i z a t r u d n i e n i w K r a k o w i e częstokroć zdo­ b y w a l i bardzo wysokie kwalifikacje z pogranicza b u d o w n i c t w a i rzemiosła artystycznego, lecz i c h wysokie kwalifikacje, oceniane pozytywnie j a k o cechy i n d y w i d u a l n e , nie miały praktycznie żadnego prawie znaczenia dla �DANUTA 80 MARKOWSKA rangi społecznej człowieka w obrębie społeczności wioskowej. Ściślej, m i a ­ ły jedynie pośrednio — o t y l e , o ile określały dochód, a co za t y m idzie, szansę zakupu gospodarstwa rolnego. T a k długo bowiem, j a k długo nie zostały spełnione inne w a r u n k i , a przede wszystkim gwarancja stabili­ zacji w zawodzie, nawet wysokie kwalifikacje nie stanowiły tytułu do prestiżu społecznego w zbiorowości, w której „liczyła się" własność, pew­ ność losu, zasiedziałość. Obserwujemy więc zjawisko wyrastania pewnych ważnych elementów modelu zawodowego (w dzisiejszym rozumieniu tego pojęcia), ale w o d e r w a n i u od i n n y c h istotnych elementów. Czy oznacza to, że w w a r u n k a c h takiej okresowości czy sezonowości zajęć pozarolniczych nie działały bodźce w k i e r u n k u podnoszenia k w a l i f i k a c j i zawodowych? Wręcz przeciwnie. Poziom k w a l i f i k a c j i decydował nie t y l k o o wysokości zarobków, ale nawet o możliwości znalezienia pracy w w a r u n k a c h silnej konkurencji na r y n k u pracy. Z kolei nasuwa się pytanie, przy pomocy j a k i c h kryteriów wartościowała wówczas ludność w s i zajęcia pozarolnicze? Obok pożądanej, lecz t r u d n e j l u b wręcz niemożliwej do osiągnięcia sta­ bilizacji w zawodzie d r u g i m ważnym k r y t e r i u m oceny był dochód. L u d ­ ność podejmująca pracę zarobkową na krótki t y l k o okres zwracała — rzecz jasna — uwagę j e d y n i e na dochód. K r y t e r i u m wysiłku fizycznego, uciąż­ liwości pracy przy złych w a r u n k a c h higienicznych w ogóle nie było b r a ­ ne pod uwagę. Słabo zmechanizowane prace w gospodarstwie własnym czy praca najemna w r o l n i c t w i e były bowiem również uciążliwe i w y m a ­ gały znacznego wysiłku fizycznego. Przejdźmy jednak do społeczności wioskowej. Ówczesną wieś l a t osiem­ dziesiątych i dziewięćdziesiątych X I X w i e k u określić możemy jako względ­ nie zamkniętą, tradycyjną społeczność lokalną . Pod t y m pojęciem r o ­ zumiemy zespół następujących cech: 1) wspólne t e r y t o r i u m , stanowiące r a m y przestrzenne życia społecznego danej zbiorowości; 2) małe rozmiary zbiorowości, powodujące, iż wszyscy j e j członkowie pozostają ze sobą w bezpośrednich stycznościach; 3) tego rodzaju skumulowanie powiązań i współzależności ekonomicznych w tej zbiorowości, które t w o r z y swego rodzaju całościowy układ ekonomiczny, stanowiący podstawę s t r u k t u r y społecznej tej zbiorowości; 4) istnienie systemu organizacyjnego, o b e j m u ­ jącego tę i t y l k o tę zbiorowość (choć w typie powtarzalnego), a wyraża­ jącego się i n s t y t u c j a m i społecznymi f o r m a l n y m i bądź n i e f o r m a l n y m i , znajdującego w y r a z w podziale funkcji, układzie miejscowych autoryte­ tów, działaniu opinii społecznej, sankcjach społecznych i t p . ; 5) istnienie 5 5 Por. K . D o b r o w o l s k i , Wrocław, B. t. 1: G a ł ę s к i, O 1958, s. 35—38 niektórych Chłopska (10. kultura Tendencje determinantach tradycyjna, do zmian „Etnografia P o l s k a " , uniformizmu społecznych S o c j o l o g i c z n e " , 1961, n r 2, s. 42—49 ( K o d z i n a chłopska, więzi na kulturowego); wsi, „Studia rodzinno-sąsiedzkie) �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 81 całego zespołu urządzeń społecznych i k u l t u r a l n y c h zaspokajających — w ramach ówczesnych możliwości i wzorów — podstawowe potrzeby spo­ łeczne i k u l t u r a l n e członków tej zbiorowości w obrębie w s i , na j e j g r u n ­ cie; 6) istnienie silnego poczucia przynależności do danej zbiorowości. Samookreślanie się grup, rodzin i jednostek przez przynależność do t e j zbiorowości. Poczucie odrębności w stosunku do i n n y c h społeczności l o ­ k a l n y c h czy szerszych układów społeczne—ekonomicznych. W a r u n k i e m niekoniecznym, ale bardzo ważnym jest ciągłość osad­ nictwa podstawowego trzonu ludności a wraz z nią ciągłość k u l t u r o w a wyrażająca się w i e l o k r o t n i e w e własnej lokalnej historii, bogatej t r a d y c j i miejscowej ' i t p . Ważnym czynnikiem jest również więź etniczna i r e l i ­ gijna. Ten t y p społeczności lokalnej jest bezpośrednim dziedzictwem okresu pańszczyźnianego. Więcej, wyraża niejako jego istotę. Zamknięta całość, samowystarczalna i izolowana, podporządkowana panu feudalnemu — oto najogólniej cechy p a r t y k u l a r y z m u feudalnego. W t y m układzie zarówno struktura własnościowa ludności, j a k i jej f o r m y współdziałania, współ­ pracy, styczności społeczne i t p . służyć miały potrzebom d w o r u l u b kształ­ towały się na marginesie jego potrzeb. W gruncie rzeczy t e n rodzaj spo­ łeczności lokalnej traci swą najistotniejszą, genetyczną podstawę w m o ­ mencie zniesienia pańszczyzny, prawnego „glebae a d s c r i p t i o " . U t r z y m u j e się jednak nadal przez dłuższy jeszcze czas. Za kryzysem starego układu nie nadąża bowiem narastanie elementów nowego. Ludność formalnie, prawnie nie związana już ze społecznością lokalną, nie ma jeszcze r e a l ­ n y c h warunków na wejście w inne i szersze układy społeczno-ekonomiczne. N i e ma t y c h szans na gruncie ekonomicznym, gdyż miasto i przemysł nie są w stanie wchłonąć nadmiaru rąk roboczych w s i , a także w y m i a n a towarowa pomiędzy miastem i wsią nie może się szerzej rozwinąć na s k u ­ tek tradycyjnego, samowystarczalnego charakteru gospodarstwa chłopskie­ go. N i e m a t y c h szans również na gruncie społecznym czy k u l t u r a l n y m na skutek ogromnego historycznie wytworzonego dystansu pomiędzy w a r ­ stwą chłopską a i n n y m i w a r s t w a m i społecznymi i b r a k u odpowiednich i n s t y t u c j i społeczno-kulturalnych, które by działały „adaptująco" wobec chłopstwa. Jest to prawidłowość ogólna r o z w o j u galicyjskich w s i popańszczyźnianych, wzmożona na badanym terenie faktem długotrwałego istnie­ nia d w o r u , wielostronnością jego powiązań ze wsią oraz pogranicznym położeniem w s i w stosunku do sąsiedniej t z w . Kongresówki (w zaborze rosyjskim) i żywotnością k u l t u r y ludowej „krakowskiej". W okresie o d około 1800 r . do początków X X w i e k u zależności go­ spodarcze łączące ludność w s i tworzyły rodzaj „obwodu zamkniętego". M i e j s c o w y p r o l e t a r i a t i półproletariat w i e j s k i znajdował w całości za­ t r u d n i e n i e w f o l w a r k u Konopków, plebańskim czy u bogatszych gospo6 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I �82 DANUTA MARKOWSKA darzy. Podejmowanie czy poszukiwanie pracy najemnej pozarolniczej nie było w y n i k i e m ograniczonej chłonności l o k a l n y c h miejsc pracy, lecz spowodowane było t y m , że praca w przemyśle i w mieście była lepiej opłacana, a ponadto gotówką. Ludność w s i była zarówno silnie zróżni­ cowana w swej s y t u a c j i ekonomicznej, j a k i zintegrowana ze sobą w sy­ stemie w z a j e m n y c h zależności i powiązań. N a gruncie różnic w s y t u a c j i majątkowej i wyposażeniu gospodarstw wyrosły bogate f o r m y o d r o b k u , pomocy wzajemnej i n a j m u , łączącego poszczególne kategorie społeczno-ekonomiczne ludności w s i . Symptomatyczna dla tego „obwodu zamkniętego" jest funkcja karczem dworskich i młyna. Utrzymały się one na terenie w s i jeszcze od okresu pańszczyźnianego i były c z y n n i k i e m wiążącym wieś ekonomicznie z d w o ­ rem. Stali l u b sezonowi najemnicy, pracujący w f o l w a r k u Konopków, n a ­ b y w a l i za t e k w i t k i różne artykuły w karczmie. Także w młynie d w o r ­ s k i m k w i t y respektowane były jako forma opłaty za przemiał. Ten rodzaj powiązań pomiędzy d w o r e m a ludnością w s i uznać należy za charaktery­ styczny przykład wczesnej fazy rozwoju stosunków kapitalistycznych w r o l n i c t w i e , kontynuującej w i e l e elementów poprzedniego systemu eko­ nomicznego — stosunków feudalnych. K o n t a k t y społeczne ludności skupiały się wokół d w o r u , kościoła, karczmy. Okazję dla nich stanowiły również lokalne j a r m a r k i . Tradycja miejscowa przechowała bardzo wyidealizowany obraz ówczes­ n y c h stosunków pomiędzy d w o r e m a ludnością w s i . Na tej idealizacji zaważyła zapewne osoba ówczesnego dziedzica, Juliana K o n o p k i , znane­ go przyjaciela Oskara Kolberga. „ P a n " na skutek swych zainteresowań ludoznawczych był w bardzo b l i s k i m kontakcie z ludnością w s i . Brał udział w obrzędach l u d o w y c h , chodził po domach i zapisywał pieśni. Był gorącym propagatorem i entuzjastą krakowskiej k u l t u r y ludowej. M o d l n i ca b o w i e m — obok sąsiednich Bronowie — uchodziła za swego rodzaju centrum tej k u l t u r y , a obrzędy i strój l u d o w y k r a k o w s k i promieniowały stąd na sąsiednie wsie zaboru rosyjskiego. W e dworze urządzano przed­ stawienia oparte na tekstach l u d o w y c h opowieści i pieśni. Doroczne dożyn­ k i w y p r a w i a n e w e dworze skupiały ludność całej w s i . Podobnie dzień św. Wojciecha, „patrona" t e j w s i , uroczyście obchodzony był w e dworze przy udziale całej miejscowej ludności. Tak więc pewnego rodzaju wspól­ nota na gruncie k u l t u r y ludowej łagodziła zarówno dystans społeczny, j a k i sprzeczności interesów pomiędzy ludnością w s i a d w o r e m . Podobny aspekt miały stosunki najmu, odrobku i inne tego rodzaju, zachodzące pomiędzy zamożną a ubogą ludnością w s i . Z najmem łączyły się f o r m y poczęstunku, zapraszanie do stołu n i e l e t n i c h dzieci najętej do pracy k o ­ biety. W przypadku trwalszych powiązań między bogatymi a b i e d n y m i rodzinami niejednokrotnie bogaci gospodarze b y w a l i rodzicami chrzestnymi �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 83 dzieci swoich najemników. W bogatszych domach skupiało się życie t o w a ­ rzyskie z okazji p e w n y c h prac sezonowych, j a k darcie pierza czy przędze­ nie l n u . Na zakończenie t y c h prac z reguły w y p r a w i a n o rodzaj uczty, z muzyką i poczęstunkiem. Dalszym czynnikiem integracji społeczności wioskowej był zwyczajowy system zabezpieczeń. F a k t przynależności do w i o s k i narzucał obowiązek udzielenia bezpłatnej i niezwrotnej pomocy zniedołężniałym starcom nie posiadającym k r e w n y c h , rodzinom dotknię­ t y m klęskami żywiołowymi i t p . Istniał na przykład zwyczaj bezpłatnej zwózki drzewa d l a pogorzelców budujących d o m , a nawet świadczenie bez­ płatnej robocizny p r z y budowie, p r z y c z y m poczęstunku u d z i e l a l i p o ­ stronni bogaci gospodarze. Podobnie opinia wioskowa w s i oczekiwała od bogatych gospodarzy, b y dotkniętym klęską gradobicia udzielali bezzwrot­ nie ziarna siewnego. Obok poczucia wspólnoty lokalnej istniało jednak silne poczucie dystansu społecznego, odpowiadające faktycznej s t r u k t u r z e społecznej. A oto fragment relacji - jednego z informatorów, dotyczący lat dziewięćdziesiątych: „Ojciec m n i e d o w n i casem posyłoł do synku, zeby m u co kupić. T o m widzioł, jako t a m beło. T a m kozdy mioł swoje miejsce. Dzień w dzień sie bez zime schodzili i g w a r z y l i o duchach. A Z y d ino po ścianach pisoł, w i e l a m u k t o w i n i e n . Bo p i l i wszyjscy na b o r g . Jeno ci, co m i e l i za robote w e dworze k w i t y , to sie k w i t a m i w y płocali. C i co p i l i na borg, to j a k przysed cos płacić, to nieroz sprzedowoł prosie abo świnie i dopiro płacił. W s y n k u kozdy mioł swoje miejsce. K m i e c i e i zagrodnicy godnie p r z y s a m y m synkwasie, osobno chałupnicy i k o m o r n i c y , j a k kasty. T a m nic o światowych rzecach nie beło. Same b a j k i i tela. Rej w t y m w o d z i e l i k m i e c i e " . 6 K o b i e t y nigdy nie chodziły do karczmy na owe wieczory. N i e w y p a ­ dało. Terenem kontaktów towarzyskich kobiet były zamożniejsze d o m y w czasie skubania pierza czy wieczorne „wysiadki" przed domami. T u spotykali się zarówno biedni, j a k i bogaci, t u przychodzili młodzi parobcy, aby się zalecać do dziewuch. W czasie t y c h „wysiadek" czy „pogwarek" głos należał do starszych. Młodsi b y l i raczej b i e r n y m i i c h uczestnikami.. Bardzo ważną funkcją t y c h zebrań było ugruntowanie a u t o r y t e t u starych oraz p o d t r z y m y w a n i e idealizacji dawnego s t y l u życia. Dobitnie ilustrują to wspomnienia jednej z informátorek, dotyczące mniej więcej r o k u 1900: „Downi, j a k sie ludzie na p o g w a r k i schodzieli, nierozem jako dziewucha siedziała i słuchała, j a k stare k o b i t y gwarzyły. T o m se myślała: » M ó j Boże, kiedyż t y z to jo t a k bede umiała gwarzyć i k i e d y m i będzie w o l ­ no gwarzyć z ludziami«. Bo to t a k beło, że t a m młodzi sie nie łodzywali, jeno słuchali, co starsi gwarzą..., ale troche sie t y z i strachali, bo t o starzy g w a r z y l i , íze świat k u gorsemu i k u zagładzie idzie, i ze w i d n o 6 Informator W. F . , lat 66, w y w i a d nr 4, 1955 r. �DANUTA 84 MARKOWSKA j u z niedługo będzie koniec świata, bez to ze ludzie j u z nie takie, j a k i e beli przody" . 7 K o n t a k t y o charakterze t o w a r z y s k i m miały również miejsce z okazji obrzędów dorocznych czy świąt kościelnych. Częstokroć — j a k wspo­ mniano wyżej — patronował i m dwór. Sk 4piały one ludność w s z y s t k i c h w a r s t w społecznych w s i , lecz ważne czynności obrzędowe spełniali boga­ ci i szanowani kmiecie czy zagrodnicy. Podobnie obrzędy rodzinne, p r z y ówczesnej silnej ingerencji społeczności w i o s k o w e j w życie rodziny, nie •miały wyłącznie prywatno-rodzinnego, lecz ważny g r u p o w y , społeczny aspekt. Społeczne u w a r u n k o w a n i e obrzędów r o d z i n n y c h przejawiało się w t y m , że istniał wyraźny model obrzędowy dla poszczególnych g r u p społecznych w s i . I t a k n p . m i m o zasadniczego podobieństwa schematu obrzędowego wesela kmiece czy zagrodnicze n i e mogły się odbywać w karczmie, natomiast biedota t a m właśnie je urządzała. Społeczny cha­ r a k t e r obrzędów r o d z i n n y c h wyrażał się też w szerokim uczestnictwie mieszkańców w s i w d a n y m obrzędzie (w tańcach weselnych, pogrzebach, n o c n y m c z u w a n i u p r z y zwłokach). P r z y t y m podział f u n k c j i obrzędo­ w y c h i godności był od nowa manifestacją miejscowych a u t o r y ­ tetów. Społeczeństwo sankcjonowało w t e n symboliczny sposób to, co się w zakresie f a k t y c z n y m dokonywało; i t a k n p . a k t oczepin był nie t y l k o w y r a z e m z m i a n y s y t u a c j i życiowej dziewczyny, ale także obrzę­ d o w y m wyłączeniem z g r u p y rówieśniczej dziewcząt i przyjęciem w grupę mężatek-gospodyń . 8 Na uwagę zasługują również szersze k o n t a k t y społeczne związane z handlem i wymianą. Należy przy t y m wyraźnie odróżnić chłopskie j a r ­ m a r k i od kontaktów handlowyeh z ludnością K r a k o w a . Te ostatnie nie t y l k o nie sprzyjały zbliżeniu ludności wiejskiej do miejskiej, lecz wręcz przeciwnie — pogłębiały poczucie odrębności i sprzeczności interesów Zbliżenie do .ludności miejskiej nastąpić miało później i na zupełnie innej drodze. O d m i e n n y charakter miały k o n t a k t y handlowe z ludnością sąsied­ nich w s i w czasie lokalnych jarmarków. Tutaj akt kupna-sprzedaży nie nosił t y l u znamion przeciwieństwa interesów, co w p r z y p a d k u kontaktów handlowych pomiędzy ludnością w s i a miasta. Na chłopskich j a r m a r k a c h częste były w y m i a n y t o w a r u za t o w a r w przeliczeniu na ceny r y n k o w e . A k t kupna-sprzedaży na chłopskim j a r m a r k u miał n i e t y l k o znaczenie ekonomiczne. Miał o n swój sens towarzyski. Ważniejsze transakcje b y ­ wały „zapijane" w karczmie, wymieniano przy t y m informacje, poglądy i opinie, kojarzono małżeństwa. 7 8 grafia Informátorka M. M., l a t 64, w y w i a d O społecznym s e n s i e obrzędów Polski, W a r s z a w a 1947. nr 15, 1955 r. rodzinnych pisze J . S . В y s t r o ń, Etno­ �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 85 Na straży wszystkich t y c h f o r m kontaktów i powiązań ludności w s i stał układ m i e j s c o w y c h autorytetów . W latach osiemdziesiątych i dzie­ więćdziesiątych X I X w . bardzo ważnym autorytetem w s i był „dziedzic". 0 jego powiązaniach ze wsią wspomniano już wyżej. Wysoka ocena spo­ łeczna dziedzica była nie t y l k o kontynuacją dawnego myślenia chłopa pańszczyźnianego, stawiającego szlachcica na najwyższym szczeblu h i e ­ r a r c h i i społecznej, ale także w y n i k i e m osobistych powiązań ówczesnego dziedzica z ludnością w s i , jego patronatu nad wsią. I n n y m ważnym auto­ r y t e t e m był ksiądz. Między d w o r e m a plebanią istniał nawet rodzaj p o ­ rozumienia w zakresie w y t w a r z a n i a opinii. Na przykład wedle miejsco­ w e j t r a d y c j i w latach dziewięćdziesiątych X I X w . i z początkiem X X w., k i e d y na skutek rozpowszechniającej się emigracji zarobkowej groził f o l ­ w a r k o m b r a k rąk roboczych, ksiądz w czasie kazań piętnował tendencje migracyjne, ostrzegał przed demoralizacją młodzieży i t p . Informatorzy t y m między i n n y m i tłumaczą fakt, iż z terenu M o d l n i c y prawie nie było emigracji zagranicznej. W obecności księdza jako autorytetu rozstrzygano sporne prawne i gospodarcze sprawy rodzin, do niego zwracano się z proś­ bą o wyjaśnienia w sprawach politycznych czy ogólnie wiedzy o świecie. 9 Spośród ludności wiejskiej najwyższą oceną społeczną cieszyli się kmiecie. O n i w o d z i l i p r y m w radzie gminnej i parafialnej, decydując w w i e l u istotnych dla w s i kwestiach. O n i reprezentowali w razie potrzeby wieś n a zewnątrz. I c h opinie, wzory zachowania i poglądy respektowane były przez pozostałą część mieszkańców w s i . Poza wspomnianą karczmą 1 radą gminną także w kościele zajmowali uprzywilejowane miejsce. O n i w czasie procesji nosili chorągwie, i c h córki szły „do obrazu". Jest rzeczą charakterystyczną, że na t y m t l e powstawało wiele uzasadnień, u z n a w a ­ n y c h i głoszonych zresztą także przez ludność biedną, w rodzaju takich, j a k ; „Przecie t o kmieć do procesyji m o iść, bo łon mo lepsy m u n d u r , a bez t o i parada jest więkso" . U p r z y w i l e j o w a n i e k m i e c i w życiu t o w a ­ r z y s k i m przejawiało się w powierzaniu i m f u n k c j i obrzędowych. I c h n a j ­ chętniej proszono „ w k u m y " , na mówców weselnych czy pogrzebowych. W czasie uroczystości czy zabaw sadzano i c h z w y k l e razem, uzasadniając to t y m , że „kmieć z k m i e c i e m n o j l e p i pogwarzy. Ło cymze miołby g w a ­ rzyć z t a k i e m , co n i e mo g o s p o d a r k i ? " 10 11 Najniżej w ocenie społecznej ludności stali fornale. Żyli oni też w znacznej izolacji towarzyskiej. Już sam fakt zamieszkania w „chyzie" d w o r s k i m izolował i c h przestrzennie od reszty w s i . Nadto fornale b y l i 9 Polski, W l i t e r a t u r z e p o l s k i e j o a u t o r y t e t a c h w i e j s k i c h pisał В y s t r o ń, s. tradycyjna, 6—8. Z a g a d n i e n i e to o m a w i a s. 31—33 (8. Potęga 1 0 Informator 11 Informátorka też Dobrowolski, autorytetów). J . J . , l a t 89, w y w i a d n r 8, 1955 r. M . M., l a t 64, w y w i a d n r 15, 1955 r. Chłopska Etnografia kultura �DANUTA 86 MARKOWSKA elementem bardziej płynnym, p r z y b y w a l i t u z sąsiednich w s i z zaboru rosyjskiego i nierzadko po k i l k u l a t a c h p r z e n o s i l i się do i n n y c h f o l w a r ­ ków. O żonach f o r n a l s k i c h krążyło we w s i wiele „szydnych" opowiadań. Jedna z informátorek, córka k m i e c i a , mówi: „Zachowanie t a k i e j k o b i e t y f o r n a l s k i e j też inne było niż gospodyni... P o w i a d a l i ludzie, że f o r n a l k a nieraz na weselu coś po k r y j o m u wzięła p o d f a r t u c h i do d o m u zanio­ sła" . 12 Na baczniejszą uwagę zasługuje autorytet l u d z i starych, a zwłaszcza starych z zamożnych rodzin. K i l k a było jego źródeł. Najogólniejszą przy­ czyną był p o w o l n y r y t m ówczesnych przemian społeczno-ekonomicznych, powodujący, iż przygotowanie do życia młodego pokolenia sprowadzało się do a s y m i l o w a n i a i c h do treści k u l t u r o w y c h zastanych, do przekazy­ w a n i a zastanych nawyków p r o d u k c y j n y c h , myślowych i t p . T e n stan rze­ czy szczególnie predestynował s t a r y c h do t e j f u n k c j i . W analizie a u t o r y t a t y w n e j pozycji l u d z i starych we w s i należy odróżnić i c h realną, faktyczną przewagę, przejawiającą się częstokroć w p r z y m u ­ s o w y m egzekwowaniu posłuchu, od a u t o r y t e t u uznawanego, w p e w n y m zakresie aprobowanego przez młodych. E l e m e n t p r e s j i w a u t o r y t a t y w ­ nej pozycji s t a r y c h wynikał stąd, iż bardzo długo nie „odpisywali" o n i młodym z i e m i . Częstokroć p o z w a l a l i ją zresztą użytkować przez k i l ­ kanaście n a w e t l a t przed zapisem n o t a r i a l n y m . Powodowało to, że w skali w s i g r u p a „głów gospodarstw" rekrutowała się ze starszych mężczyzn, mających częstokroć już pożenionych synów. Nieco i n n y charakter m a autorytatywność s t a r y c h w zakresie wiedzy rolniczej, i to zarówno e m p i r y c z n e j , j a k i magicznej. Działał t u cały zespół czynników, jak brak regularnego szkolnictwa, brak szerszych kontaktów ludności wiejskiej z i n n y m i środowiskami. Słowem — b r a k i n n y c h źródeł wiedzy. W tej sytuacji starzy gospodarze b y l i najważniej­ szymi nosicielami wiedzy fachowej rolniczej, strzegli jej jednak zazdrośnie i stopniowo w nią wtajemniczali. Rzecz jasna, że i w t y m momencie autory taty wności starych t k w i jakiś element przymusu — brak i n n y c h źró­ deł wiedzy. N i e m a on już jednak tego ostrego charakteru, co egzekwowa­ nie posłuchu pod groźbą wydziedziczenia. Ważnym źródłem autorytetu starych była także i c h rola w przekazywaniu zasad konwenansu wiejskie­ go. Zachowanie towarzyskie starych stanowiło dla młodych a t r a k c y j n y model ( p r z y p o m n i j m y cytowaną wypowiedź i n f o r m a t o r k i , która wzdycha: » M ó j Boże, k i e d y t y z to jo t a k bede umiała gwarzyć...«). Rozróżnienie t y c h elementów autorytetu wydaje się ważne również dlatego, że w t o k u dalszego rozwoju n a j p i e r w upadają te, które związane były z funkcją prze­ kazywania wiedzy rolniczej. Działalność oświatowa Kółek Rolniczych, d a - Informatorka W. A., l a t 60, w y w i a d n r 5, 1955 r. �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 87 Tująca się w o m a w i a n e j w s i o d końca X I X w., a zwłaszcza p i e r w s z y c h lat X X w., wpływ oświatowy miasta, a nade wszystko zmiany w technice u p r a w y ziemi obniżyły w t y m zakresie autorytet starych. T r w a jednak nadal „przymus" oj ca-właściciela. A oto charakterystyczna wypowiedź jednego z informatorów: „Starzy d o w n i to t a k te n a t u r e przejrzeli, że podług wiatrów, podług gleby wróżyli, j a k i będzie r o k i gdzie co trza siać, coby sie udało. Młody n i e beł jesce t a k i w y p r a k t y k o w a n y , coby t o som wiedzioł, a starzy z niechęcio tego u c y l i , bo k c i e l i , coby młody j a k najdłuzy do n i k chodzieł i radzieł sie. P o t y m j a k nastały te kółka r o l ­ nice i u c y l i n o w y c h sposobów i u p r a w , to młodzi n i e do łojców, a do i n s t r u k t o r a po rade chodzieli. Co z tego, k i e j j e m starzy z i e m i nie do­ wali" . l13 Spoistość tej tradycyjnej społeczności lokalnej ulega zachwianiu w po­ czątkach X X w., kiedy t o znaczna część bezrolnej i małorolnej ludności w s i podejmuje pracę w mieście. M i m o iż prace t e nie dawały jeszcze wówczas szansy stabilizacji, t o jednak tworzyły zalążek przyszłej klasy robotniczej czy w a r s t w y chłopów-robotników. Zaczyna się proces tworze­ nia nowej s t r u k t u r y społeczno-zawodowej, wywodzącej się już nie t y l k o z lokalnego układu i t e m u układowi służącej, lecz wynikłej z powiązań z szerszym układem społeczno-ekonomicznym. Wzrost kontaktów z klasą robotniczą miasta powoduje powolne wprawdzie, lecz stałe przenikanie na wieś n o w y c h wzorów życia. N a pierwsze lata X X w . przypada też a k t y w n a działalność oświatowa rolnicza. Wszystko to zapowiada zmierzch „tradycyjnej społeczności l o k a l n e j " , jej systemu wartości i j e j autorytetów. Uogólniając stwierdzić należy, że a u t o r y t e t y omawianego okresu l a t 1880—1918 j a k k o l w i e k reprezentowały jakieś szersze instytucje l u b g r u p y społeczne, n p . kościół czy stan ziemiański, t o jednak w świadomości m i e ­ szkańców w s i przejawiały się zawsze w formie konkretnej personifikacji, jako autorytety osobowe: k o n k r e t n y pan, k o n k r e t n y ksiądz, konkretna g r u ­ pa starców. Przy t y m autorytatywność t y c h osób dotyczyła zazwyczaj dość szerokiego zakresu spraw, wykraczając poza i c h zasadnicze role spo­ łeczne. Ksiądz był na przykład nie t y l k o autorytetem w sprawach m o r a l ­ ności i ściśle religijnych, lecz także autorytetem wiedzy. Tego rodzaju autorytety osobowe wydają się być charakterystyczne dla t r a d y c y j n y c h społeczności l o k a l n y c h o niezróżnicowanej s t r u k t u r z e zawodowej, r o l n i ­ czych i „zasiedziałych", t j . o słabej ruchliwości oraz drugoplanowych kontaktach z i n n y m i rodzajami środowisk społecznych czy kulturą ogól­ nospołeczną. W zagadnienie rangi czy r o l i różnych postaci pracy wytwórczej czy zajęć zarobkowych doskonale wprowadza nas miejscowe nazewnictwo. 1 3 Informator W. S., lat 50, w y w i a d nr 20, 1955 r. �DANUTA 88 MARKOWSKA Toteż na zakończenie rozważań nad charakterem s t r u k t u r y społecznej w s i tego okresu zestawimy te pojęcia : 1. P o s a d a, „człowiek na posadzie" — określenie nielicznych w e w s i przedstawicieli takich zawodów, j a k pisarz, nauczyciel, szerzej — wszelkie zawody inteligenckie, opłacane przez władze samorządowe i pań­ stwowe, a nie związane z własnością, lecz z wykształceniem. Sporadycz­ nie młodzież w s i zdobywa posady, lecz jest t o droga wyjścia ze środo­ wiska, a nie czynnik różnicowania jego s t r u k t u r y społeczno-zawodowej. 2. I n t e r e s , „mieć interes" l u b „prowadzić interes" — określenie wszelkich pośredników handlowych, dzierżawców karczem dworskich, właścicieli sklepów i t p . Niektórzy spośród ludzi „interesu" pojawiają się t y l k o okresowo w e w s i , i n n i mieszkają w niej, lecz są j a k b y poza j e j strukturą społeczną, gdyż jest to element obcy etnicznie {Żydzi), bez t r a d y c j i zasiedziałości. 3. F а с h , „mieć f a c h " — pojęcie bardziej zróżnicowane wewnętrznie niż d w a wyżej podane. Dotyczy: a) mistrzów m u r a r s k i c h i b u d o w l a n y c h , którzy n i e j e d n o k r o t n i e zdają egzaminy cechowe, ale n i e mogąc znaleźć stałej pracy w mieście, usiłują nabyć ziemię i przejść do g r u p y rolników. Ta. kategoria jest znana n a terenie w s i ; b) t r a d y c y j n y c h zawodów rzemieślniczych w i e j s k i c h , t a k i c h j a k k o w a l , f u n k c j o n a l n i e powiązanych z gospodarką wiejską i w y s o k o cenionych w h i e r a r c h i i społecznej w s i ( j a k k o l w i e k niżej niż k m i e c i e czy zagrodnicy). Z przedstawicielami rze­ miosł w i e j s k i c h styka się ludność w s i stale w czasie l o k a l n y c h j a r ­ marków. 4. S ł u ż b a , „być n a służbie" — określenie stałej pracy najemnej w r o l n i c t w i e : w folwarkach i u bogatych gospodarzy; dotyczy zarówno dzieci, j a k i dorosłych. Także określenie pracy dziewcząt służących w p r y ­ w a t n y c h domach w K r a k o w i e . 5. S p o s ó b d o ż y c i a , „szukać sposobu do życia", „znaleźć sposób do życia" — określenia wszelkiego rodzaju przejściowych zajęć służących uzupełnieniu źródeł utrzymania. Dotyczy szerokiego zakresu czynności, od pracy przy budowie szosy aż po zbieractwo ziół czy przemyt. „Sposób do życia" jest charakterystyczny zwłaszcza d l a najbiedniejszych kategorii ludności, ale nie t y l k o (np. przemyt). W t y m zestawie pojęć nie mieścił się nigdy rolnik. T e r m i n „rolnik" nie był zresztą w t y m okresie w ogóle jeszcze używany. Na określenie właścicieli gospodarstw używano nazw szczegółowych: kmieć, zagrod­ n i k i t p . , które dotyczyły n i e t y l e charakteru czynności wytwórczych, ile 14 Słowniczek sporządzono w następujący sposób: n o t o w a n o dosłownie t e r m i ­ n y używane p r z e z n a j s t a r s z y c h informatorów w e w s i i z k o n t e k s t u w y p o w i e d z i usiłowano określić i c h z n a c z e n i e , następnie zaś w s p e c j a l n y c h r o z m o w a c h pro­ szono, b y n a j s t a r s i mieszkańcy w s i p o d a l i , co rozumieją p r z e z poszczególne pojęcia. 1 4 �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 89 pozycji społecznej, kojarzyły się z tradycją lokalną, -miejscami w e w s i , nazwami pól, „ojcowizną", „dziedzictwem", słowem — dotyczyły pewnego s t y l u życia. II. OKRES LAT 1918—1945 Okres międzywojenny, podobnie j a k okres poprzedni, zawiera w so­ bie k i l k a faz r o z w o j u stosunków ekonomiczno-społecznych w s i . Można by mówić o okresie bezpośrednio p o w o j e n n y m , k i e d y t o — bardzo krótko zresztą — była dobra k o n i u n k t u r a r y n k o w a dla artykułów gospodarstwa rolnego. W t y m czasie (1919—1924) z p o w o d u nieustabilizowanej w a l u t y wszystkie pieniądze uzyskane ze sprzedaży artykułów r o l n o - h o d o w l a n y c h obracali chłopi n a zakup materiałów b u d o w l a n y c h , sprzętów do­ m o w y c h i odzieży. Dobra k o n i u n k t u r a ulegała s t o p n i o w e m u pogorszeniu, a k r y z y s ogólny l a t 1929—1933 dotknął również wieś, w s k u t e k czego poważnemu obniżeniu uległa stopa życiowa w s z y s t k i c h k a t e g o r i i miesz­ kańców w s i . P e w n a poprawa s y t u a c j i społeczno-ekonomicznej miesz­ kańców w s i widoczna jest po r o k u 1934. O d dawna narastający k r y z y s gospodarki dworskiej doprowadził w w y n i k u trudności l a t 1929—1933 do całkowitego p r a w i e j e j u p a d k u . Prób rozwiązania szukano w częścio­ wej parcelacji gruntów d w o r s k i c h , przy czym ziemię n a b y w a l i zarówno chłopi z M o d l n i c y , j a k i w s i sąsiednich. Parcelacja gruntów d w o r s k i c h w latach trzydziestych w sposób i s t o t n y zaważyła na s t r u k t u r z e własno­ ściowej gospodarstw chłopskich w s i . Dzięki pomocy k r e d y t o w e j bardzo w i e l e bezrolnych i małorolnych r o d z i n n a b y w a małe działki ziemi. Następował więc w t e n sposób proces zacierania dużych różnic w stanie posiadania. P o w s t r z y m u j e to częściowo proletaryzację ludności związa­ ną z działami r o d z i n n y m i ziemi. Jako ostatnią fazę tego o k r e s u należy wymienić drugą wojnę światową i okupację niemiecką. N i e zaważyła ona j e d n a k w sposób i s t o t n y n a tendencjach r o z w o j o w y c h s t r u k t u r y społeczno-zawodowej w s i a n i n a j e j życiu gospodarczym. Toteż w n i ­ niejszej analizie zostanie pominięta. W okresie poprzednim społeczność w i o s k o w a reprezentowała p r z e j ­ r z y s t y system powiązań społeczno-ekonomicznych, jasny układ auto­ rytetów, określony system wartości społecznych powszechnie akcepto­ w a n y c h . Okres międzywojenny jest dla badacza słabiej czytelny. W zebranych materiałach t e r e n o w y c h n i e zaznaczył się o n o s t r y m kontrastem a n i w stosunku do okresu poprzedniego, a n i następującego po n i m . Jest t o b o w i e m okres przejściowy, zawierający w sobie w i e l e zjawisk d a w n y c h , tkwiących k o r z e n i a m i jeszcze w okresie sprzed p i e r w ­ szej w o j n y , j a k i n o w y c h , stanowiących zapowiedź okresu następnego. Można b y o t y m etapie r o z w o j o w y m w s i powiedzieć, że jest t o okres �90 DANUTA MARKOWSKA wyraźnej w a l k i sprzecznych tendencji i poszukiwania nowego m o d e l i ; zarówno życia zbiorowego, j a k i jednostkowego. W okresie poprzednim społeczność w i o s k o w a ściśle wyróżniała po­ szczególne kategorie własnościowe gospodarstw i miała d l a n i c h o k r e ­ ślone nazwy. Z j a w i s k o to było kontynuacją okresu pańszczyźnianego, k i e d y to poszczególne kategorie chłopstwa i i c h Obowiązki wobec d w o r u były dokładnie ustalone. W okresie międzywojennym n a s k u t e k przeobra­ żeń w s t r u k t u r z e własnościowej, wywołanych zarówno rozdrobnieniem gospodarstw, j a k i n a b y w a n i e m ziemi d w o r s k i e j , zaczęły się zacierać dawne określenia i w efekcie zachowała się t y l k o nazwa „kmieć" na określenie 'posiadacza gospodarstwa o r o z m i a r a c h od 5,5 do 8,5 ha. I n n e kategorie własnościowe gospodarstw n i e miały odpowiadającego i m n a z e w n i c t w a i Określane były ogólną nazwą „gospodarz". S t r u k t u r a własnościowa gospodarstw chłopskich w s i M o d l n i c y przed­ stawia w połowie l a t t r z y d z i e s t y c h następujący obraz . N a ogólną liczbę 122 rodzin kmiecie, posiadający 5,5 do 8,5 ha, stanowili 8% ogółu rodzin, gospodarstwa o powierzchni 2,5 do 5,5 ha reprezentowane były przez 30% rodzin, gospodarstwa o areale 1 do 2,5 ha przez 38% rodzin, a go­ spodarstwa o p o w i e r z c h n i poniżej 1 h a przez 1 9 % . Ludność całkowicie bezrolna stanowiła 5% ogółu rodzin w e w s i . Gospodarstwo stanowiło w y ­ starczającą podstawę egzystencji rodziny jedynie w p r z y p a d k u k m i e c i i gospodarstw mających 2,5 do 5,5 ha. Tutaj u t r z y m u j e się w dalszym ciągu tendencja do samowystarczalności. 15 Najbardziej znamienną cechą wszelkich zajęć poza własnym l u b r o ­ dzicielskim gospodarstwem jest dla omawianego okresu zmiana proporcji liczebnych pomiędzy z a t r u d n i o n y m i najemnie w r o l n i c t w i e a z a t r u d n i o ­ n y m i poza r o l n i c t w e m . P r z y p o m n i j m y , że w poprzednim okresie 35% r o d z i n powiązanych było z pracą najemną w rolnictwie, a t y l k o 10% z pracą pozarolniczą. N a t o m i a s t w okresie międzywojennym (w d r u g i e j połowie l a t trzydziestych) już 60% r o d z i n wiąże swą egzystencję z pracą najemną poza r o l n i c t w e m , g d y natomiast w r o l n i c t w i e najemnie za­ t r u d n i a się t y l k o około 5%. Upadek gospodarczy d w o r u przejawił się nie t y l k o w sprzedaży części ziemi, a l e także w w y d a t n y m ograniczeniu n a j m u stałego i sezonowego oraz ogólnym rozprzężeniu o r g a n i z a c y j n y m . Z w o l n i o n o w i e l u f o r n a l i , pozostawiając i c h zaledwie t r z e c h . „Pon sie zrujnował, a f o r n a l o m t y z jeno bicyska w garściach łostały" — mówi o t y m jedna z informátorek . Zalegano z wypłatą „ordynarii" i opłatą najmu, toteż mnożyły się kradzieże w e dworze. Zadłużenie d w o r u p o ­ wodowało, iż coraz częściej sprzedawano chłopom zboże i koniczynę „na 16 D a n e te pochodzą z r e k o n s t r u k c j i drogą b a d a n i a h i s t o r i i w s z y s t k i c h r o d z i n . Informátorka P. J . , l a t 52, w y w i a d n r 12, 1955 r. �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 91 p n i u " . N a tego rodzaju transakcjach miało się wzbogacić ' k i l k u chłopów w e w s i . W t y c h w a r u n k a c h do pracy najemnej w e dworze szedł element napływowy, natomiast ludność miejscowa dążyła przede w s z y s t k i m do zajęć 'pozarolniczych. T a k więc w latach trzydziestych i dalszych X X w . dwór n i e odgrywał już żadnej p r a w i e r o l i w stosunkach pracy n a w s i . Zakres prac 'pozarolniczych ulega w o m a w i a n y m okresie poszerzeniu. Z m i e n i a się też i c h charakter. L i k w i d a c j a granic zaborów poszerza t e r e n poszukiwania pracy. Rozpoczynają się m i g r a c j e cotygodniowe do Z a ­ głębia Dąbrowskiego do pracy w kopalniach. W związku z t y m poja­ wiają się n o w e zawody, t a k i e j a k górnik, ślusarze i t p . N a d a l wśród prac zarobkowych w K r a k o w i e przeważają prace m u r a r s k i e (około 70% ogółu z a t r u d n i o n y c h w K r a k o w i e ) , a obok tego praca w zakładach m e ­ t a l u r g i c z n y c h w 'charakterze tokarzy, frezerów i i n n y c h zawodów m e t a l u r g i c z n y c h . Następną grupę stanowią p r a c o w n i c y k o l e i państwo­ w y c h . Ogólnie stwierdzić należy, że wzrosła g r u p a zajęć pozarolniczych wymagających ' k w a l i f i k a c j i zawodowych, natomiast zanikły l u b uległy ograniczeniu zajęcia n i e wymagające k w a l i f i k a c j i , t a k i e j a k t r a n s p o r t f u r m a n k a m i , prace p r z y b u d o w i e dróg i t p . N i e znaczy t o jednak, b y ludność n i e podejmowała tego rodzaju prac. Wobec częstych zwolnień z pracy, k r y z y s u i niepewności co do stałości miejsca pracy n a w e t ci, którzy posiadali w y s o k i e k w a l i f i k a c j e zawodowe, zmuszeni b y l i w czasie bezrobocia do p o d e j m o w a n i a prac nie wymagających k w a l i f i k a c j i l u b do n a j m o w a n i a się w r o l n i c t w i e . M i m o iż okres międzywojenny n i e przyniósł rozwiązania d l a r e z e r w siły roboczej wisi, t o j e d n a k w w i e l u p r z y p a d k a c h nastąpiło względnie trwałe włączenie części p r o l e t a r i a t u i półproletariatu wiejskiego w n o ­ woczesne zakłady przemysłowe i 'powiązanie go z robotnikami m i e j s k i m i . K i l k a r o d z i n ze w s i przenosi się n a stałe do miasta. Wśród kryteriów oceny zawodu n a p l a n p i e r w s z y w y s u w a się wówczas sprawa stabilizacji w d a n y m zawodzie i zakładzie pracy. N a d r u g i m miejscu występował rozmiar dochodu. Szansa stabilizacji wzrastała w miarę w z r o s t u k w a l i ­ f i k a c j i zawodowych, toteż wzrastała w e w s i liczba robotników w y k w a ­ l i f i k o w a n y c h różnych specjalności. Z i e m i a pozostaje j e d n a k n a d a l w a r ­ tością najbardziej pożądaną, gdyż s t a n o w i najpewniejsze źródło egzy­ stencji. Stąd powszechne obracanie dochodów pozarolniczych n a zakup ziemi. Wzrost liczebny z a t r u d n i o n y c h w przemyśle, b u d o w n i c t w i e i kolei, i c h wzrost procentowy w ogólnej liczbie rodzin w e w s i spowodował, że w życiu społecznym w s i zaczynają o n i odgrywać istotną rolę. K r y z y s gospodarki dworskiej i stale postępująca parcelacja eliminują dwór z życia społeczno-gospodarczego w s i i powodują upadek jego a u t o r y t e t u . W ślad za t y m zdeprecjonowana jest także praca w e dworze, toteż w t y m �92 DANUTA MARKOWSKA okresie w h i e r a r c h i i społecznej w s i bezrolny m u r a r z czy ślusarz, nawet n i e mający stałego zatrudnienia, oceniany był wyżej od najemnie p r a ­ cującego w r o l n i c t w i e . Żaden z n i c h n i e miał pewnego i ustabilizowanego miejsca pracy, ale r o b o t n i k przemysłowy górował k w a l i f i k a c j a m i . Z a ­ cierają się też ostre przedziały pomiędzy poziomem życia rodzin k m i e ­ cych a resztą ludności w s i . N i e t y l k o b o w i e m spada przeciętny areał gospodarstw kmiecych, ale także n a s k u t e k zajęć pozarolniczych i n a b y ­ cia działek ziemi podnosi się poziom b y t o w y d a w n y c h 'najbiedniejszych k a t e g o r i i ludności w s i . S t r u k t u r a społeczna w s i okresu sprzed pierwszej w o j n y światowej była spolaryzowana pod względem własnościowym i ta polaryzacja określała dystans społeczny. Okres międzywojenny p r z y ­ nosi „ześredniaczenie" s t r u k t u r y własnościowej. Powstaje jednakże n o ­ wego rodzaju dystans społeczny, wywołany zupełnie o d m i e n n y m i czyn­ n i k a m i . Szukać i c h należy na l i n i i wieś — miasto. Otóż n a przeciwstaw­ n y c h krańcach s t r u k t u r y społeczno-zawodowej w s i znaleźli się z jednej strony t r a d y c y j n i kmiecie, z d r u g i e j w y s o k o w y k w a l i f i k o w a n i robotnicy przemysłowi, w sposób trwały powiązani z nowoczesnymi zakładami przemysłowymi (nie zawsze przy t y m należący do najniższych kategorii właścicieli gospodarstw). Zarówno j e d n i , j a k i d r u d z y stanowią w p r a w ­ dzie z n i k o m y procent ogółu r o d z i n w e w s i , jednakże zasługują n a uwagę j a k o przedstawiciele d w u różnych systemów wartości społecznych. Są też w świadomości mieszkańców w s i w t e n sposób u z n a w a n i . K m i e c i e reprezentują dziedzictwo okresu poprzedniego, system wartości cha­ r a k t e r y s t y c z n y d l a t r a d y c y j n y c h s t r u k t u r agrarnych, w y s o k o w y k w a ­ l i f i k o w a n i robotnicy przemysłowi powiązani z m i a s t e m i klasą r o b o t n i ­ czą miasta stanowią zapowiedź nadejścia społeczeństwa i n d u s t r i a l n e g o z jego- systemu wartości. Pomiędzy t y m i wartościami oscylują aspiracje i dążenia ogromnej masy rodzin w e w s i . Jest sprawą bardzo c h a r a k t e ­ rystyczną, iż w okresie międzywojennym powszechne było dążenie d o n a b y w a n i a ziemi, czy zachowania własności, lecz oceny społeczne i auto­ r y t e t y tego okresu wykraczają już dalej poza uznanie własności w r o l ­ n i c t w i e . Powszechne dążenie d o posiadania gospodarstwa rolnego jest w y r a z e m niepewności zajęć pozarolniczych, a l e jednocześnie działa już w społeczności w i e j s k i e j żywy przykład r o d z i n robotniczych, szerzej zaspokajających potrzeby b y t o w e swych członków, „światłych", obezna­ n y c h z bieżącymi s p r a w a m i p o l i t y c z n y m i , kontaktujących się z i n n y m i środowiskami. Przeobrażenia s t r u k t u r y społeczno-zawodowej w s i pociągają też za sobą z m i a n y w powiązaniach i zależnościach społecznych. Zachowały się w p r a w d z i e t r z y podstawowe f o r m y powiązań gospodarczych: najem, odrobek i pomoc sąsiedzka, ale w o d m i e n n y c h proporcjach i bardzo z m o d y f i k o w a n e . Bogatsze gospodarstwa na ogół nie stosowały już w t y m �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 93 •okresie n a j m u stałego, lecz t y l k o sezonowy, opłacany zawsze gotówką. Z a t r u d n i a n o w t y m okresie w sezonie znaczną liczbę rąk roboczych, ale na przeciąg krótkiego czasu. Wiąże się t o ze zmianami w technice rolnej. N a przykład w okresie międzywojennym w y o r y w u j e się z i e m n i a ­ k i , co skraca czas sprzętu, ale w y m a g a okresowo znacznie większej liczby rąk roboczych niż w w a r u n k a c h dawnej f o r m y sprzętu. Rozpowszechnia się n a j e m stosowany przez mniejsze gospodarstwa, nie posiadające siły pociągowej i zmuszone do korzystania z usług bogatszych gospodarzy. T ę formę n a j m u opłacano gotówką, t a k pożądaną przez gospodarzy n i e mających pozarolniczych źródeł dochodu i słabo z o r i e n t o w a n y c h r y n k o ­ w o w swej gospodarce r o l n e j . Coraz większego znaczenia nabiera okreso­ w e współdziałanie sąsiedzkie pomiędzy gospodarstwami równorzędnymi. Wiąże się t o zarówno z „ześredniaczeniem" s t r u k t u r y własnościowej, j a k i z m i a n a m i w technice rolniczej, ze spadkiem przeciętnej Bczebności rodziny ( w porównaniu z okresem poprzednim), z ograniczeniem pracy dzieci w w i e k u s z k o l n y m oraz z z a t r u d n i e n i e m pozarolniczym mężczyzn, co uszczupliło r o d z i n n y zespół roboczy obsługujący gospodarstwo rolne. Odrobek jest tą formą powiązań gospodarczych, która w okresie mię­ d z y w o j e n n y m znajduje się wyraźnie w regresie. Zanikają też całkowicie niektóre jego postacie, t a k i e j a k odrobek za ziarno czy z i e m n i a k i udzie­ lone n a przednówku. Wszelkie f o r m y powiązań ekonomicznych okresu międzywojennego nacechowane są rzeczowością. F a k t współpracy gospodarczej n i e obligował już do kontaktów t o w a r z y s k i c h , zakończenie c y k l u prac r o l n y c h coraz rzadziej łączyło się z zabawami. Przetrwały w p r a w d z i e f o r m y pomocy „z dobrego serca", jednakże w o m a w i a n y m okresie układały się coraz bardziej n a płaszczyźnie kontaktów i n d y w i ­ d u a l n y c h czy najbliższego sąsiedztwa i n i e angażowały już całej spo­ łeczności w i o s k o w e j . Zmienił się też charakter jarmarków w i e j s k i c h . W p r a w d z i e nadal odbywały się one w t r a d y c y j n y c h miejscach: w Skale, Krzeszowicach, a n a w e t przez pewien jeszcze czas w samej M o d l n i c y , ale straciły swój d a w n y uroczysty charakter. W okresie międzywojennym n i e wymieniało się już p r a w i e zupełnie na j a r m a r k a c h jednego t o w a r u za d r u g i , lecz powszechnie operowano gotówką. L i k w i d a c j a karczem w e w s i spowo­ dowała, iż coraz rzadziej „opijano" a k t kupna—sprzedaży. Okres międzywojenny jest okresem powolnej, lecz stałej dezinte­ g r a c j i społeczności w i o s k o w e j . Zadecydowały o t y m przede w s z y s t k i m następujące c z y n n i k i : 1) coraz silniejsze powiązania znacznej części, l u d ­ ności z p o n a d l o k a l n y m i układami społeczno-ekonomicznymi: miastem i ośrodkami przemysłowymi, Wieś przestaje być „obwodem zamknię­ t y m " . Nastąpił wzrost ruchliwości zarówno przestrzennej (cotygodniowe dojazdy do pracy), j a k i społecznej (przesunięcia w s t r u k t u r z e własno- �DANUTA 94 MARKOWSKA ściowej, z m i a n y zawodów i t p . ) ; 2) objęcie w s i systemem ogólnospołecz­ n y m oświaty szkolnej i pozaszkolnej (oświatą fachową — rolniczą, dzia­ łalnością U n i w e r s y t e t u Ludowego w sąsiednich Szycach, działalnością p a r t i i politycznych); 3) poszerzenie bezpośrednich styczności z ludnością miasta ( k o n t a k t y rodzinne i towarzyskie); 4) poszerzenie w y m i a n y t o ­ w a r o w e j pomiędzy m i a s t e m a wsią. Proces dezintegracji społeczności w i o s k o w e j wyraża się w życiu z b i o r o w y m u p a d k i e m t r a d y c y j n y c h autorytetów, osłabieniem k o n t r o l i społecznej oraz t w o r z e n i e m się różnych, częstokroć przeciwstawnych sobie ugrupowiań o charakterze t o w a r z y s k i m , światopoglądowym. C z y n n i k i e m , który s i l n i e zaważył na przeobrażeniach kontaktów t o ­ w a r z y s k i c h n a terenie w s i , była postępująca emancypacja młodych, wzrost i c h znaczenia w życiu z b i o r o w y m . O n i b y l i ludźmi najbardziej „światłymi", o c z y t a n y m i , o n i „objechali kawał świata" w czasie służby w o j s k o w e j , o n i b r a l i udział w pracach Kółka Rolniczego, organizacji młodzieżowych i politycznych. Młodzi wreszcie uczestniczyli w pracach U n i w e r s y t e t u Ludowego w Szycach. A o t o charakterystyczna wypowiedź, dotycząca początku l a t trzydziestych: „Bardzo dużo zmieniło się po w o j n i e i większa powstała samodzielność młodych. O n i b y l i na wojnie, zetknęli się z różnymi narodami, popatrzyli, j a k l u d z i e gdzie indziej żyją. K u l t u r a r o l n a w t e d y się podniosła, t o młodzi t y m się z a j m o w a l i . Zaczęli uwalniać się od władzy starszych. Rozleciała się w t e d y t a jedna w i e l k a rodzina wiejska. Jeszcze zaraz po w o j n i e z b i e r a l i się ludzie wieczorem, n a p o ­ gawędki, ale już n i e starzy n a n i c h m i e l i głos, ale c i , co z wojska p r z y ­ szli i t y l e świata w i d z i e l i ... starzy p o w o l i przestali chodzić na t e w i e ­ czorne pogadanki, bo i m n i j a k o było, że n i e o n i teraz p r z y głosie ... A p o t e m t o już każdy z t y c h młodych jakiejś się r o b o t y przyczepił i t a k się wszystko skończyło" . N i e była to jednakże j e d y n a przyczyna u p a d k u a u t o r y t e t u starych. I s t o t n y c h p r z y c z y n szukać należy również w zmianach, j a k i m uległa gospodarka chłopska w t y m okresie. Jej modernizacja 'powoduje, że a u t o r y t e t fachowy rolników, opierający się na i c h długoletniej praktyce, okazuje się niewystarczający. I c h miejsce zajmują w h i e r a r c h i i autorytetów l u d z i e z a w o d u : i n s t r u k t o r z y Kółka Rolniczego, agronomowie. Oświata szkolna i pozaszkolna, działalność U n i w e r s y t e t u Ludowego w sąsiednich Szycach i rozpowszechniające się czytelnictwo w znacznej mierze pozbawiają księdza jego a u t o r y t e t u wiedzy. Dodajmy do tego, że n a terenie w s i pojawiają się d w a n u r t y ideologiczne: robotniczy, reprezentowany przez nieliczną w p r a w d z i e , ale świadomą grupę robotników powiązanych z miastem i przemysłem, oraz ideologia chłopska propagowana w U n i w e r s y t e t a c h L u d o w y c h 11 1 7 Informator W. J . , l a t 64, w y w i a d n r 38, 1958 r. �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 95 i Kołach Młodzieży W i e j s k i e j . Jedna i druga przyczyniła się d o powsta­ n i a nowego d l a w s i a u t o r y t e t u , a u t o r y t e t u „człowieka światłego". W o g r o m n y m skrócie powiedzieć można, że z jednej s t r o n y a u t o r y t e t y tego okresu stają się bardziej specjalistyczne, związane z f u n k c j a m i za­ w o d o w y m i , a z d r u g i e j s t r o n y r o d z i się n o w y rodzaj a u t o r y t e t u , ponadpersonalny. Ksiądz n p . pozostaje n a d a l a u t o r y t e t e m w sprawach r e l i g i i i moralności, ale przestaje rám być w sprawach w i e d z y o świecie, nie wpływa już n a życie gospodarcze w s i . Ojciec zachowuje a u t o r y t e t j a k o głowa r o d z i n y , ale t r a c i w i e l e j a k o a u t o r y t e t fachowy r o l n i c z y . I n s t r u k ­ t o r Kółka Rolniczego jest a u t o r y t e t e m z a w o d o w y m , ale n i e i n g e r u j e w i n n e dziedziny życia w s i . Poprzez pojawiające się książki i gazety powstaje n o w y autorytet: oderwany, anonimowy p r a w i e — autorytet w i e d z y czy ideologii. Tworzenie się tego rodzaju autorytetów w y d a j e się być charakte­ r y s t y c z n y m z j a w i s k i e m towarzyszącym procesowi przełamywania r a m społeczności lokalnej i różnicowania się s t r u k t u r y społeczno-zawodowej. Wszystkie wyżej omówione procesy zarysowują się w okresie między­ w o j e n n y m w 'postaci tendencji,. Zarówno w zakresie życia gospodarczego, j a k i stosunków społecznych wieś przeżywa wyraźny przełom. Coraz bardziej traci charakter zamkniętej społeczności, ciążąc silnie k u miastu, lecz miasto jeszcze nie jest w stanie zapewnić pracy n a d m i a r o w i rąk roboczych ze w s i . Rozwiązanie dla t y c h nurtujących wieś procesów n a ­ stąpiło dopiero w okresie następnym. P r z y j r z y j m y się z kolei i dla tego okresu pojęciom i nazwom odno­ szącym się do różnych czynności z a r o b k o w y c h (por. też s. 88—89): 1. Nadal mówi się o p o s a d z i e w t a k i m rozumieniu j a k w okresie poprzednim, t o jest j a k o o zawodzie inteligenckim, w y k o n y w a n y m w i n ­ stytucjach samorządowych l u b państwowych. I nadal posada oznacza drogę wyjścia ze środowiska, a przynajmniej wyobcowanie z niego. 2. Nadal zachowuje się pojęcie i n t e r e s na określenie pośrednictwa handlowego l u b posiadania sklepu, lecz wieś ma teraz m n i e j styczności z tego rodzaju ludźmi (likwidacja karczem dworskich, ograniczenie p o ­ średnictwa kupców żydowskich). 3. Obok pojęcia f a c h pojawia się pojęcie z a w ó d , rozumiane jako posiadanie pewnego określonego stopnia k w a l i f i k a c j i w dziedzinie pracy możliwej do objęcia w zakładach przemysłowych czy przedsiębiorstwach. Następuje też odróżnienie tak rozumianego „fachu" czy „zawodu" od t r a ­ d y c y j n y c h zajęć t y p u rzemieślniczego, wiejskiego. N a określenie t y c h ostatnich stosuje się teraz t e r m i n „fach rzemieślniczy". W pierwszym rozumieniu „fach" staje się zjawiskiem coraz częstszym na w s i , natomiast „fach rzemieślniczy" coraz bardziej zanika l u b też przekształca się �DANUTA -96 MARKOWSKA w „fach", gdyż część samodzielnych rzemieślników z okolicznych w s i przechodzi do zakładów pracy w mieście (np. stolarze do f a b r y k i mebli). 4. Obok pojęcia s p o s o b u d o ż y c i a pojawia się nowe — d o r a ­ b i a n i e n a ż y c i e , służące określeniu wszelkich czynności n i e k w a l i i i k o w a n y c h i przejściowych czy sezonowych. Rola tego rodzaju zajęć i i c h zakres maleje zresztą w y d a t n i e w o m a w i a n y m okresie. 5. Określenie s ł u ż b a zachowało się nadal w p i e r w o t n y m znaczeniu, t j . w odniesieniu do pracy najemnej w r o l n i c t w i e i służby dziewcząt w i e j s k i c h w mieście. A l e — j a k wspomniano wyżej — rola pracy n a j e m ­ nej w r o l n i c t w i e w y b i t n i e maleje. 6. Pojawia się natomiast nowe pojęcie — r o b o t n i k . M i a n e m t y m określa się tę część mieszkańców w s i , która pracuje w nowoczesnych zakładach przemysłowych. T e r m i n ten i pojęcie przejęła ludność w s i ze środowiska miejskiego. W i e l u informatorów podkreślało w trakcie w y ­ powiedzi, iż użycie takiego samookreślenia sprzyjało i c h zbliżeniu z r o ­ b o t n i k a m i m i e j s k i m i . Na terenie w s i natomiast pojęcie „robotnik" stano­ wiło symbol wartości k o n k u r e n c y j n y c h wobec symbolu „kmieć". Posłu­ giwanie się pojęciem i t e r m i n e m „robótnk" wiązało się niewątpliwie z jakąś zalążkową postacią świadomości robotniczej, lecz n i e była t o jeszcze świadomość klasowa, a raczej poczucie przynależności do dużej g r u p y l u d z i pracującej w podobnych w a r u n k a c h i mającej jednakowe p r o b l e m y ekonomiczno-społeczne. 7. Na określenie s y t u a c j i właściciela i n d y w i d u a l n e g o gospodarstwa używa się terminu r o l n i k . Być może szukać t u należy wpływu ideolo­ gii chłopskiej z j e j językiem. D o t e r m i n u „rolnik" dodaje się coraz częściej p r z y m i o t n i k i , n p . „zacofany r o l n i k " , „dobry r o l n i k " . Treść znaczeniowa tego t e r m i n u n i e zawiera więc już m o m e n t u własności, lecz charakterystykę poprzez k w a l i f i k a c j e . III. OKRES LAT 1945-1960 Reforma rolna w sposób istotny przyczyniła się do dalszego „ześredniaczenia" s t r u k t u r y własnościowej. Z r e f o r m y rolnej otrzymało ziemię około 80% rodzin w e w s i . Przyczyniło się t o do podniesienia średniego poziomu bytowego rodziny, lecz nie stworzyło rolników. W 1950 r . na ogólną liczbę 157 r o d z i n 3,2% stanowiły r o d z i n y bezrolnych, 5,7% rodzin posiadało 0,1-0,5 ha; 38,2% 0 , 5 - 2 ha; 4 9 , 1 % 2—5 ha, 3,8% rodziny posiadające 5—10 ha. W 1960 r . na ogólną liczbę 146 r o d z i n 6,9% s t a n o w i l i b e z r o l n i ; 7,5% rodziny posiadające 0,1—0,5 ha; 43,8% rodziny posiadające 0,5—2 ha; 39,7% 2—5 ha; 2 , 1 % rodziny posiadające 5—10 ha ziemi. 1 8 1 9 wej 18 Dane ze s p i s u 19 Dane z Wydziału Rady powszechnego Narodowej w Rolnego z 1950 г., i Wydziału Krakowie oraz dane Główny Urząd S t a t y s t y k i . E w i d e n c j i Ludności z miejscowej księgi Prez. Powiato­ meldunkowej. �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 97 Rozwój przemysłu w K r a k o w i e , Nowej Hucie i w i n n y c h miejsco­ wościach wchłonął nadmiar rąk roboczych ze w s i i nie t y l k o nadmiar; do zawodów pozarolniczych przeszło b o w i e m w i e l u członków rodzin posiadających ziemię w dostatecznych rozmiarach. Część ludności całko­ w i c i e przeniosła się do miasta. Także znaczny odsetek młodzieży zdobywa zawody inteligenckie i przenosi się do miast. W 1960 r . n a ogólną liczbę 146 rodzin t y l k o 16% u t r z y m u j e się wyłącznie z r o l n i c t w a i 6,9% sta­ nowią r o d z i n y robotnicze i inteligenckie całkowicie bezrolne, d l a których wieś jest j e d y n i e miejscem zamieszkania. Ogromna masa pozostałych rodzin t o chłopi-robotnicy, posiadający różnej wielkości gospodarstwa rolne. W rodzinach t y c h różnie kształtuje się procentowy udział dochodu z r o l n i c t w a i dochodu z zajęć pozarolniczych, tworząc szereg podtypów w t e j kategorii. T a s t r u k t u r a społeczno-zawodowa jest z jednej s t r o n y rezultatem dawnej s t r u k t u r y społeczno-zawodowej, s k u t k i e m r e f o r m y rolnej oraz o t w a r c i a się n o w y c h możliwości pracy w przemyśle i usługach. Wraz z poszerzeniem się rynków pracy nastąpił także w z r o s t zakresu w y k o n y w a n y c h zawodów. G d y okres do l a t 1950—1952 charakteryzował się jeszcze znaczną zmiennością miejsc pracy i częstymi z m i a n a m i za­ w o d u przez poszczególne jednostki, t o o d l a t pięćdziesiątych wzwyż o b s e r w u j e m y wyraźną stabilizację zarówno miejsca p r a c y j a k i zawodu. A oto zawody w y b i e r a n e przez ludność w s i : 1) zawody i n t e l i g e n c k i e i półinteligenekie związane z administracją, s z k o l n i c t w e m i działalnością kulturalną. Wyróżnić t u należy zawody w y k o n y w a n e na terenie w s i oraz zawody w y k o n y w a n e w mieście i i n n y c h ośrodkach; 2) zawody techniczne wymagające średniego wykształcenia zawodowego l u b kursów odpowiadających t e m u p o z i o m o w i ; 3) zawody robotników w y k w a l i f i k o ­ w a n y c h ; 4) zawody związane iz usługami, a więc: p u n k t a m i skupu, sklepami, b a r a m i m l e c z n y m i i t p . y P r z y j r z y j m y się, j a k i e ikryteria oceny zdecydowały o w y b o r z e zawodu i miejsca pracy. Otóż podobnie j a k w d w u poprzednich okresach ważkie znaczenie m a sprawa dochodu. T r a c i natomiast n a znaczeniu t a k ważny w poprziednim okresie c z y n n i k stałości pracy. Szerokie możliwości zat r u d m e n i a , związane n a j p i e r w z odbudową, a potem z rozbudową k r a ­ j u , powodują, że pracę znajduje się bardzo łatwo, bez wysiłku. Wystę­ pują natomiast d w a n o w e k r y t e r i a oceny zawodu i miejsca p r a c y : k r y t e r i u m wysiłku fizycznego i czasochłonności w y k o n y w a n e g o zajęcia. Pierwsze z n i c h wiąże się z bardzo różnorodnymi s t a w k a m i płac w róż­ n y c h dziedzinach gospodarki narodowej. S t a w k i t e częstokroć były b a r­ dzo różne n a opłacenie t e j samej l u b podobnej czynności zawodowej, zależnie o d ważności branży d l a gospodarki ogólnonarodowej. D r u g i e k r y t e r i u m wiąże się z f a k t e m , iż r o b o t n i c y — j a k już powiedzieliśmy — 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I �DANUTA 98 MARKOWSKA są zarazem właścicielami gospodarstw r o l n y c h . Przejawiają o n i dążność do zdobycia t a k i c h zawodów, które umożliwiłyby i m jednoczesną obsługę gospodarstwa rolnego. Do t a k i c h prac należały d o l a t pięćdziesiątych wszelkiego rodzaju prace w brygadach r e m o n t o w y c h i transporcie, gdzie czas pracy był j e d y n i e teoretycznie n o r m o w a n y . Po t y m okresie nastąpiła j e d n a k wyraźna stabilizacja zawodów, płac i wymogów zawodowych. W y t w a r z a się też wyraźnie model zawodowy d l a w i e l u czynności, które do t e j pory można było Określić j e d y n i e j a k o zajęcia. Oznacza t o w p r o w a d z e n i e wymogów co do k w a l i f i k a c j i zawodowych i wykształ­ cenia ogólnego robotników, gradację w obrębie zawodu i system płac przypisany do stopni awansu zawodowego. Kurczą się też możliwości znalezienia pracy n i e wymagającej k w a l i f i k a c j i . T a k więc w ocenie zawodu ponownie z siłą pojawiają się następujące k r y t e r i a : dochód oraz stabilizacja w połączeniu z k w a l i f i k a c j a m i z a w o d o w y m i , Po raz pierwszy w h i s t o r i i zajęć pozarolniczych ludności w s i p o j a w i a się p o ­ jęcie awansu zawodowego, rozumianego n i e j a k o rodzaj „szczęścia" czy niezwykłej k a r i e r y , lecz j a k o etap drogi zawodowej. Pojęcie ciągłości w zawodzie n i e jest dziś rozumiane j a k o stałe powtarzanie określonych czynności, „trzymanie się r o b o t y " , lecz stopniowe przechodzenie o d c z y n ­ ności p r o s t y c h do bardziej s k o m p l i k o w a n y c h i hierarchicznie wyższych. Bardzo często n a p y t a n i e o zawód i n f o r m a t o r z y spontanicznie podają również stanowisko w zawodzie i wypowiadają się o perspektywach awansu. Jeśli jeszcze r a z powrócimy d o wyróżnionych przez nas znaczeń zajęć pozarolniczych, t o 'powiedzieć m u s i m y , iż w t o k u r o z w o j u historycznego stają się one coraz bardziej głównym źródłem u t r z y m a n i a l u b źródłem równorzędnym gospodarstwu rolnemu. Praca poizarolnicza n i e jest już dzisiaj środkiem do n a b y c i a ziemi. Obserwuje się natomiast usługową rolę zajęć pozarolniczych wobec gospodarstwa rolnego j a k o sposobu jego doinwestowania. Z j a w i s k o t o wiąże się z całym szeregiem f o r m powią­ zań i przepływów gotówki pomiędzy rolnictwem a i n n y m i dziedzinami gospodarki narodowej. Zagadnienie t o jest j e d n a k bardzo s k o m p l i k o w a n e i wymagałoby p r e c y z y j n y c h pomiarów ekonomicznych, co przekracza kompetencje mniejszej analizy. J a k się wydaje, współczesne przeobrażenia gospodarczo-społeczne badanej w s i są t y p o w e d l a przeobrażeń zachodzących w strefie p o d m i e j ­ skiej pod wpływem i n d u s t r i a l i z a c j i , którym to pojęciem posługujemy 20 20 dla Procesy na zresztą w s z y s t k i c h terenów Probleme w te są o podobnej d e r Entwicklungsplanung I I I Międzynarodowym St. Wolfgang k o w s k a charakterystyczne nie tylko dla terenu Polski, ale we Kongresie wrześniu i A. S u d l i t z we strukturze agrarnej. in Verdichtungszonen Europejskiego 1982 r. Omówienie „Wsi Współczesnej", Por. np. G . — referat Towarzystwa tego K o n g r e s u Isbary, wygłoszony Socjologii dają D. 1963, n r 5, s. 130—142. Wsi Mar­ , �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 99 się w szerokim r o z u m i e n i u . Industrializacja jest w p r a w d z i e zjawiskiem ekonomicznym, ale zespół t y c h zjawisk, określany t y m pojęciem, p o ­ wołuje z k o l e i do życia określone s k u t k i społeczno-kulrurowe. Te zaś z k o l e i oddziaływają n a ekonomikę. W t e n sposób zamyka się krąg współzależności. W rozważaniach o wpływie i n d u s t r i a l i z a c j i n a badaną wieś należy w celach analizy wyodrębnić d w a n u r t y tego procesu: 1) bezpośredni w p ł y w miasta K r a k o w a i Nowej H u t y ; 2) w p ł y w p o ­ średni, związany z ogólnospołecznym procesem i n d u s t r i a l i z a c j i . G d y pierwszy z n i c h przejawiał się bezpośrednio przede w s z y s t k i m w dzie­ dzinie gospodarczej, t j . w przemianach źródeł dochodu ludności, t o d r u g i poprzez środki masowej i n f o r m a c j i rozpowszechniał pewien s y ­ stem wartości, n o w e aspiracje i dążenia. Z k o l e i przyjęcie tego systemu wartości określało w znacznej mierze uczestnictwo miejscowej ludności w n o w y c h szansach ekonomicznych, wpływało na d o k o n y w a n e w sferze gospodarczej w y b o r y . W y d a j e się bowiem, że ogólnospołeczny proces i n d u s t r i a l i z a c j i niesie ze sobą p e w i e n system wartości genetycznie miejskich, i t o charakterystycznych dla nowoczesnego społeczeństwa miejskiego, a więc społeczeństwa miejsko-undustrialnego. Wartości t e akceptowane i przejmowane przez ludność w s i wymagają w t o k u p r a k ­ tycznej realizacji odpowiedniego przystosowania do warunków w i e j s k i c h , co częstokroć łączy się z powstawaniem o s t r y c h sprzeczności pomiędzy o b i e k t y w n y m i w a r u n k a m i życia a modelem, do< którego się aspiruje. Sprzeczności t e są zresztą siłą motoryczną w i e l u ważnych przeobrażeń życia zbiorowego w s i , życia r o d z i n y w i e j s k i e j i j e d n o s t k i . A n a l i z a treści t y c h aspiracji wydaje się ważna, gdyż dopiero w t y m świetle zrozumie­ m y zarówno postawę wobec ziemi, j a k i ocenę zawodów pozarolniczych oraz m o t y w y podejmowania t a k i c h a n i e i n n y c h zajęć pozarolniczych, a więc ważki fragment obszernego zagadnienia czynników sprawczych przeobrażeń s t r u k t u r y społeczno-zawodowej. Jako najważniejsze w świetle zebranego materiału należy uznać: 1) aspiracje związane z gospodarstwem d o m o w y m , t j . d o m e m m i e s z k a l n y m , o d p o w i e d n i m wyposażeniem wnętrza mieszkalnego, i co jest niezmiernie ważne — s t y l e m życia domowego, t j . r y t m i c z n y m gospodarstwem d o m o w y m , niezależnym od c y k l u rocznego w gospodarstwie r o l n y m ; 2) aspiracje emancypacyjne jednostki, t o jest aspiracje w k i e r u n k u posiadania zawodu zgodnego z zamiłowaniem i osob­ n i c z y m i możliwościami, aspiracje w k i e r u n k u p r a w a do własnego s t y l u życia, rozwoju jednostkowych możliwości i t p . , prawo do normowanego czasu pracy i odpoczynku, dążenie do ostrego rozgraniczenia czasu pracy o d czasu r e k r e a c j i („czas w o l n y jako wartość społeczna"); 3) aspiracje związane ze środowiskiem, w którym się mieszka, a więc pewne w y m o g i c y w i l i z a c y j n e : k o m u n i k a c j a , e l e k t r y f i k a c j a , kanalizacja, postać osadnic­ t w a , pewne i n s t y t u c j e społeczne i k u l t u r a l n e ; 4) aspiracje w k i e r u n k u �100 DANUTA MARKOWSKA nowego m o d e l u życia rodzinnego, opartego na p a r t n e r s t w i e pomiędzy małżonkami i z r o z u m i e n i u (a nie subordynacji) pomiędzy r o d z i c a m i a dziećmi, t a k a postać życia rodzinnego, która zaspokajałaby nie t y l k o zbiorowe potrzeby jego członków, ale także była w stanie odpowiedzieć na potrzeby bardzo i n d y w i d u a l n e . T a k i m n i e j więcej m o d e l p r o p a g o w a n y jest współcześnie przez prasę popularną i inne środki masowej i n f o r ­ m a c j i . Jest o n wyraźnie, genetycznie rzecz biorąc, m i e j s k i i także w w i e ­ l u środowiskach m i e j s k i c h nie' jest r e a l i z o w a n y w pełni, lecz s t a n o w i a t r a k c y j n y model, do którego się aspiruje. Spróbujmy z k o l e i odpowiedzieć, w j a k i sposób ludność badanej w s i usiłuje realizować t e n model. Dodamy od razu, iż w sferze obserwowa­ nych zachowań najsilniej i najpowszechniej przejawiają się aspiracje zwią­ zane z poziomem gospodarstwa domowego. Częstokroć zresztą zostają one spłycone i służą nie t y l e wygodzie rodziny, ile są manifestacją p r e s t i ­ żową n a zewnątrz. Realizacja nowoczesnego gospodarstwa domowego wymaga zarówno p e w n y c h podstawowych urządzeń cywilizacyjnych w środowisku, j a k i d y ­ sponowania przez rodzinę określoną gotówką, pozwalającą na m o d e r n i ­ zację wyposażenia d o m u mieszkalnego i odpowiednią jego rytmikę w cią­ gu r o k u . Badana wieś jest w pełni zelektryfikowana, a co za t y m idzie, całkowicie prawie zradiofonizowana. Powszechnie nabywa się też ostat­ nio np. p r a l k i elektryczne i prodiże. Także dogodne połączenia k o m u n i ­ kacyjne wiążą ją w sposób łatwy z m i a s t e m . Około 50 % domów m u r o w a ­ n y c h powstałych po w o j n i e wskazuje na dużą prężność w zakresie b u d o w ­ nictwa mieszkaniowego. A l e realizacja nowoczesnego gospodarstwa domo­ wego — j a k już powiedziano — wymaga dysponowania gotówką. T r a d y ­ cyjne gospodarstwo chłopskie, nietowarowe, słabo zorientowane r y n k o w o nie pozwala na dokonanie pełnej modernizacji gospodarstwa domowego. Toteż model nowoczesnego gospodarstwa domowego działa motorycznie w d w u k i e r u n k a c h : bądź t o skłania do przestawienia gospodarki r o l n e j na t o r y bardziej specjalizacyjne, dochodowe, bądź też do podjęcia pracy poza­ r o l n i c z e j , dostarczającej pożądanej gotówki. W p r z y p a d k u badanej w s i , gdzie rozmiary gospodarstw są małe, d o m i n u j e podejmowanie pracy poza­ rolniczej, niemniej jednak nawet w gospodarstwach chłopów-robotników obserwuje się tendencje do specjalizacji w gospodarstwie r o l n y m . Droga podjęcia zajęć pozarolniczych jest spowodowana nie t y l k o małymi rozmia­ r a m i gospodarstw, ale także bliskością K r a k o w a i Nowej H u t y i łatwością znalezienia w nich pracy. Wśród nielicznej dziś w e w s i g r u p y „czystych rolników", t j . r o d z i n utrzymujących się wyłącznie z u p r a w y z i e m i , prze­ ważają dziś gospodarstwa specjalizacyjne. D w a spośród nich to już n a w e t nie gospodarstwa rolne, lecz czysto ogrodnicze. Przejmując „nowoczesne" �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 101 i m i e j s k i e aspiracje życiowe ludność w s i zaadaptować je m u s i do w a r u n ­ ków swego środowiska. Dodajmy nadto, iż nie przyjmuje ona t y c h wzorów bezkrytycznie, gdyż od dawna obserwuje życie miejskie. I t a k np. — rzecz charakterystyczna — młodzież badanej w s i nie dąży do zdobycia zawodów i n t e l i g e n c k i c h z wyższym czy n a w e t średnim wykształceniem, lecz n a j ­ częściej pragnie podjąć od r a z u jakąś pracę zarobkową i dopiero w za­ kładzie pracy korzystać z możliwości dokształcania się i podnoszenia k w a l i f i k a c j i . Wartość z i e m i przedewaluowała się w p r a w d z i e jako jedyne pewne źródło u t r z y m a n i a r o d z i n y , lecz zachowała i n n y aspekt wartości, a m i a n o w i c i e stała się wartością instrumentalną, mającą zaspokajać zbio­ r o w e i i n d y w i d u a l n e potrzeby członków r o d z i n y . Z ziemi „wygospodaro­ w u j e " się strój, m o t o c y k l , meble i t p . — Ziemia, gospodarstwo oceniane są na t y l e p o z y t y w n i e , na ile sprzyjają realizacji pożądanego m o d e l u ży­ cia. A oto charakterystyczna wypowiedź i n f o r m a t o r k i , która uzyskała ziemię dzięki r e f o r m i e r o l n e j : „Downi ludzie na ziemi siedzieli, t e r o z k i w d o m u , w pokojach chcą mieskać. Jo z i e m i jesce nie dziełem między dzieci. T r z y m o m y sie jesce k u p y , bo d o m z t y z i e m i c h c i e l i m y w y b u d o ­ wać, a teroz jesce co do d o m u trza kupić" . 21 W wypowiedziach informatorów za najbardziej idealną sytuację uważa się, gdy ktoś z rodziny pracuje w mieście i tą drogą dostarcza gotówki, a ziemia jest bądź d o d a t k o w y m źródłem dochodu pieniężnego, bądź speł­ nia rolę żywiciela rodziny, a więc jest rodzajem rozszerzonego gospodar­ stwa domowego. W obu przypadkach chodzi o możliwość dysponowania gotówką dla podniesienia poziomu życiowego r o d z i n y . Jesteśmy t u u źró­ deł czynników stabilizacji w a r s t w y chłopów-robotników. A l e sytuacja chłopa-robotnika pozwala w p r a w d z i e na realizację wyższego poziomu konsumpcyjnego niż n p . w rodzinach robotniczych, nie posiadających ziemi, lecz jednocześnie absorbuje siły zespołu rodzinnego i pozostaje w k o n f l i k c i e z i n n y m ważnym elementem „nowoczesnego" w z o r u ży­ cia — potrzebą czasu wolnego. Znacznie silniej przejawiają się aspiracje co do czasu wolnego u młodzieży obojga płci nie będącej jeszcze w związkach małżeńskich. Jest jednakże sprawą charakterystyczną, że n a w e t ta młodzież, która w okresie poprzedzającym małżeństwo k o r z y ­ stała z czasu wolnego i spędzała go w sposób „miejski" l u b zbliżony do „miejskiego" (kino, operetka, wycieczki), w momencie zawarcia związ­ k u małżeńskiego p r z e j m u j e f o r m y t r a d y c y j n e : odwiedzanie k r e w n y c h 2 2 21 Informátorka P. J . , l a t 57, w y w i a d n r 1, 1960 r. N a t e m a t c z a s u rwolnego mieszkańców w s i przeprowadziła b a d a n i a K r y s t y n a Ł a p i ń s k a , kańców wsi, P o l s k a A k a d e m i a N a u k , Oddział w siedzeń K o m i s j i " , lipiec—grudzień 1962, K r a k ó w 2 2 p o d m i e j s k i e j i młodzieży tej w s i Problem czasu wolnego miesz­ K r a k o w i e , „Sprawozdanie z P o ­ 1963. �102 DANUTA MARKOWSKA i znajomych, w y s i a d y w a n i e przed domem i t p . Łatwe p r z e j m o w a n i e wzorów m i e j s k i c h przez młodzież w zakresie f o r m spędzania czasu wolnego należy więc uznać za element k u l t u r o w y c h a r a k t e r y s t y c z n y dla p e w n y c h g r u p w i e k u i n i e można oczekiwać, iż u t r w a l i się o n w t a k i e j postaci w k u l t u r z e . D o t y c z y to zwłaszcza kobiet, które z m o m e n t e m zawarcia małżeństwa są w w a r u n k a c h d o m i n a n t y r o d z i n chłopów-ro­ botników przywiązane do działki ziemi i d o m u i przeciążone pracą. Charakterystycznemu i szkodliwemu społecznie wypaczeniu uległ wzór emancypacji osobistej jednostki. Załamaniu uległ d a w n y autorytet rodzi­ cielski. K o n t r o l a i sankcja społeczna w s i nie reprezentuje dziś już żadnej prawie siły realnej, zdolnej kierować postępowaniem jednostki. Młodzież męska, dysponująca gotówką i nie uznająca żadnych prawie miejscowych autorytetów, zachowuje się samowolnie. Spożycie alkoholu jest zastrasza­ jące. Częste są również p r z y p a d k i korzystania przez młodzież z dochodów gospodarstwa bez świadczeń z i c h strony na rzecz gospodarstwa czy r o ­ dziny. Jest t o t y p o w y przykład w a d l i w e j adaptacji wzorów miejskich, za które cenę obyczajówo-społeczną płaci wieś. Powróćmy jednak do społeczności lokalnej. Jak w t y c h w a r u n k a c h kształtują się f o r m y współżycia ludności wsi? K o n t a k t y ekonomiczne mają dziś charakter prawie wyłącznie rzeczowy. Wszelkie postacie n a j m u opła­ cane są gotówką, a o d r o b k i przeliczane „na dniówkę". Poza t y m i f o r m a m i współpracy ekonomicznej, jakie występowały we w s i w okresie między­ w o j e n n y m , pojawia się nowa zinstytucjonizowana postać współdziałania, oparta na kółkach rolniczych. Jest t o jakaś forma docelowej integracji spo­ łeczności wioskowej. Jednakże ogólnie rzecz biorąc wieś przedstawia dziś obraz zindywidualizowanych rodzin, kontaktujących się szeroko ze środo­ w i s k i e m m i e j s k i m , i t a k n p . w obrzędach .rodzinnych i różnego rodzaju uroczystościach udział gości z miasta sięga częstokroć 60% ogółu za­ proszonych. Upadek d a w n y c h więzów l o k a l n y c h i dezintegracja społecz­ ności w i o s k o w e j nie łączy się jednak z negatywną ocerią własnego śro­ dowiska. Bliskość K r a k o w a powoduje, że mieszkańcy uważają swą wieś za rodzaj przedmieścia i mówią o t y m jako o p e r s p e k t y w i e najbliższej przyszłości. U t w i e r d z a i c h w t y m p r z e k o n a n i u fakt, iż ostatnio zdarzają się p r z y p a d k i nabywania w e w s i parcel b u d o w l a n y c h przez ludność m i a ­ sta K r a k o w a . Także w ocenie mieszkańców w s i sąsiednich, dalej położo­ n y c h od K r a k o w a , „wżenienie się do M o d l n i c y " czy k u p i e n i e parceli b u d o w l a n e j w M o d l n i c y oceniane jest jako awans społeczny. Przypatrzmy się z kolei, j a k i c h rozróżnień używa się współcześnie na określenie czynności zawodowych. Otóż najbardziej uderzającym z j a w i ­ skiem jest powszechne prawie posługiwanie się oficjalną terminologią. N a �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 103 p y t a n i e o rodzaj pracy zarobkowej odpowiada się najczęściej wyczerpu­ jąco, z podaniem zawodu, specjalizacji w obrębie zawodu i stanowiska w zawodzie. W użyciu jest również pojęcie ogólne „robotnik", w t a k i m znaczeniu, w j a k i m posługuje się n i m prasa i radio. Natomiast t e r m i n „chłop-robotnik", znany w e w s i , używany jest z l e k k i m zabarwieniem humorystycznym. W bardzo interesujące zagadnienie wprowadza nas analiza pojęciowa t e r m i n u „rolnik". Otóż informatorzy r o l n i c y ostro sprzeciwiali się użyciu na i c h określenie t e r m i n u „chłop", uważając, iż b r z m i on zarówno pejo­ r a t y w n i e , j a k i nie odpowiada rzeczywistości. „Chłop to jakaś ciemna m a ­ sa, a j a jestem r o l n i k , tak samo j a k mój sąsiad ślusarz, bo on przy ślu­ sarce pracuje, a j a p r z y r o l i " — mówi jeden z informatorów . Wszyscy wyspecjalizowani r o l n i c y podają jako swój zawód: „ogrodnik", „hodow­ ca" i t p . Tę próbę znalezienia nowego samookreślenia sytuacji r o l n i k a uznać należy za bardzo symptomatyczną. Niewątpliwie po to, b y czynności r o l n i ­ ka stały się „zawodem" w nowoczesnym r o z u m i e n i u tego pojęcia, potrzeb­ ne jest spełnienie k i l k u o b i e k t y w n y c h warunków, a m i a n o w i c i e p r o d u k t pracy r o l n i k a nie może być przeznaczony w przeważającej swej części na bezpośrednią konsumpcję, lecz m u s i być pracą na rzecz społeczeństwa, a więc m u s i być t o w a r e m p r o d u k o w a n y m na r y n e k , i dalej d o w y k o n y ­ wania tej czynności musi być w y m a g a n y określony społecznie poziom k w a l i f i k a c j i zawodowych. Toteż m u s i m y powiedzieć, że praca r o l n i k a jest o b i e k t y w n i e t y m bliższa pojęciu nowoczesnego zawodu, i m bardziej jego gospodarstwo p r o d u k u j e t o w a r y , i m bardziej jest wyspecjalizowane i i m wyższe k w a l i f i k a c j e f o r m a l n e posiada dany r o l n i k . M o m e n t samookre­ ślenia u j a w n i a t u bardzo charakterystyczne s u b i e k t y w n e tendencje. W w i e l k i m uproszczeniu można b y powiedzieć, że bliskość miasta i szan­ sa r y n k o w a wpływają na wykształcenie się o b i e k t y w n y c h cech zawodu r o l n i k a , a zróżnicowana s t r u k t u r a zawodowa w s i działa jako model na samookreślenie się rolników, działa w k i e r u n k u upodobnienia i c h p r a c y do zawodu w t a k i m r o z u m i e n i u , w j a k i m mówi się o zawodach poza­ rolniczych. 23 24 UWAGI KOŃCOWE Na przestrzeni osiemdziesięciu lat następował w życiu ekonomiczno-społecznym w s i proces przejścia od izolowanej w znacznym stopniu i po­ wiązanej z miejscowym f o l w a r k i e m społeczności lokalnej d o w s i o cha- 2 3 24 Informator К. I., l a t 66, w y w i a d В . G a ł ę s к i , Chłopi i zawód n r 5, 1960 r. rolnika, W a r s z a w a 1963. �104 DANUTA MARKOWSKA rakterze podmiejskim, której życie ekonomiczne i społeczne da się w y j a ­ śnić j e d y n i e c h a r a k t e r e m j e j powiązań z miastem. S t r u k t u r a własnościowa w r o l n i c t w i e przeszła swoistą ewolucję od bardzo spolaryzowanej, będą­ cej jeszcze dziedzictwem o k r e s u pańszczyźnianego, do coraz bardziej w y ­ równanej, o d wyraźnych k a t e g o r i i ekonomiczno-społecznych wyznaczo­ n y c h własnością do wyrównania się dystansu w poziomie życia na s k u t e k stabilizacji zajęć pozarolniczych. I s t o t n y m c z y n n i k i e m dzisiejszego zróżni­ cowania społecznego jest podział na l i n i i wieś — miasto, a więc różny stopień uczestnictwa w pracy pozarolniczej i k u l t u r z e m i e j s k i e j . A l e także w obrębie w s i i pracy rolniczej zaznacza się nowa linia podziału, przebie­ gająca od f o r m t r a d y c y j n y c h do nowoczesnych. Zarówno b o w i e m gospo­ darstwa „czystych" rolników, j a k i chłopów-robotników dadzą się p o klasyfikować z p u n k t u widzenia swego charakteru na tradycyjne, t j . nietowarowe i niewyspecjalizowane, j a k i na „nowoczesne", t j . specjalizu­ jące się w swej produkcji. To rozróżnienie nie jest t y l k o w y n i k i e m a n a l i ­ zy badacza, lecz stanowi w badanej zbiorowości praktycznie stosowany ze­ spół kryteriów d l a oceny r a n g i społecznej rodziny czy jednostki. Wieś stała się środowiskiem wielozawodowym, w którym poszczegól­ ne g r u p y ludności wchodzą w określone układy społeczne zarówno z po­ b l i s k i m miastem, j a k i ośrodkami odległymi. N i e t w o r z y ona już dzisiaj zintegrowanej całości, powiązanej w i e l o s t r o n n y m i więzami gospodarczy­ m i i społecznymi. K o n t a k t y towarzyskie w obrębie w s i kształtują się d o ­ b r o w o l n i e na zasadzie swobodnej selekcji. W t o k u r o z w o j u historycznego wieś przeszła ewolucję od silnie zróżnicowanej społecznie i gospodarczo, lecz jednocześnie zintegrowanej zarówno gospodarczo, j a k i społecznie, do w s i o s t r u k t u r z e znacznie bardziej „wyrównanej", ale jednocześnie zdez­ i n t e g r o w a n e j w s w y m życiu gospodarczym, a zwłaszcza społecznym. Szeroki wachlarz zawodów, występujących w obrębie w s i , wpłynął na kształtowanie się samookreślenia zawodu rolnika. W h i e r a r c h i i społecznej w s i decydujące znaczenie ma poziom gospodarstwa domowego i s t y l życia domowego uznany za „nowoczesny". Na plan dalszy schodzi natomiast kwestia, jakiego rodzaju źródło dochodu — rolnicze czy pozarolnicze — gwarantuje t e n poziom. Nieliczna grupa rolników prowadzi gospodarstwa w znacznej mierze towarowe i stylem życia domowego nie odbiega z b y t n i o od r o d z i n utrzymujących się z zajęć pozarolniczych. T a k więc wieś jest wprawdzie zróżnicowana zawodowo i społecznie, lecz czynnikiem n i w e ­ lującym jest wspólność aspiracji, zwłaszcza w gospodarstwie d o m o w y m i s t y l u życia domowego:. Rzecz jasna, mówimy t u t a j o pewniej general­ nej tendencji, gdyż rzeczywistość a k t u a l n a przedstawia pod t y m w z g l ę ­ d e m obraz znacznego jeszcze zróżnicowania. �TRADYCYJNA Danuta SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 105 Markowska LA COMMUNAUTÉ RURALE TRADITIONNELLE EN COURS DES CHANGEMENTS Résumé Nous présentons Modlnica — i c i l e s résultats district de Cracovie des r e c h e r c h e s (Krakow). faites; dans L e s recherches ont le v i l l a g e de porté la sur periodě a l i a n t de 1880 e n v i r o n jusqu'ä 1960. L e s d o c u m e n t s de base, r e c u e i l l i s s u r l e t e r r a i n p a r l ' a u t e u r , c o n s i s t e n t d a n s l ' h i s t o r i q u e r e m o n t a n t jusqu'ä l a 3 g e n e r a t i o n — des f a m i l i e s q u i h a b i t e n t a c t u e l l e m e n t l e v i l l a g e . L ' a u t e u r a puisé ä t i t r e a u x i l i a i r e d a n s l e s d o c u m e n t s d'archives. ě r a e D u r a n t ces 80 années l a v i e économique et s o c i a l e d u v i l l a g e a évolué un sens bien ä precis. A u l'exploitation agglomeration depart seigneuriale de type l a collectivité voisine, suburbain le dont isolée ä b i e n village la vie est des égards devenu économique dans est liée finalement et sociale une ne peut s ' e x p l i q u e r que p a r l a n a t u r e des r e l a t i o n s a v e c l a v i l l e . L a s t r u c t u r e des r a p p o r t s de proprietě dans tres contrastée, Les categories ä l'origine, l'agriculture heritage économiques se sont a subi de l'époque une evolution d u servage, et s o c i a l e s r e p o s a n t fondues par suite d'une elle caractéristique. s'est nivelée D'abord p e u ä peu. s u r l a proprietě, tres égalisation du niveau marquees de v i e liée ä l a s t a b i l i s a t i o n des o c c u p a t i o n s p r o f e s s i o n n e l l e s h o r s de l ' a g r i c u l t u r e . L e f a c t e u r e s s e n t i e l de différenciation sociale consiste a c t u e l l e m e n t d a n s l a d i s t i n c t i o n e n t r e l e v i l l a g e et l a v i l l e , c'est-ä-dire d a n s l e degré de p a r t i c i p a t i o n ä J a c u l t u r e et a u x activités u r b a i n e s . D e p l u s d a n s l e c a d r e méme d u v i l l a g e et d u t r a v a i l a g r i c o l e nous v o y o n s se d e s s i n e r u n e l i g n e de p a r t a g e séparant l e s f o r m e s des formes modernes. des paysans-ouvriers peuvent c'est-ä-dire moderne, traditionnelles L e s e x p l o i t a t i o n s des p a y s a n s « p u r s » a u s s i b i e n q u e c e l l e étre classées e n e x p l o i t a t i o n s de t y p e t r a d i t i o n n e l , basées s u r u n e économie de s u b s i s t a n c e , et e n e x p l o i t a t i o n s c'est-ä-dire spécialisées dans leur production. Cette de t y p e classification ne r e s u l t e pas s e u l e m e n t de l ' a n a l y s e d u c h e r c h e u r , m a i s e l l e refléte u n e n s e m b l e de criteres familie Le Les utilises dans ou la societě étudiée pour évaluer le rang social d'une d'un individu. village groupes est devenu u n milieu dans lequel s'inserent diverses p a r t i c u l i e r s se t r o u v e n t d e t e r m i n e s p a r des r a p p o r t s professions. sociaux precis q u i l e s r e l i e n t t a n t ä l a v i l l e v o i s i n e qu'ä des c e n t r e s u r b a i n s éloignés. L a c o l l e c ­ tivité v i l l a g e o i s e des liaisons ä l'intérieur ne f o r m e p l u s a u j o u r d ' h u i économiques et s o c i a l e s d u v i l l a g e se c o n s t i t u e n t s e l o n l e s affinités de 1'évolution h i s t o r i q u e l e v i l l a g e aux structures sociales temps d'une g r a n d e sont de l a v i e économique Le nivelées, a subi et économiques mais oů en т ё т е la temps différenciées, a u n stade i l s'est mais profession la vie quand social Ensemble en тёте oů l e s s t r u c t u r e s desintegré d'agriculteur. dans Dans le village la sous a influé hierarchie le rapport i l est qualifié de «moderne». L e probléme sur la notion sociale u n role décisif est joué p a r l a qualité de l ' i n s t a l l a t i o n d o m e s t i q u e de d'ordre électives. D a n s l e c a d r e et s u r t o u t s o c i a l e . l a r g e éventail des m e t i e r s exercés de coherent m a i n t e n u p a r u n e double t r a n s f o r m a t i o n . nettement c o h e s i o n i n t e r n e , i l est passe se тёте u n ensemble multilaterales. L e s relations du village et p a r l e s t y l e de l a source des �DANUTA 106 revenus — agriculture ou autres MARKOWSKA —• a s s u r a n t ce g e n r e p l a n . U n groupe a s s e z r e s t r e i n t de c u l t i v a t e u r s possede port et p a r l e s t y l e revenus non professionnel de agricoles. l a v i e ne s'éloigne Ainsi le village est et s o c i a l , m a i s l e s a s p i r a t i o n s l'aménagement ďuniformisation. genérale, de de l a m a i s o n I I est e v i d e n t p a s trop deja de v i e passe des f a m i l i e s différencié communes, du surtoüt d a n s c a r l a réalité offre e n c o r e présentons ä cet égard ici seulement une grande second de vivant point et d u s t y l e de l a v i e , représentent q u e nous au des e x p l o i t a t i o n s le un de rap­ des vue domaine facteur une tendance diversité. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25a92b385a0aac04d09dcd066a8c280f.pdf c55f5a78db69b83abd207a4f3a8e17c0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1648 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1525 Title A name given to the resource Rodzina Holtzerów / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.121-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beszterda, Rafał Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIII: 1999, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 RAFAŁ B E S Z T E R D A Pracownia Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, Poznań RODZINA HOLTZERÓW Artykuł ten jest wynikiem badań archiwalnych i wywiadów prowadzonych w celu uzupełnienia dokumentacji dotyczącej dziejów znanych rodzin poznań­ skich o pochodzeniu niemieckim. W obszarze zainteresowań znalazły się rody Holtzerów, Szulców i Arnoldów. Zgromadzone materiały pozwolą na opublikowanie rękopiśmiennych pamiętników wraz z komentarzem, a także krótkich tekstów prezentujących stan badań przedmiotowych. Wśród wielu rodzin zasłużonych dla Wielkopolski Holtzerowie zajmują ważne miejsce. Ich niemiecko-austriacki rodowód jest mało znany mieszkań­ com Poznania. W Wielkopolskim Słowniku Biograficznym znaleźć można jedy­ nie wzmiankę dotyczącą Stanisława Emila Holtzera, który powszechnie koja­ rzony jest z działalnością lekarską i społeczną na uchodźstwie w okresie poprzedzającym powstanie wielkopolskie i po powrocie do kraju. Uderzające jest skojarzenie obco brzmiącego nazwiska z działalnością narodowego Towa­ rzystwa Gimnastycznego „Sokół". Co sprawiało, że przedstawiciele tej rodzi­ ny tak żarliwie opowiadali się czynnie za polskością, nie tracąc przy tym świadomości własnego pochodzenia? Prawdą jest bowiem, iż żyjący Holtze­ rowie nie mają wątpliwości co do swojej polskości. Nie przeszkadza im to równocześnie pamiętać o swoim rodowodzie i podtrzymywać jego znajomość wśród najmłodszych członków rodziny. W omawianym przypadku świado­ mość pochodzenia nie łączy się w żaden sposób z utrzymywaniem kontaktów z przedstawicielami rodziny pozostającymi poza granicami Polski. Zostały one zaniechane w okresie bezpośrednio poprzedzającym I I wojnę światową, głów­ nie ze strony członków rodziny zamieszkującej na terenie Niemiec. Dane genealogiczne, którymi dysponuje rodzina pochodzą w głównej mie­ rze z zapisków dokonanych w języku niemieckim przez przedstawicielkę wtór­ nie zniemczonej gałęzi rodziny - Helenę Zagrodzka. Dzięki kontaktom z Ireną Czarnecką zostały one przetłumaczone w 1937 r. na język polski i obok foto­ grafii należą dzisiaj do najcenniejszych dokumentów rodzinnych. Swoje wspomnienia spisał także pod koniec życia Bogdan Józef Holtzer. Niestety nie zdążył dokończyć dzieła przed śmiercią. Informacje o jego pierwotnym, roz­ budowanym zamyśle znajdujemy w spisie rozdziałów. Wiadomości zostały spisane po I I wojnie światowej i obejmują przede wszystkim lata 1902-1945. �RAFAŁ BESZTERDA 122 Najwcześniejsze ślady dziejów rodu Holtzerów sięgają połowy X V I I I w. Pierwszy znany protoplasta o niewiadomym imieniu był cesarsko-królewskim radcą nadwornym w Wiedniu. Ożenił się najprawdopodobniej około 1785 r. z córką aptekarza - Anną Brunner, pochodzącą ze Śląska . Oboje małżon­ kowie byli wyznania rzymskokatolickiego. Mieli jedynego syna - Sylwestra. Chłopiec został bardzo wcześnie osierocony. Jego rodzice zmarli w 1796 г., stając się ofiarami epidemii cholery. Sylwester Holtzer urodził się w Wiedniu w 1789 lub 1790 r. Po śmierci rodziców wychowywany był przez stryja w majątku Ober Pritsch pod Wschową. I tu zaczynają się dzieje wiążące do dziś rodzinę z Wielkopolską. Kształcił się we Wschowie i został agronomem. Przez czas jakiś pomagał stryjowi w prowadzeniu folwarku, a w latach późniejszych wykupił tartak i dzierżawił jeden z folwarków należących do księcia Turn-Taseis w powiecie krotoszyńskim. Ponoć już we wczesnych czasach szkolnych zakochał się w córce protestanckiego superintenden­ ta -Augusta von Sachtleben. W tradyq'i rodzinnej przypisywano Sachtlebenom posiadanie tytułu barona. Ślub Sylwestra z Karoliną Matyldą von Sachtleben odbył się we Wschowie w 1815 r. Kochające się małżeństwo miało jedenaścioro dzieci: Natalię, Agnieszkę, Teofilę, Antoninę, Konstanq'e, Ferdynanda, Roberta, Paulinę, Ludwika, Serafinę, Adolfa. O niektórych z nich wiadomo niewiele. Fakty te jednak mają znaczenie dla dalszych dziejów rodziny. Najstarsza córka Natalia (zm. 1840), nie pozostawiła potomstwa. W historii rodziny zapisano jedynie, iż była kulawa. Agnieszka również była do śmierci panną i nie miała potomstwa. Urodzona w 1817 r. przeżyła w samotności długie życie. Pamięć rodzinna mówi o zawiedzionej miłości młodzieńczej, której pozo­ stała wierna aż do śmierci w 1891 r. Swe dni spędziła we Wschowie. Teofila (ur. 1818), podobnie jak starsze siostry, była bezdzietna i umarła samotnie w Buku w 1898 r. Dorosłe swe życie poświęciła nauczaniu dzieci . Kolejna siostra - Antonina połączyła jako pierwsza dzieje rodziny z Po­ znaniem. Urodzona w 1820 г., wyszła za mąż za nauczyciela gimnazjalnego z Krotoszyna - Karola Czarneckiego. W latach pięćdziesiątych X I X w. był on nauczycielem i jednym z dyrektorów (?) Gimnazjum Marii Magdaleny w Poznaniu . Antonina umarła w Poznaniu w 1858 г., pozostawiając czwórkę dzieci: Emila, Stanisławę, Józefę i Bolesława. 1 2 3 4 5 1 Wzmianka dotyczy miejscowości Trappau lub Frappau. Dotychczas nie udało mi się ustalić, jaka miejscowość kryje się za tą nazwą. Możliwe, iż jest to nazwa majątku ziemskiego nie mającego dzisiejszego odpowiednika. Pogrubioną czcionką zaznaczam osoby tworzące główną Unię genealogiczną rodu. Dostępne źródła nie są wystarczające, by stwierdzić czy we wspomnianym przypadku super­ intendenta można uważać za biskupa. Dotychczas nie znaleziono potwierdzenia tego faktu w archiwach szkolnych w Buku. Po konsultacjach z p. Adamem Białobłockim, przygotowującym do druku monografię poświęconą nauczycielom wzmiankowanego Gimnazjum, wypada stwierdzić, iż Karol Czarnecki nie był naczelnym dyrektorem nawet przez krótki czas. W interesującym mnie okresie nie funk­ cjonował oficjalny tytuł zastępcy czy też zastępców dyrektora. W tym przypadku zatem pamięć rodzinna jest nieprecyzyjna. 2 3 4 5 �123 RODZINA HOLTZERÓW Emil Czarnecki został profesorem w gimnazjum męskim w Krotoszynie a później w Grodzisku Wielkopolskim. Był żonaty z Seweryną Gąsiorowską (zm. 1936). Mieli jedynego syna - Sylwestra, który chcąc uchylić się od obo­ wiązkowej służby w wojsku niemieckim zażywał narkotyki. Nadszarpnęło to poważnie zdrowie młodego człowieka, który doznał śmiertelnego zawału serca podczas kąpieli w Puszczykowie w 1911 r. W ten sposób zakończyła się linia Czarneckich. Z pozostałej trójki rodzeństwa Emila Stanisława była wychowa­ wczynią w zakładzie dla panien w Krotoszynie (zm. 1876), Józefa - wychowy­ wana przez dziadków Holtzerów we Wschowie - i Bolesław, który pracował jako początkujący aptekarz zmarli na gruźlicę w Poznaniu w 1878 r. Piąte dziecko Sylwestra Holtzera i Karoliny Matyldy von Sachtleben - Kon­ stancja, wyszła za mąż za wdowca, burmistrza Wolsztyna J. Schmidta . Mieli trójkę dzieci. Pierworodny syn Adam umarł jako dziecko u swoich dziadków Holtzerów. Podobnie zmarł kolejny męski potomek, którego imię pozostaje nieznane. Trzeci syn, Karol, był nauczycielem w Wąsowie pow. Grodzisk Wlkp. Ożenił się z Lydią Kropf, pochodzącą z Ostrowa Wlkp. Schmidtowie mieli piątkę dzieci: Luizę, Almę, Wiktora, Georga i Hansa. Wychowywane przez matkę w wierze protestanckiej zamieszkały po I wojnie światowej na terenie Niemiec. Do chwili wybuchu I I wojny utrzymywały kontakty z przedstawicielami rodziny pozostałymi w Polsce. Dalsze ich losy nie są znane . Szóstym z kolei dzieckiem był Ferdynand vel Frantz. Jeszcze w latach trzydziestych X X w. rodzina Holtzerów była w posiadaniu jego listu, który potwierdzał, iż dosłużył się on przynajmniej rangi porucznika w wojsku polskim u boku Napoleona. Dzisiaj wiadomo jedynie, że zaginiony list pisany był w języku niemieckim i pochodził z 1807 r. Ferdynand osiadł później jako rezydent w majątku hr. Potworowskiego w Kossowie, gdzie zmarł jako kawaler w 1883 r. Robert zachował się w pamięci rodziny ze względu na swój podobno wyjątkowo szlachetny charakter i niesienie pomocy w trudnych chwilach całej rodzinie. Pozostał w stanie bezżennym aż do śmierci w 1883 r. Trudnił się z powodzeniem kupiectwem. Starość spędził w majątku swego brata Ludwika w Kurzej Górze. Paulina (ur. 1826) zapoczątkowała kolejną boczną gałąź rodziny. Wyszła za mąż za lekarza powiatowego z Babimostu - Maksymiliana Zagrodzkiego. 6 7 8 9 6 Sylwestra Holtzera i Karolinę Matyldę von Sachtleben. Inicjału nie udało się rozszyfrować. Wydaje się, że przynajmniej w przypadku omawianej rodziny identyfikacja narodowa jest ściśle połączona z wyznawaną wiarą. W domu Sylwestra i Matyldy dzieci płci męskiej były katolikami a żeńskiej protestantkami. Z materiałów, którymi dysponuję wynika, iż taki podział nie pozostał bez wpływu na ich dalsze koleje. Należy jednak dodać, że popularny pogląd jakoby mężczyźni byli bardziej skłonni do spolszczenia się poprzez żony Polki i katoliczki, a z kolei kobiety do utrzymywania niemieckości (ściślej germańskości) poprzez mężów protestantów i naj­ częściej Niemców nie jest uzasadniony. Dzieje rodzin rozpatrywane w szerokiej perspektywie nie dają się podporządkować tak prostym schematom. W dokumentach będących w posiadaniu p. Jacka Holtzera z Poznania znajdują się wzmian­ ki, które pozwalają na odnalezienie ich śladów na terenie Niemiec. 7 8 9 �124 RAFAŁ BESZTERDA Wiadomo, iż ich dzieci były wychowywane w wierze katolickiej. Małżeństwo to miało dziesięcioro dzieci. Szóstka z nich (trzech chłopców i trzy dziew­ czynki) zmarła we wczesnym dzieciństwie i nieznane są z imienia. Czwórką dzieci, które dożyły wieku dojrzałego były córki: Zofia, Bronisława, Helena i Maria. Wiadomo o nich niewiele choć ich rola w kształtowaniu świadomości rodzinnej jest bezcenna . Zofia pozostała panną i długi czas prowadziła razem z siostrą Marią (najmłodszą) gospodarstwo rolne koło Buku. Oprócz tego nauczała w pobliskiej szkole powszechnej. Obie siostry umarły w latach dwu­ dziestych X X w. Nie wiadomo dlaczego Zofia zmarła na terenie Westfalii, a Maria w Buku. Bronisława wyszła za mąż za naczelnika stacji kolejowej w Berlinie Zoo - Antoniego Białego. Do śmierci obojga w 1932 r. mieszkali w Berlinie. Mieli dwójkę dzieci: Lizę i Leona, które całkowicie się zniemczyły. Ich wychowanie w „niemieckości" było przedmiotem wielokrotnych sporów pomiędzy Stanisławem Emilem Holtzerem (ojcem Bogdana Józefa i Ireny) a Antonim Białym. Ten ostatni pochodził z Kongresówki. Zamieszany w dzia­ łalność konspiracyjną związaną najprawdopodobniej z powstaniem stycznio­ wym, wyemigrował do Berlina, gdzie był pod stałą obserwacją miejscowej policji. Obawy przed represjami wobec rodziny, „utrata posady, lub też jakieś inne jeszcze okoliczności wpływały na to, że wujostwo wychowywali dzieci -jeżeli nie w duchu niemieckim - to w każdym razie w mowie niemieckiej. Za naszych czasów kuzynostwo już zupełnie nie znali polskiej mowy i posługiwali się tylko niemieckim językiem" . Pomimo sporów wśród dorosłych, czwórka dzieci bardzo się lubiła i odwiedzała się często. Starsza córka Białych - Liza wyszła za inżyniera chemika Waltera Benedicta; do I I wojny mieszkali w Duisburgu. Brak informacji o ich dzieciach. Leon był kupcem i ożenił się z Ruthi Weinberg. Z notatek Heleny Zagrodzkiej, spisanych w 1937 г., wiado­ mo tylko, że mieli jedynego syna i zamieszkiwali w Hamburgu. Z kuzynost­ wem Irena i Bogdan utrzymywali już z Polski rzadki kontakt listowny. Doszło nawet do spotkania z Lizą na krótko przed wybuchem I I wojny światowej, kiedy Irena wracała z wypoczynku w Szwajcarii. Podczas zwierzeń „kuzynka Liza w pewnym momencie wypowiedziała - podobno z odczuwalnym pewnym smutnym akcentem takie charakterystyczne słowa: «Jak nasze życie się nieraz dziwnie układa. Jestem przecież z krwi i kości Polką. Mam z domu piękne polskie nazwisko i właściwie więcej krwi polskiej posiadam niż Ty, która masz nazwisko niemieckie. A teraz cóż. Ty jesteś Polką, aja Niemka!»" . O Leonie słuch zaginął w czasie I I wojny światowej: „W pierwszych miesiącach wojny pisałem do niego list, w którym bez osłonek, nie zdając sobie sprawy z tego na co siebie, a może nawet jego narażam, opisałem jaką gehennę przechodzimy pod okupacją hitlerowską, i oczywiście nie otrzymałem od Herr Leo von Biały 10 11 12 1 0 Helena Zagrodzka spisała podstawowe wiadomości o dziejach rodziny Holtzerów i w 1937 r. przesłała je do Polski. Rękopis wspomnień Bogdana Józefa Holtzera. Oryginał w posiadaniu Jacka Holtzera. Rękopis wspomnień B.J. Holtzera. Brulion pt. „Czasy berlińskie". Brak paginacji. 11 1 2 �RODZINA HOLTZERÓW 125 żadnej odpowiedzi. Może bał się, a może sam już był zdeklarowanym hitle­ rowcem, bo jak mi wiadomo był on, czy jest jeszcze typem kierującym się w życiu zasadą: «j.w.w.» - jak wiatr wieje" . Helena ( z d. Zagrodzka, siostra Bronisławy) dożyła samotnie początku I I wojny w Zakładzie dla Pań w Freienwalde nad Odrą. Jest ona autorką krótkich notatek o historii rodziny Holtzerów, które - aczkolwiek skąpe -pozwalają odtworzyć fragmenty dziejów w sytuacji braku innych dokumentów. Ludwik, dziewiąte z kolei dziecko Sylwestra Holtzera i Karoliny Matyldy von Sachtleben, urodzony około 1830 г., był rolnikiem. Ożenił się z Marią Kapczyńską w 1860 r. w Piotrowie. Mieli trójkę dzieci: Stanisława Emila, Stefanię i Marię. Najmłodsza wyszła za mąż za kupca Antoniego Barciszewskiego w Poznaniu, ale pozostała bezdzietna. Umarła w Poznaniu w 1915 r. Stanisław Emil jest bodaj najsławniejszy z Holtzerów. Urodzony w Poznaniu w 1864 г., wykształcony lekarz, praktykował w Poznaniu, a po wczesnej śmierci żony Izabeli Trąmpczyńskiej (zm. 1901) - w Berlinie, Bohum i Oberhausen. Był prezesem-założycielem Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół" i organizatorem zlotów „Sokoła" na emigracji (m.in. w Berlinie i Wynterswyck w Holandii). Na początku powstania wielkopolskiego powrócił do Poznania, gdzie pracował jako lekarz wojskowy w szpitalu na terenie dzielnicy Łazarz. Udzielał się społecznie na rzecz bezdomnych i biednych aż do śmierci w 1931 r. We wspomnieniach syna Bogdana jawi się on jako najtroskliwszy ojciec aż do przesady kochający dzieci. Silną ręką trzymał całą rodzinę, ponieważ „matka zajmowała się dziećmi tylko w okresie niemowlęctwa i wczesnego dzieciństwa, a później obowiązek ten sprawował ojciec. [...] Matka, Izabela z Trąmpczyńskich [w latach 1894-1900 wiceprzewodnicząca Towarzystwa Kobiet „Warta" - przyp. R.B.], pochodziła ze starej, znanej rodziny, rozsianej w różnych zakątkach Wielkopolski. Ponoć już jeden z [...] praszczurów po kądzieli brał udział w bitwie pod Grunwaldem. [...] Pradziad Hypolit Trąmpczyński prze­ szedł nawet do historii jako dowódca oddziału Kórnickiego, który podczas Wiosny Ludów wpadł do Poznania ze zamiarem opanowania Cytadeli Poznań­ skiej. Zamach, jak wiadomo, nie udał się. Powstańcy wpadli w zasadzkę wojsk pruskich [...]" v Syn Hipolita Trąmpczyńskiego - Władysław także miał chwa­ lebną przeszłość wojskową. Brał udział w powstaniu styczniowym jako porucz­ nik w oddziale Taczanowskiego. „Kiedy już jako oficer pruski w I wojnie światowej odwiedziłem dziadka [wspomina Bogdan Józef Holtzer - przyp. R.B.], który ostatnie lata życia spędzał u swego kuzyna Henryka Lutomskiego w majątku Staw w powiecie wrzesińskim, długie nieraz wieczory spędzaliśmy na pogawędkach o owym nieszczęsnym powstaniu. [...] Niezmiennie kończył swoje gawędy proroczym zdaniem: «Twoje pokolenie jest szczęśliwsze. Ty wrócisz z tej wojny jako oficer polski. Chciałbym Cię jeszcze widzieć w polskim mundurze». Niestety! Proroctwo dziadka się spełniło co prawda, wróciłem 13 14 1 3 1 4 Tamże. Tamże. �126 RAFAŁ BESZTERDA z I wojny światowej w szeregach armii gen. Hallera, ale dziadek już nie żył. Kilka dni przed Wielkanocą 1919 r. otrzymał ode mnie wiadomość z Francji, że jestem żołnierzem polskim. Podobno bardzo się wzruszył tym listem. W dru­ gim dniu świąt wielkanocnych zmarł nagle po obiedzie, bez żadnych poprze­ dnich objawów chorobowych. [...] Został jako pierwszy powstaniec pochowany z honorami wojskowymi we Wrześni" . Dlaczego sędziwy Władysław Trąmpczyński dożywał swych dni u swego kuzyna? Z dawnej świetności domu nic już wtenczas nie pozostało: „Dziadek mając w opinii prusaków «zabazgrana» przeszłość polityczną nie mógł marzyć o błyskotliwej karierze życiowej. O daw­ nych majątkach ani śladu. Albo stracone, albo drogą mariażów w innych rękach, jak Lutomskich lub Skrzydlewskich [...]" . Dziadkowie (Władysław i Józefa z Sikorskich) mieli czworo dzieci: Izabelę, Zbigniewa, Halinę i Wie­ sława. „Niestety wszystkie dzieci były wątłego zdrowia i umarły - chyba na gruźlicę - w kwiecie wieku, przed trzydziestym rokiem życia. Wpierw moja matka [Izabela - przyp. R.B.], mając zaledwie 26 lat, po 5-letnim pożyciu małżeńskim, potem Halina, zaręczona za ziemianina Reichsteina na Kuja­ wach, Zbigniew referendarz na Mazurach i Wiesław, agronom i administrator majątków hr. Zollarskiego (?). Krótko po śmierci najmłodszego syna zmarła także i babcia [Józefa - przyp. R.B.] tak, że [...] dziadek został na starość zupełnie sam, przelewając całą swoją czułość na nas, jedynych wnuków, cóż, kiedy przebywających aż do końca I wojny na Zachodzie". 15 1<s 17 Powróćmy do głównej linii rodziny Holtzerów. Stanisław Emil i Izabela z domu Trąmpczyńska mieli trójkę dzieci: Irenę Mariannę, Bogdana Józefa, autora cytowanych pamiętników i Mariana Ludwika (umarł jako dziecko ). Irena Marianna wyszła za mąż za Zygmunta Czarneckiego - nadleśniczego w Marzelewie pow. Września. Byli bezdzietni. Bogdan Józef (ur. 1898) był jedynym męskim potomkiem rodziny Holtzerów. Po bardzo wczesnej śmierci matki Izabeli (Bogdan miał wówczas niepełne trzy lata) wychowywany był wraz z siostrą Ireną przez siostrę matki - Halinę. Dzieci spędziły czas jakiś w majątku Sierakówko na Kujawach aż do nagłej śmierci ciotki. Później przebywały u babci Marii z Kapczyńskich w Poznaniu (ojciec w tym czasie praktykował w Berlinie). „Babcia w czasie, gdy wróciliśmy z Sierakówka, mieszkała [...] przy ulicy Strzeleckiej, w tym samym miejscu gdzie obecnie jest gmach Politechniki, a nieco później przy św. Marcinie" [...] . Dzieci rozpoczęły edukację, a po roku ojciec 18 19 1 5 Tamże. Tamże. Zapiski Bogdana Józefa są w tym miejscu nieprecyzyjne. Bezsprzecznie Halina z d. Trąmp­ czyńska umarła bardzo wcześnie, ale na innym miejscu wspomina, że była ona już zamężna. W obu wypadkach chodzi o tę samą osobę - ziemianina Reichsteina z Kujaw, posiadającego majątki Mierosławice i Sierakówko. Z małżeństwa tego urodziło się dwoje dzieci: Izabela i Adam, które zmarły wkrótce po narodzinach. Wbrew informacji zamieszczonej w Wielkopolskim Słowniku Biograficznym (s. 256), który przypisuje Emilowi Holtzerowi i Izabelli Trąmpczyńskiej jedynie dwójkę dzieci. Rękopis wspomnień B.J. Holtzera. 1 6 1 7 1 8 1 9 �127 RODZINA HOLTZERÓW zabrał je do Berlina i Bochum. W napisanych przez siebie wspomnieniach Bogdan wielokrotnie przywołuje czasy szkolne i towarzyszące im próby upoko­ rzenia go przez niemieckich nauczycieli. Pomimo, iż opanował język niemiecki w stopniu doskonałym (znajomość i „literackość" jego niemieckiej mowy nauczyciele wykorzystywali podczas różnorakich wizytacji), nigdy nie pozbył się „piętna" Polaka. Od 1915 г., przed ukończeniem gimnazjum , wcielony do armii niemieckiej w stopniu podporucznika, a później porucznika został wzięty do niewoli francuskiej w 1917 r. Wstąpił do armii gen. Hallera, z którą przybył do Wielkopolski w 1919 r. Walczył w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 r. i jako ochotnik w I I powstaniu śląskim. W 1933 r. ożenił się z Janiną Szreybrowską . W sierpniu 1939 r. oddelegowany został z Poznania do Rejonowej Komendy Uzupełnień w Ciechanowie. Tam, zaskoczony przez początek działań wojennych, został podczas ewakuacji wzięty do niewoli przez Armię Czerwoną. Odesłany z czasem do Wielkopolski spędził wraz z rodziną okupację hitlerowską początko­ wo we Wrześni, a później w Golinie. Od 1942 r. pracował tamże jako kierownik filii przedsiębiorstwa zbożowego. Mimo wielokrotnych namów nie przyjął propozycji podpisania Volkslisty. Po I I wojnie światowej pracował jako pełno­ mocnik rządu polskiego na Pomorzu Zachodnim. Po okresie zamieszkiwania w Koszalinie, Kamieniu Pomorskim i w Szczecinie powrócił z żoną do Poznania. Mieli jedynego syna - Jacka Stanisława Ludwika, ur. w 1940 r. we Wrześni. W 1969 r. Jacek Stanisław ożenił się z Krystyną Jaroszek. Ukończył studia Politechnikę Poznańską i od 25 lat pracuje w biurach projektów. Jest kierowni­ kiem zespołu w Biurze Projektów „Energoprojekt" w Poznaniu. Prowadzi także działalność gospodarczą w zakresie projektowania i nadzorowania budów. Jednym z jego największych osiągnięć ostatnich lat było kierownictwo budowy kompleksu handlowego „Castorama" w Poznaniu. Dziećmi Jacka Holtzera i Krystyny Jaroszek są: Izabella Małgorzata Victoria (ur. 1970) Piotr Maciej (ur. 1972). Izabella wyszła za Józefa Lwa i mają syna Brajana, a Piotr Maciej ożenił się z Iwoną Kalek i także mają syna - Jana Jacka . 20 21 22 Stefania, siostra Stanisława Emila, wyszła za mąż w Poznaniu za Stani­ sława Promieńskiego. Mieli córkę Ludwikę. Była ona nauczycielką przyrody w Gimnazjum Marii Magdaleny w Poznaniu . 23 2 0 Uczniom z przedostatniej klasy gimnazjum (wyższej primy) udzielano wcześniejszej matury (tzw. matura wojenna). Była to zazwyczaj suwerenna decyzja gimnazjalisty, który mógł wstąpić do wojska i w ten sposób wcześniej zakończyć naukę w gimnazjum. Na kartach wspomnień Bogdana Józefa ta decyzja nosi miano „przymusu". Z zachowanych materiałów archiwalnych nie sposób odpowiedzieć na pytanie czy Bogdan Józef zgłosił się na ochotnika do armii niemieckiej. Przema­ wia za tym rodzinna tradycja wychowania mężczyzn, na co zresztą skarży się on, nazywając swój wybór zawodu wojskowego „życiową pomyłką". Z opowiadań i fragmentów zapisków rodzinnych wynika, iż o życie i zdrowie Bogdana Józefa modlili się wszyscy członkowie rodziny. Nawet wśród notatek Heleny Zagrodzkiej znajduje się zapis: „Ostatni potomek polskiej linii Holtzerów i dotychczas bezdzietny". Jan Jacek jest „nadzieją" Holtzerów na trwanie rodu. Konsultacje z p. Adamem Białobłockim świadczą, iż najprawdopodobniej była jedynie praktykantką w tymże gimnazjum. Dalsze jej losy nie są znane. 2 1 2 2 2 3 �128 RAFAŁ B E S Z T E R D A Serafina pozostała panną. Zajmowała się aż do śmierci w 1874 r. wychowy­ waniem sierot po siostrach - Antoninie Czarneckiej i Konstancji Schmidt. Najmłodszy syn Adolf był nadleśniczym w Sierakówku u hr. Platera. We wspomnieniach rodzinnych zachowała się historia jakoby kłusownicy pewnego razu tak go poturbowali, że zmienił zawód i został naczelnikiem poczty w Ra­ koniewicach. Ożenił się późno z Emmą Berhardini, która była protestantką. Ich dzieci: Franciszek, Józef, Maria i Luiza również pozostały w tej wierze. W tej linii Franciszek (zm. 1922) pozostał bezdzietny. Według opinii rodzi­ ny, miał dobre serce, ale był lekkomyślny. Pracował na poczcie. Wyrzucony ze służby za notoryczne opuszczanie dyżurów wyemigrował do Stanów Zjed­ noczonych. Mieszkał w Pittsburghu. Jedyny raz odwiedził Europę i Polskę w 1908 r. Wspomnienie z jego wizyty zanotował Bogdan Józef w swoich zapiskach. Bezdzietny i majętny wuj chciał nawet adoptować chłopca i zabrać ze sobą do Stanów Zjednoczonych, ale Stanisław Emil nie wyraził zgody. Ponoć żałował tego w chwili, gdy jedynego syna wcielono później do wojska niemieckiego podczas I wojny światowej. Józef miał dwóch synów, którzy zginęli na tej wojnie jako żołnierze armii niemieckiej. Maria wyszła za mąż za Eckhardta . Ich jedynak - Rudolf poległ w powstaniu śląskim 1922 r. jako żołnierz niemiecki. Luiza wyszła za mąż za Quasta . Mieli syna Hansa i córkę Margaretę. Hans był inżynierem, ożenił się z Margareta Ruthenberg i zamieszkał z nią w Dreźnie. Losy wojenne ich jedynego syna Petera nie są znane. Siostra Hansa Margareta wyszła za mąż za Ericha Gramera. Mieli dwójkę dzieci: Erikę i Helmutha, które do czasu wybuchu I I wojny żyły we Wrocławiu. Dalsze ich losy są nieznane. Zasygnalizowane tu dzieje jednej z gałęzi rodu Holtzerów są doskonałym przykładem asymilacji w środowisku polskim, pracy dla dobra polskiej ojczyz­ ny i istotnego wkładu w jej rozwój. Jednocześnie stanowią wzór polskiego patriotyzmu tak znamienny dla wielu rodzin o korzeniach niemieckich za­ mieszkałych od pokoleń w Wielkopolsce. Istotne jest, że nawet w nader skąpym zbiorze informacji dotyczących najdawniejszych dziejów rodzinnych postaci pradziadka Sylwestra i jego żony Matyldy jawią się jako scalające trójpokoleniową rodzinę na obcym gruncie. W chwili, gdy ich zabrakło wielu członków rodziny staje się skłonnych do przyjęcia niewątpliwych profitów, które niosło ze sobą opowiedzenie się za niemieckością . Dopiero Stanisław Emil Holtzer daje oczywisty przykład pol­ skiej świadomości narodowej w najtrudniejszych czasach. Polskość staje się nadrzędną wartością, którą zachowała część rodziny zamieszkała w Polsce 24 25 26 2 4 Jego imię i dzieje pozostają nieznane. Imię i miejsce zamieszkania są nieznane. Temat „niemieckości" i „polskości" jest stale obecny na kartach wspomnień Bogdana Józefa Holtzera. Różnorakie rozważania i wyrażane przez niego poglądy znajdują w tym szkicu jedynie fragmentaryczne miejsce ze względu na ich sporą objętość i sygnalny charakter prezen­ towanego tu tekstu. 2 5 2 6 �R O D Z I N A HOLTZERÓW 129 pomimo oczywistych nacisków ze strony niemieckich władz administracyjnych a później okupacyjnych. Z drugiej strony jednak należy wspomnieć o świado­ mości korzeni, dzięki której rodzina nie pozwoliła na zmianę pisowni nazwi­ ska, przeciwstawiając się w ten sposób naciskom władz polskich po 1945 r. Obie te decyzje wydają się charakterystyczne dla trwale ukształtowanej świa­ domości rodzinnej i zasługują na najszczerszy szacunek. PODSTAWOWE ŹRÓDŁA: Zbiory Archiwum Archidiecezjalnego w Poznaniu. Zbiory Archiwum Państwowego w Poznaniu. Wielkopobki Słownik Biograficzny, PWN, Warszawa - Poznań 1981. Wywiady z p. Jackiem Holtzerem. Zapis wywiadów przeprowadzonych przez autora z lat 1998/99 przechowywany w bibliotece Pracowni Etnologii I A E PAN Oddział w Poznaniu. Dokumenty i pamiątki znajdujące się w posiadaniu rodziny Holtzerów, w tym rękopis wspomnień Bogdana Józefa Holtzera. RAFAŁ B E S Z T E R D A THE HOLTZER FAMILY Summary The history of the Holtzer family is based on archival documents (manuscripts, old memoirs and diaries) and interviews. The author's purpose was to complete data telling about eminent families of German background from Poznań and their contribution to the development of Polish culture. The Holtzers have lived in the western province of Poland since the 18th century. Many of them actively showed their Polish national identity together with clear consciousness of their German roots. In spite of that consciousness they have avoided, since the years preceding World War II any contacts with their relatives in Germany, the German family ceased the contacts themselves. Genealogical data which the family in Poland dispose of now come from two sources: the record written in German by Helena Zagrodzka who came from that branch of the family who returned to German nationality, and the memoirs (the manuscript) by Bogdan Józef Holtzer. The history of the Holtzer family makes a good example of the assimilation of German families in Poland, whose contribution in Polish culture was considerable. Polish patriotism was characteristic for many families whose German ancestors had once settled in Wielkopolska (part of ethnic Poland, in the 19th century incorporated to Prussia). Remarkable are the figures of the couple of ancestors - Sylwester and Matylda who kept the extended family together. After their death many of their descendants declared for the German nationality, since it was more profitable in that time. In the next generations Stanisław Emil Holtzer gave an example of keeping to Polish national consciousness. For many members of the family Polish identity was a real value in spite of the pressures of German authorities. On the other hand they had a strong sense of their German ancestry and that is why, after 1945 they refused to change the German form of their name to Polish spelling, resisting Polish official pressures. It seems that both decisions prove their strong sense of self-identity and both deserve respect. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c6b95cd804fd76444bd82e23463b6d0f.pdf d5b2b067fecdc764d4ea32c89166817b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6601 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource Etnografia Polska - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6171 Title A name given to the resource Od Redakcji / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource Etnografia Polska 1958 t.1, s.15-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource redakcja EP Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OD REDAKCJI Podobnie jak w innych dyscyplinach naukowych tak samo w etno­ grafii powstała po drugiej wojnie nowa sytuacja, której wyrazem były głębokie przemiany w zakresie metod, podstaw teoretycznych i zakresu badawczego. Zasadniczych przekształceń doznały również podstawy orga­ nizacyjne nauki. Powołana do życia w 1951 r. Polska Akademia Nauk objęła kierownictwo nauki polskiej we wszystkich jej dyscyplinach szczegółowych. Naczelnym zadaniem Polskiej Akademii Nauk jest or­ ganizowanie i koordynowanie wysiłków badawczych, uzgadnianie planów i wytyczanie długofalowych zadań na przyszłość w oparciu o wspólne założenia metodyczne i teoretyczne. Zadanie to w stosunku do poszcze­ gólnych dyscyplin pełnią w obrębie Akademii różnorodne Instytuty, Komitety i Komisje. W odniesieniu do etnografii zadania te powie­ rzone zostały powstałemu w ramach Instytutu Historii Kultury Mate­ rialnej Działowi IV. Zakres tematyczny tego Działu nie ogranicza się mimo zwężonej nomenklatury tylko do zagadnień kultury materialnej. Obejmuje bowiem zarówno zagadnienia rozwoju sił wytwórczych wraz z całością kultury materialnej, jak też problematykę społecznych sto­ sunków produkcji i bogatą tematykę należącą do dziedziny świadomości społecznej. Zgodnie z podstawową zasadą, w myśl której każda dyscyplina po­ siada w ramach Akademii swój własny periodyczny organ i własne publikacje ciągłe, Dział I V przystępuje do wydawania nowego czasopisma „Etnografia Polska", poświęconego etnografii, oraz do publikowania zwią­ zanej z nim Biblioteki Etnograficznej. . Zadania tego czasopisma są następujące. Niezależnie od istnienia za­ służonego organu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego „Lud", k t ó r y ukazuje się w odstępach rocznych, oraz innych czasopism periodycznych poświęconych polskiej etnografii, w szczególności miesięcznika „Polska Sztuka Ludowa", a także tych periodyków, które (jak np. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", „Przegląd Zachodni", „Kwartalnik Opol­ ski" czy wydawnictwa Instytutu Badań Literackich) zamieszczają prace etnograficzne, zachodzi potrzeba nowego czasopisma, które by łączyło wszystkie wyspecjalizowane działy etnografii i dawało obok prac ana- �16 OD REDAKCJI litycznych także syntetyczne ujęcia obejmujące całokształt zagadnień etnograficznych. Jest rzeczą jasną, że nowe czasopismo będzie się sta­ rało położyć szczególny nacisk na wysoki poziom naukowy umieszcza­ nych na jego łamach publikacyj. Jest też oczywiste, że tematyka pisma dotyczyć będzie przede wszystkim etnografii Polski. Niemniej dążąc do możliwie wszechstronnego obrazowania rozwoju kultury ludowej w Polsce, czasopismo to jako odbicie polskiej współczesnej myśli badaw­ czej musi oprócz problematyki własnego kraju uwzględnić również etno­ grafię innych narodów słowiańskich oraz pozostałych krajów europej­ skich i pozaeuropejskich. Przechodząc do bardziej szczegółowego okre­ ślenia zakresu tematycznego, związanego przede wszystkim z etnografią naszego kraju, pragniemy zaznaczyć, że nowe czasopismo będzie się starało kłaść silny nacisk na zagadnienia metodologiczne, na zagadnienia zwią­ zane z techniką badań, na podstawowe problemy teoretyczne, a w szcze­ gólności na problem poznania aktualnej rzeczywistości w toku badań terenowych. Czasopismo będzie umieszczać artykuły dotyczące nie tylko teraźniejszości, lecz również przeszłości kultury ludu pracującego; będzie dążyło do uwzględnienia zarówno starych, reliktowych postaci tej k u l ­ tury, jak i głębokich przeobrażeń współczesnych; będzie uwzględniać nie tylko k u l t u r ę chłopstwa, ale także kulturę klasy robotniczej. Nie­ obca mu będzie również problematyka etnogenetyczna i zagadnienia swoistych cech etnicznych ludu polskiego i jego kultury. Traktując wszystkie te zagadnienia zawsze w ramach konkretnohistorycznych, „Et­ nografia Polska" będzie umieszczać nie tylko prace omawiające szczegó­ łowy przebieg zjawisk, lecz także prace poświęcone zagadnieniom pra­ widłowości rozwojowych wydobytych z konkretnych procesów historycz­ nych. Wyznaczając w ten sposób bardzo szkicowo podstawowy zakres te­ matyczny, wypada dodać, że w programie czasopisma znajdzie się rów­ nież zagadnienie powiązania nauki z życiem w myśl zasady jedności teorii i praktyki. Redakcja czasopisma będzie dążyć do realizacji tego zadania w dwojaki głównie sposób. Przede wszystkim przez oświetle­ nie na łamach czasopisma takich konkretnych procesów związanych z kulturą ludu pracującego oraz takich prawidłowości związanych z tymi procesami, które niosą konieczną podstawę do właściwego dzia­ łania praktycznego mającego na celu przebudowę istniejącej rzeczy­ wistości w określonym kierunku. Poza t y m redakcja będzie kłaść nacisk na oświetlenie na łamach czasopisma szczegółowych zjawisk, których znajomość dla bieżących potrzeb życia może być doniosła. Zamierzeniem redakcji jest więc umieszczanie artykułów zwracających uwagę na twórcze osiągnięcia i wielkie wartości istniejące w kulturze ludu pra­ cującego, które można włączyć do kultury ogólnonarodowej. �OD REDAKCJI 17 Jest rzeczą jasną, że struktura czasopisma przewiduje umieszczanie zarówno artykułów problemowych, jak i materiałów dyskusyjnych, sprawozdań, recenzji i kronik. Dużą wagę będzie przywiązywać redakcja czasopisma do obszernych i gruntownych sprawozdań z polskiego ruchu wydawniczego oraz z osiągnięć poszczególnych placówek w dziedzinie badań terenowych i prac teoretycznych. Pierwsze tego rodzaju spra­ wozdanie z dwuletniego okresu działalności niektórych placówek Dzia­ łu I V I H K M ogłaszamy w obecnym tomie „Etnografii". Kontynuując w niejednym wypadku prace rozpoczęte poprzednio przez katedry uniwersyteckie, muzea, Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ cze itp., kierownictwo Działu I V I H K M dąży do tego, aby związane z Działem placówki badawcze uzupełniały prace dawniejsze, rozbudo­ wywały je i starały się stale o ich metodologiczne pogłębianie. Dlatego przedstawiając w publikowanych sprawozdaniach pewien etap prac badawczych, redakcja „Etnografii Polskiej" będzie dążyć do wywołania dyskusji nad założeniami metodologicznymi opracowań monograficz­ nych, nad sposobem realizowania tych założeń przez różne ośrodki oraz nad dotychczasowymi wynikami. Oczekujemy od czytelników k r y ­ tycznej oceny, która pozwoliłaby na utrwalenie względnie rewizję założeń teoretycznych i metodycznych zarówno w odniesieniu do zbie­ rania materiałów terenowych i archiwalnych, jak też sposobów ich opra­ cowywania. Redakcja „Etnografii Polskiej" spodziewa się, że podawanie wyników badań, przeprowadzanych w różnych placówkach etnograficznych I n ­ stytutu, przyczyni się do intensywniejszej i bardziej skoordynowanej pracy nad historią polskiej kultury ludowej prowadzonej także przez inne instytucje etnograficzne, nie związane dotychczas z Akademią. W planie redakcyjnym uwzględnione zostaną ponadto krótkie stresz­ czenia tych prac, które nie mogą szybko ukazać się w druku. W przy­ szłości zamierza redakcja „Etnografii Polskiej" wprowadzić również systematyczny dział bibliografii bieżącej, ilustrujący całokształt do­ robku etnografii polskiej. Zapoczątkują ten dział artykuły poświecone historii etnografii polskiej okresu dziesięciolecia, które ukażą się w na­ stępnym tomie wydawnictwa. Poza t y m zadaniem czasopisma będzie w miarę możliwości staranne informowanie o ważniejszych wydarze­ niach w dziedzinie wydawniczej poza granicami naszego kraju. Przedstawiając w ten sposób w krótkim zarysie podstawowe cele nowego czasopisma redakcja zwraca się do wszystkich pracowników na polu etnografii z prośbą o współpracę i pomoc, o nadsyłanie artykułów i o uwagi krytyczne, które by pozwoliły „Etnografii Polskiej" spełnić jej czołowe zadanie: być odbiciem aktualnych najlepszych dążeń i osiąg­ nięć naszej dyscypliny, walczyć o coraz doskonalsze w y n i k i poznawcze. Etnografia Polaka I 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/203b4e5ab6c9cedeb6cb49e45b5c9773.pdf 30d56bdf9dacf58d5b04f66b8a205c44 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:870 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:800 Title A name given to the resource Mit Alkmeny / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.99-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1 L U D W I K STOMMA MIT ALKMENY* Szereg skomplikowanych intryg i rozgrywek między bogami olimpij­ skimi poprzedziło — jak zgodnie podają Hezjod, Homer, Apollodoros, Teokryt, Pindar, Diodor i Tzetzes — narodziny Heraklesa, nieślubnego syna Zeusa i przedstawicielki rodzaju ludzkiego Alkmeny (żony Amfitriona). Sprawa była delikatna już choćby ze względu na co najmniej dwu­ znaczną sytuację Hery — prawowitej małżonki Zeusa, wymagała więc dużej subtelności i taktu. Zeus jednak zbytnią subtelnością nigdy nie grzeszył. Gdy więc zbliżał się czas rozwiązania Alkmeny zaczął się głośno przechwalać przyszłym ojcostwem, aż zaprzysiągł, iż książę, który urodzi się w rodzie Perseusza przed zapadnięciem zmroku, będzie wielkim k r ó ­ lem. Na to tylko czekała Hera. „Nie zwlekając ruszyła do Myken i przyspieszyła bóle porodowe Nikippe, żony kró­ la Stenelosa. Potem pośpiesznie udała się do Teb, zasiadła przed drzwiami Alkmeny krzyżując nogi, szaty zawiązując w węzły i splatając palce, przez co opóźniła na­ rodziny Heraklesa do chwili, gdy Eurysteus, dziecko siedmiomiesięczne, leżał już. w k o ł y s c e " . „Inni natomiast o p o w i a d a j ą , że z polecenia Hery porodowi przeszka­ dzała Ejlejtyja, a wierna służąca Alkmeny, żółtowłosa Galantis lub Galen, w y s z ł a z izby porodowej i podała nieprawdziwą wiadomość o urodzeniu się dziecka Alkme­ ny. Zaskoczona Ejlejtyja zerwała się wówczas, rozłożyła dłonie, wyprostowała nogi i wtedy to przyszedł na świat Herakles" . 1 2 3 Tak, czy inaczej narodziny Heraklesa zostały wystarczająco opóźnione, by stracił on pierwszeństwo na rzecz urodzonego rzeczywiście przed za­ padnięciem nocy Eurysteusa, dla którego musiał też później wykonywać swoje sławetne prace. Magia zazdrosnej Hery okazała się skuteczna. Prze­ analizujmy ją więc dokładniej. * Materiały bibliograficzne tu użyte weryfikowane były w dość szerokim zakresie w trakcie badań terenowych ina terenie w o j e w ó d z t w : białostockiego, chełmskiego, no^ wosądeckiego, przemyskiego, siedleckiego, suwalskiego i zamojskiego. Zebrane ma­ teriały pozwoliły na skonstatowanie żywego do dziś istnienia większości form magii Alkmeny w Polsce. R. G r a v e s , Mity greckie, Warszawa 1974, s. 411. Pauzaniasz, Owidiusz, E l i a n i Antoninus Iiberalis. G r a v e s , op. cit., s. 412. 1 2 3 �100 L U D W I K STOMMA Mamy v/ cytowanym micie do czynienia z akcjami dwojakimi: 1) w ce­ lu uniemożliwienia (zatrzymania) porodu — zaplecenie węzłów, splecenie palców, skrzyżowanie nóg; 2) w celu spowodowania (otwarcia) porodu — rozplecenie palców i rozprostowanie nóg. Akcje te są ewidentnie tożsame z zabiegami magicznymi stosowanymi podczas narodzin dziecka na ziemiach polskich. I tak dla spowodowania, lub przyśpieszenia porodu rozkłada się tu ręce , rozplata palce , otwiera d r z w i , okna , skrzynie , szuflady , posyłając nawet gońców do kapłana, by otworzył puszkę z komunikantami lub — na terenach prawosław­ nych — carskie wrota i wznosząc modły do Boga o odemknięcie choć na krótką chwilę nieba i piekła . Rozplata się wszelkie możliwe węzły , wybija dziury w ścianach i dachu , zdejmuje się z palców położnicy pierścienie i obrączki , rozpuszcza jej włosy , wywraca i niszczy oko­ liczne płoty . Przez cały okres narodzin obowiązuje też zakaz przędzenia i szycia . Gdyby ktoś natomiast chciał złośliwie poród wstrzymać, doko­ nywać winien czynności odwrotnych w stosunku do wyliczonych, przy czym najczęściej spotykanymi w takim wypadku działaniami są właśnie zastosowane przez Herę splatanie palców, zakładanie nogi na nogę oraz robienie węzłów na u b r a n i u czy (u Żydów polskich) zamykanie szuf­ lad . 4 6 7 8 5 9 10 1 1 12 13 11 1S 16 17 18 1 9 20 21 4 W. Ł ę g o w s к i, Zwyczaje i obyczaje. Stypy pogrzebowe, obrzędy ślubne, chrzciny i inne zabawy ludowe, głównie pod względem na hygienę, „Wędrowiec", 1899 z. 2, s. 487; J . T a l k o - H r y n c e w i c z , Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi Południowej, Kraków 1893, s. 77. J . G. F r a z e r, Zlota Gałąź, Warszawa 1965, s. 217; Talko-Hrynce­ w i c z , op. cit., s. 77-78. K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1967, t. I I , cz. 1 e. 292. J . S. B y s t r o ń , Słowiańskie obrzędy rodzinne, Kraków 1916, s. 20. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, s. 292-293; B y s t r o ń , op. cit., s. 20, 27. B y s t r o ń, op. cit, s. 20, 28. Tamże, s. 20. S. P o n i a t o w s k i , Obrzędy rodzinne, „Wiedza o Polsce", t. 3, cz. Etno­ grafia Polski, Warszawa 1932, s. 328; B y s t r o ń , op. cit., s. 20; Talko-Hryn­ c e w i c z , op. cit, s. 73. T a l k o - H r y n c e w i c z , op. cit., s. 76. J . Š w i ę t e k, Lud nadrabski od Gdowa po Bochnię, Kraków 1893, s. 599; B y s t r o ń , op. cit., s. 20; F r a z er, op. cit, s. 216; M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, 292. D. L e p k i j , De jaki werowania pro detynu, „Zorja", t. V I I : 1886, s. 269. B y s t r o ń , op. cii., s. 20. " M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, s. 291. N. Z., Z Opatowa, „Gazeta Radomska", 1888 nr 57, s. 3. В у s t r o ń, op. cit, s. 15, 35. L . M а г с e w i с z, O zabobonach i gusłach przy narodzeniu dziecka, Kraków Ш 6 , s. 29; F r a z e r, op. cit, s. 217. K . W ó j c i c k i , Kłechdy, starożytne podania i powieści ludu Polski i Rusi, Warszawa 1972, s. 220-221; M а г с e w i с z, op. cit, s. 30; A. F i s c h e r , Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów 1921, s. 112; S. C i s z e w s k i , Żeńska twarz, K r a k ó w 1927, s. 20-24. M a r c e w i c z , op. cit., s. 28. 5 6 7 8 9 10 1 1 1 2 l s 1 4 1 5 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 �101 MIT A L K M E N Y Cel podejmowania wyszczególnionych działań, które (jak i formy od nich pochodne) nazywać będziemy w dalszym ciągu artykułu magią A l ­ kmeny jest na tyle wyraźny, że pozwala na łatwą, jednostkową inter­ pretację biologizującą, polegającą na skojarzeniu rozwiązująco-otwierających działań magicznych z fizjologicznym procesem porodu . Sytuacja komplikuje się jednak, gdy zauważymy, że magia Alkmeny towarzyszy również powszechnie innym obrzędom cyklu rodzinnego, co przy umow­ nym oznaczeniu akcji otwierania, rozplatania, zakazów przędzenia i szy­ cia, robienia dziur, zdejmowania obrączek i pierścieni etc. — jako- akcji ( + ), odwrotnych zaś — jako ( —), przedstawia się tabelarycznie nastę­ pująco: 2 2 23 2 4 Działania z szeregu magii Alkmeny Akcje (+) W celu spowodowania (otwarcia) porodu W celu zatrzymania porodu Przed chrztem i wywodem Po chrzcie i wywodzie Przed ślubem Po ślubie W celu uniemożliwienia ślubu W celu przyspieszenia śmierci (skrócenia agonii) W celu uniemożliwienia śmierci Po śmierci 106 - 12 3 - 2 25 59 l I 37 - 26 28 Razem 2 2 Akcje (—) 20 109 18 47 24 227™ 2lT 2 7 2 9 3T Symboliczna nazwa zjawiska (a nie „magia węzłów'', np. — jak niektóre działania tego szeregu nazywa Witort) konieczna jest dla podkreślenia: 1) że do tego samego szeregu zjawisk zaliczane będą działania z punktu widzenia formy bar­ dzo zróżnicowane, 2) że formy te mieć mogą w innych kontekstach rytualnych zu­ pełnie inne znaczenie, a więc np. nie każdy w ę z e ł jest elementem magii Alkmeny, tak jak i nie zawsze magia Alkmeny związana jest z z a w i ą z y w a n i e m i rozwiązywa­ niem w ę z ł ó w . Skojarzenie w XIX-wiecznej literaturze etnograficznej powszechne. Vide też T a l k o - H r y n c e w i c z , op. cit., s. 75. Wszelkie dane cyfrowe dotyczą próbki reprezentatywnej 50 wybranych po­ zycji bibliograficznych. Ważny jest więc nie walor bezwzględny danych, ale propor­ cje między nimi. Typowym przykładem przedślubnej magii Alkmeny ( + ) jest ceremoniał rozplecin. Vide L . S t o m m a , Analiza strukturalna słowiańskich obrzędów weselnych, (maszynopis w dyspozycji Katedry Etnografii UW), Warszawa 1973, s. 7-12. Typowa akcja — ceremoniał oczepin. S t o m m a , op. cii., s. 23-29. 27 Przypadki pojedyncze, nie potwierdzone porównawczo, uznaję — zgodnie z za­ leceniami Lévi-Straussa — za zaburzenia i w y ł ą c z a m je z rozważań. Klasycznym przykładem jest tu spotykane na terenie całej Polski „zawiązywa­ nie potencji" pana młodego, w celu uniemożliwienia mu konsumpcji związku. В. В ar a n o w s k i , Zycie codzienne wsi między Wartą a Pilicą w XIX wieku, Warszawa 1969, s. 100; F r a z e r , op. cit, s. 217-218; T a l k o - H r y n c e w i c z , op. cit., s. 203. Vide przypis 27. Prócz wymienionych do względnie pospolitych form należy również: rozpę­ tywanie koni, niszczenie progu, zdejmowanie pokrywek z garnków etc. Wymienić dodatkowo należy: okręcanie łóżka łańcuchem lub powrozem, r y ­ glowanie drzwi, metaforyczne zamykanie świata (?) poruszanym w powietrzu klu­ czem etc. 2 3 2 4 2 5 2 6 2 8 29 3 0 3 1 �L U D W I K STOMMA 102 Jeżeli wyeliminujemy teraz chwilowo z rozważań praktyki złośliwe („czarowne" — jak je nazywa W. Abraham w odróżnieniu od zwykłych działań magicznych) oraz mające na celu przeciwdziałanie naturalnemu, zgodnemu zresztą z cyklem obrzędowym, porządkowi rzeczy (jak unie­ możliwianie śmierci w ogóle), uzyskamy konsekwentny łańcuch na­ stępstw: Akcje magii Alkmeny ( + ) . narodziny . akcje magii Alkmeny (—) ... ( + ) . wywód i chrzest . ( - ) ... ( + ) . ślub . (—) ... ( + ) . śmierć . ( + ) i ( - ) . Każdy z obrzędów rodzinnych poprzedzony więc zostaje magią A l ­ kmeny szeregu dodatniego, sfinalizowany zaś tąże — szeregu ujemnego. W analogii do łatwo czytelnych praktyk narodzinowych powiedzieć by się chciało, iż obrzędy rodzinne zostają na początku swym spowodowane (otwarte), na zakończenie zaś uniemożliwione (zamknięte). Sens takich działań uchwycić możemy dopiero przy przyjęciu Van Gennepa teorii obrzędów przejścia . Życie ludzkie składa się otóż, podług jego interpre­ tacji pojmowania czasu w kulturách ludowych, z łańcucha następstw stanów (Vétat). By zmienić stan x (np. kawalerski) — co staje się za po­ średnictwem obrzędu — na stan y (np. małżeński), trzeba najpierw wyjść (co wiąże się z całą procedurą magiczno-rytualną) z początkowego stanu x, następnie poddać się zespołowi obrzędowemu okresu przejścia , by-wresz­ cie zostać magicznie zamkniętym w nowym stanie y. W tej sytuacji magia Alkmeny, odnosząc się nie do obrzędu jako osobnego obiektu, ale do pod­ danych jego operacjom ludzi, miałaby na celu ( + ) otwarcie, spowodowanie wyjścia ze stanu początkowego, zaś (—) w nowym stanie zatrzymania. Interpretacja taka, zgodnie z trzecim Lévi-Straussa warunkiem budowy modelu, zdaje sprawę ze wszystkich obserwowanych faktów (patrz po­ wyższa tabela). Teoria' Van Gennepa obejmuje jednak nie tylko obrzędowość cyklu rodzinnego, lecz również — w całej pełni — dorocznego. Przyjmując opar­ te na jej zrębach wyjaśnienie stosowania magii Alkmeny winniśmy więc konsekwentnie zwrócić z kolei uwagę na obrzędy przejścia cyklu dorocz­ nego i towarzyszące im (czy raczej stanowiące w kulturze ludowej ich zasadniczy trzon) praktyki magiczne. Magia Alkmeny występuje t u w tych 3 2 33 34 3 3 3 2 Celowo pominięty tu zostaje problem dwojakości akcji pośmiertnych, gdyż trudno określić, które z niich stanowią element ceremoniału pogrzebowego, a które wybiegając w przyszłość ułatwić mają powrót (powtórne narodzenie) zmarłego, łączą się w i ę c raczej z narodzinami. A. V a n G e n n e p, Rites de passage, Paris 1909, s. 14-18, 271-279. Sam okres przejścia znajduje się poza oboma stanami rozdzielanymi, łącząc jednocześnie elementy ich obu. Daje się w i ę c opisać zdaniem A = (x + y) i (—X -\ y). Uwaga: formuła ta nie ma charakteru zdania logicznego. Należy podkreślić, iż do obrzędów przejścia zaliczamy te tylko, które rozgra­ niczają zróżnicowane kategorie czasowe. Nie każde w i ę c święto doroczne jest ob­ rzędem przejścia. 3 3 3 4 3 5 �MIT 103 ALKMENY 36 samych co w cyklu rodzinnym formach , ale w innym ich statystycznym nasileniu. I tak, o ile w cyklu rodzinnym najczęściej występowały czyn­ ności zamykania i otwierania drzwi, okien, szuflad, splatania palców, tworzenia węzłów oraz przepasywania lub rozczesywania włosów, t u na plan pierwszy wysuwa się zakaz (lub alternatywnie — nakaz) przędzenia i szycia , otaczania łańcuchami stołów i innych obiektów, zawiązywania nożyc , obwiązywania i obchodzenia ludzi, zwierząt, roślin, obiektów gospodarczych czy sakralnych, wybijania i zatykania dziur etc. Najwy­ raźniej sze przejawy magii Alkmeny odnajdujemy przy następujących świętach: 37 38 39 40 Święto (obrzęd przejścia ) 4 1 Św. Dymitr 11 X l Św. Łucja 13 X I I Wigilia Bożego Narodzenia 24 X I I Sylwester (Nowy Rok 31 XII) 1 I Matka Boska Gromniczna 2 II Zapusty Zwiastowanie NMP 25 Tli Wielkanoc Św. Jerzy 23 I V Zielone Świątki Św. Wit 15 VI Wigilia św. Jana Chrzciciela 23 VI Św. św. Piotr i Paweł (Petropaweł) 29 VI Przemienienie Pańskie 5 VIII Św. Michał (?) ok. 24-29 I X 4 2 4 3 Razem 3 6 Akcje (+) Akcje (—) 6 27 28 3 11 14 4 30 8 4 2 7 5 8 3 6 10 59 9 4 2 39 7 1 1 14 5 15 2 160 174 — Chodzi tu o ogólną tendencję, istnieje bowiem pewien niewielki zbiór form magii Alkmeny specyficznych dla poszczególnych cyklów obrzędowych. Występuje (akcje +) przy wszystkich objętych tabelą świętach. Vide m. im: R. T o m i c k i , Wierzenia i obrzędy związane ze śmiercią w tradycji społeczności wiejskich, (maszynopis w dyspozycji Katedry Etnografii UW), Warszawa 1972, s. 8485, 129-1:30; W. K o s i ń s k i , Materyały etnograficzne zebrane w różnych okolicach Gałicyi Zachodniej, Kraków 1903, s. 62, 63, 66, 78, 84; W. K l i n g e r , Doroczne święta łudowe a tradycje grecko-rzymskie, Kraków 1931 s. 77; B a r a n o w s k i , op. cit., s. 80; Ś w i ę t e k , op. cit., s. 558; B y s t r o ń , op. cit., s. 15. Jest to piękny przykład potęgowania magii przez zamknięcie obiektu, który z natury ma właściwości przeciwne. W. S z u c h i e w i c z , Huculszczyzna, Lwów 1904, t. I I I , s. 248, a także s. 12, 14, 18, 221, 224, 226, 243, 246, 248-250, 268, 294. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, s. 318-324. Podkreślić należy, że wszystkie wyliczone w tabeli obrzędy przejścia mają bardzo wyraźny charakter solarny. Nie uwzględniono natomiast obrzędów przejścia cyklu gospodarczego. Święto obchodzone przede wszystkim na terenach zamieszkanych przez lud­ ność prawosławną. Jak w y ż e j . Stosowanie magii Alkmeny jest tu dość wyraźnie związane z jesiennym zrów­ naniem dnia z nocą, połączenie zaś jej. ze ś w i ę t e m św. Michała jest przypuszczalnie dość późne ( X I X wiek?). 3 7 3 8 8 9 4 0 4 1 4 2 4 3 �104 L U D W I K STOMMA I na tym jednak nie koniec. Van Gennepowskie pojęcie „stanu" (po­ mimo że on sam nie poprowadził swego rozumowania w t y m kierunku) nie da się ograniczyć l i tylko do sfery obrzędowości. Wszelkie definicyjne warunki „stanu" spełniają wszakże również i takie sytuacje życiowe, jak choroba i alternatywnie stan bycia zdrowym, stan pomyślności i klę­ ska żywiołowa etc. Rzeczywiście — im też towarzyszą typowe przejawy magii Alkmeny. I tak spotykamy się z nią (akcje + ) wśród działań ma­ jących na celu zakończenie choroby (wyjście ze stanu bycia chorym) — 42 przypadki, mających ułatwić wzrost zboża •— 21 przypadków, umożli­ wić wzniesienie domu, mostu, przeprowadzenie drogi — 17 przypadków. Z kolei magia Alkmeny ( —) występuje przy profilaktycznych praktykach przeciwchorobowych (zatrzymanie w stanie bycia zdrowym) — 44, złośli­ wych czarach uniemożliwających choremu wyzdrowienie (zatrzymanie choroby) — 26. Stosuje się ją ( —) także dla zatrzymania domu, rodziny czy dobytku w stanie bezpieczeństwa lub dostatku — 82, zabezpieczenia się od kontaktu z demonami i duchami — 54 p r z y p a d k i etc. Ten ostatni przykład, któremu przeciwstawia się magia Alkmeny ( + ) stosowana dla sprowadzenia demonów — 20 p r z y p a d k ó w lub nawiązania kontaktu z Bogiem — 26 p r z y p a d k ó w , jest dla nas szczególnie interesujący. Jakaż zmiana stanu następuje t u bowiem? 4 4 45 46 47 W wypadku relacji Bóg : człowiek sprawa wydaje się, przy odwołaniu się do podstaw kosmogonii ludowej Słowian, względnie nieskomplikowa­ na. Bóg i człowiek pozostają wszakże na innych płaszczyznach kosmicz­ nych wyraźnie od siebie oddzielonych. Bez względu na obfitość koncepcji i prób uściślonego sformułowania tej oddzielności możemy śmiało stwierdzić, iż jest ona wystarczająco ostro w kulturze ludowej zarysowa­ na, by uznać odrębność stanu Boga (stanu, w którym znajduje się Bóg) i stanu ziemskiego (w którym znajduje się człowiek). Że zaś — o czym była już mowa — pierwszym warunkiem jakiejkolwiek zmiany stanu jest wyjście ze stanu początkowego x, więc nic dziwnego, że próbom zbliżenia się człowieka do istoty boskiej towarzyszyć musi magia Alkmeny ( + ). Odniesienie tego rozumowania również do- relacji ludzie : istoty demonicz­ ne natrafia jednak na duże trudności. Wszyscy badacze polskiej demono­ logii ludowej zgodni są bowiem co do tego, iż demony słowiańskie nie 48 4 9 4 4 V a n G e n n e p , op. cit, s. 271-279. Ś w i ą t e k , op. cit., s. 539-540; T o m i c k i , op. cit., s. 82-84. К. К o r a n у i, Czary i gusła przed sądami kościelnymi, „Lud", t. X X V I , z. 2, s. 11, 17. M. in. M. E 1 i а d e, Sacrum — mit — historia, Warszawa 1970, s. 89. F . G a j c z y k , Teodulja, Kraków 1900, s. 112-132. Ł. G o ł ę b i o w s k i , Lud polski, jego zwyczaje i zabobony, Warszawa 1830, s. 150, 170-171; R. L i 1 i e m t h a 1 o w a, Święta żydowskie w przeszłości i teraźniej­ szości, Kraków 1919, s. 26; B a r a n o w s k i , op. cit, s. 106; K l i n g e r , op. cit., s. 58; K o s i ń s k i , op. cit, s. 11; M o s z y ń s k i , op. cit, t. I I , cz. 1, passim; T o ­ m i c k i , op. cit, s. 77-81, 83, 88-90, 100-102. 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 �105 MIT A L K M E N Y stanowią (jak tego chciał Lelewel) istot samoistnych, będąc jedynie wcie­ leniami pośmiertnymi ludzi pewnych specyficznych kategorii, co mogłoby oczywiście sugerować zatarcie różnic między ich stanem z, a stanem v odpowiadającym poszczególnym fazom cyklu rodzinnego . Taka sytuacja rzutowałaby z kolei negatywnie na możliwość i celowość stosowania magii Alkmeny. Aby wyjaśnić tę niejasność, konieczne wydaje się ustalenie owych „demonogennych" kategorii ludzkich. Kto mianowicie staje się po śmierci demonem? Odpowiedzi na tak postawione pytanie udziela nam poniższa tabela : 50 51 Nr Kategoria „demonogenna" 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Ilość przypadków Martwe płody Porońcy Niechrzczeńcy Zaręczeni, zmarli przed ślubem Zaręczeni, zmarli podczas własnego ślubu Samobójcy Wisielcy Utopieni Zmarli inną nienaturalną i gwałtowną śmiercią 30 47 79 12 35 33 29 82 35 Razem 392 Wyliczone t u kategorie szczegółowe zawęzić można bez najmniejszego r y ­ zyka nieprawomocności logicznej, do trzech szerszych: 1. Tych co złamali zasadę następstwa stanów (poz. 1 i 2 w tabeli). 2. Tych co dokonali zmiany stanu bez dopełnienia obowiązującego (magia Alkmeny!) w takiej sytuacji rytuału przejścia (poz. 3, 6-9) 3. Tych, którzy umarli w stanie przejścia (poz. 1, 2, 4, 5). I znów trzy te kategorie streszczają się w jednej — najogólniejszej: — tych, którzy wyszli (w sensie biologicznym) i nie wyszli (w sensie magiczno-rytualnym) ze stanu x oraz weszli (sens biologiczny) i nie weszli (sens magiczno-rytuamy) do stanu у . Demonami zostają więc po śmierci ci, którzy (obojętne — świadomie czy nie) wyłamali się z łańcucha na­ stępstw stanów, sytuując się poza którymkolwiek z jego- stałych ogniw (albo — z innego punktu widzenia w paru ogniwach naraz), czyli w per­ manentnym stanie przejścia. Tłumaczy to częściowo fakt, na który na tym już etapie zwrócić należy szczególną uwagę, iż f o r m u ł y : opisująca okres przejścia (temps de passage) i charakteryzująca stan „demonogenny" (stan 52 53 5 0 Np. fazie cyklu rodzinnego między śmiercią, a powtórnym narodzeniem. W tabeli uwzględniono tylko 91,22°/o ogólnego zbioru (vide przypis 24) przy­ padków, ze względu na to, że pozostałe 8,78°/o rozproszone jest aż na 17 kategorii i ma wyraźnie charakter zaburzeń. Zgodnie z przyjętą uprzednio nomenklaturą opisujemy w i ę c zjawisko również jako A = (x + y) i ( - X H y). A = (x + y) i ( - X H y). 5 1 5 2 5 3 �106 L U D W I K STOMMA ludzi, którzy przekształcić się mają w istoty demoniczne), wykazują cał­ kowitą identyczność. Zostawmy na chwilę to zagadnienie, wracając do kwestii form (rozu­ mianych całkowicie opisowo-mechanicznie) magii Alkmeny. Podzielić je można na dwa typowe rodzaje: A. Związane z czynnościami otwierania i zamykania, a więc: otwiera­ nie i zamykanie drzwi, okien, skrzyń, szuflad, puszki z komunikantami, carskich wrót, niszczenie dachów, ścian, płotów, wybijanie i zatykanie dziur etc. B. Związane z czynnościami zawiązywania i rozwiązywania, a więc: różne praktyki z węzłami, fragmentami sieci rybackiej, opasywaniem, obwijaniem czy obwiązywaniem ludzi, zwierząt, roślin i przedmiotów, otaczanie sznurami i łańcuchami stołu, czoła — wieńcem, palców — obrączkami, czepienie, nakazy i zakazy szycia, przędzenia itp. Podział ten, całkowicie nieprawomocny, oparty na subiektywnych i nieprecyzyjnych przesłankach, nie ma żadnego oczywiście istotnego zna­ czenia i dokonany został po to wyłącznie, by ułatwić uzmysłowienie, że do każdego z wyodrębnionych roboczo rodzajów A i В dorzucić można cały szereg podobnych form działania, stosowanych w tym samym celu i cza­ sie, a więc semantycznie identycznych z wyliczonymi. Jedną z nich jest posiadające względnie bogatą bibliografię etnograficzną tworzenie tak zwanego' koła magicznego . 54 5S Pisze K . Moszyński: „Funkcję magicznego zamykania pełnią: pas, przewiązka, łańcuch, koło magiczne, pierścień, wieniec etc. [...] Więc np. gdy Poleszuk podróżu­ jący w ziełonoświątecznym tygodniu na wozie po swych puszczach usłyszy dziwne odgłosy zapowiadające bliskość r u s a ł e k , kreśli dokoła wozu toporem koło na tyle obszerne, by demon nie mógł go przez nie dosięgnąć ręką. Identycznie zachowują się w podobnym wypadku kobiety poleskie, przechodzące lasem czy pracujące na głuchych, zatraconych wśród borów niwach; tylko' zamiast toporem kreślą nożem k o ł o na ziemi. [...] Przykłady dobrałem szczególnie jaskrawe i typowe; mniej pięk­ nych można by przytoczyć w i ę c e j " . 56 51 Dodajmy od razu, że jako analogiczne do tworzenia koła magicznego wylicza też Moszyński słusznie zwyczaje oborywania wsi i pól lub zawią­ zywania ich w „metaforycznym węźle*' . Koło magiczne w takiej formie, w jakiej stosuje je poleski wieśniak, wydaje się jednak przykładem naj­ prostszym, a więc i najbardziej przydatnym do wstępnej analizy. Na czym polega istota działania w tej formie magii Alkmeny? Otóż zamykając (symbolicznie opasując) pewną przestrzeń, zatrzymuje ją Po58 5 4 M. in. Т. S e w e r y n , Ikonografia etnograficzna, „Lud", t. X X X I X , s. 340; R. G a n s i n i e c , Pas magiczny, Kraków 1934. 55 "Występuje ono nie tylko w kulturze ludowej, ale także dawnej magii „pro­ fesjonalnej" (F. R i b a d e a u - D u m a s , Histoire de la magie, Paris 1965 s. 80-156). 56 Wyjaśnienie demonicznego charakteru rusałek — T o m i c k i , op. cii., s. 8:1. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, з. 319, 322. Tamże, s. 323. 5 7 5 8 �107 MIT A L K M E N Y leszuk w początkowym (aktualnym) stanie x. W momencie rysowania koła stan ten panuje po obu stronach okręgu. W chwili jednak, gdy sy­ tuacja na zewnątrz ulegnie zmianie (np. atak istot demonicznych), nowy — zaistniały tam stan nie będzie mógł objąć zamkniętej magicznie prze­ strzeni, a więc i zaszkodzić znajdującym się w niej obiektom. Oczywiście zmazanie okręgu lub jego części wywoła natychmiast skutek diametralnie r ó ż n y — taki, jak sygnalizowane już wcześniej zniszczenie płotu, progu *czy Utworzenie dziury w ścianie albo dachu. We wszystkich tych przypad­ kach mamy bowiem do czynienia ze zjawiskami identycznymi nie tylko na płaszczyźnie semantycznej (magia Alkmeny), ale również instrumental­ nej. Tak, jak koło magiczne ogranicza dowolną — zależną od zapotrzebo­ wania stosującego magię — przestrzeń q, tak ściany, próg, dach czy okna są elementarni ograniczającymi przestrzeń wewnętrzną domu (szerzej — każdego budynku). Przedstawicielami tej samej kategorii będą też kon­ sekwentnie: zamykające przestrzeń obejścia i pól miedze czy płoty, gra­ nice wsi, mury cmentarne, pobrzeża wód, a także d r o g i i ich rozstaje. Wszystkie one rozgraniczają bowiem przestrzeń, a co za t y m idzie — w odpowiednich warunkach — również stany, wszystkie więc stanowić mogą podmiot magii Alkmeny. Czymże są jednak same? Do jakiej kate­ gorii przypisać należy przestrzeń samej miedzy, granicy wsi, progu? Zarówno księgi teoretyków m a g i i , jak i wierzenia ludowe , a nawet rozliczne formuły p r a w n e dotyczące granic dają t u odpowiedź jedno­ znaczną. Granice są eksterytorialne, t j . obiekty tej kategorii należą do obu rozdzielanych szeregów transformacji (tu stanów x i y) i jednocześnie nie należą do żadnego z nich. Opisać dadzą się więc jedynie przez owe he­ glowskie, a nieprawidłowe z punktu widzenia logiki formalnej zdanie: 5 9 60 6 1 62 63 64 A = (x -i- y) i (-X H y) Zdanie to okazywało się nam już przedtem dwukrotnie niezbędne — dla określenia istoty (specyficzności w stosunku do< stanów „normalnych") okresów przejścia w cyklach dorocznym i rodzinnym, a także dla schara­ kteryzowania istot demonicznych („demonogennych"). Jest to zbieżność o zasadniczym znaczeniu. Jeżeli bowiem dotychczasowe rozumowanie jest prawidłowe i istota trzech omawianych tu, a pozostających na pozornie 5 9 K . B a s c h w i t z , Czarownice, dzieje procesów o czary, Warszawa 1971, s. 15, 17, 21. Z braku miejsca nie przytaczam tu materiału dowodowego, uprawomocniają­ cego dołączenie kategorii dróg — będzie mu poświęcony odrębny artykuł. Niektórzy etnografowie, jak np. Moszyński, przyjmują implicite, że ze w z g l ę ­ du na zróżnicowane wartościowanie w kulturze ludowej poszczególnych fragmentów przestrzeni, granice wsi, miedze, płoty, próg etc. z a w s z e rozdzielają stany. Wspominają o tym Theophrastus Bombastus zwany Paracelsusem, oraz Johan­ nes Trithemius. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, s. 202, 322; S w i ę t e k , op. cit., s. 459. T. Ł ę t о с h a, Granice i spory terytorialne w Afryce, Warszawa 1973, s. 19-26. 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 �108 L U D W I K STOMMA dość odległych płaszczyznach, zjawisk jest w rzeczy samej identyczna, to muszą one wykazywać wyraźny związek, do wymienności i potęgowania przez siebie włącznie. Rozpatrzmy zagadnienie na poziomie związków b i ­ narnych. Teoretycznie możliwa jest relacja opisanych zdaniem A = = (x + y) i (-'ar + —y) kategorii w trzech parach: a — istoty demoniczne („demonogenne"): granice przestrzenne (progi, miedze, płoty, drogi etc.) b — istoty demoniczne („demonogenne"): okresy przejścia (tak w cyklu rodzinnym, dorocznym, jak i dobowym •— 24-godzinnym ) с — granice przestrzenne: okresy przejścia. Każdej z tych relacji (a, b, c) odpowiadają poszczególne z poniższych tabel: 6S Relacja a Granice miedze płoty progi drogi brzegi inne nie wsi wód mające cech A 6 6 Miejsce pochówku istot „demonogennych" Miejsce pojawiania się istot demonicznych Miejsce nawiązywania kontaktów z diabłem Miejsce sabatów czarownic 67 Razem Relacja b 80 65 19 55 18 11 66 21 62 26 30 30 3 7 6 5 2 4 7 5 1 26 10 7 3 19 47 156 80 93 124 70 76 - 36 okresy inne istoty istoty okresy przejścia cyklu dobowego prz. nie wstanie nie 12 24 wschód zachód razem w cyklu A prz. w stanie . w cyklu dorocz. w cyklu A dobowym dorocz. w okr. prz. 6 8 Okresy pojawiania się demonów Okresy możliwości nawiązywania kontaktu z de­ monami Razem 69 6 5 146 7 - 20 166 1 8 26 26 - 4 4 59 79 38 3 62 13 92 5 43 33 7 40 .209 28 237 Okresami przejścia w cyklu dobowym są: północ (godz. 24), południe (godz. 12> oraz wschód i zachód słońca. T u oczywiście w sensie —> pod płotem, pod progiem. Oczywiście czarownice jako istoty ż y w e nie należą do kategorii demonów. A = (x + y) i ( - X + - y ) . Rozdzielenie tych kategorii ma tylko ilustracyjny charakter. 6 6 t 7 6 8 6 9 �109 MIT A L K M E N Y Relacja с (1) Działania o charakterze rytualnym, na granicach wsi, miedzach, drogach etc. Relacja с (2) Zakaz przebywania na granicach lub przekraczania ich N % w okresach przejścia cyklu dorocznego w innych porach cyklu dr. w okresach przejścia cyklu dobowego w innych porach dnia, nocy 126, 96,9 4 3,1 180 92,7 14 7,4 kobiety w ciąży 80 młodzi kondukt ze w okr. ślubu zmarł. 43 inne — nie zw. z o. prz. 33 7 Jak widać istnienie korelacji znajduje we wszystkich trzech wypad­ kach bardzo wyraźne potwierdzenie liczbowe. I tak relacja a osiąga w przypadku miejsc pochówków istot „demonogennych" aż 98,9°/o współ­ zależności, a dane te są niewiele niższe w wypadku relacji b (odpowiednio 96,4% i 92,5%) i relacji c. Potwierdzałoby to wyraźnie prawomocność do­ tychczasowego rozumowania, nie stanowiąc jednak jej ostatecznego dowo­ du, którym może być dopiero stwierdzenie relatywnej przynajmniej toż­ samości analizowanych kategorii. Zacznijmy od tego, że każda z nich ma zdolność potęgowania się przez „nasilenie cech". Tak więc złośliwszym (czy raczej mocniejszym) demo­ nem (Y) będzie utopiony nieehrzczeniee niż zwykły topielec albo niechrzczeniec zmarły śmiercią naturalną; pan młody, który się powiesił w trakcie ceremonii ślubnych, niż zwykły wisielec etc. Podobnie w w y ­ padku granic przestrzennych (Z) — większą frekwencją demonów cieszą się rozstaje czy skrzyżowania dróg niż zwykły prosty trakt, ziele rosnące pod ogrodzeniem zwiększa swoją moc leczniczą, jeśli jest to akurat miej­ sce zejścia się dwóch albo więcej płotów itd. Jeszcze jaskrawiej objawia się rzecz w przypadku czasów (okresów) przejścia (V). Kwiat paproci za­ kwita jedynie o północy początkującej święto św. Jana Chrzciciela, tojad nabiera właściwości aphrodisiacalnych każdego południa, ale pewność jego skuteczności uzyskać można dopiero w południe Zielonych Świąt i (susz) św. Łucji. I te przykłady można by mnożyć, aczkolwiek podkreślić należy od razu, iż takie jednostkowe (jednokategoryjne) potęgowanie jest w kulturze ludowej Słowian stosunkowo mało- pospolite. Ludowe przepi­ sy magiczne częściej bowiem łączą w sobie (nie ograniczając się zresztą do nich) elementy wszystkich kategorii „alkmenicznych" . „Statystycz7 0 7 l 7 0 Chodzi tu o kwestię pochówków i miejsc pojawiania się, gdyż pozostałe ob­ jęte zostały tabelą jedynie w celach porównawczych. „Wszystkich" w sensie „wszystkich wyliczonych w artykule", gdyż istnieją inne jeszcze zakresy występowania magii Alkmeny. 7 1 �110 L U D W I K STOMMA 7 2 na" ludowa, paramedyczna „recepta" brzmi: „Weź nić ze sznura wisieK ca, dodaj doń а a , a , i ziele a zerwane na skrzyżowaniu miedz w po^. ludnie dnia św. Jerzego..." opiera się więc między innymi na wymiennym, potęgowaniu „alkmenianów", ergo opisywalna jest wzorem: ъ 2 3 4 n f = Y • Z" • V " • aj • a •... • a 2 n który to' wzór potwierdza ostatecznie (potęgować się wzajemnie mogą tylko kategorie tożsame) prawomocność naszych dotychczasowych rozwa­ żań, a co za t y m idzie — prowokuje do ich chwilowego zakończenia. C h w i l o w e g o — to słowo chciałbym podkreślić szczególnie mocno. Zaprezentowany t u szkic nie tylko bowiem nie jest zamkniętą całością, ale wręcz — bez kontynuacji traci (pomijam kwestię wyjaśniania zagad­ nień szczegółowych) rację bytu. Dokonane uporządkowanie pewnych^ za­ niedbywanych lub wulgaryzowanych przez teoretyków magii i obrzędo­ wości słowiańskiej i wykazanie ich ścisłego, integralnego związku może być wszak punktem wyjścia do prawidło wszy ch badań nad całym szere­ giem aspektów kultury duchowej ludu polskiego. W t y m względzie za najważniejsze przesłanie niniejszej pracy uważałbym zaś: Uznanie niemożliwości rozłącznego badania zagadnień związanych z ro­ zumieniem przestrzeni i czasu w kulturze ludowej. Jej struktury rozwi­ jają się bowiem w trzech równorzędnych wymiarach — czasowym, prze­ strzennym i teognozyjno kosmicznym , jeśli można tak określić oś ziemia (człowiek) — niebo (Bóg), ze wszystkimi jej kosmozoficznymi aspektami. Pominięcie którejkolwiek z tych płaszczyzn nie tylko zubaża, ale — op, więcej — znakomicie zafałszowuje obraz wytworów ludowej kultury du­ chowej, robiąc z niego płaską i jałową karykaturę. J 73 Uniwersytet Warszawski Katedra Etnografii ul. Nowy Świat 69 00-046 Warszawa 7 2 Poddano analizie 200 takich formuł. Z wyjątkiem 4 przypadków, a więc 98% potwierdziły one relacjonowane tu obserwacje. N. Mastret nazywa ten wymiar po prostu kosmicznym, co wydaje się jednak zbytnio zawężać jego sens. > - •- • 1 7 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0c480c5cd824cfba0b7f430f8e26aa6.pdf 0d33428d62fcc14b01b6951e850d57e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:873 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:803 Title A name given to the resource Garncarstwo ludowe w dolinie Alto Chicama w północnym Peru / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.185-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzanowska, Roma; Krzanowski, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J KRZANOWSKI • GARNCARSTWO LUDOWE W DOLINIE ALTO CHICAMA W PÓŁNOCNYM PERU Dolina Alto Chicarna leży w północnym Peru, w centralnej części ma­ sywu andyjskiego. Nazwą Alto Chicarna określany jest górny bieg rzeki Chicarna, spływającej do Pacyfiku. Administracyjnie region ten należy do prowincji Otuzco w departamencie La Libertad. W jednym z dystryk­ tów tej prowincji, Usquil, leży ośrodek garncarski Caulimalca, zaopatru­ jący całą dolinę Alto Chicarna (rye. 1). Caulimalca jest niewielką wsią położoną na lewym zboczu doliny, na wysokości 2500 m n.p.m. Niedawno została ona przecięta drogą łączącą Usquil z Huaranchal. Wieś liczy około 300 mieszkańców, utrzymujących się głównie z uprawy roli, a ponadto zajmujących się garncarstwem. Z uwagi na wyspecjalizowanie się w t y m rzemiośle Caulimalca słynie szeroko jako wieś garncarzy. Taka specjali­ zacja nie jest zresztą czymś nadzwyczajnym, gdyż np. sąsiednie Cuyuchugo to wieś plecionkarzy, a Coina — handlarzy. W samej Caulimalca w y ­ rabia się też, ale na małą skalę, gliniane, suszone na słońcu cegły do bu­ dowy domów oraz dachówki. Kilka rodzin zajmuje się również tkactwem. W trakcie naszego pobytu w Alto Chicarna w 1973 r. (maj—grudzień) przeprowadziliśmiy badania nad rzemiosłem, skupiając się głównie na garncarstwie w Caulimalca. Region ten pod względem etnograficznym nie był dotąd badany. Tak więc wszystkie materiały służące za podstawę niniejszego opracowania zostały zebrane przez autorów bezpośrednio w te­ renie. Wykorzystano również ceramikę znajdującą się w bogatej kolekcji prywatnej dr. O. Kaufmanna W Caulimalca odwiedziliśmy większość garncarzy, a z dziewięcioma wybranymi przeprowadziliśmy szczegółowe wywiady, posługując się kwe­ stionariuszem z zestawami pytań testowych . Pozwoliło nam to na uzy­ skanie, jak sądzimy, pełnego i reprezentatywnego obrazu garncarstwa w Caulimalca. 2 1 Dr Oswald Kaufmann jest założycielem szpitala i dyrektorem Fundación M é dico-»Social, utrzymującej na zasadach charytatywnych wiejski ośrodek zdrowia w L a Huaca, w bezpośrednim sąsiedztwie Caulimalca. Kwestionariusz został opracowany przez autorów z uwzględnieniem specy­ ficznych w a r u n k ó w miejscowych. 2 �186 Rye. 1. Mapa północnego Peru z zaznaczonymi ośrodkami garncarskimi Proces wyrobu ceramiki składa się z szeregu etapów: zebranie surow­ ca, przygotowanie masy garncarskiej, wyrób naczyń, suszenie i wypalanie. Glina nadająca się do wyrobu naczyń nie występuje w obrębie wsi Caulimalca. Wydobywa się ją około 1 km na północny wschód, w pobliżu wsi Coina. Kopanki gliny leżą więc na polach, należących do mieszkań­ ców Coina, iktórzy jednak ceramiki nie w y r a b i a j ą . Tak więc Oaulimalca to wieś garncarzy, którzy (poza nielicznymi wyjątkami) nie mają własnych źródeł surowca. Zdobycie go stwarza pewne trudności z uwagi na to, że prawie wszystkie złoża gliny leżą na polach uprawnych i ich właściciele z Coina niechętnie zgadzają się na eksploatację. Glinę oczywiście odstę­ pują nie bezinteresownie. Według relacji garncarzy surowiec kupują oni 3 Jedyny wyjątek to garncarka w L a Fundición, przysiółku Coina. �GARNCARSTWO LUDOWE W P E R U 4 187 5 płacąc po 10 do 20 s o l ó w za saco , przy czym zapłatą może być też kilka wykonanych przez nich garnków. Przynoszenie gliny z daleka i jej stosunkowo wysoka cena to duże utrudnienia dla garncarzy z Caulimalca, na które też niejednokrotnie narzekali w rozmowach. Glina nadająca się na ceramikę występuje w ściśle określonych miej­ scach w formie tzw. vetas (żyły, pokłady). Jak mogliśmy się przekonać, jest to glina powstała ze zwietrzenia skał magmowych, intruzywno-wylewnych, typu andezytowego. Mimo że intruz je andezytowe występują dość często na obszarze A l t o Chicarna, to jedynie okolice Coina dostar­ czają glinki garncarskiej. Być może przyczynia się do tego domieszka zwietrzałych iłołupków, które są przecięte intruzją. Z tych samych okolic, co glinę, przynosi się też kamień (zwietrzały andezyt), który następnie jako tłuczeń służy do schudzania gliny. Przyniesioną glinę suszy się, a następnie rozdrabnia i przesiewa. Roz­ drabniania dokonuje się specjalnym, tylko do tego celu używanym, 'drew­ nianym młotem, zwanym masu (ryc. 2). Jest to walcowaty tłuczek dużych rozmiarów (całkowita d ł u g o ś ć 1—1,3 m) wykonany z jednego kawałka 6 Ryc. 2. Ubijanie gliny z tłuczniem Fot. A. Krzanowski 4 1 dolar U S A = 43,38 solów. Rozpowszechniona w Sierra Norte miara towarów sypkich, głównie kuku­ rydzy, ziemniaków, itp: Saco (hiszp.), to worek dawniej tkany z w e ł n y , obecnie coraz częściej nylonowy, o wymiarach 80 X40 cm. Przy wszystkich lokalnych nazwach związanych z garncarstwem zastosowano pisownię hiszpańską. 5 6 �188 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I drzewa eukaliptusowego. Masu jest używany także do rozbijania kamieni i przygotowywania odpowiedniego- tłucznia. Rozdrabnianie gliny i ka­ mieni odbywa się na specjalnym placu, zwanym huetron (ryc. 2). Jest on okrągły, o średnicy około 2 m, w całości brukowany płytami kamien­ nymi i wgłębiony w ziemię na około pół metra. Huetron znajduje się zaw­ sze blisko domu i posiadają go wszyscy stele trudniący się garncarstwem. Glinę po rozdrobnieniu przesiewa się, odrzucając większe grudki i ka­ mienie. Następnie glinę i tłuczeń miesza się razem, zwykle w stosunku 2 : 1 (ale także 1 : 1), przy czym proporcje te nie są zbyt ściśle przestrzegane. Na huetronie formuje się stożek z tak przygotowanego' surowca i dodając stopniowo wody tworzy masę garncarską. Glinę miesza się ugniatając rękami lub nogami i tak przygotowaną przenosi do ocienionego miejsca, gdzie (stale uzupełniana wodą) jest przechowywana przez okres 15 do 30 dni. Tak długo przechowują glinę tylko niektórzy garncarze, prze­ ważnie ci, którzy mają opinię najlepszych. Zwykle gliny używa się już po 2—3 dniach lub wręcz od razu po- zmieszaniu z wodą i ugnieceniu. Wszystkie naczynia wykonuje się z form. Jest to' reguła, od której nie ma żadnych wyjątków. Garncarze nie wiedzą nawet o istnieniu innych sposobów produkcji ceramiki. Formy, którymi się posługują, umożliwiają tworzenie naczyń o ograniczonej ilości typów kształtów i do' pewnego stopnia także typów wzorów zdobniczych. Nie wytwarza się nowych ro­ dzajów form — będące w użyciu służą wielokrotnie w procesie wyrobu naczyń, a gdy ulegną zniszczeniu, reprodukuje się je na podstawie istnie­ jącego naczynia danego typu. Garncarze nie pamiętają przypadku stwo­ rzenia nowego rodzaju formy, a zapytani wprost, nawet nie wyobrażają sobie takiej możliwości. Formy są gliniane i wykonywane z tego samego surowca, co naczynia. Tworzy się je w następujący sposób: zewnętrzną powierzchnię naczynia, z którego ma powstać forma, owija się dokładnie cienką tkaniną, co ma zapobiec przywarciu gliny; następnie oblepia się naczynie w a r s t w ą gliny 0 grubości mniej więcej 2 cm, rozcinając ją po krótkim suszeniu na dwie symetryczne części, przy czym cięcie prowadzi się tak, aby jeśli naczynie posiada ucha lub inne elementy wystające, przechodziło ono przez nie. Po dalszym, parugodzinnym suszeniu rozwiera się obie połówki formy, wygładza ich wewnętrzne powierzchnie usuwając ślad odbitej tkaniny 1 ewentualne uszkodzenia, po czym żłobi się negatywowy rysunek wzoru zdobniczego. Tak przygotowaną formę suszy się i wypala identycznie, jak naczynia. Przy wyrobie naczyń poza formą używane są następujące narzędzia: chungo — otoczak rzeczny, najczęściej z twardego kwarcytu; caZZo (calZúa) — płaski, wygładzony kawałek drewna eukaliptusowego, wydłużony w kształcie, z jednej strony okrągły, z drugiej ostro zakończony; bavana — kawałek miękkiej skóry, najczęściej cielęcej i niewielki metalowy nożyk. �GARNCARSTWO LUDOWE W PERU 189 Ryc. 3. Wylepianie połówki formy. Wokół garncarki naczynia podsychające w formach Fot. A. Krzanowski Wyrabianie naczynia rozpoczyna garncarz od włożenia grudy gliny do wnętrza połówki formy trzymanej na kolanach. Grudę t ę uklepuje na placek i rozprowadza po całej powierzchni brzuśca. Następnie formuje z gliny wałki wkładając je w miejsce uch (jeśli naczynie takowe posiada). Dalej nakłada i rozprowadza glinę na kołnierzu, wypełniając ostatecznie całą formę (ryc. 3). Teraz wygniata i ubiją silnie glinę palcami oraz wygła­ dza ją z grubsza dłonią. Po skropieniu wodą dokładnego wygładzenia do­ konuje posługując się chungo (ryc. 4). Nadmiar gliny wystającej poza for­ mę obcina nożykiem. W identyczny sposób wypełnia też drugą część for­ my. Następnie obie połówki ł ą c z y ze sobą, wygładzając starannie od wewnątrz miejsca spojenia . Po 2-3-godzinnym podsuszeniu (ryc. 3) formę rozwiera się i wyjmuje surowe naczynie. W miejscach spojeń wygładza się jego powierzchnię ze­ wnętrzną za pomocą chungo, a używając callua nadaje się ostateczny kształt brzegowi kołnierza. Końcowego wygładzenia dokonuje garncarz używając namoczonej w wodzie bavany. Tak przygotowane naczynie ustawia się na 3 godziny na rosca (ryc. 4), czyli krążku uplecionym 7 8 7 Przy dużych naczyniach prawidłowe połączenie połówek form ułatwiają znaj­ dujące się na nich nacięcia. Jeśli naczynie posiada ujście tak małe, iż niemożliwe jest w ł o ż e n i e doń dłoni, wygładzenia dokonuje się używając nabitego na patyk małego jabłka. 8 �190 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I Ryc. 5. Wypalanie naczyń Fot. A. Krzanowski �GARNCARSTWO LUDOWE W P E R U 191 z trzciny, szmat i skóry. Ma to zapobiec wypaczeniu naczynia podczas su­ szenia. Teraz następuje ostateczne polerowanie przy użyciu chungo ca­ łej powierzchni naczynia wolnej od zdobień. Następnie naczynie suszy się około dwóch dni na zmianę: raz w cieniu, raz w słońcu. Kolejnym etapem jest wypalanie wysuszonych naczyń. Dokonuje się go w specjalnie przygotowanym ognisku. Naczynia układa się w ko­ piec tak, by otwór jednego naczynia przytykał do półokrągłego brzuśca drugiego. Na kopiec ten składa się nieraz 'kilkadziesiąt naczyń, przy czym większe znajdują się zawsze u spodu, natomiast na nich spoczywają mniejsze. Całość otoczona jest wieńcem starych, potłuczonych i wypalo­ nych garnków, które oprócz osłony od wiatru, ułatwiają również wła­ ściwe ułożenie materiału służącego do wypalania. Składają się n a ń szcza­ py drewniane, wysuszone odchody krowie lub ośle i sucha trawa. Tak przygotowany stos, zwany hogata, podpala się równocześnie ze wszy­ stkich stron i utrzymuje ogień przez cały dzień (ryc. 5). Ten sposób wypalania wymaga starannego ułożenia zarówno naczyń, jak i materiału opałowego, gdyż wiele naczyń pęka w żarze ogniska, lub też są wypalone nierównomiernie, z czarnymi albo szarymi, plamami. Wypalanie kończy proces wyrobu naczyń, gotowych już teraz do użyt­ ku (ryc. 6). Cechą wyróżniającą ceramikę Alto Chicarna spośród innych, sąsied­ nich ośrodków garncarskich, jest całkowity brak malowania. Wszystkie Ryc. 6. Ś w i e ż o wypalone naczynia Fot. A. Krzanowski �192 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I wyroby rnaja naturalny kolor wypalonej gliny, to jest ceglasto- lub kremowoczerwony, a skutkiem nierównomiernego wypalenia posiadają często •nieregularnie szare lub czarne plamy. Glina jest gruboziarnista, a grubość ścianek wynosi średnio 5 mm, przy dużych naczyniach osiąga­ jąc 12—15 mm. Powierzchnia zewnętrzna naczyń jest gładzona, a cza­ sem nawet polerowana do połysku, przy czym nie dotyczy to miejsc po­ krytych reliefową dekoracją, które są nierówne i porowate, tzn. takie, jakie pozostały po odjęciu formy. W Caulimalca wytwarzane są naczynia różnych typów, w obrębie których część jest czasem zdobiona. Tak typy naczyń, jak! i motywy zdobnicze mają swe nazwy, wyłącznie z nimi związane, którymi precy­ zyjnie posługują się zarówno garncarze, jak i użytkownicy. Ponadto po­ szczególne rodzaje naczyń mają określony zakres zastosowań. W trakcie naszych badań w dolinie Alto Chicarna stwierdziliśmy, iż obecnie oraz na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat wytwarzana była ceramika o 39 róż­ nych kształtach. Kształty te, a także przeznaczenie naczyń, wzięliśmy za podstawę podziału na następujące typy (tab. 1): garnki, callanas, misy, dzbany, kubki, urpus, tinajones, naczynia figuralne, inne. Tab. 1 Typy ceramiki Ilość odmian w obrębie typu Przeznaczenie do gotowania do prażenia i smażenia do jedzenia i mycia się 75 9 7 do przechowywania pły­ nów do picia do fermentacji i przecho­ wywania chicha do przechowywania pły­ nów lub ziarna 5 garnki callanas misy 3 3 4 dzbany 7 reliefowa rzadko brak brak brak wyjątkowo relie­ fowa reliefowa czasem brak kubki urpus 4 3 brak rzadko plastyczna brak tinajones 1 brak naczynia figuralne inne 10 4 Udział w produkcji w 1973 r. w% Dekoracja plastyczna rzadko naci­ nana lub reliefowa plastyczna reliefowa odciskana 2 1,5 0 0,5 ? 0 G a r n k i . Są to naczynia najczęściej wyrabiane i stanowią około 75% bieżącej produkcji. Wytwarzają je wszyscy bez wyjątku garncarze. Spowodowane jest to przede wszystkim powszechnością zastosowania tych 9 9 Dane te są przybliżone i zostały oszacowane na podstawie ilości naczyń, które były produkowane w warsztatach w trakcie badań terenowych oraz o wielokrotne obserwacje dokonywane na targach w Coina i Usquil. �193 GARNCARSTWO LUDOWE W PERU naczyń w gospodarstwie domowym. Gotuje się w nich i przechowuje je­ dzenie. W typowej kuchni takich naczyń znajduje się około 10, a częste używanie powoduje szybkie ich niszczenie. Dlatego też popyt na te na­ czynia jest nieustanny i największy. W Alto Chicama opisywane garnki określa się nazwą olla , a od niej wszystkich garncarzy nazywa się oZZereros. OZZa (ryc. 7: 1-3) ma brzuisiec elipsoidalny, przy czym jego średnica jest zawsze większa od wysokości mniej więcej o V . Szerokie ujście jest obrzeżone niezbyt wysokim kołnierzem rozchylonym na zewnątrz. Przy zbiegu kołnierza z brzuścem umieszczone są symetrycznie po obu stronach naczynia niewielkie ucha. Mniejsze garnki robione są również bez uch. Przy zachowaniu wyżej opisanego kształtu i proporcji, garnki wytwa­ rzane są w całej gamie rozmiarów. Największe mają średnicę brzuśca około 50 cm, a najmniejsze około 8 cm (ryc. 8), przy czym głównie produ­ kowane są garnki o rozmiarach pośrednich. Wśród nich, posiadaniem i n ­ dywidualnej nazwy wyróżnia się garnek cabelata. Jest to potoczne skró­ cenie określenia cabe una lata de agua na naczynie o pojemności jednej puszki . Inna szczególna odmiana to oZZa con tapa, czyli garnek z pokrywką (ryc. 7: 3; 8). Naczynie i pokrywkę wykonuje się w osobnych formach, których pojedyncze egzemplarze ma tylko jedna garncarkia. Oprócz posia­ dania pokrywki, naczynie to wyróżnia się nieco innym kształtem oraz wypukłym, pionowym żeberkowaniem brzuśca. Większość garnków (ok. 90%) ma brzuśce ozdobione reliefową dekora­ cją. Zdobienie wypełnia płaszczyzny identycznego kształtu, umieszczone symetrycznie po obu stronach naczynia. Wzory dekoracyjne występują­ ce na garnkach są bardzo różnorodne (ryc. 15). Stwierdziliśmy, iż właśnie na naczyniach tego typu występuje blisko 90°/o wszystkich wzorów stoso­ wanych przez garncarzy w Caulimalca. Owe reliefowe zdobienia, a także różne Wielkości garnków, są właściwie jedynymi cechami, które różnicują wewnętrznie ten typ naczynia. Kształty ich są niemal identyczne, nie tworzą odmian, a tylko oZZa con tapa zasługuje na specjalne wyróżnienie jako jedyne (nie tylko w tym typie, ale wśród wszystkich z Caulimalca) posiadające pokrywkę. Callanas. Naczyń tego typu wytwarza się stosunkowo mało (ok. 9% bieżącej produkcji), ale są one popularne i powszechnie używane. W gospodarstwie domowym służą do przygotowywania cancha (prażonych ziarn kukurydzy, fasoli, bobu, kawy) oraz churrasco (smażonych kawałków mięsa). Można więc powiedzieć, że spełniają one funkcję patelni. 10 3 1 1 12 1 0 Olla (hiszp.) — garnek, kocioł. Cabe una lata de agua (hiszp.) — mieści jedną puszkę wody. Popularna w całej sierra peruwiańskiej miara objętości płynów, zwłaszcza wody lub benzyny, mierząca ok. 20 1. Do odmierzania używa się na ogół tej samej wielkości puszek po olejach czy oliwie, stąd nazwa. 11 1 2 13 — Etnografia Polska, XX/1 �194 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I Opr. R. Krzanowska Ryc. 7. Typy n a c z y ń produkowanych w Caulimalca: 1-3 — garnki; 4 — callanas; S-S — misy; 9-15 — dzbany. Powierzchnie zakreskowane w orygi­ nale pokryte są wzorem �195 GARNCARSTWO LUDOWE W PERU Ryc. 8. Dwie odmiany garnków o wysokości 7,5 i 13 cm Fot. M. Doktor Ten typ naczyń rozpowszechniony jest w całej peruwiańskiej sierra i wszędzie nosi tę samą keczuańską nazwę — callanas. Mają one kształt elipsoidalny (ryc. 7:4), przy czym wysokość stanowi /з średnicy naczy­ nia. Ujście o kształcie owalnym znajduje s .ę w górnej połowie naczynia, nieco z boku (ryc. 9). U góry, powyżej ujścia, umiejscowione jest ucho. Forma służąca do wyrobu callanas nie uwzględnia ucha, dlatego wiele na­ czyń tego typu jest go pozbawionych. Do innych, już po wyjęciu naczynia z formy, ucho dolepia się prostopadle lub równolegle do ujścia. Wszystkie callanas mają jednakowy kształt i różnią się między sobą tylko położe­ niem ucha lub jego brakiem oraz rozmiarami. Największe mają 28 cm średnicy, a najmniejsze 8 cm. Te ostatnie są produkowane właściwie jedy­ nie jako zabawki dla dzieci. Cechą charakterystyczną tego typu naczyń w rejonie Alto Chicarna jest brak jakichkolwiek zdobień. M i s y. Podobnie jak callanas misy są popularne i powszechnie u ż y ­ wane w gospodarstwie domowym. Służą one do jedzenia, przygotowywa­ nia potraw i mycia się. Misy o dnie Zaokrąglonym mają średnicę od 10 do 34 cm (ryc. 7: 5, 7). Misy o dnie płaskim (ryc. 7: 6) mają średnicę 20 cm i wykonuje je tylko jedna garncarka. Wśród mis wyróżnia się tzw. cazuela (ryc. 7: 8) o dnie lekko spłaszczonym, posiadająca na obrzeżeniu dwa płaskie uchwyty, 2 ; 1 3 1 3 Cazuela (hiszp.) — rondel. �196 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I Ryc. 9. Callanas o w y s o k o ś c i 10 i 15 cm Fot. M. Doktor umieszczone naprzeciw siebie. Cazuela jest wyrabiana w kilku wielko­ ściach, od 20 do 34 cm średnicy. Zasadniczo misy nie są zdobione. Spotkaliśmy się tylko z jednym w y ­ jątkiem — reliefową dekoracją zewnętrznej powierzchni dna najmniejszej miski (ryc. 7: 7). D z b a n y . Są to naczynia bardzo popularne, aczkolwiek nie używa się ich w gospodarstwie domowym w takiej ilości, jak garnków czy mis. Służą do przechowywania różnych płynów, a zwłaszcza wody. Spośród innych typów naczyń wyróżniają się bogactwem kształtów, (których (nie licząc odmian w rozmiarach) zarejestrowaliśmy aż siedem (ryc. 7:9-15). Najczęściej produkowane są dzbany o dużym, lekko elipsoidalnym brzuścu (ryc. 7:9, 10) i wyraźnie zaznaczonym wysokim kołnierzu, mniej lub bar­ dziej rozchylonym. Na ogół posiadają jedno ucho, czasem mogą mieć dwa, w sporadycznych zaś przypadkach są uch pozbawione. Dzbany te produ­ kowane są w różnych rozmiarach, od 11 do 32 cm wysokości. Od opisanych wyżej, wyraźnie różnią się dzbany o smukłym kształcie, cechujące się łagodnym przejściem kołnierza w brzusiec oraz płaskim dnem (ryc. 7: 13-15). Stwierdzono występowanie trzech odmian tych dzbanów, w t y m jeden bez ucha. Ponadto zarejestrowano występowanie dwóch rodzajów dzbanów (ryc. 7:11, 12), które wydają się być formami przejściowymi pomiędzy opisanymi już odmianami. Mają one wyraźnie odznaczające się, niewielkie .kołnierze, nieco wydłużone brzuśce i płaskie lub lekko wklęsłe dna. Dzbany o elipsoidalnym brzuścu w zasadzie (poza nielicznymi wyjątka- �Opr. R. Krzanowska Ryc. 10. Typy naczyń p r o d u k o w a n y c h w Caulimalca: 1-4 — kubki; 5-7 — urpus; 8 — tinajones �198 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I mi) są pozbawione dekoracji. Natomiast pozostałe z reguły ją posiadają, przy czym, co charakterystyczne, powierzchnia pokryta zdobieniem relie­ fowym ma kształty zróżnicowane, całkowicie odmienne od typowych, występujących na garnkach. K u b k i . W Caulimalca zarejestrowaliśmy wytwarzanie kubków w 4 odmianach. Są to naczynia stosunkowo' rzadko produkowane (ok. 2°/o ogólnej produkcji). Są one małe, o wysokości od 8 do 12 cm (ryc. 10: 1-4). Trzy z nich mają kształty proste o brzegach nieco rozchylonych ku górze, przy czym mogą być one bez ucha, z uchem z boku iub z pałąkowatym uchwytem. Kubki te nie są zdobione, choć w jednym przypadku w dol­ nej części występują drobne rowki (ryc. 10: 3). Nieco odmienny od wyżej opisanych jest kubek z dzióbkiem, który kształtem przypomina nieco dzbanek. Wyróżnia się on ponadto posiada­ niem na brzuścu wypukłej aplikacji przedstawiającej najprawdopodobniej lamę (ryc. 10:4). Urpus. Są to największe z obecnie produkowanych naczyń i przezna­ czone wyłącznie do przygotowywania chicha . Wytwarza się ich niewie­ le, chociaż produkcja nie ma charakteru zanikającego. Wprost odwrotnie, mają one stały zbyt. W całej zresztą peruwiańskiej sierra ten typ naczyń służy do wyrobu chicha i wszędzie nosi keczuańską nazwę urpu. Produkowane w Caulimalca mają prawie kulisty kształt brzuśca i dość wysoki, rozchylony kołnierz (ryc. 10: 5, 6), u podstawy którego dodawany jest czasem pogrubiający wałek. Jedynie jego posiadanie lub brak różni między sobą naczynia, gdyż wielkość jest zawsze stała (47 cm wysokości i 42 cm średnicy brzuśca). W niektórych domach wsi Caulimalca spotkać można jeszcze inny typ urpu (ryc. 10: 7), cechujący się brakiem kołnierza oraz posiadaniem pary uch na górnej części brzuśca. Aczkolwiek pojedyncze egzemplarze tego rodzaju naczynia są ciągle używane, to obecnie już się go- nie w y ­ twarza. Urpus nie są zdobione. Czasem powleka się je natomiast żywicą z krzewu tayu, co nie ma na celu ozdobienia ich, lecz zapewnienie więk­ szej szczelności. W Caulimalca urpus robią tylko nieliczni garncarze, gdyż wytwarzanie ich uznane jest powszechnie za trudne. Duża wielkość naczynia wymaga znacznego nakładu pracy i dobrej znajomości rzemiosła podczas samego procesu wyrobu, a i wypalanie nie jest łatwe, gdyż wiele urpus pęka w ognisku. Tinajones. Typ ten jest reprezentowany przez naczynie, którego jedyny będący w użyciu egzemplarz, spotkaliśmy w Caulimalca. Obecnie tinajones nie są już produkowane. Przeznaczone one były na magazy­ nowanie wody lub przechowywanie ziarna czy innych produktów. u 1 5 14 Chicha (keczua) — alkoholizowany napój w rodzaju piwa, produkowany ze sfermentowanej kukurydzy. Tinajón (hiszp.) — wielki dzban, balia. 15 �199 GARNCARSTWO LUDOWE W P E R U Tinajón, który t u opisujemy (ryc. 10: 8), jest największym ze stwier­ dzonych przez nas naczyń. Posiada owoidalny brzusiec o średnicy 54 cm, przechodzący w szerokie ujście z prostym kołnierzem. Całkowita wysokość naczynia wynosi 63 cm. Pozbawione jest ono jakichkolwiek dekoracji. N a c z y n i a f i g u r a l n e . Wyróżniliśmy ten typ ze względu na kształt naczyń, będący odwzorowaniem głównie zwierząt. Są one pokazane na tyle realistycznie, na ile pozwala technika ich produkcji. Przedstawiają przede wszystkim kaczki (ryc. 11:1-4) oraz inne ptaki. Ponadto za wzór dla kształtu naczynia posłużył w jednym przypadku byczek oraz w jed­ nym prawdopodobnie pancernik. Tak charakterystyczne kształty naczyń wymagają szczegółowego omówienia. 1 0 5 i 1 10 cm i Opr. R. Krzanowska Ryc. 1:1. Typy naczyń produkowanych w Caulimalca: 1-10 — naczynia figuralne; 11-14 — inne �200 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I Spośród kaczek dwie są faktycznie naczyniami posiadającymi niewiel­ kiej średnicy ujście zaopatrzone w stosunkowo wysoki kołnierz (ryc. 11: 1,2). Dwie pozostałe są natomiast skarbonkami. Otwór wrzutowy na­ dający im tę funkcję wycina się już po wyjęciu figurki kaczki z formy. Skarbonka przedstawiona na ryc. 11:3 wyróżnia się posiadaniem uchwytu strzemieniowegO', tak charakterystycznego dla przedkolumibijskich naczyń kultur Chimu czy Mochica. W tamtych jednak naczyniach strzemię to było zarazem i uchwytem i ujściem, podczas gdy w kaczce z Caulimalca jest to tylko uchwyt, pełny w środku. Inne ptaki (ryc. 11:5-7) trudno zidentyfikować, wyjąwszy naczynie zwane perdeztita (ryc. 11: 6). Figurka byczka (ryc. 11:8; 12) została przystosowana do funkcji naczy­ nia poprzez wymodelowanie ujścia na zadzie oraz ucha na grzbiecie. Istnieją odmiany byczków, różniące się niewielkimi szczegółami, takimi jak umieszczanie reliefowego zdobienia z obu stron tułowia lub dodawa­ nie jarzma na rogach. Niewielka figurka prawdopodobnie pancernika (ryc. 11:9; 12) posiada ujście w grzbiecie, nadające jej symboliczną funk­ cję naczynia (faktycznej zaprzecza zbyt mała pojemność). Ostatnim, czyli dziesiątym ze spotkanych przez nas naczyń figuralnych, jest tzw. huaco (ryc. 11:10), które zachowując uproszczony kształt ptaka (owalny brzusiec z wymodelowanym zarysem skrzydeł oraz domniemany ogon zamieniony w ujście) posiada głowę o ludzkich rysach. Huaco to zniekształcona nazwa keczuańska , stosowana dziś w języku hiszpańskim na oznaczenie figurek lub naczyń przedkolumbijskich, zwłaszcza o ce­ chach kultowych. Przeznaczenie naczyń figuralnych jest niejasne. Garncarze w zasadzie nie wyrabiają ich obecnie, choć do większości z nich posiadają formy. Twierdzą, że nie ma na nie zbytu. Większość z tu opisanych pochodzi z ko­ lekcji dr. K¡aufmanna. I n n e . Do żadnego z poprzednich typów nie mogła być włączona zgru­ powana t u ceramika. Z czterech jej rodzajów tylko jeden jest naczyniem (ryc. 11:11; 13), a mianowicie dzbankiem o dość prostych kształtach. Od opisanych już dzbanków wyróżnia się posiadaniem na brzuścu modelowa­ nej ozdoby w postaci kotopodobnego zwierzęcia. Głowa, łapy i ogon są wyraźnie widoczne, aczkolwiek pozbawione szczegółów, natomiast roz­ płaszczony tułów zaledwie zamarkowany występem wokół kołnierza. Brzu­ siec ozdobiony jest również obustronnie oryginalną dekoracją reliefową, wykonaną taką samą techniką, jak na garnkach i innych dzbanach. Jed­ nakże, co jest rzadkością, reliefy po obu stronach nie są — mimo zacho­ wania ogólnego schematu — identyczne. Poza tym również wzór różni się 1 6 17 18 16 Perdeztita (hiszp.) — przepiórka. Uzyskanie od w y t w ó r c y informacji na ten temat nie było możliwe, gdyż na­ czynie to pochodzi z kolekcji dr. Kaufmanna i nie jest obecnie produkowane. Od huaca — miejsce lub przedmiot kultu. 1 7 1 8 �GARNCARSTWO LUDOWE W P E R U 201 Ryc. 12. Naczynia figuralne: byczek, wys. 14 cm; pancernik (?), wysokość 6,5 cm Fot. M. Doktor zasadniczo od spotykanych na innych naczyniach. Dzban ten nosi nazwę huaco, podobnie jak wcześniej już opisane naczynie figuralne. Pozostałe rodzaje ceramiki pochodzą z kolekcji dr. Kaufmanna. Nie są one obecnie wyrabiane i nie znamy ich przeznaczenia. Żadne nie jest na­ czyniem. Figurka (ryc. 11: 12; 13) przedstawia w sposób uproszczony postać ko­ biety w długiej sukni z rękoma wspartymi na biodrach. Zaznaczone są Wyraźnie piersi oraz — odciśnięte prawdopodobnie za pomocą patyczka lub trzciny — oczy i usta. W kolekcji dr. Kaufmanna znajdują się trzy takie figurki, o różnych rozmiarach i proporcjach. Największa ma 17,5 cm wysokości, średnia 16 cm, a najmniejsza 10,5 cm. Tułów figurki jest peł­ ny, natomiast stożkowata część dolna (spódnica) pusta, ale zasklepiona u spodu płaskim dnem. Odmienne proporcje figurek oraz pewne szczegóły techniki wykonania wskazują, iż zostały one ulepione, a nie wyproduko­ wane z form. Technika lepienia i odciskania jest wyjątkowa i obecnie w Alto Chicarna nie stosowana. Opisane figurki były naj prawdopodobniej zabawkami. Trzeci rodzaj tej nietypowej ceramiki to przypuszczalnie kadzielnica (ryc. 11: 13). Ma ona kształt ściętego stożka otwartego u góry i zaopatrzo­ na jest w cztery niewielkie otworki służące być może do jej zawieszania. Ostatnim egzemplarzem w tej grupie jest ceramika (ryc. 11: 14), której przeznaczenia z uwagi na dziwny kształt trudno' się nawet domyślać (być może była to grzechotka lub skarbonka). Pusty w środku, nieregularny stożek ma z boku podłużny, niewielki otwór. �202 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I Garncarze z Alto Chicarna ozdabiają niektóre ze swych wyrobów sto­ sując różne techniki (tab. 1). Zasadnicza jest dekoracja reliefowa, nato­ miast inne, takie jak odciskanie, nacinanie i modelowanie, występują bardzo rzadko.. Te trzy ostatnie nie są nigdy stosowane dla tworzenia sa­ modzielnych motywów zdobniczych, a jedynie wyodrębniają lub podkre­ ślają pewne elementy na naczyniach figuralnych. Dekoracja reliefowa powstaje równocześnie z naczyniem, dzięki wzo­ rom wyżłobionym na wewnętrznej powierzchni formy. Efektem stosowa­ nia takiej techniki jest otrzymanie lekko wypukłego (na ok. 1-2 mm) wzo­ ru. Reliefowe zdobienie występuje zasadniczo tylko na dwu typach na­ czyń, t j . garnkach i dzbanach, a ściślej na ich hrzuścach. Wyjątkami są: Ryc. 13. Huaco o wysokości 17 cm i laleczka o wysokości 17,5 cm Fot. M. Doktor jedna odmiana misy, ze wzorem reliefowym na dnie, byczek zdobiony w ten sposób na bokach swego tułowia oraz dzbanopodobne naczynie, zwane huaco. Dekoracja reliefowa obejmuje symetryczne powierzchnie po obu stro­ nach brzuśca. Prawie zawsze mają one jednakowy kształt i identyczny wzór. Jeśli już w jakimś przypadku wzór ten różni się po obu stronach naczynia, to jedynie pojedynczym motywem, przy zachowaniu ogólnego tematu i układu. Ozdobione powierzchnie mają w uproszczeniu najczę­ ściej kształt prostokąta o lekko zaokrąglonych bokach lub półkola, zwró­ conego łukiem k u dołowi (ryc. 15). Takie właśnie są typowe dla wszy­ stkich zdobionych garnków. Na dzbanach zdobienie umieszcza się na po­ wierzchniach o innych kształtach, bardziej nieregularnych (np. ryc. 7:15). Kształt ozdobionej powierzchni nie wydaje się mieć związku z motywami �203 GARNCARSTWO L U D O W E W P E R U dekoracyjnymi, gdyż identyczne wzory spotyka się zarówno na powierzch­ niach „prostokątnych", jak i półkolistych. Są one często podzielone liniami poziomymi (np. ryc. 15: 3, 12) lub rzadko łukowatymi (ryc. 15: 11) na pola, w obrębie których występuje jeden lub kilka motywów, ułożonych r ó w ­ nież poziomo. Przy braku podziału na pola (25% przypadków) poszczeTab. 2 Grupy motywów motyw 1 motyw 2 motyw 3 motyw 4 motyw 5 motyw 6 motyw 7 motyw 8 motyw 9 motyw 10 motywy geometryczne motyw 11 motyw 12 motywy fitomorficzne motyw 13 (zoomorficzny) Ilość odmian w grupach w stosunku do całkowitej ich liczby w % 3 11 6 1 18 5 3 13 16 1 76 11 11 22 1 Częstotliwość stoso­ wania motywów we wzorach w % 5 14 6 poniżej 29 9 poniżej 9 10 poniżej 83 14 3 17 poniżej 1 1 1 1 gólne użyte do dekoracji motywy zachowują ową poziomość (ryc. 15:2). Taki układ jest jedną z głównych cech. charakterystycznych zdobnictwa ceramiki z Caulimalca. Ogółem stwierdzono' 64 odmiany motywów podstawowych, z których wiele posiada wspólny rdzeń lub cechy zbliżone, pozwalające na połącze­ nie tych motywów w 13 grup (ryc. 14). Najbardziej zróżnicowane są moty­ w y geometryczne, obejmujące 76% wszystkich odmian (tab. 2). Dużo mniejszą różnorodnością cechują się motywy fitomorficzne, natomiast brak odmian jedynego stwierdzonego motywu zoomor licznego. Na ogół propor­ cjonalna do ilości odmian w grupach jest częstotliwość stosowania poszcze­ gólnych motywów we wzorach (tab. 2). I tlak motywy geometryczne, naj­ bardziej zróżnicowane, są stosowane najczęściej (83%). Składają się one z elementów podstawowych, takich jak: kropki, linie proste, zygzakowate i faliste, łuki oraz proste figury geometryczne. Wiele motywów powstało dzięki kombinacji kropek z innymi elementami pod­ stawowymi. W grupie 1 (ryc. 14) znajdują się wyłącznie kropki, których układ pozwolił na wyodrębnienie dwóch motywów. Kropki w dekoracjach są licznie reprezentowane, ale jako odrębny motyw występują one dość rzadko, a jeśli, to najczęściej w postaci rzędu. Grupa 2 to motywy złoża1 �204 BOMA KRZANOWSKA, ANDRZEJ KRZANOWSKI ne z prostych kresek. Na uwagę zasługują t u motywy 2c-e zbudowane z krótkich, pionowych lub ukośnych kresek. Prawie zawsze występują one jako jedyny motyw na danym naczyniu, pokrywając całą dekorowaną powierzchnię (ryc. 15: 1). Naczynia tak ozdobione mają swoją nazwę — ollas de piedra (garnki z kamienia). W trakcie prac terenowych nie udało się nam ustalić pochodzenia tej nazwy. W grupie 2 najczęściej stosowany jest motyw ukośnych kresek (ryc. 14: 2f). Znacznie rzadziej występuje jego kombinacja z kropkami (ryc. 14 : 2g), mimo iż posiada własną nazwę: palitos (patyczki) lub fósforos (zapałki). Grupę 3 tworzą motywy powstałe z przecinających się l i n i i prostych, budujących w ten sposób siatkę kwadratów lub rombów. Często stanowią one jedyną dekorację naczynia i mają też własne nazwy, пр. За i 3b — cuadrángulos (czworokąty) oraz 3c — coco. Ta ostatnia nazwa wymaga wyjaśnienia, gdyż nie chodzi t u bynajmniej o owoc palmy kokosowej, lecz o popularną zabawę dziecięcą, polegającą na przeplataniu palcami sznurowej pętli. Tworzą się wtedy różne figury geometryczne, a jedna z nich przypomina właśnie „coco", Najpopularniejszą (tab. 2) grupę stanowią motywy oparte na l i n i i zyg­ zakowatej (ryc. 14: 5). Przez garncarzy z Alto Chicarna jest ona nazywa­ na qenqu . W grupie 8 umieszczono motywy powstałe na bazie łuków, prawie zawsze połączonych ze sobą w szereg, przy czym mogą one być zwrócone wypukłościami w górę lub w dół. Ostatnią ważną grupę (9) motywów geometrycznych stanowią linie fa­ liste. Nazywane są one przez garncarzy cerros (góry) lub qenqu. To ostatnie określenie używane jest również dla zygzakowatych motywów grupy 5. Jak mieliśmy okazję się przekonać, niektórzy garncarze traktują te dwie grupy jako identyczne, nie uważając za istotną różnicę pomiędzy ostrymi załamaniami linii zygzakowatej a łagodnym przebiegiem l i n i i falistej. Mogłoby to sugerować, że zróżnicowanie tych grup nastąpiło sto­ sunkowo późno w ewolucji motywów. Motywy fitomorficzne zostały podzielone na dwie grupy (11 i 12). Podstawowym elementem grupy 11 jest schematycznie narysowane drzew­ ko (Ha), do którego dodawane są czasem jakby „doniczki" ( l i b , с, g) oraz kropki na gałązkach, mogące imitować kwiaty i owoce (lld-g). Motywy grupy 11, mimo niemal identyczności, są wyraźnie dzielone przez garnca­ rzy z Alto Chicarna na palmitas (bez kropek) i alverjitas (z kropka­ mi). Od grupy 11 wyraźnie wyodrębniają się pozostałe motywy fitomor­ ficzne (grupa 12). W zdobnictwie pojawiły się one niedawno i dopiero 19 2 0 19 2 0 Qenqu (keczua) — linia zygzakowata. Palmita (hiszp.) — dosłownie palma, liść palmy; przenośnie drzewko lub ga­ łązka. 21 2 1 Alverjita (hiszp.) — bób. �205 GARNCARSTWO LUDOWE W PERU Motyw g 1 O O O O O O O o o o „ o 0 o g f Motyw a с j d 2 9 111111 111 I I J I M i I I M M I I M M I I 1 M M I I '.V, V i , ,'iV 1 " I I I II e '//V/V/' f / / / / / / / / / / / g rrrrrrrnr Motyw ! ¿ % ^ £ ^ ^ 3 Motyw a 6 Х Х Х Х Х Х Х Х b O с O Motyw a Motyw 10 Motyw 11 a ii b d tú f 7 /2\ g a Motyw Motyw 8 V_y v ^ ^£ v_y b a ¿T* Motyw k Motyw 5 12 \f <<< < о Л Л А А ьA A M с A A A A Motyw S 13 7 Opr. К. Krzanowska Ryc. 14. Zestawienie m o t y w ó w zdobniczych ceramiki z Caulimalca �206 KOMA K R Z A N O W S K A , A N D R Z E J K R Z A N O W S K I zaczynają zdobywać popularność. Znani są ich autorzy, którzy też stale tworzą nowe odmiany tych motywów. W odróżnieniu od palmitas i alverjitas, nazywane są one flores . Generalnie uwidacznia się t u tendencja ku bardziej realistycznemu przedstawianiu roślin (np. 12d, e, g). Jedynym reprezentantem motywów zoomorficznych jest schematyczny rysunek ptaka (motyw 13). Spotkaliśmy go tylko na jednej formie naczy­ nia, należącej do garncarki, która motyw ten stworzyła. Oprócz motywów powyżej wymienionych i pokrótce opisanych oraz zamieszczonych na ryc. 14, w kilku przypadkach stwierdziliśmy umie­ szczanie we wzorze pojedynczych liter alfabetu, takich jak A, d, M i N (ryc. 15: 7). Litery te nie mają żadnego specjalnego znaczenia, nie są ani znakami garncarskimi , ani też inicjałami nazwiska garncarza. Są one traktowane wyłącznie jako motyw zdobniczy, a wybrano- te właśnie dlate­ go, że w zasadzie ich lustrzane odbicie jest takie samo, co upraszcza w y ­ konanie formy. Wszystkie wyróżnione motywy dekoracyjne są niemal dowolnie łą­ czone w różne kombinacje, których przykłady pokazano na ryc. 15. Nie zauważono żadnej świadomej tendencji w dobieraniu motywów przy kompozycji wzorów, których ogółem zarejestrowano 97. Liczba ta obej­ muje zapewne większość, choć nie wszystkie z aktualnie stosowanych, gdyż autorzy w czasie prac terenowych nie mieli możliwości odwiedzenia każdego garncarza. Zaobserwowano natomiast, że niektórzy wytwórcy sto­ sują kilka zaledwie wzorów, inni wielokroć więcej; u jednych wzory są proste, oparte na dwóch, trzech motywach podstawowych, u innych skom­ plikowane, komponowane z wielu różnych elementów. Można tu więc, aczkolwiek z pewną ostrożnością mówić o „stylach" poszczególnych garn­ carzy. Oni sami też widząc rysunki wzorów potrafią określić, który z nich wykonuje naczynia tak ozdabiane. Wśród garncarzy z Alto Chicama w y ­ różniają się ci, którzy są autentycznymi twórcami nowych motywów (ryc. 14:12, 13) i wzorów (ryc. 15:9, 13), choć oczywiście inspirowanych napływającymi z zewnątrz wyrobami fabrycznymi, jak emaliowane ma­ lowane naczynia czy drukowane tkaniny. Jednakże ci właśnie garncarze wprowadzają i narzucają nowy styl. Tym niemniej garncarzy takich jest zaledwie kilku, stosunkowo mało w porównaniu z dużą grupą, która posługuje się jakby machinalnie tradycyjnymi motywami i wzorami. Nie umieją oni odpowiedzieć na pytanie, dlaczego tak właśnie zdobią swe na­ czynia, a czasem ich odpowiedzi są niejasne. Na przykład naczynie zwane olla de piedra jest uważane za lepsze, mimo że ani kształtem, ani techno­ logią produkcji nie różni się od innych. Ozdobione jest ono natomiast wzorem (ryc. 15:1), który kiedyś prawdopodobnie był związany ze specjal22 23 1 2 2 Flor (hiszp.) — kwiat. Stwierdziliśmy tylko jeden przypadek używania znaku garncarskiego. Miał on kształt niewielkiej palmita nacinanej w świeżej glinie na brzuśeu niektórych naczyń, produkowanych przez jedną rodzinę. 2 3 �GARNCARSTWO LUDOWE W P E R U 207 ••¡¡:¡¡;¡;¡¡¡¡:¡¡'8 10 11 12 ZZZZZZZZZZZ2 13 \1£ л\\\\\\\\\\у\\ Орг. R . Krzanowska Ryc. 15. Przykłady w z o r ó w zdobniczych ceramiki z Caulimalca �208 ROMA KRZANOWSKA, ANDRZEJ KRZANOWSKI nym typem naczynia — do dziś przetrwała tylko tradycja motywu zdob­ niczego. Tym bardziej silne wydaje się trwanie przy tradycji, iż przy wykony­ waniu nowej formy z naczynia, jej wewnętrzna powierzchnia zostaje w y ­ gładzona i odbity wzór zatarty, co t y m samym wymaga wyżłobienia nowe­ go. Ta więc faza wyrobu formy daje możliwość wytworzenia nowego wzoru, stwarza pole dla popisu fantazji i umiejętności garncarza. Korzy­ stają z niej wspomniani przez nas twórcy motywów zdobniczych. Więk­ szość jednak garncarzy kopiuje stare wzory, a jeśli już tworzy nowe, to używając ciągle tych samych, tradycyjnych motywów. Tak więc można sądzić, że geneza tych motywów sięga dość odległych czasów. Poszukując paraleli wśród dawnej ceramiki peruwiańskiej, najwyraźniejsze znaleźliśmy w zdobnictwie inkaskim. Z 11 wyróżnionych przez nas grup motywów „tradycyjnych" (1—11) aż 10 jest identycznych z inkaskimi. Bierzemy tu pod uwagę tylko te rodzaje naczyń inkaskich, których zasadniczymi elementami zdobniczymi były malowane wzory geometryczne, występujące w ogromnej ilości odmian i r o d z a j ó w . Oczy­ wiście zespół motywów zdobniczych z Caulimalca jest znacznie uboższy. Tym niemniej bardzo istotne jest, że wszystkie one wchodzą w skład ze­ społu motywów inkaskich. Mówiąc o identyczności mamy na myśli grupy motywów, co nie znaczy, że wszystkie odmiany w grupach znajdują swe starsze odpowiedniki. I tak na przykład wszystkie odmiany motywów z grupy 3 znajdujemy na ceramice inkaskiej, natomiast z grupy 5 tylko cztery (ryc. 14: 4a, b, d, i) z wszystkich jedenastu. Trzeba t u wyjaśnić, że tak klasyfikacja grup motywów, jak i t y m bardziej odmian, jest trudnym problemem. Dostępna nam literatura , klasyfikująca malowane motywy zdobnicze ceramiki inkaskiej, nie jest pełna i zawiera duże rozbieżności . Klasyfikacja stosowana przez autorów do zdobnictwa Caulimalca również może być dyskusyjna. Z obu tych przyczyn trudno przeprowadzać porów­ nania, zwłaszcza w zakresie odmian i czasem mogą one nie odzwierciedlać 24 25 26 2 4 J . F . B a c a, Motivos de Ornamentación de la Cerámica Inca-Cuzco, t. I, L i m a 1974. F . K a u f f m a n n D o i g , Manual de Arquelogía Peruana, Lima 1973, s. 561; B a c a , op. cit.; D. В o n a v i a, R. R a v i n e s , Influence inca sur la cote nord du Perou, „Bulletin. Societě suisse des Américanistes", No 35: 1971, s. 12. Podane przez K a u f f m a n n a (op. cit.) zestawienie 27 m o t y w ó w inkaskich nie może być w ogóle brane pod uwagę przy szerszej analizie porównawczej. Są one w z i ę t e tylko z jednego typu naczyń (aryballi), bez żadnego uporządkowania czy próby klasyfikacji, a na dodatek stanowią zaledwie niewielką część w ogóle w y s t ę ­ pujących. B o n a v i a i R a v i n e s (op. cii.) prezentują 19 grup motywów, wy­ dzielonych na zasadach zbliżonych do tych, które stosowaliśmy dla ceramiki z Cauli­ malca. Jednakże zestawienie to ma poważne luki, co widać w y r a ź n i e w porównaniu z najnowszą publikacją dotyczącą m o t y w ó w zdobniczych ceramiki inkaskiej ( B a c a , op. cit). W swej książce Baca zamieszcza katalog prawdopodobnie wszystkich zna­ nych dotąd m o t y w ó w geometrycznych, obejmujący 735 odmian (w tym także kolo­ rystycznych). Ogromna ta praca zawiera jednak wiele braków i niejasności w za­ kresie klasyfikacji i wyjaśnienia genezy poszczególnych m o t y w ó w . 2 5 2 6 �209 GARNCARSTWO L U D O W E W P E R U stanu faktycznego. Także trzeba wziąć pod uwagę, że na przykład tak popularne motywy grupy 5 mogły z biegiem czasu ulec rozbudowaniu, zresztą stosunkowo prostemu (przez dodawanie kropek), i to właśnie jest przyczyną znalezienia małej ilości bezpośrednich odpowiedników w zdob­ nictwie irikaskim. Z kolei odmiany 2c-e, mogły zostać wydzielone sztucz­ nie i różniąc się jedynie wizualnie są t y m samym motywem wykonanym raz mniej, raz bardziej dokładnie . I dlatego też na zwykle bardzo staran­ nie zdobionych naczyniach inkaskich znajdujemy tylko odmianę 2c. Zastanawia brak w zdobnictwie inkaskim odpowiedników ósmej gru­ py motywów. Mogły się one pojawić później bądź też wywodzą się z i n ­ nych, nieinkaskich tradycji. Osobnego omówienia wymaga wzór umieszczony na dzbanopodobnym naczyniu, zwanym řiuaco (ryc. 11 : 11; 13). Elementy, z których się składa, nie zostały przedstawione na ryc. 14, z uwagi na znaczną odmienność i trudność wyodrębnienia ich z wzoru. Wydaje się, iż całość nie ma związku stylistycznego z innymi motywami z Culimalca, ani też żadnych wyraźnych paraleli ze zdobnictwem jakiejkolwiek ceramiki przedhiszpańskiej. Można by więc to zinterpretować jako powstały niedawno, sponta­ niczny wytwór jednostkowy. Niewątpliwie jednak grupy motywów 1—7 i 9—11 mają odpowiedniki w zdobnictwie inkaskim. Tak więc pod względem motywów zdobniczych garncarstwo z Caulimalca można traktować jako wywodzące się z trady­ cji inkaskiej. Analizując natomiast typy kształtów naczyń dochodzimy do wniosku, że brak wyraźnych paraleli genetycznych z ceramiką inkaską. Jedynie callanas mają kształt zbliżony do janccana (kankana) , popularnego na­ czynia w czasach Inków, z tym, że są pozbawione nóżek. Ich przeznacze­ nie było i jest identyczne. Odmiennie rzecz ma się z naczyniami typu urpu: istnieje zgodność przeznaczenia i nazwy, brak natomiast podobień­ stwa kształtu. Naczynia figuralne wydają się nawiązywać kształtami do tradycji garncarskich przedhiszpańskich kultur północnego wybrzeża, Chimu, a może nawet Mochica. Za tymi związkami przemawia jeszcze silniej sa­ ma technika wyrobu i zdobnictwa naczyń z Caulimalca. Tu i tam stoso­ wano formy i dekorację reliefową. Powyższe uwagi nasuwają wstępny wniosek, że garncarze z Caulimalca są spadkobiercami k i l k u tradycji dawnego garncarstwa peruwiańskiego, a w każdym razie na pewno inkaskiego i Chimu . Sami garncarze, a tak27 28 29 2 7 Potwierdza to fakt nierozróżniania przez garncarzy tych odmian, określanych jedną n a z w ą — olla de piedra. L . A. P a r d o , Clasificación de la cerámica cuzqueña del Antiguo Imperio de los Incas, [w:] Historia y Arqueología del Cuzco, t. I I , Cuzco 1957, s. 575, 580. Problem powiązania stylu i technologii garncarstwa Caulimalca z dawnymi, przedhiszpańskimi kulturami Peru, będzie przedstawiony szczegółowo w przygotowy­ wanym przez autorów artykule. 2 8 2 9 14 — Etnografia Polska, XX/1 �210 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I że inni mieszkańcy wsi, nie sięgają ani pamięcią, ani legendą czasów, w których nie lepiłoby się garnków w Caulimalca. Ten rodzaj rzemiosła t k w i więc głęboko w ich własnej tradycji (niezależnie od ulegania takim czy innym wpływom, trudnym na razie do sprecyzowania), wskazując na zapewne wielowiekowe wykonywanie go właśnie w Caulimalca. Wieś liczy około 50 gospodarstw i właściwie w każdym wykonuje się gliniane naczynia. Garncarstwem zajmują się całe rodziny, bez względu na płeć i wiek. Wszyscy, z którymi przeprowadziliśmy wywiady sądzą, że łatwo nauczyć się tej pracy. Dlatego też zapewne nierzadko spotyka się dzieci 10-letnie lepiące garnki, oczywiście niewielkich rozmiarów. Wyko­ nanie dużych naczyń wymaga znacznie większego nakładu pracy i siły fizycznej. Także transport gliny i tłucznia do domu, rozdrabnianie, ubija­ nie i ugniatanie z wodą nie należą do lekkich czynności. Z tych też praw­ dopodobnie przyczyn nasi rozmówcy uważali w sumie swą pracę za nużącą i męczącą. Nie można też wykonywać naczyń przez okrągły rok, a ściślej, efektywne wypalanie możliwe jest jedynie w miesiącach letnich (czer­ wiec—grudzień), gdy nie pada deszcz. Mimo iż wszyscy właściwie w Caulimalca parają się garncarstwem, widoczne są znaczne różnice w poszczególnych warsztatach. Tylko niewie­ lu garncarzy ma osobne pomieszczenie do pracy, a większość wykonuje garnki po prostu przed domem. Jedni mają wszelkie potrzebne narzędzia i wielką ilość form, innym brak huetronu do ubijania gliny, ubijają ją więc na płaskim kamieniu; jeszcze inni mają niewiele form lub w ogóle ich nie posiadają i pożyczają od sąsiadów. Wiąże się to ze znacznymi róż­ nicami w ilości naczyń wykonywanych przez poszczególnych garncarzy (od k i l k u do stukilkudziesięciu na miesiąc). Obecnie zaznacza się tendencja do skupiania produkcji w rękach kilku rodzin. Wytwarzają one większość ceramiki powstającej w Caulimalca, z t y m że zainteresowanie ich skupia się przede wszystkim na tych typach naczyń, które mają szeroki zbyt. I tak na przykład żaden z tych garncarzy (testowanych przez nas) nie pro­ dukuje naczyń figuralnych, mimo iż posiada czasem do nich formy. Na­ czynia takie wykonują natomiast nieliczni, drobni wytwórcy, a i ci też tylko kilka egzemplarzy rocznie. W ogólnej produkcji w 1973 r. stanowiły one zaledwie 0,5% (patrz tab. 1) i prawdopodobnie w ciągu najbliższych k i l k u lat przestaną być wytwarzane. W trakcie badań terenowych nie udało się nam ustalić, czy naczynia te mają lub miały jakieś specjalne przeznaczenie, gdyż w gospodarstwie domowym raczej nie znajdują prak­ tycznego zastosowania. Przeciwnie inne typy, a zwłaszcza 1—4 (tab. 1), są stale i przez wszystkich używane, co też znajduje odzwierciedlenie w wiel­ kości produkcji. Poza dzbanami charakteryzują się one ubóstwem odmian kształtów. Ilość odmian podana w tabeli 1 daje właściwie pozorny obraz zróżnicowania w obrębie typów, gdyż na przykład garnki czy callanas mają w zasadzie zawsze ten sam kształt. Różnica polega jedynie na braku lub posiadaniu uch czy pokrywki, a w przypadku callana również na �GARNCARSTWO LUDOWE W PERU 211 Ryc. 16. Garncarki z Caulimalca sprzedające naczynia na targu w Coina Fot. A. Krzanowski położeniu ucha względem osi symetrii naczynia. Zachowanie kształtu nie przeszkadza różnicowaniu wielkości naczyń, które pod względem rozmia­ rów tworzą całą serię ogromnej ilości egzemplarzy o zmiennej wielkości. Mała produkcja kubków (2%) związana jest z faktem, że te naczynia są traktowane raczej jako przedmiot zbytku, gdyż powszechnie do picia uży­ wa się tykw. Natomiast z zupełnie innych przyczyn produkuje się w nie­ wielkich ilościach urpus (1,5%). Jak już mówiliśmy naczynie to służy wyłącznie do- fermentacji i przechowywania chicha, który to napój produ­ kuje stosunkowo niewiele osób. Mimo' iż wykonanie urpit wymaga dużego wysiłku oraz dodatkowych zabiegów nie stosowanych przy innych naczy­ niach (uszczelnianie żywicą), nie zauważyliśmy zaprzestawania lub zmniej­ szania się produkcji. 1 �212 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I Wytwarzane przez garncarzy naczynia przeznaczone są bądź na własne potrzeby, bądź na sprzedaż i wymianę. Wytwórców produkujących tylko dla siebie jest niewielu. Pozostali zaopatrują swymi wyrobami obszar doliny Alto Chicama i regiony przyległe. Garncarze nie korzystają w zasa­ dzie z pośrednictwa handlarzy, aby sprzedać swe wyroby. Na targ wybie­ ra się z towarem zawsze ktoś z rodziny. Sprzedaż ma miejsce głównie na targach odbywających się w większych miejscowościach raz w tygod­ niu, przy czym w najbliższej okolicy dni te nie pokrywają się, pozwalając wędrować od targu do t a r g u . Garncarze z Caulimalca sprzedają swe naczynia głównie w Coina (ryc. 16) i Usquil, a także Huaranchal, Lucma i Chuquizongo. Czasem wyprawiają się dalej (w promieniu ok. 100 km od Caulimalca) do Otuzco, Quiruvilca, Santiago de Chuco i Huamachuoo (patrz ryc. 1). W sporadycznych wypadkach nabywcami większych partii naczyń są handlarze, którzy podobno wożą je na sprzedaż na wybrzeże. 30 Specyficzną formą handlu jest wymiana, która ma jednakże ograniczo­ ny charakter. Zajmują się nią przede wszystkim drobni wytwórcy, którzy z niewielkimi ilościami naczyń wędrują do małych osad i odosobnionych zagród w górach, aby wymienić je na żywność. Docierają oni aż do Julcán na południu i Celendin na północy. Caulimalca jest jedynym w dolinie Alto Chicama ośrodkiem garncar­ skim, nie licząc kilku pojedynczych garncarzy w innych wsiach, którzy produkują znikome ilości naczyń, wyłącznie na swoje potrzeby. Jedyną bezpośrednią konkurencję stanowią garncarze z Mollepata, których w y ­ roby docierają bardzo daleko. Jak mieliśmy okazję się przekonać, były one również sprzedawane na targu w Coina, wsi sąsiadującej z Caulimal­ ca oraz w stolicy dystryktu, Usquil. Ceramika z Mollepata pod względem zdobnictwa i techniki wyrobu jest bardzo zbliżona do tej z Caulimalca, a wyróżnia się znacznie większym urozmaiceniem kształtów oraz bardzo charakterystycznym, nieregularnym malowaniem zieloną polewą. Przeciw­ nie, ceramika z Cajamarca, drugiego sąsiedniego ośrodka garncarskiego , jest zupełnie inna i w niczym nie przypomina naczyń z Caulimalca czy Mollepata. Przede wszystkim jest robiona techniką lepienia z wałeczków, a zdobnictwo opiera się głównie na malowaniu. 1 Trudno przeprowadzić bardziej dokładne porównanie trzech wymienio­ nych ośrodków garncarskich, jak> że Mollepata jest zaledwie wspominana w bardzo ogólnych pracach , a o Cajamarca nie znaleźliśmy żadnej wzmianki. Niemożliwe jest też ukazanie Caulimalca na tle całego współ­ czesnego garncarstwa p e r u w i a ń s k i e g o , gdyż nie było ono dotychczas 31 32 8 0 L . E . V a l c á r c e l , Indian markets and fairs in Perú, [w:] Handbook of South American Indians, t. I I , Bureau of American Ethnology, Smithsonian Institu­ tion, bull. 143, Washington 1946, s. 477-482. B. M i s h k i n , The contemporary Quechua, [w:] Handbook of South Ame­ rican Indians, s. 433. Bierzemy tu pod u w a g ę jedynie tę część Peru, która należy do tzw. andyj8 1 3 2 �213 GARNCARSTWO LUDOWE W P E R U prawie w ogóle badane. Nie można bowiem brać pod uwagę różnych drobnych p r a c o charakterze ogólnym, a poza t y m natrafiliśmy jedynie na kilka artykułów , bardziej szczegółowo zajmujących się pojedynczymi ośrodkami w różnych regionach Peru. Taki stan badań nad współczesną ceramiką peruwiańską jest t y m bardziej niepokojący, że rozpowszechniają się naczynia metalowe i plasti­ kowe, wypierając z użycia gliniane . W Caulimalca uważa się powszechnie, że naczynia gliniane są nieza­ stąpione. Niektórzy garncarze na pytanie, czy ich garnki będą zawsze po­ trzebne, odpowiadają bez wahania: „oczywiście, a w czym byśmy jedli?". Opinia o nowych naczyniach przywożonych przez handlarzy nie jest za­ chęcająca. Uważa się je za gorsze argumentując, iż jedzenie się w nich psuje i traci smak. Są one też zbyt drogie, co podkreślali wszyscy roz­ mówcy, ale tylko nieliczni orientowali się, ile rzeczywiście k o s z t u j ą . Garncarstwo ludowe powinno jak najprędzej stać się przedmiotem sze­ rokich badań, zanim nie zaniknie zupełnie w obecnej formie, przeradza­ jąc się w sztukę pamiątkarską. Przy okazji zaś badań obrazu współcze­ snego, można będzie zapewne prześledzić zasięgi dawnych wpływów k u l ­ turowych (jak to próbujemy ustalić dla Caulimalca), dostarczając niemało ciekawego materiału dla studiów etnohistorycznych. 33 34 3 5 36 Roma Krzanowska, Andrzej Krzanowski ALFARERÍA P O P U L A R E N E L V A L L E A L T O C H I C A M A EN PERU SEPTENTRIONAL E l valle Alto Chicama está situado en Perú septentrional, en la parte central de macizo de Andes (departamento L a Libertad). Esta región no era objeto de estu­ dios bajo el aspecto etnográfico hasta hoy. Durante su estancia en el Alto Chicama, los autores llevaron a cabo las investigaciones sobre la artesanía, concentrándose skiego kręgu kulturowego, nie uwzględniając peruwiańskiej montanii i nizin ama­ zońskich. Na temat tych ostatnich istnieje kilka dobrych (w tym również polskich) opracowań. L. C a s t a ñ e d a L . , Arte popular del Perú, Lima 1971; F . S t a s t n y , Folklore у arte colonial del Perú, Lima 1970; A. J i m é n e z В., Arte popular Peru­ ano, L i m a 1970. F . E n g e l , Céramistes á l'oeuvre dans la gorge de Chilca, Perou, „Bulletin. S o c i e t ě S u i s s e des Américanistes", No 35; 1971, s. 21-26; R. R a v i n e s , Investiga­ ciones arqueológicas en el Perú: 1965-1966, „Revista del Museo Nacional", t. X X X I V : 1969, s. 247-249. Wyjątkiem jest książka J . С. S p a h n i — La cerámica popular del Perú, L i m a 1966 — w której opisuje on w sposób jak dotąd najpełniejszy 4 ośrodki garncarskie w Peru. Szybkie tempo tego procesu podkreśla na przykład R. E b e r s o l e w swej socjologicznej pracy — L a artesanía del Sur del Peru, México 1968, s. 78. Ceny naczyń glinianych zależą niemal wyłącznie o d wielkości naczynia i wahają się od 2 do 30 solów, natomiast garnków metalowych od 100 do 200 solów. 3 3 3 4 8 5 3 8 �214 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I especialmente en la alfarería. E l único centro de alfarería en esta región lo es la aldea Caulimalca (dibujo 1), donde casi todos los habitantes se ocupan de la producción y la venta de la cerámica. E l proceso de producción de la cerámica consta de una serie de las etapas. L a arcilla fresca está secada, luego desmenuzada con el martillo especial, de madera masu sobre la plaza redonda que se llama huetron (dibujo 2). Del mismo modo se procede con la piedra machacada (la roca volcánica) sirviendo como temperante de la arcilla. Después de mezclar la arcilla con la piedra machacada (de costumbre en proporción 2 :1) se añade la agua y a l amasar se forma la masa cerámica que después de unos días de conservar sirve para producir la cerámica. Todos los recipientes se producen de los moldes, que son de arcilla y constan de dos partes simétricas. E l alfarero distribuye la arcilla en cada parte del molde separadamente (dibujo 3-4), luego las u ñ e y deja para secar durante algunas horas. Después de abrir el molde se deja el recipiente fresco para secar durante unos días. Para quemar los recipientes se los dispone en las hogueras, se cubre con los recipientes Viejos y el combustible. E l hogar así preparado se quema (dibujo 5) por todo el día, después los recipientes están preparados para usar (dibujo 6). E n Caulimaca está producida la cerámica de varios géneros y de 39 diferentes formas, entre las cuales se puede distinguir los tipos sigientes: — Ollas: de varios tamaños, son lo m á s frecuentemente producidas (dibujo 7 :1-3 y 8) — callanas: de varios tamaños, muy populares (dibujo 7 :4 y 9) — escudillas: varios tamaños y formas, popularos (dibujo 7 : 5-8) — cántaros: muchos tipos y tamaños, populares (dibujo 7 : 9-15) — vasos: varios formas, poco producidos {dibujo 10 : 1-4) — urpus: varias formas, los m á s grandes de los recipientes producidos, dado su uti­ lización limitada — solo para la producción de l a chicha (dibujo 10 :5-7) — tinajones: actualmente no producidos (dibujo 10 :8) — recipientes figurativos: actualmente no producidos (dibujo 11 :1-10 y 12) — otros (dibujo 11 :11-14, 13). E l rasgo distinctive de la alfarería de Alto Chicama es su falta total de la pintura. L a decoración está exclusivamente de relieve (sólo los recipientes figurati­ vos la tienen de plástico o incisa) y aparece sólo en las ollas, más raramente en los cántaros y esporádicamente en las escudillas. L a decoración en relieve está estam­ pada del molde en la producción del recipiente y ocupa las superficies rectangulares o semicirculares, simétricamente en los flancos de los vasos. L a s superficies están cubiertas por el dibujo, que es la combinación de los motivos geométricos (en parte predominante), vegetales o excepcionalemente animales. E n total, se ha notado hasta 64 modificaciones (13 grupos) de motivos (dibujo 14) y 97 modelos (ejemplos en el dibujo 15). L a cerámica de Caulimalca parece demostrar acusadas relaciones genéticas con l a cerámica prehispánica en su forma y decoración. Diez grupos de motivos decora­ tivos de Caulimalca tienen sus correspondientes en la decoración incaica. L a s formas de los recipientes demuestran las relaciones o con l a cerámica de los Incas (por ejemplo: callanas) o también con la cerámica de Chimu (especialmente los recipien­ tes figurativos). E l probléme de las relaciones genéticas con Caulimalca exige sin embargo un estudio más detallado que están preparando los autores. Traducción Emilia Kunawicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ccccc22a3984266854174674b12b683.pdf dcfb92105de9a93a29356100d01ae1d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:875 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:805 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.237-254 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1 NOWY KSIĘGOZBIÓR N A U K O W Y Od siedmiu lat działa w Polsce ośrodek naukowy, którego księgozbiór może dostarczyć etnografowi nader cennych materiałów z dziedziny zjawisk społeczno-kulturowych Trzeciego Świata. Z końcem roku 1967 utworzono przy obecnej A k a ­ demii Rolniczej w Krakowie międzywydziałowy Instytut Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych, którego biblioteka liczy obecnie 2640 to­ mów. Instytut w swoim profilu badawczym nastawia się przede wszystkim na rol­ nictwo i leśnictwo strefy tropikalnej i subtropikalnej, ale nie ogranicza się by­ najmniej do zjawisk przyrodniczych czy technicznych. Przeciwnie, pragnie badane przez siebie zjawiska dostrzegać w jak najszerszym kontekście kulturowym, społecz­ nym, gospodarczym i politycznym. Stąd ponad połowa gromadzonych w bibliotece książek to prace traktujące o człowieku w aspekcie kulturowym. Z tej w ł a ś n i e przyczyny pragnąłbym zwrócić u w a g ę na księgozbiór nowej pla­ c ó w k i naukowej tych wszystkich, którzy interesują s i ę problematyką społeczności pozaeuropejskich. Trudno zaprzeczyć, że znakomita większość tych społeczności ży­ jących w obrębie krajów określonych umownie „Trzecim Światem" to społeczności rolnicze oraz takie, których pierwotna gospodarka polega na przyswajaniu sobie dóbr czerpanych z środowiska naturalnego, w jakim żyją. Współczesna naukowa literatura antropologiczna z roku na rok coraz wyraźniej uwzględnia ten aspekt w badaniach nad kulturami człowieka strefy gorącej. Ponieważ omawiany Instytut nastawiony jest na badania problemów rolnictwa, w ł a ś n i e taki typ książek przeważa w jego księgozbiorze. Obok monografii poświęconych pierwotnym praktykom rol­ niczym społeczności plemiennych, przedstawianych na tle całokształtu ich życia, mamy tu także ciekawe studia nad gospodarką pierwotną, nad wydajnością pracy człowieka posługującego się prymitywną technologią. Znajdujemy tu dalej studia ekologiczne, obrazujące efekty, jakie kultury plemienne w y w o ł u j ą w środowisku naturalnym. Jednakże oprócz szczegółowych monografii poszczególnych plemion Instytut zgro­ madził w swoim księgozbiorze szereg dzieł poświęconych problemowi zmiany kultu­ rowej, dających przykłady zarówno w postaci konkretnych, drobnych społeczności, plemion, wiosek czy dzielnic miast tropikalnych, jak też przykłady operujące całymi zespołami krajów, regionami geograficznymi lub syntetycznie omawiającymi wy­ brane przejawy zmiany w skali ogólnoświatowej. Poważna ilość książek traktuje o problemach kulturowych w perspektywie hi­ storycznej. Możemy poznać dzieje kształtowania się poszczególnych plemion, regio­ nalnych zespołów państw, dzieje lokalnych instytucji społecznych. Te dzieła, oma­ wiające przeszłość, stanowią w a ż n e uzupełnienie licznie reprezentowanych w księ­ gozbiorze pozycji, zajmujących się współczesnymi procesami państwowotwórczymi, tworzenia się nowych narodów, ponadplemiennych lojalności, problemów języka jako więzi ponadplemiennej, roli środków masowego przekazu. Etnograf, którego interesują problemy kulturowe Afryki, Azji czy Ameryki Ła­ cińskiej, obok wymienionych w y ż e j zespołów dzieł z zakresu zjawisk kulturowych �238 KRONIKA znajdzie w omawianym księgozbiorze także szereg pozycji wprowadzających go w podstawy przyrodnicze gospodarki człowieka w tropiku i subtropiku. Ponadto w Instytucie istnieje możność przekonsultowania różnych kwestii przyrodniczych, 0 które zahaczają rozważania etnograficzne, z poszczególnymi członkami zespołu naukowego placówki. T a możność międzydyscyplinarhych kontaktów i konsultacji jest dość chyba istotnym walorem instytutu, gdyż przy dzisiejszej specjalizacji pra­ cownik nauki nie jest w stanie sam zgłębić specyfiki dyscyplin, znajdujących się na marginesie jego głównych zainteresowań. Biblioteka Instytutu Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropi­ kalnych Akademii Rolniczej w Krakowie jest praktycznie rzecz biorąc jedyną w Polsce placówką naukową, która zajmuje się systematycznie gromadzeniem ma­ teriałów właśnie w aspekcie rolnictwa, gospodarki leśnej i ekologii strefy tropikal­ nej i subtropikalnej, aczkolwiek oczywista książki z tych dziedzin trafiają również 1 do innych księgozbiorów naukowych w kraju. Jednak profil Instytutu umożliwia systematyczne gromadzenie, katalogowanie i udostępnianie czytelnikowi tych infor­ macji naukowych, które dla pozostałych księgozbiorów naszych są zasadniczo pew­ nym marginesem. Terytorialnie najobficiej reprezentowana jest w księgozbiorze Afryka. Liczebnie słabiej i mniej kompletnie reprezentowana jest Azja, aczkolwiek tu znów stosun­ kowo bogato występuje literatura poświęcona różnym problemom współczesnym P ó ł w y s p u Indyjskiego. Skromniej także reprezentowana jest w bibliotece Ameryka Łacińska, chociaż w ostatnich latach księgozbiór wzbogacił s i ę o szereg interesują­ cych pozycji w języku hiszpańskim i portugalskim. Najskromniej reprezentowana jest Oceania, aczkolwiek w ł a ś n i e stamtąd Instytut dysponuje niezwykle ciekawym dziełem na temat wydajności pierwotnej gospodarki papuaskiej, tradycyjnych ustro­ jów agrarnych społeczeństw wyspiarskich oraz obrzędowości rolniczej. Przeważająca większość pozycji to literatura w języku angielskim, mniej liczne są prace w języku francuskim i niemieckim. Pewna ilość dzieł specjalistycznych, przyrodniczych napisana jest po rosyjsku. Stosunkowo nikły procent zgromadzonych materiałów stanowią wydawnictwa polskie, co świadczy o proporcjonalnym ubóstwie polskiego piśmiennictwa naukowego na tematy tropiku i subtropiku, jeżeli nie uwzględnimy obszernej publicystyki i wydawnictw popularnych typu podróżniczego, nie gromadzonych naturalnie w omawianej bibliotece. Ambicją Instytutu jest tworzenie ogólnokrajowego ośrodka informacji naukowej z w y ż e j wymienionych dziedzin. Stąd biblioteka już obecnie dysponuje także syste­ matycznie prowadzonymi katalogami nabytków zarówno warszawskiego Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych, jak i Instytutu Rolnictwa Tropikalnego i Wete­ rynarii Uniwersytetu im. Karola Marksa w Lipsku. W najbliższej przyszłości zało­ żone zostaną podobne katalogi nabytków dla dalszych ośrodków naukowych, przede wszystkim polskich. Właśnie idea tworzenia ogólnopolskiego ośrodka informacji i dokumentacji rol­ nictwa i leśnictwa tropiku i subtropiku skłoniła placówkę do systematycznego po­ większania księgozbioru drogą z a m ó w i e ń zagranicznych i zakupów na targach książ­ ki. Dla przykładu ilość nowych nabytków za rok 1974 zamyka się liczbą 422 książek. Instytut Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych Akademii Rolniczej w Krakowie mieści się tuż poza obrębem miasta, w miejscowości Prusy (poczta 32-010 Kocmyrzów, tel. 462-478). Korzystać na miejscu z księgozbioru może każdy w godzinach od 8 do 15. Wypożyczenia poszczególnych książek odbywają się na zasadach normalnych wypożyczeń międzybibliotecznych, za pośrednictwem Biblio­ teki Głównej Akademii Rolniczej w Krakowie. Ponadto biblioteka Instytutu służy poradnictwem zarówno na miejscu, jak i drogą korespondencyjną. Warto dodać, iż w -ostatnim roku księgozbiór uzupełnia się archiwum przeźroczy, systematycznie gromadzonych w czasie w y j a z d ó w pracowników instytutu. �KRONIKA 239 W dobie rosnących zainteresowań naukowych Trzecim Ś w i a t e m i rozwijających się kontaktów Polski z krajami tropiku i subtropiku sprawne informowanie o mate­ riałach naukowych, nowych i aktualnie uzupełnianych staje się rzeczą istotną dla przedstawicieli wszystkich dyscyplin naukowych badających tę problematykę. Dzia­ łalność nowego krakowskiego ośrodka naukowego może przysłużyć się nie tylko przyrodnikom, technikom czy ekspertom handlu zagranicznego, lecz z pewnością po­ móc może etnografowi i socjologowi, który zajmuje się społecznościami strefy go­ rącej. Leszek Dzięgiel Z P R A C E K S P E D Y C J I ZAKŁADU ETNOGRAFII I H K M P A N W M O N G O L I I — R O K 1974 Prace polskiej ekspedycji etnograficznej w Mongolii w roku 1974 podporządko­ wano kilku celom, z których zasadniczym było zakończenie fazy badań terenowych w studiach nad m ł o d y m pokoleniem pasterzy. Badania te podjęto we współpracy z Mongolską Akademią Nauk w roku 197;1, ich założenia i przebieg referowane były rokrocznie także i na tych łamach Prowadząc je w 1974 roku z maksymalną, jak na warunki mongolskie, operatywnością zebraliśmy pokaźną ilość materiałów: 56 wy­ w i a d ó w na temat sytuacji społecznej, w a r u n k ó w bytowych, kwalifikacji zawodowych i aspiracji młodzieży pasterskiej oraz 48 w y w i a d ó w na temat znajomości tradycji w tym pokoleniu (są to wywiady towarzyszące, zbierane równolegle u tych samych informatorów). Została w ten sposób przekroczona założona na początku naszych badań suma stu w y w i a d ó w podwójnych, która to liczba wydaje się wyznaczać gra­ nicę istotności próby. Razem z materiałami zebranymi w latach ubiegłych dysponu­ jemy bowiem 111 parami w y w i a d ó w , licznymi danymi statystycznymi i pomocni­ czymi. P o n i e w a ż większość w y w i a d ó w przeprowadziliśmy z konieczności z dziewczętami-dojarkami (ze względu na nieobecność mężczyzn, oddelegowanych na grupowe sianokosy) nie została niestety w y r ó w n a n a dysproporcja płci: znaczna przewaga kobiet-informatorek. Zrealizowaliśmy natomiast zamiar objęcia próbą także młodych ludzi niechałchaskiego pochodzenia. Wśród tegorocznych informatorów mamy repre­ zentantów różnych grup etnicznych: Darchatów, Caatanów, Chotgojtów, Miangatów, Torgutów i in. Te szerokie badania umożliwiły nam sporządzenie raportu dla Mon­ golskiej Akademii Nauk, który uzupełnia i weryfikuje nasze wnioski ubiegłoroczne. W sprawozdaniu tym wskazaliśmy pewne posunięcia w dziedzinie polityki rynko­ wej, gdzie dzięki wprowadzaniu do stałej sprzedaży niektórych artykułów trwałego użytku niezbędnych dla pasterza-araia można by wzbudzać i rozwijać dążenie do podnoszenia kwalifikacji i wzrostu produkcji pasterskiej. Tym samym celom mo­ głoby też służyć wprowadzanie gradacji rang w obrębie jednolitego dotąd zawodu pasterza. Byłby to bodziec niematerialny i chyba skuteczny, albowiem w tradycji społeczeństwa' mongolskiego leży wysoka ocena dla społecznie nadanych tytułów. Proponujemy też udoskonalenie wzoru pasterza lansowanego przez środki masowego przekazu, zmianę obrazu miasta, które w oczach młodego pasterza rysuje się w po­ staci zbyt „różowego" stereotypu, stanowiąc dodatkowy magnes w tendencjach mi- 1 Patrz: J . S. W a s i l e w s k i , Mongolia 1971. Nowa faza badań polskiej ekspe­ dycji etnograficznej, „Etnografia Polska", t. X V I I : 1972, z. 2; S. S z y n k i e w i c z , Z badań Zakladu Etnografii IHKM PAN nad kulturą i społeczeństwem Mongolii w roku 1972, „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974, z. 1; t e n ż e , O badaniach nad społeczeństwem mongołskim prowadzonych przez Zakład Etnografii w 1972 г., „Kwar­ talnik Historii Kultury Materialnej", rocznik X X I : 1973, nr 3: J . S. W a s i l e w s k i , Sprawozdanie z prac ekspedycji mongolskiej Zakladu Etnografii IHKM PAN w ro­ ku 1973, „Etnografia Polska", t. X I X : 1975, z. 1. �240 KRONIKA gracyjnych. Mamy na swoim koncie pewne propozycje dotyczące polityki zatrud­ nienia, sugestie w sprawie poborów do wojska, nieuchronnych, lecz drenujących gospodarkę pasterską z najbardziej dynamicznej i przyszłościowej części młodzieży. Ekspedycją kierował, jak co roku, prof, dr Witold Dynowśki. Ponadto w bada­ niach uczestniczył prof, dr Ludwik Bazylow, prowadzący w Ułan-Bator poszukiwa­ nia archiwalne w zakresie historii Mongolii. W badaniach terenowych brali udział: dr Sławoj Szynkiewicz, mgr Lech Mróz oraz niżej podpisany. Odbywały się one w dwóch fazach. Pierwsza, miesięczna, przebiegała w północnej strefie Mongolii, w ajmaku chubsugulskim (stolica — Muren). Zetknęliśmy się tam z kilkoma intere­ sującymi grupami etnograficznymi nie należącymi do dominującego w M R L zespołu chałchaskiego. A w i ę c przede wszystkim Darchaci, trzon ludności tej części kraju, grupa, której geograficzny locus classicus stanowią obszary na zachód od jeziora Chubsuguł. Tam właśnie, na terenie somonu Rinczin-Lchumbe, przebiegała zasadni­ cza część badań nad młodymi pasterzami. Pod w z g l ę d e m geograficznym jest to rejon modrzewiowej tajgi, poprzerzynanej skalistymi górami i rozległymi dolinami rzek, stanowiącymi latem bujne pastwiska wykorzystywane przez wszystkie hodowane w Mongolii rodzaje zwierząt (owce, kozy, krowy, konie, wielbłądy, jaki i renifery). Ciepłe i słoneczne lato trwa tylko 45 dni, przy tym jest ono nadzwyczaj wilgotne (ciągłe deszcze), przez pozostałą część roku warunki egzystencji są bardzo trudne ze względu na syberyjskie mrozy i śnieg. Dzisiejsi Darchaci są potomkami dawnych łowieckich grup leśnych, które w p ł y w o m kulturowym ze stepu, niesionym przez grupy chałchaskich pasterzy, ulegały powoli — poczynając od X I I I w., tj. pierwszych podbojów Czyngis-chana. Ich odrębność widoczna była jeszcze w X I X w., a i dziś dostrzec ją można w takich zjawiskach, jak stosunkowo słabe rozpowszechnienie re­ ligii lamajskiej, niewielka orientacja w zakresie zasad tej wiary, zupełne n i e w y s t ę ­ powanie w jurtach ołtarzyków domowych. Tradycja szamanizmu jest za to jakby żywsza niż gdzie indziej (drzewa szamańskie, rozbudowane owony — miejsca kultu związane z szamanizmem, acz z reguły wykorzystywane przez lamaizm). W zakresie szczególnie mnie interesującej problematyki jurty jako jednej ze sfer przestrzeni stanowił ten teren dość specyficzne pole badań. Historia jurty jest tu stosunkowo krótka — do X I X w. przeważającą formą domostwa był szałas, jurta została przejęta tylko jako wynalazek materialny, bez towarzyszącej ideologii czy mitologii. Wydaje się zresztą, że i w innych sferach kultury duchowej współcześni Darchaci są grupą jakby uboższą od sąsiadów; być może sprawił to fakt przypisania ich w ubiegłym stuleciu jako poddanych (szabinar) głowy klasztoru lamajskiego w Mongolii, urgijskiego Dżebdzundamba-chutuchty. Poddaństwo to w p ł y n ę ł o z pewnością na zatarcie tradycji starszych, przedlamajskich, nie przyniosło natomiast widocznie wystarcza­ jącej ilości nowych a trwałych treści w zakresie kultury duchowej. Kolejną grupą, z którą zetknęliśmy się w ajmaku chubsugulskim, byli tzw. Caatanowie. Nie jest to w ł a ś c i w y etnonim (sami używają nazwy „TJrianćhaj"), lecz określenie upowszechniające się obecnie u ich sąsiadów, a znaczące w języku mon­ golskim „pasterze renifera". Niejasności terminologiczne biorą się stąd, że grupa ta — o d ł a m T u w i ń c ó w — dopiero od niedawna uczestniczy w życiu p a ń s t w o w y m , poprzednio zaś koczując w strefie granicznej między niepodległą Republiką Tuwy a Mongolią nie wchodziła w skład stałej ludności kraju. Jeszcze na początku lat 50-tych były to niewielkie, zubożałe grupy pasterzy renifera, żyjące w tajdze pora­ stającej Sajany, w. rejonach odległych od skupisk ludności mongolskiej. Proces prze­ obrażania się tej grupy przebiegał błyskawicznie i jak się zdaje bezboleśnie, mimo że zainicjowany był dyrektywami administracyjnymi. Obecnie tylko część Caatanów prowadzi wysokogórską hodowlę renifera (somony Rinczin-Lchumbe i Ułan-TJuł) w ramach spółdzielni produkcyjnych analogicznych jak na pozostałych obszarach Mongolii. Znaczna część żyje w stałych osadach, takich jak np. rybacka osada nad jeziorem Cagaan Nuur, gdzie prawie wszyscy rybacy to Caatanowie, a w i ę c ci, którzy �241 KRONIKA jeszcze przed kilkunastu laty nie tylko ryb nie łowili, ale (jak większość grup pa­ sterskich Azji Centralnej) wcale ich nie jedli. Z Caatanami przeprowadziliśmy wy­ wiady dotyczące przebiegu procesu przejścia z pasterskiego trybu życia na osiadły; zbieraliśmy też materiały dotyczące ich tradycyjnej kultury (np. ciekawe zjawisko zbliżane do szamanizmu rodowego) traktując to jako badania penetracyjne i biorąc pod uwagę fakt istnienia już gruntownych studiów w zakresie etnografii T u w i ń c ó w w ZSRR. Ostatnią wreszcie grupą etnograficzną, z którą zetknęliśmy się w północnej Mon­ golii, byli Chotgojci, mieszkańcy południowej części ajmaku ehubsugulskiego. Jest to dziś grupa zupełnie już upodobniona do Chałchasów, zarówno jeśli chodzi o tryb bytowania i kulturę materialną, jak i zagadnienia społeczne i duchowe. Druga faza badań terenowych, w której uczestniczyli Sławoj Szyńkiewicz i ja, to pobyt na przeciwległym, południowo-zachodnim krańcu Mongolii w ajmaku kobdoskim (stolica-Kobdo). Rejon ten charakteryzuje wielkość drobnych grup etnogra­ ficznych zarówno pochodzenia mongolskiego (Torguci, Dzachczinowie, Eleci, Urianchajowie, Miangaci, Derbeci i in.), jak i etnicznie obcych — Kazachowie, Uzbecy, Chińczycy, Rosjanie. Krótkie badania penetracyme prowadziliśmy w Bułganie już na południowy zachód od pasma Ałtaju Mongolskiego, nad granicą z C h R L . Trzon jego ludności stanowią spenetrowani przez nas Torguci oraz Kazachowie (z którymi ze względu na odrębność języka przeprowadziliśmy tylko parę w y w i a d ó w ) . Torguci Bułganu są w znacznej mierze potomkami tych spośród Ojratów (zachodnich Mon­ gołów), którzy w pierwszej połowie X V I I w. wędrowali jako Kałmucy nad Wołgę, w 1771 roku zaś zdecydowali się na tragiczny powrót w stepy Mongolii i Dżungarii. Odyseja Kałmuków, w trakcie której lud ten został zdziesiątkowany, żyje do dziś w tradycji ustnej Torgutów. Właśnie ta heroiczna tradycja bardzo wyróżnia ich spośród innych grup; sam inwentarz materialny jest tu bowiem zbliżony, podobnie jak i te treści kultury duchowej, które są zuniwersalizowane w całej Mongolii, np. wiara lamajska. P o n i e w a ż nasze krótkie badania nad życiem rodzinnym i domo­ wym przyniosły niezwykle ciekawe rezultaty, prace etnograficzne zaś nie były tam nigdy szerzej prowadzone (byliśmy też zapewne pierwszymi Polakami na torguckiej ziemi), zamiarem ekspedycji jest kontynuowanie działalności badawczej na tym w ł a ­ śnie terenie. Perspektywą takich badań mogłoby być włączenie ich do studiów nad integracją grup etnograficznych i mniejszości narodowych we współczesny naród mongolski. Jerzy Sławomir Wasilewski A F R Y K A N I S T Y C Z N A K O L E K C J A R O G E R A D E L A BURDĘ Rzeźba i snycerka tradycyjna Afryki Zachodniej fascynują od lat zarówno uczo­ nych, jak i kolekcjonerów. W miarę, jak wykupywane są autentyczne, przedstawia­ jące istotną wartość zabytki, okazy sztuki plemiennych artystów — wzrasta ilość falsyfikatów i pospolitych produktów „turystycznej koniunktury". Rośnie także war­ tość owych autentyków sprzed kilkudziesięciu lat, kiedy szansa na zakup cennych obiektów sztuki afrykańskiej była o wiele większa. Na peryferiach amerykańskiego miasta Richmond w stanie Wirginia znajduje się jeden z najciekawszych chyba zbiorów rzeźby zachodnioafrykańskiej, jakie są w posiadaniu prywatnych kolekcjonerów. Właścicielem jego jest Roger de la Burdę, który mimo francuskiego nazwiska przyznaje się do polskiego pochodzenia. Ojciec właściciela, Rudolf, zapoczątkował gromadzenie owej kolekcji w pierwszych dziesię­ cioleciach naszego wieku, przebywając na terenach dzisiejszej Nigerii. Następnie po­ większono zbiór przez włączenie do niego kolekcji, jakie zebrali K . Tomczek i W. Świątek. Pod koniec lat 60-tych obecny właściciel, będąc zresztą etnografem, 16 — Etnografia Polska, Х Х Д �242 KRONIKA odwiedził południową Nigerię, gdzie prowadził badania nad sztuką tych obszarów i jej funkcją w tradycyjnej kulturze plemiennej. Kolekcja rodziny de la Burdę jest — w przeciwieństwie do wielu prywatnych zbiorów sztuki egzotycznej — nie tylko obszerna, ale i starannie od strony etnogra­ ficznej udokumentowana. Dr Roger de la Burdę stoi na stanowisku, ż e pomimo konserwatywnego i unifikującego środowiska swej kultury plemiennej artysta afry­ kański zachował swoją indywidualność twórczą. Owej sile wyobraźni czarnych rzeź­ biarzy z południowej Nigerii służyć ma ekspozycja zbioru i pod k ą t e m tej w ł a ś n i e idei jest zorganizowana. Dodajmy, że mocną stroną kolekcji jest jej homogeniczny charakter, jej zwartość tematyczna. Aczkolwiek większość obiektów zgromadzonych w kolekcji posiada naj­ w y ż s z e walory estetyczne, to jednak nie tylko takie kryterium przyświecało twór­ com zbioru. Bardzo często brały górę zainteresowania naukowe etnografa. Z ważniejszych obiektów w y m i e n i ć należałoby ozdobny napierśnik z muszli kauri, u ż y w a n y przez kapłankę kultu Szango z poludniowonigeryjskiej wioski Imeleke koło Owo, a także zwieńczenie laski przedstawiające mitycznego króla i założyciela owego kultu. Kolekcja dotyczy dość niewielkiego obszaru na zachód od ujścia Nigru, położonego- m. in. na bagnistych wybrzeżach zatoki Beninu. Etnicznie ze wschodu terytorium to graniczy z plemieniem Ibo, od zachodu z Jorubami, a od północy z Igbira. Z tego samego więc obszaru pochodzą obiekty związane z różnymi, lokalnymi formami kultu, jak np. przykłady rzeźb podwójnych, przedstawiających kobietę i męż­ czyznę, związanych z kultem bóstwa Edan. Ekspozycja umożliwia prześledzenie ewo­ lucji stylu. Brązy. Jorubów, z których plemię to słynęło od w i e k ó w znalazły w kolekcji swe odzwierciedlenie w szeregu bransolet. Można na ich przykładach zaobserwować prze­ miany, jakim ulegało to rzemiosło- artystyczne poczynając od X V I stulecia po dzień dzisiejszy. Większość bransolet zakupiona została w Afryce w latach 1912-1928. Niektóre nosili lokalni w ł a d c y jako oznakę w ł a d z y i bogactwa. Inne Wkładali człon­ kowie wspólnot kultowych Ogboni i Oro. Właśnie z tymże kultem Oro w i ą ż ą się dwa wielkie zwieńczenia głowy, jakie wkładali niegdyś jorubscy członkowie tego bractwa, udając się na uroczystą procesję. Orszak taki ruszał do chaty człowieka oskarżonego o zbrodnię i wymierzał mu karę śmierci, na jaką skazał przestępcę plemienny trybunał. Ubiór ten zakupił w roku 1908 W. Świątek w jednej z rybackich wiosek Jorubów w Epe. Ciekawy zespół tworzą maski kultury Benin-Bini, które autorzy kolekcji da­ tują n a X I X , a nawet i na X V I stulecie. Przedstawiają one zarówno wizerunki wo­ jowników, jak i zwierząt, które czczono. Wśród nich znajdują się maski w kształcie baranich głów, przywiezione przez nie wymienionego z nazwiska polskiego podróż­ nika w roku 1885 z kraju Bini. Nie tylko przedmioty kultu reprezentują zresztą dawny kunszt, zachodni oaf rykańskich rzeźbiarzy. W kolekcji znalazł się zespół ozdobnych naczyń drewnianych, po­ chodzących także z terytorium plemiennego Jorubów. Służyły one do przechowywa­ nia orzeszków, u ż y w a n o ich w czasie przyjęć, ofiarowywano w prezencie. Kolekcja rodziny de la Burdę jest dziś znana w Stanach Zjednoczonych zarów­ no w kołach amatorów, miłośników sztuki afrykańskiej, jak i wśród etnografów interesujących się tymi zagadnieniami kultur Afryki. Swego czasu jedna z masek, związana w Afryce z kultem płodności Epa, zdobyła nagrodę na dorocznej wystawie kolekcjonerów w Virginia Museum of Fine Arts. Dla nas, niezależnie od wartości naukowych, dodatkową ciekawostką będzie polskie pochodzenie właścicieli i to, że część eksponatów pozyskali w Afryce Zachodniej polscy podróżnicy i misjonarze. Leszek Dzięgiel �243 KRONIKA B A D A N I A NAD K U L T U R Ą LUDNOŚCI CYGAŃSKIEJ NA P O D T A T R Z U W końcu lat sześćdziesiątych Katedra Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagielloń­ skiego w Krakowie rozpoczęła badania nad Cyganami zamieszkałymi na terytorium Polskiego Spiszą. Badania te, w okresie późniejszym zakreślone na szerszą skalę, wchodzą w zakres kompleksowych studiów, prowadzonych przez Katedrę na Spiszu od lat kilkunastu *. Mają one charakter badań grupowych w kilku wybranych dzie­ dzinach kultury Cyganów i obecnie obejmują teren całego Podtatrza, a prowadzone s ą pod kierunkiem dr. Z. Białego. Materiał terenowy pozyskiwany jest głównie przez studentów etnografii, którzy prowadzą badania pod kątem wybranego tematu przyszłej pracy magisterskiej. W badaniach wzięli też udział przedstawiciele innych dyscyplin, są one również Ryc. 1. Osiedle cygańskie, Czarna Góra, 1972 Fot. A. Bartosz kontynuowane przez absolwentów etnografii. I tak w roku 1971 przeprowadzono ba­ dania antropologiczne Cyganów w Czarnej Górze i Jurgowie (w sumie około 150 osób) . W tym samym czasie zinwentaryzowano w tych osiedlach budynki cygańskie. W najbliższym czasie przystąpi się do studiów nad cygańską muzyką. Materiały z za­ kresu higieny i zdrowotności Cyganów zawierają wyniki badań prowadzonych na wakacyjnych praktykach przez studentów Akademii Medycznej i Akademii Rolni­ czej z Krakowa. Prowadzona jest praca nad współczesnym modelem rodziny cy­ gańskiej na podstawie materiału zebranego w osiedlu cygańskim w Szaflarach. 2 1 Efektem tych badań jest około 35 prac magisterskich z różnych dziedzin kul­ tury, wykonanych w Katedrze Etnografii Słowian U J w Krakowie. Zob. też Z. B i a ­ ł y , Główne kierunki i cele interdyscyplinarnych badań nad problematyką wsi gór­ skich, „Prace Etnograficzne", Zeszyty Naukowe U J , nr 6: 1972, s. 44-52. Inicjatorem i autorem badań antropologicznych był K . Kaczanowski z K a ­ tedry Antropologii U J w Krakowie; wyniki zostaną opublikowane. 2 �2U KRONIKA Przedmiotem badań są też kontakty Cyganów ze Spiszą z rodzinami zamieszkałymi w Nowej Hucie. Aby zainteresowanym problematyką cygańską studentom dać podstawy teore­ tyczne do naukowych badań w tej dziedzinie, Katedra uruchomiła w roku akade­ mickim 1973/1974 (w semestrze zimowym) wykład wprowadzający w zagadnienia cyganologiczne, prowadzony przez prof. Т. Pobożniaka. Efektem badań etnograficz­ nych, poza pokaźną liczbą opracowanych w y w i a d ó w i materiału ilustracyjnego, są pierwsze prace magisterskie oraz przygotowane do druku artykuły. 3 Ryc. 2. Cygańskie domy w Kowańcu, 1973 Fot. A. Bartosz Zainteresowanie Cygnanami Karpackimi (Wyżynnymi) datuje się w Polsce od drugiej połowy X I X w., a w y p ł y n ę ł o zasadniczo na marginesie szerszych zaintereso­ w a ń problematyką karpacką . Cyganami Karpackimi zajmowano się głównie w okre­ sie poprzedzającym I I w o j n ę ś w i a t o w ą , natomiast późniejsze prace cyganologiczne 4 5 3 Tematy prac A. B a r t o s z , Gospodarowanie Cyganów na Spiszu (1972); M. D ł u g o s z , Obrzędy rodzinne i ich funkcje społeczne u Cyganów na Polskim Spiszu (1974); A. J a k l i ń s k a , Osiadłe społeczności cygańskie Polskiego Spiszą w opiniach miejscowych górali (1974); E . W i l c z y ń s k a - D ł u g o s z , Pożywienie Cyganów spiskich w XX w. (1974). Cyganie stanowili istotny akcent w kulturze wsi karpackich, por. M. G ł ad у s z, Z problematyki badawczej w Karpatach Polskich, [w] Ludová kultura v Kar­ patech, Bratislava 1972, s. 67. I . K o p e r n i c k i , Textes Tsiganes, Kraków 1926-1930; J . R o z w a d o w s k i , Język cygański, [w:] Encyklopedia polska, t. 3, dz. 3, cz. 2, K r a k ó w 1915, s. 461; t e n ż e , Worterbuch des zigeunerdialekts von Zakopane, Kraków 1936; S. E s t r e i ­ c h e r , Cyganie w Polsce, [w:] Encyklopedia polska, t. 3, dz. 3, cz. 2, Kraków 1915, s. 457 n.; E . K l i c h , Fonetyka cygańszczyzny rabczańskiej, tom Symbolae grammaticae in honorem Ioannis Rozwadowski, Kraków 1927, s. 267-282; t e n ż e , Cygańszczyzna w „Chacie za wsią" Kraszewskiego, Kraków 1931. 4 5 �245 KRONIKA 6 niemal zupełnie ich p o m i j a j ą . Zwraca przy tym uwagę fakt, że prawie wszystkie prace o Cyganach Karpackich poświęcone były w pierwszym rzędzie ich językowi. Jedynie dzięki zanotowaniu w celach językoznawczych tekstów bajek i opowiadań mogą one służyć za źródło badań folklorystycznych. Inne dziedziny kultury tych Cyganów zostały słabo w pracach cyganologicznych udokumentowane. Odnośnie wcze­ śniejszych okresów, nic objętych tradycją ustną trzeba się więc zdać niemal zupełnie na przypadkowe zapiski w opracowaniach monograficznych oraz w relacjach podróż­ ników. Nieco informacji zawierają archiwa kościelne, Powiatowe Archiwum w No­ wym Targu oraz archiwum. Wydziału Spraw Wewnętrznych UP' w Nowym Targu. Cyganie Karpaccy stanowią w Polsce grupę wyraźnie różniącą się pod w z g l ę d e m kulturowym i językowym od innych grup Cyganów, zamieszkujących nizinną część kraju (Cyganie nizinni, Kelderari, Lowari i inni) . Są oni z dawna osiadłą grupą C y g a n ó w ; na Podtatrzu zamieszkują co najmniej od X V I I I w . Sądzi się, że ich przybycie na tereny Karpat związane było z okresem migracji w o ł o s k i c h . W ó w c z a s to, porzucając terytorium Bałkanów, gdzie przebywali przez czas stosunkowo dłuższy, wyruszyli wraz z gromadami koczowniczych pasterzy w kierunku północnym. Cyganie, trudniący się najczęściej obróbką metalu, pozostawali być może w pew­ nych, mniej lub bardziej luźnych związkach z ludnością wołoską, wykonując na jej rzecz najrozmaitsze wyroby kowalskie, mosiężnicze itp. Przy tym te związki ekono­ miczne, zapoczątkowane na Bałkanach, były kontynuowane w czasie wspólnych mi­ gracji oraz potem, po ich ustaniu. Na północ, do Europy środkowej prowadziły ich dwa odwieczne szlaki migra­ cyjne. Jeden biegł zewnętrznym łukiem Karpat, z Wołoszczyzny, wzdłuż Prutu i Dnie­ stru, dalej na zachód. Drugą trasę wytyczała dolina Dunaju i Cisy, wewnątrz ł u k u karpackiego i prowadziła z Niziny Węgierskiej na Słowację i poprzez przełęcze kar­ packie do Polski. Obraz osadnictwa cygańskiego z przełomu X I X i X X w. w y r a ź n i e wskazuje na te dwa szlaki, na których stopniowo Cyganie się osiedlali . Cyganie, nawet osiedleni w stałych osadach, przez długi jeszcze okres byli ele- _ mentem bardzo ruchliwym. W okresie szczególnego zapotrzebowania na usługi i wy­ roby kowalskie (na wiosnę) porzucali swe siedziby i migrowali do wsi, gdzie znajdowali korzystniejsze warunki zarobku. Szybki rozrost populacji cygańskiej zmuszał ich także do stałej emigracji i osiedlania się w coraz to nowych wsiach. W ten spo­ sób Cyganie rozprzestrzeniali się niemal z każdym pokoleniem, dając początek no­ wym osadom. Obraz pierwotnego osadnictwa cygańskiego na tych terenach uległ pewnemu za^tarciu na skutek bardzo ż y w y c h migracji Cyganów po ostatniej wojnie. Migracje te, , nie zakończone jeszcze, choć już o wiele słabsze niż w latach bezpośrednio po I I wojnie, miały — jak wszędzie — charakter jednokierunkowy — migrowano do miast. Niektóre skupiska Cyganów zupełnie w ten sposób zniknęły. Definitywnie opuścili swe dawne siedziby np. Cyganie z Kacwina i Trybsza. W innych wsiach ich liczeb­ ność uległa znacznemu obniżeniu. Okres powojenny zaznaczył się nie tylko w strukturze rozsiedlenia Cyganów na _ Podtatrzu, ale też radykalnie zmienił całe ich dotychczasowe życie. Zaraz po wojnie 7 8 9 10 u 6 Zob. bibliografia, którą podaje J . F i c o w s k i , Cyganie na polskich drogach, Kraków 1965, s. 381-383. ' Tamże, s. 130 n. Na podstawie pewnych źródeł (H. S a m s o n o w i c z , Rzemiosło wiejskie w Polsce w XIV-XVI w., Warszawa 1954, s. 182) można wnosić, iż osadnictwo to da­ tuje się mniej więcej od wieku X V I , zob. też L . M r ó z, O problemie cygańskim, „Etnografia Polska", 10: 1966, s. 184. Liber Mortuorum 1799, Archiwum Parafialne w Jurgowie. " R o z w a d o w s k i , Język cygański..., s. 457, K . M o s z y ń s k i , Kultura lu­ dową Słowian, Warszawa 1967, s. 374; L . M r ó z , Cyganie, Warszawa 1971, s. 225-226. E s t r e i c h e r , Cyganie w Polsce..., s. 459. 8 9 11 �24в KRONIKA rozpoczęto usilne starania o przesiedlenie Cyganów na tereny, gdzie istniał brak rąk do pracy, ewentualnie zapewnienie im pracy na miejscu. Największy odpływ ludności cygańskiej z tych terenów przypada na lata 1948-1955. Wtedy to budowano N o w ą Hutę i pewna liczba Cyganów udała się tam, znajdując bardzo dogodne w a ­ runki pracy. Część Cyganów wyjechała na ziemie zachodnie, głównie w okolice Głubczyc i Kłodzka. Ci, tak nisko w swych wioskach postawieni ludzie, widząc duże możliwości awansu społecznego, poprawy swojej dotychczasowej, nienajlepszej doli, wykazali się niejednokrotnie wielką ofiarnością i zapałem do pracy. Przybysze z ubo­ gich wsi podtatrzańskich musieli jednak przeżyć wiele upokorzeń zarówno ze strony Ryc. 3. Osiedle cygańskie w Szaflarach, 1973 Fot. A. Bartosz nie-Cyganów, jak też i obcych im kulturowo Cyganów wędrownych, zanim wtopili się zupełnie w n o w ą społeczność miejską. Pewna część Cyganów, napotykając trud­ ności w adaptacji do życia w społeczności uprzemysłowionej, powróciła po jakimś czasie do rodzinnych wiosek, gdzie do dziś pozostaje. Cyganie do połowy lat pięćdziesiątych powszechnie trudnili się kowalstwem, które było podstawowym źródłem ich utrzymania, uprawianym zresztą tradycyjnie, jeszcze podczas ich dawniejszych wędrówek. "V\^ związku z tym, że zajęcie to nie dawało jednak dochodu wystarczającego w zupełności do zaspokojenia potrzeb ro­ dziny cygańskiej, podejmowali się oni najrozmaitszych innych prac, jak tłuczenie kamieni na drogach, muzykowanie, praca najemna w gospodarstwach góralskich i in­ ne. W mniejszym lub w i ę k s z y m stopniu cygańskie kobiety żebrały, zachodząc do góralskich d o m ó w ; obecnie zwyczaj ten zanika. Nie mając żadnych możliwości pracy poza najbliższym środowiskiem wiejskim, Cyganie pozostawali do wspomnianego okresu w dość bliskiej symbiozie gospodar­ czej ze społecznością góralską. Symbioza ta była istotnym warunkiem określającym egzystencję cygańskich rodzin. Model ich gospodarowania zakładał bowiem czerpanie środków do życia wyłącznie z zewnątrz. Ich gospodarstwo domowe, odmiennie niż się to dzieje w każdej rodzinie chłopskiej, nie wytwarzało żadnych dóbr alimentacyj­ nych. Wszelkie dobra konsumpcyjne, głównie żywność, pozyskiwali od górali w za­ mian za s w ą pracę lub w postaci jałmużny. �247 KRONIKA Od drugiej połowy lat pięćdziesiątych następuje stopniowe uniezależnienie się od społeczności wioskowej Cyganów, którzy przestają na rzecz tej społeczności wy­ k o n y w a ć dotychczas świadczone prace. I tak, usługi kowalskie zostają przejęte przez wysoko kwalifikowanych rzemieślników niecygańskich, a praca najemna przestaje Cyganom odpowiadać w sytuacji, gdy znajdują możliwości korzystnego zarobku w przedsiębiorstwach państwowych. Dawny układ społeczno-ekonomiczny, który do pewnego czasu określał rodzaj więzi występujących między Góralami i Cyganami, uległ rozpadowi, a tym samym zaistniały zupełnie nowe warunki, w których obie społeczności stały się ekonomicznie od siebie całkowicie niezależne. Kyc. 4. Cygan z Czarnej Góry, 1970 Fot. W. Dudziak Nie wszyscy Cyganie z równą aktywnością potrafili skorzystać z nowo powsta­ łych możliwości poprawy dotychczasowego życia. Dlatego też władze lokalne, zwłasz­ cza w ostatnich latach, służą Cyganom wszelką pomocą, ułatwiając im dorównanie w poziomie życia pozostałej ludności. I tak, daje się im pierwszeństwo w otrzymaniu atrakcyjnej pracy; dla najbiedniejszych rodzin udzielane są zapomogi pieniężne i rze­ czowe; umożliwia się im indywidualne budownictwo itd. Trzeba przy tym zauważyć, �2-Í8 KRONIKA że rejon nowotarski, obejmujący obszar Podtatrza, to największe skupisko ludności cygańskiej w porównaniu z innymi terenami P o l s k i . Znając problemy, jakie w ł a ­ dze napotykają w administrowaniu tą grupą ludności, można sobie wyobrazić, jak wiele wysiłku trzeba, aby działalność aparatu państwowego była zadowalająca dla obu stron. Jest to o tyle trudne, że większość Cyganów mieszka na wsi i nie­ rzadko władze gminne nie dostrzegają istotnych potrzeb zamieszkałej na swym tere­ nie ludności c y g a ń s k i e j . W o wiele lepszej sytuacji są Cyganie, którym przydzielono mieszkania w mieście. Najczęściej mieszkania takie otrzymują te rodziny, których członkowie są zatrudnieni w przedsiębiorstwach państwowych i wykazują s i ę w ł a ­ ś c i w y m (według uznanych przez nie-Cyganów norm) podejściem do pracy. Mieszka­ nia te dostają w pierwszym rzędzie rodziny najuboższe, nie mogące sobie o własnych siłach zapewnić minimum w a r u n k ó w należytej egzystencji . Ci, których stać na to, dostają mieszkania spółdzielcze. Inne rodziny budują domy na miejscu pierwotnego osiedla, wykupując odpowiednią parcelę od gminy czy właścicieli prywatnych. Osiedla cygańskie, podobnie jak dawniej, z reguły sytuowane są w pewnym oddaleniu od zabudowań wiejskich, na nieużytkach, przy potokach, na terenach zalewowych. Z da­ leka wyróżniają się charakterystyczną, zwartą na ogół zabudową, pozbawioną najczę­ ściej budynków inwentarskich. Mimo to, iż buduje się coraz więcej nowych domów, liczba rodzin zamieszkujących w bardzo nędznych warunkach jest jednak jeszcze dość pokaźna. 12 ls 14 Interesujący nas Cyganie, choć w dużym stopniu ulegli asymilacji, do dziś zachowali bardzo sprawny i w dalszym ciągu aktywny język. W rozmowach między sobą posługują się wyłącznie językiem cygańskim. (Dzieci w wieku przedszkolnym mają nawet pewne trudności z językiem polskim, co jest jeszcze widoczne w pierw­ szych klasach szkoły podstawowej.) Język ten wykazuje wiele zapożyczeń z języka polskiego, słowackiego, a także węgierskiego i innych, co wskazuje na kierunki migra­ cji i kontaktów. Postępująca coraz gwałtowniej w ostatnich czasach asymilacja społeczności cy­ gańskiej nie objęła jeszcze wielu dziedzin ich kultury. W dalszym ciągu obrazuje ich swoista obyczajowość, rządzą się właściwymi im normami. Zarówno życie ro­ dzinne, jak też organizacja ponadrodzinna, wykazują cechy specyficzne, cygańskie. W obrzędowości rodzinnej na szczególną u w a g ę zasługuje obrzęd zaślubin odbywany w tradycyjnej formie, z udziałem „starosty" celebrującego akt małżeństwa. Slub bywa zawierany przed osiągnięciem przez narzeczonych przewidzianego prawem wieku, ale po kilku latach jest legalizowany w odpowiednim urzędzie i zazwyczaj w kościele. Również w sferze działalności gospodarczych przejawiają się cechy od­ mienne niż u społeczności chłopskich, w otoczeniu których Cyganie żyją. Społeczność cygańską charakteryzuje odmienny stosunek do pracy, do akumulacji dóbr. Ich dzia­ łalność produkcyjna w całości niemal podporządkowana jest konsumpcji bieżącej. Dopiero w ostatnich latach następują dość istotne zmiany w stylu gospodarowania, co przejawia się w zewnętrznych formach życia — buduje się nowoczesne domy, wyposażone nie gorzej niż domy bogatych górali; w wielu rodzinach zauważa się duże zmiany, w sposobie odżywiania się, ubierania itd. 1 2 W Nowotarekiem (Podtatrze) zamieszkuje 1180 Cyganów — dane z 1972 r. Około 75°/o Cyganów w Nowotarskiem mieszka na wsi. Pozostałe 25% w mia­ stach — w Zakopanem, Nowym Targu, Szczawnicy. Trzeba jednak zaznaczyć, że np. w Nowym Targu mieszkają przeważnie na dalekich przedmieściach. W latach 1962-1966 Prezydium M R N w Nowym Targu przydzieliło mieszkania 6 rodzinom cygańskim, w tym 3 mieszkania w nowym budownictwie. W Rabce osiedlono we w s p ó l n y m domu (w 8 mieszkaniach) — 6 rodzin, które mieszkały w trudnych warunkach w lesie. Podobnie zatroszczono się o Cyganów w Szczawnicy. W latach 1966-1967 mieszkania otrzymało 17 rodzin z terenu powiatu (68 osób). W Czarnym Dunajcu wybudowano na koszt gminy 2 domy dla 4 rodzin. Materiały z Powiatowego Archiwum P a ń s t w o w e g o w Nowym Targu. 1 3 1 4 �249 KRONIKA Celem krakowskich etnografów jest między innymi rejestracja wskazanych prze­ j a w ó w tradycyjnej kultury cygańskiej oraz ukazanie kierunków zmian tej kultury w warunkach życia współczesnego. Dotychczas zebrany materiał pozwoli na cało­ ściowe opracowanie kultury Cyganów ze Spiszą. Opracowanie to przewidziane jest jako jeden z t o m ó w monografii kultury ludowej Polskiego Spiszą. Adam Bartosz B A D A N I A NAD P R Z E M I A N A M I W , R O D Z I N I E W I E J S K I E J ( W A L E R I A N Y I NOWA H U T A , W O J . S K I E R N I E W I C E ) — S P R A W O Z D A N I E Z BADAŃ Współczesna rodzina wiejska i kierunki jej przemian były tematem badań prze­ prowadzonych przez studentki: D. Kalinowską, A. Kuleszę, M. Nowik, B. Osińską, E . Regulską, pod kierownictwem dr. Andrzeja Woźniaka z Katedry Etnografii Uni­ wersytetu Warszawskiego. Badania ograniczone zostały do dwóch wsi woj. skiernie­ wickiego, oddalonych od siebie o 6 km: Walerian i Nowej Huty. Współczesnych publikacji na temat tego terenu brakuje. Informacje o historii wsi znaleźć można w „lustracji w o j e w ó d z t w a rawskiego 1789", u Oskara Kolberga (Mazowsze. Obraz etnograficzny", t. I cz. 1) oraz w Słowniku geograficznym Kró­ lestwa Polskiego i innych Krajów Słowiańskich Z uzyskanych danych wynika, że Waleriany powstały w X V I I I w. z leśnej osady „budników". Wieś należała do majątku Korabiewice. Pod koniec X V I I I w. mieszkało w niej 9 gospodarzy. Bada-jąc wsie budnicze Kolberg stwierdza, że w X I X w. zauwa­ ża się tendencje do rozszerzania upraw rolnych przy jednoczesnym zaniku tzw. „przemysłów leśnych" stanowiących przedtem podstawę utrzymania mieszkańców. Na zasadzie analogii można to stwierdzić o Walerianach. Na temat Nowej Huty informacji brak. W wyniku badań terenowych wykonanych w okresie 27-30 I V i 9-13 I X 1974 roku uzyskano 37 w y w i a d ó w (24 z Walerian, gdzie mieszkają 43 rodziny, i 13 z Nowej Huty, na 23 rodziny); przeprowadzono zbiorową ankietę z młodzieżą uczącą się lub pracującą, ankietę w szkole podstawowej (12 z Walerian, 7 z Nowej Huty), skorzy­ stano z danych statystycznych z Urzędu Gminnego dotyczących ludności (skład ro­ dzin, wiek, pochodzenie), powierzchni gospodarstw i ich jakości, podziału wsi, uzy­ skano informacje z miejscowej parafii w Puszczy Mariańskiej. Materiał ten stanowi podstawę do dalszej analizy, przy czym należy zaznaczyć, że ze względu na sprawozdawczy charakter artykułu niektóre problemy potrakto­ wano skrótowo. Warunki społeczno-ekonomiczne wsi polskiej okresu przedwojennego były na tyle odmienne od tych, jakie ukształtowały się w Polsce Ludowej po 1945 roku, że w y d a ł o nam się wskazane rozpatrywanie przemian w strukturze i sytuacji rodziny wiejskiej z uwzględnieniem podziału na dwa w./w. okresy. Brak zasadniczych różnic w strukturze społeczno-ekonomicznej Nowej Huty i Wa­ lerian przed 1939 r. pozwala na łączne o m ó w i e n i e tematu dla obu wsi. W 1921 r. istniało w Nowej Hucie 16 gospodarstw, a liczba mieszkańców w y n o s i ł a 107 osób; w Walerianach — 20 gospodarstw i 154 mieszkańców. Gospodarstwa były zróżnicowane pod względem wielkości, żadne jednak nie przekraczało 20 ha. Średnia wielkość gospodarstwa wynosiła 2-4 ha. Mało urodzajne 1 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych Krajów X I V , Warszawa 1880-1895; t. V I I — 1886 i t. X I I — 1892. Słowiańskich, t. I - �250 KRONIKA gleby — klasa V , V I , rzadziej I V — warunkowały strukturę upraw. Uprawiano głównie żyto, owies, ziemniaki, łubin, rośliny pastewne, w niewielkiej ilości warzy­ wa. Gospodarstwa nie były nastawione na specjalizację zarówno w uprawach, jak i w hodowli. W dużym stopniu realizowano model rodziny samożywieniowej. Natomiast w mie­ ście lub na targu zaopatrywano się powszechnie w artykuły przemysłowe i te arty­ kuły spożywcze, których nie można było w y t w o r z y ć w ramach w ł a s n e g o gospodar­ stwa. Praca w gospodarstwie wykonywana była w obrębie rodziny. Punktem wyjścia do powstania rodziny jako jednostki społeczno-gospodarczej było zawarcie małżeństwa. Poznanie się następowało zwykle w tradycyjnych miej­ scach spotkań mieszkańców wsi, tzn. n a zabawach, weselach, targach, w kościele, u rodziny lub młodzi znali s i ę od dziecka. P o n i e w a ż w tych miejscach spotykali się ludzie z najbliższych okolic, dlatego też małżonkowie pochodzą najczęściej z tej samej wsi, parafii lub gminy. Gdy o małżeństwie decydowało uczucie, zasadniczym kryterium branym pod uwagę były cechy charakteru przyszłego współmałżonka. W ó w c z a s decyzje podej­ mowali sami młodzi, często nawet wbrew woli rodziców. Rzecz charakterystyczna — w tym przypadku nie w y s t ę p o w a l i pośrednicy. Innymi motywami zawarcia związku był majątek kandydata (decyzję o małżeństwie podejmowali rodzice, a dziewczyna była zmuszona podporządkować się ich woli) lub chęć zabezpieczenia gospodarstwa i opieki dzieciom (wdowy). Znamiennym dla tego rodzaju sytuacji b y ł fakt w y s t ę ­ powania pośredników, którymi zawsze był ktoś z rodziny. Różnica wieku między małżonkami była m a ł o w a ż n y m czynnikiem. Kobiety wstępowały w związki mał­ żeńskie w wieku 17-30 lat (w 65% poniżej 21 lat), a mężczyźni 20-44. Wyprawianie uczty weselnej, z reguły w domu panny młodej, było powszechnie przyjętym, a jednocześnie niezbędnym elementem dopełniania się obrzędu zaślubin. Zwykle fundusze pochodziły od rodziców obojga młodych, ale zdarzały się wypadki całkowitego finansowania wesela przez przyszłego męża — wówczas, gdy był on bądź wdowcem, bądź też starym kawalerem i występowała dość znaczna różnica wieku. Wyposażenie młodych małżeństw było zasadą powszechnie przyjętą. Najczę­ ściej otrzymywali oni inwentarz, ziemię, w y p r a w ę , rzadziej pieniądze. Młodzi zaraz po ślubie dążyli do usamodzielnienia się, ponieważ dopiero posia­ danie rodziny, dzieci oraz gospodarstwa nadawało status pełnoprawnego członka spo­ łeczności wiejskiej. Na podstawie uzyskanych informacji można wnioskować, że w zdecydowanej większości częściowe usamodzielnienie się nastąpiło zaraz po ślubie (do roku). Polegało ono na samodzielnej uprawie i hodowli. Problem posiadania w ł a s n e g o domu był dużo bardziej złożony. Młodzi albo z a ­ kładali oddzielne ognisko domowe (gdy kupowali ziemię wraz z budynkami), albo mieszkali przez okres 1-3 lat u rodziców, wznosząc w tym czasie nowy dom. Niektó­ rzy pozostawali na stałe w domu rodziców, zwłaszcza jeśli mieli objąć po nich go­ spodarstwo. We wszystkich jednak przypadkach młodzi prowadzili oddzielne gospo­ darstwo domowe. Kierunek inwestycji w nowo zakładanych rodzinach był w zasa­ dzie podobny: tzn. budowa lub naprawa b u d y n k ó w gospodarczych i mieszkalnych, dokup ziemi, zakup sprzętów gospodarczych i rządzie] kupno zwierząt. Rodzina jako jednostka gospodarczo-społeczna spełniała jeszcze inne funkcje: prokreatywną, zabezpieczeniową i wychowowczą. Celem małżeństwa, co podkreśla każdy informator, było posiadanie dzieci. Stanowiły one rękojmię trwałości związku. R ó w n i e w a ż n e w y d a j ą się względy natury praktycznej, przy ówczesnym bowiem poziomie technicznym prac rolnych warunkiem niezbędnym do prawidłowego pro­ sperowania gospodarstwa była „duża ilość rąk do pracy''. Poieważ rodzina wielodzietna była w stanie sama obrobić małe lub średnie gospodarstwa, a te dominowały, dlatego też stosunkowo rzadko korzystano z pracy najemnej. Wśród rodzin mniej licznych lub posiadających m a ł e dzieci występowała powszechnie zasada wzajemnej pomocy. �KRONIKA 251 Jedynie w dużych gospodarstwach najmowano ludzi z rodzin najbiedniejszych luto wielodzietnych, płacąc zwykle w naturze, rzadziej w pieniądzu. Posiadanie dzieci łączyło się z funkcją zabezpieczeniową rodziny. Rodzice nie­ zdolni już do pracy pozostawali na dożywociu u dziecka, zwykle tego, które obej­ m o w a ł o gospodarkę. Wzmiankowano także o wzajemnej pomocy w rodzinie w wy­ padkach losowych — choroba, śmierć, nieurodzaj. Polegała ona zwykle na opiece lub pomocy w naturze. Wszystkie te czynniki w p ł y n ę ł y na ukształtowanie się mo­ delu rodziny wielodzietnej. Przeciętna ilość dzieci w rodzinie w a h a ł a się w grani­ cach 4-6, a nierzadko dochodziła do 10-12. Obowiązek opieki oraz wychowania dzieci spoczywał przede wszystkim na matce. Ojciec b y ł niepodważalnym autorytetem — decydował o sprawach gospodarstwa, jego obowiązkiem było zabezpieczenie rodzinie bytu. Stosunek do kształcenia dzieci był z reguły pozytywny, lecz jednocześnie ogra­ niczony możliwościami finansowymi rodziny. Nauka w zasadzie ograniczała s i ę do 4-klasowej szkoły podstawowej. Dzieci od najmłodszych lat były wdrażane do wszel­ kich prac związanych z gospodarstwem — w polu, w zagrodzie i domu. Początkowo były to prace lżejsze, jak pasanie krów, pilnowanie domostwa, opieka nad m ł o d s z y m rodzeństwem, jednak już w wieku 12-13 lat chłopiec był zdolny do wykonywania ciężkich, typowo męskich prac. W rodzinie wiejskiej istniał dość ścisły podział pracy. Do obowiązków kobiety Obok troski o dzieci, należało utrzymanie domu, doglądanie dobytku, uprawa warzyw i inne. Męskie prace to ciężkie roboty polowe (orka, siew), prace naprawcze w gospodarstwie. Zajęcia wymagające dużej liczby rąk (sianokosy, żniwa, zwózka, wykopki itp.) wykonywano wspólnie. Ziemia była w ł a ś c i w i e jedynym źródłem utrzymania. Zajęcia poza rolnicze w y s t ę p o w a ł y sporadycznie. Miały one charakter prac sezonowych, dorywczych. Okres wojny i okupacji spowodował znaczne zniszczenia w Obu wsiach, a jed­ nocześnie przyczynił się do zahamowania rozwoju rolnictwa. Tuż po wyzwoleniu rozpoczyna się proces odbudowy i rozbudowy wsi. Ilość gospodarstw w obu wsiach zwiększała się osiągając w połowie lat 50-tych maksymalnie liczbę 30 w Nowej Hucie i 43 w Walerianach. Wzrosła również liczba mieszkańców. Było to wynikiem zarówno rozwoju demograficznego, jak i możliwości nabycia ziemi po niskich cenach — co spowodowało n a p ł y w ludności z innych gmin, a nawet w o j e w ó d z t w . Jednak już od początku lat 60-tych rozwój obu wsi nie b y ł równomierny. W a ­ leriany w wyniku zbudowania szosy łączącej Żyrardów ze Skierniewicami uzyskały bardzo dogodne połączenie komunikacyjne z ważnymi, pobliskimi ośrodkami prze­ m y s ł o w y m i i administracyjnymi okręgu. Pociągnęło to za sobą dalsze zmiany: w 1962 r. w i e ś zelekryfikowano; założona spółdzielnia ogrodnicza wprowadziła kontraktację ogórków i kapusty — co częściowo zmieniło we wsi strukturę upraw. Przy ogólnej powierzchni ziemi ornej 168,2 ha dalej przeważa żyto — 59,6 ha, owies — 25,3 ha, ziemniaki 41,8 ha oraz łubin i seradela. Jednak coraz więcej gruntu przezna­ czają mieszkańcy pod uprawę warzyw kontraktowanych. Faktem decydującym o obec­ nym charakterze wsi była możliwość zatrudnienia jej mieszkańców w miejskich ośrodkach przemysłowych. Dlatego mieszkańcy Walerian to w większości rodziny chłopo-robotnicze. W uzasadnieniu decyzji podjęcia pracy w mieście informatorzy najczęściej wymieniają takie czynniki, jak: przymus ekonomiczny, zabezpieczenie fi­ nansowe na starość w postaci emerytury lub renty. Znamienny wydaje się fakt, że pracujący poza rolnictwem nie zamierzają na stale przenosić się do miasta. Po­ dobny jest stosunek ludzi młodych, którzy obecnie uczą się w szkołach zawodowych lub technikach i w niedalekiej przyszłości podejmą pracę w przemyśle. Zdecydowani są oni mieszkać na stałe na wsi. Nie wszyscy jednak utożsamiają to z pracą na roli. Większość wyraża chęć sprzedania w przyszłości gospodarki po rodzicach, przy za­ chowaniu jedynie domu i małej działki na warzywa. Zupełnie inaczej przedstawia się sytuacja w drugiej wsi — Nowej Hucie. Od- �252 KRONIKA dalona od Walerian o 6 km w kierunku Skierniewic i o 3 km od szosy, otoczona dookoła lasami, do tej pory nie nawiązała żywszych kontaktów gospodarczych i kul­ turalnych z ośrodkami miejskimi. Jeszcze w 1971 r. nie było we wsi światła. Stale zmniejsza s i ę liczba mieszkańców (obecnie 85). Na 30 gospodarstw 7 jest całkowicie opuszczonych. Pozostałe gospodarstwa nastawione są na tradycyjną gospo­ darkę rolno-hodowlaną bez wyraźnej specjalizacji. Stały jest odpływ ludzi młodych do ośrodków miejskich. Obecnie na 23 rodziny zamieszkujące N o w ą Hutę aż w 9 wy­ padkach to staruszkowie nie mogący podołać pracy na roli. Gospodarstwa te nie mają następców. Dzieci, zdobywszy wykształcenie zawodowe, przeniosły się do miasta i tam pracują, pomagając niekiedy finansowo rodzicom. Tych, którzy we wsi zostali, warunki zmuszają do szukania dodatkowej pracy poza rolnictwem. Możliwości takie stwarza P a ń s t w o w y Zakład Poprawczy znajdujący się w sąsiedniej wsi — Studzieńcu. Mężczyźni pracują tam najczęściej jako wartownicy, a kobiety w kuchni. K i l k u mężczyzn ze wsi pracuje także w Puszczy Mariańskiej na kolei. Większość informa­ torów zgodnie podkreśla, że bez dodatkowych źródeł zarobków nie utrzymaliby ro­ dziny. Wraz ze zmianą podstaw ekonomicznych stopniowo przekształca się model ro­ dziny. Rozpatrując okoliczności kojarzenia małżeństw nie zauważamy zasadniczych zmian w porównaniu z okresem przedwojennym. Kryterium terytorialne w dalszym ciągu dość istotnie ogranicza możliwości doboru współmałżonków — młodzi najczęś­ ciej pochodzą z tej samej wsi, razem chodzą do szkoły, często spotykając się. W po­ koleniu najmłodszym (ur. po 1950 r.) sytuacja niekiedy przedstawia się inaczej — miejscem poznania jest zakład pracy. Zdarza się, że małżonkowie pochodzą z dość odległych okolic, a także z różnych środowisk społecznych. Uczucie stanowi główny motyw zawarcia związku. Średnia wieku młodych zawierających małżeństwo wynosi 21-23 lata dla kobiet i 23-26 dla mężczyzn. Natomiast ciekawe zjawisko można zaobserwować w obu wsiach w ostatnich latach (1968-1975) — w związki małżeńskie wstępują ludzie coraz młodsi. Rodzice narzeczonych nie mają w ł a ś c i w i e żadnego w p ł y w u n a podjęcie decyzji o małżeństwie. Istotną różnicę między okresem przedi powojennym można zauważyć w wyposażeniu młodego małżeństwa. O ile dawniej podstawę stanowiła ziemia, inwentarz i wyprawa, obecnie młodzi częściej otrzymują od rodziców pieniądze na zagospodarowanie się. Po wojnie obserwujemy stały i sy­ stematyczny spadek liczby dzieci w rodzinie. W latach 40-tych kształtowała się ona w granicach 3-5. Podobny model rodziny utrzymuje się do połowy lat 60-tych. Od tego okresu obserwujemy dalszy spadek urodzeń. Małżeństwa najmłodsze posiadają maksymalnie dwoje' dzieci i taką liczbę u w a ż a j ą za najkorzystniejszą. W dalszym ciągu podkreśla się, że posiadanie dzieci jest obowiązkiem, a jednocześnie przywi­ lejem rodziny. Natomiast tylko w sporadycznych wypadkach i, rzecz charaktery­ styczna, wśród rodzin najliczniejszych, podkreśla się czynnik ekonomiczny; zdecy­ dowana większość informatorów ogranicza liczbę dzieci warunkami ekonomicznymi rodziny. Liczba dzieci powinna być uzależniona nie tylko od możliwości zabezpie­ czenia najbardziej podstawowych potrzeb (wyżywienia i odzieży), ale jednocześnie od możliwości ich wykształcenia, dania zawodu, zapewnienia przyszłości. Dzieci, podobnie jak dawniej, wdrażane s ą do wszelkich prac w gospodarstwie domowym, natomiast dużo mniej czasu poświęcają na pracę w polu i zagrodzie. W wychowaniu dzieci istotną rolę odgrywa szkoła — umożliwia bowiem młodym zdobycie zawodu, co zapewnia im pracę lżejszą, a jednocześnie bardziej opłacalną pod w z g l ę d e m finansowym. Charakterystyczny wydaje się fakt, że urodzeni po 1950 r. posiadają wykształcenie ponadpodstawowe. Są to zwykle szkoły zawodowe. W kilku wypadkach młodzi z tych wsi są po wyższych studiach — odeszli jednak do miast. Zdobycie wykształcenia jest jednocześnie najczęściej podawanym moty­ wem ucieczki ze wsi, zwłaszcza w Nowej Hucie. Wyraźnej zmianie uległa również rola ojca i matki w rodzinie w związku z pod- �KRONIKA 253 jęciem pracy zarobkowej. Jeżeli tylko dzieci pracują poza rolnictwem, to ojciec na­ dal odgrywa rolę głowy rodziny. Jeśli m ą ż pracuje poza rolnictwem, w ó w c z a s w i ę k ­ szość funkcji związanych z pracą w gospodarstwie przejmuje żona; ona podejmuje w a ż n e decyzje (struktura upraw, kupno nawozów, kontraktacje, sprzedaż produktów rolnych itp.). Pomoc męża i dzieci ogranicza się do wykonywania najcięższych prac polowych. Kobieta pracuje zawodowo zazwyczaj tylko wtedy, gdy posiada w domu matkę lub teściową, która jest w stanie zająć się domem i dziećmi, ewentualnie wówczas, gdy dzieci są już dorosłe. W Nowej Hucie dominują ludzie starzy, gdyż dzieci założywszy w ł a s n e rodziny odeszły do miasta lub innej wsi. Natomiast w Walerianach zdecydowanie przeważają rodziny 2-pokoleniowe, stanowiące V3,8°/o wszystkich rodzin. Danuta Kalinowska, Anna Kulesza, Małgorzata Nowik, Elżbieta Regulska �